Book Title: Tattvartha Sutra Part 01 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006385/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) HH yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NI VART SHRI TAM H SUTRA PART :1 sll drauel 27 : 012-4 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainAcArya-jainadharma divAkara-pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita dIpikA-niyukti vyAkhyA dvayopetaM hindI gurjara bhASAnuvAdasahitam // tattvArthasUtram // prathamo bhAgaH niyojakaH saMskRta prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta priyavyAkhyAni paNDita muni zrI kanhaiyAlAlajI mahArAja prakAzaka: rAjakoTa nivAsI sva. dozyupAda mUlajIbhrAturAtmaja prabhulAlasya ___ dharmapatno lAbhuvahena pradatta dravyasAhayyena a. bhA. zve. sthA. jaina zAstroddhArasamiti pramukhaH zreSTi zrI zAntilAla maGgaladAsa bhAI mahodayaH mu. rAjakoTa prathamA AvRtti prati 1000 vIra samvat vikrama saMvat __2499 2029 mUlya ru. 35 isvI san 1973 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ milane kA pattA a. bhA. zve. sthAnaka vAsI jaina zAstroddhAra samiti The. gareDIyA kUvAroDa rAjakoTa (saurASTra) Published by : Shri Akhil Bharat S. S Jain Shastraddhara Samiti, Garedia Kuva, Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAm' jAnanti te kimapi tAn prati naiSayatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAna dharmA. kAlohyayaM niravadhirvipulA ca pRthvo // 1 // harigIticchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake lie. jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye, janamegA mujhasA vyakti koI tatva isase pAyagA, hai kAla niravadhi vipula pRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 2 // mUlya ru. 35 prathama AvRtti. 1000 vora saMvat 2499 vikrama saMvat 2029 isvIsan 1973 rAmAnanda prinTiMga presa kAMkariyA roDa, ahamadAbAda-22 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A graMthanA prakAzAnArthe sahAya karanAra sagRhastha rAjakoTavALA sva. zeThazrI prabhudAsabhAI dozI tathA temanA suputra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) mahikAzveta--zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta--cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya Dha~ka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (9) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya -- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai / (14) (15) (16) mala-mUtra - sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai / I zmazAna -- isa bhUmi ke cAroM tarapha 100 - 100 hAtha taka asvAdhyAya hotA hai / (19) candragrahaNa--jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie | (17) sUryagrahaNa - jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata -- najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / patana -- koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra -- upAzraya ke andara athavA 100 - 100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA - ASAr3hI pUrNimA ( bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA ( skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 6m , www tattvArthasUtra kI viSayAnukramaNikA anukramAGka viSaya pahalA adhyAya maMgalAcaraNa navavidha tatvoMkA nirUpaNa sU0 1 1-8 jIva tatvakAkirUpaNa sU0 2 bheda Adise jIvake vizeSa svarUpakA pratipAdana sU0 3 15-17 sAmAnya jIvoM ke bheda nirUpaNa sU0 4 18-20 saMsArI jIvoM ke bhedakA nirUpaNa sU0 5 20-22 prakArAntarase saMsArI jIvoM ke dviprakAratA kA nirUpaNa sU0 6 22-25 saMsArI jIva ke paryApta aparyApta rUpa se dvi prakAratA kA nirUpaNa sU0 7 25-26 trasa evaM sthAvara jIvoM kA savistara nirUpaNa sU0 8 27-28 pAMcabheda pradarzana pUrvaka saMsArI jIvoM ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 9 28-29 trasa jIvoM ke vizeSa svarUpa evaM bhedoM kA nirUpaNa sU0 10 29-34 sUkSma jIvoM ke bheda aura unake svarUpa kA nirUpaNa sU0 11 34-36 bAdara jIvoM ke bheda kA nirUpaNa sU. 12 36-37 mukta jIvoMke svarUpa kA nirUpaNa sU0 13 37-38 saMsArI jIvoM ke svarUpabhUta audayika Adi chaha bhedoM kI prarUpaNA pUrvaka SaDbhAva kA nirUpaNa sU0 14 38-45 audayika Adi chaha bhAvoM ke pratyeka ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 15 45-59 upayoga kA svarUpa aura usake meda kA kathana sU0 16 59-63 indriyoM ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 17 prakArAntara se indriyoM kA nirUpaNa sU0 18 67-68 labdhi evaM upayogarUpa bhAvendriya ke do bhedoM kA nirUpaNa sU0 19 69-71 nivRtti evaM upakaraNarUpa do bheda ke kathanapUrvaka dravyendriya kA nirUpaNa sU0 20 72-77 2006 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka 22 23 24 25 26 22 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 viSaya pAMca indriyoM ke pAMca viSayoM kA pratipAdana sU0 21 manake no indriyatva kA nirUpaNa sU0 22 pudgaloM evaM jIvoMke gati kA nirUpaNa sU0 23 jIvoM kI gati kA nirUpaNa sU0 24 bhavAntara gamana ke mArga meM antargata meM vartamAna jIvoM ke yogakA nirUpaNa sU0 25 siddhoM kI gati kA nirUpaNa sU0 26 vigrahagati vAle jIvoM ke anAhAraka panekA nirUpaNa sU0 27 jIvoM ke utpAta kA nirUpaNa sU0 28 joboM ke zarIra unakI saMkhyA evaM zarIroM ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 29 jIvoM ke zarIra bheda kA nirUpaNa sU0 30 kArmaNa zarIra ke upabhoga rahitatvakA nirUpaNa sU0 31 audArika zarIra ke bheda kA kathana sU0 32 vaikriya zarIra evaM unake bhedoM kA nirUpaNa sU0 33 AhAraka zarIra kA nirUpaNa sU0 35 kArmaNa zarIra kA nirUpaNa sU 0 36 zarIradhAriyoM ke strI puM Adi veda kA nirUpaNa sU0 37 devoM ke do veda kA nirUpaNa sU0 38 nATaka evaM saMmUcchima jIvoM ke napuMsaka veda kA nirUpaNa sU0 39 nArakoM evaM saMmUrchima jIvoM se atirikta garbhaja paMcendriyatiryeca evaM manuSya ke tInoM veda kA nirUpaNa sU0 4 nArakAdike AyukAlakA nirUpaNa sU. 41, pRSThAGka 77-79 79-83 83-87 87-96 zrI tatvArtha sUtra : 1 96 - 100 101-102 103-106 106 - 115 115-121 122-131 132 132-135 136 - 142 142 - 152 152 - 153 153-156 156 - 158 158-160 161 161-170 dUsarA adhyAya dharma adharma Adi pAMca prakAra ke ajIva tatva kA nirUpaNa su. 1 171 - 176 chaha prakAra ke dravya kA nirUpaNa sU0 2 176 - 181 dharmAdi dravyoM ke nitya avasthitatva kA nirUpaNa sU0 3 182 - 186 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka viSaya 45 pudgala dravya ke rUpapane kA nirUpaNa sU0 4 46 kAla Adi tIna dravyoM 47 dharmAdi dravya ke pradeza kA nirUpaNa sU0 6 197-200 48 samasta AkAza ke samasta jIvoM kA ananta pradezatva kA ni0 sU0 7 201-202 203-205 206 207-211 49 50 a 3 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 3 ke anekatva hone kA nirUpaNa sU0 5 mUrta pudgalo ke pradezoM ke parimANa kA nirUpaNa sU0 8 loka pada se dharmAdi dravya ke grahaNa hone kA kathana ni0 sU0 9 dharmAdi dravya ke avagAhAdi pradeza kA nirUpaNa sU0 10 dharmAstikAya evaM adharmAstikAya kA lokAkAza meM avagAha kA nirUpaNa sU0 11 lokAkAza meM pudgaloM ke avagAha Adi kA nirUpaNa sU0 12 jIva dravya ke avagAha kA nirUpaNa sU0 13 kAla dravya ke avagAha kA nirUpaNa sU0 14 dharmAdi dravya ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 15 pudgaloM ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 16 jIva dravya ke upakAritva kA nirUpaNa sU0 17 kAla dravya kA svarUpa evaM unake lakSaNa kA nirUpaNa sU0 18 vizeSa prakAra se pudgala ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 19 zabda Adi ke pudgala pane kA nirUpaNa sU0 20 pudgaloM ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 21 paramANu pudgala ke utpatti ke kAraNakA nirUpaNa sU0 22 skaMdha ke cakSugrAhayatva kA nirUpaNa sU0 23 samasta dravyoM meM vyApaka dravya ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 24 zrI tatvArtha sUtra : 1 sat ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 25 nityatva ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 26 dravya ke saMdhAta niSpattikA nirUpaNa sU0 27 smandhoM ke bandhatva kA nirUpaNa sU0 28 dravya ke lakSaNa kA nirUpaNa sU0 29 pRSThAGka 187-191 191-196 211-213 213-215 216-223 223-224 224-234 234-241 241 - 244 244-256 256-259 259-269 269-273 274-284 284-288 288- 289 290-298 298-304 304-308 309-322 322-- 325 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka 71 72 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 * * * * 3 * &a & m 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 viSaya guNa ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 30 pariNAma ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 31 tIsarA adhyAya bandha ke svarUpa kA nirUpaNa sU0 1 bandha ke cAra bheda kA nirUpaNa sU0 2 bandha ke pA~ca hetuoM kA nirUpaNa sU0 3 ATha prakAra kI mUla karma prakRti kA nirUpaNa sU0 4 uttara prakRti bandha kA nirUpaNa sU0 5 jJAnAvaraNa karma prakRti ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 6 darzanAvaraNa karma prakRti ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 7 vedanIya karma ke bheda kA nirUpaNa mohanIya karma ke aThAisa prakaratA kA nirUpaNa sU0 9 AyuSka karma ke bheda kA nirUpaNa sU0 10 nAma karma ke bayAlIsa bhedoM kA nirUpaNa sU0 11 gotra karma ke do prakAra kA nirUpaNa sU. 12 antarAya karma ke pAMca bhedoM ko nirUpaNa sU0 13 jJAnAvaraNa Adi karma kI sthitibandhakA nirUpaNa sU0 14 mohanIya karmake sthitibandhakA nirUpaNa sU0 15 nAma karma aura gotrakarma ke sthitibandhakA nirUpaNa sU0 16 Ayu karmI utkRSTa sthiti kA nirUpaNa sU0 17 vedanIyakarmakI jaghanya -sthitikA nirUpaNa sU0 18 nAma gotrakarma kI jaghanya sthitikA nirUpaNa sU0 jJAnAvaraNIya Adi karmoM kI sthitikA nirUpaNa sU0 20 19 anubhAgabandhakA nirUpaNa sU0 21 pradezabandhakA nirUpaNa sU0 22 zrI tatvArtha sUtra : 1 pRSThAGka 236- 330 330-338 339-348 348 - 352 352-357 358-360 360-365 365-368 368-369 370 371-385 386-387 387-398 399-400 400 -402 403-404 405-406 406 -407 407-408 409 410 -411 411-421 422-430 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 viSaya cauthA adhyAya puNya tattvakA nirUpaNa sU0 1 puNya ke navabhedoM kA nirUpaNa sU0 2 42 prakArake puNyake phalabhoga kA nirUpaNa sU0 3 sAtAvedanIya karmabandhakA nirUpaNa sU0 4 manuSyAyuSyarUpapuNya karmabandhake hetu kA nirUpaNa sU0 5 devAyurUpa puNyakarma baMdhakA nirUpaNa sU0 6 zubhanAmakarma bandhake hetu kA nirUpaNa sU0 7 tIrthakara zubhanAma karma bandhakA nirUpaNa sU0 8 uccagotra karmabandhake hetu kA nirUpaNa sU0 9 pAMca mahAvrata sevana ke phalakA nirUpaNa sU0 pAMca aNuvrata kA nirUpaNa sU0 11 pRSThAGka IryAdika pacIsa bhAvanAoM kA nirUpaNa sU0 12 sarvavrata sAdhAraNa bhAvanAkA nirUpaNa sU0 13 samasta prANiyoM kA maitrIbhAva kA nirUpaNa sU0 14 pAMca mahAvrata kI dRDhatA ke liye upayogI bhAvanAoM kA zrI tatvArtha sUtra : 1 431-433 433-435 436-437 438-440 440-442 443-445 446 - 448 449-455 455-456 456-458 459-461 461-469 469-478 478-483 nirUpaNa sU0 15 483-489 16 489-496 devoM ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 bhavanapati deva ke vizeSa dasa prakAra ke bhedoM kA nirUpaNa sU0 17-496-501 bANa vyaMtara devoM ke ATha prakAra ke bhedoM kA nirUpaNa sU018 501-503 jyotiSka devoM ke vizeSa bhedoM kA nirUpaNa sU019 504-507 kalpopapanna vaimAnika deva ke bAraha bhedoM kA nirUpaNa sU0 20 507-513 kalpAtIta vaimAnika devoM kA nirUpaNa sU0 21 bhavanapati devoM ke lezyA kA nirUpaNa sU0 22 kalpopapanna devoM ke indrAdi kA nirUpaNa sU0 23 kinnara Adi vyantara deva evaM jyotiSkadeva ke indrAdikA nirUpaNa su0 24 513-517 517-519 520-523 523-527 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 121 124 anukramAGka viSaya 118 asura kumAra Adi dasaprakAra ke bhavanapatiyoM ke tathA kinnara kiMpuruSa Adi vyaMtara devoM ke evaM jyotiSka devake indra kA nirUpaNa sU0 25 527-530 119 bhavanapati Adi devoM ke viSaya sukha bhogane ke prakAra kA kathana sU0 26 531-535 jyotiSka deva kI gati aura kAla vibhAjakatvakA nirUpaNa sU0 27 536-542 bhavanapatyAdi sarvArthAsaddha paryanta ke devoM ke AyuSya prabhAva sukha Adi ke nyUnAdhikatva kA nirUpaNa sU0 28 542-550 __ pAMcavAM adhyAya 122 pApakarmakA lakSaNa kA kathana sU. 1 551-553 123 pApakarmake phalabhoga kA nirUpaNa sU0 2 553-561 jJamnAvaraNa evaM darzanAvaraNa karmabandha kA nirUpaNa sU0 3 561-565 125 azAtAvedanIya karmabandhake kAraNa kA kathana sU0 4 565-567 darzanamohanIya karma ke bandhake kAraNa kA nirUpaNa sU0 5 567-571 127 solaha prakAra ke cAritra mohanIya evaM nava nokaSAya karma ke bandhana ke kAraNa kA kathana sU06 571-575 nAkAyu baMdhake kAraNa kA kathana sU0 8 575-577 129 narakagatyAdi azubhanAma karma bandhake kAraNa kA kathana sU0 8 577-579 130 nIcagotra karma ke bandha ke kAraNa kA kathana sU0 9 580-581 131 antarAya karma ke bandha ke kAraNa kA kathana sU0 10 581-583 ratnaprabhAdi sAta naraka bhUmiyoM kA kathana sU0 11 584-588 133 narakAvAsoM kA nirUpaNa sU0 12 588-590 134 nAraka jIvoM ke svarUpa kathana sU0 13 590-597 135 nAraka jIvoM ke paraspara meM duHkhotpAdana kA kathana sU0 14 597-601 nArakoM ko saMkliSTa asuroM ke dvArA duHkhotpAdanakA nirUpaNa sU0 15 601-606 137 narakAvAsoM ke AkAra AdikA nirUpaNa sU0 16 606-608 126 128 132 m mm m 136 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 anukramAGka viSaya 138 nArakoM ke Ayu parImANa evaM sthitikA nirUpaNa sU0 17-18 609-616 139 jambUdvIpAdi dvIpa evaM lavaNAdi samudro kA nirUpaNa sU0 19 616 620 140 dvIpa samudroM ke AyAmaviSkaMbha kA nirUpaNa sU0 20 / 620-622 141 jambUdvIpa kI viziSTatA kA kathana sU0 21 / 622-626 jambUdvopAntargata sAta kSetra kA nirUpaNa sU0 22 627-632 143 chaha varSadhara parvatoM kA nirUpaNa sU0 23 632-639 144 varSadhara parvatoM ke varNAdi kA nirUpaNa sU0 24 639-645 145 padmahRdAdi se nirgata gaMgAdi nadiyoM kA nirUpaNa sU0 25 645-649 bhArata varSa ke vistAra kA nirUpaNa sU0 26 649-650 cullahimavaMta Adi varSa evaM varSadharoM ke bAhalyakA nirUpaNa sU0 27 650-655 148 nIlAdi tIna parvata evaM ramyakAdi tIna kSetroMke vistArakA nirUpaNa sU0 280 655-659 149 bharatAdi kSetroM meM nivAsa karane vAle manuSyoM ke upabhoga Ayu Adi kA nirUpaNa sU0 29 / haimavatAdi kSetra ke manuSyoM ke AyuSya Adi meM nyUnAdhikatvakA nirUpaNa sU0 30 665-668 151 dhAtakI khaMDa evaM puSka rArddha kSetrameM do do varSa evaM kSetrakA kathana sU 31 669-672 puSkarAdhameM do do bharatAdi ke kathana ke kAraNa nirUpaNa sU0 32 672-675 karmabhUmi ke svarUpa kA kathana sU0 33 675-677 karmabhUmi ke manuSyake Ayu Adike pramANa kA nirUpaNa sU0 34 677-682 146 147 155 samApta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14-16 tatvArthasUtra bhA. 1 nA gujarAtI vibhAganI viSanukramaNikA anukramAMka viSaya pahelo adhyAya 1 maMgalAcaraNa. 2 nava tanuM nirUpaNa 3 bheda prabheda sahita jIvanuM lakSaNa 4 jIvanA be prakAranuM kathana 7-10 pa saMsArI jInA be bhedanuM kathana 10-14 6 trasa jIvenuM nirUpaNa 7 bAdara chavAnuM nirUpaNa 17-18 8 jIvAnA chabhAvanuM nirUpaNa 18-22 9 chabhAvanA bhedanuM nirUpaNa 22-27 10 sAkAra anAkAra be prakAranA upayoga ane tenA bhedanuM kathana 27-29 11 pAMca prakAranI IndriyenuM nirUpaNa 29-31 12 indriyanA bhedanuM nirUpaNa 31-35 13 indriyonA viSayanuM nirUpaNa 35-36 14 mana ne iMdriya hovAnuM nirUpaNa 36-38 15 muddagala ane jIvanI gatinuM nirUpaNa 16 jIvanI gatinuM nirUpaNa 40-44 17 aMtargatimAM vartamAna jIvanA veganuM nirUpaNa 44-46 18 siddha jIvanI gatinuM nirUpaNa 46-47. 19 avigrahavALA jIvanA anAhAraka paNanuM nirUpaNa 47-49 20 jIvanI utpattinuM nirUpaNuM 49-53 21 jIvanA zarIranuM nirUpaNa 53-56 22 dArika zarIranI sUkSmatAnuM nirUpaNa pa661 23 kArma zarIranA lakSaNanuM kathana 6124 be prakAranA audArika zarIranuM kathana 6225 vaikriya zarIranuM ane tenA bhedanuM nirUpaNa 63-65 26 AhAraka zarIranuM nirUpaNa 27 kAmaNuzarIranuM nirUpaNa 71 38-40 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 75 28 vedanuM nirUpaNa 71-73 29 dene be prakAranA vedanuM nirUpaNa 73-74 30 nAraka ane saMmUcchinenapuMsaka veda hevAnuM nirUpaNa -74 31 nArakIya ane sAmU7imabhinna jIvone traNa veda hovAnuM nirUpaNa 32 AyuSyanuM nirUpaNa 75-80 bIjA adhyAyane prAraMbha- 33 ajIva tattvanuM nirUpaNa 81-83 34 dravyanA svarUpanuM nirUpaNa 83-86 35 dravyanI avasthAnuM nirUpaNa 86-88 36 pudgalanA rUpIpaNAnuM nirUpaNa 89-91 37 kAladravyanA anekANunuM nirUpaNa 91-93 38 dharmAdharmAdinA pradeza paNAnuM nirUpaNa 91-95 39 saghaLA AkAza ane samasta jIvonA ananta pradezanI prarUpaNa 40 pudgalenA pradezonuM nirUpaNa 97-98 41 lekanuM nirUpaNa 42 dharmAdi dravyanA avagAhanuM nirUpaNa 99-101 43 kAkAzamAM pudgalenA avagAhanuM nirUpaNa 12-13 44 jInA avagAhanuM nirUpaNa 103-107 45 dharmAdi dravyanuM lakSaNa 17-112 46 pudgalanA lakSaNanuM nirUpaNa 112-115 47 jInA lakSaNanuM nirUpaNa 115-117 48 kALanAM lakSaNanuM nirUpaNa 117-125 49 zabdAdi pudgalanA ja bhede hevAnuM kathana 125-129 50 pudgalanA bhedanuM nirUpaNa 130-132 51 paramANu ane kaMpanI utpattinA kAraNenuM nirUpaNa 132-137 para skaMdhanuM cakSugrAhaya thavAnuM nirUpaNa 137-138 53 sat dravyanA lakSaNanuM nirUpaNa 138-144 54 nityatvanuM nirUpaNa 144-147 papa anekAMtatvanI siddhi thavAnuM nirUpaNa 147-149 pa6 saka nA bandhatvanuM nirUpaNa 149-56 57 vizeSa prakArathI dravyanA lakSaNanuM nirUpaNa 156-17 58 guNanA lakSaNanuM nirUpaNa 158-160 59 pariNAmanuM nirUpaNa 160-164 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165-171 172-174 174-176 176-178 178-180 180-187 188-194 196-199 200-204 204-209 trIjo adhyAya 60 azvanA svarUpanuM nirUpaNa 61 kamabaMdhanA kAraNanuM nirUpaNa dara mULa prakRtibaMdhanA bhedanuM nirUpaNa 63 uttara prakRti baMdhanA bhedanuM nirUpaNa 64 jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karma prakRtinA bhedonuM kathana dapa mehanIya nAmanI mULa kama prakRtinA bhedanuM kathana dada nAmakarmanI beMtALIsa uttara karma prakRtinuM kathana 67 gotrakarma ane aMtarAya karmaprakRtinA bhedanuM kathana 68 kama prakRtinA sthitibaMdhanuM nirUpaNa 69 jJAnAvaraNa vi. kamaprakRtine anubhAva baMdhanuM nirUpaNa 70 pradezabaMdhanuM nirUpaNa cUMtho adhyAya 71 puNya ane puNyanA bhedonuM nirUpaNa 72 puNyanA bhegavAnA bhedenuM kathana 73 manuSyAyurUpa puNyakarma baMdhanA kAraNanuM nirUpaNa 74 zubhanAmakarma bAMdhavAnA kAraNenuM nirUpaNa 75 tIrthakara nAmaka zubhakarma baMdhanA kAraNanuM nirUpaNa 76 uccagotrakama bAMdhavAnA kAraNanuM nirUpaNa 77 pAMca mahAvrata ane aNuvratanuM nirUpaNa 78 pacIsa bhAvanAonuM nirUpaNa 79 pApanuM AcaraNa karavAmA caturgati bhramaNanuM nirUpaNa 80 saghaLA prANIo sAthe maitrI bhAva rAkhavAnuM kathana 81 saMvega ane nirveda mATenA kartavyanuM kathana 82 denA bhedanuM kathana 83 bhavanapati devanA dasa bhedanuM kathana 84 vAna vyatara denA bhedanuM kathana 85 tiSka devenuM nirUpaNa 89 kalpapapanna vaimAnika denA bhedanuM nirUpaNa 87 kalpAtIta vaimAnika denA bhedanuM nirUpaNa 88 bhavanapati vAnavyantara vigere devonI lazyAnuM nirUpaNa 89 cAra prakAranA nikAnA denA iMdrAdi bhedanuM kathana 90 vAnavyantarAdimAM pAMca IMdrAdinuM kathana 91 bhavanapati vigere denA iMdronuM nirUpaNa 92 devenI paricAraNAnuM nirUpaNa 210-213 212-214 214-217 217-218 218-221 221-222 222-224 224-228 229-232 233-235 235-239 239-242 242-244 245246-247 248-250 251-252 252-253 254-255 255-257 257-158 259-261 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 261-263 263-267 tiSka denI gati AdinuM nirUpaNa 94 bhavana patidevanA Ayu prabhAva vigerenuM nirUpaNa pAMcamA adhyAya 95 pApakarma ane tenA upabheganuM nirUpaNa 96 pApakarma baMdhanA kAraNenuM nirUpaNa 97 azAtA vedanIya karma baMdhanA kAraNonuM nirUpaNa 98 mithyAtva mehanIya karma baMdhanA kAraNenuM nirUpaNa 9 cAritra mehanIya karma baMdhanA kAraNanuM nirUpaNa 100 narakAyu karma baMdhanA kAraNanuM nirUpaNa 101 nIcatrakarma bAMdhavAnA kAraNanuM nirUpaNa 102 aMtarAya karmabaMdhanA kAraNanuM nirUpaNa 103 sAta nAraka bhUmine narakAvAsenuM nirUpaNa 104 nAraka jInA svarUpanuM varNana 105 nArakIya jInuM paraspara duHkhatpAdana 106 asurakumAra deva dvArA nArakIyAne dukhatpAdana 107 nArakAvAsanA AkArAdinuM kathana 108 nAraka chanI utkRSTa sthitinuM nirUpaNa 109 nArakanI jaghanya sthitinuM nirUpaNa 110 jaMbudvIpAdi dvIpa ane lavaNAdi samudronuM nirUpaNa 111 dvIpa samudronA AyAma viSkabhanuM nirUpaNa 112 jaMbudvIpanuM vizeSa prakArathI nirUpaNa 113 vibhAjIta sAtakSetronI prarUpaNa 114 kSetrane vibhAjIta karavAvALA gullahimavanta vigere cha varSadhara parvatanI prarUpaNA 115 varSadhara parvatanA raMga AkAra vigerenuM nirUpaNa 116 cauda mahAnadInA nAmAdinuM nirUpaNa 117 culahimavata vigere parvato ane kSetranA vistAranuM kathana 118 nIla vigere parvata ane ramyakAdi kSetranuM nirUpaNa 119 bharatAdi kSetramAM nivAsa karavAvALA manuSyanA AyuSya vigerenuM nirUpaNa 120 haimavatAdi kSetra nivAsI manuSyanI sthitinuM nirUpaNa 121 dhAtakIkhaDa ane puSkarAmAM bharata vigere babbe kSetronuM nirUpaNa 122 baenI saMkhyA puSkaradvIpamAM na kahevAnA kAraNanuM nirUpaNa 123 manuSya ane paMcendriyanA AyuSyanuM nirUpaNa samApta 268-272 272-274 274-275 275-277 277-279 279-281 281-282 282-283 283-286 286-290 29-292 292-294 294-296 296-297 297-299 299-301 301-302 302-304 304-307 307-710 310-313 314-315 316-318 318-319 319-322 322-324 324-325 326-327 328-330 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI vItarAgAya namaH // // zrI jainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjya zrI ghAsIlAlavativiracitaM dIpikA-niryuktyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam // tattvArthasUtram maGgalAcaraNam - jinendracandraM natadevavRndaM vinaSTatandraM samavAptabhadram / natvo vidhatte nava tatvasAraM tattvArthasUtraM munighAsIlAlaH // mUlasUtram - jIvAjIvabaMdha puNNapAvAsavasaMvaraNijjarA mokkhA nava tattAI ||suutr 1 || chAyA - jIvA - jIva-bandha- puNya-pApA - SSstrava saMvara nirjarA mokSA navatattvAni sUtra 1 dIpikA - athA'haM saMsArArNavaM samuttitIrSUNAm ArhatatattvajijJAsUnAM bhavikajanAnAM jainA'dhyAtmatattvasvAdhyAyArthaM sarvajainA''gamasArANAM svagaveSaNAtmakabuddhyA yathAzakti saMgrahaM kRtvA tattvArthasUtrANi prAkRtabhASAyAM navAdhyAyeSu saMrabdhavAn kacit - zabdaza AgamazabdAnAmeva saMgraha kRtabAnasmi kaciccA-''gamArthAnAM saMkSepeNa saMgrahaM vihitavAn kvacitpunarAgame bRhadrUpeNa pratipAditAnAM viSayANAM saralatayA varNanaM kRtavAn asmItyevaM rItyA jainAgamasamanvayAtmakaM tattvArtha sUtrasyA''yaM tattvArthaTI kAnuvAda maMgalAcaraNa 'jinendracandra' ityAdi / devagaNa jinake caraNoM meM namaskAra karate haiM, jo tandrA se rahita haiM arthAt jinake jJAna kI anupayoga - avasthA dUra ho gaI hai-- jo satata upayogamaya kSAyika kevalajJAna se sampanna haiM athavA mohajanita pramAda se sarvathA rahita ho gae haiM aura jinhoMne bhadra arthAt kalyANa ko pUrNa rUpa se prApta kara liyA hai, una jinendra bhagavAn rUpI candra ko praNAma karake muni ghAsIlAla nau tattvoM ke vAstavika svarUpa ko prakaTa karane vAle bhavya tattvArthasUtra kI racanA karate haiM // 1 // dIpikArtha - jo saMsAra-sAgara se pAra hone ke abhilASI haiM aura usake lie arhanta bhagavAn dvArA pratipAdita tattvoM kA jJAna prApta karane ke icchuka haiM, aise bhavya janoM ke svAdhyAya ke hetu samasta AgamoM ke sAra kA, apanI gaveSaNAtmaka buddhi se yathAzakti saMgraha karake, prAkRta bhASA meM nau adhyAyoM meM tattvArthasUtra kI maiMne racanA kI hai / yaha racanA apanI buddhi se tattvoM kI nUtana kalpanAkarake nahIM kintu kahIM-kahIM AgamoM kA zabdazaH saMgraha karake aura kahIM-kahIM Agama ke artha ko saMkSepa karake kI hai / kahIM-kahIM AgamoM meM vistRta rUpa se pratipAdita kiye zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre vizadIkarttuM yathAzAstraM svamatyanusAraM 'tattvArtha dIpakA' viracyate tatra - prathamaM tAvad vakSyamA - NottarAdhyayanasUtrA'nusAraM jIvAdi nava tattvAni prarUpayitumAha jIvA 1 jIva 2 baMdha 3 puNNa 4 pAvA 5 SssavasaMvara 6 NijjarA 7 mobakhA 8 nava tatAI 9 iti / 2 jIvaH 1 ajIvaH 2 bandhaH 3 puNyaM 4 pApam 5 AsravaH 6 saMvaraH 7 nirjarA 8 mokSaH 9 cetyetAni nava tattvAni santi / tatra - jIvastAvad upayogalakSaNa caitanyasvabhAvo bodhasvarUpaH pradIpaprakAzAdivad gaja - pipIlikAdikAyA'nusAreNa saMkoca - vikAsazAlI sasthAvarAdirucyate / 1 ajIvaH khalu caitanyarahitaH abodha svarUpo dharmAstikAyAdi rucyate / 2 bandhastu------jIva-karmaNo rjatukASThavat saMzleSaH karmavargaNArUpapudgalAdAnarUpaH / 3 puNyaMzubhakarma punAtyAtmAnamiti puNyam |4| pApam - azubhakarma pAtayati durgatA vAtmAnamiti pApamgaye viSayoM kA subhaga rUpa se varNana kiyA hai / isa prakAra jainAgamoM ke samanvaya rUpa isa tattvArtha sUtra nAmaka grantha kA praNayana kiyA gayA hai / isa tattvArthasUtra nAmaka grantha ke Azaya ko spaSTa karane ke lie zAstroM ke anukUla, apanI mati ke anusAra tattvArthadIpikA nAmaka TIkA kI racanA karatA hU~ / prathama uttarAdhyayana evaM sthAnAMga sUtra ke anusAra prAkRta graMtha meM kahe jAne vAle nava tattvoM kA nirdeza karate haiM (1) jIva (2) ajIva (3) bandha (4) puNya (5) pApa (6) Astrava (7) saMvara (8) nirjarA aura (9) mokSa, ye nava tattva haiM / (1) jIva upayoga lakSaNa caitanya svabhAva bodha svarUpa evaM jJAnamaya hai / jaise dIpaka kA prakAza saMkoca-vistAramaya hotA hai-choTI jagaha meM bhI samA jAtA hai aura vistRta kSetra meM bhI phaila jAtA hai, usI prakAra jIva jaba pipIlikA (kIr3I) ke paryAya meM utpanna hotA hai to usake choTe-se zarIrameM samA jAtA hai aura hAthI ke paryAya meM utpanna hotA hai to vistRta hokara usake zarIra ko vyApta karake rahatA hai| aise trasa aura sthAvara Adi prANiyoM koM jIva kahate haiM / (2) caitanya se rahita, ajJAna svarUpa (jJAnazUnya) dharmAstikAya Adi ajIvatattva hai / (3) lAkha aura lakar3I ke samAna yA dUdha aura pAnI ke samAna jIva aura karmapudgaloM kA ekameka ho jAnA arthAt kArmaNavargaNA ke pudgaloM kA AdAna bandha kahalAtA hai / ( 4 ) zubha karma puNya kahalAtA hai / puNya zabda kI vyutpatti isa prakAra hai - jo AtmA ko punIta - pavitra kare so puNya hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 navatatvanirUpaNam 3 5 AsravaH khalu zubhA'zubhakarmA''gamanamArgaH prANAtipAtAdiH / bhavAgamanahetubhUtaH kriyAvizeSaH Astavatyanena karma-ityAsravaH / 6 saMvaraH khalu tathAvidhAsravanirodharUpaH yenA''tmani pravizatkarma saMviyate- nirudhyate sa saMvaraH trigupti paJca samityAdiH / 7 AsravaM srotaso dvAraM saMvRNotIti saMvaraH / ___ uktaJca-Asravo bhavahetuH syAt saMvaro mokSakAraNam iti / nirjarA ca-upArjitakarmaNaH tapaH saMyamAdinA dezatye nirjaraNaM-kSapaNam , yadvA-samupArjitakarmaNAM vipAkAt tapasA vA dezataH zATanaM nirjarA / tathA ca pUrvopArjitakarmaNAM tapodhyAnAdibhirnirjaraNaM dezataH-AtmanaH sakAzAt pRthakkaraNaM nirjarA / 8 mokSastu-AtyantikakRtsnakarmakSayarUpo bodhyaH / tathAcoktamuttarAdhyayanasya 28 aSTAviMzatitame adhyayane jIvA'jIvA ya baMdho ya puNNaM pAvAsavo tahA / saMvaro NijjarAmokkho saMtee tahiyA nava // 1 // niyuktiH--athAhaM bhavatitIrghaNAM jinatattvajijJAsUnAM jainAgamatattvasvAdhyAyArtham AgamasArAn svabuddhayA yathAzakti saMgRhya tattvArtha sUtrANi navAdhyAyeSu nirmitavAn tatra--kacit zabdaza Agama (5) AtmA ke durgati meM patana kA jo kAraNa ho vaha azubha karma pApa kahalAtA hai| (6) zubha aura azubha karmoM ke Agamana kA mArga, bhavabhramaNa kA kAraNa prANAtipAta Adi kriyA rUpa Asrava hai / arthAt jisase karma Ate haiM, vaha Asrava hai| (7) Asrava kA ruka jAnA saMvara tattva hai| tAtparya yaha hai ki AtmA meM praviSTa hote hue karma jisa AtmapariNAma ke dvArA ruka jAte haiM, una tIna gupti, pA~ca samiti Adi ko saMvara kahate haiM / jo Asrava ke srota dvAra ko roka detA hai saMvRta kara detA hai, vaha saMvara hai / kahA bhI hai- Asrava saMsAra kA kAraNa hai aura saMvara mokSa kA kAraNa hai ! (8) pahale jo karmaba~dha kara cuke haiM unakA tapa-saMyama Adi se nirjIrNa honA-jhar3a jAnA, khira jAnA yA AMzika rUpa se kSaya ho jAnA nirjarA hai / athavA pUrvopArjita karma yathAkAla apanA phala dekara yA tapasyA Adi dvArA kSINa ho jAe~ vaha nirjarA tattva hai| abhiprAya yaha hai ki pahale ba~dhe hue karmoM kA tapa, dhyAna Adi ke dvArA ekadeza se kSINa ho jAnA arthAt AtmapradezoM se pRthaka ho jAnA nirjarA hai / (9) sadA ke lie samasta karmoM kA kSaya ho jAnA mokSa hai| uttarAdhyayana ke 28 veM adhyayana meM kahA hai jIva, ajIva, bandha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa, ye nau tatva haiM // 1 // tatvArtha niyukti-battIsa AgamoM kI TIkA racane ke pazcAt maiMne saMsAra se tirane kI icchA rakhane vAle aura jinapratipAdita tattvoM ko jAnane ke abhilASI janoM ke svAdhyAya ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAAAAAAAAA tatvArthasUtre zabdAneva saMgRhItavAn kvacicca--AgamArthAn saMgRhya teSAM saMkSepeNa varNanaM kRtavAnasmi tathAca arhadAgamasamanvayAtmakaM tattvArthasUtraM samagRhNAm , tasya saMkSepeNa saMgRhItasya tattvArthasUtrasyA''zayaM vizadayituM zAstrAnusAraM yathAmati mayA niyuktiH kriyate 'jIvAjIva' ityAdi / jIvAH 1 ajIvAH 2 vandhaH 3 puNyaM 4 pApam 5 AsravaH 6 saMvaraH 7 nirjarA 8 mokSazca 9 ityetAni nava tattvAni santi / uktaJcottarAdhyayanasya 28 aSTAviMzatitame'dhyayane.... jIvAjIvA ya baMdho ya puNNaM pAvAsavo tahA / saMvaro nijjarAmokkho saMtee tahiyA nava // 1 // iti--tatra caitanyalakSaNo jIvo bodhasvarUpaH pradIpaprakAzAdivat" hasti--kunthu prabhRti zarIrAnusAreNa saMkocavikAzazAlI--ekendriyAdiya'padizyate / athavA-aupazamikakSAyopazamikAdibhAvAnvitasAkArA'nAkAropayoga vyapadezyaH / zabda rUpAdiviSayaparicchedI bhUtabhaviSyad vartamAneSu samAnakartRkakriyaH puNyapApakartA tatphalabhoktA amUrta svabhAvazca bodhyH| artha, yathAzakti aura yathAmati AgamoM kA sAra--saMgraha karake nau adhyAyoM meM tattvArtha sUtra kA nirmANa kiyA hai| prastuta tattvArtha sUtra meM kahIM-kahIM AgamoM ke zabdoM ko jyoM kA tyoM grahaNa kara liyA hai,aura kahIM-kahIM Agama ke artha kA saMkSepa meM varNana kiyA hai| isa prakAra yaha grantha AhetaAgama kA eka samanvayAtmaka graMtha hai / saMkSepa meM racita tattvArthasUtra ke tAtparya ko spaSTa karane ke lie apanI mati ke anusAra niyukti kI racanA kI jAtI hai| (1) jIva (2) ajIva (3) bandha (4) puNya (5) pApa (6) Asrava (7) saMvara (8) nirjarA aura (9) mokSa, ye nau tattva haiM / sthAnAMga sUtra meM, 665 veM sUtra meM, navama sthAna meM kahA hai-'nau sadbhAva rUpa padArtha zabda se tIrthaMkaroM ne aura artha se gaNadharoM ne kahe haiN| ve isa prakAra haiM -jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara nirjarA, bandha, aura mokSa / uttarAdhyayana sUtra ke aTThAIsaveM adhyayana meM bhI inhIM nau tattvoM kA nirdeza kiyA gayA hai, inameM pahalA tatva jIva hai jo caitanya svarUpa arthAt jJAnamaya hai / jaise dIpaka ke prakAza meM saMkoca-vistAra kA guNa hai, usI prakAra jIva meM bhI hai / isa guNa ke kAraNa jIva hastI aura kunthu Adi ke bar3e--choTe zarIra ke anusAra saMkucita aura vistRta ho jAtA hai / sAMsArika avasthA meM apane dvArA upArjita nAmakarma ke anusAra vaha trasa--sthAvara, devanAraka, ekendriyadvIndriya Adi kahalAtA hai / athavA jIva aupazamika, kSAyopazamika Adi bhAvoM se yukta hotA hai, sAkAra--upayoga (jJAna) tathA anAkAra--upayoga (darzana) rUpa hai, zabda rUpa Adi viSayoM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niryuktizca a0 1 navatattvanirUpaNam 5 uktaJcottarAdhyayanasya viMzatitame'dhyayane gAthA 37 'appA kattA vikattA ya duhANa ya' iti / asya bhedopabhedAn agre vakSyanti caitanyalakSaNarahitaH abodhAtmako'jIvo dharmAstikAyAdi svruupH| sa ca caturvidhaH dharmAstikAyA--'dharmAstikAyA--sskAzA'stikAyapudgalAstikAyabhedAt / uktaJcottarAdhyayanasya 28 adhyayane "dhammo ahammo AgAsaM" / evaJca jIvAjIvA - tmakaM tattvadvayaM paramAvazyakatayA vijJAtum anyatrA'pi uktamcidacid dve pare tatve vivekastadvivecanam / upAdeyamupAdeyaM yaM yazca kurvataH // 1 // yaM hi rAgadveSAdi tatkAryamavivekitA upAdeyaM paraM jyotirUpayoga kalakSaNam // 1 iti // ayogolakavad nIrakSIra - vad vA jIvakarmaNo rjatukASTanyAyena saMzleSaH karmavargaNA rUpa pudgalAdAnaM bandhaH vakSyamANA''travarUpahetubhirgRhItasya karmaNa AtmanA saha prakRtyAdi vizeSitaH saMyogo vA bandhaH / puNyaM---zubhakarma taga'nnapuNyAdikaM navavidhaM puNyamagre vakSyate punAti pavitrIkaroti AtmAnamiti puNyapadavyutpattiH // 4 kA bijJAsA, puNya-pApa kA karttA evaM unake phala kA sAkSAt bholA aura svabhAvataH amUrta arthAt rUpa rasa gandha aura sparza se rahita hai / uttarAdhyaya sUtra ke 20 veM kahA hai-- 'AtmA svayaM hI apane duHkha-sukha kA karttA harttA hai / ' varNana Age kiyA jAegA / jisameM cetanA na ho, jo jar3a ho vaha ajIva tattva hai / usake cAra bheda haiM- (1) dharmAstikAya (2) adharmAstikAya (3) AkAzAstikAya aura (4) pudgalAstikAya / uttarAdhyayana ke 28 veM adhyayana meM kahA hai--- dharma adharma AkAza / isa prakAra jIva aura ajIva ina do tattva kA jAnanA paramAvazyaka hone ke kAraNa anyatra bhI kahA haiM-- 'jo upAdeya grAhya ko grahaNa karanA cAhatA haiM aura heya ko tyAganA cAhatA hai, usake lie do mUlabhUta tattva haiM - jIva aura ajIva / rAga-dveSa Adi tathA unase utpanna hone vAle ajJAna Adi heya haiM aura upayoga rUpa parama jyoti upAdeya hai / ' adhyayana gAthA 37 meM jIba ke bheda - prabhedoM kA agni aura lohe ke gole ke samAna athavA kSIra aura nIra ke samAna kArmaNavargaNAoM kA AtmapradezoM ke sAtha ekameka ho jAnA bandha kahalAtA haiN| Age kahe jAne vAle Aslava ke kAraNoM se gRhIta karma pudgaloM kA prakRti, sthiti Adi vizeSaNoM se viziSTa saMyoga honA bandha hai / zubha karma puNya kahalAtA hai / annapuNya Adi ke bheda se usake nau bheda haiM, yaha Age zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre pApam - azubhakarma prANAtipAtAdikamaSTAdazavidhapApam, tadagre sphuTI kariSyate / pAtayati durgatAvAtmAnamiti pApapadavyutpattiH 5 Asravati - Agacchati yena karma sa AsravaH zubhAzubhakarmAdAnahetu:, bhavAgamanakAraNamityarthaH 6; AsravanirodharUpaH saMvaraH yenAtmani pravizat karma nirudhyate, satrigupta - paJcasamityAdiH saMvara ityucyate iti bhAvaH AsravaM srotasordvAraM saMvRNotIti saMvarapadavyutpattiH / uktaJca - Asravo bhavahetu syAt... saMvaro mokSakAraNam 6 itImAtIsRSTiH : anyadasyAH prapaJcanam // iti || athavA teSAmeva prANAtipAtAdirUpAtravANAM nirodhaH manoguptyAdibhiH sthaganaM saMvaraH 7 arjitasya karmaNaH tapaH saMyamaprabhRtirnirjaraNaM kSapaNa nirjarA, athavA - upArjitakarmaNAM vipAkAt tapasA vA zATanaM nirjarA / evaJca pUrvopArjitakarmaNAM tapo dhyAnAdibhiH kSapaNaM dezataH - AtmanaH karaNaM nirjareti bhAvaH 8 kahA jAegA / puNya zabda kI vyutpatti isa prakAra hai- punAti arthAt jo AtmA ko pavitra karatA hai, vaha puNya hai / sakAzAt-pRtha 1 azubha karma pApa hai / prANAtipAta Adi aThAraha usake bheda haiN| isakA spaSTIkaraNa bhI Age kiyA jaaegaa| jo AtmA ke durgati meM patana kA kAraNa ho, vaha pApa hai, yaha pApa kA vyutpattijanita artha haiM / jisake dvArA karma AtA hai vaha Anava hai / arthAt zubhAzubha karmoM ke upArjana kA hetu Asrava kahalAtA hai jisase jIvakA saMsAra meM paribhramaNa hotA hai / Asrava kA ruka jAnA saMvara hai / Azaya yaha hai ki AtmA meM praviSTa hote hue karma jisake dvArA ruka jAte haiM, usa tIna gupti aura pA~ca samiti Adi pariNAma ko saMvara kahA gayA hai / vyutpatti ke anusAra saMvara zabda kA artha hai - jo Asrava rUpa srota ko saMvRta karade arthAt banda kara de, vaha saMvara hai / kahA bhI hai Asrava bhavabhramaNa kA kAraNa hai aura saMvara mokSa kA kAraNa hai| isI meM sampUrNa tattva kI samApti ho jAtI hai| zeSa kathana to isIM kA vistAra hai / AsravoM kA manogupti Adi ke dvArA nirodha ho athavA prANAtipAta Adi jAnA saMvara hai / pUrvopArjita karma kA tapa evaM saMyama Adi kAraNoM se jIrNa ho jAnA -kSaya ho jAnA nirjarA hai yA upArjita karmoM kA vipAka athavA tapa Adi ke dvArA naSTa ho jAnA nirjarA hai tAtparya yaha hai ki tapasyA dhyAna Adi kAraNoM se pahale ba~dhe hue karmoM kA AMzika rUpa pRthakU ho jAnA nirjarA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 navatatvanirUpaNam 7 Atyantika kRtsnakarmakSayalakSaNo mokSaH yadyapi vAcakapravaromAsvAti svAminA puNya-pApa-tattvadvayaM parityajya saptavidhameva padArthatvaM tattvArthasUtre pratipAditam kintu - sthAnAGgAdau pUrvoktanavavidhAnAmeva padArthatattvAnAM pratipAditattvena prakRte'pi teSAM saptAnAmiva puNyapAparUpatattvadvayasyApi heyopAdeyatayA parijJAnasya paramAvazyakatvena navavidhatattvakathanasyaivaucityam / yadi tu puNyapApayorAsravabandhAntarbhAveNa tayoH pRthagupAdAnaM nocitamityucyate, tadAsssravAdipaJca tattvAnAM jIvAjIvayorevAntarbhAva saMbhavena dvividhasyaivajIvAjIvatattvasya teSAM kathanaucityApattiH / tathAhi--AsravastAvad mithyAdarzanAdirUpo jIvasya pariNAmavizeSaH sacAtmAnaM pudgalAMzca virahayya na kopyatiriktaH saMbhavati / bandhaH punaH pudgalasvarUpamAtmapradezasaMzliSTaM karma eva / saMvarastu--AsravanirodhAtmako deza sarvabhedalakSaNa Atmano nivRttirUpaH pariNAmaH / nirjarApi - tAvad dezataH karmaparizATanA rUpA, tAzcApi jIvaH svazaktyA karmaNA pArthakyarUpa mApAdayati / mokSo'pi khallu-samastakarma virahitaH - "AtmaivAyam" iti rItyA pazcAnAmapi - AsravAdInAM jIvAjIvayorantarbhAvAt " jIvAjIvAstattvam" - ityeva sUtraM vaktumucitamAsIt, tathaiva pUrNa rUpa se samasta karmoM kA kSaya honA mokSa kahalAtA hai / bodha, zama, vIrya, darzana tathA Atyantika, evaM aikAntika, anAbAdha evaM sarvottama sukha svarUpa AtmA kA apane zuddha svarUpa meM avasthita ho jAnA mokSa hai / yadyapi vAcakavarya umAsvAti svAmI ne puNya aura pApa ko chor3a kara sAta hI tattvakA tattvArthasUtra meM pratipAdana kiye haiM, tathApi sthAnAMga Adi sUtroM meM pUrvokta nau padArthoM kA hI kathana kiyA gayA hai, ata eva yahA~ bhI unhIM nau tattvoM ko grahaNa kiyA hai / jisa prakAra heya - upAdeya rUpa se sAta tattvoM kA parijJAna honA paramAvazyaka hai usI prakAra puNya aura pApa kA parijJAna bhI Avazyaka hai ataeva nau tattvoM kA kathana karanA hI ucita hai / puNya aura pApa kA Asrava aura bandha tattva meM samAveza ho jAtA hai, ataeva unheM alaga ginAnA ucita nahIM hai, aisA kahA jAya taba to Asrava Adi pA~ca tatvoM kA bhI jIva aura ajIba tattvoM meM antarbhAva karake do hI tattva kahanA cAhie thA / yathA --- Asrava mithyAdarza - nAdi rUpa jIva kA pariNAmavizeSa hai / vaha AtmA aura pudgala ke sivAya anya kucha bhI nahIM hai / isI prakAra AtmapradezoM ke sAtha baddha karma bhI pudgala hone se alaga nahIM hai / saMvara Asrava kA nirodha hai / vaha dezavirati aura sarvavirati rUpa AtmA kA pariNAma hI hai / eka deza se karmoM kA pRthak ho jAnA nirjarA hai / jIva apanI zakti se karmoM ko pRthak karatA hai / vaha bhI jIva aura ajIva se bhinna nahIM hai hai / isa prakAra A Adi pA~co tattvoM kA jIva aura 1 / samasta karmoM se rahita AtmA hI mokSa ajIva tattva meM hI antarbhAva ho jAtA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUbe kathaM na kRtaM sUtramiti, tathAvidhasUtraracane hetuvaktavyatApAto bhavati / yadi ca-ziSyANAMtadanyeSAM-jijJAsUnAJca prastutazAstre pravRttyarthama-saMsAramokSakAraNatayA tatrApi-saMsArakAraNasya heyatayA-mokSakAraNasya ca--upAdeyatayA, AsravAdInAM paJcAnAM kathane paramAvazyakamityucyate tadAtulyayuktyA puNya-pApayorapi heyopAdeyatayA sUtre'vazyavaktavyatApAto bhavati, tasmAt--navAnAmeva jIvAdipadArthatattvAnAM sUtre kathanamAvazyakamiti niravadyam / teSAJca - navavidhatattvAnAM lakSaNato--vibhAgatazca vizadarUpe vivecanaM yathAyathamane kariSyate / yathA--"upayogalakSaNo jIvaH" ityevaM bhAvajIvasya lakSaNaM vakSyate, sa ca-jIvo bhedopabhedato bahu prakAraH--yathA-prathamaM tAvad dravyato--bhAvatazca dvividho jIvaH, tatazca-sAkAro'nAkAraH saMsArI--asaMsArI prasAH-sthAvarAzca sUkSmAH-bAdarAH--paryAyAH--aparyAyAH / evamajIvAdInAmapi lakSaNaM--vibhAgazcA'gre vakSyati // suu0||1|| mUlasUtram- "uvaogalakkhaNo jIvo" ||suu0 2 // chAyA--upayogalakSaNo jIvaH" ||suu0 2 // dIpikA-prathamasUtre jIvAdinavatattvAnAM sAmAnyato nirdezaH kRtaH samprati-teSu navatattveSu navamAdhyAyyAM prarUpaNIyeSu prathamAdhyAye prathamopAttaM jIvatattvaM prarUpayitumAha- "uvaogalakSaNo jIbo" ---iti / upayujyate vastusvarUpaparijJAnArthaM vastu prati yaH preryate, sa upayogaH / hai| aisI sthiti meM jIvAjIvAstattvam arthAt jIva aura ajIva yahI do tattva haiM, aisA sUtra racanA hI ucita thA phira aisA sUtra kyoM nahIM racA ? kadAcit yaha kahA jAya ki ziSyoM tathA anya jijJAsuoM ko heya upAdeya kI zikSA dene ke lie arthAt Aslava aura bandha saMsAra ke kAraNa hone se heya haiM aura saMvara tathA nirjarA mokSa ke kAraNa hone se upAdeya haiM aura mokSa to mukhya rUpa se upAdeya hai hI, yaha samajhAne ke lie ukta pA~ca tattvoM kA pRthak nirdeza kiyA gayA hai, to yahI yukti puNya-pApa ke viSaya meM bhI lAgU hotI hai| puNya upAdeya aura pApa heya hai, isa kAraNa unakA bhI sUtra meM kathana karanA Avazyaka hai| ina nau tattvoM ke lakSaNa aura bheda kA samyak vivecana vistAra pUrvaka Age kiyA jAegA jaise-jIva kA lakSaNa upayoga hai, yaha bhAvajIva kA lakSaNa kahA hai| bheda prabheda kI vivakSA se jIva aneka prakAra kA haiN| jaise- prathama to jIva dravya aura bhAva kI apekSA se do prakAra kA hai| phira sAkAra anAkAra saMsArI asaMsArI trasa sthAvara, sUkSma bAdara, paryApta aparyApta Adi bhedoM se aneka prakAra kA hai / isI prakAra ajIva Adi ke bhI bheda aura lakSaNa Age kheNge||1|| mUlasUtra kA artha-jIba upayoga lakSaNa vAlA hai // 2 // tattvArtha dIpikAkA artha-'uvaoga lakSaNo' ityAdi // 2 // prathama sUtra meM jIva Adi nau tattvoM kA sAmAnya rUpa se kathana kiyA gayA hai| nau adhyAyoM meM nau tattvoM kA vivecana karanA hai, isa kAraNa prathama adhyAya meM pahale jIva tattvaH kI prarUpaNA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dISikAniryuktizca a. 1 navatvanirUpaNam 9 yadvA-- AtmanaH upa-samIpe yojanamupayogaH, sAmAnyena jJAnaM darzanaJca / tathA ca - ubhaya nimittavazAdupapadyamAnazcaitanyA'nuvidhAyI pariNAmaH upayoga iti phalitam / evaMvidha upayogo lakSaNaM yasya sa upayogalakSaNo jIvaH sa upayogo dvividhaH jJAnopayogaH darzanopayogazca / tatra - vastuno vizeSaparijJAnaM jJAnamucyate, vizeSaM vihAya sAmAnyAvalokanamAtraM darzanamucyate / tatra - jJAnopayogo'STavidhaH matijJAna - zrutajJAnA - 'vadhijJAna - manaH paryayajJAna - kevalajJAna - matyajJAna - zrutAjJAna-vibhaGgajJAnabhedAt / darzanopayogazcaturvidhaH-cakSurdarzanA-cakSu darzanA - svadhidarzana - kevaladarzanabhedAt / yadvA-upayogalakSaNaH upayogo vivakSitArthanizcayarUpArthaparicchedaH, svarUpavyApAralakSaNamasAdhAraNasvarUpaM yasya sa upayogalakSaNaH prastutArthanirdhAraNavyApArapariNAmo jIvo bhAvajIva ityucyate / tathA ca jIvastAvad dvividhaH bhAvajIvo dravyajIvazca / tatra - aupazamika -- kSAyika - kSAyopazamika - audayika pAriNAmikabhAvayukto bhAvajIvaH upayogalakSaNo vyapadizyate / dravyajIvastu -- guNaparyAyaviyuktaH prajJAvyavasthApito'nAdipAriNAmikabhAvayukta ucyate / karane ke lie kahate haiM - jIva upayoga lakSaNa vAlA hai / vastu ke svarUpa ko jAnane ke lie vastu ke prati jo upayukta arthAt prerita kiyA jAya vaha upayoga kahA jAtA hai| isakA phalitArtha yaha haiM ki antaraMga aura bahiraMga kAraNoM se utpanna hone vAlA caitanya rUpa pariNAma upayoga hai / isa prakAra kA upayoga jisakA lakSaNa hai vaha jIva hai upayoga ke do bheda haiM-- jJAnopayoga aura darzanopayoga / sAmAnya vizeSa dharmAtmaka vastu ke vizeSa dharma ko jAnane vAlA jJAnopayoga aura sAmAnya dharma ko viSaya karane vAlA darzanopayoga kahalAtA hai| jJAnopayoga ATha prakAra kA hai- 1. matijJAna 2. zrutajJAna 3 avadhijJAna 4. manaH paryayajJAna 5. kevalajJAna 6. matyajJAna 7 zruta - ajJAna aura 8. vibhaMgajJAna | darzanopayoga cAra prakAra kA hai - cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana / athavA -jIva upayoga lakSaNa vAlA hai, yahA~ upayoga kA tAtparya hai - kisI padArtha ko nizcaya rUpa se jAnanA / yaha upayoga jisakA asAdhAraNa guNa hai, vaha jIva bhAvajIva kahalAtA hai / jIva ke do bheda haiM--bhAvajIva aura dravyajIva / aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika, audayika aura pAriNAmika bhAva se yukta jo bhAvajIva hai, vaha upayoga lakSaNa vAlA kahalAtA hai / jo guNa aura paryAya se rahita ho, buddhi dvArA kalpita aura anAdi pAriNAmika bhAva se yukta ho, vaha dravyajIva hai / 2 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 tatvArthasUtre sa punarjIvo dvividhaH - saMsArI muktazcati evaJca - tathAvidhopayogalakSaNasya jIvasya jJAnarUpe darzanarUpeca dvividhe'pi vyApAre caitanyarUpaH svAbhAvikaH pariNAmaH samAna evopajAyate / jIvasya jJAnadarzanayozcaitanyarUpeNa svAbhAvikapariNAmAnuvidhAyikatvAt / tatra - sAkAraM - jJAnaM vyavahiyate, nirAkAraM darzanamucyate / sa ca svAbhAvika caitanyarUpapariNatiM prApnuvat / jJAnadarzanarUpopayogaH parasparapradezAnAM pradezabandhAt karmaNA - "syogolakavada" ekIbhUtasyAmano bhedapratipattiheturbhavatIti bhAvaH / tatra --phalapradAnonmukhasya samudIrNasya karmapudgalAvayavA jIvA jIvapradezasaMyogaM rAgadveSAdinA zithilIkRtyA'ntaH pravizanti jIvakarmaNoH pradezarUpAvayavAnAM parasparamizraNarUpapradezabandhena jIvaH karmapudgalena sahaikIbhUto bhavati / dugdhodakavad bhedena jJAtuM na zakyate / tadAnIM samyagupayogena tu--ayaM khalu jIvaH svasmin mizritebhyaH karmapudgalebhyaH pArthakyena jJAtuM zakyo bhavati / tasminkAle upayogAvasthAyAM karmapudgalAnAM caitanyarUpeNa pariNatyabhAvAt / ityevaM rUpo bhAva jIvo bodhyaH / yadA khalu asmin dehe sthito jIvo jJAnAdibhirbhAvairviprayuktatvena vivakSyate tadA - dravyajIvo vyapadizyate iti // sU0 2 // isa prakAra upayoga lakSaNa vAle jIva ke jJAna rUpa aura darzanarUpa donoM prakAra ke vyApAra meM caitanya rUpa jo svAbhAvika pariNAma hai, vaha to samAna hI hotA hai / jIva meM jJAna yA darzana rUpa svAbhAvaka caitanya pariNAma rahatA hI hai / yadyapi karmapudgala AtmapradezoM ke sAtha usI prakAra ekameka ho jAte haiM jaise tapAyA huA lohe kA golA aura agni, phira bhI jaise uSNatA guNa ke kAraNa agni alaga aura gurutA guNa ke kAraNa lohe kA golA alaga pehacAna liyA jAtA hai, usI prakAra apane asAdhAraNa upayoga guNa ke kAraNa jIva alaga se pehacAna liyA jAtA hai / kArmaNa vargaNA ke anantAnanta pradeza yoga aura kaSAya kA nimitta pAkara AtmapradezoM ke sAtha baddha ho jAte haiM usa samaya jIva ke pradezoM aura karmapradezoM kA paraspara meM mizraNa ho jAtA hai| jaise dUdha aura pAnI kA mizraNa hone para donoM ekameka ho jAte hai usI prakAra AtmA aura karma bhI ekameka ho rahe hai -- anAdicAla se donoM kI mizrita sthiti hai, phira bhI upayoga guNa ke kAraNa jIvako pRthak samajha liyA jAtA kyoMki upayoga rUpa pariNati jIva meM hI hotI hai / karma bhale jIva ke sAtha mile hue hoM phira bhI unakA caitanya - upayoga rUpa pariNamana kadApi nahIM hotA / yahI bhAvajIva hai jaba isa deha meM sthita jIvakI jJAna Adi bhAvoM se rahita rUpa meM vivakSA kI jAya taba vaha dravyajIva kahalAtA haiM // 2 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vvvvirwww. wwwwwwwwwwwww dIpikAniyuktizca a. 1 navatatvanirUpaNam 11 niyuktiH- traividhyena tAvad zAstrasya pravRttirbhavati / uddezataH-lakSaNataH-parIkSaNatazca / tatra-padArthAnAM nAmnA saMkIrtanam uddezaH, padArthAnAmasAdhAraNadharmakathanam, lakSaNaM parIkSaNantu lakSitasya lakSaNamidaM yujyate na vA-3 iti vacanaM bodhyam / tatra-jIvAdipadArthAnAM nAmnA svarUpanirdezarUpaM saMkIrtanaM prathamasUtreNa pratipAditam , samprati-navAnAmapi jIvAdipadArthatattvAnAM kramazo lakSaNAni nirvaktuM prathamaM jIvasya lakSaNamAha___ "uvaogalakkhaNo jIvo." iti / upayogalakSaNaH-upayogaH-vivakSitArthaparicchedarUpArthagrahaNavyApArarUpaH, lakSaNaM-asAdhAraNadharmo yasya sa upayogalakSaNo jIvaH bhAvajIva ityucyate / tathA ca jIvastAvad prathamaM dvividhaH dravyajIvo-bhAvajIvazca / tatra-guNaparyAyaviyuktaH prajJAsthApito'nAdipAriNAmikabhAvayukto dravyajIva ucyate / bhAvajIvaH punaH aupazamika-1 kSAyika-2 kSAyopazamika-3 audayika-4 pAriNAmika 5 bhAvayuktaH uparyuktopayogalakSaNo vyapadizyate / sa punardvi vidhaH saMsArI-muktazcati / tathA ca - uktavidhopayogalakSaNasya jIvAtmano jJAnarUpe darzanarUpe ca dvividhe'pi vyApAre tatvArthaniyukti-zAstra kI pravRtti tIna prakAra se hotI haiM uddeza se, lakSaNa se aura parIkSA se vastuoM ke nAmamAtra ko kaha denA uddeza kahalAtA hai unake asAdhAraNa dharma kA kathana karanA lakSaNa hai aura jisakA lakSaNa kahA hai usakA vaha lakSaNa ucita hai yA nahIM isa bAta kA vicAra karanA parIkSA hai| prathama sUtra meM jIvAdi padArthoM kA nAma nirdeza kiyA jA cukA hai / aba jIvAdi nau padArtho kA anukrama se lakSaNa batalAne ke lie sarvaprathama jIva ke lakSaNa kA kathana kiyA jAtA hai| jIva upayoga lakSaNa vAlA hai / yahA~ upayoga kA artha hai kisI padArtha ko jAnanA rUpa vyApAra / yaha upayoga jisakA asAdhAraNa dharma hai anya kisI meM bhI na pAyA jAne vAlA guNa hai vahI bhAvajIva kahalAtA hai| jIva ke prathama do bheda haiM-dravyajIva aura bhAvajIva ! jo guNa aura paryAya se rahita ho prajJA meM sthApita kiyA gayA ho arthAt vAstava meM na hone para bhI jo kevala kalpanA se mAna liyA gayA ho, aisA pAriNAmika bhAva se yukta jIva dravyajIva kahalAtA hai / (vAstava meM koI bhI jIva, cAhe vaha saMsArI ho athavA mukta ho kabhI bhI apane guNa aura paryAya se rahita nahIM ho sktaa| koI na koI guNa aura paryAya usameM sadaiva vidyamAna rahatA hai / phira bhI dravya kA bhaMga zUnya na rahe, isa prayojana se aisI kalpanA kara lI jAtI hai, jo jIva aupazamika bhAvoM se yukta hai aura jisameM upayoga lakSaNa pAyA jAtA hai, vaha bhAvajIva kahalAtA hai / usake do bheda haiM --- saMsArI aura mukta / upayoga lakSaNa vAle jIva kA jJAnarUpa aura darzanarUpa-donoM prakAra ke vyApAra meM caitanya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 tatvAryasUne caitanyarUpeNa svAbhAvikaH pariNAmaH samAna eva bhavati / jJAnadarzanayorjIvAtmanazcaitanyarUpeNa svAbhAvikapariNAmAnuvidhAyitvAt , tatra-sAkAraM jJAnaM vyapadizyate, nirAkAraM darzanamucyate / sa ca svAbhAvikacaitanyarUpapariNatimAsAdayan jJAnadarzatarUpopayogaH parasparapradezAnAM pradezabandhatvAt karmaNA ekIbhUtasyAtmano dravyatatva pratipattiheturbhavati / tatra-pradezastAvad avayavaH jIvAvayavAnAM parasparaM saMyogaH kadAcid dRSTo bhavati, kadAcicca-zithilo bhavati / tatra-phalapradAnonmukhasyodIrNasya karmaNo'vayavAH jIvAtmAvayavasaMyogaM rAga-dveSAdinA zithilIkRtyAntaH pravizanti / jIvakarmaNo ravayavAnAM mitho mizraNarUpapradezabandhena jIvaH karmaNA sahakIbhUto bhavati bhedena jJAtuM na zakyate / yathA dugdhaM payomizritaM sad jalena sahakIbhUtaM pArthakyena jJAtuM na pAryate--tathA'vaseyam / samyagupayogena punarayaM jIvaH svasmin mizritebhyaH karmaparamANubhyaH sakAzAt pArthakyena jJAtuM zakyate, tasmin samaye karmapudgalAnAM caitanyarUpeNa pariNatya bhAvAt ityaashyH| dravyajIvastu---yadA yasmin zarIra sthitaH AtmA jJAnAdibhirbhAvaiviyukto vyapadizyate, loke bhAvirAjatvasyApi rAjaputrasya sevanaM dRSTam / tasmin samaye tasya kevalaM dravyatvAt pRthivI zilArUpa samAna hI svAbhAvika pariNamana hotA hai / kyoMki jJAna aura darzana jIva ke, caitanya rUpa meM svAbhAvika pariNAma haiM / inameM se jJAna sAkAra arthAt vizeSa dharmoM kA jJApaka hai aura darzana nirAkAra arthAt sAmAnya kA hI bodhaka hotA hai / svAbhAvika caitanya rUpa pariNati ko prApta hotA huA jJAna-darzana rUpa upayoga karmoM ke sAtha mile hue hone ke kAraNa ekameka hone para bhI AtmA kI bhinnatA kA jJAna karAtA hai| abhiprAya yaha hai ki karma jaba yoga aura kazAya ke kAraNa AtmapradezoM ke sAtha baddha hote haiM to ekameka ho jAte haiM bandha ke kAraNa jIva alaga nahIM rahatA karma ke sAtha eka rUpa ho jAtA hai-bhinna mAlUma nahIM pdd'taa| jaise pAnI ke sAtha milA dUdha pAnI ke sAtha ekameka ho jAtA, alaga nahIM mAlUma hotA, usI prakAra bandha hone para jIva aura karma bhI alaga-alaga mAlUma nahIM hote ekAkAra ho jAte hai / phira bhI upayoga rUpa lakSaNa ke kAraNa jIva kI karmoM se bhinnatA jAnI jA sakatI hai jIva ke sAtha mila jAne para bhI karmapudgaloM kI caitanyarUpa pariNati nahIM hotI vaha to jIva meM hI ho sakatI hai| jaba zarIra meM sthita jIva jJAnAdi bhAvoM se rahita vivakSita kiyA jAtA hai, taba vaha dravya jIva kahalAtA hai, loka meM dekhA jAtA hai ki bhaviSya meM rAjA hone vAlA rAjaputra bhI rAjA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niryuktizca a. 1 prasiddham ' yattu -- nAmasthApanA talakRtasaMstArakagatajIvamunizarIravat dravya-bhAvanikSepa bhedAccaturvidho jIva ityuktam, tathA ca - nAmajIvaH sthApanAjIvaH, dravyajIva, bhAvajIvazceti / tatra- nAma, saMjJA karma iti samAnArthakam caitanyavato'cetanasya vA dravyasya jIva iti yannAmasaMjJA kriyate sa nAma jIvo vyapadizyate / yaH punaH kASThapustakacitra - karmAkSanikSepAdiSu jIvasyAkAraH sthApyate sa sthApanAjIvo vyapadizyate / dravyajIvo - bhAvajIvazca pratipAdita eveti / tatra dravya bhAvajIvayoreva yuktisiddhatayA nAmasthApanAjIvayoH sarvathA jJAnAdiguNarahitatayA'nupAdeyataiva bodhyA / na tu kadAcit tayorupAdeyatvam tathAhi vastuno'bhidhAna rUpanAmanikSepaH / AkRti vizeSarUpasthApanAnikSepazca tucchatvAnna kiJcid vastu jJApakaH saMbhavati / navatatvanirUpaNam 13 tanikSepayasya jJAnakriyAdiguNazUnyatvAd bhAvazUnyatvAcca / kasyacidgopAladArakasya--indrAdinAmakaraNe'pi indrazabdAnuguNArthakriyAkArItvA'bhAvAt evaM sthApanAyAmapi yasyAM kayAJcit sarvathaiva tadanuguNArthakriyAkAritvAbhAvaH pratyakSasiddhaH / tathA ca yattu kaizciduktam-- yathA pratimArUpasthApanA darzanAd bhAvaH samullasati - na tathA nAmamAtrAt iti - nAma-sthApanayorbhedaH / tathA ca--indrAdeH pratimArUpasthApanAyA lokasyopacitecchA pUjApravRtti samIhitalAbhAdayo kahalAtA hai, usa samaya meM vaha kevala dravya hai / athavA jaise munijIva kA zarIra pRthivI yA zilA ke saMstAka para rahA huA ho to vaha jIva yA muni kahalAtA hai / 1 isa prakAra jIva ke cAra prakAra haiM --- nAmajIva, sthApanAjIva, dravyajIva bhAvajIva / nAma kA artha hai saMjJA / kisI sacetana athavA acetana dravya kA jIva aisA nAma rakha likhA jAya to vaha dravya nAma jIva kahalAtA haiM / kASTa, pusta, citra karmAkSa, nikSepa Adi meM jIva ke AkAra ko sthApita karanA sthApanA jIva hai / dravya jIva aura bhAvajIva pahale hI batalAyA jA cukA hai / inameM se dravya jIva aura bhAvajIva yukti se siddha haiM ora nAmajIva tathA sthApanA jIva sava jJAnAdi guNoM se rahita hone ke kAraNa anupAdeya, haiM ve kabhI bhI upAdeya nahIM haiM / vastu nAma rUpa nAmanikSepa aura AkRtivizeSarUpa sthApanAnikSepa hai / ye dono tuccha hone se kiMcit bhI vastu ke jJApaka nahIM hai / ye donoM nikSepa jJAna kriyA Adi guNoM se zUnya hone ke kAraNa tathA bhAvazUnya hone ke kAraNa..... . kisI gopAla ke bAlaka kA indra Adi nAma rakha diyA jAya taba bhI vaha indra zabda ke anurUpa artha kriyA nahIM kara sakatA / yahI bAta sthApanA nikSepa meM bhI hai / usameM bhI mUla vastu ke anurUpa arthakriyA karane kA sAmarthya nahIM hotA yaha pratyakSa se siddha hai / kisI kA mata hai - jaise pratimAmeM rUpa sthApanA ke dekhane se bhAva meM ullAsa hotA hai vaisA nAma --- sunane se ullAsa nahIM hotA, yaha nAma aura sthapanA meM bheda hai / yahI kAraNa hai ki indra Adi kI pratibhA rUpa sthApanA meM logoM kI upayAcanA kI icchA, pUjA kI pravRti aura icchita kI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre dRzyante, na tathA nAmendrAdau, ityapi tayorbhedaH / evamanyadapi vAcyam iti-tat-utsUtraprarUpaNa janitA'nantasaMsArajanakaM bodhyam / Agame yaduktam-"tahArUvANaM arahaMtANaM nAma-goya-savaNayAe mahAphalaM-" iti / tatra nAmanikSepasya viSayaH kathamapi nAsti "arahaMtANaM bhagavaMtANaM-" ityuktayA tasminnarthe prayuktanAmna eva zravaNena mahAphalasaMbhavAt / gopAladArakAdau prayuktasya nAmnaH zravaNena tu-gopAladArakAdyarthasyaiva bodhAd AtmapariNAmahetutvaM tasya nAstIti nAma nikSepasthale bhagavato'rhataH smaraNA'saMbhavaH / tasya bhAvazUnyatvAt / bhAvajinabodha sya nAmna eva zravaNena mahAphalasaMbhavaH / evaM sthApanApi bhAvarUpArthazUnyA bhavati, sthApanAyAH bhAvarUpArthasya sambandhA'bhAvAt / bhAvajina zarIravartinI yA''kRtirAsIt tasyA AzrayAzrayibhAvarUpasambandho bhAvajinena saha tadAnIM vidyamAna AsIt / yathA-bhAvajinaM pazyatastadAnIM bhAvollAso'pi kasyacit saMjAtaH tathA bhaktyA tAmAkRti smarato janasya bhAvollAso'pi saMbhavatu, tasmin samaye AkRte rbhAvajinena sambandhAt / sthApanAyAstu-bhAvajinena saMbandho nAsti, tasmAt kathaM tAvat pratimArUpA sthApanA bhAvajinasambandhAbhAve prApti dekhI jAtI hai, vaisA nAma -indra Adi meM nahIM hotaa| yaha bhI nAma aura sthApanA meM bheda hai| isI prakAra anya bheda bhI samajha lenA caahie| yaha kathana sUtra viruddha prarUpaNA se utpanna hone vAle ananta saMsAra kA janaka hai / Agama meM jo kahA hai ki tathArUpa arihantoM ke nAma gotra ke zravaNa se bhI mahAn phala kI prApti hotI hai, yahA~ nAmanikSepa kA viSaya kisI bhI prakAra nahIM hai / 'arihanta bhagavanto ke' aisA kahane se usI artha meM prayukta nAma ke zravaNa se hI mahAphala ho sakatA hai / gopAla ke bAlaka Adi meM prayukta nAma ke zravaNa se to gopAla-bAlaka Adi vastu kA hI bodha hotA hai vaha Atma pariNAma kA hetu nahIM hai / nAmanikSepa ke sthala meM bhagavAn arhanta kA smaraNa honA asaMbhava hai, kyoMki nAmanikSepa bhAvazUnya hotA hai / bhAvajina ke bodhaka nAma ke zravaNa hI mahAn phala honA saMbhava hai isI prakAra sthApanA bhI bhAvarUpa artha se zUnya hotI hai| sthApanA kA bhAvarUpa artha se koI sarokAra nahIM hai / bhAvajina ke zarIra ko jo AkRti thI, usakA Azraya-AzrayIbhAva sambandha bhAvajina ke sAtha usa samaya vidyAmAna thA / jaise-bhAvajina ko dekhane vAle kisI puruSa ko usa samaya bhAvollAsa bhI huA, vaise hI bhaktipUrvaka usa AkRti kA smaraNa karane vAle puruSa ko bhAvollAsa bhI ho sakatA hai / kyoMki usa samaya usa AkRti kA sambandha bhAvajina ke sAtha hotA hai / magara sthApanA kA to bhAva, jina ke sAtha saMbaMdha nahIM hotA / aisI sthiti meM pratimA rUpa sthApanA, bhAvajina ke sAtha saMbaMdha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniryuktizca a. 1 navatatvanirUpaNam 15 sati bhAvajinaM tadguNaM vA smArayituM samarthA syAt iti bhAvajinAtmanaH tatrAvAhanaM--sthApanaJca z2inAjJAbAhyam-pravacanaviruddhaM karttuM na yogyam / sarvathA kuprAvacanikadravyAvazyakavat pratimApUjanaM kurvantaH kArayantazca mithyAdRSTitvameva prApnuvanti / na tu samyaktvamiti - "anuyogadvAro taTIkArItyA'trApi nAmasthApanA nikSepasya tucchatvA vastusAdhakatvaM saMbhavatIti bodhyam // sUtra 2 // mUlasUtram - " samaNAyA'maNAyA " sUtra 3 chAyA -samanaskA'manaskAH-3 dIpikA - pUrvasUtre tAvada lakSaNato jIvasvarUpaM nirUpitam samprati vibhAgAdito jIvasya vizeSasvarUpaM pratipAdayitumAha 'samaNAyAmaNAyA' iti / saMsAriNo jIvaH saMkSepato dvividhA samanaskAH - amanaskAzca / tatra - manastAvad dvividhaM varttate, dravyamanaH - bhAvamanazca / tatra pudgalavipAkikarmodayApekSayA dravya mano vyapadizyate, vIryAntarAyanoindriyAvaraNakSayopazamA'pekSayA'tmano vizuddhatvaM bhAvamana ucyate evaMvidhena dravyamanasA - bhAvamanasA ca yuktA jIvAH samanaskA ucyante, tathAvidhena na hone ke kAraNa bhAvajina kA athavA unake guNa kA smaraNa kaise karA sakatI hai ? ataeva usameM bhAvajina kA AhvAna evaM sthApana karanA jinAjJA se bAhya hai aura pravacana se viruddha hai / aisA karanA yogya nahIM / sarvathA kuprAvacanikoM ke dravyAvazyaka ke samAna pratimA kA pUjana karane vAle aura karAnevAle mithyA dRSTipana hI prApta karate haiM / samyaktva ko prApta nahIM karate / anuyogadvAra meM kathita TIkA ke anusAra yahA~ bhI nAma aura sthApanA nikSepa tuccha hone ke kAraNa vastu ke sAdhaka nahIM ho sakate; aisA samajha lenA cAhie ||2|| mUlasUtra kA artha saMsArI jIva do prakAra ke haiM -samanaska aura amanaska ||3|| tatvArthadIpikA -- 'samaNAyA' ityAdi / 3 / pUrva sUtra meM jIva kA lakSaNa -nirUpaNa kiyA gayA hai / aba bheda Adi ke dvArA jIva ke vizeSa svarUpa kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM- 'samaNAyA' ityAdi / saMsArI jIva saMkSepa se do prakAra hai-samanaska aura amanaska / mana do prakAra kA hai-dravyamana aura bhAvamana / pudgalavipAkI karma ke udaya kI apekSA se dravyamana kahalAtA hai aura vIryAntarAya tathA noindriyAvaraNa karma ke kSayopazama kI apekSA se AtmA kI vizuddhatA ko bhAvamana kahate haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAM tatvArthasne dravyamanasA rahitAH kevalabhAvamanasaivopayogeNa yuktAH jIvAH amanasko ucyante / tathA cadravyamanasaH sadbhAvA'sadbhAvAbhyAM saMsAriNo jIvA dvidhA vibhajyante samanaskAH-amanaskAzceti / ____ atredamavadheyam-mano'bhiniSpattyai vastusvarUpajJAnArtham AtmanA gRhItena dalikadravyarUpamanaHparyAptikaraNavizeSeNa, sarvAtmapradezavartinA jIvazcintanAtha yAn anantapradezasvarUpAn manovargaNA yogyAn pudgalaskandhAn gRhNAti / te khalu tathAvidhamanaHparyAptikaraNavizeSaparigRhItAH pudgalaskandhA dravyamano vyapadizyante / bhAvamanastu--jIvasyopayogarUpaH cittacetanA yogAdhyavasAnA'vadhAnasvAntamanaskArAtmaka pariNAma ucyate. etan manorUpakaraNaM zrutajJAnAvaraNakSayopazamajanyatayA''rhadbhiriSyate / manoyuktasyaiva jIvasya dhAraNA bhavati nA'nyasyeti bhAvaH / tatrobhayAbhyA maSi evaMvidha dravyamanobhAvamanobhyAM yuktA jIvA samanaskA ucyante / tathAvidha manaHparyAptikaraNavizeSanirapekSeNa kevalamupayogamAtrabhAvamanasaiva yuktA jIvAH amanaskA ucyante / eteSAM khalu amanaskAnAM jIvAnAM manaHparyAptikaraNa-niSpattyA cetanA paTIyasI bhavati / vRddhasya yaSTyavalambanavat-dravyamano'vaSTambhena saMjJinaH spaSTatayA'nucintanaM kurvanti / isa prakAra ke dravyamana aura bhAvamana se yukta jIva samanaska kahalAte haiN| pUrvosta dravyamana se rahita, kevala bhAvamana se hI upayoga mAtra se yukta jIva amanaska kahalAte haiM / isa prakAra dravyamana ke hone aura na hone se saMsArI jIva do prakAra ke hote haiM-samanaska aura amanaska / __Azaya yaha hai-mana kI niSpatti ke lie, vastu ke svarUpa kA jJAna karane ke lie AtmA ke dvArA gRhIta samasta AtmapradezoM meM rahe hue dalikadravya rUpa mana paryApti karaNa ke dvArA jIva cintana karane ke lie jina anantapradezI manovargaNA ke yogya pudgalaskaMdhoM ko grahaNa karatA hai, ve manaH paryApti rUpa karaNavizeSa ke dvArA grahaNa kiye hue pudgalaskandha dravya mana kahalAtA haiM / citta, cetanA, yoga adhyavasAna, avadhAna svAnta, tathA manaskAra rUpa jIva kA upayoga bhAvamana kahalAtA hai| isa mana rUpa karaNa ko arahanta bhagavAn zruta jJAnAvaraNa ke kSayopazama se utpanna hone vAlA mAnate haiM / tAtparya yaha hai ki mana vAle jIva ko hI dhAraNA jJAna hotA hai, anya ko nahIM / isa prakAra dravyamana aura bhAvamana se yukta jIva hI samanaska yA saMjJI kahalAte haiN| jo jIva mana paryApti rUpa karaNa se rahita haiM kintu kevala upayoga rUpa bhAvamana se yukta haiM, ve amanaska kahalAte haiM / ina amana ska jIvoM kI, manaH paryApti rUpa karaNa kI prApti hone para cetanA atyanta paTu hotI hai / jaise vRddha puruSa ko lakar3I kA sahArA mila jAya, usI prakAra dravyamana kI sahAyatA se saMjJI jIva spaSTa rUpa se cintana karate haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1. Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 1 navatatvanirUpaNam 17 tatra-nArakadevagarbhavyutkrAntikamanuSyapaJcendriyatiryagyonijAH samanaskA bodhyAH / tadanye tuamanaskA IhApohayuktasaMpradhAraNasaMjJAyAM saMjJino jIvAH samanaskA ucyante iti bhAvaH / sUtra // 3 // niyuktiH-pUrvasUtre jIvasya svarUpa lakSaNataH prarUpitam samprati-tasyaiva vibhAgAdivizeSasvarUpa pratipAdayitu mAha--samaNAyA'maNAyA iti / te khalu saMsAriNo jIvAH saMkSepato dvividhA bhavanti, samanaskA amanaskAzca / atra-samanaskA'manasketi samastanirdezAt saMsAriNAmeva jIvAnAM sambandho na tu-muktA nAm / saMsAriNAmeva jIvAnAM samanaskA'manaskatvobhayavaiziSTyaM varttate-na tu-muktAnAm / teSAM siddhAnAmamanaskatvasyaiva satvAt / prathame dvitIye ca guNasthAne saMjJino'saMjJinazca dvi prakArakA api jIvA bhavanti / itaH paraM dvAdazaM guNasthAnaM yAvat saMjJina eva mAnitAH santi / trayodaze catudaze ca guNasthAne vartamAnA jIvAH, siddhAH, no saMjJinaH no asaMjJinaH (no samanaskAH, no amanaskAzca kathitAH santi / dvitIyasthAnIye dvitIyodezake vidyate-prathamanarakabhavanapativAnavyantaraparyantam asaMjJi tiryak paJcendriya jIvA utpadyante, alpasamayaM yAvat asaMjJinastiSThanti tatpazcAt punaH saMjJino jAyante // sUtra 3 // nAraka, deva, garbhaja manuSya aura paMcendriya tiryaca samanaska hote haiM, inase atirikta dUsare jIva amanaska kahalAte haiM / IhA, apoha se yukta evaM sampradhAraNa saMjJA se saMjJI jIva samanaska kahe jAte haiM // 3 // tatvArtha niyukti pUrvasUtra meM jIva ke lakSaNa kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba bheda Adi karake usI ke vizeSa svarUpa kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM 'smnnaayaa'mnnaayaa|' saMsArI jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM- samanaska aura amanaska / yahA~ 'samanaskAmanaska' isa prakAra samAsa yukta pada kA prayoga karane se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki saMsArI jIvoM kA hI yahA~ sambandha hai, mukta jIvoM kA nahIM / samanaska aura amanaska kA bheda saMsArI jIvoM meM hI hotA hai, mukta jIvoM meM nahIM / siddha jIva no amanaska kahalAte haiM / bArahaveM guNasthAnavI jIva saMjJI hI mAnehaiM / terahaveM aura caudahaveM guNasthAna vartI jIva aura siddha no saMjJI no asaMjJI ( no samanaska no amanaska) kahe haiM / dUsare sthAna ke dUsare uddeze meM kahA hai, pahalAnaraka, bhavanapati vAnavyaMtara vahA~ taka asaMjJI tiryaca paMcendriya jIva utpanna hote haiM, kucha samaya taka asaMjJI rahate haiM phira saMjJI ho jAte haiM ||suutr 3 // mUlasUtram saMsAriNo muttA ya // 4 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chUTa tatvArtha sUtre chAyA --- saMsAriNo muktAzca // 4 // dIpikA - pUrvasUtre khalu saMsAriNo jIvAH samanaskA'manaskabhedena dvividhA pratipAditam samprati-sAmAnyato jIvAnAM dvaividhyaM pratipAdayati saMsAriNo muttA ya iti / saMsAriNo muktAzceti, tatra - - saMsaraNaM saMsAraH yad avaSTambhena jIvasya saMsaraNaM bhavAdbhavAntaragamanaM bhavati sa jJAnAvaraNAdikarmASTakarUpaH saMsAra ucyate / sa ca jJAnAvaraNa-- darzanAvaraNa-- vedanIya mohanIyA - ssyurnAma -- gotrAntarAyarUpo bodhyaH / evaMvidhaH saMsAro yeSAmasti te saMsAriNaH krodhamAna - mAyA - lobhAdi kaSAyAdi balavad moharUpo vA saMsAro yeSAmasti te saMsAriNaH tathAvidhAt saMsArAda ye mucyantesma te muktA vyapadizyante / nirastAzeSakarmANo jIvAH saMsArAda muktatvAnmuktA ucyante / yadvA- dravyaparivartana- kSetraparivartana - kAlaparivartana --bhavaparivartanabhAvaparivartana - rUpa vidhaparivarttanAtmaka saMsAralakSaNa saMsArayuktAH jIvAH saMsAriNa ucyante / tathAvidhapaJcavidhAt saMsArAd nivRttA jIvAH muktA ucyante / tatra -- dravyaparivarttanaM dvividham - karmadravyaparivatrttanam nokarmadravyaparivarttanaJceti / tatraikasmin samaye - eko jIvo jJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmabhAvena yAn pudgalAn gRhItavAn te khalu - zrI tatvArtha sUtra : 1 paJca mUlArtha - 'saMsAriNo muttAya' jIva do prakAra ke haiM saMsArI aura mukta ||4|| tatvArthadIpikA - pUrvasUtra meM saMsArI jIvoM ke samanaska aura amanaska yoM do bheda batalAe haiM / aba sAmAnya jIvoM ke do bheda batalAte haiM-- saMsArI aura mukta | saMsaraNa ko saMsAra kahate haiM / arthAt jinake kAraNa jIva eka bhava se dUsare bhava meM gamana karatA hai, vaha jJAnAvaraNa Adi ATha karma saMsAra kahalAte haiM / ve ATha karma ye haiMjJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma gotra aura antarAya / 1 isa prakAra saMsAra meM bhramaNa karane vAle jIva saMsArI kahalAte haiM / krodha, mAna mAyA, lobha, Adi kaSAya yA balavAn moha rUpa saMsAra jinameM vidyAmAna haiM ve saMsArIM kahalAte haiM / jo isa prakAra ke saMsAra se chUTa cuke ve mukta kahalAte haiM / samasta karmoM se rahita jIva saMsAra se mukta hone ke kAraNa mukta kahe jAte haiM / athavA dravyaparivarttana, kSetraparivarttana, kAlaparivarttana, bhavaparivartana aura bhAvaparivartana, ina pA~ca prakAra ke parivartana rUpa saMsAra se yukta jIva saMsArI kahalAte haiM aura jo isase mukta hoM cuke haiM, ve mukta kahalAte haiM / inameM se dravyaparivartana do prakAra kA hai - karmadravyaparivartana aura no karmadravyaparivartana / eka samaya meM eka jIva ne jJAnAvaraNa Adi ATha karmoMke jina pudgaloM ko grahaNa kiyA, ve karmapudagala Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 1 navatatvanirUpaNam 19 karmapudgalAH samayAdhikAmAvalikAmatItya dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNAH : santaH pUrvoktenaiva krameNa tasya jIvasya yAvatkarmabhAvamApadyante tAvat dravyakarmaparivarttanaM bodhyam, audArikavaikiyAhArakatrayANAM zarIrANAM - SaNNAM paryAptAnAM yogyAn yAn pudgalAn ekasmin samaye ekojIvo gRhI - tavAn te khalu pudgalAH-snigdha- rUkSa-varNa- gandha rasAdibhi stItra - manda - madhyamabhAvena ca yathAvasthitAH, dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNAH santo'gRhItAn pudgalavAn anantavArAn vyatItya -- mizrakA - zvA'nantavArAn vyatItya gRhItAMzca pudgalAn anantavArAn vyatItya, tenaiva prakAreNa tasya jIvasya yAvad nokarma bhAvamApadyante tAvatsamuditaM no karma dravyaparivarttanamavaseyam / evaM kSetraparivarttanA - dikamapi bodhyam / sU0 4 || niryuktiH -- pUrvasUtre - samanaskA'manaskabhedena jIvAnAM dvaividhyaM prarUpitam, sampratipunasteSAmeva jIvAnAM prakArAntareNa vibhAgaM pradarzayan vizeSasvarUpaM pratipAdayati- saMsAriNo muktAzca iti pUrvoktopayogalakSaNalakSitAH khalu jIvAH saMkSepato dvividhAH bhavanti, saMsAriNo - muktAzca / tatra--yadavaSTambhenA''tmanaH saMsaraNaM bhavAdbhavAntaragamanaM bhavati, sa saMsAraH karmASTarUpo bodhyaH / jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIya- vedanIya - mohanIyAssyu - nama - gotrAntarAyikarUpo bodhyaH / evaMvidhaH saMsAro yeSAmasti te saMsAriNa ucyante / athavA - balavAn moharUpaH saMsAro eka samaya adhika AvalikA ko chor3akara dvitIya Adi samayoM meM nirjIrNa hokara usI pUrvokta krama se usI jIva ke karma rUpa meM prApta hote haiN| utanA kAla dravyakarmaparivartana samajhanA cAhie eka jIva ne audArika, vaikriya, AhAraka, ina tIna zarIroM tathA chaha paryAptiyoM ke yogya jina pudgaloM ko eka samaya meM grahaNa kiyA, ve pudgala snigdha, rUkSa, varNa gaMdha, rasa, tIvratA, mandatA yA madhyama rUpa se sthita hue| phira dvitIya Adi samayoM meM nirjarA ko prApta hue agR hIta pudgaloM ko ananta vAra chor3a kara mizra pudgaloM ko bhI ananta vAra chor3a kara tathA gRhIta pudgaloM ko ananta vAra chor3a kara usI prakAra usI jIva ke, jitane kAla meM no karmapana ko prApta hote haiM, utanA kAla no karma dravyaparivarttana kahalAtA hai / isI prakAra kSetraparivartana Adi bhI samajha lenA cAhie || 4 || 3 tatvArtha niyukti - pUrvasUtra meM samanaska aura amanaska ke bheda se jIvoM ke do bhedoM kA pratipAdana kiyA gayA / aba unhIM jIvoM ke dUsare prakAra se bheda dikhalAe jAte haiM / pUrvokta upayoga lakSaNavAle jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM- saMsArI aura mukta jisake kAraNa AtmA kA saMsaraNa arthAt eka bhava se dUsare bhava meM gamana hotA hai, vaha ATha karma saMsAra kahalAte haiM / karma ATha prakAra ke haiM-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma gotra aura aMtarAya / jo jIva aise saMsAra ke vazIbhUta haiM, ve saMsArI kahalAte haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre yeSAmasti te saMsAriNo vyapadizyante / tathAvidhAt saMsArAd mucyante sma iti muktAH nidhUtAszeSakarmANo jIvAH saMsArAn muktA iti vyapadizyante / atracA - samastanirdezena saMsAriNo vakSyamANa - aupazamikakSAyika - kSAyopazamika-audayika - pAriNAmika-sAnnipAtikasvabhAvAH / muktAH punastathAvidhasvabhAvanirmuktA bhavantIti sUcyate, bahuvacananirdezena ca tadubhayeSA mevA'nantatvaM vyajyate, cakAreNa ca - - saMsAriNAM samanaskAdibhedaH / 20 tathA coktam--sthAnAGgasya 2. sthAne 1. uddezake 101 sUtre 'duvihA savvajIvA paNNattA taMjA - siddhAceva asiddhAceva ' - iti / dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA - siddhAzcaiva asiddhAcaiveti / muktAnAntu - anantara - paramparAdi bhedo dyotyase / sUtra 4 || mUlasUtram - 'saMsAriNo duvihA tasA thAvarA ya' // 5 // chAyA - saMsAriNo dvividhAH trasAH sthAvarAca ||5|| dIpikA - pUrvasUtre - jIvAnAM saMkSepataH saMsAri - muktabhedena dvaividhyamuktam / samprati saMsArijIvAnadhikRtya tad vibhAgaM pradarzayan pratipAdayati-saMsAriNo dvividhAstrasAH sthAvarAzva iti - pUrvasUtroktAH saMsAriNo jIvAstAvad dvividhAH santi trasAH sthAvarAzca / tatra - sanAma - athavA -- balavAn moha rUpa saMsAra vAle jIva saMsArI kahalAte haiM / yA nAraka Adi avasthA rUpa saMsAra vAle jIva saMsArI kahalAte haiM / jo jIva isa prakAra ke saMsAra se nivRtta ho cuke haiM, ve mukta kahalAte haiM / arthAt samasta karmoM se rahita jIva saMsAra se mukta kahe jAte haiM / yahA~ samAsa rahita nirdeza karane se yaha sUcita kiyA gayA hai ki Age kahe jAne vAle aupazamika, kSAyika kSAyopazamika, audayika, pAriNAmika tathA sAnnipAtika svabhAva vAle saMsArI jIva hote haiM / mukta jIva kSAyika aura pAriNAmika bhAvoM ke atirikta zeSa bhAvoM se rahita hote haiM / bahuvacana ke prayoga se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki : saMsArI jIva bhI ananta haiM aura mukta jIva bhI ananta haiM / ca pada ke prayoga se yaha sUcita hotA hai ki saMsArI jIvoM ke saMjJI - asaMjJI Adi aneka prakAra se bheda hote haiM / sthAnAMga sUtra ke dvitIya sthAna, prathama uddezaka sUtra 101 meM kahA hai- sarva jIva do prakAra ke kahe haiM / siddha aura asiddha / muktajIva anantarasiddha, paramparAsiddha Adi ke bheda se bhinna haiM // 4 // mUlArtha - 'saMsAriNo duvihA' ityAdi ||5|| saMsArI jIva do prakAra ke haiM--sa aura sthAvara ||5|| tattvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM jIvoM ke saMkSepa meM saMsArI aura mukta, ye do bheda kahe gae haiM / aba saMsArI jIvoM ke bheda batalAte haiM pUrvokta saMsArI jIva do prakAra ke haiM- trasa aura sthA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dipikAniryuktizca a0 1 navatatvanirUpaNam 21 karmodayAt parisphuTasukha-duHkhecchA - - dveSAdiliGgAstrasA ucyante / sthAvaranAmakarmodayAt punaraparisphuTasukha-duHkhAdi liGgAH sthAvarA vyapadizyante / dvIndriyAdayo devaparyantAstrasA ucyante, ekendriyAH pRthivIkAyikAdikA vanaspatikAyikaparyantAH paJca sthAvarAH kathyante / atra sukha grahaNArthaM prathamaM trasAbhidhAnaM kRtam teSAM spaSTaliMgatvAt / cakAreNa tadubhayeSAM parasparopasaMkramaH sUcyate / tathA ca-trasAH sthAvareSuH sthAvarAzca traseSu mRtvopajAyante / ityavagantavyam / tadubhayeSA - manekatvasUcanArtham | sUtra ||5|| niryuktiH --- pUrvasUtre - saMsAri - muktabhedena jIvAnAM dvaividhyaM prarUpitam samprati-saMsAriNAM prathamopAttAnAM bhedaM pratipAdayitumAha - ' saMsAriNo duvihA tasA thAvarA ya' iti saMsAriNo jIvAH punardvividhAH tadyathA - trasAH, sthAvarAzca / tatra - trasanAmakarmodayavazavartino jIvAstrasA ucyante / evam - sthAvara nAmakarmodayavazavartino jIvAH sthAvarA ucyante, tatra dvIndriya-trIndriya- caturindriya prabhRtyayogikevaliparyantA jIvAstrasA avaseyA / sthAvarAstu- pRthivIkAyAskAya - tejaskAya vAyu- kAya - vanaspatikAyarUpA ekendriyAH paJca vidhA bodhyAH / evaJca - trasanAmakarmodaya - sthAvara nAmakarmodayApekSameva trasasthAvaratvaM bodhyam na tu trasyantIti trasAH sthitizIlAH sthAvarA iti vyutpatyA calanAcalanApekSaM trasa - sthAvaratvam / tathA vara / jo jIva trasa nAmakarma ke udaya se spRSTa sukha, duHkha, icchA, dveSa Adi se yukta haiM, ve trasa kahalAte haiM / sthAvara nAmakarma ke udaya se jina jIvoM kA duHkha Adi kA anubhava aspRSTa hotA hai, ve sthAvara kahe jAte haiM / dvandriya se prAraMbha karake devaparyanta sabhI jIva trasa haiM / pRthvIkAyikoM se lekara vanaspati kAyika ke ekendriya jIva sthAvara kahalAte haiM / yahA~ sugamatA se samajhane ke lie pahale trasa grahaNa kiyA hai, kyoMki unameM jIva ke lakSaNa sukha Adi spaSTa pratIta hote haiM / 'ca' zabda ke prayoga se yaha sUcita kiyA gayA hai ki ye donoM prakAra ke jIva badalate rahate haiM, arthAt trasa jIva marakara sthAvara meM aura sthAvara jIva trasoM meM utpanna ho jAte haiM / bahuvacana kA prayoga karake yaha dhvanita kiyA gayA hai ki trasa jIva bhI bahuta haiM aura sthAvara bhI bahuta haiM // 5 // tattvArthaniyukti -- isase pahale vAle sUtra meM saMsArI aura mukta ke bheda se jIvoM ke do prakAra batalAe the / yahA~ prathama nirdiSTa saMsArI jIvoM ke bheda batalAne ke lie kahate haiM-- saMsArI jIva do prakAra ke haiM--sa aura sthAvara / jo jIva trasanAma karma ke vazIbhUta haiM, ve trasa aura jo sthAvara nAmakarma ke adhIna haiM ve sthAvara kahalAte haiM / dvIndriya, trIndriya, caturindriya Adi se lekara ayogi kevalI paryanta trasa jIva haiM / pRthivIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya aura vanaspatikAya, ye pA~ca prakAra ke ekendriya jIva sthAvara haiM / isa prakAra trasatva aura sthAvaratva trasanAmakarma aura sthAvara nAmakarma ke udaya se hotA hai / calane aura na calane para trasa sthAvarapana nirbhara nahIM hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 tatvArthasUtre sati dvIndriyAdArabhyA'yogi kevaliparyantasya trasatvapratipAdakA''gamasya virodhApattiH syAt tasmAt karmodayApekSameva trasa-sthAvaratvam na tu-vyutpattinimittalabhyamitibhAvaH / trase-dvAdazavidhopayoga saMbhavenA'bhyarhitatvAt prathamaM tasyopAdAnam / sthAvare tu trividhasyaivopayogasya sadbhAvena tasyA'bhyarhitatvA'bhAvena pazcAdupAdAnaM kRtamiti bodhyam / uktaJca-sthAnAMge 2 sthAne 1 uddezake 5, sUtre 'saMsArasamAvannagA tasA ceva thAvarA ceva' iti / saMsArasamApannakAstrasAzcaiva-sthAvarAzcaiva iti / / ___jIvAbhigame 1 pratipattau 27-sUtre coktam 'se kiM taM orAlA tasA pANA-3, caunvihA paNNattA taM jahA-bediyA, teiMdiyA cauriMdiyA paMceMdiyA'-iti / atha kiM te urAlAH trasAH prANAH 3 caturvidhA prajJaptAH tadyathA-dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH iti||suutr-5|| mUlasUtram-"taM duvihA muhamA-bAyarA ya-" sU0 6 // chAyA-tad dvividhAH, sUkSmAH bAdarAzca-" ||suu0 6 // dIpikA-pUrvasUtre trasa-sthAvarabhedena saMsAriNo jIvA dvividhA bhavantIti pratipAditam-samprati teSAmeva saMsArijIvAnAM punaH prakArAntareNa dvaividhyaM pratipAdayitumAha-"taM duvihA, muhamA-bAyarA ya"--iti / te khalu saMsAriNo jIvAH puna rdvividhAH / tadyathA-sUkSmAH bAdarAzceti, tatra-snehasUkSma-puSpa-sUkSma-prANyuttiGga-panaka-bIja-hariyadi yaha mAna liyA jAya ki jo gamana kare so trasa aura jo sthitizIla ho, vaha sthAvara kahalAtA hai to Agama se virodha hogA, kyoMki Agama meM dvIndriya se lekara ayogIkevalI paryanta ke jIvoM ko trasa kahA hai| ataeva trasatva karmodaya kI apekSA se hI svIkAra karanA cAhie, vyutpattinimitta kI apekSA se nhiiN|| __trasa jIvoM meM bArahoM upayoga pAye jA sakate haiM, ataeva praghAna hone ke kAraNa sUtra meM unakA nirdeza pahale kiyA gayA hai / sthAvara jIvoM meM tIna hI upayoga hote haiM, ataeva ve pradhAna nahIM haiM / ina kAraNa unako bAda meM grahaNa kiyA hai / sthAnAMgasUtra ke dvitIya sthAna prathama uddezaka ke 5 veM sUtra meM kahA hai- saMsArasamApanna jIva do prakAra ke hote haiM-trasa aura sthAvara / jIvAbhigamasUtra kI prathama pratipatti ke 27 veM sUtra meM kahA hai- 'udAra-sthUla trasa prANI kitane prakAra ke haiM ? uttara-cAra prakAra ke haiM-dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya // 5 // mUlasUtrArtha-taM duvihA suhumA bAyarA ya' ityAdi / 6 / / saMsArI jIva punaH do prakAra ke haiM-sUkSma aura bAdara // 6 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM saMsArI jIvoM ke do bheda-basa aura sthAvara batalAye jA cuke haiM, aba unhIM saMsArI jIvoM ke prakArAntara se do bheda batalAye jAte haiM saMsArI jIva punaH do prakAra ke haiM-sUkSma aura bAdara / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniyuktizca a. 1 navatatvanirUpaNam 23 tANDa-sUkSmabhedenA-'STavidhAH sUkSmA jIvA / tadbhinnAH pRthivIkAyAdayo bAdarA jIvA-anekavidhAH santi / muktAjIvAstu-na sUkSmAH nApi bAdarA no vA-te trasAH, nApi sthAvarA iti bhaavH| sUtra 6 // niyuktiH-pUrva sUtre-saMsArijIvAnAM trasasthAvarabhedena dvaividhyaM prarUpitam, samprati teSAmeva prakArAntareNa puna dvaividhyaM pratipAdayati " taM duvihA suhumA-bAyarA ya-iti / te punaH saMsAriNo jIvA dvividhAH---dvi prakArakAH bhavanti sUkSmAH-bAdarAzca / tathA coktam daza vaikAlike-adhyayane 15 gAthAyAm-"siheNaM pupphasuhamaM ca pANuttiMgaM taheva ya paNagaM bIyahariyaM ca aMDasuhumaM ca aTThamaM // 1 // "snehaM puSpasUkSmaM ca prANyuttiGgaM tathaiva ca / panakaM bIjaharitaM ca aNDasUkSmaM ca aSTamam // 1 // bAdarANAntu jIvAnAM pRthivIkAyikAdibhedenA'nekavidhatvamavagantavyam / tatra-zuddha pRthivI, zarkarA pRthivI, bAlukApRthivI, upala, zilA, lavaNa, trapu, tAmra, sIsaka, rajata, suvarNa, haritAla, higula, manaHzilA, sasyakA,-'Jjana, pravAla,-''bhrapaTalA'bhravAlikA, gomeda, rucakAGga, sphaTika, lohitAkSa, marakata, masAra, galla, bhujagendra, nIla, candana, gairika, haMsagarbha, pulaka, saugandhika, candra, sUryakAnta, vaiDUrya, jalakAnta, prabhRtayo bAdarapRthivIkAyikabhedA avgntvyaaH|| inameMse sUkSma jIva ATha prakAra ke haiM, yathA (1) sneha sUkSma ( 2 ) puSpasUkSma ( 3 ) prANisUkSma ( 4 ) uttiMgasUkSma (5) panakasUkSma (6) bIjasUkSma (7) haritasUkSma (8) aNDasUkSma / inase bhinna pRthvIkAya Adi bAdara jIva haiM jo aneka prakAra ke haiM / muktajIva na sUkSma haiM, na bAdara haiM, na trasa haiM aura na sthAvara hI haiM // 6 // tattvArthaniyukti- pUrvasUtra meM saMsArI jIvoM ke trasa aura sthAvara ke bheda se do prakAra kahe haiM / aba inhIM ke prakArAntara se do bhedoM kA pratipAdana karate haiM-saMsArI jIva do prakAra ke haiM-sUkSma aura bAdara dazavaikAlika ke AThaveM adhyayana kI gAthA 15 meM kahA hai - ATha sUkSma isa prakAra haiM-snehasUkSma, puSpasUkSma, prANisUkSma, uttiMgasUkSma panakasUkSma, bIjasUkSma, haritasUkSma, aura AThavA~ aNDasUkSma / [ yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie ki yahA~ jo ATha sUkSma batalAe gae haiM, ve sUkSmanAmakarma ke udaya kI apekSA se nahIM haiM, balki parimANa kI apekSA se haiM; ye ATha sUkSma sAmAnya taura se dRSTigocara nahIM hote; isa kAraNa inheM sUkSma kahA gayA hai| ] bAdara jIva pRthvIkAya Adi ke bheda se aneka prakAra ke haiM / zuddha pRthivI, zarkarA pRthivI, bAlukApRthivI, isI prakAra upala, zilA, lavaNa, trapu, tAmra, zIzA, rajata, svarNa, haDatAla, hiMgula, mainasila, sasyaka, aMjana, pravAla, abhrapaTala, abhravAlikA, gomeda, rucakAMga, sphaTika, lohitAkSa, marakata, masAragalla, bhujagendra, nIla, candana, gairika, haMsagarbha, pulaka, saugandhika, candrakAnta, sUryakAnta, vaiDUrya, jalakAnta Adi bAdarapRthvIkAyika jIvoM ke bheda haiM / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre _sthAnaJcaiSAM pRthivyaSTakA'dho'dhaH pAtAlabhavananarakaprastarAdi bodhyam / sUkSmapRthivIkAyikAH kajjalasaMbhRtakUpikAvat sarvalokavyApinaH snti.| bAdarapRthivIkAyAnAmAdyAzcatasro lezyA vabhanti / evam-himA'vazyAya-mihikA karakA-haratanu-zuddha-zIto-'SNa-kSArA'mla-lavaNakSIra-ghRto-dakapRbhRtayo bAdarA-apkAyikA bhavanti / bAdarANAM teSAM samudra-hRda nadI prabhRti sthAnam / sUkSmANAntu-apkAyAnAM sarvalokaH sthAnam / evameva aGgArA'rci-ratala (ulmuka) zuddhAgni prabhRtayo bAdaratejaskayikA avaseyAH / teSAJca-bAdaratejaskAyikAnAM manuSyakSetrameva sthAnaM bodhyam , nAtaHparaM teSAM sthAnam / sUkSmatejaskAyikAnAntu-sarvalokavyApitvam prAcyapratIcyodIcyAdyatkalikA-maNDalikA prabhRtayo bAdaravAyukAyikA bodhyAH / teSAJca-bAdaravAyukAyAnAM ghanavAta, tanuvAta tad valayA-'dholokabhavanaprabhRtisthAnamavagantavyam / sUkSmANAM punarvAyukAyikAnAM sarvalokavyApitvamavaseyam / evam-zaivAlAvakapanakaharidrAkamUlakAllukAsiMhakarNi vRkSa guccha gulma latApratAnaprabhRtayo bAdaravanaspatikAyA avgntvyaaH| tad bhinnAH sUkSmAHvanaspatikAyikA avaseyAH / bAdarANAM inake sthAna ATha pRthiviyA~, pAtAla vana, naraka prastara Adi jAnane cAhie / sUkSma pRthivIkAyika jIva kAjala se bharI kuppI ke samAna sampUrNa loka meM vyApta haiN| bAdara pRthivIkAyika jIvoM meM cAra lezyAe~ --kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyAhotI haiN| isI prakAra hima, avazyAya, mihikA dhUvara karaka (ole), haratanu (pRthvI ko bheda kara nikalane vAle jalavindu ), zuddhajala, zItajala, uSNajala, kSArajala, amlajala ( khaTTA pAnI ), lavaNajala, kSIrajala aura ghRtajala Adi bAdara apkAyika jIva haiN| samudra, tAlAba, nadI Adi bAdarajalakAyika jIvoM ke sthAna haiM / sUkSma jalakAyika jIvoM kA sthAna sampUrNa loka hai / isI prakAra aMgAra, arci, ulmuka zuddhAgni Adi bAdara tejaskAyika jIva samajhane cAhie / bAdara tejaskAyika jIva manuSya kSetra arthAt ar3hAI dvIpa meM hI hote haiM; usase Age nahIM hote / sUkSma tejaskAyika sampUrNa loka meM vyApta haiN| pUrvI pachAMhI, uttarI Adi havAe~ tathA utkalikA, maNDalikA Adi havAe~ bAdara vAyukAyika jIva haiM / bAdara vAyukAya ke sthAna ghanabAta, tanuvAtavalaya, adholoka ke bhavana Adi haiN| sUkSma vAyukAyikoM kA sthAna samasta loka haiM / isI prakAra zaivAla, avaka, panaka, haridrA (haldI) adarakha, mUlaka, AlU, guccha, gulma latA bitAna Adi bAdara vanaspatikAyika haiM / inase jo bhinna haiM ve sUkSma vanaspati zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ ~ ~~ - ~ ~- ~ - - - - ~ ~ ~- ~ ~ - ~ dIpikAniyuktizca a01 navatatvanirUpaNam 25 vanaspatikAyikAnAM dvIpa-samudrAdisthAnaM bodhyam / sUkSmANAJca--vanaspatikAyikAnAM sarvalokavyApitvaM bodhyam / atredaM bodhyam-trasatvaM dvividham kriyAto labdhitazca / tatra kriyA tAvat karma--calana-- dezAntaraprAptiH-gatiH tasmAt-kriyAmAzritya tejaskAyika-vAyukAyikayostrasatvamavagastavyam / labdhiH punastrasanAmakarmodayaH, tasmAt trasanAmakarmodayAd dezAntaraprAptilakSaNakriyAvatvAcca dvIndriyA dayastrasA vyapadizyante / sthAvaranAmakarmodayalakSaNalabdhyA ca sarve pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyikAH sthAvarA vyapadizyante / muktAzca na trasAH na sthAvarAH, ataeva-na te bAdarA vA sUkSmA vA vyavahiyante saMsAriNAmeva trasa-sthAvaratvayoH sUkSmabAdaravayozca pratipAditatvAt iti bhAvaH / suutr-6|| mUla sUtram--" puNo duvihA pajjattiyA-apajjattiyA ya // 7 // chAyA--punardvividhAH paryAptakAH-aparyAptakAzca." dIpikA-pUrvasUtre tAvat-sUkSma-bAdarabhedena saMsAriNo jIvA dvividhA bhavantItyuktam samprati-teSAmeva jIvAnAM punaH prakArAntareNa dvaividhyaM pratipAdayitumAha-"puNo duvihA, pajjattiyA apajjattiyA ya"-iti / kAyika haiM / bAdara vanaspatikAyikoM ke sthAna dvIpa samudra Adi haiM / sUkSma vanaspatikAya sampUrNa lokavyApI samajhanA cAhie / yahA~ yaha samajhanA cAhie ki trasatva do prakAra kA hai-kriyA se aura labdhi se| kriyA kA artha hai karma--calana, eka jagaha se dUsarI jagaha pahu~canA arthAt gati karanA / isa kriyA kI apekSA se tejaskAyika aura vAyukAyika jIva bhI trasa haiN| labdhi kA artha hai trasanAma karma kA udaya / isakI apekSA se tathA gamana rUpa kriyA kI apekSA se dvIndriya Adi jIva hI trasa kahalAte haiN| ___ sthAvaranAmakarma ke udaya rUpa labdhi kI apekSA se saba pRthvI kAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika jIva sthAvara kahalAte haiM / 'mukta jIvana na trasa hai, na sthAvara / ataeva ve na bAdara kahalAte haiM, na sUkSma hI / trasa, sthAvara, sUkSma aura bAdara kA vyavahAra saMsArI jIvoM meM hI hotA hai / / 6 / / mUlasUtrArtha--- 'puNo duvihA' ityAdi // 7 // jIva punaH do prakAra ke hai-paryApta aura aparyApta // 7 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM kahA jA cukA hai ki sUkSma aura bAdara ke bheda se saMsArI jIva do prakAra ke hote haiM / aba unhIM ke dUsare prakAra se dobheda batalAne ke lie kahA hai / saMsArI jIva punaH do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre te khalu saMsAriNo jIvAH punardvividhAH tadyathA paryAptAH aparyAptA zceti / tatra-paryApti stAvat SavidhA varttate, AhAra-zarIredriyazvAsocchavAsabhASAmanaHparyAptibhedAt / tatra taijasakArmaNazarIrabhAjaH Atmano vivakSitakriyApariniSpattiH paryAptiH AtmanaH khalu kartuH karaNavizeSapudgalarUpA'paryAptiH yena karaNavizeSeNA''tmana AhArAdigrahaNasAmarthyaM niSpadyate, tacca karaNaM yaiH pudgalai nirvayete te khalu pudgalA AtmanA gRhItAstathAvidhapariNatibhAjaH paryAptizabdenocyante iti bhAvaH / tatrA-''hAragrahaNasamarthakaraNapariniSpattiH AhAraparyAptiH-zarIrakaraNaniSpattiH zarIrapaptiH / evam-indriyAdiparyAptirapi bodhyA, tathAvidhaparyAptiyuktAH jIvAH paryAptA ucyante / aahaaraadipryaaptirhitaastu-apryaaptaa-ucynte-|| sUtra 7 // niyuktiH--pUrvasUtre jIvAnAM sUkSma-bAdarabhedena dvaividhyaM pratipAdayitumAha-"puNo duvihA" ityAdi / te khalu jIvAH punardvividhAH paryAptakAH-aparyAptakAzca-tatra paryAptiH zaktiH SaDvidhA varttate / AhAra-zarIre-ndriya-zvAso-cchAsabhASAmanaHparyAptibhedAt / tathAcakecana jIvAH ahArAdiparyAptA bhavanti kecana-punarAhAdiparyAptirahitA bhvnti| tathA cayAvatkAlaM pUrNA paryApti na badhnanti tAvatkAlamaparyAptakAH ataeva-jIvAH paryAptakAH aparyAptakAzca vyapadizyante iti bhAvaH / sUtra 7 // paryApti ke chaha bheda haiM--(1) AhAraparyApti ( 2 ) zarIraparyApti ( 3 ) indriyaparyApti ( 4 ) zvAsocchvAsaparyApti ( 5 ) bhASAparyApti (6) mana;paryApti / taijasa aura kArmaNa zarIra vAle AtmA kI kisI kriyA kI pUrti honA paryApti hai / kartA AtmA hai| jisa karaNa ke dvArA AtmA meM AhAra Adi ke grahaNa kI zakti utpanna hotI hai, vaha karaNa jiva pudgaloM se utpanna hotA hai, pudgala AtmA ke dvArA gRhIta hokara amuka prakAra ke pariNamana karate haiM / vahI paryApti kahalAtI haiM / AhAra ko grahaNa karane meM samartha karaNa kI niSpatti ho jAnA AhAraparyApti hai / zarIra rUpa karaNa kI niSpatti honA zarIra paryApti hai| isI prakAra indriyaparyApti Adi bhI samajha lenA cAhie / jo jIva isa prakAra kI paryAptiyoM se yukta hote haiM ve paryApta kahalAte haiN| jo jIva AhAra Adi paryAptiyoM se rahita hote haiM, unheM aparyApta kahate haiM // 7 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM sUkSma aura bAdara ke bheda se jIvoM ke do bheda kahe gae haiN| aba unhIM ke prakArAntara se do bheda batalAne ke lie kahate haiM-ve jIva paryApta aura aparyApta ke bheda se punaH do prakAra ke haiM / paryApti arthAt zakti chaha prakAra kI hai (1) AhAra paryApti (2) zarIraparyApti ( 3 ) indriyaparyApti ( 4 ) zvAsocchvAsa paryApti (5 ) bhASAparyApti aura (6) manaH paryApti / koI jIva AhAra Adi paryApti se yukta hote hai aura koI-koI unase rahita hote haiM / ye jaba taka pUrNa paryApti nahIM bA~dhate taba taka aparyApta kahalAte haiM / isa kAraNa koI jIva paryApta aura koI aparyApta kahalAte haiM // 7 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 mUlam - "beMdiyartidiyacauriMdiya - paMciMdiyA ya tasA sU0 8 chAyA--dIndriya-trIndriya- caturindriya paJcendriyAzca trasAH " sU0 8 dIpikA - pUrvaM tAvat trasa - sthAvarabhedena saMsAriNo jIvAH dvividhA bhavanti - iti pratipAditamM, samprati-teSAmeva trasAnAM sthAvarANAJca svarUpANi vizadarUpeNa kramazaH prarUpayitumAha-beiM diya- tiMdiya - cAuridiya - paMcidiyA ya tasA - " iti - dvIndriyAH - trIndriyAH - caturindriyAH - paJcendriyAH - cakArAt gatitrasatvena bAdaratejovAyukAyikA api sA ucyante / tatra - sparzana - rasanayuktAH dvIndriyAH - zaMkha- zukti-varATa-kAdayaH, sparzana-rasana-prANa-cakSuryuktAH - kundhu - vRzcika - zatapadIndragopayUkA- likSA-matkuNa-pipIlikAdayastrIndriyAH / sparzana - rasana-prANa - cakSuryuktAH - deza-mazaka - pataGga - bhramarAdayazvaturindriyAstu aNDaja - potaja - jarAyujAdayaH || sUtra 8 // niryuktiH - pUrvaM saMsArijIvAnAM trasa - sthAvarabhedena vaividhyaM pratipAditam, samprati tAneva trasAn--sthAvarAMzca vizeSarUpeNa pratipAdayituM - kramazaH sUtradvayamAha - "beMdiya - tiMdiya cauriMdiya - paMciMdiyA ya tasA -" iti / dvIndriyAH - trIndriyAH - caturindriyAH paJcendriyAH cakArAt trasatvene-bAdaratejovAyukAyikA api trasAH vyapadizyante / tatra ---- dvIndriyAH kRmiprabhRtayaH, mUlasUtrArtha -- ' beMdiyatiMdiya cauriMdiya' ityAdi / / dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIva trasa haiM ||8|| tatvArthadIpikA -- sa aura sthAvara ke bheda se saMsArI jIva do prakAra ke kahe jA cuke haiM / aba una trasa aura sthAvara jIvoM kA svarUpa kramazaH vistAra ke sAtha kahate haiM navatatvanirUpaNam 27 dIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura 'ca' zabda kA grahaNa karane se bAdara tejaskAyika tathA vAyukAyika jIva trasa kahalAte haiM / inameM se jo jIva sparzana aura rasanA ina do indriyoM meM yukta hote haiM, ve dvIndriya kahalAte haiM, jaise---zaMkha, sIpa, kaur3I Adi / jo sparza rasanA aura ghrANa indriyoM se yukta hote haiM, ve trIndriya kahalAte haiM, jaise--kunchu, bicchU, zatapadI, indragopa, jUM, lIkha, khaTamala ciu~TI Adi / sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSu se yukta cauindriya kahalAte haiM, jaiseDAMsa, macchara, pataMga, bhramara bicchU Adi aMDaja ( aMDe meM utpanna hone vAle ), potaja ( pota se utpanna hone vAle ) aura jarAyuja ( jarAyu camar3e kI patalI jhillI (kothalI) meM utpanna hone vAle ) jIva paMcendriya hote haiM // 8 // tattvArthaniyuktika trasa aura sthAvara ke bheda se saMsArI jIvoM ke do bheda kahe jA cuke haiM / aba unakA vistAra se pratipAdana karane ke lie do sUtra kahate haiM dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya tathA 'ca' zabda ke grahaNa se bAdara tejaskAyika aura vAyukAyika jIva trasa kahalAte haiM / inameM kRmi Adi dvIndriya, pipIlikA Adi zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 tattvArthasUne trIndriyA-pipIlikA prabhRtayaH / caturindriyA-bhramarAdayaH / paJcendriyAH-manuSyAdayo'vaseyAH / tathAcoktam-jIvAbhigamasya-1-pratipattau 2-sUtre "se kiM taM orAlA tasA ya paNNattAtaM jahA beiMdiyA te iMdiyA cauridiyA paMciMdiyA"--iti / atha ke te orAlAstrasAH prANinaH 3 caturvidhAH prajJaptAH, tadyathA-dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyA iti / tatra-dve-indriye sparzana-rasana rUpe yeSAM te dvIndriyAH / evamtrINi sparzana-rasana-prANarUpANi indriyANi yeSAM te trIndriyAH catvAri-sparzanarasanaghrANacakSUSi indriyANi yeSAM te caturindriyAH sparzanAdIni (karNAntAni) paJcendriyANi yeSAM te paJcendriyAH / tatra-zaMkha-zukti-varATaka-jalokaprabhRtayo dvIndriyAH, kunthu-vRzcika--zatapadI-ndragopayUkA-likSA matkuNa-pipIlikAdayastrIndriyAH, daMsa-mazaka-pataGga-bhramara-makSikAdayazcaturindriyAH, manuSya-go-mahiSa-sarpa-gRhagodhikAdayaH-paJcendriyA bodhyAH / sUtra // 8 // mUlam-"egidiyA puDhavIkAiyAiyA paMca thaavraa"-||9|| chAyA- "ekendriyAH-pRthivIkAyikAdayaH paJcasthAvarAH"-sU0 // 9 // dIpikA-pUrva sthAvarAH saMsAriNo jIvAH pratipAditAH samprati-teSAM paJcabhedapratipAdanapUrvakaM svarUpANi nirUpayitumAha-"egidiyA puDhavikAiyA iyA paMcathAvarA"--iti / ekendriyAH-sparzanAtmakamekamindriyaM yeSAM te ekendriyAH pRthivIkAyikAdayaH / trIndriya, bhramara Adi caturindriya aura manuSya Adi paMcendriya jAnane caahie| jIvAbhigama kI prathama pratipatti ke 27 veM sUtra meM kahA hai-udAra trasa prANI kitane prakAra ke haiMdvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya / jina jIvoM meM sparzana aura rasanA ye do indriyA~ hotI haiM, ve dvIndriya kahalAte haiN| isI prakAra jo sparzana, rasanA aura ghrANa indriyoM se yukta haiM, ve trIndriya kahalAte haiM / jinake ina tIna indriyoM ke sAtha cakSurindriya bhI hotI haiM, ve caturindriya haiN| kAna sahita pA~coM indriyoM vAle jIva paMcendriya kahalAte haiN| zaMkha, sIpa, kaur3I Adi dvIndriya jIva hai; kunthu, vRzcika zatapadI, indragopa, jU, lIkha khaTamala, kaur3I Adi trIndriya haiM; DAMsa, macchara , pataMga, bhramara,makkhI Adi caturindriya haiM aura manuSya, gAya, bhaisa sarpa chipakalI Adi paMcendriya haiM // 8 // sUtrArtha-'egidiyA puDhavIkAIe' ityAdi / pRthivIkAyika Adi pA~ca sthAvara ekendriya haiM // 9 // tattvArtha dIpikA-pahale saMsArI jIvoM kA eka prakAra sthAvara kahA gayA thA, aba usake pA~ca bheda batalAkara svarUpa kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM--- jina jIvoMmeM sirpha eka sparzana kriyA pAI jAtI hai, ve pRthvIkAyika Adi sthAvara kahalAte haiM / Adi zabda se apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika kA grahaNa hotA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a01 navatattvanirUpaNam 29 pRthivIkAyikAH-AdinA-'pkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH ityevaM paJcavidhAH sthAvarA jIvAH santi / kintu-dezAntaraprAptilakSaNagatikriyAmAzritya tejavAyu (tejovAyu) kAyikAstrasA ucyante |suu0 // 9 // niyuktiH-atha pUrvoktasthAvarAn pratipAdayitumAha-"egidiyA puDhavIkAiyAe paMcathAvarA" iti / ekendriyAH eka sparzanarUpamindriyaM yeSAM te ekendriyAH pRthivIkAyikAdayaH / pRthivIkAyikAH-1 apkAyikAH-2 tejaskAyikAH-3 vAyukAyikAH-4 vanaspatikAyikAH-5 paJcasaMkhyakAH sthAvarA vyapadizyante / tathAcoktam-sthAnAGge-5 sthAne-1 uddezake 394 sUtre 'paMca thAvarA kAyA paNNattAtaM jahA puDhavIthAvarakAe, AuthAvarakAe, teuthAvarakAe, vAuthAvarakAe,vaNassaithAvarakAe" iti / paJcasthAvarAHkAyAH prajJaptAH-tadyathA-pRthivIsthAvarakAyA 1 apsthAvarakAyAH-2 tejaH sthAvarakAyAH-3 vAyusthAvarakAyAH-4 vanaspatisthAvarakAyAH 5||sU09|| mUlasUtram-"tasA aNegavihA, aMDayAiyA" chAyA--"trasA anekavidhAH aNDajAdayaH"-- dIpikA--sAmAnyataH pUrvoktAnAM trasAnAM saMsArijIvAnAM vizeSasvarUpANi-bhedAMzca pratipAdayitumAha "tasA aNegavihA, aNDayAiyA" iti / trasAH-trasanAmakarmodayavazavarttino jIvA dvIndriyatrIndriya-caturindriya-paJcendriyAdyayogikevaliparyantA anekavidhAH nAnAprakArakA bhavanti / hai / ye pA~ca prakAra ke sthAvara jIva haiN| kintu dezAntara prAptirUpa gatikriyA kI apekSA tejaskAyika aura vAyukAyika bhI trasa kahalAte haiM // 9 // tattvArtha niyukti-aba pUrvokta sthAvaroM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiN| eka sparzanendriya vAle jIva sthAvara kahalAte haiM / pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, aura vanaspatikAyika pAMca sthAvara haiM / sthAnAMgasUtra ke pA~caveM sthAna ke prathama uddezaka ke 394 veM sUtra meM kahA hai-- sthAvarakAya pA~ca kahe gaye haiM-(1) pRthivIsthAvara kAya (2) aprasthAvarakAya (3) tejasthAvarakAya (4) vAyusthAvarakAya aura (5) vanaspatisthAvarakAya // 9 // sUtrArtha-'tasA aNegavihA' ityAdi / trasajIva, aMDaja Adi ke bheda se aneka prakAra ke haiM // 10 // tattvArtha dIpikA- pahale sAmAnya rUpa se kahe gae trasajIvoM kA vizeSa svarUpa aura bhedabatalAne ke lie kahate haiM sanAmakarma ke udaya ke vazIbhUta dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya Adi ayogikevalI paryanta aneka prakAra ke hote haiN| ve isa prakAra haiM-aNDaja, jarAyuja, rasaja, saMsvedaja, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre tadyathA--aNDajAdayaH, aNDajAH AdinA jarAyujAH-rasajAH saMsvedajAH-sammUrchimAHudbhijjAH-aupapAtikAzca / tatra-garbhasaMmUrchimopapAtalakSaNatrividhajanmasu aNDaja-potaja-jarAyujAnAM garbhAjjanma bhavanti / tatrANDajAstAvat-sarpa-gRhagodhikAdayaH / potajAH-siMha-vyAghra-citraka-mArjArAdayaH anAvaraNajanmAnaH / jarAyujAH-go-mahiSa-manuSyAdayaH sAvaraNajanmabhAjo bhavanti / rasajAstumadyAdivikRtaghRtAdirase carmAdiyoge jAtAH kRmyAdayo prathamadhAtUdbhavAzca jIvA rasajAH saMsvedajAstu-saMsvedaHprasvedaH, tatra jAtAH-saMsvedajAH kukSAdyutpannA jIvAH saMsvedajA bodhyAH / samantAt-pudgalAnAM mUrchana-saMghAtIbhavanaM saMmUrchaH tatra bhavAH-saMmUrchimAH sarpa-dardura-manuSyAdayo'pi sammUrcchanAd utpadyamAnatvAt saMmUrchitA ucyante / udbhijjAstaru- gulmAdayaHaupapAtika-deva-nArakA ucyante // 10 // tattvArtha niyukti:--pUrvoktAn sAn vibhAgapUrvakaM vizadarUpeNa pratipAdayitumAha"tasA aNegavihA aNDayAiyA" iti / trasAH-dvIndriya-trIndriya-caturindriya-paJcendriyA jIvAH anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH santi / tadyathA-aNDajAH Adipadena potajAHjarAyujAH-rasajAH-saMsvedajAH saMmUrchimAH-udbhijjAH-aupapAtikAzca gRhyante / tatra vakSyamANeSu garbha-saMmUrchimopapAtalakSaNeSu trividhajanmasu, aNDaja-potaja-jarAyujAnAM garbhAjjanma bhavati / sammUrchima, udbhijja aura aupapAtika / jIvoM kA janma tIna prakAra kA hai--garbhasammUrchima aura upapAta / inameM se aNDaja, potaja aura jarAyuja jIva garbhajanma se utpanna hote haiN| aNDe se utpanna hone vAle sarpa chipakalI Adi aNDaja haiM / jo vinA AvaraNa ke utpanna hote haiM 'aise siMha, vyAghra, cItA bilAva Adi jarAyuja haiM / camar3e kI patalI jhillI AvaraNa meM utpanna hone vAle gAya bhaiMsa manuSya Adi jarAyuja kahalAte haiN| madyAdi rasa meM utpanna hone vAle kRmyAdi kIDe Adi utpanna honevAle rasaja kahalAte haiN| pasIne meM utpanna hone vAle jU Adi jIva saMsvedaja kahalAte haiN| strI-puruSa ke samAgama ke binA utpanna hone vAlA prANI saMmUrcha kahalAtA hai / sarpa, meDhaka , manuSya Adi bhI saMmUrchima janma se utpanna hone ke kAraNa saMmUrchima kahalAte haiM / ThIka ye trasajIva haiM ? pataMga Adi udbhijja kahalAte haiN| deva aura nAraka aupapAtika hote haiM // 10 // tattvArthaniyukti-pUrvokta trasa jIvoM kA bheda karake vizada rUpa se pratipAdana karane ke lie kahate haiM-vasa arthAt dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyajIva aneka prakAra ke haiN| jaise---aNDaja, potaja, jarAyuja. rasaja, saMsvedaja, saMmUrchima, udbhijja aura aupapAtika Age kahe jAne vAle garbha, sammUrchima aura upapAta, ina tIna prakAra ke janmoM meM se aNDaja, potaja aura jarAyuja jIvoM kA garbha se janma hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizva a01 navatatvanirUpaNam 31 tatrA'NDajAH ahi-godhA - saraTA - gRhago dhikA - matsya - kacchapa - zizumArAdayaH, haMsa-cApa zuka--gRghra - zyena--pArAvata--vAyasa - mayUra - maGgu - [jala - vihAyo gatirjalakAkikA - ] baka-balAkA sArikAdayazca / potajAH -- zallaka-hasti-zva - bilAvaka - zaza - nakulamUSikAdayaH, jalaukA - valguli - bhAraNDa-pakSivirAlAdayazca / jarAyujAH - manuSya - go-mahiSA - SjA - ssvika---gardabho-STra-hariNa - camara - zUkara- gavaya--- -siMha- vyAghra - dvIpi - dhAna - kroSTu - mArjArAdayo bhavanti / eteSAM trayANAmapi - aNDaja - potaja- jarAyujAnAM garbhAjjanma bhavati / rasajA--vikRtarase samutpannAH kRmyAdayaH / saMsvedajAH - matkuNAdayaH / saMmUcchimA:mAtA-pitRsaMyogaM vinA jAyamAnAH grbhvyutkraantikaadibhinnaaH| udbhijjAH - pRthivIM bhitvA jAyamAnAH / aupapAtikA:- nAraka - bhavanapati - vAnavyantara - jyotiSka - vaimAnikAdayaH siddhavarjitA strasA vyapadizyante / siddhAH - na sthAvarAH - nApi trasAH santi, saMmUrcchanajAzcAtra dvIndriyAdi tiryaG-manuSyaparyantAH avagantAvyAH / jarAyu tAvadgarbhaveSTaka carmapuTakamucyate, tasmAt jAtA jarAyujA bhavanti / potA:zAvakAH evajAtAH potajAH - zuddha prasavA bhavanti, na tu - jarAyuprabhRtibhirveSTitA bhavantIti bhAvaH / sarpa. goha, giragiTa, chipakalI, maccha, kachuvA, nakra, zizumAra Adi tathA haMsa, cASa, zuka, giddha, zyena (vAja), kabUtara, kAka, mayUra, jalakAka, bagulA, bataka, mainA adi jIva aNDaja haiM / zallaka, hAthI. kuttA, vilAva, kharagoza, naulA, cUhA, jauka, valguli aura bhAraNDa pakSI tathA virAla Adi potaja hote haiM / manuSya, gAya, bhaiMsa, bakarI, bher3a, gAya, U~Ta, hariNa, camara, zUkara, gavaya (robha) siMha, vyAghra dvIpika, zvAna, gIdar3a, mArjAra Adi jarAyuja haiM / ina aNDaja, potaja aura jarAyuja jIvoM kA garbha janma hotA hai / vikRta hue dUdha Adi rasoM meM utpanna hone vAle kRmi Adi rasaja kahalAte haiM / khaTamala Adi jIva saMsvedaja haiN| mAtA-pitA ke saMyoga ke binA hI utpanna hote haiM aura jo garbhajoM se bhinna hote haiM, ve saMmUrchima haiM / pRthvI ko bheda kara utpanna hone vAle udbhijja kahalAte haiM / nAraka bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka vaimAnika Adi, siddhoM ko chor3akara aupapAtika kahalAte haiM / ye sabhI trasa haiM / siddha bhagavAn na trasa haiM aura na sthAvara hI dvIndriya Adi tiyaica aura katipaya manuSya saMmUrchima hote haiM / garbha ko karane vAlI camar3e kI patalI jhillI ko jarAyu (jar3a -- jera) kahate haiM / usase utpanna honevAle jIva jarAyuja hote haiM / pota kA artha hai zAvaka / jo jarAyu se veSTita nahIM hote aura janma lete hI calane-phirate lagate haiM, ve jIva potaja kahalAte haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 tatvAryasUtre ___ tathAca-aNDe pakSyAdi prAdurbhAvakakoSe jAyante--utpadyante ityaNDajAH pakSi-sarpAdayaH / potA eva jAtAH potajAH hastyAdayo na jarAyvAdinA veSTitAH pUrvAvayavayoninirgatamAtrA epa parispandAdi sAmopetAH potjaaH| athavA-potazcarma, tena veSTitA lakSyante / tathA ca poto iva vastra sammArjitA iva garbhaveSTanacarmA'pAvRtatvAt jAyante-utpadyante iti potjaaH| jarAyujA:-jarAmeti-gacchatIti jarAyuH garbhaveSTanacarma tasmAjjAyante iti jarAyujAH mnussy-go-mhissaadyH| rasajAH-rase madyalakSaNe-vikRtamadhurasAdau vA jAyante iti rasajAH / rasajo madyakITaH syAt iti haimaH / saMsvedajAH-saMsvedAt-dharmAt-jAyante iti saMsvedajAH yUkA-likSA matkuNAdayaH / __ saMmUrchana-saMmUrchaH garbhAdhAnam , [mAtApitR saMyogaM vinaiva] svayaM samutpattiH manovikalo jIva ucyte| athavA-samantato dehasya mUrcchanam avayavasaMyogaH tena nirvRttAH saMmUcchimAH mAtA-pitRsaMyogaM vinaiva svayamutpadyamAnAH pipiilikaaH-mkssikaa-mtkottkaadyH| udbhijjAH ubhidyapRthivI bhitvA jAyante iti udbhijjAH zalabhaprabhRtayaH / jo pakSI tathA sarpa Adi aMDe meM utpanna hote haiM, ve aNDaja kahalAte haiM / jo pota rUpa hI janma lete haiM, jarAyu se lipaTe hue nahIM janmate, yoni se bAhara Ate hI calane--phirane lagate haiM, ve hAthI Adi potaja kahalAte haiN| athavA pota kA artha hai carma, usase veSTita lakSita hote haiN| ataH pota arthAt garbha ko veSTita carma se apAvRta hone ke kAraNa vastra se poMche hue zarIra se jo utpanna hote haiM, ve potaja kahalAte haiN| ___ jo jarA ko prApta ho jAya vaha jarAyu hai, arthAt garbha ko lapeTane vAlI camar3I / usase janma lene vAle manuSya, gAya, bhaiMsa Adi jarAyuja kahalAte haiN| rasa arthAt madya meM yA vikRta madhura rasa Adi meM janmane vAle jIva rasaja kahalAte haiN| haima koSa meM kahA hai-madya kA kIr3A rasaja kahalAtA hai| pasIne se utpanna hone vAle jU, lIkha matkuNa Adi saMsvedaja kahalAte haiN| jo jIva mAtA-pitA ke saMyoga ke binA hI utpanna hote haiM, ve amanaska jIva saMmUrchima haiN| athavA idhara--udhara se deha kA bana jAnA avayavoM kA saMyoga ho jAnA mUrcchana' kahalAtA hai| usase jo utpanna ho ve bhI saMmUrchima kahalAte haiN| ye ciuMTI, makkhI, khaTamala Adi jIva mAtA pitA ke saMyoga ke vinA hI janma lete haiM / jo zalabha (pataMga) Adi jIva pRthvI ko bheda kara utpanna hote haiM, ve udbhijja kahalAte haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAnaryuktizca a. 1 sajIvanIrUpaNam 33 aupapAtikAH upapatanam utpAtaH devanArakANAM prasiddhagarbhasaMmUrcchana rUpajanmaprakAradvayavilakSaNaudbhavaH tena nirvRttAH aupapAtikAH devanArakA, devAzca zayyAyAm nArakAzca kumbhyAdiSu svayaM samutpadyante itibhAvaH / tathAcoktam- aMDayA-poyayA - jarAuyA - rasayA - saMseyayA saMmucchimA - ubbhijjA-uvavAiyA ya-" iti / dazavaikAlika 4 - adhyayane // " ganbhavakkaMtiyA ya-saMmucchimA ya-" iti / prajJApanAyAH 1 - pade - | "doha uvavAra paNNatte, devANaM ceva neraiyA caiva, " iti sthAnAGgasya 2-sthAne 3 - uddeze 85 sUtre / ! [chAyA ] aNDajAH-potajAH- jarAyujAH- rasajAH - saMsvedajAH - saMmUrcchimAH - udbhijjAHaupapAtikAzceti / garbhavyutkrAntikAzca - saMmUrcchimAceti / dvayorupapAtaH prajJapto devAnAJcaiva, nairayikANAJcaiveti / tatra--raso ghRtAdiH tasmAd carmAdiyoge jAtAH / "rasA - sRG-mAMsa - medossthi majjA -zukrANi dhAtavaH" iti vacanAt / rasaH prathamo dhAtuH tasmAt jAtA rasajAH sUkSmAH / sasvedaH- prasvedaH tasmAjjAtAH saMsvedajAH / kakSAdyutpannAH sUkSmAH / samantAt pudgalAnAM mUrcchanaM saMghAtI bhavanaM sammUrcchaH tasmAjjAtAH sammUcchimAH - sarpa - dadura - manuSyAdayo'pi sammUrcchanAdutpadyante / tathAcoktam - "zukra - siMghANaka - zleSma karNa - dantamaleSu ca / atyantA'zucideheSu sadyaH sammUrcchano bhavet -" // 1 // iti udabhedanamudbhedaH bhUmi - kASTha-pASANAdikaM bhitvA UrdhvaM nissaraNam jo upapAta se janma lete haiM, ve aupapAtika haiM / upapAta kA abhiprAya hai devoM aura nArakoM kA, garbha aura saMmUrcchana janma se bhinna prakAra kA janma / deva zayyA meM utpanna hote haiM aura nAraka kumbhI Adi meM svayaM utpanna ho jAte haiM / kahA bhI hai--'aMDaja, potaja, jarAyuja, rasaja, saMsvedaja, saMmUrchima, udbhijja aura aupapAtikA -- dazavaikAlika, caturtha adhyayana / garbhaja aura saMmUrcchiya -- prajJApana prathama pada / do prakAra ke jIvoM kA aupapAtika janma hotA hai-- devoM kA aura nArakoM kA / ' sthAnAMga 2 sthAna 3 uddezaka 85 vA~ sUtra | arthAt madya Adi rasa meM jo utpanna hone vAle haiM ve rasaja kahalAte / majjA aura zukra saMsveda arthAt pasIne se utpanna honevAle saMsvedaja jIva haiM / idhara-udhara se pudgaloM ke ekatra ho jAne se utpanna honevAle jIva ve sammUrchima haiM / sarpa meDhaka aura manuSya Adi bhI sammamUrcchana janma se paidA hote haiM / bhUmi kASTha pASANa Adi ko bheda kara Upara A jAnA ubheda kahalAtA hai / usase jo 5 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvAryasUtre ubhedaH udbhit sampadAditvAt kvip tasmAjjAtA udbhijjAH, yathA ratnapASANAdikaM bhattavA kenacid darduro niSkAzita iti prasiddha anyatsarvaM spaSTam ||suutr 10 // mUlam--"aTTavihA suhumA sinehakAyAiyA ||suutr 11 // chAyA . "aSTavidhAH sUkSmAH snehakAyAdayaH-" // 11 // dIpikA----pUrvaM tAvat sUkSmabAdarabhedena saMsArijIvAnAM vaividhyasyoktatvAt samprati tatra sUkSmANAM bhedAn-svarUpaJca prarUpayitumAha-'aTThavihA suhumA sinehakAyAiyA' iti aSTavidhAH aSTaprakArakAH sUkSmAH jIvAH snehakAyAdikAH snehakAyaH AdinA puSpasUkSmaH prANisUkSmaH uttiMgasUkSmaH panakasUkSmaH bIjasUkSmaH, haritasUkSmaH aNDasUkSmazceti / / tathAcoktam--siNehaM pupphasuhamaM ca pANuttigaM taheva ya / - paNagaM bIyahariyaM ca aNDasuhumaM ca aTThamaM // chAyA---snehaM puSpasUkSmaJca prANyuttiGgaM tathaiva ca / panakaM bIjaharitaM ca aNDasUkSmaM ca aSTamam // sneham snehasUkSmam , avazyAyahimakuJjhaTikAdirUpam atra snehapadena apkAyavizeSaH sUkSmaH snehakAyo'pi gRhyate, puSpasUkSmam-udumbarAdipuSpasadRzam sUkSmam prANisUkSmam yaH prANI saMcaramANa eva sarvadA lakSyate na tu sthito lakSyate sa cAsau sUkSmaH kuMvAdikaH uttiGgasUkSmam-sUkSmakITikAdInAm vRndam kITikA nagarAdi, kITikAdayaH sUkSmAH prANino ghanIbhUtA api pRthivyAdivat pratibhAsajAH jIvatvena durlakSyA bhavanti, panakasUkSmam-varSAkAle bhUmijIva utpanna hote haiN| be udbhijja kahe gaye haiM jaise yaha prasiddha hai ki kisI ne pASaNa Adi ko bhedana karake meMDhaka nikAla diyA // 10 // sUtrArtha-aTTavihA suhamA,--ityAdi / snehakA Adi ATha prakAra ke sUkSma hai // 11 // tattvArthadIpikA--pahale saMsArI jIvoM ke do bheda kahe gae the-sUkSma aura baadr| aba sUkSma jIvoM ke bheda aura unake svarUpa kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMsnehakAya Adi ATha prakAra ke sUkSma hai (1) sneha kAyasUkSma (2) puSpasUkSma (3) prANisUkSma (4) uttiMga sUkSma (5) panaka sUkSma (6) bIja sUkSma (7) harita sUkSma aura (8) aNDasUkSma / inakA artha isa prakAra hai-osa, hima, kuJjhaTikA (dhUvara) Adi snehasUkSma kahalAtA hai, yahA~ sneha' zabda se jalakA grahaNa kiyA gayA hai / gUlara Adi ke sUkSma puSpa sadRza puSpasUkSma kahalAte hai / jo prANI calane-phirane se hI dikhAI de aura sthita hone para dikhAI na de, vaha prANisUkSma kahalAtA hai, jaise kunthu Adi / choTI-choTI kIr3iyoM kA samUha kIr3I nagarA-uttiMga sUkSma hai / ye prANI ghanIbhUta hone para bhI pRthvI Adi ke samAna hone ke kAraNa sahaja dikhAI nahIM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dapikAnayuktizca a0 1 sUkSmajIvanirUpaNam 35 kASThAdau samutpannaM paJcavarNapanakAkhyasUkSmam bIjaharitaM ceti, tatra bIjasUkSmam-zAlyAdi tuSamukhaM yasmAdaMkuraH samutpadyate, haritasUkSmam navIna mutpadyamAnaM bhUmisavarNam tadvat kAntimattayA durlakSyam / aNDasUkSmam-makSikApipIlikAgRhagodhikAkRkalAsAdyaNDakamavagacchet ||suutr 11 // niyuktiH-pUrva sUkSmabAdarabhedena jIvAnAM daividhyaM pratipAditaM samprati tayormadhye sUkSmANAM bhedaM pratipAdayitumAha-aTTavihA suhumA sinehakAyAiyA" iti aSTavidhAH aSTa prakArakAH sUkSmA jIvAH prajJaptAstIrthakRdAdibhiH, tadyathA-snehakAyaH. tathAcoktam - siNehaM pupphasuhamaM ca pANuttigaM taheva ya / / paNagaM bIyahariyaM ca aNDasuhumaM ca aTThamaM // chAyA-snehaM puSpasUkSmaJca prANyuttiGgaM tathaiva ca / panakaM bIjaharitaM ca aNDasUkSmaM ca aSTamam / / sneham-snehasUkSmam abazyAyahima kuJjhaTikAdirUpam. atra snehapadena apkAyavizeSaH sUkSmaH snehakAyo'pi gRhyate puSpasUkSmam-udumbarAdi puSpasadRzam sUkSmam prANisUkSmam yaH prANI saMcaramANa eva sarvadA lakSyate na tu sthito lakSyate sa cAsau sUkSmaH prANisUkSmaH kunvAdikaH uttikasUkSmam--sUkSmakITikA dInAm vRndam kITikA nagarAdi kITikAdayaH sUkSmAH prANino dhanI dete / varSA kAla meM bhUmi aura kASTha Adi ke Upara jo pA~ca varNo kI kAI (nIla phUla) utpanna ho jAtI hai, vaha panaka sUkSma kahalAtI hai / zAli Adi ke tuSa kA mukha, jisase aMkura utpanna hotA hai, bIja sUkSma kahalAtA hai / navIna utpanna hone vAlA aura bhUmi ke samAna rUpa-raMga kA hone ke kAraNa jo saralatA se dikhAI nahIM detA vaha harita kAya haritasUkSma kahalAtA hai| makkhI, kIr3I, chipakalI, giragiTa Adi ke choTe-choTe aNDe aNDasUkSma kahalAte haiM // 11 // tattvArtha niyukti--pahale kahA jA cukA hai ki sUkSma aura bAdara ke bheda se jIva do prakAra ke haiM / aba unameM se sUkSma jIvoM ke bhedoM kA pratipAdana karane lie kahate haiM-'snehakAya Adi ATha prakAra ke sUkSma hai|' tIrthakara Adine ATha prakAra ke sUkSma arthAt choTe-choTe jIva kahe haiM--(1) snehasUkSma (2) puSpa sUkSma (3) prANisUkSma (4) uttiMgasUkSma (5) panaka sUkSma (6) bIjasUkSma (7) harita sUkSma aura (8) aNDasUkSma / ___ kahA bhI hai-' ATha sUkSma, haiM-snehasUkSma, puSpasUkSma, prANisUkSma, uttiMgasUkSma, panakasUkSma, bIjasUkSma, haritasUkSma aura A~ThavA aNDamUkSma / yahA~ 'sneha' pada se apkAya vizeSa grahaNa kiyA jAtA hai / osa, hima, kuJjhaTikA Adi sneha sUkSma kahalAtA hai / gUlara ke phUla ke samAna jo atyanta sUkSma puSpa haiM, unheM puSpa sUkSma kahate haiM / jo prANI itane choTe haiM ki calate-phirate samaya hI dIkha par3ate haiM, sthira hone zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwww 36. tatvArthasUtre bhUtA pRthivyAdivat pratibhAsamAnAH jIvatvena durlakSyA bhavanti panakasUkSmam-varSAkAle bhUmikASThAdau samutpannaM paJcavarNapanakAkhyasUkSmam bIjaharitaM ceti tatra bIjasUkSmam-zAlyAdi tuSamukha yasmAdaMkuraH smutpdyte| haritasUkSmam-navInamutpadyamAnam bhUmisavarNam tadvat kAntimattayA durlakSyam aNDasUkSmam-makSikA-pipIlikA-gRhagodhikA-kRkalAsAdyaNDakamavagacchet / snehasUkSmaH AdinA puSpasUkSmam prANisUkSmam uttiGgasUkSmam panakasUkSmaH bIjasUkSmaH haritasUkSmaH aNDasUkSmazca tatra avazyAyahimakujjhaTikAdiH snehasUkSmaH snehakAyapadena udumbarAdi puSpasadRzaH sUkSmaprANI gRhyate, sarvadA saMcaramANo na tu sthitaH kadAcit kunthvAdikaH prANisUkSmaH sUkSmakITikAdivRnda uttiasUkSmaH evaM panakasUkSme varSAkAlikapaJcavarNajIvavizeSaH bIjasUkSmaH zAlyAdituSamukhaH haritasUkSmo bhUmisavarNaH aNDasUkSma-pipIlikAdiravaseyaH |suutr 11 // mUlasUtram--"bAyarA aNerAvihA puDhavIkAyAiyA |suutr 12 // chAyA--"bAdarA anekavidhAH pRthivIkAyAdikAH |suu0 12 // dIpikA---pUrvaM saMsAriNo jIvA bAdarA ityuktatvAt samprati teSAM bAdarajIvAnAM svarUpANi prarUpayitumAha-'bAyarA aNegavihA puDhavIkAyAiyA" iti bAdarAH jIvAH anekavidhA bahuprakArakAH santi tadyathA-pRthivIkAyAdikAH pRthivIkAyAH AdinA apkAyAH tejaskAyAH vAyukAyAH vanaspatikAyAdayazcAvagantavyAH eteSAM sUkSmatve'pi bAdaratvasyApi sadbhAvAt ||suutr 12 // niyuktiH-pUrvasUtre sUkSmajIvAnAmaSTavidhatvaM pratipAditaM samprati bAdarajIvAnAM bhedaM pratipAdayitumAha-'bAyarA aNegavihA puDhavIkAyAiyA' iti bAdarAH jIvAH anekavidhA prajJaptAH para dikhAI nahIM dete, ve kuMthu Adi prANisUkSma kahalAte haiN| choTI-choTI kIr3iyoM Adi kA samUha-kIDInagarau~ uttiMga sUkSma kahalAtA hai| ye jIva itane choTe hote haiM ki bahuta se ikaTThe hone para bhI pRthvI ke rUpa-raMga ke hone ke kAraNa jIva ke rUpa meM lakSa nahIM par3ate / varSAkAla meM bhUmi aura kASTha Adi ke Upara pA~ca varNa kI jo kAI-(nIla) phUla jama jAtI hai, vaha jaba sahaja hI dikhAI nahIM detI to panakasUkSma kahalAtI hai / zAli Adi ke puSpa kA mukha, jisase aMkura kI utpatti hotI hai, use bIjasUkSma kahate haiN| nayA-nayA utpanna hone vAlA jamIna ke raMga kA haritakAya harita sUkSma kahalAtA hai, jo sAdhAraNatayA dikhAI nahIM detaa| makkhI, ciuMTI, chipakalI, giragiTa Adi ke atyanta choTe-choTe aNDoM ko aNDa sUkSma kahate hai // 11 // sUtrAthe 'vAyarA aNegabihA'--ityAdi / bAdara jIba pRthvIkAyika Adi ke bheda se aneka prakAra ke haiM // 12 // tattvArtha dIpikA-pahale saMsArI jIvoM kA eka bheda bAdara kahA jA cukA haiM-pRthvIkAyika Adi bAdara jIva aneka prakAra ke haiM, yathA-pRthivIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika / inameM sUkSmatA hone para bhI bAdaratA bhI pAI jAtI hai // 12 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniryuktizca a. 1 muktajIvanirUpaNam 37 tadyathA-- pRthivIkAyAdikAH Adipadena akAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikA dayo gRhyante aitASAM sUkSmatve'pi bAdaratvasyApi sadbhAvAt |suutr 12 // mUlasUtram -- 'muttA aNegavihA titthasiddhAiyA / sU0 13 // -- " muktAH anekavidhAH tIrthasiddhodayaH |suutr 13 // dIpikA -- pUrve saMsArimuktabhedena jIvA dvividhAH pratipAditAH tatra muktAnAM svarUpamAha 'muttA agavihA tittha siddhAiyA" iti muktAH - kRtsnakarmakSayalakSaNamuktiM prAptAH jIvA aneka vidhAH prajJaptAH tadyathA---tIrthasiddhAH, atIrthasiddhAhyevamanantarasiddhAH paJcadazavidhA iti // sUtra13 // tatvArtha niryuktiH pUrvaM saMsArimuktabhedena dvividheSu jIveSu saMsAriNAM sUtrASTakena bhedopabhedapratipAdanapUrvakaM prarUpaNaM kRtam samprati kramaprAptAnA muktajIvAnA prarUpaNaM kartu mAha - 'muttA aNegavihA titthasiddhAiyA" iti muktAH - kRtsnakarmakSaya lakSaNamukti prAptAH jIvAH anekavidhAH prajJaptAH - anantara siddhAH paJcadazavidhAH tadyathA - tIrthasiddhAH 1 atIrtha chAyA ---" tatvArtha niyukti - pUrva sUtra meM sUkSma jIvoM ke ATha prakAra kA pratipAdana kiyA gayA hai / aba bAdara jIvoM ke bheda batalAte haiM - pRthvIkAya Adi bAdara jIva aneka prakAra ke kahe gae haiM I yahA~ Adi zabda se apakAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika Adi samajha lene cAhie / ye jIva sUkSma hote hue bAdara bhI hote haiM, arthAt inameM jo atyanta choTe hote haiN| ve sUkSma aura jo anAyAsa hI dRSTigocara ho jAte haiM ve bAdara kahalAte haiM / yaha pahale bhI kahA jA cukA hai ki yahA~ sUkSma aura bAdara kA jo bheda kiyA gayA hai, vaha jIvoM ke zarIra kI sUkSmatA aura sthUlatA kI apekSA se hai / sUkSma nAma - karma ke udaya aura bAdara nAmakarma ke udaya vAle jo sUkSma aura bAdara jIva zAstroM meM kahe gae haiM, yahA~ unakA ullekha nahIM haiM // 12 // sUtrArtha - 'muttA aNegavihA- ityAdi / muktajIva tIrthasiddha Adi ke bheda se aneka prakAra ke hote haiM // 13 // tattvArtha dIpikA--saMsArI aura mukta ke bheda se do prakAra ke jIvoM kA kathana kiyA gayA thA, unameM se yahA~ muktajIvoM kA svarUpa kahate haiM - samasta karmoM ko kSaya rUpa mokSa ko prApta mukta jIva aneka prakAra ke haiM / ve isa prakAra haiM - tIrthasiddha, atIrtha Adi nandIM sUtra ke 21veM sUtra meM kahe haiN| isI prakAra anantarasiddha, paramparA siddha Adi bheda bhI jAna lene cArie ||13|| tattvArtha niryukti-saMsArI aura mukta ke bheda se do prakAra ke jIvoM meM saMsArIjIvoM kI ATha sUtroM meM prarUpaNA kI hai / aba kramaprApta mukta jIvoM kA pratipAdana karate haiMsamasta karmoM ke kSaya rUpa mokSa ko prApta jIva mukta kahalAte haiM / ve aneka prakAra ke haiM / inameM anantarasiddha jIva pandraha prakAra ke haiM - ( 1 ) tIrthasiddha (2) atIrthasiddha (3) tIrthakara siddha zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 __ tatvAryasUtre siddhAH 2 tIrthakarasiddhAH 3 atIrthakarasiddhAH 4 svayaMbuddhasiddhAH, 5 pratyekabuddhasiddhAH 6 buddhabodhitasiddhA : 7 strIliGgasiddhAH 8 puruSaliGgasiddhAH 9 napuMsakaliGgasiddhAH 10, svaliGgasiddhAH 11 anyaliGgasiddhAH 12 gRhiliGgasiddhAH 13 ekasiddhAH 14, anekasiddhA iti nandIsUtre uktam - tadarthazca tata eva draSTavyAH-tatra prApye tIrthe siddhiM prApnoti sa tIrtha siddho vyapadizyate, tathAcoktam"kRtsnakarmakSayAdUrva nirvaNamadhigacchati / yathA dagdhendhano vahniH nirUpAdAnasaMtatirityAdi ||suu.13|| mUlama--"jIvassa chabbhAvA odaiyauvasa miyakhAiyamissapAriNAmiyasaMnivAiyA / chAyA-"jIvasya SaDbhAvA audayikaupazamika kSAyikamizrapAriNAmikasAMnipAtikAH dIpikA--pUrva tAvat saMsArimuktabhedena sUkSmabAdaratrasasthAvarasamanaskAmanaskAdi bhedena ca jIvAnAM nirUpaNaM kRtaM samprati teSAmeva jIvAnAM svarUpalakSyaNamaudayikAdi SaDbhAvaM prarUpayitumAha-"jIvassa chabbhAvA odaiyauvasa miyakhAiya massapAriNAmiyasaMnivAiyA" iti jIvasya bodhAtmakasya upayogavataH SaDbhAvAH tIrthakRbhiH prajJaptAH santi, tadyathA-audayikaH1, aupazamikaH2, kSAyikaH3, mizraH4 pAriNAmikaH 5 sAnnipAtikazca6, tatra bhavanaM bhAvaH jIvasya bhavanalakSaNapariNativizeSo bhAvaH kathyate tathA ca dravyAdinimittavazAt karmaNAM phalaprAptirudaya ucyate (4) atIrthaMkarasiddha (5) svayaM buddhasiddha (6) pratyekabuddhAsaddha (7) buddhabodhita siddha (8) strIliMga, siddha )9) puruSa liMga siddha (10) napuMsakaliMgasiddha (11) svaliMga siddha (12) anyaliMgasiddha (13) gRhasthaliMga siddha (14) ekasiddha (15) anekasiddha / yaha bheda nandIsUtra ke 21veM sUtra meM kahe haiN| inakA artha vahIM se samajha lenA caahie| tIrthakara ke dvArA tIrtha kI sthApanA ho jAne para jo siddha hote haiM, ve tIrtha tIrthasiddha kahalAte haiN| kahA bhI hai samasta karmoM kA kSaya hone se jIva Upara nirvANa kI ora jAtA hai / jaise IMdhana jala jAne se aura nayA IMdhana na milane se agni nirvANa ko prApta hotIhai // 13 // sUtrArtha-'jIvassa chabbhAvA' ityAdi / jIva ke chaha bhAva hote haiM-audiyaka, aupazamika, kSAyika, mizra (kSAyopazamika) pAriNAmika aura sAnnipAtika // 14 // tattvArthadIpikA- pahale saMsArI aura mukta ke bheda se tathA sUkSma-bAdara, samanaska -amanaska Adi ke bheda se jIvoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba una jIvoM ke svarUpabhUta audayika Adi chaha bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-bodhamaya, upayogavAn jIva ke chaha bhAva tIrthakaroM ne kahe haiN| ve isa prakAra haiM-(1) audayika 2) aupazamika (3) kSAyika (4) mizra (kSAyoMpazamika) (5) pArimANika aura (6) sAnnipAtika / jIva kI bhavana arthAt hone rUpa pariNati ko bhAva kahate haiM / dravya kSetra kAla bhAva ke nimitta se karmoM ke phala kI prApti honA udaya kahalAtA hai, jaise jala meM kIcar3a kA ubharAnA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 39 yathA payasi paGkasyod bhUtatvam , tathAvidhakarmodaye sati jAyamAno bhAvaH audayiko vyapadizyate; evam Atmani karmaNaH svazakteH kAraNavazAdanudbhavarUpa upazama ucyate, yathA katakAdi dravyasaMyomAt jale paGkasyAdhastale sthitirUpa upazamo bhavati kSayastu karmaNa AtyantikI nivRttirucyate, yathA kAcAdi pAtrasthe meghasthe vA udake kardamasyAtyantAbhAvo bhavati, etadubhayAtmakaH kSayopazamo mizra ucyate yathA kUpataDAgAdisthe udake paGkasya kSINA'-kSINavRttirbhavati, dravyAtmalAbhamAtrahetuko bhAvaH pariNAmo vyapadizyate, evaJca karmaphalavipAkAvirbhAvilakSaNenodayena niSpanno bhAva audayikaH, karmaNa upazamaH bhasmapaTalAcchannAgnivat karmaNo'nutpAdAvasthA prayojanamasyeti aupazamiko bhAvaH, karmaNAH kSayeNa niSpanno bhAvaH kSAyikaH, karmaNaH kSayopazamAbhyAM niSpanno bhAvaH kSAyopazamiko mizraH karmaNaH pariNAma eva dravyabhAva prANAvasthAlakSaNaH pAriNAmiko bhAvaH, audayikAdibhAvasAnnipAte sati jAyamAno bhAvaH sAnnipAtika ucyate tatraudayikAdayaH paJca bhAvAH jIvasya karmodayAdyapekSatvAda naimittakA ucyante, pAriNAmiko bhAvastu karmodayAnapekSatvAt caitanyAdiH svAbhAvika ucyate, isa prakAra karma ke udaya se utpanna hone vAlA bhAva audayika bhAva kahalAtA hai / AtmA meM karma kI zakti kA kAraNavaza anubhava honA upazama kahalAtA hai, jaise phiTakar3I Adi dravyoM ke saMyoga se jala meM maila kA nIce jamA rahanA-zAnta ho jAnA / karmoM kA sarvathA zAnta ho jAnA yaha aupazamika hai / jaise kAcAdi ke pAtra meM sthita yA megha meM sthita jala meM maila atyanta abhAva hotA hai / karma kA sarvathA nAza honA kSAyikabhAva hai| donoM avasthAoM kA mizraNa mizra yA kSayopazama kahalAtA hai, jaise kUpa yA tAlAba ke jala meM maila kA kucha-kucha kSINa ho jAnA aura kucha-kucha kSINa na honA / vaha kSAyopazamika bhAva hai / jo bhAva svata; rahatA hai-karma ke udaya Adi kA AkSepa nahIM rakhatA, vaha pAriNAmika bhAva hai / isa prakAra karma ke phala-vipAka ke prakaTa hone rUpa udaya se utpanna hone vAlA bhAva audayika hai / bhasma se AcchAdita agni ke samAna karma kI anutpAda-avasthA ko upazama kahate haiM / upazama se utpanna bhAva aupazamika kahalAtA hai| karma ke kSaya se niSpanna hone vAlA bhAva kSAyika hai / karma ke kSaya aura upazama se hone vAlA bhAva mizrabhAva kahalAtA hai / jo bhAva kisI karma ke udaya, upazama, kSaya yA kSayopazama se na hokara svabhAva se hI hotA hai vaha, pAriNAmika bhAva hai aura audayika Adi bhAvoM ke sammilana se utpanna hone vAlA bhAva sAnnipAtika kahalAtA hai| inameM audayika Adi pAMca bhAva karma kI apekSA se hote haiM, ataeva ve naimittaka haiM, kintu pAriNAmika bhAva karma ke udaya Adi se nahIM hotA, ataeva vaha svAbhAvika kahalAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre sa eSa Savidho bhAvo yathAyogyaM bhavyasyAbhavyasya ca jIvanasya svarUpamucyate,tatra mithyAdRSTInAm abhavyAnAJca na kadAcit aupazamikakSAyikau bhavataH apitu bhavyAnAmeva, tau staH pAriNAmikastUbhayeSAmeva bhavatIti bhAvaH, yadyapi mizragrahaNe sannipAtikamAvasyApi yugapadekasmin jIve nipatanazIlasya aupazamikAdi bhAvAnAM dvikAdi saMyogena niSpadyamAnamyAntarbhAva saMbhave'pi AgamaprAmANyAt pArthakyena grahaNaM kRtam audayikAdi sAnnipAtikasya mizre'ntarbhAvA'saMbhavazceti bhAvaH / sUtra-14 niyuktiH--pUrva jIvAnAM saMsArimuktabhedena tadavAntarabhedena ca savizadaM nirUpaNaM kRtam samprati teSAmeva jIvAnAM svarUpalakSaNamaudayikAdi SaDvidhabhAvaM prarUpayitumAha-"jIvassa chabbhAvA" ityAdi jIvasya cetanAlakSaNasya bodhasvarUpasya SaDbhAvAH prajJaptAH tadyathA audayikaH 1, aupazamikaH 2, kSAyikaH 3, mizraH 4 pAriNAmikaH 5, sAnnipAtikazca 6 iti tatra vivakSitArthaparicchedarUpArthagrahaNavyApArAtmakopayogalakSaNasya jIvAtmano jJAnarUpe darzanarUpe ca dvividhe'pi vyApAre caitanyarUpeNa svAbhAvikaH pariNAmaH samAna eva bhavati jJAnadarzana yorjIvAtmanazcaitanyarUpeNa svAbhAvikapariNAmAnuvidhAyitvAt / tatra sAkAraM jJAnaM bhavati parokSa nirAkAraM darzanamucyate, sa ca svAbhAvikacaitanyarUpapariNatimAsAdayan jJAnadarzanarUpopayogaH yaha chaha prakAra ke bhAva yathAyogya bhavya yA abhavya jIva ke sva rUpa haiN| mithyAdRSTi aura abhavya jIvoM ko aupazamika aura kSAyika bhAva kI prApti kadApi nahIM hotI / ye donoM bhavya jIvoM ko hI hote haiN| pAriNAmika bhAva donoM prakAra ke jIvoM ko hotA hai| sAnnipAtika bhAva eka sAtha eka jIva meM prApta hotA hai, aura aupazamika Adi bhAvoM meMse do tIna Adi ke saMyoga se utpanna hotA hai / mizra bhAva meM usakA antarbhAva ho sakatA hai, tathApi AgamaprAmANya ke kAraNa usakA pRthak grahaNa kiyA gayA hai aura audayika Adi sAnnipAtika kA mizra meM antarbhAva bhI nahIM hai // 14 // tattvArthaniyukti-pahale jIvoM kA saMsArI aura mukta ke bheda batalAphara aura unake avAntara bhedoM kA pratipAdana karake vivAda nirUpaNa kiyA gayA hai| aba una jIvoM ke svarUpa bhUta audayika Adi chaha bhAvoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM cetanA lakSaNa vAle jIva ke chaha bhAva kahe gae haiM, yathA--(1) audayika (5) aupazamika (3) kSAyika (4) mizra (5) pAriNAmika aura (6) sAnnipAtika / kisI padArtha ko grahaNa karane ke vyApAra rUpa lakSaNa vAle jIva kA jJAna aura darzanadonoM prakAra ke vyApAra meM caitanya rUpa se svAbhAvika pariNAma samAna hI hotA hai| jJAna aura darzana caitanya kahalAte haiM / yaha jIva kA svAbhAvika pariNAma hai inameM jJAna sAkAra hai aura darzana nirAkAra hotA hai / .... svAbhAvika caitanya rUpa pariNati ko prApta hotA huA jJAna darzana rUpa upayoga, karma ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 41 parasparapradezAnAM pradezabandhAt karmaNA ayogolakavad ekIbhUtasyAtmano'nyatvapratipattiheturbhavati tatra avayavarUpaH pradezo jIvAvayavAnAM parasparaM saMyogaH kadAcid dRr3ho bhavati, kadAcicca zithilo bhavati, tatra phalapradAnonmukhasyaudIrNasya karmaNo'vayavAH jIvAtmAvayavasaMyoga zithilIkRtyAntaHpravizanti jIvakarmaNoravayavAnAM mitho mizraNarUpapradezavandhena jIvaH karmaNA sahaikIbhUto bhavati, ayaHpiNDavad bhedena pArthakyena jJAtuM na zakyate yathA dugdhaM payomizritaM sat jalena ekIbhUtaM pArthakyena jJAtuM na zakyaM bhavati tadvaditi bhAvaH, upayogena tu ayaM jIvaH svasmin mizritebhyaH karmadalikebhyaH sakAzAt pArthakyena jJAtuM zakyo bhavati, karmapudgalAnAmupayogAvasthAyAM caitanyarUpeNa pariNatyabhAvAt tatazca sakalajIvasAdhAraNaM caitanyamupazamakSayakSayopazamavazAt aupazamikakSAyikakSAyopazamikabhAvena karmodayavazAt kaluSA kAraNe ca pariNatajIvaparyAyavivakSAyAM jIvasvarUpaM sampadyate, dravyAditannimittavazAt karmaNAM phalaprAptirudaya ucyate yathA payasi paGkasyodbhUtatvam tatra bhavanaM bhAvaH-bhAve ghaJ jIvasya bhavanalakSaNapariNativizeSo bhAvaH ucyate karmodaye sati jAyamAno bhAvaH-audayiko vyapadizyate, evamevAtmani karmaNaH svazakteH sAtha AtmA kA ayogolaka ( lohe ke gole ) ke samAna paraspara pradezabandha hone para bhI bhinnatA kA jJAna karAtA hai / tAtparya yaha hai ki AtmA yadyapi karmoM se baddha hai-ekameka ho rahA hai, tathApi apane caitanya svabhAva ke kAraNa unase bhinna pahacAnA jAtA hai / avayava rUpa pradeza, jIvAvayavoM kA paraspara saMyoga kabhI-kabhI dRr3ha hotA hai aura kabhI-kabhI zithila hotA hai / apanA phala pradAna karane ke lie unmukha, udaya meM Aye karma ke avayava jIvAtmA ke avayavasaMyoga ko zithila karake andara praveza kara jAte haiM / jIva aura karmake paraspara mizraNa rUpa pradeza bandha ke kAraNa jIva karma ke sAtha eka rUpa ho jAtA hai / vaha lohe ke piNDa ke samAna bhinna nahIM mAlUma hotaa| ___ abhiprAya yaha hai ki jaise dUdha aura pAnI paraspara meM mila jAne para alaga-alaga pratIta nahIM hote usI prakAra AtmA aura karma ekameka ho jAte haiM to donoM pRthak-pRthak pratIta nahIM hote; phira bhI upayoga rUpa lakSaNa ke kAraNa jIva apane sAtha mile hue karmadalikoM se pRthak pahacAnA jA sakatA hai / upayoga kI avasthA meM karma pudgaloM kI caitanya rUpa se pariNati nahIM hotI / ataH jIva mAtra meM samAna rUpa se pAyA jAne vAlA caitanya, upazama, kSaya aura kSayopazama se aupazamika, kSAyika kSAyopazamika bhAva se tathA karmodaya ke vaza se kaluSita AkAra se pariNata jIvaparyAya kI vivakSA meM jIva ke svarUpa hote haiM / bhavat arthAt hone ko 'bhAva' kahate haiM / yahA~ bhAva meM 'dha' pratyaya huA hai / isa prakAra jIva bhavana rUpa pariNAma ko bhAva kahate haiM / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre kAraNavazAdanudbhavarUpa upazama ucyate, yathA katakAdi (nibalIti bhASAprasiddhaH) dravyasaMyogAd jale kardamasyopazamo'dhastale sthitiH bhavati, kSayaH punaH karmaNa AtyantikI nivRttirucyate yathA kAcAdipAtrasthe jaladasthe vA jale paGkasyAtyantarbhAvo bhavati, etadubhayAtmako mizraH kSayopazamo maNyate, yathA kUpasthe jale paGkasya kSINAkSINavRttirbhavati, dravyAtmalAbhamAtra hetukaH pariNAmo bhavati tathA audayika karmaNa upazamaH bhasmapaTalAcchannAgnivat karmaNaH anudayAvasthA prayojanamasya bhAvasyetyaupazamiko bhAvo jIvasyAvasthA vizeSaH evaM karmaNaH kSayeNa nivRtto bhAvaH kSAyiko bhAvaH evaM karmaNaH kSayopazamAbhyAM nivRtaH bhAvaH kSAyopazamiko bhAvaH, evaM karmaNaH pariNAma eva dravyabhAva prANAvasthAlakSaNaH pAriNAmiko bhAvaH na tu pariNAmaH prayojanamasya pariNAmena vA nivRtta; pAriNAmika iti vyutpattiH tathA sati jIvatva bhavyAbhavyatvAderAdimatvApattiH syAt, yadi pariNAmaH prayojanamasyeti vyutpattyA pAriNAmiko jIva ityucyate tadA tataH pUrvAvasthAyAM nAbhUjjIva iti rItyA tasyAdimattva prasaGgaH evaM nivRttyarthe'pi prAganivRttau nirvatyeta tathA coktadoSaH, evaM bhavyAbhavyatvAdiSvapi yojanIyam tathA cAnAdiprasiddhaH pAriNAmiko bhAvaH sakala paryAyarAzeH prahRtAmabhimukhatA dravyAdi kA nimitta pAkara karmoM ke phala kI prApti honA udaya kahalAtA hai, jaise jala meM paMka kA ubhAra honA / karma ke udaya se utpanna hone vAlA bhAva audayika bhAva kahA gayA hai / karma kI zakti kA AtmA meM kAraNavaza ubhAra na honA-karma kI zakti kA dabA rahanA upazama hai, jaise kataka ( phiTakar3I ) Adi dravyoM ke saMyoga se jala meM kacarA nIce baiTha jAtA hai / karmoM kI Atyantika nivRtti ko kSaya kahate haiM, kSaya aura upazama kA mizraNa kSayopazama kahalAtA hai, jaise kUpa meM sthita jala meM paMka kI kucha kSINatA aura kucha akSINatA hotI hai / dravya kA svAbhAvika rUpa pariNAma kahalAtA hai| karma ke vipAka kA prakaTa honA udaya hai aura udaya se utpanna hone vAlA bhAva audayika kahA gayA hai jaise agni ko rAkha se AcchAdita kara diyA jAtA hai to usakI zakti prakaTa nahIM hotI, usI prakAra karma kI zakti kA dabA rahanA upazama kahalAtA hai aura upazama se utpanna hone vAlA bhAva aupazamikabhAva hai / yaha bhI jIva kI eka avasthA hai| isa prakAra karma ke kSaya se utpanna hone vAlA bhAva kSAyika, kSaya aura upazama se utpanna hone vAlA bhAva kSAyopazamika aura AtmA kA pariNAma hI pAriNAmika bhAva hai,| pariNAma jisakA prayojaka ho athavA pariNAma se jo utpanna ho, vaha pAriNAmika bhAva hai, aisA nahIM samajhanA cAhie / vAstava meM pAriNAmika bhAva vahI kahalAtA hai jo kisI bhI karma ke udaya kSaya, kSayoyazama yA upazama kI apekSA na rakhatA ho, balki svabhAvataH ho / pAriNAmika bhAva karma ke nimitta se mAnA jAya to jIvatva, bhatryatva aura abhavyatva samyadgarzana Adi kI bhA~ti sAdi ho jAe~ge / pariNAma jisakA prayojana ho vaha pAriNAmika jIva hai, aisI vyutpatti mAnI jAya to usase pahale kI avasthA meM jIva kA abhAva hone se usakI Adi ho jaaegii| isI prakAra pariNAma se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 43 lakSaNAM pratipadyamAnaH sakalabhAvadhAratvaM bibhartIti nAnena vinA kasyacid bhAvasya niSpattiriti, tatra sedhanayogyaH pariNAmo bhavyaH, abhavyaH puna rna kadAcit sedhanayogyaH pariNAma iti, evaM sannipAtaH prayojanamasya bhAvasyeti sAMnipAtiko bhAvo'vaseyaH ete ca SaDbhAvAH jIvaparyAyavivakSayAM jIvasya svarUpamiti vyapadizyante, kramabhAvino'vasthAvizeSAH paryAyAH kathyante yathA mRtikAyA ghaTakapAla kapAlikA zarAvAdayaH paryAyA bhavanti, dravyavivakSAyAM tu mRttikA svarUpa eva bhAvaH dravati gacchati, tAMstAn paryAyAn iti dravyapadavyutpatteH tathAca karmodaye sati jAyamAno bhAva audayiko vyapadizyate tapaHsaMyamavairAgyAdinA'nudayaprAptilakSaNe karmopazame sati jIvasyotpadyamAna aupazamiko bhAvaH yathA jalasya kaluSatA''pAdake paGke katakAdidravyasambandhAdadhaH sthite sati jalasya svacchatA bhavati, evamArhatatattvAnusandhAnavazAd jJAnAvaraNAdikarmamalakSayeNa nairmalyavidhAyakaH kSAyiko bhAvo vyapadizyate karmaNaH kSaye sati utpadyamAno bhAvaHkSAyika ucyate ityarthaH yathA kardamAtpRthagbhUtasya nirmalasya sphATikAdipAtrAntarvartinaH payasaH svacchatA bhavati yathA mokSaH, karmopazamAdyanapekSaH utpanna bhAva ko yadi pAriNAmika bhAva mAnA jAya to utpatti se pahale usakI anutpatti mAnanI hogI, kyoMki jo utpanna nahIM hotA, usI kI anutpatti hotI hai / isa prakAra mAnane se bhI pUrvokta doSa kI prApti hotI hai / yahI bAta bhavyatva aura abhavyatva ke viSaya meM bhI samajhanI cAhie / ataeva yahI mAnanA ucita hai ki pAriNAmika bhAva anAdi kAla se prasiddha hai aura vahI samasta bhAvoM kA AdhAra hai / usake binA kisI bhI bhAva kI niSpatti nahIM hotii| siddha hone yogya bhAva bhavyatva aura siddha na hone yogya bhAva abhavyatva kahalAtA hai| sannipAta jisakA prayojana ho vaha sAnnipAtika bhAva kahalAtA hai / yaha chahoM bhAva jIva paryAya kI vivakSA hone para jIva ke svarUpa kahalAte haiN| krama se honevAlI avasthAe~ paryAya kahalAtI haiM, jaise mRttikA kI ghaTa, kapAla(ThIkarA), kalApikA, zarAba(sikorA) Adi paryAya haiM / jo eka ke pazcAt dUsare paryAya ko prApta hotA rahatA hai, vaha dravya hai, jaise mRttikA / __isa prakAra karma kA udaya hone para utpanna hone vAlA bhAva audayika kahalAtA hai| taSa, saMyama, vairAgya Adi ke kAraNa anudaya rUpa karma ke upazama se utpanna hone vAlA bhAva aupazamika kahalAtA hai| jaise jala meM mailApana utpanna karane vAlA kIcar3a jaba phiTakaDI Adi dravyoM ke sambaMdha se nIce baiTha jAtA hai to jala svaccha ho jAtA hai| arhanta bhagavAn dvArA pratipAdita tattvoM ke anusaMdhAna se jJAnAvaraNa Adi karmamala kA kSaya ho jAne para nirmalatA utpanna karane vAlA bhAva kSAyikabhAva kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki karma ke kSaya se jo bhAva utpanna hotA hai, vaha kSAyika bhAva kahalAtA hai| jaise kacare pRthak hue, nirmala evaM sphaTika pAtra ke aMdara rakhe hue jala meM malInatA kA atyanta abhAva ho jAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre svAbhAviko bhAvazcaitanyAdikaH pAmiNAmiko bhavati, evaM audayikAdibhAva sannipAte sati jAyamAno bhAvaH sannipAtiko vyapadizyate, tatra audayikAdayaH paJcabhAvAH jIvasya karmodayAdvyapekSatvAt naimittikA ucyante, pAriNAmiko bhAvastu cetanatvAdiH svAbhAviko vyapadizyate karmodayAdyanapekSatvAt sa eSa SaDravidho bhAvo yAthAyogaM bhavyasyAbhavyasya vA jIvasya svarUpamucyate, tatra mithyAdRSTInAm abhavyAnAJca na kadAcidaupazamikakSAyikau bhavataH apitu bhavyAnAmeva, pAriNAmikaH punastadubhayAnAmeva, audayikosbhavyAnAm sAnnipAtiko'pi ubhayeSAmeva, mizrastu tadubhayeSAmapi bhavatItibhAvaH kSayopazamAbhyAM nirvRtto mizro bhAvo daravidhyAcchannavahnivat udayAvalikApraviSTasya karmaNaH kSINatvAt taccheSasya cakarmaNo'nudrekakSayAvasthatvAt evaMvidhAmubhayImavasthAmAzritya sampadyate, athaupazAmikabhAvApekSayAkSAyopazamikabhAvasya mizrasya na ko'pi bhedaH aupazamike'pi bhAve uditasya udadyAvalikApraviSTasya karmaNaH anuditatvAt anuditasya copazAntatvAditicedatrocyate kSayopazame khalu karmaNa udayo'pi - tiSThati tatra pradezatayA karmaNo vedanasyAnujJAtatvAt kintu natvasau vighAtAya bhavatIti, anubhAvaM punarna vedayate iti bhAvaH upazame punaH pradezakarmApi nAnubhUyate, manAgapi nodayastasyeti vizeSaH / yadyapi 44 jo bhAva karma ke upazama Adi kI apekSA nahIM rakhatA kintu svabhAva se hI hotA hai, vaha caitanya Adi pAriNAmika bhAva kahalAtA hai / isI prakAra audayika Adi bhAvoM ke sannipAta se arthAt mela se utpanna hone vAle bhAva ko sAnnipAtika bhAva kahate haiM / inameM audayika Adi pA~ca bhAva karmodaya Adi kI apekSA se hone ke kAraNa naimittika haiM, kintu cetanatva AdirUpa pAriNAmika bhAva svAbhAvika hotA hai, usameM karma ke udaya Adi kI apekSA nahIM rahatI / yahI chaha prakAra kA bhAva bhavya yA abhavya jIva kA svarUpa kahalAtA hai / ina chaha prakAra ke bhAvoM meM se mithyAdRSTi aura abhavya jIvoM ko aupazamika aura kSAyika bhAva kadApi nahIM hote / yaha donoM bhAva bhavya jIvoM ko hI prApta hote haiM / pAriNAmika, audayika, kSAyopazamika aura sAnnipAtika bhAva bhavyoM aura abhavyoM-donoM meM hI pAyA jAtA hai / mizrabhAva kSaya aura upazama se utpanna hotA hai vaha kucha-kucha bujhI huI aura kucha-kucha dabI huI agni ke samAna hai / udayAvalikA meM praviSTa karma kA kSaya ho jAne para tathA kSetra karma kA anudreka hone para - isa prakAra donoM kI avasthA meM kSayopazamika (mizra) bhAva kI utpatti hotI hai / zaMkA- aupazamikabhAva aura kSAyopazamika bhAva meM kucha bhI bheda nahIM hai, kyoMki aupazamika bhAva meM bhI uditaudayAvalikA meM praviSTa karma kA udaya nahIM hotA aura anudita karma upazAnta rahatA hai / samAdhAna-kSayopazamabhAva meM karma kA udaya bhI rahatA hai / vahA~ pradeza rUpa se karma kA vedana svIkAra kiyA gayA hai, kintu vaha vighAtakArI nahIM hotA, arthAt vahA~ vipAka kA vedana nahIM hotA hai / upazama-avasthA meM karma kA pradezodaya bhI nahIM hotA / yahI ina do meM antara hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 15 umAsvAtikRtatattvArthasUtre aupazamikAdayaH paJcaiva bhAvAH pratipAditA santi sAnnipAtiko bhAvastatra noktastathApi vakSyamANAgamavacanaprAmANyAt tasyApi sAnnipAtikabhAvasya pArthakyenopAdAnAvazyakatvAt, tathAcoktam sthAnAGkasya 6 sthAne 537 sUtre-"chavihe bhAve paNNatte, taMjahA-odaie, uvasamie,khAie, khAyovasamie, pAriNAmie, saMnivAie" Savidho bhAvaH prajJaptaH tadyathA audayikaH aupazamikaH kSAyikaH kSAyopazamikaH pAriNAmikaH sAnnipAtika ceti, tathA ca mizra grahaNena yugapadekasmin jIve nipatanazIlasya sAnnipAtikabhAvasya aupazamikAdInAM bhAvAnAM dvikAdisaMyogena niSpadyamAnasyAntarbhAva saMbhave'pi uktAgamaprAmANyAt tasya pRthaggrahaNasyaivaucityAditi bhAvaH / sUtra / 14 mUlam "egavIsaivenohAdasatinegabheyA jahAkama-" sU.15 chAyA-"ekaviMzatidvinavASTAdazatrinaikamedA yathAkramam-" sU. 15 dIpikA--pUrva sUtre tAvat jIvasyaudayikAdayaH SaDbhAvAH svarUpato lakSaNatazca nirUpitA samprati teSAmeva SaDbhAvAnAM pratyekaM bhedapradarzanArthamAha-"egabIsaivenohAdasatinegabheyA jahAkama" iti, tatra yathAkramam kramAnusAreNa audayikasya bhAvasyaikaviMzatirmedAH, aupazamikabhAvasya dvau bhedau staH kSAyikabhAvasya nava bhedAH santi, kSAyopazamikabhAvasya mizrarUpasyASTAdazabhedAH pAriNAmikabhAvasya trayo bhedAH, sAnnipAtikasya ca bhAvasya anekabhedAH santi, tatraudayikabhAvasyaikaviMzatimeMdA yathA nAraka-tairyagyona-mAnuSya-devagatibhedAt caturvidhA gatiH 4 krodhamAnamAyAlobhabhedAcca yadyapi umAsvAtikRta tattvArthasUtra meM aupazamika Adi pA~ca hI bhAva kahe haiM, sAnnipAtika bhAva nahIM kahA hai tathApi Age kahe jAne vAle AgamapramANa ke anusAra sAnnipAtika bhAva ko bhI pRthak kahanA Avazyaka hai / sthAnAMgasUtra ke chaThe sthAna ke 537 ve sUtra meM kahA hai-chaha prakAra ke bhAva kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) audayika (2)aupazamika (3) kSAyika (4) kSAyopazamika (5)pAriNAmika aura (6) sAnnipAtika / aisI sthiti meM mizra kA grahaNa karane se eka jIva meM utpanna hone vAle sAnnipAtika bhAva kA, jo ki aupazamika Adi bhAvoMmeM se do tIna cAra Adi ke saMyoga se utpanna hotA hai, antarbhAva hone para bhI ukta Agama ke pramANa se use alaga grahaNa karanA hI ucita hai // 14 // mUlasUtrArtha --- 'egavIsaibenohAdasatti, ityaadi| pUrvokta chaha bhAvoM ke anukrama se ikkIsa do, nau, aThAraha, tIna aura aneka meda haiM / tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jIva ke audayika Adi chaha bhAvoM kA svarUpa aura lakSaNa nirUpaNa kiyA gayA hai| aba unameM se pratyeka ke bheda batalAne ke lie kahate haiM___ anukrama se audayika bhAva ke ikkIsa bheda haiM, aupazamika bhAva ke do bheda hai, kSAyika bhAva ke nau bheda haiM, mizrarUpa kSayopazamika bhAva ke aThAraha bheda haiM, pAriNAmika bhAva ke tIna bheda haiM aura sAnnipAtikabhAva ke aneka bheda haiN| audayika bhAva ke ikkIsa bheda--(1-4) narakagati tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati ke meda se cAra prakAra kI gati, (5-8) krodha mAna mAyA aura lobha ke bheda se cAra kaSAya, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 tatvArtha sUtre turbhedaH kaSAyaH 4 strI puMnapuMsakabhedAt tribhedaM vedalakSaNaM liGgam 3 ekavighA mithyAdarzanarUpA mithyAdRSTiH 1 ajJAnaJcaikavidham 1, aviratilakSaNamasaMyatatvaJcaikavidham 1 kRSNanIlakApota tejaH padmazuklabhedAt SaDvidhA lezyA 6 ityevamekaviMzati rbhedA audayikabhAvAH, aupazamikabhAvasya navabhedAH santi jJAnadarzanadAnalAbhabhogopabhogavIryasamyaktvayathAkhyAtacAritrabhedAt, kSAyopazamikarUpamizrabhAvasyASTAdazabhedA yathA matizrutAvadhimanaH paryavacaturvidhaM jJAnam 4 trividhamajJAnaM 3, matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnabhedAt cakSuracakSuravadhidarzanabhedAt trividhaM darzanam 3 dAnalAbha bhogopabhogavIryalabdhibhedAt paJcavidhA labdhayaH 5 samyaktva 1 cAritram 1 saMyamAsaMyamace 1 tyevamaSTAda zabhedAH jIvatvabhavyatvAbhavyatvabhedAt trividhaH pAriNAmikaH sAnnipAniko bhAva bahubhedaH ||suu.15 // niryuktiH -- pUrvasUtre audayikaupazamikakSAyikAdiSaDbhAvAH svarUpato lakSaNatazca prarUpitAH samprati teSAmeva vibhAgapradarzanArthamAha - "egavIsai " - ityAdi, tatra 'jahAkamaM' yathAkramam-kramAnusAreNa audayikasya bhAvasya ekaviMzatibhedAH santi, aupazamikasya dvau bhedau, kSAyikasyanavabhedAH kSAyopazamikasyASTAdazabhedAH, pAriNAmikasya trayo bhedAH, sAnnipAtikasya ca bhAvasya naika bhedAH- anekabhedAH santi tatra jIvasya bhavanalakSaNa - pariNativizeSANAM SaDbhAvAnAM madhye (9-12) strIveda' puruSaveda aura napuMsakaveda ke bheda se tIna prakAra kA veda (liMga), (12) mithyAdarzana, (13) ajJAna (14) avirati (15) asiddhatva aura (16-21) kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA, zuklalezyA / ye audayikabhAva ke ikkIsa bheda haiM / aupazAmikabhAva ke do bheda haiM-- samyaktva aura cAritra / kSAyikabhAva ke nau bheda isa prakAra haiM - (1) jJAna (2) darzana (3) dAna (4) lAbha (5) bhoga (6) upabhoga (7) vIrya (8) samyaktva aura ( 9 ) yathAkhyAta cAritra / kSAyopazamika bhAva ke aThAraha bheda - (1) matijJAna (2) zrutajJAna (3) avadhijJAna ( 4 ) manaHparyavajJAna (5) matiajJAna (6) zrutaajJAna (7) vibhaMgajJAna (8) cakSudarzani ( 9 ) acakSudarzana (10) avadhidarzani (11) dAna (12) lAbha (13) bhoga (14) upabhoga (15) vIrya, yaha pA~ca labdhiyA~ (16) samyaktva (17) cAritra aura (18) saMyamAsaMyama / pAriNAmika bhAva tIna prakAra kA hai - ( 1 ) jIvatva (2) bhavyatva (3) abhavyatva | sAnni pAtika bhAva ke bahuta se bheda haiM / inameM se antima tIna kramazaH iSTa, iSTatara, aura iSTatama haiM tathA prAraMbha ke tIna aniSTatama, aniSTatara aura aniSTa haiM // 15 // tatvArthaniyukti -- pUrvasUtra meM audayika, aupazamika, kSAyika Adi chaha bhAvoM ke svarUpa aura lakSaNa batalAye gaye haiM, aba unake bheda dikhalAne ke lie kahate haiM audayika bhAva ke ikkIsa, aupazamika bhAva ke do, kSAyika bhAva ke nau, kSAyopazamika bhAva ke aThAraha aura pAriNAmika bhAva ke tIna bheda haiM / sAnnipAtika bhAva bahuta prakAra kA hai / inameM se jIva ke prathama audayika bhAva ke ikkIsa meda kahate haiM - (1-4) cAra prakAra zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 47 prathamopAttasyaudayikabhAvasya ekaviMzatibhedAnAha-nAraka-tairyagyonamAnuSyadevagatibhedAccaturbhedA gatiH 4, krodha-mAna-mAyA lobha-bhedAccaturbhedaH kaSAyaH 4 strIpuM napuMsakabhedAt tribhedaM vedalakSaNaM liGgam 3 ekabhedA mithyAdarzanarUpA mithyAdRSTiH 1, ajJAnaJcaikabhedam 1, aviratatvalakSaNamasaMyatattvamekabhedam 1, asiddhatvaJcaikabhedam 1, kRSNanIlakApotatejaHpadmazuklabhedAt SaDUvidhA lezyAH 6 tatra lizyante sambadhyante iti lezyAH manoyogAvaSTambhajanyapariNAmavizeSarUpA AtmanA saha lizyante ekIbhavanti iti lezyAH tAzca dvividhAH prajJaptAH, dravyalezyAH bhAvalezyAzca, tatra kRSNAdivarNamAtraM dravyalezyAH bhAvalezyAH punaH kRSNAdivarNadravyASTambhajanitA pariNAmakarmabandhanasthitividhAyinyo bhavanti citrAdyarpitasya varNasyeva zleSadravyam jatulAkSAdikam tatrAvizuddhotpanna eva kRSNavarNastatsaMbaddhadravyAvaSTambhAdavizuddhapariNAmavizeSa upajAyamAnaH kRSNalezyeti ucyate, tathA coktam"jallessAI davvAI Adi aMti tallesse pariNAme bhavai" iti prajJApanAyAM lezyApade / evaM nIlavarNadravyAvaSTambhAnnIlalezyA, nIlalohitavarNadvayayogidravyAvaSTambhAt kApotalezyA, lohitavarNadravyAvaSTambhAt tejolezyA, pItavarNadravyAvaSTambhAt padmalezyA,zuklavarNadravyAvaSTambhAt zuklalezyA bhava tIti bodhyam-tatrAntimAstisraH kramaza iSTA iSTatarA iSTatamA AdhAstisraH kramazaH aniSTatamA ani__STatarA. aniSTA cetyavadheyam, ityevaM sarve militvA ekaviMzatibhedA audayikabhAvAH santi, yadyapi kI gati-narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati, (5-8) cArakaSAya-krodha, mAna, mAyA, lobha (9-11) tIna veda-strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda (12) mithyAdarzani (13) ajJAna (14) avirati-asaMyamatva (15) asiddhatva (16-21) chaha lezyAe~-kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA / ____ jo zliSTa hoM arthAt sambaddha hoM, unheM lezyA kahate haiM / manoyoga ke nimitta se utpanna hone vAle pariNAma vizeSa lezyA kahalAte haiM / athavA jo karma pudgala lizyante arthAt AtmA ke sAtha ekameka ho jAe~ unheM lezyA kahate haiM / lezyA do prakAra kI hai-dravyalezyA aura bhAva-lezyA / kRSNa Adi varNa vAle dravyavizeSako dravyalezyA kahate haiM aura kRSNa Adi dravyoMke nimittase utpanna hone vAlA adhyavasAya ko bhAvalezyA kahate haiM / yaha bhAvalezyA karmabandha kA kAraNa hotI hai / kRSNa varNa vAle dravya ke nimitta se jo azuddha pariNAma vizeSa utpanna hotA hai, vaha kRSNalezyA kahalAtA hai / 'jisa lezyA vAle dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai usI lezyA ke anurUpa usake pariNAma hote haiN| aisA prajJApanA sUtra ke lezyApada meM kahA hai| isI prakAra nIla dravya ke nimitta se nIlalezyA hotI hai / nIla aura rakta donoM varNa vAle dravya ke nimitta se kapotalezyA, rakta varNa vAle dravya ke nimitta se tejolezyA, pIta varNa vAle dravya ke nimitta se padmalezyA aura zukla varNa vAle dravya ke nimitta se zuklalezyA utpanna hotI hai| vahAM antima tInoM lezyAe~ kramika iSTa, iSTatara, iSTatama hotI haiM Adi kI tInoM lezyAe~ kramazaH aniSTatama, aniSTatara, aniSTa hotI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre anuyogadvArasUtre SaDbhAvAghikAre audayikasya bahavo bhedAH vakSyamANarItyA pratipAditAH santi tathApi sUtre'smin saMkSepeNaiva tasya tAvadaudayikabhAvasya varNitatvena teSAM sarveSAmapi-audayikabhAvAnAM sUtroktaikaviMzatibhedeSvevAntarbhAveNa na-ko'pi doSaH tathAhi-se kiM taM udaie ? udaie duvihe paNNatte, taM jahA-udaie ya udayaniSphaNNe ya / se kiM taM udaie ? udaie aTThaNDaM kammapayaDINaM udaeNaM, se taM udaie / se kiM taM udayaniSphaNNe ? udayanipphaNNe duvihe 'paNNatte taM jahA-jIvo dayanipphanne ya ajIvodayanipphanne ya / se kiM taM jIvodayannipphaNNe? jIvodayaniSphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahA Neraie tirikkhajoNie maNusse deve puDhavikAie jAva tasakAie kohakasAI jAva lohakasAI, itthIvedae purisavedae NapuMsagavedae, kaNhalese jAva sukkalese, micchAdiTThI avirae asaNNI, aNNANI AhArae chaumatthe saMsAratthe asiddhe se taM jIvodayaniSphanne / se kiM taM ajIvodayanipphanne ajIvodaya nipphaNNe aNegavihe paNNatte taM jahA-urAliyaM sarIraM, urAliyasarIrapayogapariNAmiyaM vA davvaM, evaM veuvviyaM vA sarIraM, veuvviyasarIrapayogapariNAmiyaM vA davvaM AhAragaM sarIraM, teyagaM sarIraM, kammagaM sarIraM ca bhANiyavvaM, payogapariNAmie vaNNe gaMdhe rase phAse, se taM ajIvodayanipphaNNe, se taM udayanipphaNNe, se taM udaie // iti // ___ chAyA-atha kastAvadodayikaH? audayikaH dvividhaH prajJaptaH tadyathA-audayikazca udayaniSpannazca, atha kastAvadodayikaH? audayikaH aSTAnAM karmaprakRtInAmudayena, sa tAvadaudayikaH / atha kastAvadudayaniSpannaH ? udayaniSpannaH dvividhaH prajJaptaH ladyathA jIvodayaniSpannazca ajIvodayaniSpannazca, atha kastAvajjIvodayaniSpannaH ? jIvodayaniSpaNNaH anekavidhaH prajJaptaH tadyathA-nairayikaH tiryagyonikaH manuSyaH devaH pRthivIkAyikaH yAvat prasakAyikaH krodhakaSAyI yAvad lobhakaSAyI strIvedakaH puruSavedakaH napuMsakavedakaH / isa prakAra saba milA kara audayika bhAva ke ikkIsa bheda hote haiM / yadyapi anuyogadvAra sUtra meM cha: bhAvoM ke prakaraNa meM audayika bhAva ke bahuta se bheda batalAe gae haiM, jinakA kathana Age kiyA jAegA, tathApi una saba audayika bhAvoM kA sUtra meM kathita ikkIsa bhedoM meM hI samAveza ho jAtA hai, ataeva koI doSa nahIM samajhanA cAhie / anuyogadvAra sUtra kA kathana isa prakAra hai 'audayika bhAva kitane prakAra kA hai ? audayikabhAva do prakAra kA kahA gayA hai- audayika aura udayaniSpanna / audayikabhAva kyA hai ? audayikabhAva ATha karmaprakRtiyoM ke udaya se hotA hai vahI audayika hai / udayaniSpanna kyA hai ? udayaniSpanna do prakAra kA kahA gayA hai-jIvodayaniSpanna aura ajIvodayaniSpanna / jIvodayaniSpanna kise kahate haiM ? vaha aneka prakAra kA kahA gayA hai, yathA- nairayika tiyeca, manuSya, deva, pRthivIkAyika, yAvata, trasakAyika, krodhakaSAyI yAvat lobhakaSAyI, strI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 49 kRSNalezyo yAvat zuklalezyaH mithyA dRSTi avirataH asaMjJI ajJAnI, AhArakaH chamasthaH sayogI saMsArastha : asiddha:, sa eSa jIvodayaniSpannaH / atha kastAvad ajIvodayaniSpannaH ? ajIvodayaniSpanna anekavidhaH prajJaptaH, tadyathA - audArikaM vA zarIram, audArikazarIra prayogapAriNAmikaM vA dravyam vaikriyaM vA zarIram vaikriyazarIraprayogapariNAmikaM vA dravyam, evamAhArakaM zarIram taijasaM zarIram, kArmaNazarIram ca bhaNitavyam, prayoga pAriNAmikoM varNo gandho rasaH sparzaH sa eSaH ajIvodayaniSpannaH, sa eSa udayaniSpannaH sa eSa audayika iti / aupazamikasya bhAvasya saMkSepeNa dvau bhedau staH samyaktvaM, cAritraJceti atrApi anuyogadvArasUtre SaDbhAvAdhikAre yadyapi vakSyamANarItyA aupazamikabhAvasya bahavo bhedAH pratipAditAH santi tathApi sUtre'smin saMkSepeNeva varNitatvena samyaktva cAritrarUpadvaividhyamadhye - evaM teSAM sarveSAmapi antarbhAvo bodhyaH tathA coktaM tatra - " se kiM taM uvasamie ? uvasamie duvihe paNa te te jahA - usame ya, uvasamanipphaNNe ya se kiM taM uvasame ? uvasame mohaNijjassa kammassa uvasameNaM, se taM uvasame se kiM taM uvasamaniphphaNNe 2, / aNegavihe paNNatte, taM jahAuvasaMtako jAvauvasaMtalobhe, uvasaMtapejje uvasaMta dose, uvasaMtadaMsaNamohaNijje uvasaMtamohaNijje, uvasamiA sammattaladdhI, uvasamiA carittaladdhI, uvasaMtakasAya chaumatthavIyarAge, se taM uvasamaniphphaNNe, se taM uvasamie" iti - vedaka, puruSavedaka, napuMsakavedaka, kRSNalezyAvAn yAvat zuklalezyAvAn mithyAdRSTi, avirata, asaMjJI ajJAnI AhAraka chadmastha sayogI saMsArastha asiddha yaha jIvodaya niSpanna hai / aba ajIvodayaniSpanna kyA hai ? vaha bhI aneka prakAra kA kahA gayA hai yathA- audArika zarIra audArikazarIraprayogapAriNAmika dravya vaikriya zarIra vaikriya zarIra prayogapAriNAmika dravya isI prakAra AhAraka zarIra taijasa zarIra kArmaNa zarIra bhI kaha lenA cAhie / prayoga pariNAmika varNa gaMdha rasa sparza yaha saba ajIvodaya niSpanna hai / yaha udayaniSpanna kA varNana samApta huA aura sAtha hI audayikabhAva kA pratipAdana bhI pUrNa huA / aupazamikabhAva saMkSepa se 'do prakAra kA hai - samyaktva aura cAritra / anuyogadvArasUtra meM aupazamikabhAva ke bhI aneka bheda kahe gae haiM kintu isa sUtra meM saMkSepa meM hI varNana hai ataH samyaktva aura caritra - ina do bhedoM meM hI unasabakA antarbhAva samajha lenA cAhie / anuyoga dvAra meM kahA haiaupazamika bhAva kitane prakAra kA hai ? aupazamika bhAva do prakAra kA hai - aupazamika aura upazamaniSpanna / aupazamika bhAva kyA hai ? mohanIya karma ke upanAma se aupanAzamika bhAva 1 utpanna hotA hai| upazamikAniSpanna bhAva kyA hai ? upazamaniSpanna ke aneka bheda haiM, yathA-upazAntakrodha yAvat upazAntalobha, upazAntaprema, upazAntarAma, upazAntadarzanamohanIya, upazAntacAritramoM 7 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre chAyA-atha kastAvadaupazamikaH ? upazamikaH dvividhaH prajJaptaH tadyathA-aupazamikazca upazamaniSpannazca atha kastAvadaupazamikaH? mohanIyasya karmaNa upazamaH sa eSa taavdaupshmikH| atha kastAvad upazamaniSpannaH? upazamaniSpannaH, anekavidhaH prajJaptaH tadyathA-upazAntakrodhaH, yAvadupazAntalobhaH upazAntapremA,upazAntadveSaH upazAntadarzanamohanIyaH, upazAntamohanIyaH upazamitasamyaktvalabdhiH upa zamitA cAritralabdhiH upazAntakaSAyacchamasthavItarAgaH, sa eSa upazamaniSpannaH sa eSa aupazamika iti, pUrvoktasvarUpasya kSAyikasya bhAvasya navabhedAH santi, tadyathA-jJAnaM 1, darzanaM 2, dAnaM 3, lAbhaH 4 bhogaH 5 upabhogaH 6, vIryam 7, samyaktvam 8, yathAkhyAtacAritraJceti tatra sakalajJeyamAhisamastajJAnAvaraNakSayajanyaM kevalajJAnamatra jJAnapadena gRhyate nAnyat, jJAnamasaMbhavAt darzanaJcAtra samastadarzanAvaraNakSayajanyaM kevaladarzanarUpaM gRhyate na tadanyaccAkSuSAdikamasaMbhavAt , dAnazca svasyAtisargarUpamavaseyam tacca sakaladAnAntarAyakarmakSayAt tribhuvanavismayAdhAyakaM yathepsitamarthino na kadAcit pratihanyate prayacchata iti lAbhazcAnyasmAt samastasAdhana-prAptirUpo bodhyaH, sa ca samastalAbhAntarAyakarmakSayAdacintyamAhAtmyavibhUtirUpa Avirbhavati ye yat prArthyate tat sarvameva labhyate natu pratiSidhyate bhogazca zubhaviSayakasukhAnubhavarUpo bodhyaH sa ca sakalabhogAntarAyakarmakSayAd yatheSTamupapadyate na tu tasya kadAcit pratibandho bhavati natu abhilaSitaM na bhavatIti, satyAM viSayasampaditathottaraguNaprakarSAdaviSayasampadanubhavarUpa upabhogaH sa ca samastopabhogAntarAyakarmakSaye hanIya upazAnta samyaktvalabdhi, upazAntAcAritralabdhi, upazAnta kaSAya chamasthavItarAga / yaha upanAzamaniSpanna aura aupazAmika bhAva kA nirUpaNa samApta huaa| jisakA snarUpa pahale kahA jA cukA hai usa kSAyika bhAva ke nau bheda haiM , yathA-(1) jJAna (2) darzana (3) dAna (4) lAbha (5) bhoga (6) upabhoga (7) vIrya (8)samyaktva aura (9) yathAkhyAtacAritra / samasta jJeya padArthoM ko jAnane vAlA evaM sampUrNa jJAnavarNIya karma ke kSaya se utpanna hone vAlA kevalajJAna hI yahA~ 'jJAna' zabda se grahaNa karanA cAhie kevalajJAna ke atirikta zeSa cAra jJAna kSAyika jahIM, kSAyopajJAmika haiM, kyoMki ve jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hote haiM / darzana zabda se yahA~ sampUrNa darzanAvaraNa karma ke kSaya se utpanna hone vAlA kevala darzana hI samajhanA cAhie, cakSudarzanAdi nhiiN| cakSurdarzanAdi kSAyika nahIM ho sakate / ve kSayopazama se utpanna hote haiM / 'sva' kA utsarga karanA dAna kahalAtA hai| yaha dAna sampUrNa dAnAntarAya karma ke kSaya se utpanna hotA hai, tInoM lokoM ke jIvoM ko cakita kara dene vAlA hotA hai aura arthI janoM ke dvArA kabhI pratihata nahIM hotaa| ___ dUsare se samasta sAdhanoM kI prApti honA lAbha hai / vaha sampUrNa lAbhAntarAya, karma ke kSaya se acintanIya mAhAtmya evaM vibhUti rUpa meM utpanna hotA hai / jisakI bhI icchA kI jAtI hai, isake dvArA usa saba kI prApti ho jAtI hai, kabhI kahIM niSedha nahIM hotaa| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niryuktizca a0 1 jIvasya SaDbhAva nirUpaNam 51 sati yatheSTamupatiSThate, vIryantu Atmano'vyAhatazaktivizeSarUpaM bodhyam, tacca samastavIryAntarAyakarma - kSayAdapratihataM sAmarthyaM bhavati, samyaktvaJcAnantAnubandhikaSAya mithyAtvamizrasamyaktvadarzana saptakAtyantikakSayAd jIvAditattvArthazraddhAn lakSaNamapratihatamasaMhAryamupajAyate, tathA ca kaSAyacatuSTaya mithyAtvamohanIyamizramohanIyasamyaktvamohanIya ityetatsaptaprakRtInAM kSayAt kSAyikasamyaktvaM jAyate iti bhAvaH / cAritraM punaH sakalamohakSayAt kSAyikamAnibhavati ityevaM navakSAyikAbhAvA bhavantIti bhAvaH, yadyapyatrApi anuyogadvArasUtre SaDbhAvAdhikAre'vakSyamANarItyA kSAyikasya bhAvasya bahavo bhedAH pratipAditAH santi tathApi saMkSepeNaiva prakRte tasya varNitatayA teSAM sarveSAmapi uktanavavidheSvevAntarbhAvasaMbhavAt tathA coktam - "se kiM taM khaie' ? khaie duvihe paNNatte taM jahA - khaie ya, khayaniphaNya, se kiM taM khaie 2 aTThaNhaM kammapayaDINaM khaeNaM se taM khaie, se kiM taM khayaniNe 21 a gavihe paNNatte taM jahA - uppaNNaNANadaMsaNadhare arahA jiNe kevalI khINaAbhiNibohiyaNANAvara khINasuyaNANAvaraNe khINaohiNANAvaraNe khINamaNapajjavaNANAvaraNe, khINakevalaNANAvaraNe aNAvaraNe, nirAvaraNe, khINAvaraNe NANAvara NijjakammaviSpamukke kevaladaMsI savvadaMsIkhI NaNidekhINaNiddANide khINapayalekhINapayalApayale khINathINa giddhIkhINacakkhu daMsaNAvaraNekhINa acakkhu daMsaNAvaraNe khINa ohi daMsaNAvara khINa kevala daMsaNAvaraNe aNAvaraNe niravaNe khoNAvaraNe darisaNAvara Nijjakamma vippamukke zubha viSayaka sukhAnubhava bhoga kahalAtA hai / yaha sampUrNa bhogAntarAya, karma ke kSaya se utpanna hotA hai / isakA kahIM pratighAta nahIM hotA arthAt aisA kabhI nahIM hotA ki iSTa kI prApti na ho / viSaya--sampatti kI vidyamAnatA meM uttara guNoM ke prakarSa se viSaya - sampatti kA anubhava karanA upabhoga hai / sampUrNa upabhogAntarAya karma ke kSaya se yatheSTa upabhoga kI prApti hotI hai / AtmA kI kabhI niruddha na hone vAlI zakti ko vIrya kahate haiM / sampUrNa vIryAntaraNa karma kSaya se apratihata sAmarthya kI prapti hotI hai / anantAnubaMdhI kaSAya, mithyAtvamohanIya, mizramohanIya aura samyaktvamohanIya, Adi ina sAta prakRtiyoM ke sarvathA kSaya ho jAne para jIvAdi tattvoM kA zrAddha na utpanna honA kSAyika samyakattva hai / yaha samyaktva eka bAra utpanna hone ke pazcAt naSTa nahIM hotA / tAtparya yaha hai ki cAra anantAnubaMdhI kaSAya mithyAtvamohanIya, mizra mohanIya aura samyaktvamohanIya, ina sAta prakRtiyoM ke kSAyika samyaktva kI utpatti hotI hai / samasta mohanIya karma ke kSaya se kSAyika cAritra prakaTa hotA hai| ye nau kSAyika bhAva haiM / yadyapi anuyoga dvArA sUtra meM chaha bhAvoM ke prakaraNa meM kSAyika bhAva ke bahuta se bheda pratipAdita kiye gaye haiM, kintu yahA~ saMkSepa meM hI varNana kiyA gayA hai, ataeva una saba kA nau bhedoM meM samAveza ho jAtA hai / kahA bhI hai zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre khINasAyAveyaNijje khINaasAyAveyaNijje aveyaNe nivveyaNe khINaveyaNe subhAsubhaveyaNijjakammabippamukke khINakohe jAvakhINalohe khINavejje khINadosekhINadaMsaNamohaNijje khINacarittamohaNijje amohe nimmohe khINamohe mohaNijjakammavippamukke khINaNeraiAue khINatirikkhajoNiAue khINamaNussAue khINadevAue aNAue nirAue khINAue Aukammavippamukke gaijAisarIraM govaMgabaMdhaNa saMghayaNasaMThANaaNegaboMdiviMdasaMghAyavippamukke khINasubhaNAme khINaasubhaNAme aNAme niNNAme khINanAme subhAsubhaNAmakammavippamukke khINauccAgoekhINanIA goe agoe niggee khINagoeuccaNI yagottakamma vippamakke khINadANaMtarAe khINalAbhaMtarAe khINabhogaMtarAe khINauvabhogaMtarAe)khINaviri yaMbhaMtarAe aNaMtarAe NiraMtarAe khINaMtarAe aMtArAyakammavippamukke siddhe buddhe mutte pariNivvue aMtagaDe savvadukkhappahINe, se taM khaya NipphaNNe se taM khaie' iti / chAyA-atha kastAvat kSAyikaH dvividhaH prajJaptaH tadyathA-kSAyikazca kSayaniSpannazca atha kastAvat kSAyikaH ? aSTAnAM karmaprakRtInAM kSayaH sa eSa kSAyikaH, atha kastAvat kSayaniSpannaH ? aneka vidhaH prajJaptaH tadyathA utpannajJAnadarzanadharaH arhan jinaH kevalI kSINAbhinibodhikajJAnAvaraNaH kSINazrutajJAnAvaraNaH kSINAvadhijJAnAvaraNaH kSINamanaHparyavajJAnAvaraNaH kSINakevalajJAnAvaraNaH anAvaraNaH nirAkaraNaH kSINAvaraNaH jJAnAvaraNIyakarmavipramuktaH kevaladarzI sarvadarzI kSINanidraH kSINanindrAnidraH kSINapracalaH kSINapracalApracalaH kSINastyAnagRddhiH kSINacakSurdarzanAvaraNaH kSINAcakSurdarzanAvaraNaH kSINAvadhidarzanAvaraNaH kSINa kSAyikabhAva kyA hai ? kSAyika bhAva do prakAra kA kahA gayA hai, yathA-kSAyika aura kSayaniSpanna / kSAyika kyA hai ? kSAyika ATha karmaprakRtiyoM se utpanna hotA hai| kSayaniSpanna kyA ? kSayaniSpanna aneka prakAra kA hai, jaise--utpannajJAnadarzanadhara, arhan, jina, kevalI, kSINAbhinibodhikajJAnAvaraNa, kSINazrutajJAnAvaraNa, kSINAvadhijJAnAvaraNa, kSINamanaHparyavajJAnAvaraNa, kSINakevalajJAnAvaraNa, nirAvaraNa, kSINAvaraNa, jJAnAvaNIyakarmavipramukta, kevaladarzI, sarvadarzI, kSINanidra, kSINanidrAnindra, kSINapracala, kSINapracalApracala, kSINatyAnagRddhi, kSINacakSudarzanAvaraNa, kSINAcakSudarzanAvaraNa kSINAvadhidarzanAvaraNa, kSINakevaladarzanAvaraNa, anAvaraNa, nirAvaraNa, kSINAvaraNa, darzanAvaraNIyakarmavipramukta, kSINasAtAvedanIya, kSINa-asAtAvedanIya, avedana, nirvedana kSINavedana zubhAzubhavedanIyamarmavipramukta, kSINakrodhayAvat , kSINalobha, kSINaprema, kSINadveSa, kSINadarzanamohanIya, kSINacaritramohanIya, amoha, nirmoha, mohanIyakarmavipramukta, kSINanairayikAyu, kSINatiryaMcAyu, kSINamanuSyAyu, kSINadevAyu, anAyu, nirAyu, kSINAyu, Ayukarmavipramukta, gati-jAti-sarIra-aMgopAMga-baMdhana-saMghAnana-saMhanana-saMsthAna-anekazarIravRndasaMghAtavipramukta, kSINazubhanAma, kSINa-azubhanAma, nAma, nirnAma, kSINanAma, zubhAzubhanAmakarmavinamukta, kSINauccagotra, kSINanIcagoMtra, agotra, nigotra kSINagotra, gotrakarmavipramukta, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 53 kevaladarzanAvaraNaH anAvaraNaH nirAvaraNaH darzanAvaraNIyakarmavipramuktaH kSINasAtAvedanIyaH kSINAsAtA vedanIyaH avedanaH nirvedanaH kSINavedanaH zubhAzubhavedanIyakarmaviprabhuktaH kSINakrodho yAvat kSINalobha kSINApremAkSINadoSaH kSINadarzanamohanIyaH kSINacAritramohanIyaH amohaH nirmohaH kSINamohaH, mohanIyakarmavipramuktaH kSINanairayikAyuSkaH kSINatiryagyonikAyuSkaH kSINamanuSyAyuSkaH kSINadevAyuSkaH, anAyuSkaH, nirAyuSkaH kSINAyuSkaH AyuHkarmavipramuktaH gatijAtizarIrAGgopAGgabandhanasaMdhAtanasaMhanana saMsthAnAneka zarIra vRndasaMdhAtavipramukta kSINazubhanAmA kSINAzubhanAmA anAmA nirnAmA kSINanAmA zubhAzubhanAmakarma vipramuktaH kSINoccagotraH kSINanIca gotraH agotraH nigotraH kSINagotra: uccanIcagotrakarma vipramuktaH kSINadAnAtaMrAyaH / kSINalAbhAntarAyaH kSINabhogAntarAyaH kSINopabhogAntarAyaH kSINavIryAntarAyaH anantarAyo nirantarAyaH kSINAntarAyaH antarAyakarmavipramuktaH siddho buddho muktaH parinirvRtta: antakRtaH sarvaduHkhAhINaH sa eSa kSayaniSpannaH sa eSa kSAyika iti kSAyopazamikasya bhAvasya pUrvokta svarUpasyASTAdazabhedAH santi tadyathA----caturbhedaM jJAnam 4 matizrutAvadhimanaH paryavajJAnabhedAt tribhedamajJAnam 3 matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnabhedAt tribhedaM darzanam 3 cakSurdarzanAcakSurdarzanAvadhidarzanabhedAt paJcabhedAlabdhayaH 5 dAnalAbhabhogopabhogavIyalabdhi bhedAt samyaktvam 1 cAritraM ? saMyamAsaMyamazca 1 ityete militAH santo' STAdazabhedAH kSAyopazamikA bhAvA bhavantIti bhAvaH tatra matizrutAvadhimanaHparyavajJAnacatuSTayAvaraNIya kSINadAnAntarAya, kSINalAbhAntarAya, kSINabhogAntarAya, kSINopabhogAntarAya, kSINavIyantirAya, anantarAya, nirantarAya, kSINAntarAya, anantarAyakarmaviprayukta, siMha, buddha, mukta, parinivRtta, antakRta, sarvaduHkhagrahINa, yaha saba kSayaniSpanna hai| pUrvakathita svarUpa vAle kSAyopanAmika bhAva ke aThAraha bheda haiM, yathA--cAra prakAra kA jJAna arthAt matijJAna,zrutajJA na avadhijJAna aura manaHparyavajJAna, tIna prakAra kA ajJAna matyajJAna, zrutajJAna aura bibhAgajJAna tIna prakAra kA darzana-cakSudarzana acakSudarzana, avadhidarzana pA~ca prakAra kI labdhiyA~-dAnalabdhi, lAbhalabdhi, bhogalabdhi, upabhogalabdhi aura vIryalabdhi samyaktva, caritra aura saMyamAsaMyama / ye saba milakara kSAyopanA miyabhA ke aThAraha bheda hote haiM / mati jhAnAvaraNIya, zrutajJAnAvaraNIya avadhijJAnAvaraNIya aura manaHparyavajJAnAvaraNIya karmoM ke sparddhaka sarvadhAtI bhI hote haiM aura dezadhAtI bhI hote haiM / jaba samasta sarvaghAtI sparddhaka vinaSTa ho jAte haiM aura AtmA kI vizuddhi ke kAraNa samaya samaya meM dezaghAtI bhI sparddhakoM ke ananta bhAga kSaya ko prApta ho jAte haiM aura unake bhAga upazAnta ho jAte haiM, taba samyagdarzana ke sAhacarya se jIva jJAnI hotA hai| kSayopazama se utpanna hone vAle mati jJAna Adi jaba mithyAtva ke sAtha hote haiM taba ajJAna arthAt mithyAjJAna kahalAte haiM / yahA~ 'ajJAta' zabda se kutsita artha meM naJ samAsa kiyA gayA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 Panama tattvArthasUtre karmaNAM sarvopaghAtIni dezopaghAtIni ca sparddhakAni (pheDDakAni) bhavanti tatra samasteSu phaDDakeSu vinaSTeSu dezopaghAti phaDDakAnAM ca samaye samaye AtmavizudbhayapekSyamanantai gaiH jhayaM prApnuvadabhidezopa ghAtibhirbhAgaizcopazAntaiH samyagdarzana sAhacaryAd jJAnI bhavati taccAsya kSayopazamajanya matyAdijJAna catuSTayaM bhavati, jJAnameva mithyAdarzanasahacaritamajJAnaM bhavati naJaH kutsanArthakatvAdaputravan mithyA dRSTeravadhirvibhaGgo vyapadizyate bhaGgaH prakAraH veH kutsArthakatvAda dvigarhitobhaGgAvibhaGgavibhaGgarUpaM jJAnaM vibhaGgajJAnamucyate tathA caitastrividhamapi jJAnAvaraNakSayopazamajanyamavagantavyam / cakSurdarzanazrotrAdyAtmakAcakSurdarzanAvadhidarzatritayamapi darzanAvaraNakarmakSayopazamAdupajAyate, dAnAdilabdhayaH paJcApi antarAyakarmaNAM kSayopazamAdbhavanti samyaktvaJcAnantAnubandhi kaSAyadarzanamohakSayopazamAd bhavanti samyaktvaJcAnantAnubandhi kaSAyadarzanamohakSayopazamAdAvi bhavati tathA cAnantAnubandhikaSAya catuSTaya mithyAmohanIya mizramohanIya samyaktvamohanIya ityetAsAM saptaprakRtInAM kSayopazamAt kSayopazamikasamyaktvaM bhavatIti bhAvaH / cAritraJca sakalaviMzatilakSaNam darzanamohakaSAya dvAdazakakSayopazamAdupajAyate saMyamazvAsAvasaMyamazceti saMyamAsaMyamaH saMkalpakRtAt prANAtipAtannivRttirUpaH, ArambhakRtAdanivRttirUpazca darzanamohApohAdanantAnubandhyapratyAkhyAnakaSA yASTakakSayopazamAdupajAyate iti bhAvaH, yadyapyatrApianuyogadvArasUtre SaDbhAvAdhikAre vakSyamANarItyA hai, jaise kuputra ko 'aputra' kahate haiM / mithyAdRSTi jIva kA avadhijJAna vibhaMga kahalAtA hai, bhaMga kA artha 'prakAra hai / 'vi' upasarga kunsita atha meM hai| arthAt aprazasta bhaMga ko vibhaMga kahate haiM / vibhaMga rUpa jJAna vibhaMgajJAna kahalAtA hai / yaha tinoM prakAra kA ajJAna jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se hI utpanna hotA hai / cakSudarzana, zrotrAdi rUpa adhajadarzana aura avadhidarzana, yaha tInoM darzanAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hote haiN| dAna Adi pA~ca labdhiyA~ pA~ca prakAra ke antarAya karma ke kSayopazama se hotI haiM / samyaktva anantAnubaMdhI kaSAya tathA darzanamoha karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai| arthAt cAra anantAnubaMdhI kaSAya, mithyAtvamohanIya, mizramohanIya aura samyaktvamohanIya, ina sAta karmaprakRtiyoM ke kSayopazama se kSayopazamika samyaktva utpanna hotA hai| sarvavidita cAritra darzanamohanIya aura bAraha kaSAyoM ke kSayopazama se utpanna hotA hai / saMyamAsaMyama arthAt devAvirati, jisameM saMkalpapUrvaka kI jAne vAlI hiMsA kA tyAga kiyA jAtA hai aura AraMbhI hiMsA kA tyAga nahIM kiyA jAtA, vaha darzanamohanIya tathA anantAnubaMdhI kaSAya aura apratyAkhyAnI kaSAya ke kSayopazama se utpanna hotI hai / yadyapi anuyogadvArasUtra meM, chaha bhAvoM ke prakaraNa meM, kSayopazamika bhAva ke bhI bahuta se bheda kahe gaye haiM, tathApi saMkSepa meM pratipAdita ina aThAraha bhedoM meM hI una sabakA samAveza ho jAtA hai, ataeva pUrvokta isa prakAra hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 55 kSAyopazamikabhAvasyApi bahavo bhedAH pratipAditAstathApi saMkSepeNa varNiteSu aSTAdazavidheSveva teSAM sarveSAmapi, antarbhAvo bhavatIti pUrvoktarItyA na kazcid virodho bhavati, tathA hi___ "se kiM taM khaova samie ? duvihe paNNatte taM jahA khaauva samie ya khaova manipphaNNe ya / se kiM taM khaovasame ? cauNhaM ghAikammANaM khaova sameNaM, taM jahA NANAvaraNijjassa daMsaNavaraNijjassa daMsaNAvaraNijjassamohaNijassa aMtarAyassa khova sameNaM se taM khaovasame se kiM taM khaovasamaniSphaNNe ? aNegavihepaNNatte taM jahA-khaova samiA Abhi Nibohia-NANaladdhI jAva khaovasamiA maNapajjavaNANaladdhI, khaova samiAmai aNNANaladdhI khaovasamiA sua aNNANaladdhI khaovasamiA vibhaMgaNANaladdhI khaova samiA cakkhudaMsaNaladdhI acakkhudaMsaNaladdhI ohi daMsaNaladdhI evaM sammadaM saNaladdhI micchAdaM saNaladdhI sammamicchAdaM saNaladdhI khaova samiA sAmAiacarittaM laddhI evaM chedovaTThANaladdhI parihAravisuddhialaddhI suhuma saMparAyacarittaladdhI evaM carittAcaritta laddhI khaova samiA dANaladdhI evaM lAbhaladdhI bhogaladdhI uvabholaddhI khaova samiA vIrialaddhI evaM paMDiavIrialaddhI bAlavIria laddhI bAlapaMDiavIrialaddhI khaova samio soiMdiyaladdhI jAva khaova samiA phAsiMdiyaladdhI khaovasamie AyAraMgadhare evaM suagaDaMgadhare ThANaMgadhare samavAyaMgadhare vivAha paNNattidhare nAyAdhammakahAdhare uvAsa gadasAdhare aMtagaDadasAdhare anuttarovavaiadasAdhare vivAgasuadhare khaova samie didvivAyadhare khaova samie NavapubbI khaova samIe / jAva cauddasapuvvI khaova samie gaNI khaova samie vAyae, se taM khaova sama nipphaNNe se taM khaovasamaniSphaNNe se te khaova samie" 'kSAyopazamika bhAva kyA hai ? kSAyopazamika bhAva do prakAra kA kahA gayA hai--kSAyopazamika aura kSayopazamaniSyanna / kSAyopazamika kyA hai ? cAra ghAtiyA karmoM ke arthAt jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antaramyakarma ke kSayopazama se kSayopazamika bhAva hotA hai| kSayopazamaniSpannabhAva kyA hai ? vaha aneka prakAra kA kahA gayA hai, jaise----kSAyopazamika abhinibodhika jJAnalabdhi yAvat kSAyopazamika manaHparyavajJAnalabdhi, kSAyopazamika matyajJAnalabdhi, kSAyopazamika zrutAjJAnalabdhi, kSayopazami vimyajJAnalabdhi kSAyopanAmika cakSudarzanalabdhi, avadhidarzanalabdhi, isa prakAra samyagadarzanalabdhi, mithyAdarzanalabdhi, samyaGamithyAdarzanalabdhi, kSAyopanAmika cAritralabdhi; chedopasthApanAlabdhi, parihAra vizuddhalabdhi, sUkSmasAmyarAyalabdhi, cAritrAcAritralabdhi, kSAyopanAmika dAnalabdhi, kSAyopanAmika lAbhalabdhi, bhogalabdhi, upabhoga labdhi, vIryalabdhi, paNDitavIryalabdhi, bAlavIryalabdhi, bAlapaNDitavIryalabdhi, kSAyopazamika zrotrendriyalabdhi, yAvat kSAyopazamika sparzendriyalabdhi, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre chAyA-atha kastAvat kSAyopazamikaH ? dvividhaH prajJaptaH tadyathA- kSAyopazamikazca kSAyopazamaniSpannazca atha- kastAvat kSApopazamikaH ? caturNA dhAtikarmaNAM kSAyopazamena, tadyathAjJAnAvaraNIyasya darzanAvaraNIyasya mohanIyasya antarAyasya kSayopazamena na eSa kSayopazamikaH atha kastAvat kSayopazamaniSpannaH ? aneka vidhaH prajJaptaH tadyathA kSayopazamitA Abhinibodhika jJAnalabdhiH yAvat kSAyopazamitA manaH paryavajJAnalabdhi kSayopazamitA matyajJAnalabdhiH kSayopazamitA zrutAjJAnalabdhiH kSayopazamitA vibhaGgajJAnalabdhiH kSayopazamitA cakSurdarzanalabdhiH acakSurdarzanalabdhi avadhidarzanalabdhiH evaM samyagdarzanalabdhiH mithyAdarzanalabdhiH samyagUmithyAdarzanalabdhiH kSayopazamitAsAmayikacAritralabdhi evaM chedopasthAnalabdhiH parihAra vizuddhikalabdhiH, sUkSma saMparAya cAritralabdhiH, evaM cAritrAcAritralabdhiH kSayopazamitAdAnalabdhiH bhogalabdhiH upabhogalabdhiH kSayopazamitA vIryalabdhiH evaM paNDitavIryalabdhiH bAlavIryalabdhi; bAlapaNDitavIryalabdhiH kSayopazamitAzrotrendriyalabdhiH yAvat kSayopazamitAsparzanendriyalabdhiH kSayopazamitaH AtmAGgadharaH evaM zrutAGgadharaH sthAnAGgadharaH samavAyAGgadharaH vivAha prajJaptidharaH jJAtAdharmakathAGgadharaH upAsakadazAGgadharaH antakRtadazAGgadharaH anuttaropapAtikadazAGgadharaH antakRtadazAGgadharaH anuttaropapAtikadazAGgadharaH praznavyAkaraNadharaH vipAkazrutadharaH zrayopazamitaH dRSTivAdadharaH kSayopazamito navapUrvIkSayopazamitaH yAvat caturdazapUrvIkSayopazamitaH gaNIkSayopazamikovAcakaH sa eSa kSayopazamaniSpanna sa eSa kSAyopazamikaH iti / kSAyopazamika AcArAMgadhara, isI prakAra sUtrakRtAMgadhara, sthAnAMgadhara, samavAyAMgadhara, vivAhaprajJaptidhara, jJAtadharmakathAdhara, upAsakadazAdhara, antakRdazAdhara, anuttaraupapAtikadazAdhara, praznavyAkaraNadhara, vipAkazrutadhara, kSAyopazamika dRSTivAdadhara, kSayopazamika navarvI, kSAyopazamika yAvat caturdazapUrvI, kSAyopazamika gaNI kSAyopanAmika vAcaka, yaha saba kSAyopazamaniSpanna ke bheda kahe gaye haiN| pAriNAmikabhAva tIna prakAra kA hotA hai--jIvatva, bhavyatva aura abhavyatva / jIva kA bhAva arthAt jIvapana, jIvatva kahalAtA hai arthAt asaMkhyAta pradezamaya caitanya / jo jIva siddhiga. mana ke yogya ho vaha bhavya aura jo siddhi gamana ke yogya na ho vaha abhavya kahalAtA hai inake bhAva ko bhavyatva aura abhavyatva kahA gayA haiM / jIva ke ye tInoM bhAva svabhAvika hI haiM, karmakRta nahIM arthAt kisI karma ke udaya, upanAma, kSayayA kSayopazama ve utpanna nahIM hote| AtmA apane svabhAva se hI jIvatva, bhavyatva yA abhavyatva rUpa se pariNatazIla hotA hai| yadyapi astitva, anyatva, kartatva, bhoktRtva, guNavatva' asarvagatatva, anAdikarmasantAnabaddhatva, pradezavatva, arUpitva, nityatva Adi bhI jIva ke anAdi pAriNAmika bhAva haiM aura anuyogadvArasUtra meM, chaha bhAvoM ke prakaraNa meM anya bahuta se bheda bhI pratipAdita kie gae haiM tathA pi yahA~ saMkSepa meM hI pAriNAmikabhAva kA nirUpaNa kiyA gayA hai, ataeva ina tIna bhedoM meM hI una sabakA samAveza ho jAtA hai / anuyogadvAra meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 57 pAriNAmiko bhAvAstAvat trividhaH jIvatvabhavyatvAbhavyatvabhedAt tatra jIvabhAve jIvatvam jIva eva jIvatvaM vA asaMkhyeyapradezaM caitanyamityarthaH bhavyA siddhiryasyAsau bhavyaH, bhavya evaM bhavyatvam siddhigamanAyogyaH kadAcidapi yo na siddhiM prApsyati saH abhavyaH abhavya eva abhavyatvam eta trayospi bhAvAH jIvasya svAbhAvikA eva santi na tu karmakRtA ityarthaH jIvatvabhavyatvAbhavyatva rUpeNa svabhAvata eva AtmApariNamanazIlo vartate iti bhAvaH yadyapi astitvA'nyatva - kartRtva-bho ktatvaguNavattvA'sarvagatatvA'nAdikarmasantAnabaddhapradezavattvA'rUpatva - nityatvAdayo'pijIvasyAnAdipAriNAmikA bhAvAH santi evamanye'pi bahavo bhAvA anuyogadvArasUtre SaDbhAvAdhikAre pratipAditA santi tathApi saMkSepeNaiva pAriNAmikabhAvasya varNitatvena tatraiva teSAM sarveSAmapi antarbhAvAt tathA coktam-"se kiM taM pAriNAmie / dubihe paNNatte - taM jahA - sAi pAriNAmie aNAi pAriNAmi ya se kiM taM sAi pAriNAmie / aNegavihe paNNatte taM jahA - ukkAvAyA disAdAhAgajjiyaM vijjUNigdhAyAjUvayAjakkhAdittA dhUmiA mahiA rayugdhAyA caMdovarAga gAdaparivesA varaparivesA paDicaMdA paDisUrA iMdadhaNu adagamacchAkavihasiyA amohA vAsA vAsadharA gAmA NagarA gharA pavvayA pAyAlA bhavaNA nirayArayaNappA sakkara vAluappA paMkappA dhUmappA tamappA sohamme jAva accue gevejje aNuttare terere paramANupale dupae sie jAva anaMta paesie se taM sAipariNAmie se pariNAma se kiM taM aNAipariNAmie / dhammatthikAe adhamrmmAtthikAe jIvasthikAe pugga_offthakAe addhAsamae loe aloe bhalasiddhiA - avasiddhi se taM aNAi pariNAmie " pAriNAmika bhAva kyA hai ? pAriNAmika bhAva do prakAra kA hai-- sAdi pAriNAmika aura anAdi pAriNAmika sAdi pAriNAmika bhAva kyA hai ? vaha aneka prakAra kA hai, yathA - ulkApAta, dizAdAha, garjanA, vidyut - nirdhAta, jUyadA, yakSAditya, dhUmikA, bhihikA, raja udyAta, candragrahaNa sUryagrahaNa, candrapariveSa, sUryapariveSa, praticandra, pratisUrya, indradhanuSa, udakamastya, kapihasita, amoghavarSa, varSadhArA gumma, nagara' gRha, parvata, pAtAla, bhavana, naraka, ratnaprabhA, zarkazaprabhA, vAlukA prabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, namaHprabhA, namastaHmaprabhA, saudharma yAvat acyuta, graiveyaka, attajara vimAna ISaprAgbhArA pRthvI paramANupudgala dvipradezikaskaMdha yAvat anantapradezika skaMdha yaha saba sAdi pAriNAmika bhAva haiN| anAdipAriNAmika bhAva kyA hai ? dharmAstikAya adharmAstikAya, AkazAstikAya jIvAsti kAya pudgalAstikAya addhAsamaya loka aloka bhavAsiddhika saba anAdi pAriNAmika bhAva haiM / chaThA bhAva sAnnipAtika bhI aneka prakAra kA hai| eka jIvAtmA meM eka sAtha utpanna hone vAlA milA-julA bhAva sAnnipAtika bhAva kahalAtA hai / yaha sAnnipAtika bhAva pUrvokta audayika aupazamika Adi bhAvoM meM se yathAyogya do tIna Adike saMyoga se banatA hai / yadyapi usake bheda bahuta haiM phira bhI mukhya rUpa se yahA~ pandraha prakAra kA dikhalAyA jAtA hai- audayika kSAyopazamika aura pAriNAmika ye tIna bhAva eka sAtha eka jIva meM utpanna hote haiM / 8 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre tadyathA-sAdipAriNAmikazca chAyA -- atha kastAvat pAriNAmikaH ? dvividhaH prajJaptaH atha kastAvat sAdipAriNAbhikaH ? anekavidhaH tadyathA ulkA pAtAH digdAhAH garjitam vidhunnirghAtAH jUpadA yakSAdityAH dhUmikA mahikA raja udghAtAH candroparAgAH sUryoparAgAH candrapariveSAH sUryapariveSAH praticandrAH pratisUryAH indradhanuH udakamatsyAH kapihasitam amodha varSA varSadharAH grAmA nagarANi gRhAH parvatAH pAtAlAH bhavanAni nirayAH ratnaprabhAH zarkarAprabhA vAlukA - prabhA paGkaprabhA dhUmaprabhA tamaprabhA tamatamaprabhA saudharmo yAvat acyuto graiveyakaH anuttaraH ISatprabhA paramANu pudgalAH dvipradezikaH sa eSa sAdipAriNAmikaH atha kastAvad anAdipAriNAmikaH ? dharmAstikAyaH adharmAstikAyaH addhA samayaH lokaH alokaH bhavasiddhikAH abhavasiddhikAH sa eSaH anAdipAriNAmikaH sa eSa pAriNAmikaH iti / sAnnipAtistAvat SaSThau bhavo bahuvidho bhavati sahaiva yugapadekasmin jIvAtmani nipatantItisannipAtAH ta eva saMnipAtikA ucyante tathA ca pUrvoktAnamivaudAyikopazamikAdInAM bhAvAnAM yathA yogaM dvikAdisaMyogena sAnnipAtiko bhAvo niSpadyate tatra tasyabahubhedasattvepi mukhyatayA paJcadazabhedAH pradarzyante yugamadekasmin jIve nipatanti tatra nArakatiryagyonika bhanuSyadeva gatibhedena caita catvAro bhedAH 4 evameva auda yi kaupazAmikakSAyopazamikapAriNAmikAH kvacid kRtatripuJjo - pazamasamyaktvasadbhAvAd gatibhedenaiva catvArobhedA 4 punaraudayika kSAyika kSayopazamikapAriNA 58 nAraka, niryagyonika, manuSya aura devagati ke bheda se cAra bheda hote haiM / ( 4 ), isI prakAra audayika, aupazamika kSAyopazamika, pAriNAmika, kahIM tInapuMja na karane vAle jIva ke upanAma sabhya kA sadbhAva Done se, gati ke bheda se cAra bheda ho jAte haiM (4) audayika, kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika' kahIM kSAyika kA sadbhAva hone se zreNika Adi ke samAna gatibheda se hote haiM / audayika, aupazamika' kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika kA eka bheda manuSyagati meM upanAmazreNI ke sadbhAva meM hI hotA hai / yaha bhAva darzana saptaka se rahata sampUrNa mohanIya karma ke upazama se, zeSa karmoM ke kSayopazama Adi hone para hotA hai (1) isI prakAra / audayika, kSAyika aura pAriNAmika kA eka hI bhaMga hotA hai, jaise kevalI meM audayika manuSyatva, kSAyika kevalajJAna aura pAriNAmika bhAva jIvatva pAyA jAtA hai / (1) isI prakAra kSAyika aura pAriNAmika kA eka aMga hai, jaise siddha meM kevalajJAna samyaktva Adi kSAyika tathA jIvatva pAriNAmika bhAva hotA hai / isI bhA~ti matyabheda bhI samajha lenA cAhie / yahA~ yaha bAta samajhane yogya hai aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika; ye tIna bhAva karma ke vidhAta se utpanna hote haiM, jaise bahuta-sI raja ke samUha kA vidhAta hone para sUrya kI kiraNoM kA samUha utpanna hotA hai / vaha vidhAta do prakAra kA hai - svIvIrya kI apekSA se karma zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. trasajIvanirUpaNam 59 mikAH 4 kvacit kSAyikasabhAvAtzreNikAdivad gatibhedataH punazcaudayikaupazAmika kSAyika kSAyo pazamikapAriNAmikAH darzanasaptakarahitasakalamohanIyApezamAccheSakarmakSayopazamAditve sati manuSyagatAvevopazamazreNisadbhAve satye ko bhedaH evam , audayikakSAyikapAriNAmikA eka eva bhaGga kevalino manuSyatvakaivalya jIvatvaprApteH / evaM kSAyikapAriNAmikAveko bhaGgaH, siddhe kevalaM samyaktvAdi jIvatvevaH / ityevaM rItyA paJcadazabhedAH sAnnipAtikA bhAvAH sampadyante evamanye'pi bhedAH sAnnipAtikAnA saMbhavanti atredaM bodhyam aupazamika kSAyika kSAyopazamikAstrayo bhAvAH karma ghAtApekSayA prAdurbhavanti bahula rajo vitAna vidhAte sati sUryaspa kiraNa puJjoptattivat sa tAvad vidhAto dvividho bhavati svavIryApekSayA karmaNo dezakSayaH sarvakSayazca svopArjita karmodayAt Atmano nArakAdi gatyAdayo bhAvA utpadyante madirAsevanajanyanRtyAdivikAravat / madodekAna yathA zIlavAnapi mAnavo hasati roditi gAyati krudhyati evaM gatyAdikarmodrekAt jIvo gatikaSA yAdikaM vikAraM pratipadyatepAriNAmikastu svAbhAvika eva bhAvo na tu saMnimittaka iti bhAvaH ||suutr--15|| mUlam "uvaogo duviho sAgAro aNAgAro ya / sU.16 chAyA-"upayogo dvividhaH sAkAraH anAkArazca / sU. 16 ke eka deza kA kSaya aura sarvakSaya / tathA apane dvArA upArjita karma ke udaya se AtmA se narakagati Adi bhAva utpanna hote haiM, jaise madirA ke nRtya(nAca) Adi vikAra utpanna hote haiM,, rotA hai, gAtA hai, krodha karatA hai, isI prakAra gati Adi karmoM ke udreka se jIva gati kaSAya Adi vikAroM ko prApta hotA hai kintu pAriNAmika bhAva svAbhAvika hai vaha kisI bhI nimittakAraNa se nahIM utpanna hotA // 15 // mUla sUtrArtha- "uvaogo duviho sAgaro ityaadi| tattvArtha dIpikA--pahale kahA gayA thA ki jIva kA lakSaNa upayoga hai, aba upayoga kA svarUpa aura bheda batalAne ke lie kahate haiM-upayoga do prakAra kA hai--sAkAropayoga aura nirAkAropayoga jJAna aura darzana kI pravRtti ko arthAt apane-apane viSaya kI ora abhimukha hone ko 'yoga' kahate haiM / upa arthAt jIva kA samIpavartI yoga 'upayoga' kahalAtA hai| upayoga ko nitya sambandha bhI kahA jA sakatA hai / tAtparya yaha hai ki kisI padArtha ko jAnane ke lie jIva kA jo vyApAra hotA hai, vaha upayoga kahalAtA hai / isameM jo upayoga sAkAra hotA hai vaha jJAnopayoga aura jo upayoga nirAAra hotA hai vaha darzanopayoga kahalAtA hai| indriyoM kI praNAlI se jJAna kA viSayAkAra pariNata hone ke kAraNa sAkAra vyApAra hotA hai| kintu darzana viSayAkAra pariNata nahIM hotA, ataeva vaha nirAkAra yA anAkAra kahalAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 tattvArthasUtre dIpikA--pUrvaM tAvad upayoga lakSaNo jIva ityukta tatropayogasya bhedaM svarUpa paJca pratipAdayitumAha-- "uvaogo duviho sAgAro aNAgAro ya" iti upayogastAvat dvividhaH sAkAraH anAkArazceti tatra upayogo nityasambandhaH tathA ca jIvasya vivakSitArthaparicchedarUpArthagrahaNavyApAra upayoga ityarthaH tatra jJAnopayogaH sAkArAH darzanopayogazca anAkAro vyapadizyate / tathA ca jJAnasyendriyapraNAlikayA viSayAkAreNa pariNatatvAt sAkAratva vyavahAro bhavati, darzanasya punaH viSayAkAreNa pariNatatvAbhAvAt anAkAratva vyapadezo bhavati tatra jJAnopayogaH aSTavidhaH mati zrutAvadhimanaH paryavajJAnamatyajJAna zrutAjJAna vibhaGgajJAna bhedAt darzanopayogazcaturvidhaH cakSuracakSuravadhi kevaladarzanabhedAt / AkAreNa vikalpena saha vartate iti sAkAraH savikalpo jJAnamucyata tad viparIto'nAkAro nirvikalpo darzanamucyate saprakArakaM jJAnaM savikalpakaM sAkAram niSprakArakaM nirvikalpakaM nirAkAram darzanamucyate kiM svid vartate ityevamAlocamAtram ||suutr-16|| niyuktiH pUrva jIvasya upayogarUpaM lakSaNamuktam tatra-upayogaH upalambhaH jJAnadarzanayoH svaviSayasImA'nullaMghanena dhAraNamityarthaH, / yadvA yuJjanaM yogaH jJAnadarzanayoH pravartanaM viSayanirNayAbhimukhatAH, upajIvasya samIpavartI yogaH upayogo nityasaMbandhaH, evaJcAtmano vivakSitArthaparicchedarUpArtha grahaNavyApAraupayoga iti jJAnopayoga ATha prakAra kA hai--(1)pratijJAna(2)zrutajJAna(3)avadhijJAna(4)manaHparyavajJAna (5)kevala jJAna(6)matyajJAna(7)zrutAjJAna(8)vibhaMga jJAna / darzanopayoga cAra prakAra kA hai-cakSudarzana, acakSudarza, avadhidhadarzana aura kevaladarzana / jo AkAra arthAt vikalpa se yukta ho vaha sAkAra yA savikalpaka jJAna kahA jAtA hai aura jo usase viparIta ho vaha anAkAra yA nirvikalpaka darzana kahalAtA hai athavA jo upayoga prakAra yukta ho--savikalpa ho vaha jJAna aura jo prakAra se rahita ho--nirvikalpa ho vaha darzana hai / 'kucha hai' basa itanA mAtra hI pratIta hotA hai // 16 // tattvArthaniyukti--upayoga jIva kA lakSaNa hai, yaha pahale kahA gayA thA / upayoga ko upalambha bhI kahate haiM aura usakA abhiprAya hai apanI-apanI sImA kA ulaMghana na karake jJAna aura darzana kA vyApAra honA ! athavA jJAna aura darzana kI pravRtti yA viSaya ke nirNaya ke lie abhibhimu honA upayoga hai| upa arthAt jIva kA sabhIpavartI yoga upayoga kahalAtA hai| use nitya saMbaMdhI bhI kahate haiM |aashy yaha nikalA ki kisI bhI padArtha ko grahaNa karane ke lie AtmA kA jo vyApAra hotA hai vaha upayoga kahalAtA hai| ___ upayoga ke bheda batalAte hue prakArAntara se usakI vizeSatA kA pratipAdana karate ke lie kahate haiM- upayoga do prakAra kA hai-sAkAra aura nirAkAra / jJAna sAkAra upa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a. sajIvanirUpaNam 61 phalitam tasya vibhAgapUrvakaM prakArAntareNa vaiziSTyaM pratipAdayitumAha - "uvaoogo duviho sAgAro aNagAro ya" iti pUrvoktasvarUpa upayogo dvividhaH prajJaptaH, sAkAraH anAkArazca tathAhi --sAkAraM jJAnaM nirAkAraM darzanaM bhavati sahaAkAreNa jAtivastupratiniyata grahaNapariNAmarUpeNa vizeSaNavartate iti sAkAram jJAnaM tathA coktam -- 'AgAro uvisesA" iti, avidyamAna AkAro bhedo vizeSo vastuto grAhyasyAsyeti anAkAram vizeSarahitaM sAmAnyAvalambidarzanam / uktaJca "sAkAre seNANe aNAgAre daMsaNe" iti 'maisuyava himaNakevalavibhaMgamai suyaNANa sAgArA" iti tathA ca catvAricakSuzcakSuravadhikevaladarzanarUpANi darzanAni anAkArANi sAkArANi, paJca jJAnAni trINi azanAni ca sAkArANi, tathAhi dUrAdeva zAlatamA labakulAzokacampaka kadambajambUnimbAdi viziSTavyaktirUpatayA'vadhAritaM tarunikaramavaloyataH sAmAnyena vRkSamAtrapratItijanakaM yadaparisphuTaM kimapi rUpaM cakAsti tatsAmAnyarUpamanAkAraM darzanamucyate nirvizeSaM vizeSANAmagrahodarzanamucyate" iti vacanaprAmANyAt yatpunastasyaiva / yatpunastasyaiva / nikaTIbhUtasya tAlatamAlazAlAdi vyaktirUpatayA'vadhAritaM tameva mahIruhamutpazyato viziSTavyaktipratItijanakaM parisphuTaM rUpamAbhAti tad vizeSarUpaM sAkAraM jJAnaM bhavatIti bhAvaH / tatra jJAnopayogaH sAkAro vyapadizyate darzanopayogazca anAkAra ucyate jJAnasya indriyapraNAlayA viSayAkAreNa pariNatatvAt sAkAratvavyavahAro bhavati, darzanasya tu tadAkAreNa pariNatatvAbhAvAdanAyoga hai, darzana nirAkAra upayoga hai| jo upayoga pratiniyata hotA hai arthAt jAtiM vastu Adi vizeSa ko grahaNa karatA hai vaha sAkAraupayoga jJAna kahalAtA hai kahA bhI hai-AkAra vizeSa ko kahate haiM / jisa upayoga meM vastu ke vizeSa aMza kA grahaNa nahIM hotA, vaha anAkAra upayoga hai| tAtparya yaha hai ki darzana vizeSa rahita sAmAnya mAtra kAhI grAhaka hotA hai / kahA bhI hai-- jJAna sAkAra aura darzana nirAkAra hotA hai / mati, zruta' avadhi' manaHparyAya, kevalajJAna aura vibhaMgajJAna, kumatijJAna tathA kuzrutajJAna sAkAra hote hai / cAra prakAra ke darzana anAkAra haiM / kisI ne dUra se vRkSoM kA samUha dekhA kintu use sAla, tamAla, bakula, azoka campaka, kadamba, jAmuna nIma Adi vizeSa kA jJAna nahIM huA--- sAmAnya rUpa se vRkSa mAtra kI hI pratIta huI, kucha hai' aisI aparisphuTa pratIti huI to to vaha darzana hai, kyoMki jisa upayoga meM vizeSoM kA grahaNa nahIM hotA, vahI darzanopayoga kahalAtA hai / jaba vahI vyakti nikaTa pahu~catA hai aura tAla, tamAla, sAla Adi vizeSa rUpa meM nizcaya karatA hai, taba vaha parisphuTa pratibhAsa jJAna kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki vizeSa dharmoM ko grahaNa karane vAlA upayoga jJAnopayoga hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre kAratvavyavahAro bhavati, vastutastu AkAro vikalpa tena sahavartate iti sAkAraH savikalpaH tadviparIto'nAkAraH nirvikalpaH iti bhAvaH, tathA ca sakArakaM viziSTavaiziSTayAvagAhijJAnaM savikalpakaM sAkAraM vyapadizyate prakAratAdizUnyaM "kiMsvit' ityevamAlocanamAtraM nirvikalpakamanAkAramucyate iti phalitam // tatra sAkArAtmako jJAnopayogo'STavidhaH prajJaptaH tadyathA--matijJAnopayogaH zrutajJAnopayogaH 2 avadhijJAnopayogaH 3 manaH paryavajJAnopayogaH 4 / kevalajJAnopayogaH 5 / matyajJAnopayogaH 6 / zrutA jJAnopayogaH 7 vibhaGgajJAnopayogazceti 8 / anAkArAtmako darzanopayogazcaturvidhaH prajJaptaH / tadyathA cakSurdarzanopayogaH 1 / acakSurdarzanopayogaH 2, avadhidarzanopayogaH 3 kevaladarzanopayogazca 4|iti|| uktaJca-prajJApanAyAM 29 pade kativihe NaM bhaMte ! uvaoge paNNatte ! goyamA ! duvihe uvaoge paNNatte, taM jahA-sAgArovaoge aNAgArovaoge ya sAgArovaoge NaM bhaMte! kativihepaNNatte goyamA ! avihepaNNatte ta jahA mai NANovaoge, suaNANovaoge, ohiNANovaoge, suaaNNANovaoge, vibhaMgaNANovaoge ya aNAgArovaoge NaM bhaMte ! kativihe ? goyamA ? cauvihe taM jahAcakkhUdaMsaNovaoge acakkhUsaNovaoge ohi / daMsaNovaoge ohidaMsaNovaoge kevaladaMsaNova ogeya / iti / / katividhaH khalubhadanta 1 upayogaH prajJaptaH 2 gautama 1 dvividha upayogaH prajJaptaH, tadyathA sAkAropayogaH anAkAropayogazca sAkAropayogaH khalu bhadanta katividhaH prajJaptaH ? jJAnopayoga sAkAra aura darzanopayoga nirAkAra kahA gayA hai| indriyoM kI praNAlI dvArA viSaya ke AkAra meM pariNAma hone ke kAraNa jJAna sAkAra kahA jAtA hai| vAstava meM AkAra kA artha hai-vikalpa / jo jJAna vikalpa sahita hotA hai vaha savikalpa kahalAtA hai / jo usase viparIta arthAt nirvikalpa ho vaha anAkAra kahalAtA hai| ataeva prakAra yukta viniSTa kI liziSTatA ko jamAne vAlA jJAna savikalpa athavA sAkAra kahA AtA haiM aura o prakAratA dhe zUnya ho 'kucha hai' isa prakAra kA AbhAsa mAtra hI ho vaha nirvikalpa athavA anAkAra kahalAtA hai / ___sAkAropayoga ATha prakAra kA hai, yathA -- (1)matijJAnopayoga)2)zrutajJAnopayoga(3) (avdhijnyaanopyog(4)mnHpryvjnyaanopyog(5)kevljnyaanopyog(6)styjnyaanopyog(7)shrutaajnyaanopyog(8)vibhNgjnyaanopyog| __ anAkAra darzanopayoga ke cAra bheda haiM-(1)cakSudarzana(2)acakSudarzana(3)avadhidarzana (5)kevala darzana ke bheda se(1)cakSudarzanopayoga(2)acakSudarzanopayoga(3)avadhidarzanopayoga aura (4)kevaladarzanopayoga / prajJApanAsUtra ke 29 veM pada meM kahA hai--- bhagavan upayoga kitane prakAra kA kahA hai ? uttara- upayoga do prakAra kA kahA hai,-sAkAropayoga aura anAkAropayoga / prazna-bhagavana sAkAropayoga kitane prakAra ke haiM ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. sIjIvanirUpaNam 63 gautama ! aSTavidhaH prajJaptaH / tadyathA - -- matijJAnopayogaH 1 / zrutajJAnopayogaH 2 avadhijJAnopayogaH 3 manaHparyavajJAnopayogaH 4 kevalajJAnopayogaH 5 matyajJAnopayogaH 6 zrutAjJAnopayogaH 7 vibhaGgajJAnopayogaH 8 / anAkAropayogaH khalu bhadanta ? katividhaH prajJaptaH 3 / gautama 1 caturvidhaH prajJaptaH tadyathAcakSurdarzanopayogaH 1 acakSurdarzanopayogaH 2 avadhidarzanopayogaH 3 kevaladarzanopayogazca 4 iti // 16 // mUlasUtram -- "iMdiyaM paMcavihaM - " chAyA -- indriyaM paJcavidham // 17 // // 17 // tatvArthadIpikA - pUrvaM tAvad jIvasya jJAna - darzanopayogarUpaM lakSaNaM pratipAditam / tathA vidhazcopayoga indriyadvAreNaivasaMbhavati, atobheda pradarzanapUrvakamindriya prarUpayitumAha " iMdiyaM paMcavihaM" iti / indriyam indraNA''tmanA'dhiSTitam indriyam / indraNa sRSTaMvendriyam, indrasyA''tmanoliGga vA indriyam / indatIti indrojIvaH tasya khalu jJasvabhAvasyAss manastadAvaraNakSayopazame sati svayamarthAn / grahItumasamarthasya yatkhalu arthopalabdhinimittaM liGgam tadindrasya jIvasyaliGgatvAt / indriyamiti vyapadizyate / yadvA -- lInamarthaM gamayatIti liGgam AtmanaH sUkSmasyAsstitvAdhigame piGgamindriyaM bhavati / yathA-dhUmo vahnaradhigame heturbhavati, evam sparzanAdikaraNaM karttaryAtmani asati na bhava uttara - gautama ! sAkAropayoga ATha prakAra kA kahA hai, yathA - matijJAnopayoga, zrutajJAnopayoga, avadhijJAnopayoga, manaH paryavajJAnopayoga, kevalajJAnopayoga, mati - ajJAnopayoga, zrutaajJAnopayoga aura vibhaMgajJAnopayoga / prazva-- -bhagavan ! anAkAropayoga kitane prakAra kA hai ? uttara - gautama ! cAra prakAra kA hai, yathA--cakSudarzanopayoga, acakSudarzanopayoga, avadhi - darzanopayoga aura kevaladarzanopayoga // 16 // mUlasUtrArtha "iMdiyaM paMca viha" // 17 // indriyoM pA~ca prakAra kI haiM // 17 // tattvArthadIpikA isase pUrva jIva kA lakSaNa jJAna-darzana upayoga kahA hai / vaha upayoga saMsArI jIvoM ko indriyoM ke dvArA hI utpanna hotA hai, ataeva bheda batalAte hue indriya kI prarUpaNA karate haiM indriyA~ pA~ca haiM / indra arthAt AtmA ke dvArA jo adhiSTitayukta ho athavA indra nAmakarma ke dvArA jisakI racanA kI gaI ho yA indra arthAta kA jo liMga- ciha ho use indriya kahate haiM / tAtparya yaha hai ki indra arthAta jIva hai kintu AvaraNoM ke kAraNa svayaM arthoM ko grahaNa karane meM samartha zrI tatvArtha sUtra : 1 AtmA yadyapi svabhAva se hI jJAnamaya nahIM hotA / ataeva Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tasmAt sparzanAdinA indriyeNa karaNabhUtena jJAturAtmamano'stitvamavagamyate / tatkhalu--indriyaM paJcavidham / sparzana-rasana - ghrANa - cakSuH - zrotra bhedAt / upayogakaraNAt na karmendriyANAM vAk -- pANipAyUpasthAnamatra grahaNam kintu-jJAnendriyANAmeveti bhAvaH / manastu - anindriyaM vartate // 17 // tattvArtha niyuktiH-pUrva jIvasya jJAnadarzanopayogarUpaM lakSaNaM prarUpitam tathAvidhazcopayogaH indriyadvAreNaiva saMbhavati tasmAt vibhAgapradarzanapUrvakamindriyaM prarUpayati / yadvA--pUrva pRthivyAyekendriya dvIndriyAdayo jIvAH prarUpitAH atastatra kiyanti indripANi 1 katividhAni vA 1 teSAM vA madhye kasyopayogino jIvasya kimindriyaM bhavatItyAkAMkSAyAmAha athavA--jIvAnAM cetanArUpaM jJAnamindriyadvIreNaiva bhavati tAni cendriyANi na sarvANi sarvasya bhavatIti vibhAgapradarzanapUrvakamindriyANi saMkhyayA niyamayitumAha yadvA-jIvAnAmupayogo'nvayilakSaNamuktam tasyopayogasya nimittAni pratipAdayitumAha-- "iMdiyaM paMcaviha" iti // indatIti-indro jIvaH sarvadravyeSu aizvaryayogAt , indanAdvA paramaizvaryayogAdindro jIvaH sarvabhogopamogAdhiSTAnasarvadravya viSayaizvaryayogAt / rUpa-rasa-gandha-sparzAdiviSayeSu vA paramaizvaryapadArthoM ke grahaNa meM jo sahAyaka nimitta ho vaha indriya hai| isa prakAra indra - jIva kA liMga hone se indriya kahA jAtA hai / athavA lIna - chipe hue padArtha (AtmA) kA jo jJAna karavAtA hai use indriya kahate haiM / AtmA ati sUkSma hai usakA astitva indriyoM ke dvArA hI vidita hotA hai / jaise dhUma agni ke binA na hone ke kAraNa agni ke jAnane meM kAraNa hotA hai, usI prakAra sparzana Adi karaNa kI arthAt AtmA ke jJApaka hote haiM; kyoMki jaba sparzana Adi karaNa haiM to kartA avazya honA cAhie; katI ke abhAva meM karaNa nahIM hotA / isa prakAra sparzanAdi karaNoM se katA- AtmA kA astitva jAnA jAtA hai / sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra ke bheda se indriyA~ pA~ca prakAra kI haiM / yahA~ upayoga kA prakaraNa hone se paraparikalpita vAk (vacana), pANi (hAtha), pAda (paira), bAyu (gudA) aura upastha (mUtrendriya) ko indriya nahIM mAnA hai| yahA~ jJAna ke kAraNoM ko hI indriya kahA gayA hai / mana atindriya hai // 17 // tattvArthaniyukti-pahale jIva kA jJAna darzana-upayoga rUpa lakSaNa batalAyA gayA hai / chamastha jIvoM kA vaha upayoga indriyoM dvArA hI hotA hai / ataeva bheda dikhalAkara indriyoM kI prarUpaNA karate haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 65 zvaryayogAt indro jIvaH 'iMdiparamaizvarye" ityanuzAsanAt indriyeNa - jIvenA'dhiSThitamindriyaM paJcaprakArakaM prajJaptam / sparzana - rasana-prANa - cakSuH zrotrabhedAt / tatra -- sparzarasagandharUpazabdagrahaNArthaM kramazaH-s :- sparzanarasanAdIni paJcendriyANi prAdhAnyena-svAtantryeNa ca samabhipatanti / manastu - cakSurAdIndriyajAtanirdhAritaM rUpAdyarthakalApamanupatati / na tu-sAkSAnnirdhArayati / cakSurAdIndriyANAM nimIlanAdyavasthAyAM manasArUpAdiviSayagrahaNA'bhAvAt tasmAt -- cakSurAdivannendriyaM manaH kintu atIndriyaM taducyate / navA - vAkpANipAdapAyUpasthAni vA - indriyANi vyapadeSTumarhANi santi teSAM vacanAdivyApAraparAyaNatve'pi cakSurAdidvArajanyavijJAnasya rUpAdyarthagrahaNAya pariNativat vAgAdidvArajanyavaca athavA pahale pRthvIkAya Adi ekendriya dvIndriya Adi jIvoM kI prarUpaNA kI gaI hai / ataeva aisI jijJAsA honA svAbhAvika hai ki indriyA~ kitanI hotI haiM ? kitane prakAra kI haiM? kisa upayoga vAle jIva ko kauna-sI indriya hotI hai ? yahA~ inhIM saba praznoM kA uttara diyA rahA hai| athavA saMsArI jIvoM kA jJAna indriyoM ke dvArA hI hotA hai kintu sabhI indriyA~ saba jIvoM ko prApta nahIM hotIM / ataeva indriyoM kA bheda batalAte hue unakI saMkhyA kA niyamana karane ke lie kahate haiM / athavA pahale batalAyA gayA hai ki upayoga jIvoM kA anvayI lakSaNa hai, ataH aba usa upayoga ke jo nimitta haiM, unheM dikhalAne ke lie kahA hai - indriyA~ pA~ca prakAra kI haiM / samasta dravyoM meM aizvarya kA bhAjana hone ke kAraNa jIva indra kahalAtA hai / athavA indana karane-paramaizvarya kA upayoga karane ke kAraNa bhI jIva indra kahalAtA hai / rUpa, rasa, gaMdha aura sparza Adi viSayoM meM paramaizvaryavAn hone se bhI jIva indra kahA jAtA hai / vyAkaraNa ke anusAra 'idi' dhAtu paramaizvaryabhoga ke artha meM hai / isa kAraNa indriya kA artha huA- indra-jIva ke dvArA adhiSThita / indriyoM ke pA~ca bheda haiM- 1. sparzana 2. rasanA 2. ghrANa 4. cakSu aura 5 - zrotra / sparzana indriya sparza ko, rasanA rasa ko, ghrANa gaMdha ko, cakSu rUpa ko aura zroneMdriya zabda ko pradhAna rUpase grahaNa karatI haiM / mana, cakSu Adi indriyoM dvArA nirdhArita rUpa Adi padArthoM ko grahaNa karatA hai / vaha sAkSAt arthAt indriyanirapekSa hokara padArthoM ko grahaNa nahIM kara sakatA, kyoMki yadi A~kha Adi baMda ho to rUpa Adi viSaya kA mana se grahaNa nahIM hotA / isa kAraNa mana, cakSu, Adi kI bhA~ti indriya nahIM kintu atIndriya kahalAtA hai / vAkU, pANi (hAtha), pAda (pA~va), pAyu (gudA) aura upastha (mUtrendriya) indriyA~ nahIM kahI jA sakatIM; kyoMki jaise cakSu Adi dvArA janita jJAna rUpa Adi padArthoM ke grahaNa meM pariNata 9 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAAAAAAAAnaamann.nana......nnnnn... tattvArthasUtre nAdInAM jJAnAdau pariNatyabhAvAt , viSayagrahaNArtha pariNatimAsAdayatAmeva-indriyatvavyapadezAt / zarIrasthitaireva sparzana-rasana-dhrANairutkRsyato yojananavakaparicchinnAd, dezAdAgatAnA sparzarasagandhAnAM samupalabhyamAnatvAt , sparzana-rasana-dhrANendriyANAM prApyakAritvamavagantavyam / vahni-candanAdibhizcopadhAtA'nugrahadarzanAt prApyakAritvameteSAM pratyakSasiddham zrotreNa ca svapariNAmamajahatAmutkRSTato yojanadvAdazakaparicchinnapradezAd samAgatAnAM zabdAnAM gRhyamANatvAt zrotrasyApi prApyakAritvamavagantavyam / tatra-cakSurindriyaM vakSyamANamano rUpaM no indriyaJcA'prApyakAri vartate, viSayadezamaprApyaiva rUpAdikaM gRhNAti / aprApyakAritvaJca-cakSuSaH pratyakSasiddham / viSayA'nugrahopaghAtazUnyatvAt nahicakSuSo jalAnalazUlAyavalokanena dAhakledanotpATanAdayo bhavanti / zarIradezasthitasya ca cakSuSo yogyadezasthitasyaiva rUpAdergrahaNayogyatA svabhAvasiddhA varttate / hotA hai, vaise vAk Adi dvArA utpanna hone vAle vacana Adi kI pariNati jJAna meM nahIM hotii| yahA~ to unheM hI indriya kahA gayA hai jo apane viSaya ko grahaNa karane meM pariNata hoM arthAt jJAna ke sAdhana hoN| utkRSTa nau yojana dUra devA se Aye hue sparza, rasa aura gaMdha ko sparzana, rasanA aura ghrANa indriya grahaNa kara sakatI hai aura zarIra meM sthita raha kara hI ve apane viSaya ko grahaNa karatI haiM / ye idriyA~ prApyakArI haiM arthAt apane viSaya ko sparza karake jAnatI haiM / ina indriyoM kA agni Adi se upadhAta aura candana Adi se anugraha dekhA jAtA hai, ataH inakI prApya kAritA pratyakSa pramANa se siddha hai| zabda yadi apane pariNamata kA tyAga na kara de to bAraha yojana dUra se AyA huA zrotra dvArA grAhya hotA hai, ataH zrotrendriya bhI prApyakArI hai| cakSu indriya aura Age kahA jAne vAlA indriya rUpa mana ye donoM aprApyakArI haiN| ye viSaya ko prApta hue binA hI grahaNa kara lete hai / cakSu kI aprApyakAritA pratpakSa se siddha hai| kyoMki baha viSayakRta upaghAta aura anugraha se rahita hai / jaba hama netra ke dvArA jala, agni yA zUla Adi dekhate haiM to dAha, gIlApana yA utpATana (bhedana) Adi nahIM hote / zarIra devA meM sthita netra meM yogya deza meM sthita rUpa Adi ko grahaNa karane kI yogyatA svabhAva se hI siddha hai / netra AvRta (DhaMke hue) padArtha ko nahIM jAnatA, ataeva use bhI prApyakArI mAnanA cAhie, aisA nahIM kahA jA sktaa| aisA kahA jAya to jaise dIvAla Adi dvArA vyavahita padArtha ko netra grahaNa nahIM kara sakatA, usI prakAra kAca Adi dvArA vyavahita padArtha ko bhI grahaNa nahIM karanA cAhie / kintu use to netra grahaNa kara letA hai| isake atirikta isa yukti se to mana bhI, jise samastavAdI nirvivAda rUpa se aprApyakArI mAnate haiM, aprApyakArI nahIM rahegA, kyoMki vaha bhitta Adi se AvRta vastu kA grahaNa nahIM karatA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 67 natu--AvRtA grahaNAt prApyatA'sya yuktA, mittakuDayAdineva kAcAdinApi vyAvadhAnAt kAcAdivyavahitasyA'pi rUpAdezcakSuSA'grahaNApattiH syAt , tulyayuktyA manaso'pi bhityAdyAvRtasya vastuno grahaNAbhAvena sarvavAdisiddhasya tasyA'prApyakAritvasyA'siddhApattiH athaivamapi cakSurAdIndriyAvat sukha-duHkhecchAdInAmapi jIvalakSaNatvAdindriyatvApattiriti cet-!| maivam--jIvaliGgaMyadbhave tatsarvamindriyamiti nA'yaM niyamaH AzrIyate, kintu -yadindriyaMtajjIvaliGgamityevaM niyamaH / tathAca----jIvaliGgaM kadAcit sukhAdikaM bhavatu, indriyaM vA, ityanyadetadityavadheyam / tathAcoktam "kaiNaMbhaMte- ! indiyA paNNattA-! goyamA- ! paMceMdiyA paNNattA, taM jahA- soM indie cakkhidie dhANiM die jibmidie phAsidie tti ,, prajJA-15 indriyapadam / kati khalu bhadanta-! indriyANi prajJaptAni / gautama-- 1 paJcendriyANi prajJaptAni, tadyathA--zrotrendriyam- 1 cakSurindriyam- 2ghANendriyam- 3 jilendriyam- 4 sparzanendriyam-5 iti // 17 // mUlasUtram ---"puNAduvihaM bhAvidiyaM dabidiyaMya-" // 18 // chAyA- "punardvividham , bhAvendriya-dravyendriyaJca-'' // 18 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre-sAmAnyato jJAnendriyANi paJcavidhAni santi iti pratipAditam , samprati tAnyevendriyANi punaH prakArAntareNa pratipAdayitumAha - "puNAduvihaM bhAviMdiyaM- dabidiyaMya-- ,, iti / zaMkA jaise cakSu Adi indriyA~ haiM, usI prakAra sukha, duHqha aura icchA Adi bhI jIva kA lakSaNa hone se indriya hone caahie| samAdhAna-aisA niyama nahIM hai ki jo jIva kA liMga ho vaha saba indriya hai / ataeva sukha Adi kadAcit jIva ke liMga ho sakate haiM tathApi unheM indriya nahIM kahA jA sktaa| prajJApatA sUtra ke 15 / indriyapada meM kahA hai prazna-bhagavAn ! indriyA~ kitanI kahI haiM ? uttara-gautama ! pA~ca indriyA~ kahI haiM yathA-zrotrendriya, cakSuindriya, ghoNendriya, rasanendriya aura sparzanendriya // 17 // mUlasUtrArtha "puNAduvihaM bhAviMdiyaM ityAdi // 18 // indriya punaH do prakAra kI hai-bhAvendriya aura dravyendriya // 18 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM indriyA~ pA~ca prakAra kI batalAI gaI haiM / unhIM indriyoM kA prakArAntara se prarUNa karane ke lie kahate haiM-indriyA~ do prakAra kI haiM--bhAvendriya aura dravyendriya / isa prakAra sparzana Adi pA~coM indriyA~ dravyendriya aura bhAvendriya ke bheda se do-do zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre jJAnendriyaM tAvat punardvividham , bhAvendriyaM dravyendriyaJca / evaJca-sparzanAdIni paJcApi jJAnendriyANi pratyekaM dvividhAni bhavanti / dravya-bhAvendriyabhedAt , tatra sAmAnyato dravyamayANi-dravyAtmakAni-indriyANi AtmapariNatirUpANi bhAvendriyANi vyapadizyante iti bhAvaH / / / / tattvArthaniyuktiH pUrvasUtre saMkhyAtaindriyANi prarUpitAni samprati-prakArAntareNa tAnyeva punaH prarUpayitumAha "puNAduvihaM, bhAvidiyaM-davidiyaMya-, iti / pUrvoktacakSurAdi bhedena paJcavidhamindriyaM prakArAntareNa punardvividhaM prajJaptam / bhAvendriyaM-dravyendriyaJca / tathA ca-cakSurAdIni paJcApIndriyANi pratyekaM dvividhAni bhavanti / dravya-bhAvendriyabhedAt / tatra-sAmAnyato dravyamayANi-dravyAtmakAni dravyendriyANi vyapadizyante, bhAvAtmakAni-AtmapariNatirUpANi punarbhAvendriyANi ucyante / uktaJca-prajJApanAyAm-15 indriyapade 1-uddeze-'kaivihANaM bhaMte-1 iMdiyA paNNattA-3 goyamA-1 duvihA paNNattA,taM jahA -davidiyAya-bhAviMdiyAyatti-" katividhAni khalubhadanta-1 indriyANi prajJatAni 3 gautama-1 dvividhAni prajJaptAni tadyathA-dravyendriyANica-bhAvendriyANi ca / abhedaMbodhyam-prakRte ca pudgaladravyamevA'nantapradezaskandhamAtmaprayuktavyApArApekSayA yatate vakSyamANanivRtyupakaraNarUpatayA sarvANIndriyANi anantapradezAni-asaMkhyeyAtmapradezAdhiSThitAni ca dravyAtmakAni bhavanti / tadanyasmin vakSyamANabhAvendriyadvaye-AtmapariNAmo bhAvaH prayatnamAtiSThate iti bhAvaH // prakAra kI haiM / sAdhAraNatayA jo indriyA~ pudgalamaya-pudgala kI parigati haiM, ve dravyendriya aura jo AtmA kI pariNatirUpa haiM, ve bhAvendriya kahalAtI haiM // 18 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM indriyoM kI saMkhyA kA pratipAdana kiyA gayA hai| aba dUsare prakAra se punaH unakI saMkhyA kA nirUpaNa karane ke lie kahA hai-indriyA~ punaH do prakAra kI haiM-bhAvendriya aura dravyendriya / tAtparya yaha hai ki pUrvokta pA~coM indriyA~ do-do prakAra kI haiM-bhAvendriya aura dravyendriya / sAmAnya rUpa se paudgalika indriyA~ jo nAma karma ke dvArA nirmita haiM, ve dravyendriyA~ haiM aura jo indriyAvaraNa karma tathA vIryAntarAya karma ke kSayopazama nAma se AtmA kI pariNati rUpa utpanna hotI haiM, ve bhAvendriya haiN| prajJApatA sUtra ke 153 indripada meM kahA hai prazna-bhagavan ! indriyA~ kitanI prakAra kI haiM ? uttara-gautama ! do prakAra kI haiM-dravyendriyA~ aura bhAvendriyA~ / tAtparya yaha hai ki dravyendriyA~ ananta pradezAtmaka pudgaloM ke skaMdha haiM / ve nivRtti aura upakaraNa ke bheda se do prakAra kI haiM / asaMkhyAta Atmapradeza unameM rahate haiM / bhAvendriyA~ AlmA kA pariNamana vizeSa haiM, unakA svarUpa Age ke sUtra meM hI batalAyA jAegA // 18 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 69 mUlasUtram -- bhAviMdiyaM duvihaM, laddhIuvaogoya // 19 // "3 chAyA - bhAvendriyaM dvividham, labdhirupayozca -" // 19 // tattvArthadIpikA -- pUrvasUtre - dravyendriya-bhAvendriyabhedena indriyANAMdvaividhyaMpratipAditam. samprati-bhAvendriyasyadvaividhyaM pratipAdayan svarUpaM prarUpayitumAha - "bhAvidiyaM duvihaM, laddhI - uvaogoya-" iti / bhAvendriyam- AtmapariNati vizeSasvarUpaM vartate, labdhiH - upayogaceti / tatra - lambhanaM jJAnAvaraNakSayopazama vizeSaH / vastutastu svaM [ svakIyam - ] indriyAvaraNa karmakSayopazamajanitam, gatijAtyAdinAmakarmajanitam matijJAnAvaraNadarzanAvaraNakarmakSayopazamajanitaM sAmarthyam. indriyAzrayakarmoda yanirvRttaM vA sAmarthyam jIvasyAntarAyakarmakSayopazamA'pekSayA - indriyaviSayopabhogajJAnazaktirvAlabdhirucyate upayogastu - yatsannidhAnAt - AttAvakSyamANadravyendriyaniSpattiM prativyApRto bhavati, zrotro - payogAdibhedAt / tatropayogasyendriyaphalatve'pi kArye kAraNopacArAt tasminnindriyatvavyapadezaH / labdhizcapaMcavidhA, sparzanendriyAdilabdhimedAt tatra zItoSNAdi sparzaparijJAnasAmarthyarUpopayogAtmanA'namivyaktA sparzanendriyalabdhiH evam - rasanendriyAdigdhayo'pi bodhyAH // 19 // mUlasUtrArtha - 'bhAviMdiyaM duvihaM ityAdi // 19 // bhAvendriya do prakAra kI hai-labdhi aura upayoga // 19 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtra meM dravyendriya aura bhAvendriya ke bheda se do prakAra kI indriyA~ kahI thIM / aba bhAvendriya ke do bheda pratipAdana karane ke lie kahate haiM - bhAvendriya do prakAra kI hai--labdhi aura upayoga / jJAnAvaraNa kameM ke eka viziSTa kSayopazama ko labdhi kahate haiM / asala to indriyAvaraNa karma ke kSayopazama se gati-jAti Adi nAma karma se tathA matijJAnakaraNa evaM darzanAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hone vAlA sAmarthya athavA indriyAzraya karma ke udaya se utpanna hone vAlA sAmarthya yA antarAyakarma ke kSayopazama kI apekSA se hone vAlA indriya viSaya ke upayoga kI aura jJAna kI zakti ko labdhi kahate haiM / jisake sannidhAna se AtmA Age kahI jAne vAlI dravyendriya kI niSpatti ke prati vyApAra karatA hai, tatkAraNaka AtmA kA pariNAma upayoga kahalAtA hai / upayoga zrotropayoga Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai / yadyapi upayoga indriya kA phala ( kArya ) hai, magara kArya meM kAraNa kA upacAra karake use indriya kahA hai / sparzanendriyalabdhi Adi ke bheda se labdhi bhI pA~ca prakAra kI hai / zIta, uSNa Adi sparzo ko jAnane kI zakti, jo upayoga ke rUpa meM abhivyakta na huI ho, vaha sparzanendriyalabdhi kahalAtI hai / isI prakAra rasanendriyalabdhi Adi bhI samajha lenA cAhie // 19 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre tatvArthaniryuktiH - pUrvasUtre - bhAvendriyadravyabhedena - indriya dvaividhyaM pratipAditam, sampratitayormadhye-bhAvendriyasya dvaividhyapratipAdana dvArA strarUpaM nirUpayati-- " bhAvidithaM duvihaM laddhIuvaogoya-" iti SurvoktamA mapariNativizeSarUpaM bhAvendriyaM dvividhaM prajJaptam tadyathA - la --labdhi:upayogazceti / 70 taMtra- labdhistAvat svasvamindriyAssvaraNakarmakSayopazamajanitam gatijAtyAdinAmakarmajanitam matijJAnadarzanAvaraNakarmakSayopazamajanitam jJAnAvaraNakSayopazamajanitam darzanAvaraNakSayopazamajanitam bhavati taddhetukaH AtmanaH pariNAma ucyate sa copayogaH paJcavidhaH / zrotropayogAdibhedAt tatropayogasyendriyatve'pikArthe kAraNopacArAt tasminnindriyatvavyapadezaH / labdhizcapaJcavidhA, sparzanendriyAdilabdhibhedAt / tatra - zItoSNAdisparzaparijJAnasAmarthyarUpA - upayogAtmanA'nabhivyaktA sparzaneMndriyalabdhi evaM rasanendriyAdindayo'pi bodhyAH / sAmarthyamindriyAzrayakarmodayanirvRtta vA jIvasya bhavati antarAyakarmakSayopazamApekSayA indriyaviSayopabhogajJAnazaktirvA labdhirucyate / sA ca labdhiH paJcavidhA sparzanendriyalabdhiH - 1 rasanendriyalabdhiH 2 ghrANendriyalabdhi - 3 cakSurindriyalabdhi 4 zrotrendriyalabdhizca / tatra - zItoSNAdisparzaparijJAnasAmarthyarUpA upayogAtmanA'nabhivyaktA sparzanendralabdhiravagatatvArthaniyukti - isase pUrva ke sUtra meM bhAvendriya aura dravyendriya ke bheda se indriyoM ke do-do bhedoM kA kathana kiyA gayA hai / aba unameM se bhAvendriya ke do bheda batalAkara usakA svarUpa kahate haiM / bhAvendriya do prakAra kI hai-labdhi aura upayoga / I apane - apane indriyAvaraNa karma ke kSayopazama se janita, gati jAti Adi nAmakarma ke dvArA janita, matijJAnAvaraNa tathA darzanAvaraNa karma ke kSayopazama se janita AtmA kI zakti hai I upayoga zrotropayoga Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai / yadyapi upayoga indriya kA kArya hai, phira bhI yahA~ kArya meM kAraNa kA upacAra kara use indriya kahA hai / isI prakAra labdhi bhI sparzanendriyalabdhi Adi ke bheda se pA~ca prakAra kI haiN| ThaMDe karane kI zakti jo upayoga rUpa meM prakaTa na huI ho, vaha sparzanedriya prakAra rasanendriya labdhi Adi bhI samajha lenI cAhie / yA garma sparza ko grahaNa labdhi kahalAtI hai / isI athavA indriyAzraya karma ke udaya se jIva meM sAmarthya utpanna hotA hai / antarAyakarma ke kSayopazama kI apekSA se indriyoM ke viSayoM ke upabhoga yA jJAna kI jo zakti hotI hai vaha labdhi kahalAtI hai / vaha labdhi pA~ca prakAra kI hai - ( 1 ) sparzanendriya labdhi (2) rasanendriya labdhi (3) ghrANendriya labdhi (4) cakSurindriya labdhi ( 5 ) zrotrendriya labdhi | zIta uSNa Adi sparzo ke parijJAna kA sAmarthya jo upayoga rUpa se vyakta na huA ho zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 1 . jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 71 ntavyA evaM rasanendriyAdilabdhayo'pi vaktavyAH payogazca--stra viSayavyApAraH praNidhAnarUpo vIryalakSaNo'vagantavyaH / tathAca-tathAvidhalabdhIndriyakRte vakSyamANanivRttyupakara-kameNopayogobhavati, tadA'tIndriyopayogAbhAvaH syAt nivRttyAdyapekSAbhAvAt avadhyAdInAmatIndriyatvAdatyantAbhAvo bhavediticeducyatekRtaevabhavatIti / apitu-upayoga evaikastritayanimitto bhavatIti bhAvaH / tathAca sparzanAdiSu matijJAnopayogo bhavati, sa copayogaH praNidhAnarUpovyApAravizeSaH / AyogastAvad bhAvaH-pariNAma itibhAvaH / uktaJca-prajJApanAyAm 2-uddezake 15-indriyapade "kaivihANaM bhaMte-1 iMdiyaladdhIyaNNattA-3 goyamA-1 paMcavihAiMdi yaladdhIyaNNattA, taM jahAphAsiMdiyaladdhI jibhidiyaladdhI, dhANidiyaladdhI, cakkhidiyaladdhI, soiMdiyaladdhIya, 'kativihANaM bhaMte-1 iMdiyauvaugaddhApaNNattA-3 goyamA-1 paMcavihA iMdiya uvagaddhA paNNattA, taM jahA-soiMdiyauvaugaddhA jAvaphAsiMdiyauvaugaddhAya-,, / katividhA khalu bhadanta-1 indriyalabdhiH prajJAptA-3gautama-1paJcavidhAindriyalabdhiH prajJaptA tadyathA-sparzanendriyalabdhiH, jihvendriyalabdhiH, ghrANendriyalabdhiH cakSurindriyalabdhiH lobhendriyalabdhizca / katividhA khalu bhadanta-1 indriyopayogadvA prajJaptA- ? gautama-! paJcavidhA indriyopayogaddhA prajJaptA, tadyathA-lobhendriyopayogaddhA, yAvat-sparzanendriyopayogaddhA ceti // 19 // sparzanendriya labdhi kahalAtA hai / isI prakAra rasanendriya labdhi Adi bhI kaha lenA cAhie / apane viSaya meM vyApAra honA upayoga kahalAtA hai / vaha AtmA kA vIrya rUpa hai| agara Age kahI jAne vAlI nivRtti aura upakaraNa ke krama se, labdhIndriya ke hone para upayoga hotA hai to atIndriya upayoga kA abhAva ho jAegA, kyoMki usameM nivRtti Adi kI AvazyakatA nahIM hotii| avadhijJAna Adi kA abhAva ho jAegA kyoMki ve atIndriya haiM arthAt indriyoM se utpanna nahIM hote haiM / isa AzaMkA kA samAdhAna yaha hai-aisA koI niyama nahIM hai ki saba upayoga nivRtti evaM upakaraNa indriya se hI utpanna hoM kintu eka matijJAna kA upayoga hI ukta tInoM nimittoM se hotA hai / isa prakAra sparzanAdi meM matijJAna kA upayoga hotA hai| vaha upayoga praNidhAna rUpa vyApAra vizeSa hai / prajJApanAsUtra ke 15 3 indriyapada ke dUsare uddezaka meM kahA haiprazna -bhagavan ! indriyalabdhi kitane prakAra kI hai ? uttara--gautama ! pA~ca prakAra kI indriyalabdhi kahI hai, yathA--sparzanendriyalabdhi, jihavendriyalabdhi, ghrANendriyalabdhi, cakSurindriyalabdhi, zrotrendriyalabdhi / prazna--bhagavan ! indriyaupayogaddhA ke kitane prakAra haiM ? uttara-gautama ! pA~ca prakAra haiM-zrotraMdriya-upayogaddhA yAvat sparzanendriya-upayogaddhA // 19 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 " // 20 // mUlasUtram - "duvihaM davviMdiyaM nivatti - uvagaraNaM ya-" // 20 // chAyA - dvividhaM dravyendriyam, nivRttiH upakaraNaJcatattvArthadIpikA -- pUrvaM bhAvendriyaM dvaividhyena prarUpitam, samprati dravyendriyaM prarUpayitumAhaduvihaM davidiyaM nivatti - uvagaraNaM ya-,, iti / dravyendriyam dvividham, nirvRttiH - upakaraNaJceti / tathAca- - nirvRttIndriya-upakaraNendriyabhedena dravyendriyaM dvividham, tatra - svarUpabhedAbhyAM nirvartanaM niSpAdo nirvRttiH akAraniSpattiH tattadindriyANAmAkAravizeSo nirvRttiH prativiziSTasaMsthAnotpattirityarthaH nirvRttirUpamindriyaM nirvRttIndriyam / tacca dvividhaM bodhyam, AbhyantaraM - bAhyaJca / tatraghanarUpavyavahArAGgulA'saMkhyeyabhAgapramitAnAM zuddhAnAM jIvapradezAnAM pratiniyatacakSurAdIndriyasaMsthAnenA'vasthitAnAmabhyantaravRttiviziSTam AbhyantaranirvRttInindriyam, teSu cA''tmapradezeSu indriyavyapadezazAliSu nAmakarmodayApAditA'vasthA vizeSarUpaprati niyatasaMsthAnapudgalapracayarUpaM bAhyanirvRttIndriyamucyate / tattvArtha sUtre upakriyate'nenetyupakaraNam yena nirvRttIndriyasyopakAraH kriyate tadupakaraNendriyam / tadapi - dvividham, Abhyantara-bAhyabhedAn, tatrAbhyantaraM cakSuSaH kRSNa - zuklamaNDalam / bAhyantu - akSipatrapakSmadvayAdikam, tathAca - ubhayamapinirvRtyupakaraNendriyaM pulapariNAmarUpaM pUrvoktabhAvendriyopakaraNakA raNatvAt mUlasUtrArtha || duvihaM davviMdiyaM nivatti ityAdi // dravyendriya do prakAra kI hai - nirvRtti aura upakaraNa // 20 // tatvArthadIpikA - bhAvendriya ke do bheda kahe jA cuke haiM, aba dravyendriya kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM- dravyendriya ke do bheda haiM- nirvRtti aura upakaraNa / vibhinna indriyoM ke alaga-alaga AkAra kA utpanna honA nirvRtti rUpa indriya ko nirvRtti - indriya kahate haiM / nirvRtti do prakAra kI hotI hai - Abhyantara aura bAhma / ghanarUpa vyavahArAMgula ke asaMkhyeya bhAga parimita, cakSu Adi indriyoM ke AkAra meM sthita zuddha jIva pradezoM kI Abhyantara vRtti se yukta Abhyantara nirvRtti indriya kahalAtI hai / una AtmapradezoM meM, jo indriya kahalAte haiM, nAmakarma ke udaya se utpanna avasthA vizeSa rUpa niyata AkAra vAle pudgaloM kA samUha bAhya nirvRtti hai / tAtparya yaha hai ki zrotra Adi indriyoM ke AkAra meM pudgaloM kI jo racanA hai bAhya niti kahalAtI hai / yaha racanA nAmakarma ke udaya se hotI hai / jo upakAra karatA hai use upakaraNa kahate haiM / abhiprAya yaha hai ki nirvRtti indriya kA upakAra karane vAle ko upakaraNendriya kahate haiM / upakaraNa ke bhI do bheda haiM- Abhyantara aura bAhya | netra kA jo kAlA aura zveta maMDala hai, vaha Abhyantara upakaraNa hai aura palaka tathA baraunI Adi bAhna upakaraNa haiM / isa prakAra ye donoM nirvRtti aura upakaraNa indriyA~ pauda zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 jIvasya SaDbhAvanirUpaNam 73 upayogarUpasyabhAvendriyasyA''tmabhAvapariNAmasya sAhAyyakaraNe samarthaM dravyatvAd dravyendriyatvaM vypdishyte| tatra-nirvRttirUpaM dravyendriyaM khalu aGgopAGganAmakarmaniSpAditamupayogAtmakabhAvendriyatyavivaraM-chidraM karmavizeSasaMskRtazarIrapradezarUpaM nirmANanAmakarmAGgopAGganAmakarmapratyayaM mUlaguNa nirvartanamucyate / upakaraNendriyaJca-dvividhamapiniSpannasya zrotrAdisaMjJakasyanirvRttirUpadravyendriyasyAnupaghAtAsnugrahAbhyAmupakArakaM bhavati // 20 // tadyathA- tattvArthaniryuktiH - pUrvasUtre - bhAvendriyaM dvividhaM prarUpitam, samprati-dravyendriyaM dvaividhyena prarUpayitubhAha--"duvihaM davviMdiyaM, nivatti-uvagaraNaMya--,, iti / pUrvoktaM dravyendriyaM dvividhaM prajJaptam / - nirvRttiH upakaraNaJca / tathAca - nirvRttIndriya-upakaraNendriyabhedena dravyendriyaM dvividhaM bhavati / tatra-svarUpabhedAbhyAM nirvartanaM nirvRttiH AkAraniSpattiH -- tattadindriyANAmAkAravizeSanirvRttiH, prativiziSTasaMsthAnotpattirityarthaH / upakriyate'nenetyupakaraNam, nivRttirUpamindriyaM nirvRttIndriyam / upakaraNarUpamindriyam--upakaraNendriyam etadubhayamapi pudgala pariNAmarUpaM sadapi - indriyapadavyapadezAM labhate / etayoruktabhAvendriyopayogakAraNatvAt, upayogarUpasya bhAvedriyasya bhAvina AtmabhAva - pariNAmasya / sAhAyyasampAdane samarthaM dravyaM dravyendriyaM vyapadizyate / , galika haiM aura pUrvokta bhAva indriya kI sahAyaka hotI haiM / inheM dravyendriya kahane kA kAraNa yaha hai ki AtmapariNAma rUpa upayoga bhAvendriya kI sahAyatA karane meM samartha haiM aura dravya haiM / mUlaguNa nirvarttanA nirvRtti ko nirvRtti dravyendriya kahate haiM / vala aMgopAMganAmakarma ke dvArA utpanna hotI hai, upayoga rUpa bhAvondriya kA chidra hai, karmavizeSa ke dvArA saMskRta zarIra kA pradeza rUpa hai tathA nirmANanAmakarma evaM aMgopAMgakarma ke nimitta hotI hai / donoM prakAra kI upakaraNendriya zrotrendriya Adi nAmaka nirvRttidravyendriya kI anupaghAta aura anugraha ke dvArA upakAraka hotI hai / arthAt upakaraNendriya, nirvRtti--indriya kA upaghAta na ho jAya aura anugraha ho, isa rUpa meM sahAyaka hotI hai | // 20 // tattvArthaniyukti -- pUrvasUtra meM bhAvendriya ke do bheda kahe jA cuke haiM, aba dravyendriya ke bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM- dravyendriya do prakAra kI hai-- nirvRtti aura upakaraNa / svarUpa aura bheda se racanA hone ko nirvRtti kahate haiM / nivRtti kA abhiprAya hai vibhinna indriyoM kA apanA-apanA AkAra utpanna honA / jo upakAra kare - sahAyatA kare vaha upakaraNa hai | nirvRtti - indriya aura upakaraNendriya, donoM vAstava meM pudgala kA pariNamana haiM, phira bhI ye indriya kahalAtI haiM / isakA kAraNa yaha hai ki ye upayoga rUpa bhAvendriya kA kAraNa haiM / tAtparya yaha hai ki jo dravya upayoga bhAvendriya kI sahAyatA karane meM samartha hotA hai, use dravyendriya kahate haiM / 10 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatra-nivRttIndriyaM tAvat-aGgopAGganAmakarmanivartitamupayogarUpabhAvendriyasya vivaraM[ chidaM] karmavizeSasaMskRtazarIrapradezarUpam , nirmANanAmakarmAGgopAGgakarmapratyayaM mUlaguNanivartanarUpamucyate upakaraNendriyaM dviprakArakaM bhavati-bAhyamAbhyantaraJca, tadubhayamapi nirvartitasya zrotrAdisaMjJakasya dravyendriyasyA'nupadhAtA'nugrahAbhyAmupakArI bhavati / ayaM bhAvaH-~-nirmANanAmakarmAntarvartIvarddhakivat karNazaSkulyAdyavayavasaMnivezavizeSaracanAnipuNaH evam-audArika-vakriyA''hArakazarIratrayAGgopAGganAmakarma vizeSazca yadudayAdaGgAnyupAGgAni ca ziroGgalyAdIni niSpadyante, etat karmadvayaM nirvRtti-upakaraNarUpadravyendriyadvayanirmANAya yatate / anena cAGgopAGganAmnA'tipraviziSTena karmavizeSeNa upayogarUpabhAvendriyasyA'vadhAnapradAnamArgarUpANi vivarANi janyante tAnyeva karNazaSkulyAdirUpANi bahirupalabhyamAnAkArANi vivarANi ekAnivRttirucyate anyApunarabhyantaranivRttirbhavati // ___ yadvA--- aGgopAGganAmakarmanirmANakarmavizeSAbhyAM viziSTAvayavaracanayA niSpAditA audArikAdi trayANAM zarIrANAM prativiziSTAH karNazaSkulyAdayaH pradezAH nirmANanAmAGgopAGganimittA uttaraguNanivartanApekSayAmUlaguNanivarttanArUpA nivRttiH saMjAyate / uttaraguNanirvartanApunaH zrotrayorvedhaH pralambatApAdanaM cakSurghANayoraJjananasyAbhyAM-upakAraH / auSadhapradAnAjjihvAyA jaDatApanayanam , sparzasya ca nAnAcUrNa-paTavAsa-gandhadravyapragharSAt vimalatvakaraNaM bhavati // nirvRtti-indriya aMgopAMgatAmakarma se utpanna hotI hai, upayoga rUpa bhAvendriya kA chidra hai, nirmANanAmakarma aura aMgopAMga nAmakarma ke kAraNa utpanna hotI vaha mUlaguNanirvartanArUpa hai| upakaraNendriya do prakAra kI hai-bAhya aura Abhyantara / zrotrAdi dravyendriyoM ko upaghAta se bacAne aura unakA anugraha karane meM upakaraNendriya sahAyaka hotI hai / tAtparya yaha hai nirmANa nAmaka nAmakarma bhItara rahe hue sutAra ke samAna hai jo karNazaSkulI Adi ayayavoM kI AkRti banAne meM kuzala hai| isI prakAra audArika, vaikriya tathA AhAraka ina tIna zarIroM kA aMgopAMga nAmakarma bhI avayavoM kI racanA karanA hai| isake udara se zira Adi aMgoM aura aMgulI Adi upAMgoM kI racanA hotI hai| ye donoM karma nivRtti upakaraNa rUpa donoM dravyendriyoM kA nirmANa karane ke lie yatna karate haiN| aMgopAMga nAmaka atyanta viziSTa jo karma hai vaha upayogarUpa bhAvendriya ke, avadhAna dene ke mArga rUpa chidroM ko utpanna karatA hai| vahI karNazaSkulI Adi rUpa chidra jo rUpa bAhara se mAlUma par3ate haiM, unheM eka nivRtti kahate haiM, dUsarI Abhyantara nivRtti kahalAtI hai| athavA-aMgopAMga nAmakarma aura nirmANanAmakarma ke dvAra viziSTa prakAra kI avayava racanA se racita, audArika Adi tIna zarIroM ke karNazaSkulI Adi pradeza, nirmANanAmakarma aura aMgopAMga nAmakarma nimittaka, uttara guNanivarttanA kI apekSA mUlaguNanirvattenA rUpa nivRtti utpanna hotI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 1 prasajIvanirUpaNam 75 evaM vividhavizeSanirapekSA yathotpannavartinI audArikaprAyogyadravyavargaNAmUlakAraNavyavasthitaguNanivarttanA vyapadizyate / tasmiMzcanivRttirUpendriyesatyapikRpANaghArasthAnIye prAmuktamupakaraNendriya pazcAbhAgarUpamavazyamapekSaNIyam / tacca svaviSayagrahaNazaktiyuktaM chedanasamarthakhaDgadhAreva tacchaktirUpamindriyAntaraM svIkarttavyam / ___ anyathA-nirvRttau satyAmapi zaktyupaghAtairviSayaM na gRhNAti tasmAt-nirvRttirUpe zravaNAdisaMjJake dravyendriye / tadbhAvAdAtmano'nupaghAtA'nugrahAbhyAM yadupakArakaM bhavati tadupakaraNendriyaM vyapadizyate, tadapi dvividham bahirvati--antarvati ca, nivRttirUpadravyendriyApekSayA'syApi dvaividhyamucyate / yatra-nirvRttidravyendriyaM bhavati tatropakaraNendriyamapi na tasya bhinnadezavarti bhavati, tasyAH khalu-svaviSayagrahaNazakternirvRttirUpadravyendriyamadhyavartitvAt / tatra--indriyasaMsthAnAni, Aha-nAnAvidha saMsthAnaM sparzendrim-1 pradIrghatryasra saMsthitaM kSuraprakAraM-rasanendriyam-2 atimuktakapuSpadalacandrakAkAraM kiJcit sakesaravRttAkAramadhyavinataghrANendiyam-3 kiJcit samunnatamadhyaparimaNDalAkAraM dhAnyamasUrasadRzaM-cakSurindriyam-4 kadambapuSpakAkAraM zrotrendriyaM bhavatIti bhAvaH -5 / kAnoM kA vedhana tathA unameM lambAI utpanna karanA, cakSu kA aMjana dvArA aura dhrANa kA nasya dvArA upakAra honA, auSadha pradAna karake jihvA kI jar3atA dUra karanA aura nAnA prakAra ke cUrNa, paTavAta tathA gaMghadravyoM ke ghisane se sparzanendriya kA vimala honA, yaha saba uttaraguNa nivarttanA hai| isI prakAra vividha vizeSoM se nirapekSa, jaisI utpanna huI ho vaisI hI rahI huI, audArika zarIra ke yogya dravyavargaNA mUlakAraNavyavasthita guNanirvartanA kahalAtI hai / talavAra kI dhAra ke samAna nivRtti rUpa dravyendriya ke hone para bhI, usake pichale bhAga ke samAna upakaraNendriya kI apekSA rahatI hI hai| apane viSaya ko grahaNa karane kI zakti se yukta chedana karane meM samartha talavAra kI dhAra ke samAna zakti rUpa alaga indriya ko svIkAra karanA cAhie / anyathA nivRtti ke hone para bhI zakti kA upaghAta hone se indriya apane viSaya ko grahaNa nahIM karatI hai / ataeva nivRtti rUpa zravaNAdi saMjJA vAle dravyendriya kI vidyamAnatA meM jo anupaghAta aura anugraha ke dvArA upakAraka hotA hai, use upakaraNendriya kahate haiN| upakaraNendriya ke bhI do bheda haiM-bAhya aura Abhyantara / jahA~ nivRtti dravyendriya hotI hai, vahA~ upakaraNendriya hotI hai / vaha usase bhinna deza meM nahIM rhtii| ___aba indriyoM ke AkAra kahate haiM-sparzanendriya kA AkAra koI eka niyata nahIM hai-usake AkAra vividha prakAra ke hote haiN| racanendriya kA AkAra lambe aura trikoNa chure ke samAna hotA hai| atimuktaka ke puSpa-dala-candraka ke AkAra jaisI, kucha-kucha kesara sahita vRtA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 tattvArthasUtre tathAcoktam- "kaiviheNaM bhaMte-1 iMdiya uvacae paNNatte-3 goyamA- paMcavihe iMdiya uvacae paNNatte / taM jahA-soiMdiyauvAcae, cakkhidiyauvacae, dhANiMdiyauvacae, jibhidiya uvacae, phAsiMdiyauvacaeya kaivihANaM bhaMte-1 iMdiyaNivvattaNA paNNattA-3 goyamA-1 paMcavihA iMdiyaNivattaNA paNNattA, taM jahA-soiMdiyaNivattaNA, cakkhidiyaNivattaNA, cakkhidiyaNivdhattaNA, ghANidiyaNivattaNA, jibhidiyaNivvattaNA, phAsiMdiyaNivattaNAya / ___ katividhaH khalu bhadanta ! indriyopacayaH prajJaptaH-? gautama- ! paJcavidha indriyopacayaH prajJaptaH tadyathA-zrotrendriyopacayaH 1 cakSurindriyopacayaH-2 ghrANendriyopacayaH-3 jihvendriyopacayaH 4 sparzanendriyopacayazca-5 / katividhA khalu bhadanta-! indriyanivarttanA prajJaptA- ? gautama- ! / paJcavidhA khalu indriyanirvartanA prajJaptA, / tadyathA-zrotrendriyanirvartanA 1 cakSurindriyanirvartanA 2 ghrANendriyanirvartanA 3 jihvendriyanivartanA 4 sparzanendriyanirvartanA 5 'ceti prajJApanAyAM 2 dvitIyodezake 15 sUtre / "tatazcoktam".-kAsidieNaM bhaMte- ! kiMsaMThiepaNNatte-1 goyamA-! nANAsaMThANasaMThie jibmidieNaMbhaMte-! kiMsaMThiepaNNate- goyamA-! khurappasaMThie, ghANidieNabhaMte-- ! kiMsaMThiepaNNatte ? goyamA-! atimuttayacaMdakasaMThie / cakkhuridieNaMbhaMte-! kiMsaMThiepaNNatte-2 goyamA ! masUrayacaMdasaMThiepaNNatte soiMdieNaMbhaMte-! kiMsaMThiepaNNatte-? goyamA-! kalaMbuyApupphasaMThiepaNNatte -iti / kAra aura madhya meM kucha vinata ghrANendriya hotI hai / bIca meM kiMcit U~cI uThI huI golAkAra masUra (dAla) nAmaka dhAnya ke samAna cakSu indriya hai| zrotrendriya kA AkAra kadamba ke puSpa jaisA hai| prajJApanAsUtra ke indriyapada meM kahA bhI hai prazna-bhagavan ! indriya-upacaya kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! indriya upacaya pA~ca prakAra kA hai| vaha isa prakAra hai-zrotrendriyaupacaya, cakSu-indriya-upacaya, ghrANendriya-upacaya, jihvendriya-upacaya, sparzanendriya-upacaya / prazna-bhagavan ! indriyanirvarttanA kitane prakAra kI hai ? uttara-gautama ! pA~ca prakAra kI indriyanivartanA kahI hai, yathA-zrotrahandriniyarvartanA, cakSurindriya nirvartanA, ghrANendriyanitanA, jihavendriyanirvartanA aura sparzendriyanivarttanA / prazna-bhagavan ! sparzendriya kisa AkAra kI kahI gaI hai ? uttara-gautama ! nAnA AkAra kI kahI gaI hai| prazna-bhagavan ! jisvendriya kisa AkAra kI kahI hai ? uttara gautama ! chure ke AkAra kI kahI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niryuktizca a. trasajIvanirUpaNam 77 1 sparzanendriyaM khalu bhadanta-! kiMsaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam ? gautama ! nAnAsaMsthAnasaMsthAnaM prajJaptam / jihvendriyaMkhalubhadanta - ! kiMsaMsthAna saMsthitaM prajJaptam - gautama ! kSurapra saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam / ghrANendriyaM khalu bhadanta ! kiM saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam ? gautama ! atimuktakacandraka saMsthAnasaMsthitaM prjnyptm| cakSurindriyaM khalu bhadanta ! kiM saMsthAna saMsthitaM prajJaptam ? masUrakacandra saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam / zrotrendriyaM khalu bhadanta ! kiM saMsthAnasaMsthitaM prajJaptam ? gautama ! kadambakapuSpasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptamiti prajJApanAyAmindriyAkhye paJcadazepade 191 sUtre pratipAditam ||20|| mUlasUtram - - " iMdiyavisae paMcaviheM phAse rase gaMdhe vaNNe sadeya" // 21 // chAyA - - indriyaviSayaH paJcavidhaH sparzo raso gandho varNaH zabdazca // 21 // tattvArthadIpikA : -- pUrvaM khalu zrotrAdIni paJcendriyANi dravyendriyabhAvendriyAtmakAni pratipAditAni samprati-teSAM paJcendriyANAM paJcaviSayAn pratipAdayitumAha - " iMdiyavisae paMcavihe phAse-se gaMdhe va saddeya - " iti indriyaviSayaH indriyANAM sparzana - rasana-prANa - cakSuHzrotrANAM viSayaH viSiNoti - nibandhAti svena rUpeNa - svAkAreNa nirUpaNIyaM karoti antaHkaraNavRttivizeSaM - jJAnAdikamiti viSaya: prazna- bhagavan ! ghrANendriya kisa AkAra kI kahI hai ? uttara - gautama ! atimuktaka ke candaka ke prazna- bhagavan ! cakSurindriya kisa AkAra kI kahI hai ? uttara -- gautama ! masUra yA canda ke AkAra kI kahI hai / prazna- bhagavan ! zrotrendriya kisa AkAra kI kahI hai ? uttara - gautama ! kadamba ke AkAra kI kahI hai / AkAra kI kahI hai / isa prakAra prajJApanAsUtra ke pandrahaveM pada meM 191 veM sUtra meM kahA gayA hai // 20 // mUlasUtrArtha - || iMdiya visae paMca vihetyAdi // 21 // indriyoM kA viSaya pA~ca prakAra kA hai - sparza, rasa, gaMdha, varNa aura zabda // 21 // tattvArthadIpikA - pahale kahA jA cukA hai ki zrotra Adi pA~ca indriyA~ dravya aura bhAva ke bheda se do-do prakAra kI haiN| aba unake viSaya batalAne ke lie kahate haiM - indriyoM ke viSaya pA~ca haiM - sparza, rasa, gaMdha, aura zabda / jo indriyoM ke dvArA jAnA jAtA hai, vaha indriyoM kA viSaya kahalAtA hai / usake pA~ca bheda haiM- (1) sparza - jise chUkara jAnA jAya / (2) rasa - jo cakhane se jAnA jAya / (3) gaMdha - jo sUMghane se mAlUma ho / ( 4 ) varNa - dekhane se jisakA jJAna ho aura (5) zabda- jo kAna se pratIta ho / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 tattvArthasUtre paJcavidho vartate tadyathA-sparzaH 1 rasaH 2 gandhaH 3 varNaH 4 zabdazceti 5 tatra sparzanaM sparzaH, spRzyate iti vA sparzaH rasyate iti rasaH rasanaM vA rasaH gandhyate iti gandhaH gandhanaM vA gandhaH varNyate iti varNaH varNanaM vA varNaH zabdyate iti zabdaH zabdanaM vA zabdaH ityevaM karmaNi bhAne vA'cpratyayaH / ___ tatra-sparzastAvat karkaza-mRdu-guru-laghu-zItoSaNa-snigdha-rUkSabhedAdaSTavidhaH / / rasazca tikta-kaTu-kaSAyAmla-madhurabhedAtpaJcavidhaH / gandhastu-surabhi-durabhibhedAt dvividhaH varNazcakRSNa-nIla-rakta-pIta-zuklabhedAt paJcavidhaH zabdaHpunastrividhaH jIvAjIvamizrabhedAt / tatra-vAgyogaprayatnanisRSTo'nantAnantapradezikapudgalaskandhaprativiziSTapariNAmaH pudgaladravyasaMghAtajanyo vA stanitadhvanizabdarUpobodhyaH / ete ca sparzAdayaH paJca viSayAH kramazaH sparzana rasanaghrANa-cakSuH-zrotrarUpapaJcendriyaigRhyante, ete ca jIvairarthyamAnatvAt-arthA ityapivyapadizyante // 21 // tattvArthaniyukti :--pUrvaM sparzana-rasana-ghrANa-cakSuH-zrotrANi-paJcendriyANi pratipAditAni samprati-teSAM paJca viSayAn pratipAdayitumAha-"iMdiyavisae paMcavihe phAse-rase-gaMdhe-vaNNe saddeya-iti / indriyaviSayaH-indriyANAM sparzanAdInAM viSayaH / viSiNoti-badhnAti svena rUpeNa svAkAreNa nirUpaNIyAM karoti antaHkaraNavRttiM yaH sa viSayaH paJcavidhaH prajJaptaH tadyathA-sparzaH-rasa:-gandhaH-varNaH-zabdazca / tatra--spRzyate iti sparzaH karkaza 1 mRdu 2 guru 3 laghu 4 zItoSNa 5-6 snigdha 7 rUkSa 8 bhedAt aSTavidhaH prajJaptaH / sparza ATha prakAra kA hai-(1) karkaza (2) mRdu (3) gurubhArI (4) laghu-halkA (5) zIta (6) uSNa (7) snigdha cikanA aura (8) rUkSaM-sUkhA / rasa pA~ca prakAra kA hai-(1) tikta (2) (3) kaTu kasailA (4) khaTTA (5)madhura / gaMdha ke do bheda haiM-sugaMdha aura durgaMdha / varNa ke pA~ca bhed haiM- kRSNa, nIla, rakta pIta aura zukla / zabda tIna prakAra ke haiM-jIvazabda, ajIvazabda aura mizrazabda / vacanayoga se nikalA huA, anantAna pradezI pudgaladravyoM kA skaMdha yA pudgala dravya ke saMghAta se utpanna dhvani ko zabda kahate haiN| ye sparza Adi pA~coM viSaya kramazaH sparzana Adi indriyoM dvArA grahaNa kiye jAte haiM / jIva unakI arthanA-abhilASA karanA hai, ataeva inheM artha bhI kahate haiM // 21 // tattvArthaniyukki-- pahale sparzana, rasanA, ghANa, cakSu aura zrotra, ye pA~ca indriyA~ kahI jA cukI haiN| aba inake pA~ca viSayoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM-indriyoM ke ke viSaya pA~ca haiM-sparza, rasa, gaMdha, varNa aura zabda / indriyoM ke dvArA jise jJAna kiyA jAya, vaha indriyoM kA viSaya kahalAtA hai / usake pA~ca bheda haiM-sparza, rasa, gaMdha, varNa aura zabda / jo chuA jAya vaha sparza kahalAtA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. trasajIvanirUpaNam 79 rasyate rasanayA-AsvAdyate iti rasaH, sa ca tikta 1 madhura 2 kaTu 3 kaSAyA 4 'mla 5 bhedAt paJcavidhaH / lavaNasya madhurAntargatatvAt , gandhastAvat surabhi 1 durabhi 2 bhedAt dvividhaH prajJaptaH / varNastu-kRSNa-nIla-rakta-pIta-zuklabhedAt paJcavidhaH / zabdazca-vAgyogaprayatnanisRSTo'nantAnantapradezikapudgalaskandhaprativiziSTapariNAmaH, / pudgaladravyasaMghAtabhedajanyo vA garjitAdirUpastrividho'vagantavyaH / jIvAjIvamizrabhedAt / ete ca sparzAdayaH paJcaviSayAH kramazaH sparzana rasana-dhrANa cakSuH zrotrAgrAhyA bhavanti / ata eva sparzAdayaH paJca aryamAnatvAd arthAvyapadizyante, sarve militvA trayo viNshtirvissyaaH| uktaJca .-sthAnAGgasya 5 paJcamasthAne 3 uddezake 443 sUtre / "paMca iMdiyatthA paNNattA, taM jahA soI diyatthe cakkhi diyatthe ghANidiyatthe jibhidiyatthe phAsiMdiyatthe" iti / paJca-indriyArthAH prajJaptAH, tadyathA zrotrendriyArthaH cakSurindriyArthaH prANendriyArthaH jihvendriyArthaH sparzanendriyArthaH iti // 21 // mUlasUtram--"No iMdiyaM maNe tAvisae suaM // 22 // chAyA--no indriyaM manaH tadviSayaH zrutam // 22 // tattvArthadIpikA :--pUrva tAvad indriyANAM tadviSayANAJca nirUpaNaM kRtam tatra zrotrAdInAmupayogakaraNatvAd indriyatvaM saMbhavati teSAM zabdAdiviSayaM pratiniyatatvenA'vasthitatvAt manasaH punaH zabdAdikaM pratiniyatatvA'bhAvenA'vasthAnAdindriyatvaM na saMbhavati / vaha ATha prakAra kA hai-karkaza (kaThora), mRdu (komala), guru (bhArI) laghu (halkA) zIta (ThaMDA) uSNa (garma), snigdha (cikanA) aura rUkSa (ruukhaa)| __jihvA dvArA jo cakhA jA sake vaha rasa kahalAtA hai / tikta, madhura, kaTu, kaSAya, aura amla khaTTA ke bheda se rasa ke pA~ca bheda haiN| lavaNa (namaka) madhura rasa meM sammilita hai| gaMdha ke do prakAra haiM-surabhi gaMdha aura durabhi gaMdha / varNa pA~ca taraha kA hotA hai-kRSNa, nIla, rakta, pIta aura zukla / vacanayoga se nikalA huA, anantAnapradezI pudgalaskaMdha kA eka viziSTa pariNamana zabda kahalAtA hai / zabda kabhI pudgala davyoM ke TakarAne se aura kabhI pRthak-pRthak hone se utpanna hotA hai / usake tIna bheda haiM-jIvazabda, ajIvazabda aura mizrazabda / ye sparza Adi pA~coM viSaya anukrama se sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra indriyoM dvArA grAhya hote haiM / isa kAraNa inheM 'artha' bhI kahate haiM / kyoMki jIva inakI abhilASA karate haiM / ye saba milakara teIsa viSaya haiM / sthAnAMgasUtra ke pA~caveM sthAna meM, tIsare uddezaka ke 443 veM sUtra meM kahA hai-indriyoM ke pA~ca viSaya kahe haiM, yathA-zrotrendriya kA viSaya, cakSurindriya kA viSaya, ghrANendriya kA viSaya, rasanendriya kA viSaya aura sparzendriya kA viSaya // 21 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre apitu-tasya no indriyatvameva yuktamityAzayenA''ha "No iMdiyamaNe tAvisaesuaM iti manastAvad noindriyam anindriyamucyate, tasya zabdAdiniyataviSayAbhAvAt / kintu tadapi upayogasyopakAryeva bhavati zrotrAdivat / tena vinA zrotrAdIndriyANAM zabdAdiviSayeSu svaprayojanavRttyabhAvAt / tathAca-sarveSAmindriyANAmupayogasya ca sahakAritvaM manasaH sidhyati parantu-na kevalaM teSAM sahakAritvameva manaso vartate apitu-zrutajJAnasya svAtantryeNa viSayo vartate ityabhiprAyeNAha--'tad viSayaH zrutam' iti / tasyA'nindriyasya manasoviSayaH zrutam zrutajJAnaM vartate, zrutajJAnaviSayo'rtho vA tasya viSayaH prAptazrutajJAnAvaraNakSayopazamasyAtmanaH zrutasyArthe'nindriyamano'valambanajJAnapravRttisatvAt / tathA ca-zrutajJAnamanindriyasya manaso'rthaHprayojanaM vartate anindriyasya svAtatryasAdhyaM zrutajJAnaM prayojanamastIti phalitam / evaJcaprakRte zrutazabdena zrutajJAnAvaraNakSayopazamajanyadravyazrutAnusAri prAyazo nijArthopasaMgatamAtmanaH pariNati prasAdalakSaNaM tattvArthaparicchedasvarUpaM bhAvazrutajJAnamucyate / / athavA--arthAvagrahAnantaraM matijJAnameva zrutajJAnarUpaM sampadyate, / tacca-na sarveSAmindriyANAmAvagrahA'nantaraM bhavati, apitu manaso'rthAvagrahAnantarameva matijJAnaM zrutajJAnarUpaM sampadyate / vizeSatastu-zrutagranthAnusAreNa zrutajJAnaM bhavati tacca-manaso'nindriyasya viSayarUpaM zrutajJAnaM dviprakArakaM vartate-aGgabAhyam aGgAntaragataJca tatrA''vazyakAdikamaGgabAhyamanekavidhaM bodhyam / aGgAntaragataJca dvAdazavidham / AcArAGgAdidvAdazabhedAt / sUtra-"NoiMdiya maNe tAvisae suaM // 22 // mRlasUtrArtha--mana to indriya hai aura usakA zruta hai // 22 // tattvArthadIpikA-pahale indriyoM kA aura unake viSayoM kA nirUpanA kiyA gayA hai| zroca Adi upayoga ke kAraNa hone se indriya haiM aura zabda Adi unake viSaya niyata haiM, arthAt zroca zabda ko hI jAnanA hai, cakSu rupa ko hI grahaNa karatI hai, . isa prakAra pratyeka indriya kA apanA-apanA viSaya niyata hai / kintu mana kA viSaya niyata nahIM haiN| vaha zabda, rupa, rasa Adi samasta viSayoM meM pravRtta ho sakatA hai| isa kAraNa use indriya nahIM mAnA gayA hai| use noindriya kahanA hI upayukta hai / isa abhiprAya ko lekara kahA hai mana noindri kahalAtA hai, kyoMki usakA viSaya zabdAdi niyata nahIM hai| phira bhI vaha zrotra Adi kI taraha upayoga meM niyitta to hotA hI hai| usake vinA zrotra Adi indriyoM kI zabda Adi viSayoM meM 9 svaprayojanabhUta pravRtti nahIM hotii| isa prakAra mana sabhI indriyoM kA aura sAtha hI upayoga kA bhI sahAyaka siddha hotA hai| magara mana kevala indriyoM kA sahAyaka mAtra nahIM hai, apitu svataMtra rUpa se zrRta jJAna ke viSaya ko bhI jAnatA hai / ataeva sUtra meM kahA hai-mana kA viSaya zruta hai| arthAt mana kA viSaya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 pudgalajIvayorgatinirUpaNam 81 tacca manaH-cakSurvadaprApyakAri vartate vahnayudakAdiparicintanakAle dAhazaityAdirUpopaghAtAnugrahAbhAvAt tat khalu mano dvividham , dravyabhAvabhedAt , tatra dravyamanaH svazarIraparimANam , bhAvamanaHpunarAtmA vartate sa cAtmA--bhAva-manorUpastvakparyantadezavyApI bhavati / dravyamanaso'valambanadvAreNaiva bhAvamana indriyapariNAmaM manute, tasmAttasyatavyApArAnuvidhAyitvAt anindriyasya manasaH zrotrapraNAlikayA gRhItazabdavAcyavicArazIlasya zrutajJAnamartho viSaya iti bhAvaH / tacca zrutajJAnaM prayogavizeSa saMskArajJAnasAdhyaM varNa-pada-vAkya-prakaraNAdhyAyAdijJAnarUpaM mano vinA na kAraNAntaraM paricchettuM samarthaM bhavediti tadarthaM mano'vazyamabhyupetavyam iti bhAvaH / 22 // tattvArthaniyukti :-pUrvasUtre-sparzAdIndriyANAM sparzAdayo viSayAH pratipAditAH sampratimanaso nirUpaNapUrvakaM tad viSayaM prarUpayati-"jo iMdiyaM maNe tAvisae suaM" no indriyamanindriyaM tAvad mana ucyate / tasya-anindriyarUpamanaso viSayaH zrutam zrutajJAnAvaraNakSayopazamajanyaM dravyazrutAnusAriprAyo nijArthopasaGgatamAtmanaH pariNatiprasAdAtmakaM tattvArthaparicchedasvarUpaM bhAvazrutajJAnaM vyapadizyate / yadvA'rthavigrahasabhayAnantaraM matijJAnameva zrutajJAnarUpaM sampadyate, tacca na sarveSAmindriyANAmarthavigrahAnantaraM bhavati apitu-mano'rthavigrahAnantarameva matijJAnaM zrutajJAnarUpaM sampadyate vizeSataH punaH zrutagranthAnusAreNa zrutajJAnaM bhavati / tacca-manaso'nindriyasyArtharUpaM zrutajJAnaM dvividhaM bhavati // zrutajJAna hai / yahA~ zrutajJAna zabda se zrutajJAna kA viSaya samajhanA cAhie arthAt zrutajJAna kA jo viSaya hai vahI mana kA viSaya hai / jisa AtmA ko zrutajJAnAvaraNa karma kA kSayopazama hai / vaha zrutajJAna ke viSaya meM mana kI sahAyatA se hI pravRtti karatA hai / tatparya yaha hai ki zrutajJAna kA jo viSaya hai, vaha mana kA svataMtra viSaya hai| isa prakaraNa meM zruta zabda kA artha bhAvazrutajJAna samajhanA caahie| yaha mAvazrutajJAna zrutajJAnAvaraNa ke kSayopanAma se utpanna hotA hai, pravyazruta kA anusaraNa karatA hai aura AtmA kA hI eka viziSTa pariNamana hai / athavA arthAvagraha ke pazcAt matijJAna hI zrutajJAna ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai| kintu sabhI indriyoM se hone vAle arthAvagraha ke antara matijJAna zrutijJAna rUpa nahIM pariNata honA vAn kana se hone vAle avigraha ke pazcAt hI zrutajJAna rUpa hotA hai / khAsa taura se zrutajJAna zrutazAstra ke anusAra hotA hai / mana kA viSaya jo zrutajJAna hai, vaha do prakAra kA hai aGgabAhya aura aMgapraviSTa / Avazyaka Adi aMgabAsthazrutajJAna aneka prakAra kA hai / aMgapraviSTa bAraha prakAra kA hai AcAeMga Adi / ___ cakSu ke samAna mana bhI aprAjJAkArI hai, kyoMki jaba mana se agni kA cintana kiyA jAtA hai taba mana meM dAha nahIM hotA aura jaba jala kA cintana kiyA jAtA hai taba vaha zIta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre aGgabAhyam-aGgAntaragataJca / tatrA'GgabAhyamanekavighaM bodhyam, AvazyakAdibhedAt / aGgAntaragataJca dvAdazavigham AcArAGgAdidvAdazabhedAt / tacca-mano'nindriyaM vyapadizyate tasya rUpAdigrahaNAdAvasvatantratvAt / apUrNatvAt, indriyakAryAkaraNatvAcca / tacca manaH-cakSuvad, aprApyakArivartate jalA'nalaparicintanakAle'nugrahopaghAtazUnyatvAt / tad mano dvividham dravya-bhAvabhedAt / tatra dravyamanaH svazarIraSarimANam , AtmA ca bhAvamanaH so'pi~~tvakparyantadezavyApI bhavati dravyamanaH samavalambana dvAreNa yadindriyapariNAmaM bhAvamano manute tasya vyaapaaraanuvidhaanaat| ____ tasmAdevaM rUpasyA'nindriyasya manasaH zrotrapraNAlikayA gRhItazabdavAcyavicArazIlasya zrutajJAnamartho viSayo bodhyaH / tacca prayogavizeSasaMskRtaM zrutaM varNa-pada-vAkya-pramANAdhyapanAdi bhedaM mano vinA na karaNAntaraM paricchettuM samartha syAt / tathA cA''tmapariNativizeSarUpaM zrutajJAnamevA'nindriyasya viSayaH, natu-zabdarUpaM zrutaM manaso viSayaH sambhavati // zabdAtmakasya zrutasya tu-pratidhAtAbhibhavayuktatvAt-mUrtitvAt-zrotragrAhyatvameva, na tu manogrAhyatvamiti bhAvaH // evaJca-manastAvannendriyaM sambhavati tasmin prAguktendriyalakSaNAnupapatteH / ata eva-no indriyaM vyapadizyate // 22 // nahIM hotA / mana ke do bheda haiM--dravyamana aura bhAvamana / dravyamana apane zarIra ke barAbara haiM aura bhAvamana AtmA hI hai / vaha bhAvamana rUpa AtmA tvacA paryanta deza meM vyApta rahatA hai| ___ bhAvamana dravyamana kA avalambana karake bhI indriyoM ke viSaya kA manana karatA hai, ataeva vaha dravyamanana ke vyApAra kA hI anusaraNa karatA hai / tAtparya yaha hai ki zrotra kI praNAlI se grahaNa kiye hue zabdoM ke vAcya kA vicAra karane vAle mana kA viSaya zrutajJAna hai / vaha zrutajJAna prayoga vizeSa aura saMskArajJAna se utpanna hotA hai, varNa, pada, vAkya, prakaraNa adhyenA Adi ke jJAnarUpa hai / use manake atirikta anya koI indriya grahaNa karane meM samartha nahIM hai / ataeva mana ko avazya hI svIkAra karanA cAhie // 22 // tattvArtha niyukti - pUrvasUtra meM sparzana Adi indriyoM ke sparza Adi viSayoM kA pratipAdana kiyA gayA haiM / aba mana kA nirUpaNa karake usake viSaya kA prarUpaNa karate haiM--mana noindriya kahalAtA hai| usakA viSaya zruta hai| zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama se utpanna hone dravyazruta kA anusaraNa karane vAlA nija artha se upasaMgata AtmapariNati kA pramAda tathA tattvArtha ko jAnane kA svarUpa vAlA mAvazrutajJAna kahalAtA hai / athavA arthAvagraha ke samaya ke pazcAt matijJAna hI zrutajJAna bana jAtA hai| kintu sabhI indriyoM se hone vAle arthAvagraha ke pazcAt nahIM hotA hai kintu mAnasika arthavigraha ke anantara hI matijJAna zrutajJAna banatA hai / vizeSa rUpa se to zrutazAstra ke anusAra zrutajJAna hotA hai / mana kA viSaya vaha zrutajJAna do prakAra kA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 ___ pudgalajIvayorgatinirUpaNam 83 mUlasUtram ---"poggalajIvagaIduvihA, aNuseDhIya-viseDhIya" // 23 // chAyA-- 'pudgalajovagativividhA, anuzreNizca-vizreNI ca // 23 // tattvArthadIpikA :--pUrva tAvad jIvAnAM svarUpaM nirUpitam samprati tatprastAvAd yeSAM jIvAnAM bhavAntaraprApikAgatirbhavati, sA gatiH kiM teSAM yathAkathaJcit bhavati ? utAho kazcit tatra pratiniyamo vartate ? iti jijJAsAyAM prathamaM tAvad gatisvarUpaM prarUpayitumAha-"poggalajIvagaI duvihA, aNuseDhIya-viseDhIya' iti pugalajIvagatiH-pudgalAnAM jIvAnAM ca gatiH dezAntaraprAptirdvi vidhA vartate anuzreNizca vizreNizca / haiM---aMgabAhya aura aMgapraviSTa / Avazyaka Adi ke bheTa se aMgabAhya aneka prakAra kA hai| vaha mana noindriya kahalAtA haiM, kyoMki rUpa Adi ke grahaNa meM vaha svataMtra nahIM hai, apUrNa hai, aura indriyoM kA kArya nahIM karatA hai / jaise cakSu aprAjJAkAri hai usI prakAra mana bhI aprAjJAkAri haiM kyoMki jala aura agni kA cintana karate samaya na usakA anugraha -(upakAra) hotA hai aura na upadyAta hotA hai / mana do prakAra kA hai dravyamana aura bhAvamana dravyamana apane zarIra ke barAbara hai aura bhAvamana rahatA hai / bhAvamana dravyamana kA avalambana karake indriyapariNAma kA manana karatA hai vaha dravyamana kA hI anusaraNa karatA hai| - isa prakAra zrotra kI praNAlI dvArA grahaNa kiye hue zabdoM ke artha kA vicAra karane vAle atIindriya kiye rupa mana kA viSaya zrutajJAna hai / prayogavizeSa se saMskRta usa zruta ko jAvarNa pada, vAkya, prakaraNa, adhyAyana Adi bheda vAlA hai, mana ke sivAya anya koI indriya jAnane he samartha nahIM haiM / isa kAraNa AtmA kI pariNati vizeSa rUpa zrutajJAna hI manakA viSaya hai / zabda svarupa zruta mana kA viSaya nahIM ho sakatA / zabdAtmaka zruta pratidyAta aura abhimala se yukta hone ke kAraNa tathA mUrtika hone ke kAraNa zrotra ke dvArA hI grAhya hotA hai; mana ke dvArA gramahya nahIM hotA isa prakAra mana indriya nahIM ho sakatA hai kyoMki usameM indriya kA pUrvokta lakSaNa ghaTita nahIM hotA / isI kAraNa vaha noindriya kahalAtA hai // 22 // sUtra-"poggala jIvagaI duvihA ityAdi // 23 mUlasUtrArtha-pudgala aura jIva kI gati do prakAra ke hotI hai-anuzreNigati aura vizreNigati // 23 // tattvArthadipikA---pahale jIvoM kA svarupa pratipAdana kiyA gayA hai isI prasaMga ko lekara yaha batalAte haiM ki jIvoM kI bhavAntara ko prApta karAne vAlI jo gati hotI hai / vaha aniyata arthAt cAhe jaisI hotI hai athavA usameM koI niyama hai ? isa jijJAsA yA samadhAna karane ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre tathAca-- paramANurUpapudgalAnAM ityAdi pradezikapudgalaskandhAnAM jIvAnAM ca dezAntaraprAptilakSaNAgatiH tridhA vartate anuzreNirUpA / tatra paramANupudgalAnAM vyAdipradezikapudgalaskandhAnAM cA'nuzreNi rUpAgatirbhavati / jIvAnAmapi tathaiva anuzreNirUpaiva / tatra-zreNistAvad lokamadhyAdArabhya Urdhvamadhastiryakacakrama sanniviSTAnAmAkAzapradezAnAM paMktiHsvazarIrAvagAhapramANAbodhyA / tathAvidhazreNimanugatA- anuzreNiH zreNerAnupUrvyAyAjIvAnAM pudgalAnAM ca gatirbhavati / sA'nuzreNirgatirucyate // 84 tatrA'nuzreNirUpAgatiH pudgalAnAM jIvAnAM ca bhavati, jIvAnAmeva svabhAvato bhavati, tatrApi - jIvAnAM saMsAriNAM maraNakAle - bhavAntarasaMkrame muktAnAM cordhvagamanakAle anuzreNyaiva gatirbhavati - pudgalAnAmapiparaprayoganirapekSANAM svAbhAvikIgatiranuzreNirUpaiva bhavati tathAca - paraprayogApekSayApudgalAnAmanuzreNirUpA - gatirbhavati, paraprayogAnapekSayA tu anuzreNirUpaiva gatirbhavati pugalAnA - miti vastusthitiH // 23 // tattvArthaniyukti :-- - pUrvaM jIvAnAM svarUpaM nirUpitam samprati- yeSAM jIvAnAM bhavAntaraprApiNIgatirbhabati sA kiM yathA kathaJcid bhavati ? Ahosvidasti tatra kazcinniyamaH iti zaGkAyAM prathamaM gatiM prarUpayati -- "poggalajIvagaI duvihA aNuseDhIya" iti / lie pahale gati kA svarUpa kahate haiM -- pudgalo aura jIvoM kI gati arthAt eka jagaha se dUsarI jagaha pahu~ca do prakAra kI hotI hai-- anuzreNi aura vizreNi / paramANupragaloM kI dvipradezI Adi skaMdhoM kI ora jIvoM kI dezAntaraprApti rUpa gati eka prakAra kI hotI hai - anuzreNirUpa paramANupudgaloM kI sAtha dvipradezI Adi skaMdhoM kI gati hI hotI hai / 1 jIvoM kI bhI anuzreNi hI hotI hai / loka ke madhyabhAga se lagAkara Upara nIce aura ti anukrama se rahe hue AkAzapradezoM kI paMkti ko zreNi kahate haiM / isa zreNi ke anusAra jIvoM aura pudgaloM kI jo gati hotI hai vaha anuzreNi gati kahalAtI hai / inameM se anuzreNi gati pudgaloM aura jIvoM kI hotI hai| pudgaloM kI isameM bhI jIva jaba maraNa karake dUsare bhava meM jAtA hai aura mukta jIva jaba Urdhvagamana karate haiM taba unakI anuzregiti hotI hai / paraprayoga ke binA pudgaloM kI bhI svabhAvika gati zreNI ke anusAra hI hotI hai; paraprayoga se arthAt bAharI dabAva se pradgaloM kI anuzreNi gati hotI hai / yaha vastusthiti hai // 23 // tatvArtha niyukti --jIvoM ke svarUpa kA nirUpaNa pahale kiyA jA cukA hai, aba jIvoM kI bhavAntaraprApiNI (parabhava meM pahu~cAne vAlI) jo gati hotI hai, vaha cAhe jaisI ho jAtI hai athavA usakA koI niyama hai ? isa prakAra ko zaMkA hone para pahale gati kA nirUpaNa karate haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 pudgalajIvayorgatinirUpaNam 85 pudgalajIvagatirekavidhA prajJaptAH anuzreNi / tatra-gamanaMgatiH dezAntaraprAptiH pudgalAnAm paramANurUpapudgalAnAM dhvAdi pradezikapudgalaskandhAnAM jIvAnAM ca dezAntaraprAptilakSaNA gatirekavidhA / prajJaptA, anuzreNirUpA--tatra-paramANupudgalAnA dhAdipradezikapudgalaskandhAnAM cA'nuzreNirUpAgatiH / jIvAnAmapitathaiva / tatra zreNistAvat AkAzapradezapaMktiH / svazarIrAvagAhapramANA, pradezAzcA'mUrtAH kSetraparamANavo'tyantasUkSmAH nairantaryabhAjo bhavanti, sA cA''kAzapradezapaMktirUpA zreNijIvagatyapekSayA'saMkhyeyapradezA bhavanti / pudgalagatyapekSayA punamauktikahAralateva ekaikAkAzapradezaracanAhitasvarUpA pigrahItavyA / paramANupudgalAnAM tAvatyAmevazreNyA vyavasthAnaM bhavati / dvipradezikAdipudgalAnAntu-tAvatyAM tadadhikAyAM ca zreNyA vyavasthAnaM bhavati, ityevaM-apradezikaskandhaparyavasAnaM pudgaladravyamupayujya vaktavyam / zreNimanugatA'nuzreNiH tathAvidha zreNyanusAriNI gatirityarthaH / tatra-pUraNAd galanAcca pudgalA vyapadizyante, teSAM pudgalAnAM jIvAnAM ca saMsAriNAM saMsaraNadharmavatAM sarvA'pi UrdhvamadhastiryagvAdezAntaraprAptilakSaNAgatirAkAzapradezA'nuzreNirUpA bhavati // pUrvAparAyatA AkAzapradezazreNayo dakSiNottarAyatAzcA'nyAH zreNayaH evamUrdhvamadhazca dharmAdharmadravyadvayAvadhikA yAH zreNayastAsvevazreNiSugatisadbhAvAt / pudgaloM aura jIvoM kI gati eka prakAra kI hai -anuzreNi gamana karanA gati kahalAtA hai aura gamana kA artha hai eka sthAna se dUsare sthAna para pahuMcanA / paramANapudgaloM ko, dvipradezI Adi skaMdhoM kI aura jIvoM kI gati eka prakAra kI hotI hai-anuzreNirUpa inameM se paramANupudgaloM aura dvipradezI Adi skaMdhoM kI anuzreNi gati hI hotI hai| jIvoM kI gati eka prakAra kI hotI hai-anuzreNi rUpa apane zarIra kI avagAhanA jitanI AkAza ke pradezoM kI paMkti ko zreNI kahate haiN| amUrta kSetra ke paramANu pradeza kahalAte haiM / ve atyanta sUkSma hote haiM aura nirantara vyApta rahate haiM / AkAza ke pradezoM kI paMkti arthAt zreNI jI vagati kI apekSA se asaMkhyAta pradezoM vAlI hotI hai / pudgalagati kI apekSA se motiyoM ke hAra ke samAna eka-eka AkAzapradeza kI racanA vAlI bhI samajha lenA caahie| paramANupudgaloM kA utanI hI zreNI meM avasthAna hotA hai, kintu dvipradezI Adi pudgaloM kA utanI aura usase adhika zreNI meM avasthAna hotA hai / isa prakAra anantadhevika skaMdha paryanta pudgaladravya ke viSaya meM kaha lenA caahie| zreNI ke anusAra jo gati ho vaha anuzreNi kahalAtI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 tA eva vibhidyanakadAcidapi prayAntIti bhAvaH / evaJca - jIvapudgalAvagAhalakSaNasyAsskAzasya paramANurUpA mUrta pradezAnAM pradarghAzreNirasaMkhyAtapradezA bhavati jIvAnAM gamane, pudgalAnAM gamane tu saMkhyAtapradezApi zreNirbhavati / tAmevaM vidhAM zreNimanupatyagamanaM sampadyate, AkAzapradezAnAM yAzreNistAmanuzritya upapadyate gatijIvAnAM - pudgalAnAM ceti / tathAcAsskAzazreNyabhedavarttinI dezAntaraprAptilakSaNAgatiH svayameva samAsAditagatipariNAmAjjantorgatihetusakalalokavyApidharma - dravyApekSayA prAdurbhavati / bhavAntarasaMkramaNAbhimukho jIvaH karmaNo mandakriyAvatvAt yeSAmevA kAzapradezAnAmavaSTambhaM kRtvA zarIratyAgaM karoti tAnevA'bhinandan dezAntaramUrdhvamadastiryagvA gacchati / dharmAstikAyAbhAvAcca parato lokaparyante eva vyavatiSThate, lokaniSkuTopapAtakSetravazAcca bhavAntaraprApto nUnameva jIvadharmAdavakAM gatiM pratipadyate / pudgalAnAmapi - paraprayoganirapekSANAM svAbhAvikIgatiranuzreNirUpA bhavati yathA paramANoH prAcyAd lokAntAt pratIcya lokAntamekena samayena prAptirbhavati vastugatimanurudhya sUtreNa pratipAditam / uktaMca-vyAkhyAprajJaptau 25 zatake 3 - udezake - "paramANupoggalANaM bhaMte! kiM aNuseI pavatta-viseDhIgaI pavattai - ? goyamA ! aNuseDhIgaI pavattai noviseDhIgai pavatai / dupaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM aNuseDhIgaI pavatas, viseDhIgaI pavatta evaM ceva, evaM jAva anaMta esiyANaM khaMdhANaM neraiyANaM bhaMte ! kiM aNuseDhIgaI pavattai - viseDhIIpavatta evaM caiva evaMjAvavemANiyANaM" / tattvArthasUtre jinameM pUraNa aura galata arthAt milanA aura bichur3anA pAyA jAya unheM pudgala kahate haiM / una pudgaloM kI tathA saMsAri jIvoM kI U~cI nIcI athavA ticha jo gati hotI hai, vaha AkAza ke pradezoM kI zreNI ke anusAra hotI hai / pudgalo kI svabhAva lambI hotI haiM / isI prakAra Upara-nIce bhI dharmAstikAya aura adharmAstikAya paryanta jo zreNiyA~ haiM, una zreNiyoM meM hI gati hotI hai / unako lAMgha kara --- bhedana karake kadApi gamana nahIM karate / isa prakAra jIvoM aura pudagaloM ke avagAha rUpa AkAza ke paramANurUpa amUrtta pradezoM kI lambI zreNI asaMkhyAta pradezoM kI hotI hai, kintu vaha jIvoM ke gamana meM hI hotI hai / pudgaloM ke gamana meM to saMkhyAta pradenA vAlI zreNI bhI hotI hai / isa prakAra kI zreNI meM hI gamana hotA hai / AkAza ke pradezoM kI jo zreNI hai, usake anusAra hI jIvoM aura pudgaloM kI gati ho sakatI hai / svataH gati pariNAma ko prApta jIva kI dezAntara ullaMghana na karake, gati ke kAraNabhUta evaM samasta loka meM hai / parabhava meM jAne ke lie abhimukha huA jIva manakriyA zrI tatvArtha sUtra : 1 prApti rUpa gati AkAza zreNI ko vyApta dharmadravya ke nimitta se hotI vAlA hone se jina AkAzapradezoM Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 vigrahAvigrahayonirUpaNam 87 paramANupudgalAnAM bhadanta--! kimanuzreNirgatiH pravartate, vizreNirgatiH pravartate ? gautama-! anuzreNirgatiH pravartate no vizreNirgatirgatiH pravartate / dvipradezikAnAM bhadanta- ! skandhAnAmanuzreNirgatiH pravartate, vizreNirgatiH pravartate evaM caiva evaM yAvad anantapradezikAnAM skandhAnAm / nairayikANAM bhadanta-- ! kimanuzreNirgatiH pravartate vizreNirgatiH pravartate evameva evaM yAvad vaimAnikAnAm iti // 23 // mUlasUtram-"jIvagaI yaduvihA viggahA-aviggahAya" // 24 // chAyA "jIvagatizca dvividhA vigrahA-avigrahAzca" // 24 // tattvArthadIpikA :-pUrvaM tAvat jIvAnAM pudgalAnAM ca gatiH prarUpitA, tatra-jIvAnAM bhavAntaraprApiNI, pudgalAnAntu-dezAntaraprApiNI khalu sA gatirbhavatIti bodhyam tatra-kiM jIvaHpudgalo vA Rjveva gatvA viramati-? Ahosvit vakraM gatvApi punarupajAyate tiSThati vA-? iti jijJAkI sahAyatA lekara zarIra kA tyAga karatA hai, unakA bhedana na karatA huA Upara, nIce yA ti, dezAntara meM gamana karatA hai| usakI anuzreNI gati hotI hai| Age dharmAstikAya kA abhAva hone se loka ke paryanta bhAga meM gati eka jAtI hai| loka ke niSkara-parvata ke sAmAna nizcala upapAtana tetra ke naza se jIva dharmAstikAya kI sahAyatA se vakra gati karatA hai| pudgaloM kI bhI para preraNA ke binA jo svAbhAvika gati hotI hai, vaha anuzreNi rUpa hI hotI hai| jaise paramANu pUrvadizA ke lokAnta se pazcima dizA ke lokAnta taka eka samaya meM prApta hotA hai / vastugati ke anurodha se sUtra dvArA pratipAdana kiyA gayA hai| para kI preraNA kI apekSA se pudgaloM kI bhI anuzreNI rUpa bhI gati hotI hai / vyAkhyAprajJati ke 25 veM zataka meM, tIsare uddezaka meM kahA hai-- prazva --bhagavan ! paramANupudgaloM kI gati anuzreNi-zreNI ke anusAra hotI hai / uttara--gautama ! anuzreNi gati hotI hai, vizreNi gati nahIM hotI hai / prazna--bhagavan ! dvipradezI skaMdhoM kI anuzreNi gati hotI hai yA vizreNi gati hotI hai ? uttara-isa prazna kA uttara pUrvavat hai / isI prakAra ananta pradezI skaMdhoM taka kaha lenA cAhie / prazna-bhagavan ! nAraka jIvoM kI gati anuzreNi hotI hai yA vizreNi hotI hai| uttara isakA uttara bhI pUrvavat hI hai / isI prakAra vaimAnika devoM taka samajha lenA cAhie // 23 // __sUtra // jIvA gaI yA duvihA ityAdi / mUlasUtrArtha- jIva kI gati do prakAra kI hai--savigraha aura avigraha // 24 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre sAyAM pudgalAnAM niyamAbhAvena paraprayogAnapekSayA RjvIgatiH, paraprayogAnapekSayA tu ubhayathApi gatirbhavati / 88 siddhiM prApnuvatAM jIvAnAmekAntenA'vigraheva / RjvIgatirbhavati tadanyajIvAnAM punaH saMsAriNAM vigrahA [vakrA] avigrahA [ RjvI] vAgatirbhavatIti prarUpayitumAha-- " jIvagaI yaduvihA viggahA - aviggahAya" iti / jIvagatizca bhavAntaraprApiNI rUpA dvividhA bhavati tadyathA - vigrahAvakrA, avigrahA - avakARjvI ca / tatraikasamayA'vigrahAgatirbhavati sA cA'vigrahAgatirmokSagAminaH siddhajIvasya bhavati / avigrahagatizca ekasamayA dvisamayA, trisamayA ca bhavati / tatra jaghanyena ekasamayA, utkRSTena trisamayA vigrahA gatiravagantavyA / evaJcai kendriyadvIndriyAdijAtyantaH saMkramaNe, svajAtisaMkramaNe vA saMsAriNo jIvasya vigrahA vakrA, avigrahA -- avakrA RjvI ca gatirbhavati / tatra - kadAcid vakragatitve kadAcidavakra gatitvekAraNantu upapAtakSetrasyA'nukUlatvaM-pratikUlatvaMcA'vagantavyam / tathAhi yasmin kSetre jIvo janmaprApsyati tasya kSetrasyA'nukUlyAt tiryagUrdhvamaghaca dikSu - vidikSu ca vyAvahArikISu mriyamANo yAvatyAmAkAzazreyAmavagADho bhavati / tattvArthadIpikA - pahale jIvoM aura pudgaloM kI gati kI prarUpaNA kI gaI hai / usameM jIvoM kI vaha gati bhavAntara prApiNI aura pudgaloM kI gati dezAntara prApiNI hotI hai, aisA samajhanA cAhie | kyA jIva yA pudgala sIdhA hI jAkara ruka jAtA hai athavA vakra -- Ter3hA jAkara bhI utpanna hotA hai athavA Thahara jAtA hai ? isa prakAra kI jijJAsA kA samAdhAna yaha hai ki pudgaloM ke lie niyama na hone se para prayoga ke abhAva meM unakI sodhI hI gati hotI hai; kintu paraprayoga ke nimitta se donoM prakAra kI gati hotI hai / siddhi prApta karane vAle jIvoM kI gati niyama se binA vigraha ( mor3a) ke Rju ho hotI hai | unake atirikta saMsArI jIvoM kI gati vigraha vAlI ( vakra) bhI hotI hai aura binA vigraha I kI (sIdhI) bhI hotI hai / isa prakAra kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM jIvoM kI gati do prakAra kI hotI hai - savigrahA gati aura avigrahA gati / I eka bhava se dUsare bhava ko prApta karAne vAlI jIva kI gati do prakAra kI hotI hai-vigraha vAlI arthAt vakra gati aura avigrahavAlI arthAt sarala gati / vigraha rahita - Rjugati eka samaya kI hI hotI hai / mola gAmI siddha jIva kI avigraha gati hotI hai / avigra gati eka samaya, do samaya aura tIna samaya kI hodhI hai / jaghanya eka samaya kI aura utkRSTa tIna samaya kI jAnanI cAhie, isa prakAra ekendri, dvIndriya Adi jAtiyoM ke andara saMkramaNa karane meM athavA svajAti meM saMkramaNa karane meM saMsArI jIva kI gati savigraha arthAt vakra aura avigraha arthAt sarala - sIdhI hotI / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 24 jIbasya vigrahAvigrahagatenirUpaNam 89 tAvatpramANAM zreNimavijahat catubhyo vigrahebhyaH prAk vigrahayA gatyA utpadyamAna ekasamayavigrahayA-dvisamayavigrahayA, trisamayavigrahayA vA gatyA-utpadyate / parantu antargatyA'vazyameva trivakragatyA bhavitavyam, ityevaM niyamo nA'bhyupetavyaH, apitu-yeSAM jIvAnAM vigrahA gatiH / teSAmupapAtakSetravazAd vakrAgatirutkRSTena vigrahatrayayuktA bhavati, / ityetAzcatasro gatayo'vigrahA-ekavigrahA dvivigrahA-trivigrahA ca catuHsamayaparA bhavanti / tatra-ekasamayA'vigrahAgatirbhavati, vigrahAgatistrividhA bhavati / ekasamayA-dvisamayA-trisamayA ca, / tataH paraM na saMbhavati tasyAstathAsvabhAvAt pratighAtAbhAvAt, vigrahanimittAbhAvAcca / tathA cayasya jIvasyopapAtakSetrasamazreNyAM vyavasthitaM vartate, sa jIva RjvAyatAM zreNimanutpatyotpadyate / tatra-ekena samayena vakragatimakurvan samutpadyate, yadA punaH kadAcit tadevopapAtakSetraM vizreNisthaM bhavati, tadA ekasamayA, dvisamayA trisamayA ceti tisro vigrahagatayo bhavantIti bhAvaH / atra-vigrahazabdo virAmArthako gRhyate na tu-kuTilArthaka ityavadheyam / tathAhi-ekasamayena vA gateravacchedena virAmeNa-unpadyate, dvisamayena vA gateravacchedena-virAmeNa, trisamayena vA gateravacchedena - virAmeNotpadyate iti phalitam / ___ kabhI vakragati aura kabhI saralagati hone kA kAraNa upapAta kSetra kI anukUlatA aura pratikUlatA hai / jisa kSetra meM jIva janma lene vAlA hai, usa kSetra kI anukUlatA hone se, tircha, Upara yA nIce, dizAoM meM athavA vidizAoM meM maratA huA jitanI AkAzazreNI meM avagADha hotI hai, usI pramANa vAlI zreNI kA parityAga na karatA huA cAra vigraha se pahale, vigrahagati se utpanna hotA huA eka vigraha vAlI, do vigraha vAlI yA tIna vigraha vAlI gati se utpanna hotI hai / parantu antargati avazya hI tIna vigraha vAlI hotI hai, aisA niyama nahIM svIkAra karanA cAhie, kintu jina jIvoM kI gati vigrahavAlI hotI hai, upapAta kSetra kI vajaha se unakI vigrahavAlI gati utkRSTa tIna vigrahavAlI hotI hai| isa prakAra vigraha kI dRSTi se cAra gatiyA~ haiM eka vigrahavAlI, do vigrahavAlI, tInavigraha vAlI jo cAra samaya kI hotI hai / inameM vigraharahita gati ekasamaya kI hotI hai aura vigraha vAlI gati tIna prakAra kI hai ekasamaya kI, do samaya kI aura tIna samaya kii| isase adhika nahIM hotI, kyoMki usakA svabhAva hI aisA hai, pratighAta kA abhAva hai aura vigraha ke nimitta kA abhAva hai / jisa jIva kA upapAtakSetra samazreNI meM rahA huA hotA hai vaha jIva RjuzreNI se jAkara utpanna ho jAtA hai| vakragati nahIM karane vAlA jIva eka hI samaya meM utpanna ho jAtA hai arthAt apane upapAtakSetra taka pahu~ca jAtA hai| kintu usakA upapAtakSetra yadi vizreNI meM hotA hai taba ekasamaya do samaya aura tIna samaya vAlI tIna vigraha gatiyA~ hotI haiN| 12 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAM tattvArghasUtre "atredaM bodhyam" avigrahagatiripugatizabdena vyapadizyate, yathA-iyo khalu vANasya gatirvedhyaparyantam RjvI bhavati tathA-siddhAnAM saMsAriNAM cA'vigrahAgatirekasAmayikI-samAnaiva bhavati, vigrahA-viramyagatiHsaMsAriNAmeva bhavati tasyAstrayaH prakArA bhavanti-hastaprakSiptA-lAGgalikA gomUtriketi, bhedAt , tatra-hastaprakSiptA vakragatiryathA hastena-ekatastiryaka prakSiptasya ekato vakrA gatirbhavati // evaM saMsAriNo hastaprakSiptA ekato bakrA gati sAmayikI bhavati, lAGgalikAgatirdvidhAto vakrA yathA-lAgalaM halaM dvidhAto vakraM bhavati / tathA-saMsAriNAM dvidhAto vakA lAGgalikAgati bhavati, sA ca traisAmayikI, gomUtrikA-gatibarhavakrA-trivakrA bhavati / sA ca gomUtrikAgatiH saMsAriNAM catuHsAmayikI bhavati, tatra-saMsAriNAM bhavAntare utpitsUnAM vigrahavatI vakrA gatizcaturthasama yApUrva bhavati, caturthasamayasya madhye'nte vA vakragati na bhavati sa saMsArIjIvazcaturthasamaye prAJjalaM gatvA utpattikSetre pravizati / caturthasamaye kathaM na vigrahagatiriticet sarvotkRSTa vigraha nimittalokAgrakoNarUpaniSkuTakSetre utpattumicchuH khalu jIvaH niSkuTakSetrAnupUrvyanuzreNyabhAvAt iSugatyabhAve niSkuTakSetrapramANanimittAM trivigrahAM gatimArabhate na tata Urdhvam tathAvidhopapAtakSetrAbhAvAditi // 24 // yahA~ 'vigraha' zabda 'virAma' artha meM grahaNa karanA cAhie, 'kuTila' artha meM nahIM lenA cAhie / ataH phalitArtha yaha huA ki eka samaya meM gati ke avaccheda se arthAt virAma se utpanna hotA hai do samaya meM gati ke avaccheda arthAt virAma se utpanna hotA hai / athavA tIna samayoM meM gati ke avaccheda se arthAt virAma se utpanna hotA hai / yahA~ aisA samajhanA cAhie-avigraha gati iSugati (bANa jaisI sIdhI gati) kahalAtI hai| jaise bANa kI apane vedhya (lakSya) paryanta sIdhI gati hotI hai, usI prakAra siddhoM aura saMsArI jIvoM kI avigrahagati eka samaya vAlI samAna hI hotI hai / savigrahA gati saMsArI jIvoM kI hI hotI hai| usake tIna bheda haiM-hastaprakSipta lAMgalikA aura gomUtrikA / jaise hAtha eka ora tirchA phaiMkA jAya to eka tarapha tirkI gati hotI hai, isI prakAra saMsArI jIva kI hastaprakSipta gati eka vigraha vAlI do samaya kI hotI hai| lAMgalikA gati donoM ora se vakra hotI hai, jaise hala donoM ora se vakra hotA hai, usI prakAra saMsArI jIvoM kI jo gati donoM ora se vakra ho vaha lAMgalikA kahalAtI hai, vaha gati tIna samaya kI hotI hai / gomUtrikA gati tIna vigraha vAlI hotI hai| vaha gati cAra samaya kI hotI hai| isa prakAra bhavAntara meM utpanna hone vAle saMsArI jIvoM kI vigraha vAlI vakragati cauthe samaya se pahale hI ho jAtI hai / cauthe samaya meM yA cauthe samaya ke anta meM vakragati nahIM hotI hai / vigrahavAlI gati cauthe samaya meM kyoM nahIM hotI ? isa prazna kA uttara yaha hai ki saba se adhika vigraha ke nimittabhUta lokAgra ke koNarUpa niSkuTa kSetra meM utpanna hone vAlA jIva niSkuTa kSetra ke anukUla zreNI na hone ke kAraNa iSugati nahIM kara sakatA, ataeva niSkuTa kSetra meM jAne zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpiphAniyuktizca a0 1 sU. 24 jIvasya vigrahAvigrahagaternirUpaNam 91 tattvArthaniyuktiH-pUrvasUtroktA jIvAnAM bhavAntaraprApiNI gatiH pudgalAnAM vA dezAntaraprApiNI gatiH kim-Rjveva gatvA viramati utAho kRtvApi vakraM punarutpadyate / ityAzaGkAyAM pudgalAnAM niyamA'bhAvena siddhiM gacchatAM jIvAnAmekAntenaivA'vigrahAgati bhavati, tadanyajIvAn tu saMsAriNAM vigrahA'vigrahA vA gatirbhavatIti pratipAdayitumAha-'jIvagaIya duvihA, viggahA avimagahA ya, iti / __sAmAnyato jIvagatizca dvividhA bhavati, vigrahA-vakrA, avigrahA-saralA ca / tatraikasamayA'vigrahA gatirbhavati, sA cA'vigrahAgatiH mokSagAmino jIvasya bhavati / vigrahAgatizca ekasamayA dvisamayA trisamayA vA bhavati / tatra-jaghanyena ekasamayA utkRSTena trisamayA vigrahAgatiravagantavyA tathA ca ekendriyAdijAtyantarasaMkramaNalakSaNagamane svajAtisaMkramaNe vA saMsAriNo jIvasya vigrahavatI vakrA-avigrahA cA'vakrA gatirbhavati / ___ tatra--kadAcid vakratve kadAcidavakratve ca kAraNantu-upapAtakSetrasyAnukUlatvameva bodhyam / tathAhi-yasmin kSetre jIvo janmagrahISyati, tasya kSetrasyA''nukUlyAt tiryagUrdhvamadhazca dikSu-vidikSu ca vyAvahArikISu mriyamANo yAvatyAmAkAzazreNyAmavagADho bhavati tAvatpramANAM zreNimaparityajan prAk catubhyo vigrahebhyo vihagrayA gatyA ekavigrahayA-dvivigrahayA trivigrahayA vA utpadyate, kintunAvazyamayaM niyamo'GgIkartavyo'ntargatyA nUnaM vigrahavatyA bhavitavyamiti, apitu-yeSAM jIvAnAM vigrahavatIgatisteSAmupapAtakSetravazAd vakrAgati utkarSeNa vigrahatrayayuktA bhavati ityetAzcatasro gatake lie tIna vigrahavAlI gati kA AraMbha karanA hai, usase adhika vigraha vAlI gati nahIM karatA; kyoMki aisA koI bhI upapAtakSetra nahIM hai jahA jAne ke lie tIna se adhika vigraha karane pdd'eN||24|| tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM kahI huI jIvoM kI bhavAntara prApiNI gati aura pudgaloM kI dezAntara prApiNI gati kyA sIdhe jAkara virata ho jAtI hai athavA vigraha karake bhI punaH utpanna hotI hai ? aisI AzaMkA hone para pudgaloM ke lie koI niyama nahIM hai; siddhigamana karane vAle jIvoM kI gati niyama se avigrahA-sarala hI hotI hai| siddhoM se bhinna jo saMsArI jIva haiM, unakI gati savigrahA aura avigrahA donoM prakAra kI hotI hai / isa Azaya ko pratipAdana karane ke lie kahate haiM jIvoM kI gati do prakAra kI hai savigraha aura avigraha / sAmAnyatayA jIva kI do prakAra kI gati hotI hai-vigraha arthAt vakratA vAlI aura abigraha arthAt sIdhI-sarala / isameM jo avigrahagati hai vaha niyama se eka samaya bAlI hI hotI hai| aisI gati mokSagAmI jIva kI hotI hai| vigrahavAlI gati eka samaya kI, do samaya kI yA tIna samaya kI hotI hai / jaghanya eka samaya kI aura utkRSTa tIna samaya kI samahAnI caahie| ataeva ekendriya Adi dUsarI jAtiyoM meM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 tattvArthasUtre yazcatuHsamayaparA-avigrahA-ekasamayA vigrahA ekasamayA-dvisamayA--trisamayA cAvagantavyAH / tatparo na saMbhavantIti bhAvaH, tathAsvabhAvAt pratighAtAbhAvAt vigrahanimittAbhAvAcca / vigraho vakrimam vigraho'vagrahaH zreNyantarasaMkrAntiriti samAnArthakam bodhyam / atredaM bodhyam-samazreNivyavasthitamupapAtakSetraM yasyotpitso rjIvasya bhavati sa jIvaH RjvAyatA zreNimanutpatyotpadyate / tatraekena samayena vakramakurvANa utpadyate, yadA ca kadAcit tadevopapAtakSetraM vizreNisthaM bhavati tadAekasamayA-dvisamayA-trisamayAceti tisro gatayo niSpadyante / / __ tathAcoktam-Agame-'apajjattamuhumapuDhavikkAie NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe pur3havIe purathimille caramaMte samohae samohaNittA je bhavie imIse rayaNappabhAe puDhavIe paccasthimille caramaMte apajjattasuhumapuDhavikkAiyattAe uvavajjittae se NaM bhaMte ! kaisamaie NaM viggaheNaM uvavajjejjA ? goyamA egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNa uvavajjejjA' saMkramaNa ke samaya yA apanI hI jAti meM saMkramaNa karate samaya saMsArI jIva kI vigraha vAlI vakra aura binA vigraha kI avakragati hotI hai| _isa prakAra kabhI vakra aura kabhI avakra (sIdhI) jo gati hotI hai, usakA kAraNa upapAta kSetra kI vizeSatA hI hai / jisa kSetra meM jAkara jIva ko janma lenA hai, vaha yadi anukUla hotA hai to tircha, Upara yA nIce, dizA yA vidizA meM mara kara jitanI AkAzazreNI meM avagAr3ha hotA hai, usI pramANa vAlI zreNI kA parityAga na karatA huA, cAra vigrahoM se pahale-pahale eka, do yA tIna vigraha karake utpanna ho jAtA hai| kintu aisA niyama nahIM samajhanA cAhie ki antargati nizcita rUpa se vigraha vAlI hI hotI hai / kintu jina jIvoM kI gati vigraha vAlI hotI hai, unako vaha vigrahavAlI gati upapAta kSetra ke anusAra adhika se adhika tIna vigraha vAlI hotI hai| isa prakAra samaya kI apekSA se cAra prakAra kI gatiyA~ hotI haiM-eka samaya kI avigrahAgati, eka vigrahavAlI, do vigraha vAlI aura tIna vigrahavAlI isase adhika vigrahavAlI gati kA saMbhava nahIM hai, kyoMki jIva kA aisA hI svabhAva hai, pratighAta kA abhAva hotA hai aura adhika vigraha karane kA koI kAraNa nahIM hai| vigraha kA artha hai vakratA, avagraha athavA eka AkAzazreNI se dUsarI zreNI meM jAnA / ye saba samAnArthaka zabda haiM / abhiprAya yaha hai ki bhavAntara meM utpanna hone vAle jIva kA upapAtakSetra yadi samazreNI meM rahA huA ho to vaha usI zreNI ke anusAra binA kahIM mur3e-sIdhA jA kara eka hI samaya meM utpanna ho jAtA hai, kintu jaba upapAtakSetra vizreNI meM arthAt kisI dUsarI zreNI meM hotA hai, taba vahA~ taka pahu~cane ke lie vaha eka, do yA tIna bAra mur3atA hai / jaba use mur3anA par3atA hai taba mor3a ke anusAra adhika samaya lagate haiM / Agama meM kahA hai zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a. jIvastha vigrahAvigrahagate nirUpaNam 93 'sekeNaNaM bhaMte ? evaM buccai egasamaieNa vA - dusamaieNa vA - jAva - uvavajjejjA, evaM khalu goyamA ! mae sattaseDhIo paNNattAo taMjahA - ujjuAyatA seDhI egao ba~kA duhao vaMkA, egao khahA- duhao khahA, cakkavAlA - addhacakavAlA, ujjuAyatAe seTIe ubava mANe egasamairaNaM viggaheNaM uvavajjejjA, egao vaMkAe seTIe uvavajjamANe dusamaNaM viggaNaM uvavajjejjA, duhao vaMkAe ser3hIe uvavajjamANe tisamaieNaM viggadeNaM uvavajjejjA se teNaTTaNaM goyamA ! evaM buccai jAva uvavajjejjA' iti bhagavatIzatake - 34- catustricchatakasya - 1 - uddeze 1 sUtre chAyA--- aparyAptasUkSmapRthivIkAyiko bhadanta ! asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH pUrvasmin caramAnte samavahataH samavahatya yo bhavyossyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH pazcime caramAnte aparyAptasUkSmapRthivIkAyikatayA utpattuM sa khalu bhadanta - ! katisAmayikena vigraheNa utpadyeta -: gautama - ! ekasAmayikena vA - dvisAmayikena vA - trisAmayikena vA vigraheNa utpadyeta tatkenArthena bhadanta ! evamucyate ! gautama - ! mayA saptazreNayaH prajJaptAH tadyathA RjvAyatA " prazna- bhagavan ! aparyApta sUkSma pRthvIkAyika jIva ne isa ratnaprabhA pRthvI ke pUrva caramAnta meM samuddhAta kiyA aura vaha isI ratnaprabhA pRthvI ke pazcima caramAnta meM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika ke rUpa meM utpanna hone vAlA hai, to he bhagavan ? vaha jIva kitane samaya kA vigraha karake utpanna hotA hai ? uttara - gautama ? eka samaya kA do samayoM kA athavA tIna samayoM kA vigraha karake utpanna hotA hai / prazna- bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahA hai ? uttara - gautama ! maiMne sAta zreNiyoM kI prarUpaNA kI hai (1) RjvAyatAzreNi (sIdhI-lambI zreNI), (2) ekato batrA arthAt eka ora se TeDhI, (3) dvidhA vakrA arthAt donoM ora se TeDhI (4) eka ora se khahA ( 5 ) donoM ora se khahA (6) cakravAlA (golAkAra) aura (7) ardhacakravAlA (arddhagolAkAra) jo jIva sIdhI lambI zreNI se utpanna hotA hai, vaha eka samaya ke vigraha se utpanna hotA hai| joeka to vakra zreNI se utpanna hotA hai vigraha se utpanna hotA hai jo dvidhAvaka zreNI se utpanna hotA hai vaha tIna utpanna hotA hai / isa hetu se he gautama ! maiM aisA kahatA hU~, yAvat vaha do samaya vAle **** zrI tatvArtha sUtra : 1 samaya ke vigraha se utpanna hotA hai / - bhagavatIsUtra, za. 34, u. 1, sUtra 1 / yahA~ 'vigraha' kA artha virAma' hai, vakratA nahIM / ataeva Azaya yaha nikalA ki eka samaya ke gati ke virAma se arthAt eka samaya parimANa gatikAla ke bAda hone vAle virAma se Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUne zreNiH-1ekato vakrA-2 dvidhA vakrA-3ekataH khA-4 dvidhA khA-5cakravAlA-6 arddhacakravAlA-7, RjvAyatayA zreNyA-utpadyamAnaH ekamayena vigraheNa utpadyate / ekavakrayA zreNyA utpadyamAno dvisAmayikena vigraheNa utpadyate / dvivakrayA zreNyA utpadyamAnastrisAmayikena vigraheNa utpadyate, tadetenA'rthena gautama-! evamucyate iti / atra vigrahazabdasya avacchedArthakatayA virAmArthe paryavasAnaM bhavati na tu-vakratArthaH / tathA caekasamayena vA'vacchedena gatevirAmeNa, ekasamayaparimANagatikAlottarabhAvinA'vacchedena virAmeNa utpadyeta tatrApi-vakrayA zreNyotpadyamAnaH samayadvayaparimANagatikAlottarabhAvinA'vacchedena utpadyeta / yadyapyatra ---- gatimANasUtre trivatrApi gati!ktA, tathApi-arthatastatprastAva evopariSTAdabhihitA / tathAhi apajjattamuhumapuDhavIkAieNaM bhaMte-! ahologakhettaNAlIe bAhirille khete samohae samohittA je bhavie uiDhalogakhettaNAlIe bAhirille khette apajjattamuhamapuDhavIkAiyattAe uvavajjittae, se NaM bhaMte-! kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjejjA-goyamAtisamaieNaM vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajjejjA-'' iti / __ aparyAptasUkSmapRthivIkAyiko bhadanta-! adholokakSetranADyA bahiHkSetre samavahataH samavahatya yo bhavyaH UrdhvalokakSetranADyA bahiHkSetre aparyAptasUkSmapRthivIkAikatayotpattuM sa khalu bhadanta-! katisAmayikena vigraheNa utpadyeta- gautama-! trisAmayikena vA-catuHsAmayikena vA-vigraheNa utpadyeta iti / evaJca-trivakrAyAmeva gatau catvAraH samayAH saMbhavanti ato na dossH| evaM cakravAlAdayo'pi etAsveva catasRSu gatiSu antarbhavanti tasmAtpArthakyena noktAH / jIva utpanna hotA hai / isa prakAra vakra zreNI se utpanna hotA huA jIva do samaya parimANavAlI gati ke pazcAt hone vAle virAma se utpanna hotA hai| yadyapi gati kA parimANa batalAne vAle sUtra meM trivakA gati kA kathana nahIM kiyA hai, phira bhI ardhataH usakA kathana Upara ho hI gayA hai / jaise---- prazna-bhagavan ? aparyApta sUkSma pRthvIkAyika jIva adholoka-kSetra kI nAlI se bAhara ke kSetra se Urdhvaloka ke kSetra kI nAlI se bAhara ke kSetra meM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika ke rUpa meM utpanna hone vAlA hai, vaha kitane samaya ke vigraha se utpanna hotA hai ? uttara gautama ! tIna yA cAra samaya ke vigraha se utpanna hotA hai| isa prakAra trivakrA gati meM hI cAra samaya ho sakate haiM, ataeva koI doSa nahIM hai / isI prakAra cakrabAlA Adi bhI inhIM cAra samayoM meM antargata ho jAtI haiM, isI kAraNa unakA alaga kathana nahIM kiyA gayA hai / isa prakAra Rju Adi cAra prakArako gatiyA~ cAra samayaparyanta hI hotiihaiN| koI bhI gati aisI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 24 jIvasya vigrahAvigrahagatenirUpaNam 95 tathAca -RjvAdayazcatuHsamayaparyantA eva caturvidhA gatayo bhavanti, natu---paJcasamayAdikA gatiH saMbhavati / AsAM ca-catasRNAM gatInAM madhye nArakAdInAmavigrahaikadvivigrahA eva gatayo bhavanti, na tu-trivigrahAH ekendriyANAM trivigrahAzcatarAzca gatayo bhavanti / " tathAcoktaM sthAnAne tRtIyasthAne caturthoddeze 225-sUtre-" neraiyANaM ukkoseNaM tisamaieNaM viggahega uvavajjaMti egidiyavajjaM jAva-vemaNiyANaM iti" / nairayikAH khalu utkRSTena trisAmayikena vigraheNa upapadyante ekendriyavarja yAvad vaimAnikAH / evaM vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 34--zatake 1 uddaze (1-sUtre- "kaisamaieNaM viggaheNaM uvavajjaMti-? goyamA ! egasamaieNaM vA-dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM uvavajjaMti iti / katisAmayikena vigraheNa upapadyante- he gautama-! ekasAmayikena vA- dvisAmayikena vAtrisAmayikena vA-catuHsAmayikena vA viheNa upapadyante / atha kathaM tAvadekasamayaivA'vigrahA gatirbhavati, na dvisamayA, na vA-trisamayA bhavati kAlAvasare tAvadasau kAlaM kRtvA kadAcit samayadvayaM yAvat kAlataH pUrNameva samayatrayamapi avakraM gamanaM kuryAditi ceducyate- ? ekasamayaM yAvat pratighAtAbhAvAt zAstrasaMmatatvAt vigrahanimittAbhAvAcca RjvAgatyA yat sthAna prAptaM sa tadavizrAmyan apAntarAle svabhAvAdeva kenacit pratighAtahetunA pratihataHsan tadavazyaM prApnoti kiM tatra-dvisamayAdisamayaparikalpanayA, ataHpratighAtAbhAvAt tasyApAntarAle ekasamayaivA'vigrahAgatirbhavati siddhigatiH / RjutAyA avacchedastAvad avagraharUponahIM ho sakatI jo cAra se adhika-pA~ca Adi samayoM kI ho / ina cAra gatiyoM meM se nAraka AdikoM kI avigrahA (sarala) aura eka yA do vigraha vAlI gati hI hotI hai, tIna vigraha vAlI nahIM / ekendriya jIvoM kI tIna vigraha vAlI tathA anya gatiyA~ bhI hotI haiN| sthAnAMgasUtra ke tIsare sthAna ke cauthe uddezaka ke sUtra 225 meM kahA hai-nAraka jIva utkRSTa tIna samaya vAle vigraha se utpanna hote haiN| ekendriyoM ko chor3a kara vaimAnikoM taka isI prakAra samajhanA caahie| isI prakAra bhagavatIsUtra ke 34 veM zataka, prathama uddezaka ke sUtra 1 meM kahA hai prazna-nArakajIva kitane samaya ke vigraha se utpanna hote haiM ? uttara-gautama ! eka samaya, do samaya, tIna samaya athavA cAra samaya ke vigraha se utpanna hote haiN| prazna ho sakatA hai ki avigrahagati eka samaya kI hI kyoM hotI hai ? do yA tIna samaya kI kyoM nahIM hotI ? kAla ke abasara para kAla karake koI jIva do yA tIna samaya taka avakra (saudhA) gamana kyoM nahIM karatA ? isa prazna kA uttara yaha hai ki Rjugati meM pratighAta nahIM hai aura vigraha kA koI kAraNa nahIM hai / isake atirikta zAstrakI yahI mAnyatA hai| jo jIva Rjugati se apane upapAtakSetra jAtA hai, vaha bIca meM kahIM bhI ruke binA eka hI samaya meM use prApta kara letA hai| vahA~ do yA do se adhika samaya lagane kA koI kAraNa nahIM hai / ataeva usakI vaha gati zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre wwwura ... vigraha ucyate / uktaJca-"ujjuseDhIpaDivanne aphusamANagaI uDDhaM ekkasamaeNaM aviggaheNaM gaMtA sAgarouvatte sijjhahii-iti / / aupapAtike siddhAdhikAre 92 sUtre asmatkRtapIyUSavarSiNITIkAyAm RjuzreNipratipannaH aspRzadgatiH Urdhvam ekasamayenA'viheNa gantA sAkAropayuktaH setsyati iti / yathA-saMsAriNAM catasro gatayaH saMbhAvitAH tathA-paramANvAdInAM pudgalAnAmapi visrasA prayogAbhyAM saMbhAvanIyAH / antargatau-ayaM kAlaniyamo-vigrahaniyamazca pratipAditaH, bhavasthAnA maudArikAdizarIriNAM ca prayogapariNAmabazAd vigrahavatI-avigrahavatI ca gatirbhavati / kintutatra niyamo nAsti, audArikAdizaroriSu vigrahA naiva niyamyante, alpA vA-bahavo vA yathoktavigrahebhya iti bhAvaH // 24 // mUlasUtram-kamma jogA viggahagaI-,, // 25 // chAyA karmayogA vigrahagatiH-, // 25 // tattvArthadIpikA pUrvaM tAvat saMsAriNAM prati viziSTAnAmeva bhavAvasthitAnAM manoyoganiyamaH prarUpitaH / samprati-bhavAntaragamanamArge'ntargatau vartamAnAnAM jIvAnAM katamo yogo bhavediti prarUpayitumAha-kammajogAHviggahagaI" iti karmayogA-karmaNo yogaH kArmaNazarIrakRtAceSTA yasyAM sA karma yogA jIvasya vigrahagatiH vigraheNa-vakratvena yuktA gatirvigrahagatiH sarvazarIraprarohaNabIjabhUtaM kArmaNaeka hI samaya kI hotI hai / aupapAtikasUtra ke siddhaprakaraNa meM, 92 veM sUtra kI hamAre dvArA kI huI pIyUSavarSiNI TIkA meM kahA hai-Rjugati ko prApta, aphusamANa gati vAlA jIva eka samaya ke avigraha se jAkara sAkAra upayoga se yukta hokara siddha hogaa| jaise saMsArI jIvoM kI cAra gatiyA~ saMbhavita haiM, usI prakAra paramANu Adi pudgaloM kI bhI visrasA aura prayoga ke dvArA samajha lenI caahie| kAla kA aura vigraha kA yaha niyama antarAla gati ke lie batalAyA gayA hai / bhavastha aura audArika zarIra vAle jIvoM kI prayoga-pariNAma ke vaza se vigraha vAlI aura binA vigraha kI donoM prakAra kI gati hotI hai| usake lie koI niyama nahIM hai / audArika Adi zarIradhAriyoM ke lie vigrahoM kA niyama nahIM hai--ve thor3e bhI hote haiM aura bahuta bhI ho sakate haiM // 24 // sUtra--"kammajogA viggahagaI // 25 // mUlasUtrArtha-vigrahagati kArmaNakAyayoga se hotI hai // 25 // tattvArthadIpikA-pahale viziSTa saMsArI jIvoM ke hI manoyoga kA niyama batalAyA gayA hai| aba bhavAntaragamana ke mArga meM antargati meM vartamAna jIvoM ke kauna sA yoga hotA hai, yaha batalAne ke lie kahate haiM - ___jIva kI vigrahagati karmayoga se arthAt kArmaNazarIra ke nimitta se hotI hai| jo gati vigraha arthAt vakratA se yukta ho vaha vigrahagati kahalAtI hai / jo zarIra samasta zarIroM kI utpatti meM bIja ke samAna kAraNa ho, vaha kArmaNa zarIra kahalAtA hai manovargaNA, kAyavargaNA aura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 1 sU. 25 bhavAntaramArge vartamAnajIvAnAM yoganirUpaNam 97 zarIraM karmetyucyate / yogo manovAkkAyavargaNAhetukaAtmapradezaparippanda ucyate tathAca- vigrahagatau kArmaNazarIrakRto yogo bhavati / tena karmAdAnaM dezAntarasaMkramazca bhavati / / yadA khallu AtmA eka zarIraM parityajya uttaraM zarIraM pratigacchati, tadA--kArmaNazarIreNa saha yogaH saGgatirbhavati / tathAca-kArmaNazarIrAdhAreNa jIvo bhavAntaraM gacchatIti phalitam / paramArthatastu-bhavAntaragamanamArgasthitasya vigrahagatisamApannasya jIvasyA'ntargatau kArmaNazarIrayogo bhavati / antargateranyatra tu -AgamoktAnusAraM kAyavAGmanoyogo bhavatIti bodhyam // 25 // tattvArthaniyuktiH-pUrva prativiziSTAnAmeva bhavasthAnAM manoyoganiyamaH pratipAditaH / samprati antargatau vartamAnAnAM prANinAM katamo yogaH syAditi pratipAdayitumAha-kammajogA vigahagaI-iti karmayogA-karmaNo yogaH kArmaNazarIrakRtA ceSTA yasyAM sA karmayogA jIvasya vigrahagatiH vigra heNa-vakratvena yuktA gativigrahagatiH, azvarathavat vigrahapradhAnA vA gativigrahagati bhavati / vigrahagati samApannasya bhavAntaragamanamArgasthitasya jIvasya karmakRta eva yogo bhavati, antargatau kArmaNazarIrayogo bhavati antargateranyatra tu-Agame yathAbhihitaH kAyavAGmano yogo bhavatItyarthaH / tathAca--nArakagarbhavyutkrAntika tiryagmanuSyadevAnAM trayo'pi yogH| saMmUrcchanajanmazAlinAm-tiryaGmanuSyANAM kAyavAgayogAveva bhavataH yadvA-antargateranyatra tattadbhavasthito yathAyogaM paJcadazabhedaH kAyAdiyogo bhavati / tatra-manoyogazcaturvidhaH-- vacanavargaNA ke nimitta se hone vAlA AtmA ke pradezoM kA parispandana arthAt halana-calana yoga kahalAtA hai / isa prakAra vigraha gati meM kArmaNakAyayoga hotA hai / usI se navIna karmoM kA grahaNa aura dezAntara meM gamana hotA hai| jaba AtmA eka zarIra ko tyAga kara agalA zarIra dhAraNa karane ke lie gamana karatA hai, usa samaya vaha kArmaNa zarIra ke sAtha hotA hai| isakA phalitArtha yaha hai ki jIva kArmaNa zarIra ke AdhAra se bhavAntara meM gamana karatA hai / isakA paramArtha yaha hai ki bhavAntara ke gamana ke mArga meM sthita aura vigrahagati ko prApta jIva kI antarAla gati meM kArmaNa kAyayoga hotA hai / antarAla gati ke atirikta anya samaya meM Agama ke kathanAnusAra kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga tInoM bhI ho sakate hai, aisA samajha lenA cAhie // 25 // tattvArthaniyukti -pahale khAsa-khAsa saMsArI jIvoM ke hI manoyoga kA niyama pratipAdana kiyA gayA hai, kintu antargati meM jIvoM ke kauna sA yoga hotA hai ? yaha pratipAdana karane ke lie kahate haiM---vigrahagati karmayoga arthAt kArmANa kAyayoga se hotI hai / jisameM kArmaNa zarIra ke dvArA ceSTA ho vaha gati 'karmayoga kahalAtI hai / vigrahagati karmayoga hai / 13 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 tatvArthasUtre satyaH asatyaH - satyAsatyaH - asatyAmRSazca / evam vAgyogo'pi caturvidho bhavati / kAyayogazca saptavidhaH-audArikaH - audArika mizraH - vaikriyaH vaikiyamizraH - AhArakaH - AhArakamizraH kArmaNazceti / taijasaM ca sayogivRttitvAt kArmaNAt na bhinnam ekamevedamiti, ataH paJcadhA yogaH, na tu SoDazadhA / tathAhi saMjJimithyAdRSTerArabdho yAvat sayogakevalI tAvad - AdyaturIyau manoyogau prApyete / eteSveva sthAneSu satyavAgyogo'pi / turthastu vAgyogo dvIndriyamidhyAdRSTerArabdho yAvat sayogikevalI tAvatsamasti / dvitIya-tRtIya vAgyogau saMjJimithyAdRSTerArabdhau yAvat kSINakaSAyavItarAgacchadmasthastAvat prApyate / evaM manoyogAvapi dvitIya-tRtIyau, RjugatyAM yAvadbhavAntarasamprAptirbhavati -- tAvad apAntarAle bhavAntaragamanamArge yathAsambhavamaudArikavaikriya kAyayogau bhavataH / vakrAyAntu - vigraha arthAt vakratA yA mor3a se mukta jo gati ho vaha vigrahagati athavA ghor3oM ke ratha ke samAna vigraha kI pradhAnatA vAlo gati vigrahagati kahalAtI hai / jo jIva vigrahagati ko prApta hai bhavAntara gamana ke mArga meM sthita hai, usa jIva ko kArmaNakAyayoga hI hotA hai / anya samaya * Agama ke anusAra kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga tInoM yoga ho sakate haiM / isa prakAra nAraka, garbhaja tiryaMca aura manuSya tathA jIvoM meM tIno yoga pAye jAte haiM / sammUrchima janma vAle tiryacoM aura manuSyoM meM kAyayoga aura vacanayoga hI hote haiM / athavA antarAlagati ke sivAya dUsare samaya meM bhinna bhinna paryAyoM meM sthita devoM ke yathAyogya kAyayoga Adi pandraha hI yoga hote haiM / unameM se manoyoga cAra prakAra kA hai - ( 1 ) satya manoyoga ( 2 ) asatya manoyoga (3) satyAsatya (mizra) manoyoga aura ( 4 ) asatyatAmRSA (vyavahAra) manoyoga | vacanayoga bhI isI prakAra cAra prakAra kA hai / (1) audArika (2) audArika mizra (3) vaikriya ( 4 ) vaikriyamizra (5)AhAraka (6) AhAra mizra (7) kArmaNayoga taijasa, kArmaNa ke sAtha hI hotA hai ataH kArmeNa se bhinna nahIM hai, ataH pandraha hI prakAra kA yoga hai, solaha prakAra kA nahIM / satyamanoyoga aura vyavahAra manoyoga saMjJI midhyAdRSTi se lekara sayoga kevalI paryanta hotA hai / satya vacanayoga bhI inhIM sthAnoM meM pAyA jAtA hai| cauthA vacanayoga dvIndriya se lekara sayoga kevalI paryanta rahatA hai / dUsarA aura tIsarA vacanayoga saMjJI midhyAdRSTi se lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha paryanta pAyA jAtA hai / isI prakAra dUsarA aura tIsarA kAyayoga hI bhavAntara kI prApti rAla meM bhavAntara gamana ke mArga meM yathAsaMbhava audArika evaM vaikriya zrI tatvArtha sUtra : 1 paryanta hotA hai / antakAyayoga hote haiM / vakra Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 1 sU0 25 bhavAntaramArge bartamAnajIvAnAM yoganirUpaNam 99 audArika-vaikriyakAyayogau nivRttau bhavataH / nArakasurAH-vaikriyayogabhAjaH / tiryagmanuSyA-audArika-vaikriyayoginaH / AhArakayogaM pramatto'nagAro niSpAdayati, pazcAdapramattasyA''hArakayogo bhavati, ete-eva nArakAdayo'paryAptAvasthAvattino mizrayogabhAjo bhavanti / yo jIvaH AgAmini bhave audArikazarIraM lapsyate sa AharagrahaNAnantameva, maudArikamizrazaroraH kathyate, punaryo jIvo vaikriyazarIraM dhariSyati tasya vaikriyamizrazarIraM bhavati / kevalisamudghAta kAle ca tRtIya-caturtha-paJcasamayeSu kArmaNa eva / dvitIya-SaSTha-saptameSu-audArikakArmaNamasti prathamASTamayoraudArika eva evamanyatra tu yathoktaH kAyAdiyogaH samAyojito bodhyaH / atha kArmaNayogA vigrahagatizcet ekavigrahAyAmapi gatau kArmaNa eva yogaH kathaM na bhavati-? tasyA api vigrahagatitvAt / gati meM audArika tathA vaikriya kAyayogoM kI nivRtti ho jAtI hai / nAraka aura deva vaikriyayoga vAle hote haiM / tiryaca aura manuSya audArika tathA vaikriyayoga vAle hote haiM / AhArayoga kA pramatta anagAra hI prAraMbha karatA hai , phira apramatta ke bhI AhArakayoga hotA hai| yahI nAraka Adi jIva jaba aparyApta avasthA meM hote haiM, taba ve mizrayoga vAle hote haiM / jIva AgAmI bhava meM audArika zarIra dhAraNa karegA usake AhAra grahaNa hI audArika mizra hotA hai / aura jo jIva vaikriya zarIra dhAraNa karate haiM usake vaikriya mizra hotA hai / kevalisamudghAta ke samaya, tIsare cauthe aura pA~caveM samayoM meM kArmaNa kAyayoga hI hotA hai, dUsare, chaThe aura sAtaveM samayoM meM audArika kArmarNayoga audArikamizra hotA hai tathA prathama aura AThaveM samaya meM audArika yoga hI hotA hai| anya avasthAoM meM pUrvokta kAyayoga Adi kI yojanA kara lenI cAhie / zaMkA yadi vigrahagati meM kArmaNa kAyayoga hotA hai to ekavigraha vAlI gati meM bhI kArmaNa kAyayoga hI kyoM nahIM hotA ? vaha bhI to vigrahagati hI hai / samAdhAna - vigrahagati meM kArmaNa kAyayoga kI vyApti tila aura tela ke samAna vivakSita nahIM hai, kintu viSayamAtra kI vivakSA kI gaI hai| jaise AkAza meM pakSI aura jala meM matsya kI vivakSA kI jAtI hai usI prakAra vigrahagati meM kArmaNa kAyayoga kahA jAtA hai / anyathA do yA tIna vigraha vAlI gati meM Adi aura anta ke samayoM meM bhI kArmaNayoga kI prApti hotii| kintu do vigraha vAlI gati meM madhyama samaya meM evaM tIna vigraha vAlI gati meM do madhya ke samayoM meM hI kAmeNa kAyayoga mAnA jAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre atrocyate-tilatailavat na vigrahagatau karmayogavyAptatvaM vivakSitam apitu-viSayamAtra vivakSitam , yathA-khe pakSI, jale matsyaH, tathA-vigrahagatau karmayoga iti vyapadizyate / anyathAdvivigrahAyAM trivigrahAyAM vA gatAvA''dyantayorapi samayayoH kArmaNayogaH prApyeta / kintudvivigrahAyAM madhyamasamaye trivigrahAyAM gatau punarmadhyamayo Iyorapi samayayo riSyate / athaivamapi vigrahagatisamApannasya jIvasya kArmaNena yogena bhavAntarasaMkramaNaM bhavatIti labhyate tatkathaM vigrahagatau nirupabhogatApratipAditA, bhavAntarasaMkramaNasyApi-upabhogarUpatvAt iticet-? ucyate sukhaduHkhayoviziSTopabhogasya karmabandhAnubhavasya nirjarAlakSaNasya pratiSiddhatvena ceSTArUpasya kArmaNayogasya pratiSiddhatvAbhAvAt / athaivamapi--jAvaM ca NaM bhaMte-? ayaM jIve eyai veyai-calai phaMdai tAvaM ca NaM NANAvaraNijjeNaM jAva aMtarAieNaM vajjhaitti--2 haMtA goyamA-! yAvacca khalu bhadaMta- ayaM jIva ejate-vyejate-calati-spandate tAvacca jJAnAvaraNIyena yAvad AntarayikeNa badhyate iti, hanta-gautama-2 iti sUtreNa virodha Apadyate kArmaNayogakAle cAsti calanaM tatkathaM bandhAdilakSaNopabhogasya pratiSedhaH kRtaH iti ceducyate bhavasthApekSayaiva bhagavatA uktasUtrasya praNItatvAt jJAnAvaraNAdyAsravANAM bhavasthAvasthAyAmeva sadbhAvAt kiJca-samayadvayaM tAvad, alpaH kAlo vartate tatropabhogAbhisaMbandhaH saMbhavati / zaMkA - aisA mAna liyA jAya to bhI tAtparya yaha nikalA ki vigrahagati vAlA jIva kArmaNa kAyayoga ke dvArA hI bhavAntara meM saMkramaNa karatA hai, to phira vigraha gati meM nirupabhogatA kA pratipAdana kyoM kiyA gayA hai ? bhavAntara meM saMkramaNa karanA bhI to upabhoga hI hai ! samAdhAna-~-yahA~ upabhoga kA jo niSedha kiyA gayA hai so sukha aura duHkha ke viziSTa upabhoga kA, karmabandha ke anubhava evaM nirjarA kA niSedha kiyA gayA hai / ceSTA rUpa kArmaNayoga kA niSedha nahIM kiyA gayA hai / zaMkA- aisA mAnane meM bhI Agama se virodha AtA hai / Agama meM prazna kiyA gayA hai ki-bhagavan ! yaha jIva jaba taka hilatA DulatA gamana yA spandana karatA hai, taba taka kyA jJAnAvaraNIya yAvat antarAya karma kA bandha karatA hai ? isakA uttara diyA gayA hai ki-hA~ gautama ! jaba taka jIva hilatA DulatA gamana spandana karatA hai tabataka vaha jJAnAvaraNIya yAvat antarAya karma kA bandha karatA hai / isakA uttara diyA gayA hai ki-hA~ gautama ! jaba taka jIva hilatA, DulatA gamana yA spandana karatA hai, taba taka vaha jJAnAvaraNIya yAvat antarAya karma kA bandha karatA hai| ___ ukta kathana meM isa sUtra se bAdhA AtI hai| kArmaNayoga ke samaya calana hotA hai to phira bandha Adi rUpa upabhoga kA niSedha kyoM kiyA gayA hai ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 26 siddhasya gatinirUpaNam 101 "yadvA --kAyayogapratyayalakSaNasya bandhasya sambhavepi prakRte tasyAvivakSitatvena doSAbhAvAt evaJca---kArmaNazarIrayogA eva vigrahagatirbhavatIti bhAvaH // 25 // mUlam - siddhassa aviggahA // 26 // chAyA-siddhasyA'vigrahA-" // 26 / / tattvArthadIpikA--pUrva tAvat sAdhAraNatayA bhavAntarasaGkramaNe jIvAnAM savigrahAgati rbhavatIti prarUpitam samprati-siddhiM gamiSyataH siddhapuruSasya sedhanazaktisampannasya kIdRzIgatirbhavatIti prarUpayitumAha-"siddhassa aviggahA" - "iti / siddhasya-siddhi prApsyato lapsyamAnasya siddhigatigamanazIlasya puruSasya avigrahA avakrA RjvIgatirbhavati na tu savigrahAgatiriti bhAvaH / evaJca-sidhyamAnajIvasya ekAntata evA'vi grahAgatirbhavati / siddhayamAnavyatiriktasya jIvasya punaH savigrahA-avigrahA vA gatirbhavatIti bhAvaH / vigraho vyAghAtaH kauTilyaM yasyAM na vidyate sA avigrahAgatiH siddhasya bhavati / sA ca-avigrahAgati ekasamayA bhavati / savigrahAgatistu dvisamayA vA bhavatIti pUrvamuktameveti bhAvaH // 26 // samAdhAna-bhavastha jIva kI apekSA se hI bhagavAn ne ukta sUtra kA praNayana kiyA hai, kyoMki bhavastha avasthA meM hI jJAnAvaraNa Adi karmoM kA Anava hotA hai / isake atirikta do samaya itanA alpakAla hai ki usameM upabhoga Adi kA saMbaMdha ho sakatA hai / athavA-kAyayoga nimittaka bandhakA saMbhava hone para bhI yahA~ usakI vivakSA nahIM kI gaI hai, isa kAraNa koI doSa nahIM hai / isa prakAra tAtparya yaha hai ki vigrahagati kArmaNakAyayoga vAlI hI hotI hai // 25 // sUtra-siddhassa aviggahA // 26 // siddhajIva kI avigraha gati hotI hai // 26 // tattvArthadIpikA--pahale batalAyA gayA hai ki sAdhAraNa tathA bhavAntara meM jAte samaya jIvoM kI gati vigrahavatI hotI hai / aba siddhi-mukti meM gamana karane vAle siddha puruSa kI gati kaisI hotI hai ? yaha batalAne ke lie kahate haiM siddhi prApta karane vAle mokSagAmI--puruSa kI gati avakra-sIdhI hotI hai / vaha vigraha vAlI nahIM hotii| isa prakAra siddha hone vAle jIva kI ekAnta rUpa se vigraha rahita gati hI hotI hai / siddha hone vAle ke sivAya dUsare jIvoM kI savigraha aura avigraha-donoM prakAra kI gati hotI hai / vigraha kA artha hai vyAghAta yA kuTilatA athavA vakratA hai / yaha jisameM na ho vaha gati avigrahA kahI jAtI hai / siddha jIva kI aisI avigrahA gati hotI hai| avigrahA gati eka zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 tattvArthasUtre tattvArthaniyuktiH--pUrvasUtre sAdhAraNato jIvAnAM vigrahAyA gaternirUpaNaM kRtam sampratisiddhasya gatipratipAdayitumAha--"siddhassa aviggahA--" siddhasya-sedhanazaktiyuktasya, sedhanazIlasya vA siddhigatigamanazIlasya puruSasya niyataM sidhyataH avigrahA-RjvI saralA na tu-vakrA gatirbhavati / sA ca pUrvaprayogAdihetucatuSTaya jnitaa'vseyaa| tathAcoktaM bhagavatIsUtre niHsaMgayAe niraMgaNayAe gaipariNAmeNaM baMdhaNaccheyaNayAe, niraMdhaNayAe pucappaogeNaM akammassa gaI-" iti / chAyA--niHsaGgatayA niraGgaNatayA gatipariNAmena bandhanacchedanatayA nirindhanatayA pUrvaprayogeNa akarmaNo gatiH ityAdi / tatra-niraGgaNaM nirlepaH nirindhanam indhanarahitAgnijvAlA tasya bhAvastayA ityarthaH / tathAca-sidhyamAnajIvasyaikAntata-evA'vigravAgatirbhavatIti bhAvaH / sidhyamAnajIvavyatiriktasya tu vigrahA-avigrahA vA gatirbhavati / uktaJca "ujjuseDhIpaDivanne aphusamANagaI uDDhaM ekkasamaeNaM aviggaheNaM gaMtA sAgarovautte sijjhihii ,, iti / aupapAtike siddhAdhikAre 93 - sUtre'smatkR tapIyUSavarSiNyAm RjuzreNipratipanno'spRzadgatiH UrdhvamekasamayenA'vigraheNa gantA sAkAropayuktaH setsyati iti // 26 // samaya kI hotI hai, savigrahA gati do yA tIna samaya kI hotI hai, yaha pahale kahA jA cukA hai|26|| tattvArthaniyukti-pUrva sUtra meM sAdhAraNatayA jIvoM kI vigrahagati kA nirUpaNa kiyA gayA, aba siddha jIvoM kI gati kA pratipAdana karate haiM--- siddha gati meM gamana karane vAle siddha jIva kI gati Rju-sarala hI hotI hai, vakra nhiiN| vaha gati pUrvaprayoga Adi cAra kAraNoM se utpanna hotI hai / bhagavatI sUtra meM kahA hai...... mukta jIva kI gati karma-no karma kA saMsarga haTa jAne ke kAraNa, nirlepa (bandhahIna) hone ke kAraNa, jIva kA Urdhvagamana svabhAva hone ke kAraNa, bandhanoM kA cheda hone se, aura nirindhana (karmarUpa indhana se mukta hone ke kAraNa bhaga. za. 7 u01) hone ke kAraNa tathA pUrvaprayoga ke kAraNa hotI hai| tAtparya yaha hai ki sidhyamAna jIva kI gati ekAntataH vigraha rahita hI hotI hai / sidhyamAna jIva ke sivAya dUsare jIvoM kI gati vigraha vAlI bhI hotI hai aura vigraharahita bhI hotI hai| auSapAtika sUtra ke siddhAdhikAra meM, 93 veM sUtra kI hamArI banAI huI pIyUSa varSiNITIkA meM kahA hai- Rju zreNI ko prApta muktajIva aphusamANa gati karatA huA, Upara, eka hI samaya meM binA vigraha ke, sAkAropayoga se yukta hokara siddha hotA hai // 26 // sUtra-'ti samayaM siyA aNAhArago' // 27 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 sU0 27 vigrahagatisampannajIvasyAnAhArakatvam 103 mUlasUtram.--'tisamayaM siyA aNAhArago- // 27 // chAyA -- trisamayaM syAdanAhArakaH // 27 tattvArthadIpikA pUrva khalu savigrahAyA gateH prarUpaNasya kRtatvAt samprati-tat prastAvAt vigrahagati samApannasya jIvasyA'nAhArakatvaM pratipAdayitumAha-'tisamayaM siyA aNAhArage'-iti, trisamayam-trayANAM samayAnAM samAhAraH trisamayam, ekasamayaM-dvisamayaM trisamayaM vA vigraha gatisamApanno jIvo'nAhArako bhavati / tadatiriktakAle tu--anusamayam AhArako bhavati / tatra dvivigrahAyAM gatau-ekaM samayamanAhArako bhavati / trivigrahAryA gatau tu-dvau samayau-anAhArako bhavati / kevalIca-samudghAtakAle tRtIya-caturtha samayeSu trIn samayAn anAhArako bhavatIti // 27 // tattvArthaniyuktiH pUrvaM vigrahagatiprarUpaNaM kRtam samprati vigrahagatisamApannasyA'nAhArakatvaM pratipAdayitumAha 'hati samayaM sIyA aNAhArago-iti / vigrahagatisamApanno jIva ekaM vA samayaMdvau vA samayau-trIn vA samayAn anAhArako bhavati / zepaM kAlam anusamayam AhArako bhavati / tatra vigrahAyAM gatau ekaM samayamanAhArako bhavati trivigrahAyAM-dvau samayau-anAhArako bhavati / kevalI ca samudghAtakAle-tRtIyacaturthapaMcamasamayeSu trIn vA samayAn anAhArako bhavati kecittu-vigrahagatisamApannasyaiva prastAvAt kevalisamudghAtakAlasyA'prastutatvAt ekaM vA samayaM dvau vA samayau anAhArako bhavati ityevA''cakSate--trIn bA samayAn anAhArako bhavati iti nA'nu manyate tanna samIcInam sUtre'smin sAmAnyato'nAhArakasyaiva prastutveja kevalisamudghAtakAlasyApi mUlasUtrArtha vigrahagati bAlA jIva adhika se adhika tIna samaya taka anAhAraka rahatA hai // 27 // tattvArthadipikA--pUrvasUtra meM savigrahA gati kA nirUpaNa kiyA gayA hai, isI prasaMga ko lekara aba vigrahagati ko prApta jIva kI anAhArakatA kA pratipAdana karate haiM-- vigrahagati ko prApta jIva eka samaya taka, do samaya taka athavA tIna samaya taka anAhAraka rahatA hai / isake atirikta anya samayoM meM jIva nirantara AhAraka rahatA hai / do vigraha vAlI gati meM eka samaya taka anAhAraka rahatA hai aura tIna vigraha vAlI gati meM do samaya taka anAhAraka rahatA hai| kevalI samudghAta ke kAla meM tIsare, cauthe samaya taka anAhAraka rahate haiM // 27 // tattvArthaniyukti--pahale vigrahagati kI prarUpaNA kI gaI hai, aba vigrahagati ko prApta jIva kI anAhArakatA kI prarUpaNA karate haiM vigrahagati ko prApta jIva eka, do athavA tIna samaya taka anAhAraka hotA hai / zeSa kAla meM pratyeka samaya AhAraka hI banA rahatA hai| do vigraha vAlI gati meM eka samaya anAhAraka rahatA hai aura tIna vigrahavAlIgati meM do samaya paryanta anAhAraka rahatA hai / samudghAta karane ke kAla meM kevalI tIsare, cauthe aura pA~caveM samaya meM, isa prakAra tIna samayoM meM anAhAraka hote haiN| koIkoI kahate hai ki yahA~ vigraha gati kA hI prakaraNa hone se kevalI samudghAta aprastuta hai, ataH sthApi anAhAraka zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre anAhArakatayA saMgrahasambhavAt / vastutastu paJca samayAyAM vigrahagatau zrIn vA samayAn anAhArako bhavati ityabhiprAyeNa samayatrayamuktam atha paJcasamayAyAM vigrahagatau na kazcidupapadyate iticet atrocyate paJcasamayAyA api vigrahagateH pramANasiddhatayA tatrApi - kasyacijjIvasyotpattisambhavAt / etenA'ntarmuhUrttA'rthaM zailezyavasthAyAma nAhArakatayA antarmuhUrtArdhamapi anAhArakatvaM kathaM noktamityapAstam / vigrahagatereva prastutatvena zailezyavasthAyA aprastAvAt tatsamayAnAhArakatvasya grahaNAyuktatvAt / atha kimAhArakavizeSaM svIkRtyA'nAhArakatvamucyate -? Ahosvit- sarvAhArapratiSedha; kriyate ? 1 atrocyate - sarvAhArapratiSedhasyaiva prastutatvAt tathAhi - AhArastAvat trividhaH ojaAhAraH 1 lomAhAraH 2 prakSepAhAraH - 3 ca / tatrauja AhAro'paryAptakAvasthAyAm / kArmaNazarIreNodaka nikSipta pAtravat pugalAnAmAdAnaM sarvapradezairyat kriyate jIvena prathamotpattikAle yonau prathamakAlaprakSiptena apUpeneva ghRtAdau iti, ayaJcA'ntarmuhUtiko bhavati / lomAhAraH punaH paryAptakAvasthA - bhRtitvacayA - AbhavakSayAt pudgalAnAmupAdAnarUpo bodhyaH / prakSepAhArastu - odanAdikavalapAnA bhyavahAralakSaNosvaseyaH kavalAhAra ityarthaH / tasmAd vigrahAvasthAyAmatraukAhAratrayasyaiva pratiSedhaH kriyate bhavAvasthAyAmeva tathAvidhAhAratritayasyA'bhyanujJAtatvAt / saMgatatvAt / 104 prathamAntya samayorantargatau cyuta janmadezasthatvAdAhArakatvamevAvagantavyam pUrvottarazarIraparityAgopAdAnakAlA bhedavartitvAt / karmapulAnAmAdAnantu - yogakaSAyahetukamantargatAvapi sarvatraiva eka yA do samaya taka hI jIva anAhAraka rahatA hai / ve tIna samaya taka anAhArAka rahatA hai| aisA nahIM mAnate; kintu una kI mAnyatA samIcIna nahIM hai / isa sUtra meM sAmAnya rUpa se anAhAra kA hI prakaraNa hai, ataeva kevalI samudghAta ke samaya hone vAlI anAhArakatA kA bhI samAveSa ho jAtA hai vAstava meM to pA~ca samayavAlI vigraha gati meM jIva tIna samaya taka isameM anAhAraka rahatA hai, isa abhiprAya se tIna samaya kI anAhAraka avasthA kahI gaI hai / zaMkA- pA~ca samaya kI vigraha gati se koI jIva utpanna hI nahIM hotA ? samAdhAna- pA~ca samaya kI vigraha gati bhI pramANa se siddha hai, ataH kisI jIva kI usase bhI utpati kA saMbhava hai / zaileza avasthA ardha antarmuhUrtta taka anAhAraka avasthA rahatI hai, aisI sthiti meM a antarmuhUrta taka anAhAraka rahanA kyoM nahIM kahA ? isa zaMkA kA bhI nirAkaraNa isase ho jAtA hai ki yahA~ vigraha gati kA hI prakaraNa hai aura zailezI avasthA kA prakaraNa nahIM hai ataeva zailezI avasthA meM hone vAlI anAhAraka avasthA ko yahA~ grahaNa karanA ucita nahIM hai / prazna- yahA~ kisI khAsa AhAra kI apekSA se anAhAraka kahate hai athavA sampUrNa AhAra ke niSedha kI apekSA se ? uttara--yahA~ sampUrNa AhAra kA niSedha hI prastuta hai / AhAra tIna prakAra kA hai- (1) zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 sU. 27 vigrahagati sampannajIvasthanAhArakatvam 105 sarvakAla sambhavati / jalavarSaNasamaye samAdItanArAcaprakSepavat, tadyathA - jaladhArAsannipAtA''pAditasAmarthyaM medhe varSati nArAcadravyaM jyAhastaviprayogAhitavegamagnijvAlAkalApAdIptamudakapudgalagrahaNaM kurvadeva gacchati / evamayamantarAtmA kArmaNena zarIraNa karmoSNatvAt pudgalagrahaNaM kurvan avicchinnamAgAmi janmane'bhidhAvati, iti / na khalu evaM rUpasya pudgalAdAnasya pratiSedhaH prakRte'nena sUtreNa kriyate, apitu audArika - vaikriyazarIradvayasya paripoSahetukA''hArakasya pratiSedhaH kriyate, tasmAdantargatau ekaM vA samaya, samayadvayaM vA, samayatrayaM vA'nAhArako bhavati / eka-dvi- trisamayavyatiriktaH zeSakAlama vicchedenA''hAramabhyavaharati / utpattau prathamasamayAdArabhyAntarmuhUrttika oja AhAro bhavati / pazcAt - AbhavakSayaM lomAhAraH / kavalAhArastu - oja AhAra (2) lomAhAra ( 3 ) prakSepAhAra / ojaAhAra aparyAptaka avasthA meM kArmaNa zarIra ke dvArA kiyA jAtA hai / jaise agni meM tape hue pAtra ko jala meM DAla diyA jAya to baha saMpUrNa avayavoM se jala grahaNa karatA hai, usI prakAra jIva apanI Apatti ke prathama samaya meM - janmasthAna maiM pahu~cane ke pahale samaya meM samasta AtmapradezoM ke dvArA pugaloM kA grahaNa karatA hai / athavA vaha jaise kaDhAI meM tapta taila yA ghRta meM puvA DAlA jAtA hai to vaha sarvAMga se tela tathA ghRta ko grahaNa karatA hai, yaha pudgaloM kA grahaNa karanA hI ojaAhAra kahalAtA hai / oja AhAra antarmuhUrta paryanta hI hotA hai / paryApta avasthA se lekara bhava ke kSaya paryanta tvacA ke dvArA pudgaloM ko grahaNa karanA lomAhAra hai / prakSepAhAra kA artha hai kabalAhAra arthAt odana Adi ke kavaloM ko khAnA pInA Adi / I vigrahagati meM ina tInoM prakAra ke AhAroM kA niSedha kiyA gayA hai / ye tInoM AhAra bhava-avasthA meM hI svIkAra kiye gaye haiM / vigrahagati ke prathama samaya meM jIva tyAge jAne vAle deza meM aura antima samaya meM janmadeza maiM rahane ke kAraNa AhAraka hotA hai, kyoMki usa samaya vaha tyAge jAne vAle evaM grahaNa kiye jAne vAle pUrva tathA uttara zarIra se sambaddha hotA hai / yoga aura kaSAya ke nimitta se hone vAlA karmapudgaloM kA grahaNa to vigrahagati meM bhI pratyeka sthAna para hotA hI rahatA hai / jaise jala kI varSA ke samaya jalate bANa ko chor3A jA to vaha jala ko grahaNa karatA huA jAtA hai usI prakAra saMsArI jIva karmoM se uSNa hone ke kAraNa kArmaNa zarIra ke dvArA nirantara karmapudgaloM ko grahaNa karatA huA hI AgAmI janma ke 14 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 tattvArthasUtre catuHpaJcavigrahAyAM trIn samayAn anAhArako bhavatIti bhAvaH / tathAcoktam----vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtrasya saptazatake prathamoddeze 260-sUtre-'jIve gaM bhaMte-! ke samayamaNAhArae bhavai-! goyamA-! paDhame samae siya aNAhArae, bitIe samae siya AhArae siya aNAhArae, tatie samae siya AhArae siya aNAhAe, cautthe samae niyamA AhArae evaM daMDao jIvAya egidiyAya cautthe samae sesA tatie samae-" / jIvaH khalu bhadanta-1 kaM samayamanAhArako bhavati- gautama-! prathame samaye syAdAhArakaH-syAdanAhArakaH, dvitIye samaye syAdAhArakaH-syAdanAhArakaH, tRtIye samaye syAdAhArakaH syAdanAhArakaH, caturthe samaye niyamAdAhArakaH evaM daNDakaH, jIvAzcaikendriyAzca caturthe samaye zeSAstRtIye samaye -iti // 27 // mUlasUtram - "tivihaM jammaM, gabbha saMmucchiNovavAyA-" // 28 // chAyA-"trividhaM janma garbha-sammUrchanopapAtAH'' // 28 // lie gamana karatA hai / prakRta sUtra meM isa prakAra ke pudgaloM ke grahaNa kA niSedha nahIM kiyA gayA hai kintu audArika, aura vaikriya zarIra kA poSaNa karane vAle AhAra kA hI niSedha kiyA gayA hai, arthAt anAhAra dazA meM jIva audArika, vaikriya evaM AhAraka zarIra ke tathA chaha paryAptiyoM ke yogya pudgaloM ko grahaNa nahIM karatA hai / isI kAraNa vigrahagati meM eka, do yA tIna samaya taka anAhAraka rahatA hai / pUrvokta eka, do yA tIna samaya ko chor3akara zeSa sabhI samayoM meM nirantara AhAraka hI rahatA hai / utpatti ke prathama samaya se Arambha karake antarmuhUrta paryanta ojaAhAra karatA hai tatpazcAt bhavaparyanta lomAhAra karatA hai / cAra-pA~ca vigraha vAlI gati meM kavalAhAra kI dRSTi se anAhAraka rahatA hai / bhagavatI sUtra ke sAtaveM zataka meM, prathama uddezaka meM, 260 veM sUtra meM kahA hai prazna-bhagavan ! jIva kisa samaya anAhAraka hotA hai ? uttara--gautama ! prathama samaya meM kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai, dUsare samaya meM kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai, tIsare samaya meM kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai, cauthe samaya meM niyama se AhAraka hotA hai| aise hI sampUrNa daMDaka kaha lenA cAhie / bahuta jIva aura ekendriya cauthe samaya meM aura zeSa saba tIsare samaya meM kahanA cAhie // 27 // sUtra-'tivihaM jammaM ityAdi // 28 // mUlasUtrArtha - janma tIna prakAra ke haiM-garbhajanma, saMmUrchimajanma aura upapAtajanma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 1 sU. 28 jIvasyotpAdanirUpaNam 107 tattvArthadIpikA--pUrva tAvat savigrahayA'vigrahayA vA vakrarUpayA RjurUpayA gatyA utpattikSetraM prAptaH san pUrvopAtta-audArikavaikriyazarIranAze sati jIvaH khalutpadyata ityuktam / samprati kIdRzasyotpAdo bhavatIti prarUpayitumAha "tivihaM jammaM gabbha-samucchiNo-cavAyA-" iti / jIvAnAM trividhaM janma bhavati / tadyathA - garbhaH-1 sammUrcchanam-2 upapAtazce-3 ti / tatra-strIyonau ekatrIbhUtayoH zukrazoNitayorjIvo mAtRbhakSitAhArarasaparipoSApekSaM yadgrahaNaM karoti, tad garbhajanma, garbharUpaM janmagarbhajanmetyucyate / AgantukazukrazoNitagrahaNAt strIyoneH zukrazoNitamAtrasvarUpatvAbhAvAt , janmatu-zarIradvayasambandhitayA AtmanaH pariNatilakSaNamavaseyam / samma mAtraM-sammUrcchanam , samyagvRddhiH / yasmin sthAne jIvo janiSyate tatratya pudgalAn upamRdya saMgRhya ca zarIraM kurvan zukrazoNitaM vinaiva sammUrcchanaM janma labhate. tadeva-tathAvidhaM sammurchanaM janmetyucyate / triSu lokeSu Urdhvamadhastiryak ca zarIrasya samantAt mUrchana-varddhanam avayavaprakalpanaM sammUrcchanam / garbhastu-striyA udare zukra-zoNitayomizraNarUpaH / tathAca-sammUrcchanajanmautpattikSetravartipudgalasamUhamagRhItvA nodbhavati / tatra-bAhyapudgalopamardanalakSaNaM sammUchenajanmakASThAdiSu kRmyAdInAM pratItam / kASThatvacA pakvaphalAdiSu utpadyamAnAH kRmyAdayo jantavastAneva kASThatvak tattvArthadIpikA-pahale kahA jA cukA hai ki saMsArI jIva pUrvagRhIta audArika athavA vaikriya zarIra kA tyAga karake savigraha athavA avigraha gati se apane utpattikSetra meM pahu~catA hai| aba yaha dikhalAte haiM ki usakA utpAda kisa prakAra hotA hai ? jIvoM kA janma tIna prakAra kA hotA hai-(1) garbha (2) saMmUrcchana aura (3) upapAta / strI kI yoni meM ekatra hue zukra aura zoNita kA jIva mAtA ke dvArA kiye gaye AhAra ke rasa ko paripoSaNa kI apekSA jo grahaNa karatA hai, vaha garbhajanma kahalAtA hai / garbha rUpa janma ko garbhajanma kahate haiN| strI kI yoni Agantuka zukra aura zoNita ko grahaNa karatI hai, ataH vaha mAtra zukra zoNita rUpa nahIM hai / janma donoM zarIroM se saMbandha rakhane vAlA hone se AtmA kA pariNamana vizeSa samajhanA caahie| samyak prakAra se vRddhi hone ko sammUrchA athavA sammUrchana kahate haiM / jisa jagaha jIva janma lene vAlA hai, vahA~ ke pudgaloM ko saMgraha karake zarIra banAtA huA zukra aura zoNita ke binA hI vRddhi pAnA saMmUrchana janma hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre phalavartinaH pudgalAn zarIrIkurvantaH saMjAyante / evaM-jIvadgo-mahiSa-manuSyAdizarIreSu utpadyamAnAH kRmyAdayo jIvAstAneva jIvadgomahiSAdizarIrAvayavAn samAdAya svazarIratvena pariNatiM prApnuvanti / evam -- upapAtakSetraprAptimAtrahetukaM janma upapAtakajanma vyapadizyate, yathA-pracchadapaTasyopariSTAt devadUSyasyA'dhastAd antarAle vidyamAnAn pudgalAn vaikriyazarIratayA gRhNan devaH sapudbhavati / idaJca-pUvoktajanmadvayalakSaNato bhinnameva lakSaNaM devo'sau nahi pracchadapaTadevadUSyapudgalAneva zarIrI karoti / nApi zukrazoNitAdi pudgalAnupAdAya saMjAyate / tasmAt-asyopapAtarUpajanmanaH prativiziSTakSetraprAptireva heturbhavatIti bhAvaH / evaM nArakANAmapi bodhyam // 28 // tInoM lokoM meM, Upara, nIce aura tircha zarIra kA saba ora se bar3hanA arthAt avayavoM kI racanA honA sammUrcchana janma hai / strI ke udara meM zukra aura zoNita kA mizraNa honA garbha kahalAtA hai / sammUrchana janma utpattikSetra meM rahe hue pudgala samUha ko grahaNa kiye binA nahIM hotA hai / kASTa Adi meM jo kIr3e vagairaha utpanna ho jAte haiM unakA saMmUrcchana janma kahalAtA hai| kASTatvacA tathA pake hue phala Adi meM utpanna hone vAle kRmi Adi jantu usa kASTatvacA yA phala Adi ke pudgaloM ko hI apane zarIra ke rUpa meM pariNata kara lete haiM / isI prakAra jIvita gau, bhaiMsa, manuSya Adi ke zarIra meM utpanna hone vAle kRmi Adi jIva unhIM gAya bhaisa Adi ke zarIra ke avayavoM ko grahaNa karake apane zarIra ke rUpa meM pariNata karate haiN| isI prakAra upapAta kSetra meM pahu~canA hI jisa janma kA kAraNa ho vaha upapAta janma kahalAtA hai| biche hue vastra ke Upara aura devadUSya ke nIce-bIca meM vidyamAna pudgaloM ko vaikriya zarIra ke rUpa meM grahaNa karake deva utpanna hotA hai / yaha janma pUrvokta donoM prakAra ke janmoM se bilakSaNa hai / yaha na to zukra-zoNita Adi se hotA hai aura na devadUSya aura biche vastra ke pudgaloM se / ataeva pratiniyata upapAtakSetra meM prApta honA hI isa janma kA kAraNa hai / yaha janma devoM aura nArakoM kA hotA hai // 28 // tatvArthaniyukti--pahale batalAyA jA cukA hai ki pUrvagrahIta audArika yA vaikriya zarIra kA kSaya hone para saMsArI jIva Rjugati yA vakragati karake parabhava sambandhI utpatti kSetra meM jAtA hai / kintu vahA~ jAkara kisa prakAra utpanna hotA hai, yaha nahIM batalAyA gayA hai, ataH aba isakA kathana kiyA jAtA haiM janma tIna prakAra kA hotA hai-garbha, sammUrchana aura upapAta / strI kI yoni meM ikaThe hue zukra aura zoNita ko jIva grahaNa karatA hai aura mAtA ke dvArA mukta AhAra ke rasase puSTa hotA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1. 28 jIvasyotpAda nirUpaNam 109 tattvArthaniyuktiH - pUrvaM vigrahayA'vigrahayA vA gatyA vakrayA - RjvA vA gatyA gataH san utpattidezaM prAptaH san prAgupAttaudA rikavaikriyazarIraparikSaye sati jIvaH punarutpadyata ityuktam / samprati - kena prakAreNa sa punarutpadyate iti pratipAdayitumAha "tivihaM jammaM ganbhasamucchaNI-vavAyA -" iti trividhaM janma prajJaptam, garbhaH- sammUrcchanam--upapAtazceti / tatra- strIyonau ekatrIbhUtazukrazoNitayoryad grahaNaM karoti jIvo mAtRbhakSitAhArarasaparipoSApekSaM tadgarbhajanma vyapadizyate, garbha evajanma pratipattavyam / idaMca - lakSaNaM vakSyamANasammUrcchanajanmalakSaNato bhinnamavaseyam / Agantukasya zukrazoNitagrahaNAt / strIyoneH zukrazoNitamAtra svarUpatvAbhAvAt janma ca zarIradvayasambandhitayA''tmanaH pariNatilakSaNaM bodhyam / samUrcchAmAtraM - sammUrcchanam yasmin sthAne sajIvo janiSyate tatratya pudgalAnupamRdya - saMgRhya zarIrIkurvan zukrazoNitaM vinaiva sammUrcchanaM janma prApnoti / tadeva tathAvidhaM sammUrcchanaM janma ucyate / evaJca sammUrcchanajanma utpattisthAnavartti - pudgalapuJjamanupamRdyA'gRhItvA na prAdurbhavati surAjanmavat kiNvAthapamardanAt yathA - piSTakiNvodakAdInA mupamardanena surAyA utpattirbhavati / tathA - bAhyapudgalAnAmAdhyAtmikapudgalAnAM copamardanAd yajjanma bhavati tatsammUrcchanajanma vyapadizyate / hai, usa jIva kA janma garbha janma kahalAtA hai / usakA garbha hI janma samajhanA cAhie / Age kahe jAne vAle saMmUrcchana janma ke lakSaNa se yaha lakSaNa bhinna hai / isa janma meM : Agantuka (anya jagaha se Ae ) zukra aura zoNita ko grahaNa kiyA jAtA hai, strI kI yoni zukra- zoNita svarUpa vAlI nahIM hotI / janma do zarIroM se saMbaMdhita hone ke kAraNa AtmA kI pariNati vizeSa hai / saMmUrcchA ko saMmUrcchana kahate haiM / jisa sthAna meM jIva utpanna hone vAlA hai, vahA~ ke ekatrita pudgaloM ko grahaNa karake, zukra - zoNita ke vinA hI apane zarIra kA nirmANa karatA hai / vaha saMmUrcchana janma kahalAtA hai / isa prakAra saMmUrcchana janma apane utpattisthAna meM rahe hue pudgaloM ke samUha ko grahaNa kiye vinA nahIM hotA hai / jaise ATA, kiNva dAru kA jala Adi ke sammizraNa se surA kI utpatti hotI hai, usI prakAra bAhya aura bhItarI pudgaloM grahaNa se jo janma hotA hai, vaha saMmUrcchana janma kahalAtA hai I bAhya pugaloM ke grahaNa se kASTa Adi meM ghuna Adi kIr3oM kA janma hotA hai, yaha prasiddha hI hai / kASTa kI tvacA (chAla) evaM pake phala Adi meM kRmi Adi jo jIva utpanna hote haiM, unhIM kASTatvacA evaM phala Adi meM rahe hue pudgaloM ko apanA zarIra banA lete haiM / isa prakAra jIvita gAya, bhaiMsa, manuSya Adi ke zarIroM meM utpanna hone vAle kIDe Adi jIva unhIM gAya bhaiMsa Adi ke zarIra ke avayavoM ko grahaNa karake apane zarIra rUpa meM pariNata kara lete haiM / ina kami Adi kA saMmUrcchana janma bhItarI pudgaloM ke grahaNa se hotA hai, yaha bhI prasiddha hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatra-bAhyapudgalopamardanalakSaNaM saMmUrchanajanma tAvat-kASThAdiSu kRmyAdInAM prasiddham / kASThatvacA pakvaphalAdiSu kRmyAdayo jantavaH samupajAyamAnAstAneva kASThatvak phalavartinaH pudgalAn zarIrI kurvantaH utpadyante / evaM jIvadgomahiSamanuSyAdizarIreSu prAdurbhavantaH kRmyAdayo jIvAstAneva jIvadgomahiSAdizarIrAvayavAn upAdAya svazarIratayA pariNatimAsAdayanti / ityAdhyAtmikapudgalopamardanalakSaNametajjanmaprasiddham / prAyazastatra garbhAdhupalabdhidarzanAt / evamupapAtakSetraprAptimAtranimittaM janma upapAtajanmapadena vyapadizyate, yathA-pracchadapaTasyopariSTAt devadUSyasyAdhastAdapAntarAle vartamAnAn pudgalAn vaikriyazarIratayA samupAdadAno devaH samudbhavati / idaJca-purvadvayalakSaNato bhinnalakSaNam devo'sau na hi pracchadapaTadevadUSyapudgalAneva zarIrI karoti na vA-zukrazoNitAdi pudgalAnAdadAno jAyate / tasmAt-asyopapAtarUpajanmanaH prativiziSTakSetraprAptireva nimittaM bhavati / evam--nArakANAM narakakSetrasthitAtisaMkaTamukhaniSkuTAgavAkSasadRzI vividhAkAzakumbhI bhavati / tatra vaikriyapudgalAnAdAya saMgRhyamANA vajramayanarakatale jalamadhyakSiptapASANavat mahatA vegena paripatanti / upapadhante ityarthaH evametat trividhaM janma jIvAnAmavagantavyam / atredaM bodhyam sarvasaMsAriNAM prANinAM svajIvitavyavacchedaviziSTakAle prAgupAttaudArikavaikriyazarIraparikSayalakSaNe bhavakSaye sati yasmin kSetre jIvaH punarutpatsyate tadupapAtakSetraM svakarmavazAt parvopAttakarmapariNati sAmarthyAdeva, na tu-IzvarAdipreraNayA prApnoti, prANAn parityajya bhavAntaramAsAdayati, tadA-sarvantasya jJAnAvaraNAdikarmANyeva niSpAdayanti Rju vA-vakraM vA utpattisthAnaM gantavyamanena vA mArgeNa gantavyam asyAM vA velAyAM pravartitavyam asmin yonyantare mayA isI prakAra apane utpattikSetra meM pahu~cane mAtra se jo janma hojAtA hai, vaha upapAta janma kahalAtA hai / jaise deva biche hue vastra ke Upara aura devadUSya ke nIce-donoM ke bIca meM vidyamAna pudgaloM ko vaikriya zarIra ke rUpa meM grahaNa karatA huA utpanna hotA hai| yaha janma pahale kahe gaye donoM janmoM ke lakSaNa se vilakSaNa hai, kyoMki isakA kAraNa na to nIce yA Upara ke vastra ke pudgala haiM aura na zukra-zoNita ke pudgala hI / isa prakAra isa janma kA kAraNa amuka sthAna meM pahu~catA hI hai| nAraka jIva narakabhUmiyoM meM sthita kuMbhI meM utpanna hote haiN| kuMbhI atyanta sa~kar3e mukha kI gavAkSa jaisI hotI hai| unake AkAra bhI nAnA prakAra ke hote haiM / nAraka jIva vahA~ ke vaikriya pudgaloM ko grahaNa karate hue vajramaya narakatala meM jala ke bIca DAle hue pASANa kI bhA~ti, bar3e vega ke sAtha jAkara par3ate haiM arthAt utpanna hote haiN| yaha jIvoM kA tIna prakAra kA janma hai / yahA~ yaha bAta samajha lenA cAhie ki-saMsArI jIvoM ke vartamAna jIvana kA jaba anta hotA hai aura pUrvagRhIta audArika athavA vaikriya zarIra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 sU. 28 jIvasyotpAdanirUpaNam 111 samut pattavyam-nAnyatretyetatsarva tAvad acintyasAmarthyazAlIni karmANyeva-AtmapariNatyapekSANi prasAdhayanti na punarepAntarAlavartitAM velAM pratIkSamANastiSThati / / ___ tasmAt karmAnubhAvAt utpattikSetramanuprAptaH san audArika-vaikriyazarIraniSpattaye taccharIraprAyogyAnAM pudgalAnAmupAdAnaM karoti, atha kena hetunA te pudgalAstadyogyAH saMlagante- iticet ? ucyate sakaSAyatvAd jIvaH karmaNo yogyAn pudgalAnupAdatte / te pudgalAH snehAbhyaktazarIravastrAdau reNulaganavat sakaSAyatvAt laganti / kAya-vAGmanaHprANAH pudgalAnAmupakAraH audArikAdipaJcavidhazarIrANi pudgalAnAmupakAra itirItyA te pudgalAstathAzleSAt tadrUpatayA pariNatimAsAdayanti tasyAmavasthAyAmiti bhAvaH / evaM nAma pratyayAH sarvato yogavizeSAt iti rItyA sUkSmAH ekakSetrAvagADhatayA sthitAH sarvAtmapradezeSu anantAnantapradezA bhavanti / evam bandhananAmakarmodayahetutaH karmapudgalagrahaNamiti kA viccheda hotA hai arthAt vartamAna bhava kA kSaya hotA hai taba vaha jIva jisa kSetra meM punarjanma grahaNa karane vAlA hai, usa kSetra meM vaha apane pUrvArjita karma ke sAmarthya se hI jAtA hai, izvara Adi kI preraNA se nahIM jAtA / vaha Rju yA vakra utpattisthAna meM jAe, vAe~ mArga se jAe, amuka samaya meM jAe, amuka yoni meM utpanna ho, anyatra nahIM; ina saba bAtoM ke niyAmaka acintya sAmarthyazAlI nAmakarma Adi hI haiM / mRtyu ke pazcAt samaya kI pratIkSA karatA huA kahIM ThaharA nahIM rhtaa| isa prakAra karma ke prabhAva se apane utpattikSetra meM pahu~ca kara jIva apane yogya audArika athavA vaikriya zarIra kI niSpatti ke lie zarIra ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai / prazna-~-zarIra ke yogya pudgala kisa kAraNa se sambandha ho jAte haiM ? uttara-kaSAyayukta hone se jIva karma ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai / ve pudgala usI prakAra cipaka jAte haiM jaise cikanAI lage zarIra yA vastra para reta cipaka jAtI hai / kAya, vacana mana aura prANa pudgaloM kA upakAra haiM, isa kathana ke anusAra pA~coM zarIra pudgaloM kA upakAra haiM arthAt pudgaloM ke nimitta se utpanna karate haiM / ataeva grahaNa kiye hue ve pudgala vizeSa prakAra se zleSa ko prApta hokara zarIra ke rUpa meM pariNata ho jAte haiN| ve pudgala saba ora se, yoga kI vizeSatA ke anusAra gRhIta, sUkSma, eka hI kSetra meM avagADha arthAt jina AkAzapradezoM meM jIva rahA huA ho unhIM AkAzapradezoM meM sthita tathA anantAnanta pradeza vAle hote haiM / isa prakAra bandhananAmakarma ke udaya se karmapudgaloM kA grahaNa honA pahalI utpatti hai, upakAra bheda kI vivakSA ke dvArA madhyama utpatti hai aura pradezabandha ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m tattvAryastre prathamA-utpattiH bandhasAmAnye, madhyamA utpattiH upakArabhedavivakSAdvAreNa, antimA utpattiH pradezabandhaprastAvAkRSTA bhavati / tasmAt tisRNAmapi-utpattInAM sUcanaM bhavati / / na tu-abhinnaikavastusannipAtinyastisro'pi utpattayo bhavanti punaruktadoSApatteH / tasmAt tadevaMvidhaM pudgalagrahaNaM janma vyapadizyate itibhAvaH / ityevaM rItyA zarIriNAM prAdurbhAvamAtralakSaNaM janma prarUpitam samprati-kIdRze sthAne prathamataH samutpadyamAnAH jIvAH zukrazoNitagrahaNaM kurvanti sammUrcchanti vA vaikriyazarIraM vA samupAdadeta kiM guNe kiM viziSTe vA sthAne nArakadevAH prAdurbhavati iti zaGkAM samAdhAtuM teSAM janmanAM viziSTa sthAnaprarUpaNAya yonisvarUpamucyate saMsAre jIvAnAmupayuktasya trividhasya janmanaH pratyekazo navayonayo bhavanti sacittA 1 acittA 2 sacittAcittA 3 zIta-4uSNA-5zItoSNA-6saMvRtA-7vivRtA-8saMvRtavivatA-9ceti / tatra-nArakadevAnAmacittAyoniH / garbhajanmanAM manuSyatirazcAM mizrA sacittAcittarUpA / tadanyeSAM sammUrcchanajanmanAM tigmanuSyANAM trividhA kadAcittat sacittA, kadAcidacittA, kadAcinmizrAceti / garbhavyutkrAntAnAM tiryaGmanuSyANAM devAnAJca zItoSNA / saMmUrchimatiryagmanuSyANAM madhye kasyacicchItA kasyaciduSNA kasyacit-zItoSNA ca / nArakANAM prathame pRthivItraye prakRSToSNA / caturthyA kacinnarake zItA kvaciduSNA / evaM paJcamyAm SaSThayAm saptamyAM ca pRthivyAM prakRSTazItA / nArakANAM pRthivyaptejovAyuvanaspatImAM devAnAM ca prastAva se AkRSTa antima utpatti hotI hai / isase tInoM utpattiyoM kI sUcanA hotI hai / ye tInoM utpattiyA~ abhinna eka vastu viSayaka nahIM hai, aisA hone se punarukti doSa kA prasaMga AtA hai| tAtparya yaha hai ki isa prakAra pudgaloM kA grahaNa janma kahalAtA hai| kisa prakAra ke sthAna meM pahalepahala utpanna hote hue jIva zukra aura zoNita kA grahaNa karate haiM, sammUrcchita karate haiM athavA vaikriyazarIra ko grahaNa karate haiM ? nAraka aura deva kisa prakAra ke guNa vAle aura vizeSatA vAle sthAna meM utpanna hote haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie pUrvokta janmoM ke viziSTa sthAna kI prarUpaNA karane ke uddezya se yoniyoM ke svarUpa kA kathana kiyA jAtA hai saMsArIjIvoM ke uparyukta tIna prakAra ke janmoM meM nau yoniyA~ kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM(1) sacitta (2) acitta (3) sacittAcitta (4) zIta (5) uSNa (6) zItoSNa (7) saMvRta (8) vivRta aura (9) saMvRtavivRta / inameM se nArakoM aura devoM kI acitta yoni hotI hai / garbhaja manuSyoM aura tiryacoM kI sacittAcitta yoni hotI hai / sammUrchima manuSyoM aura tiyecoM kI tInoM prakAra kI yoni hotI hai kisI kI sacitta, kisI kI acitta aura kisI kI sacittAcitta garbhaja tiryacoM aura manuSyoM kI tathA devoM kI zItoSNa yoni hotI hai| sammUrchima tiryacoM aura manuSyoM meM kisI kI zIta, kisI kI uSNa aura kisI kI zItoSNayoni hotI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 sU. 28 jIvasyotpAdanirUpaNam 113 saMvRtApracchannAsaMkuTA / garbhavyutkrAntikatiryagmanuSyANAM saMvRtavivRtapracchannaprakAzA / tadanyeSAM sammUrcchimadvIndriyAditiryagmanuSyANAM vivRtA yoniH prajJaptA atiprakAzatvAt / tatra -- yasmin sthAne yuvantimizrIbhavanti janmahetu dravyANi kArmaNena saha tad yoniH / yadvAsthAnamAzrayaM bhAvena yUyate -mizrIkriyate iti yoniH / sA ca yoniH kAcit jIvapradezAdhiSThitatvAt sacittA vyapadizyate, tadviparItA - acittA / uktobhayasvabhAvA mizrA - sacittA'cittA ziziratvAt - zItAH / tadviparItA - uSNA, zItoSNobhayasvabhAvA mizrA, pracchannatvAt - saMvRtA - saMkaTA vA vyapadizyate / tad viparItA prakAzatvAt vivRtA, tadubhayasvabhAvA mizrA, saMvRtavivRtA yonirucyate / tatradevAnAM pracchadapaTadevadUSyAntarAlarUpA yoniH jIvapradezAnAdhiSThitatvAt cetanA - ucyate / nArakANAM vajramayanarakakSetre gavAkSasadRzI nAnAprakArakakumbhIyoniH acetanA bhavati / tirazcInAM mAnuSINAM ca strINAM khalu nAbheradhastAt sirAdvayaM puSpamAlA vaikakSyakAkAraM bhavati / tasyAdhastAt adhomukhasaMsthitakozakArA yonirbhavati / Treat kI prAraMbha kI tIna pRthviyoM meM zIta yoni hotI hai| cauthI aura pAMcavI pRthvI meM kisIkisI nArakAvAsa meM zIta aura kisI-kisI meM uSNa hotI hai / chaThI aura sAtavIM narakabhUmi uSNa yoni hotI hai / nArakoM, pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura devoM kI saMvRta (pracchanna DhaMkI huI) yoni hotI hai| garbhaja tiryaMcoM aura manuSyoM kI saMvRta - vivRta arthAt DhaMkI ughAr3o yoni hotI hai / inase atirikta samUrcchima, dvIndriya Adi tiryacoM aura manuSyoM kI vivRta yoni kahI gaI hai; kyoMki vaha bilkula udyAr3I hotI hai / 1 jisa sthAna para janma ke kAraNabhUta dravya kArmaNa zarIra ke sAtha mizrita hote haiM, use yoni kahate haiM athavA jo sthAna Azraya ke rUpa meM mizrita kiyA jAtA hai, vaha yoni hai / jIva ke pradezoM se adhiSThita (yukta) hone ke kAraNa koI yoni sacitta kahalAtI hai aura jo isase viparIta ho vaha acitta kahI jAtI hai| jo donoM prakAra kI ho vaha sacittAcitta hai| ThaMDI yoni zIta, isase viparIta uSNa aura donoM svabhAva vAlI zItoSNa kahalAtI hai / jo DhaMkI ho vaha saMvRta, usase viparIta ughAr3I jo ho vaha vivRta aura jo donoM prakAra kI ho vaha saMvRta vivRta kahI jAtI hai / pracchada paTa aura devadUSya ke bIca kA sthAna jIvapradezoM se adhiSThita na hone ke kAraNa devoM kI yoni acitta mAnI gaI hai / nAraka jIvoM kI vajramaya narakakSetra meM gavAkSa ke samAna, aneka AkAroM kI kuMbhI yoni acetana hotI hai / tiryaJca aura manuSya striyoM kI nAbhi se nIce puSpamAlA vaikakSya ke AkAra kI do zirAe~ hotI haiM / unake nIce adhomukha koza ke AkAra kI yoni hotI hai / usake bAhara Ama kI kalI ke AkAra kI mAMsa kI maMjariyA~ hotI haiM / Rtu ke samaya phUTa jAtI haiM aura unase rudhira bahatA hai / unameM se katipaya rudhira kaNa 15 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 tattvArthasUtre tasyAzca bahirAmrakalikAkArAmAMsamaJjaryo bhavanti tAH khalu[kila-]zoNitaM sphuTItvA Rtau savanti / tatra-kiyantaH zoNitalavAH kozakAkRti yonimanupravizya santiSThante / pazcAcchukrasaMmizrAM stAnAhArayan jIvastatra jAyate / tatra ye yonyAtmasAtkRtAste sacittAH kadAcinmizrA iti / ye punarna svarUpatAmApAditAste'cittA bhavanti, sammUcchimatiryagmanuSyANAM madhye gokRmyAdInAM scitt| kASTadhuNAdInAmacittA yoni bhavati / kaSAMcit pUrvakRte kSate samudbhavatAM mizrA sacittAcittA yonirbhavati / garbhavyutkrAntikAnAM tigmanuSyANAM devAnAM ca zItoSNA yoni bhavati / sammUrchimatiryagamanuSyANAM madhye kasyacicchItA, kasyaciduSNA, kasyacit zItoSNA yonirbhavati / sthAnavizeSaprabhAvAt prathamataH triSu narakeSu yonayaH zItA bhavanti punaH kumbhIto bahirnigaitAH satyaH kSetravedanA uSNA bhavati / SaSTha saptamayoryonaya uSNA bhavanti punaH kumbhIto bahinirgatAH satyaH vedanAH zItA bhavanti kumbhyAM tu alpasamaye eva tiSThanti punaH zeSa bahirAyuH pUrNaM bhavati, tatkSetraM ca tasya pratikUlaM bhavati / uSNavedanAtaH zItavedanA bhayakAriNI bhavati zeSaM spaSTam / ___ atha caturazItilakSA yonayaHpravacane pratipAditAH santi / tathAhi-pRthivyaptejovAyUnAM pratyeka saptasaptayonilakSAH pratyekavanaspatInAM daza, sAdharaNAnAM caturdazA dvi-tri-caturindriyANAM pratyekaM dve-dve lakSe, tadatiriktatiryaGnAkadevAnAM pratyekaM catasrazcatasro lakSAH manuSyANAM caturdazalakSAH iti sarvasammilitena caturazItilakSA yonayo bhavanti prakRte ca pratyekaM navayonaya eva pratipAdyante iti parasparaM virodhApattiriti cet ? kozAkAra yoni meM praveza karake sthita ho jAte haiM / pazcAt zukra se mizrita una rudhira kaNoM ko jIva grahaNa karatA hai| jo rudhira kaNa apane svarUpa meM nahIM rahate, ve acitta ho jAte haiN| sammUchima tiryaMcoM aura manuSyoM meM se gAya kI kRmi Adi jIvoM kI yoni sacitta hotI hai aura kATha ke ghuna Adi kI yoni acitta hotI hai / pUrvakRta ghAva meM utpanna hone vAle kinhIM kinhIM kIr3oM kI mizraNa arthAt sacittAcitta yoni hotI hai / garbhaja tiryacoM, manuSyoM aura devoM kI zItoSNayoni hotI hai| saMmUrchima tiryaMcoM aura manuSyoM meM kisI kI zIta, kisI kI uSNa aura kisI kI zItoSNa yoni hotI hai| sthAnavizeSa ke prabhAva se yaha yonibheda hotA hai| pahale tIna narakoM meM yoni zIta hai aura kuMbhI se bAhara nikalane para kSetra vedanA uSNa hai| chaThI sAtavIM meM yoni uSNa hai, aura kumbhI se bAhara nikalane para vedanA zIta hai| kumbhI meM to thor3I dera hI rahate haiM aura zeSa AyuSya bAhara hI pUrA hotA hai aura vaha kSetra unake pratikUla hotA hai| uSNa vedanA se zIta vedanA bhayaMkara hotI hai| ___ Agama meM caurAsI lAkha yoniyoM kA pratipAdana kiyA gayA hai| ve isa prakAra haiM-pRthvI apa, teja aura vAyukAya kI sAta-sAta lAkha yoniyA~ haiM, pratyeka vanaspati kI daza lAkha sAdhAraNa vanaspati kI caudaha lAkha, dvIndriya trIndriya aura caturindriya kI do-do lAkha, zeSa tiryacoM, nArakoM aura devoM kI cAra-cAra lAkha aura manuSyoM kI caudaha lAkha yoniyA~ haiM / ye saba milakara caurAsI lAkha hotI haiN| AzaMkA ho sakatI hai ki yoniyA~ yadi caurAsI lAkha haiM to yahA~ sirpha nau kA hI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 su. 29 jIvAnAM zarIradhAraNaM tallakSanirUpaNaM ca 115 ucyate pravacanoktAnAM caturazItilakSayonInAM saMgrahakatayA navayonaya iti pratipAditam / vistarastu - pratijAti-vaktavyaH, pRthivIkAyasya yA'bhihitA yoniH saiva svajAtibhedApekSayA / saptalakSaparimANA bhavati / zarkarA vAlukAprabhRtibhedA yAvatyo jAtayo bhavanti, tAvad bhedA: yonayospi pRthivIkAyasyAvagantavyA iti / tAzca na mUlayonimatikramanti, apitu jAtibhedAt bhidyante / ataH saMgrAhakametad vacanama - vagantavyam, evamanyeSAmapi svajAtibhedAt bahutvaM vaktavyam / tathAca - svajAtibhedApekSametat / parimANamavagantavyam // 28 // mUlasUtram - - " sarIrAI paMca, orAliya veucciya - AhAraga - teyagakammAI - " // 29 // chAyA --- 'zarIrANi paJca audArika- vaikriyA''hAraka- taijasa-kArmaNAni ||29|| tattvArthadIpikA -- pUrvaMtAvat jIvAnAM saMsAriNAM garbhapapAtasammUrcchanajanmabhedena trividhaM janmaprarUpitam samprati-teSAM khalu jIvAnAM teSu janmasu kAni zarIrANi kiyanti vA kiM lakSaNA vAtAne zarIrANi bhavantIti pratipAdayitumAha - "sarIrAI paMca, orAliya- veubviyaAhAragateya - kammAI zarIrANi---zIryante iti zarIrANi pratikSaNaM zIryamANatvAt tAni viziSTanAmakarmodayApAditavRttini pacca santi audArika - vaikriya - AhAraka - taijasa - kArmaNAni, etAni tAvad zarIrANi yathAsambhavaM nArakAdigaticatuSTayavartinAmeva jIvAnAM bhavanti - nasiddhAnAmiti sAmarthyAd bodhayituM nirUpaNa kyoM kiyA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki zAstra meM pratipAdita caurAsI lAkha yoniyoM kA ukta nau yoniyoM meM hI saMgraha ho jAtA hai| caurAsI lAkha kA kathana vistAra kI apekSA se hai, yathA- pRthvIkAya kI jo yoni kahI hai vahI jAtibheda kI apekSA sAta lAkha parimANavAlI hai / zarkarA bAlukA Adi pRthvI kI jo jAtiyA~ kahI gaI haiM, pRthvIkAya kI yoniyA~ bhI utanI hI samajhanA caahie| ve yoniyA~ apanI mUlayoni se atirikta nahIM hai, kintu jAtibheda se unameM bheda ho jAtA hai / ataeva yaha vacana saMgrAhaka vacana samajhanA cAhie / isI prakAra anya jIvoM kI yoniyA~ bhI jAtibheda kI apekSA se bahusaMkhyaka haiM ||28|| sUtra - 'sarIrAI paMca' ityAdi // 29 // " mUlasUtrArtha - zarIra pA~ca haiM- audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa // 29 // tattvArthadIpikA --- pahale saMsArI jIvoM ke garbha, upapAta aura saMmUrcchana ke bheda se tIna prakAra ke janma batalAe gae haiM / aba yaha batalAte haiM ki una janmoM meM jIvoM ke kauna se zarIra hote haiM ? kitane hote haiM ? una zarIroM ke lakSaNa kyA haiM ? jo pratikSaNa zIrNa - vinaSTa hote rahate haiM, ve zarIra kahalAte haiM / viziSTa nAmakarma ke udaya se unakI racanA hotI hai / ve pA~ca haiM audArika, vaikriya,, AhAraka, taijasa aura kArmaNa / yaha zarIra yathAsaMbhava naraka Adi cAra gatiyoM ke jIvoM ko hI hote haiM, siddha jIvoM ko nahIM, yaha 1 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 tattvArtha sUtre prathamaM zarIragrahaNaM kRtam vizaraNazIlatvAt zarIrANi ityanvarthasaMjJAbalAt vinazvaratvayuktazarIrasya siddhAnAM sambhavAt / ata eva - zarIrazabdApekSayA kAyazabdopAdAne lAghavasatve'pi tadupAdAnaM kRtam zarIrazabde - nA'nvarthatApratipAdanadvArA pratipipAdayiSitasya vizarArutArthasya pratipAditatvAt / evaJca - audArikaMvaikriyaM-AhArakaM-taijasaM~kArmaNaM caitAni paJca zarIrANi saMsArijIvAnAM bhavanti / tatra - pUrvapUrvApekSayA paraM paraM zarIraM sUkSmam bodhyam / yathaudArikApekSayA - vaikriyaM sUkSmam / vaikriyApekSayA AhArakaM sUkSmam, AhArakApekSayA taijasaM sUkSmam, taijasApekSayA kArmaNaM sUkSmam tatrodAreNa bRhadasAreNa dravyeNa niSpannaM zarIra maudArikam / sArahInasthUladravyavargaNAra citam rikaprAyogyapudgalagrahaNahetubhUta pudgalavipAkyaudArikazarIranAmakarmodaya niSpannaM zarIramaudA rikamucyate / udAre sthUle bhavaM vA audArikam, udAraM sthUlaM vA prayojanamasyetyaudArikam / ekAnekANumahaccharIravividhakaraNaM vikriyA prayojanamasyeti vaikriyam vikriyA-vikurvaNAzattayA vA nirvRttaM niSpAditaM zarIraM vaikriyamucyate / devAnAM mUlazarIraM jinajanmAdikAlepi vaikriyazarIrabhavadhArya janmotsavasthAneSu Agacchati mUlarUpato na, uttarazarIraM punarekamanekaM vA jinabatalAne ke lie sUtra meM sarvaprathama zarIra zabda kA prayoga kiyA gayA hai / zarIra nAzazIla haiN| aura siddhoM meM unakA honA saMbhavita nahIM hai / 'zarIra' zabda kI apekSA 'kAya' zabda choTA hai| phira bhI yahA~ kAyazabda kA prayoga na karake jo zarIra zabda kA prayoga kiyA gayA hai, usakA uddezya zarIra kI binAzazIlatA dikhalAtA hai / 'zarIra' kA vyutpattyartha hI yaha hai ki jo vinAzazIla ho / isa prakAra saMsAri jIvoM ke audArika, vaikriNa, AhAraka, taijasa aura kArmANa, ye pA~ca zarIra hote haiM / ina pA~ca zarIroM meM pUrva - pUrva zarIra kI apekSA uttarottara zarIra sUkSma hotA hai / audArika zarIra sthUla hai / usakI apekSA vaikraya zarIra sUkSma hai, vaikaya kI apekSA AhAraka sUkSma hai, AhAraka kI apekSA taijasa sUkSma hai aura taijasa kI apekSA kArmaNa zarIra sUkSma 1 udAra arthAt sthUla evaM asAra dravya se banA zarIra audArika kahalAtA hai / isa zarIra kI utpatti audArika ke yogya pudgaloM ke grahaNa ke kAraNabhUta pudgalavicArI audArika zarIra nAmakarma ke udaya se hotI hai / athavA jo zarIra udAra arthAt sthUla ho vaha audArika yA jisakA proyajana udAra - sthUla ho vaha audArika / eka, aneka, choTA, bar3A Adi aneka rUpa zarIra karanA vikriyA kahalAtA hai / vikriyA karanA jisakA prayojana ho vaha vaikriya zarIra / athavA vikriyAzakti ke dvArA utpanna kiyA gayA zarIra vaikriya zarIra kahalAtA hai / devoM kA mUla zarIra tIrthaMkara bhagavAn ke janmakalyANaka Adi ke samaya bhI baikiya zarIra dhAraNa kara janmautsava ke sthAna para Ate haiN| mUla rUpa se nahIM eka athavA aneka rUpa uttarazarIra zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -~-~~-~~~vvvvvvvvvvvvvvvvv dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 29 jIvAnAM zarIradhAraNa sallakSaNanirUpaNaM ca 117 janmotsavAdau sarvatra g2acchati / vikriyA vikAro bahurUpatA ekasyA'nekakaraNaM tayA nivartamanekAzvaryAdhAyaka nAnAguNarddhisamprayukta pudgalavargaNAkRtaM zarIraM vaikriyaM bodhyam . / ___ evaM sUkSmapadArthavijJAnArtham asaMyamajihIrSayA vA pramattasaMyatenAhiyate-nivartyate yat tad AhArakam / zubhatarazuklavizuddhadravyavargaNAnirmitaM prativiziSTaprayojanAyA''hiyate upAdIyate yat tadantamuhUrtasthityAhArakaM zarIraM / etacca pramattasaMyatenaiva niSpAdyate, pramattasaMyatasya yadA sUkSmapadArthe saMyamavicAre vA sandeho jAyate tadA-tIrthakarasya sannidhau sandehanivAraNArthaM tasya tAlapradezacchidrAd nirgatya hastapramANaM puttalakaM gacchati tatazcatIrthakarazarIraM spRSTvA pazcAt parAvRtya tenaiva tAlucchidreNa pramattasaMyate pravizati tasya sandehovinazyatIti bhaavH| tejonimittakaM tejasi vA bhavaM taijasaM shriirm| karmaNA niSpannaM zarIraM kArmaNamucyate azeSakarmarAzerAdhArabhUtaM badarIphalAdInAM kuNDAdivat,karmaNAM kArya vA kArmaNaM zarIramucyate sakalakarmajananasamartha veti // 29 // hI unake janmotsava Adi meM sammilita hotA hai / vikriyA, vikAra, bahurUpatA yA eka ko aneka banAnA, yaha saba samAnArthaka zabda haiN| tAtparya yaha hai ki jo zarIra vikriyA se banA ho, aneka Azcarya utpanna karane vAlA ho, nAnA prakAra ke guNoM se yukta ho, aisA vaikriyavargaNA ke pudraloM se nirmita zarIra vaikriya kahA gayA hai / ___ sUkSma tattva ko jAnane ke lie yA asaMyama ko nivAraNa karane ke lie Adi kAraNoM se pramattasaMyata ke dvArA jo zarIra niSpAdita kiyA jAtA hai, vaha AhAraka kahalAtA hai / yaha zarIra atyanta zubha, zukla aura vizuddha dravyoM se nirmita hotA hai / vizeSa prayojana se banAyA jAtA hai aura antarmuhUrta kI sthiti vAlA hotA hai / pramattasaMyata muni hI isa zarIra ko niSpanna karate haiN| jaba pramattasaMyata ko kisI gahana tattva meM athavA saMyama ke viSaya meM sandeha utpanna hotA hai, taba tIrthakara tathA kevalI bhagavAn ke nikaTa sandeha ko dUra karane ke lie tAlupradeza ke chidra se nikala kara eka hAtha kA putalA vahA~ jAtA hai, jAkara tIrthaMkara Adi se pUcha karake vApisa lauTa AtA hai aura usI tAlu ke chidra se pramattasaMyata ke zarIra meM praviSTa ho jAtA hai / aisA karane se usakA saMdeha dUra ho jAtA hai| teja se jo zarIra utpanna hotA hai, vaha taijasa kahalAtA hai / karma dvArA niSpanna zarIra ko kArmaNa kahate haiM / jaise bora Adi kA AdhAra kuNDa (kuMDA) hotA hai, usI prakAra yaha kArmaNazarIra samasta karmarAzi kA AdhAra hai / athavA jo zarIra karmoM kA kArya ho vaha kArmaNa kahalAtA hai| yaha samasta karmoM ko utpanna karane meM samartha hotA hai // 29 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatyArthaniyukti:-pUrvoktajanmasu yathoktayonInAM jIvAnAM kAni zarIrANi kiyanti vA kiM lakSaNAni vA bhavantItiprarUpayitumAha--sarIrAiM paMca, orAliya-veuvviya-AhAragateyaga-kammAI,, iti| zarIrANi-vizIryante pratikSaNamiti zarIrANi jIryamANatvAt-cayApacayavatvAcca vizarArutA yuktAni zarIrANi paJcasaMkhyakAni bhavanti / tadyathA-audArika-vaikriya-AhAraka-taijasa-kArmaNAni etAni ca zarIrANi yathAyogyaM nArakAdi gati catuSTayavartinAmeva jIvAnAM sambhavanti na siddhAnAm itisAmarthyAt pratipAdayitumAdau zarIragrahaNaM kRtam vizaraNazIlatvAd vizarArutvA ccharIrANi ityanvarthasaMjJAbalAt labdhavinazvaratvarUpArthayuktazarIrasya siddhAnAmasambhavAt / ataeva-zarIrazabdApekSayA kAyazabdopAdAne lAghavasatve'pi kAyagrahaNaM na kRtam / zarIrazabdenAnvarthatA pratipAdanadvArA vizarArutArthasya prativitsitasya pratipAditatvAt / tathAca-audArika, vaikriyamAhArakaM taijasaM-kArmaNaM caitAni paJca zarIrANi saMsAriNAM prANinAM bhavanti / tathAcoktam-prajJApanAyAM zarIrapade 21--ekaviMzatisaMkhyake "kai NaM bhaMte-1 sarIrA paNNattA -3 goyamA ! paca sarIrA paNNattA taMjahA-orAlie, veunvie, AhArae, teyae, kammae," kati khalu bhadanta-1 zarIrANi prajJaptAni-3 gautama-1 paJca zarIrANi prajJaptAni tadyathA -audArikam, vaikriyam, AhArakam , taijasam, kArmaNam iti / tattvArthaniyukti-pUrvokta janmoM meM, pUrvokta yoniyoM vAle jIvoM ke kauna se aura kitane zarIra hote haiM ? una zarIroM ke lakSaNa kyA hai ? yaha batalAne ke lie kahate haiM zarIra pA~ca haiM-audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa aura kaarmnn| kSaNa-kSaNa meM zIrNa-jIrNa, vinAzazIla hone se evaM caya aura apacaya vAle hone se zarIra saMjJA pradAna kI gaI hai| zarIra pA~ca haiM jinakA nAmanirdeza Upara kiyA gayA hai / ye pA~ca zarIra naraka Adi cAra gatiyoM ke jIvoM ke hI hote haiM, siddha jIvoM ke nahIM / siddha jIva samasta karmoM se rahita hone ke kAraNa samasta zarIroM se bhI rahita hote haiN| isa tathya ko prakaTa karane ke lie sUtra kI Adi meM 'zarIra' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| zarIra zabda kA artha hai jo vinAzIla ho, kSaNa-kSaNa meM palaTatA rahe / aisA vinAzazIla zarIra siddhoM meM nahIM pAyA jA sakatA / yahI kAraNa hai ki zarIra zabda kI apekSA kAya zabda choTA hai aura usakA prayoga kiyA gayA hotA to sUtra meM laghutA hotA, phira bhI usakA prayoga nahIM kiyA / zarIra zabda kA, bar3A hone para bhI prayoga kiyA gayA hai so usakI vinazvaratA prakaTa karane ke lie hii| tAtparya yaha hai ki saMsArI jIvoM ke pA~ca prakAra ke zarIra hote haiM- audArika, vaikriya, AhAraka taijasa aura kArmaNa / prajJApanAsUtra ke ekavIsaveM 21 zarIrapada meM kahA hai prazna-bhagavan ! zarIra kitane kahe haiM ? uttara--gautama ! pA~ca zarIra kahe haiM-(1) audArika (2) vaikriyaka (3) AhAraka (4) taijasa aura (5) kArmaNa / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Karve dIpikAniyuktizca a0 1 sU0 29 jIvAnAM zarIradhAraNaM tallakSaNanirUpaNaM ca 119 tatra-dAreNa bahadasAreNa dravyeNa nirvattaM zarIramaudArikaM vyapadizyate / evam-vikriyayA vikarvaNAzaktyA nivRttaM-niSpAditaM zarIraM vaikriyamucyate, vikriyA-vikAro bahurUpatA ekasyA'nekakaraNam tayA nivRttamanekAdbhutAzrayaM nAnAguNarddhisamprayuktapudgalavarNasamArabdhaM vaikriyaM bhavatIti bhAvaH / evam-AhArakam zubhatarazuklavizuddhadravyavargaNAprArabdhaM prativiziSTaprayojanAyA''hiyate upAdIyate'ntarmuhUrtasthityA AhArakaM zarIraM vyapadizyate // evam-tejo'gniguNayuktadravyavargaNAprArabdhaM tejovikAraH teja eva vA taijasamuSNaguNaM zApA'nugrahasAmodbhAvanam , tadeva yadottaraguNapratyayA labdhirutpadyate tadA paraM jIvaM pratidAhAya krodhaviSajAjvalyamAnamAnasovisRjati gozAlAdivat , prasannatAyukta : punaH zItatejasA'nugraha karoti / yasya tu-uttaraguNapratyayA labdhi!tpannA bhavati, tasya satatamabhyavahRtAhArameva pAcayati / yacca khalu-pAcanazaktiyuktam-, tadapi taijasamucyate // evam-karmaNA nirvRttaM-niSpannaM zarIraM kArmaNamucyate azeSakarmarAzerAdhArabhUtaM badarIphalAdInAM kuNDAdivat, azeSakarmajananasamartha vA bIjAdivat iti bhAvaH / iyaM ca khalu-uttaraguNaprakRtiH zarIranAmakarmaNaH pRthageva karmASTakAt samUhAdityataH karmaiva-kArmaNamucyate / jo zarIra sthUla aura nissAra pudgaladravyoM se banA ho vaha audArika kahalAtA hai| jo vikriyA zakti se utpanna huA ho vaha vaikriya kahalAtA hai| vikriyA, vikAra, bahurUpatA yA eka kA aneka banAnA, yaha saba samAnArthaka haiM, jo zarIra vikriyA se banA ho, anekarUpa aura adbhuta ho, nAnA guNoM se yukta pudgalavargaNA se banA ho, vaha vaikriya kahalAtA hai| jo zarIra atyanta zubha, zubhra aura vizuddha dravyavargaNAoM se utpanna ho aura eka vizeSa prayojana se hI banAyA jAya, tathA jisakI sthiti antarmuhUrta mAtra ho, vaha AhAraka zarIra kahalAtA hai| ___ jo taijasa guNa vAle dravyoM se nirmita ho, teja kA vikAra ho yA teja rUpa hI ho, vaha taijasa zarIra hai / yaha zarIra uSNaguNa vAlA tathA zApa aura anugraha ke sAmarthya vAlA bhI ho sakatA hai| __ yaha zarIra jise prApta hotA hai aura yadi vaha tejolezyA labdhivAlA ho to vaha jaba krodha se prajvalita hotA hai taba dUsare jIva ko dAha karane ke lie use bAhara nikAlatA hai, jaise gozAlaka ne nikAlA thA / aura jaba prasanna hotA hai taba zIta teja se anugraha bhI karatA hai / jisa jIva ko uttaraguNapratyayaka labdhi prApta nahIM hotI usakA taijasa zarIra khAe AhAra ko pacAne kA kAma karatA rahatA hai / isa prakAra jo zarIra AhAra ko pacAne kI zakti vAlA ho vaha bhI taijasa kahA jAtA hai| isI prakAra karma ke dvArA niSpanna zarIra kArmaNa kahalAtA hai / yaha zarIra samasta karmarAzi kA usI prakAra AdhArabhUta hai jaise bora Adi kA adhAra kuMDa Adi hotA hai / athavA yaha zarIra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 tattvArthasUtre vastutastu-karmabhirniSpannaM-karmasu bhavaM karmasu jAtaM-karmaiva vA kArmaNamucyate / eteSAM ca; audArikAdInAM zarIrANAM grahaNaprAyogyAni na sarvapudgaladravyANi bhavanti apitu vyavargaNAprarUpaNakrameNa kAnicideva pudgaladravyANi bhavanti / tadyathA paramANUnAmekA vargaNA rAzirUpA bhavati, dviprAdezikAnAmapi skandhAnAmekA vargaNA bhavati / evam ekaparamANuvRddhayA saMkhyeyaprAdezikaskandhAnAM saMkhyeyavargaNAH / asaMkhyeyaprAdezikaskandhAnAmasaMkhyeyavargaNA bhavanti / / anantapradezikaskandhAnAmanantA vargaNA bhavanti / svalpapudgalaprayogatvAd ayogyAH samulladhyA anantaevaudArikazarIrayogyA vargaNA bhavanti / tasyaiva punaH audArikazarIrasyA'grahaNayogyAH tato'nantA, atibahupudgalAtmakatvAt / evam-ekaikapudgalaprakSepaparivRddhayA vaikriyAhArakataijasamANaprANApAnamanaH kArmaNAnAmekaikasyA'yogyAH [ yogyAH ] ayogyAzceti dravyavargaNatrayamavaseyam / tatra-prathamA dravyavargaNA'lpatvAd ayogyA antimA-punarbahutvAd ayogyA madhyamA punastadanurUpatvAd yogyAceti sarvatra vibhAvanIyam / atrA'prastutamapi bhASA prANApAnamanograhaNam-kArmaNa bIja ke samAna samasta karmoM kA janaka hai / yaha zarIranAmakarma kI uttaraprakRti hai arthAt zarIra nAmakarma kA eka upabheda hai, ataH ATha karmo se kathaMcit bhinna hai| karma hI kArmaNa kahalAtA hai| vAstava meM to karmoM ke dvArA niSpanna, karmoM meM hone vAlA athavA karma hI kArmaNa zarIra kahalAtA hai| audArIka Adi zarIra cAhe jina pudgaloM se nahIM banate, balki inake yogya pudgaloM kI vargaNA (rAzi) alaga-alaga hotI hai| audArika vargaNA ke pudgaloM se audArika zarIra vaikriya vargaNA ke pudgaloM se vaikiya zarIra AhAraka vargaNA ke pudgaloM se ahArakazarIra taijasavargaNA ke pudgaloM se taijasazarIra aura kArmaNa vargaNA ke pudgaloM se kArmaNazarIra kA nirmANa hotA hai / pudgaloM ke samUha ko vargaNA kahate haiM / ina samUho yA vargaNAoM kA vargIkaraNa aneka prakAra se kiyA gayA hai / jaise dravya kI apekSA se samasta paramANuoM kI eka vargaNA arthAt rAzi hai / dvipradezI skaMdhoM kI eka vargaNA hai / isI prakAra eka-eka paramANu kI vRddhi karake saMkhyAta vargaNAe~ haiM, asaMkhyAta pradezI skaMdhoM kI asaMkhyAta vargaNAe~ haiM / anantapradezI skaMdhoM kI ananta vargaNAe~ hotI haiN| ___ alpa pudgalo vAlI kucha aisI bargaNAe~ hotI haiM jinase audArika zarIra kA nirmANa nahIM ho sakatA arthAt ve audArika zarIra ke ayogya hotI haiN| unase Age kI ananta vargaNAe~ audArikazarIra ke yogya hotI haiM / ina yogya vargaNAoM se Age kI unase bhI anantaguNI aisI vargaNAe~ haiM jo (adhika dravyoMvAlI hone ke kAraNa) audArika zarIra ke yogya nahIM hotii| isa prakAra audArika vargaNAe~ tIna prakAra kI haiM alpa pudgaloM vAlI hone ke kAraNa ayogya / ucita pariNAma vAlI hone se yogya aura bahupudgaloMvAlI hone ke kAraNa ayogya isI prakAra yatA hA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 1 sU029 jIvAnAM zarIradhAraNaM tallakSaNanirUpaNaM ca 121 zarIrayogyavargaNA pradarzanArthamupAttam / evaM tAvat prativiziSTapudgaladravyanirmApitAni audArikAdIni zarIrANi avaseyAni, teSu punaraudArikAdiSu sthUlAlpapradezabahusvAmitvAt prathamaudArikasya grahaNaM kRtam / tadanantaram-pUrvasvAmisAdhAd vaikriyagrahaNam , tadanantaram-labdhisAmarthyAd AhArakagrahaNam / tataH sUkSmA'saMkhyeyaskandhakatvAt taijasagrahaNam tatazca-sarvakaraNAzrayasUkSmAnantapradezatvAt kArmaNagrahaNaM kRtamityavaseyam // 29 // vaikriya, AhAraka taijasa, bhASA, ANA pANu mana aura kArmaNa meM se pratyeka jAti kI vargaNAe~ tIna-tIna prakAra kI kahI haiM--ayogya, yogya aura ayogya / tAtparya yaha hai ki audArika Adi zarIroM ke tathA bhASA Adi ke nirmANa ke lie ucita parimANavAlI vargaNAe~ hI yogya hotI haiN| ina ucita parimANavAlI vargaNAoM se kama parimANavAlI jo vargaNAe~ haiM, ve ayogya hotI haiM aura adhika parimANavAlI hoM to bhI ayogya hotI haiM / kama parimANavAlI vargaNAoM meM pudgaladravyoM kI kamI hone se unheM ayogya kahA gayA hai aura adhika parimANa vAlI vargaNAoM meM ucita se adhika pudgala hone se ayogya kahA gayA hai| pahale kI vargaNAe~ alpadravya vAlI hone ke kAraNa ayoya haiM jaba ki anta kI vargaNAe~ bahuta dravya vAlI hone se ayogya hai / bIca kI vargaNAe~ ucita parimANavAlI hone se yogya kahI gaI haiM, arthAt una yogya vargaNAoM se hI audArikazarIra Adi kI niSpatti hotI hai / yahA~ para vAta dhyAna meM rakhanA cAhie ki pracuratama dravya vAlI audArika vargaNA meM, jo audArikazarIra ke ayogya hotI hai, eka pudgala milA diyA jAya to vaha vaikriya zarIra ke ayogya prAthamika vaikriyavargaNA ke samAna ho jAtI hai / isI prakAra AhAraka Adi sabhI Age kI vargaNAoM ke viSaya meM samajha lenA cAhie / yadyapi yahA~ bhASAvargaNA ANA pANu vargaNA aura manovargaNA kA ullekha karane kA koI prakaraNa nahIM hai, tathApi kArmaNazarIra ke yogya vargaNAoM ko dikhalAne ke uddezya se unakA bhI ullekha kiyA gayA hai / isa prakAra ye audArika Adi zarIra alaga-alaga audArika vargaNA Adi se bane hue haiM / pA~ca zarIroM meM audArika zarIra kA sarvaprathama nirdeza kiyA gayA hai| isakA kAraNa gaha hai ki vaha saba se adhika sthUla hai, alpapradezI hai aura usake svAmi saba se adhika haiN| tatpazcAt vaikriya zarIra ke nirdeza karane kA kAraNa pUrvasvAmI kA sAdharmya hai arthAt jise pahale audArika zarIra prApta ho vahI vaikriya zarIra ko prApta karatA hai| jaise vaikriyazarIra labdhi se bhI hotA hai, usI prakAra AhAraka zarIra bhI labdhi se prApta hotA hai / isa samAnatA ke kAraNa vaikriyazarIra ke pazcAt AhAraka kA grahaNa kiyA hai / AhAraka kI apekSA bhI adhika sUkSma hone se usake bAda taijasa kA aura taijasa adhika sUkSma hone ke kAraNa usake bAda zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 tattvAryasUtre mUlasUtram - "uttarottaraM suhumaM Adio cattAri bhayaNijjAiM-" // 30 // chAyA-uttarottaraM sUkSmam AditazcatvAri bhAjyAni-" // 30 // tatvArthadIpikA-pUrvasUtre - audArikAdi paJca zarIrANAM prarUpaNaM kRtam sampratiteSAmuttarottaraM sUkSmatvaM yugapat khalu kadAcit-dve, kadAcit trINi, kadAcit-catvAri vA zarIrANi jIvavizeSasya bhavitumarhantIti pratipAdayitumAha- 'uttarottaraM suhamaM Adio cattAri bhayaNijjAI' iti teSAM khalu pUrvasUtroktAnAmaudArikAdi paJcazarIrANAM madhye pUrvapUrvazarIrApekSayA uttarottaraMparaM paraM sUkSmam sUkSmapariNAmapudgaladravyArabdhaM bodhyam / sUkSmatvAdeva prAyazaH vaikriyAdizarIracatuSTayadarzanaM na bhavati / athaudArikazarIramutkRSTena sahanayojanAdhika pramANameva zAstre pratipAditaM vartate / vaikriyantu--utkRSTena yojanalakSapramANamuktam / ataH kathaM tAvad audArikAd vaikriyaM sUkSmamucyate iticet-3 satyam / pramANato yadyapi vaikriyazarIram audArikApekSayA'timahad bhavati / tathApiadRzyatvAt vaikriyazarIraM sUkSmameva vyapadizyate, tat punarvaikriyaM zarIraM kadAcid vaikriyakarturicchayA dRSTigocaramapi bhavatIti tu anyadetat / tathA ca-audArikAd vaikriyaM suukssmm| vaikiyAt-AhArakaM sUkSmam , AhArakAt-taijasaM sUkSmam , taijasAt zarIrAt-kArmaNaM zarIraM sUkSmaM bhavati / kArmaNazarIra kA grahaNa kiyA hai| AhAraka zarIra kI apekSA taijasa meM aura taijasa kI apekSA kArmaNazarIra meM ananta pradeza adhika hote haiM // 29 // sUtra--'uttarottaraM suhumaM' ityAdi // 30 // mUlasUtrArtha-pUrvokta zarIra uttarottara sUkSma haiM aura eka jIva meM eka sAtha cAra zarIro kI bhajanA hai // 30 // tattvArthadIpitA-pUrvasUtra meM audArika Adi pAMca zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai| ve zarIra uttarottara sUkSma haiM aura kisI jIva ke do, kisI ke tIna aura kisI-kisI ke cAra taka eka sAtha ho sakate haiM, yaha batalAne ke lie kahate hai -- pUrvokta pA~ca zarIroM meM se pUrva zarIra kI apekSA Age-Age ke zarIra sUkSma haiM arthAt sUkSma pariNamana vAle pudgaladravyoM se banate haiN| sUkSma hone ke kAraNa hI vaikriya Adi cAra zarIra hameM prAyaH dikhAI nahIM dete haiM / zaMkA-zAstra meM audArika zarIra kA utkRSTa parimANa eka hajAra yojana se kiMcit adhika kahA hai jaba ki vaikriya zarIra kA utkRSTa parimANa eka lAkha yojana se kiMcit adhika kA kahA gayA hai| aisI sthiti meM audArika kI apekSA vaikriya zarIra sUkSma kaise ho sakatA hai ? samAdhAna--satya hai / parimANa kI apekSA se yadyapi audArika zarIra kI apekSA vaikriya zarIra bar3A hotA hai, tathApi adRzya hone ke kAraNa vaha sUkSma hI kahA jAtA hai| yaha bAta dUsarI hai ki vikrayA karane vAle kI icchA se usakA vaikriya zarIra dRSTigocara bhI ho sakatA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 30 jIvAnAM zarIrabhedakathanam 123 audArikApekSayA vaikriyasya, vaikriyApekSayA AhArakasya, AhArakApekSayA taijasasya, taijasApekSayA-kArmaNasya ca zarIrasya bahutarapudgaladravyArabdhatve'pi teSAmuttarottareSAM sUkSmapariNAmapariNatatvAt sUkSmatvamavagantavyam / tasmAtteSAmApekSikIsUkSmatA bodhyA / na tu-sUkSmanAmakarmodayajanitA sUkSmatA teSAM bhavati / teSu ca paJcasu zarIreSu kasyacijjIvasya AditazcatvAri zarIrANi yugapad bhajanayAbhavanti / kadAcitkasyacid dve zarIre bhavataH / kadAcitkasyacit-trINi zarIrANi, kadAcitkasyacit catvAri zarIrANi bhavanti, na tu-kadAcidapi kasyacit paJcApi zarIrANi yugapad bhavantIti bhAvaH / tathA ca-ekasya jIvasya yugapat taijasakArmaNe vA bhavataH 1 / taijasa-kArmaNau-dArikANi vA bhavanti 2 / taijasakArmaNavaikiyANi vA bhavanti 3 // taijasa-kArmaNau-dArika-vaikriyANi vA bhavanti 4 / taijasa-kArmaNau-dArikA-hArakANi vA bhavanti5-nApi vai iyAhArake dve yugapad bhavataH / ekasya yugapad labdhidvayA'bhAvAt , kArmaNantu-sarveSA~ bhavatyeveti bhAvaH // 30 // hai| isa prakAra audArika se vaikriya, vaikriya se AhAraka, AhAraka se taijasa aura taijasa kI apekSA kArmaNa zarIra sUkSma hai| yadyapi zarIra anukrama se uttarottara sUkSma haiM tathApi pudgalapradezoM kI apekSA audArika zarIra se vaikriya aura vaikriya se AhAraka zarIra asaMkhyAta guNA hai / AhAraka kI apekSA taijasa zarIra meM anantaguNe adhika pradeza haiM aura taijasa kI apekSA kArmaNa zarIra meM anantaguNe pradeza haiM / isa prakAra bahutara dravyoM se utpanna hone para bhI unakA uttarottara sUkSma pariNamana hai, ataeva ve sUkSma kahe gae haiN| ina pA~ca zarIroM meM se kisI jIva ko eka sAtha cAra zarIra taka ho sakate haiM / kisI ko do, kisI ko tIna aura kisI ko cAra zarIra taka prApta ho sakate haiN| (1) eka sAtha eka jIva ko do zarIra hoM to taijasa aura kArmaNa hote haiN| do zarIra sirpha vigrahagati ke samaya hI hote haiM / (2) tIna zarIra eka sAtha hoM to taijasa, kArmaNa aura audArika hote haiM / yaha tIna zarIra RddhihIna tiryaMcoM aura manuSyoM meM pAye jAte haiM / (3) athavA tIna zarIra taijasa, kArmaNa aura vaikriya hote haiN| jo devagati aura nAraka gatike jIvoM ko prApta hote haiN| (4) cAra hoM to taijasa, kArmaNa, audArika tathA vaikriya hoM athavA (5) taijasa, kArmaNa, audArika tathA AhAraka, hoM / yaha cAra zarIra vaikriya labdhi yA AhAraka labdhi vAle jIva ko hote haiN| ___ eka jIva meM eka sAtha pA~coM zarIra nahIM hote aura na vaikriya aura AhAraka zarIra eka sAtha pAye jA sakate haiM, kyoMki eka sAtha donoM-vaikriya aura AhAraka labdhiyA~ nahIM ho sakatIM / kArmaNa zarIra to pratyeka saMsArI jIva ko hotA hI hai // 30 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthas tattvArthaniryuktiH teSAM ca - audArikazarIrANAmuttarottaraM sUkSmaM vijJeyam / tadyathAaudArikAd-vaikriyaM sUkSmaM, vaikriyAdAhArakam / AhArakAt - taijasam, taijasAt - zarIrAt-kArmaNaM sUkSmaM bhavati / tathA ca - audArikAdInAM zarIrANAM pUrvaM pUrvamapekSya paraM paraM sUkSmam, sUkSmaM tad yatrAsti, tatsUkSmam-arzaAditvAdac / evaJca uttarottaraM zarIraM sUkSmapariNAma pudgaladravyArabdhaM sUkSmatvAdeva ca prAyazo vaikriyAdicatuSTayasya darzanaM nopapadyate / atra pariNati vizeSamAsAdya kecana pudgalAH alpe'pi santoti sthUlatayA bheNDakASThAdiSu vartante kecana punarnicitapariNAma bhAjo'tibhUyAMso'pi hastidantAdiSu sUkSmAvasthAmAsAdayanti / 124 prasiddhametat / prAyazastulAmAropite bheNDadantakhaNDe pramANataH sadRze pariNAmAgatAmativiprakRSTAM dhiyamAtanoti iti, tadetat-parizithilAM pariNatimanapekSya nicitatarAM pariNati pudgalAnAmAdhatte / anyathA-- tulyapramANatve sati lAghavaM gauravaM vA, pratipattumazakyam bhavet / tasmAt pUrvaM pUrvaM zarIramuttarottarazarIrApekSayA paristhUladravyArabdhamatizithilanicayamada ca bhavati, uttaraM sUkSmaM pratyArabdhamatighananicayamaNu ca bhavati / pudgaladravyapariNatervicitratvAt / evaJcau-dArikaM zarIramalpadravyaM sthUlaM zithilanicayaM bhavati, tadapekSayA - vaikriyaM bahutaradravyaM tattvArthaniryukta -- audArika Adi zarIra uttarottara sUkSma haiM, yathA - audArika se vaikriya sUkSma hai, vaikriya se AhAraka, AhAraka se taijasa aura taijasa se kArmaNa zarIra sUkSma hai / isa prakAra audArika Adi pA~ca zarIroM meM pUrva-pUrva kI apekSA uttara - uttara zarIra sUkSma haiM / isa prakAra uttara - uratta zarIra sUkSma dravyoM se nirmita hone ke kAraNa sUkSma haiM aura isI kAraNa audArika zarIra ke atirikta zeSa cAra vaikriya Adi dete haiM / pudgaloM kA pariNamana vicitra prakAra kA hai / koI-koI pudgala thor3e hone para bhI pole- pole hone se sthUla dikhAI par3ate haiM, jaise bhiMDI yA kASTha ke pudgala; koI isase viparIta atyanta saghana rUpa meM pariNata hote haiM / ve bahuta adhika hone para bhI sUkSma - pariNata hone se alpa mAlUma hote haiM, jaise hAthIdAMta ke pudgala / zarIra prAyaH dikhAI nahIM yaha bAta prasiddha hai ki lambAI-caur3AI meM barAbara bhiMDI ke aura hAthIdAMta ke khaNDa ko yadi tarAjU para tolA jAya to unake tola meM bahuta antara hotA hai / isase siddha hotA hai ki koI pudgala saghana evaM sUkSma pariNamana vAle aura koI zithila pariNamana vAle hote haiM; anyathA jaba unakA pramANa tulya hai to laghutA aura gurutA kyoM hotI ? isa kAraNa pahalepahale ke zarIra uttarottara zarIroM kI apekSA sthUla dravyoM se bane hue, aura zithila pariNamana vAle hote haiM aura uttarottara zarIra sUkSma dravyoM se nirmita, saghana pariNati vAle aura sUkSma hote haiM / yaha pudgala dravyoM ke pariNamana kI vicitratA hai / isa prakAra audArika zarIra alpadravya vAlA, sthUla aura polA hotA hai, usakI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpizAniyuktizca a01 sU. 30 .. jIvAnAM zarIrabhedakathanam 125 sUkSmaghananicayaM ceti / ataH sUkSme vyapadizyate / atha-audArikaM zarIramutkRSTato yojanasahasrAdhikapramANameva zAstre pratipAditam , vaikriya punaryojanalakSapramANamuktam ataH kathaM tat-sUkSma kathyate ? iti cet atrocyate pramaNo yadyapi-atimahavaikriyaM bhavati / tathApi-adRzyatvAt sUkSmameva tad vyapadizyate, tatkarturicchayA punadRSTigocaraM bhavatIti na ko'pi doSaH evam-vaikriyAdAhArakaM sUkSma bhavati tasya bahutarapudgaladravyArabdhatve'pi sUkSmatarapariNatattvAt-AhArakAt taijasamatisUkSmapariNAmapariNataM bahutarapudgaladravyArabdhaM ca bhavati / taijasAt-kArmaNamatisUkSmamatibahukadrazvyapracitaM ca bhavati taramAt ApekSikIsUkSmatA teSAmavagantavyA, na tu-sUkSmanAmakarmodayajanitA sUkSmatA bhavati iti bhAvaH / athaivaM tAvat kAraNAnAM sUkSmatvAt atibahupudgaladravyArabdhamapi pracayavizeSAt paraM paraM zarIraM sUkSmaM bhavatu-3 kintu-uttarottareSu bahutaradravyArabdhatve kiM pramANamiticet-? ucyate teSAmaudArikazarIrANAM paraM parameva pradezato'saMkhyeyaguNaM bhavati taijasaM-kArmaNaM ca vihAya / tathAcaudArikazarIrapradezebhyo vaikriyazarIrapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti vaikriyazarIraapekSA vaikriya zarIra bahutara dravyoM vAlA, sUkSma aura saghana pariNamana vAlA hotA hai| isI kAraNa vaha audArika kI apekSA sUkSma kahA jAtA hai| prazna-audArika zarIra zAstra meM adhika se adhika eka hajAra yojana se kucha adhika parimANa vAlA kahA gayA hai kintu vaikriya zarIra kucha adhika eka lAkha yojana pariNAma vAlA hotA hai| phira bhI use sUkSma kaise kahA ? uttara--yadyapi pramANa kI apekSA vaikriya zarIra bahuta bar3A hotA hai tathApi adRzya hone ke kAraNa vaha sUkSma hI kahalAtA hai / hA~, vaikriya zarIra banAne vAle kI icchA ho to vaha dRSTigocara bhI ho jAtA hai, ataeva use sUkSma kahane meM koI doSa nahIM hai| isI prakAra vaikriya kI apekSA AhAraka zarIra sUkSma hotA hai / vaha bahusaMkhyaka dravyoM se utpanna hone para bhI sUkSmatara pariNAma vAlA hone se sUkSma hai / AhAraka kI apekSA taijasa zarIra bahuta sUkSma aura bahuta dravyoM se banA hotA hai / taijasa zarIra kI apekSA kArmaNa zarIra bahuta adhika dravyoM se banA huA hone para bhI atyanta sUkSma hotA hai / yahA~ uttarottara zarIroM meM jo sUkSmatA kA vidhAna kiyA gayA hai, vaha ApekSika hai, sUkSmanAma karma ke udaya se utpanna sUkSmatA nhiiN| prazna--kAraNoM kI sUkSmatA hone se bahusaMkhyaka pudgaloM dvArA racita hone para bhI pracaya kI vizeSatA ke kAraNa Age-Age ke zarIra bhale sUkSma hoM kintu Age-Age ke zarIra bahusaMkhyaka pudgaloM se bane haiM, isameM pramANa kyA hai ? uttara-audArika Adi zarIroM kA nirmANa kramazaH asaMkhyAta guNe adhika pradezoM se hotA hai| arthAt audArika zarIra kI apekSA vaikriya zarIra ke pradeza asaMkhyAtaguNe zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 tattvArthasUtre pradezebhyazcAhArakazarIrapradezA asaMkhyeyaguNA bhavanti / pravRddho dezaH pradeza iti vyutpatyA'nantaguNaskandho yadA'nyairanantANukaiH skandhairasaMkhyAtairguNito bhavati tadA-vaikiyazarIragrahaNayogyo bhavati / evaM vaikriyazarIragrahaNayogyaeko'nantapradezaskandhe yadA'nyairanantANukaskandhairasaMkhyAtairguNito bhavati tadAhArakazarIragrahaNayogyatAmAsAdayati kintu-taijasa-kArmaNazarIrayo yaM niyamo vartate, tayorniyamAntara madhunaivAgre'bhidhAsyate / evaJca - audArikazarIrayogyaskandho'nantANuko'pi sarvastoko bhavati, uttaraskandhApekSayA 'nantasaMkhyAyAzcA'nantabhedatvAt / ___ tasmAt-audArikazarIrayogyaekaH skandho yadA'nyairanantapradezaskandhairasaMkhyAtairguNito bhavati, tadA-vaikriyazarIrayogyaH sampadyate iti bhAvaH / evaM vaikriyazarIrayogyaskandhebhya AhArakazarIrayogyAH skandhA asaMkhyeyaguNA bhavanti etAvatA-vaikriyayogyaH skandho yadA'nyairanantapradezaskandhairasaMkhyAtaiguNito bhavati / tadA-''hArakayogyo jAyate iti phalitam / / taijasa-kArmaNazarIra punaH pUrvapUrvApekSayA-pradezArthatvenA'nantaguNe bhavataH / tathAca AhArakAt taijasaM pradezato'nantaguNam , taijasAtkArmaNaM pradezato'nantaguNam , bhavati / evaJca-''hArakazarIraadhika haiM, aura vaikriya zarIra ke pradezoM se AhAraka zarIra ke pradeza asaMkhyAtaguNe adhika hote haiM / AhAraka kI apekSA taijasa ke aura taijasa kI apekSA kArmaNazarIra ke pradeza anantaguNe adhika hote haiM / pravRddha deza pradeza kahalAtA hai, isa vyutpatti ke anusAra jaba anantaguNa skandha anya anantANuka skaMdhoM se asaMkhyAta bAra guNita kiyA jAya taba vaha vaikriya zarIra ke lie grahaNa karane yogya hotA hai| isI prakAra vaikriya zarIra ke lie grahaNa karane yogya eka ananta pradezI skandha jaba anya anantANuka skaMdhoM se asaMkhyAta vAra guNita kiyA jAtA hai, taba vaha AhArakazarIra ke lie grahaNa karane yogya hotA hai| magara taijasa aura kANa zarIra ke viSaya meM yaha niyama lAgU nahIM hotA / unake lie dUsarA niyama hai jo abhI Age kahA jAegA / isa prakAra audArika zarIra ke yogya skaMdha anantANuka hone para bhI uttara skaMdhoM kI apekSA saba se choTA hotA hai / kyoMki ananta saMkhyA ke ananta bheda haiM / ___ isakA bhAvArtha yaha hai ki audArika zarIra ke yogya eka skaMdha jaba anya anantapradezI skaMdhoM ke sAtha asaMkhyAta bAra guNita kiyA jAtA hai taba vaha vaikriya zarIra ke yogya banatA hai / isI prakAra vaikriya zarIra ke yogya skaMdhoM se AhArakazarIra ke yogya skaMdha asaMkhyAtaguNA hotA hai / isakA phalitArtha yaha hai ki vaikriya zarIra ke yogya skaMdha jaba anya anantapradezI asaMkhyAta skaMdhoM se guNita hotA hai taba vaha AhAraka zarIra ke yogya hotA hai| taijasa aura kArmaNa zarIra pUrva-pUrva ke zarIra kI apekSA pradezoM se ananta guNita hote haiM / isa prakAra AhArakazarIra se taijasa meM anantaguNA pradeza haiM aura taijasa kI apekSA kArmaNa zarIra anantaguNita pradezoM vAlA hai| abhiprAya yaha huA ki AhAraka zarIra ke yogya ana zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 1 sU. 30 jIvAnAM zarIramedakathanam 127 yogyo'nantANukaskandho'nyairanantaparamANu pracitaskandhaira na ntairyadA guNito bhavati, tadA - taijasazarIragrahaNayogyo bhavati / evam-taijasazarIrayogyo'nantANukaskandho'nyairanantANukaiH skandhairyadA guNito bhavati, tadA-kArmaNazarIragrahaNayogyaH sampadyate tathAcoktamprajJApanAyAM 21 ekaviMzatitame zarIrapade - " savvatthovA AhAragasarIrA davvaTTayAe veuvviyasarIrA davdvayAe asaMkhejjaguNA, orAlisarIrA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA teyAkammagasarIrA do vi tullA davvaTTayAe, anaMtaguNA padesa yAe savvatthovA AhAragasarIrA padesaTTayAe, veuvviyasarIrA padesa - yA asaMkhejjaguNA, orAliyasarIrA padesaTTayAe asaMkhojjaguNA, teyagasarIrA padesaanaMtaguNA, kammagasarIrA padesaTTayAe anaMtaguNA" ityAdi / chAyA - sarvastokAni AhArakazarIrANi dravyArthatayA, vaikriyazarIrANi dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAni, audArikazarIrANi dravyArthatayA - asaMkhyeyaguNAni, taijasakArmaNazarIre dve apitu dravyArthatayA - anantaguNe pradezArthatayA, sarvastokAni AhArakazarIrANi pradezArthatayA, vaikiyazarIrANi pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni, audArikazarIrANi pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni, taijasazarIrANi pradezArthatayA anantaguNAni, kArmaNarIrANi pradezArthatayA anantaguNA / kizca -- anyazarIrebhya staijasakArmaNazarIrayoH aparo'yaM vizeSaH yata - taijasakArmaNazarIre lokAntaM vihAya sarvatrA'pratihate bhavataH / lokAnte tu te api pratihate bhavataH / ayamAzaya jIvAjIvAdhArakSetraM tAvad lokapadena vyapadizyate, tasya lokasyA'nto'vasAnaM lokAnta ucyate, tasmin-- lokAnte hi - taijasa - kArmaNazarIre pratihanyete, tatra - gatisthitihetudharmAdharmadravyAbhAvAt, tadupagrahAddhi jIvAnAM pugalAnAM ca gatiH saJjAyate / tANuka skaMdha jaba anya ananta ananta pradezoM vAle skaMdhoM se guNita kiyA jAya, taba vaha taijasa zarIra ke lie grahaNa karane yogya hotA hai / isI prakAra taijasa zarIra ke yogya anantANuka skaMdha anya anantANuka skaMdhoM se guNita kiyA jAya taba kArmaNazarIra ke lie grahaNa karane yogya hotA hai / prajJApanAsUtra ke zarIra pada ke ikkIsaveM 21 pada meM kahA hai dravya kI apekSA AhAraka zarIra saba se thor3e haiM, dravya kI apekSA vaikriya zarIra unase asaMkhyAta guNA adhika haiM, dravya kI apekSA audArikazarIra unase bhI asaMkhyAta guNA haiM, taijasa aura kArmaNazarIra donoM dravya kI apekSA tulya haiM kintu anantaguNA haiM, pradezoM kI apekSA sabase kama AhAraka zarIra haiM, vaikriya zarIra pradezoM kI apekSA unase asaMkhyAtaguNA haiM, audArikazarIra pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiM taijasazarIra pradezoM kI apekSA anantaguNA haiM aura kArmaNazarIra pradezoM kI apekSA ananta guNA haiM, ityAdi / anya zarIroM se taijasa aura kArmaNa zarIra kI eka vizeSatA yaha bhI hai ki ye donoM lokAnta ke sivAya sarvatra apratihata hote haiM / hA~, loka ke anta meM ye bhI pratihata ho jAte haiM / Azaya yaha hai ki jIvoM aura ajIvoM kA AdhArabhUta kSetra loka kahalAtA hai / loka ke anta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 tattvArthasUtre yathA-jalacarANAM matsyAdInAM jaladravyApekSA gati rupajAyate, lokAntAdanyatra tu-sarvasmis loke na tayoH pratighAtaH kvApi sambhavati, tayormUrtatve'pi atisUkSmatvAt sarvavartmasu gateH pratighAtaH sadAcAramuneriva sambhavati, te dveapi taijasakArmaNazarIre na kiJcit pratihatasnehaparvatajaladhivalayadvIpapAtAlanarakavimAnaprastarANAmapi bhedane vidaghati vannavadakSatasvarUpe sati na kadAcidapi kuNThatAmAsAdayataH / yathAhi -- parisphuranmUrtayo'pi tejo'vayavAH lohapiNDAntaH pravizantaH kayApi yuktyA nivArayituM na pAryante, tannivAraNAya ca jalakaNAH samAhRtA bhavanti / sUkSmatvAt evameva-- taijasa-kArmaNazarIre rAjavallabhapuruSavizeSavata sarvatrApratihatapravezanirgame avagantavye / uktaJca rAjapraznIyasUtre-66-sUtre "appaDihayagaI" apratihatagatiH / kiJcataijasakArmaNazarIrAbhyAM na jAtucit saMsArIjIvo virahito bhavati saMsAribhiH saha tayoranAdisambandhAt / ko lokAnta meM taijasa aura kArmaNa zarIra pratihata ho jAte haiM, arthAt jahA~ loka kA anta hotA hai vahA~ taijasa-kArmaNa zarIra kI gati kA bhI anta ho jAtA / loka ke bAhara gati kA kAraNa dharmadravya aura sthiti kA kAraNa adharmadravya nahIM hotA / dharmadravya ke nimitta se hI jIvoM aura pudgaloM kI gati hotI hai| ataeva jahA~ dharmadravya kA abhAva hai vahA~ gati kA bhI abhAva hotA hai| jaise matsya Adi jalacaroM kI gati jala kI sahAyatA se hotI hai, usI prakAra samasta jIvoM aura pudgaloM kI gati dharmadravya kI sahAyatA se hI hotI hai| lokAnta ko chor3a kara sampUrNa loka meM kahIM bhI unakA pratighAta nahIM hotA arthAt unakI gati meM rukAvaTa nahIM AtI / yadyapi ye donoM zarIra bhI mUrsa haiM, phira bhI atyanta sUkSma hone ke kAraNa apratihata haiM / cAhe parvata ho yA samudra, valaya, dvIpa, pAtAla, naraka athavA vimAna kA pAthar3A ho, use bheda kara ve sarvatra apratihata gati hote haiM / unakA svarUpa vajra ke samAna akSata hai| jaise cama camAte hue teja ke avayava lohe ke piNDa ke bhItara praveza kara jAte haiM aura kisI bhI yukti se roke nahIM jA sakate, kyoMki ve sUkSma hote haiM, usI prakAra taijasa aura kArmaNa zarIra bhI rAjA ke priya puruSa ke samAna sarvatra praveza karate aura nikalate haiM / rAjapraznIya sUtra ke, 66 veM sUtra meM unheM 'appaDihayagaI' arthAt binA kisI rukAvaTa ke gati karane vAle kahA hai| taijasa aura kArmaNa zarIra se saMsArI jIva kadApi rahita nahIM hotA / samasta saMsArI jIboM ke sAtha unakA saMbandha anAdi kAla se hai| jaise suvarNa aura pASANa kA saMyoga anAdi hai tathA AkAza aura pRthvI Adi kA saMyoga anAdikAlIna hai, usI prakAra jIva ke sAtha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 sU0 30 jIvAnAM zarIrabhedakathanam 121 evaJca suvarNadhAtupASANasaMyogavat gaganapRthivyAdisaMyogavad vA tayorjIvena saha saMbandhaH naikAntata evA'nAdiH sambandhaH api tu-dravyAstikanayA'vaSTabhbhena tayoratidIrghakAlapravAhAdavicchedavartI nikhilabhaviSyadavasthAntarabIjabhuto vicitrapariNAmazaktipracitapudgaladravyaiH-rAghIyamAnapracayA'pacayo'nAdipuruSaprayatnaniSpAdya vividharUpakarmavikArAvicchedaH santAnavizeSastadabhyupagamenA'yamanAdisambandhI vyavahiyate / AdimAMzca paryAyavaktavyatAbhyantaritatvAt / athA--'nAdisambandhe satyapi ete tAvat taijasakArmaNazarIra kim azeSasaMsAriNa eva bhavataH- Ahosvit-kasyacideva saMsAriNo bhavataH iti cet- ucyate sarvasyaiva saMsAriNo jIvasya taijasakArmaNazarIre bhavataH na tu-kasyacideva jIvasyeti bhAvaH / atha-yathA taijasakArmaNazarIre'nAdisambandhAt sarvasya saMsArijIvasya yugapadbhavataH tathAkisanyapi zarIrANi yugapadekasya bhavanti ? utAho na, ityAzaGkAyAmucyate / AditazcatvAri bhAjyAni ekasya jIpasya yugapat taijasakArmaNe vA bhavataH ? taijasakAmaNaudArikANi vA bhavanti-2 taijasakArmaNavaikriyANi vA bhavanti 3 taijasakArmaNaudArikavaikriyANi vA bhavanti-4 taijasakArnagaudArikAhArakANi vA bhavanti-5 kArmaNameva vA bhavati-6 kArmaNaudArike vA bhavataH-7kArmaNacaikriye vA bhavataH-8 kArmaNaudArikavaikriyANi vA bhavanti-9 kArmaNaudArikAhArakANi cA bhavanti-10 kArmaNataijasaudArikavaikriyANi vA bhavanti-11kArmaNataijasaudArikANi vA bhavanti12 na tu kadAcit-yugapat paJcazarIrANi bhavanti ekasya jIvasya, nApi-vaikriyAhArake kasyacid yugapad bhavataH, svAbhivizeSAt -labdhidvayAbhAvAt' ina donoM zarIroM kA sambandha anAdikAlIna hai| kintu yaha anAdi sambandha ekAnta rUpa se nahIM samajhanA caahie| kintu dravyArthika naya kI apekSA se hI samajhanA cAhie / donoM zarIra prayAha rUpa meM anAdi kAlina haiM / tAtparya yaha hai ki ina donoM zarIroM kI paramparA anAdikAla se avicchinna rUpa meM calI A rahI hai aura jaba taka jIva ko mukti prApta nahIM hotI taba taka calatI rahatI hai| parantu paryAya kI apekSA se unakA sambandha AdimAna bhI hai| dravya se anAdi sambandha hone para bhI ye taijasa aura kArmaNa zarIra kyA sabhI saMsArI jIvoM ke hote haiM athavA kisI-kisI ke hI hote haiM ? isa prazna kA uttara yaha hai ki sabhI saMsArI jIvoM ke taijasa-kArmaNa zarIra hote haiN| aisA nahIM ki kisI ke hoM aura kisI ke na hoN| prazna - jaise taijasa aura kArmaNa zarIra anAdi kAlIna sambandha hone se sabhI saMsArI jIvoM ke sAtha-sAtha hote haiM, usI prakAra kyA anya zarIra bhI eka sAtha eka jIva ko hote haiM,athavA nahIM ? uttara bhajanA se eka jIva ke eka sAtha cAra zarIra taka ho sakate haiM-(1) eka jIva ke eka sAtha taijasa aura karmaNa-do zarIra hote haiM (2) kisI ke taijasa, kArmaNa aura audArika hote haiM (3) kisI ke taijasa, kArmaNa aura vaikriyA hote haiM (4) kisI ke taijasa, kArmaNa, audArika aura vaikriya hote haiM (5) kisI ko taijasa, kArmaNa, audArika aura AhAraka hote haiM / (6) kisIko kArmaNa hI hotA hai (7) kisIko kArmaNa aura audArika hote haiM (8) kisIko kArmaNa aura paikriya hote hai (9) kisIko kArmaNa audArika aura vaikriya hote haiM (10) kisIko kArmaNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre 130 ime ubhe labdhI yugapadekatra na sambhavato vyaktirUpeNa, yasmin-kAle vaikriyam-tasminneva kAle nAhArakaM sambhavati. / paryAyeNa punaH sambhavataH, vaikriyaM kRtvA-uparatatad vyApAraH AhArakaM karotyeva / tadabhAvAcca naikakAle paJcazarIrANi sambhavanti-ekasya jIvasyeti bhAvaH / uktaJca prajJApanAyAM ekaviMzatitama 21 zarorapade-"jassa NaM bhaMte-! oraaliysriirN-0| goyamA? jassa orAliyasarIraM tassa veuvviyasarIraM siya asthi-siya natthi, jassa veubviyasarIraM tassa orAliyasarIraM siya atthi-siya Natthi / jassa NaM bhaMte ! orAliyasarIraM tassa AhAragasarIraM jassa AhAragasarIraM tassa orAliyasarIraM-goyamA ! jassa orAliyasarIraM tassa AhAragasarIraM siya asthi siya Natthi, jassa AhAragasarIraM tassa orAliyasarIraM NiyamA asthi / jassa NaM bhaMte ! orAliyasarIraM tassa teyagasarIraM, jassa teyagasarIraM tassa orAliyasarIraM ! goyamA ! jassa orAliyasarIraM tassa teyagasarIraM NiyamA atthi, jassa puNa teyagasarIraM tassa orAliyasarIraM siya asthi siya Natthi, evaM kammagasarIrevi, jassa NaM bhaMte ! veuvviyasarIraM tassa AhAragasarIraM, jassa AhAragasarIraM tassa veuviyarIraM ! goyamA ! jassa veuvvisarIraM tassa AhAragasarIraM Natthi, jassa puNa AhAragasarIraM tassa veuvviyasarIraM Natthi, teyA kammAiM jahA orAlieNaM samaM taheva, AhAragasarIreNa vi samaM teyAkammAiM taheva uccAriyavvAI, jassa NaM bhate-! teyagasarIraM tassa kammagasarIraM jassa kammagasarIraMtassa teyagasarIraM ? goyamA ! jassa teyagasarIraM tassa kammagasarIraM NiyamA atthi, jassa vi kammagasarIraM tassa vi teyagasarIraM NiyamAatthi " iti chAyA-yasya khalu bhadanta-1 audArikazarIram 0 gautama ! yasya-audArikazarIram-tasya vaikriyazarIraM syAdasti syAnnAsti / yasya vaikriyazarIraM tasya-audArikazarIraM syAdasti syAnnAsti, audArika aura AhAraka hote haiM (11) kisIko kArmaNa, taijasa audArika aura vaikriya hote haiM (12) kisIko kAmeNa, taijasa aura audArika hote haiN| eka jIvako pAMca zarIra kabhI nahIM ho sakate, kyoMki AhAraka auraka-vakriya zarIra sAtha sAtha nahIM hote, donoM labdhiyAM ekajIvako eka sAtha nahIM hotii| ye donoM labdhiyA~ eka sAtha eka jIva meM vyakta rUpa meM nahIM ho sakatI jisa kAla meM vaikriya labdhi kA prayoga kiyA jAtA hai, usa samaya AhAraka labdhi kA prayoga nahIM hotA / hA~ Age-pIche prayoga kiyA jA sakatA hai| pahale vaikriya zarIra karake usake vyApAra se nivRtta ho jAya to bAda meM AhArakazarIra banA sakatA hai / aisI sthiti meM eka jIva ke eka sAtha pA~ca zarIra nahIM ho sakate / prajJApanA ke 21 veM pada meM kahA hai __ prazna--bhagavan ! jisa jIva ko audArika zarIra hai usako vaikriya zarIra aura jisako vaikriya zarIra hotA hai usako audArika zarIra hotA hai yA nahIM ? uttara-gautama ! jisako audArikazarIra hai usako vaikriyA zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM hotA / jisake vaikriya hai usake audArika zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM honA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 1 sU0 30 jIvAnAM zarIrabhedakathanam 131 yasya khalu bhadanta ! audArikazarIraM tasya AhArakazarIram, yasya AhArakazarIraM tasyaaudArikazarIram / gautama ! yasya audArikazarIraM tasya-AhArakazarIraM syAdasti syAda nAsti, yasya AhArakazarIraM tasya-audArikazarIraM niyamAdasti yasya khalu bhadanta ! audArikazarIram. tasya taijasazarIram , yasya taijasazarIraM tasya- audArikazarIram / gautama ! yasyaudArikazarIraM tasya taijasazarIraM niyamAdasti, yasya punastaijasazarIraM tasya audArikazarIraM syAdasti syAnnAsti / evaM kArmaNazarIre'pi yasya khalu bhadanta-! vaikriyazarIraM tasya-AhArakazarIram yasya-AhArakazarIraM tasya vaikriyazarIram / gautamA-! yasya vaikriyazarIraM tasyA''hArakazarIraM nAsti / yasya punarAhArakazarIraM tasya vaikriyazarIraM nAsti taijasakArmaNe yathA-audArikeNa samam tathaiva AhArakazarIre'pi samaM taijasakArmaNe tathaiva-uccArayitavye / yasya khalu bhadanta ? taijasazarIraM tasya kArmaNazarIram yasya kArmaNazarIraM tasya taijasazarIram / __ prazna-bhagavan ! jisako audArika zarIra hai usako AhArakazarIra aura jisako AhAkazarIra hai usako audArikazarIra hotA hai ? uttama--gautama ! jisako audArikazarIra ho usako AhAraka zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM; jisako AhAraka zarIra hai usako audArika zarIra niyama se hotA hai| prazna --bhagavan ! jisako audArika zarIra hotA hai usake taijasa aura jisako taijasa zarIra hotA hai usake audAdika hotA hai ki nahIM ? uttara--gautama ! jisako audArika zarIra hai usako taijasa zarIra niyama se hotA hai; kintu jisaka taijasa zarIra ho usako audArika zarIra hotA bhI hai athava nahIM bhI hotA / aisA hI kArmaNa zarIra ke lie bhI kahanA caahie| prazna-bhagavan ! jisako vaikriya zarIra hai usako AhAraka zarIra aura jisako AhAraka zarIra hai usako vaikriya zarIra hotA hai ? uttara-gautama ! jisako vaikriya zarIra hotA hai, usako AhAraka zarIra nahIM hotA, jisako AhAraka zarIra hotA hai usako vaikiya zarIra nahIM hotA / taijasa aura kArmaNa zarIra ke viSaya meM audArika ke saMbandha meM jaisA kahA hai, vaisA hI yahA~ samajhanA cAhie aura AhAraka zarIra ke viSaya meM bhI usI prakAra kahanA cAhie; arthAt jisaka vaikriya athavA AhAraka zarIra hotA hai, usake taijasa aura kArmaNa zarIra niyama se hote haiN| prazna-bhagavan ! jisake taijasa zarIra hotA hai usake kArmaNa aura jisake kArmaNa hotA hai usake taijasa hotA hai ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 tattvArthasUtre ___ gautama-? yasya taijasazarIraM tasya kArmaNazarIraM niyamAdasti yasyApi kArmaNazarIram tasyApi taijasazarIraM niyamAdasti. iti // 30 // mUlasUtram --"kammagaM uvabhogavajjie" // 31 // chAyA-kArmaNamupabhogavarjitam-" // 31 // tattvArthadIpikA- pUrvasUtre-audArikavaikriyataijasakArmaNabhedena paJcavighaM zarIraM prarUpittam samprati-kArmaNaprastAvAt tad viSayaM kiJcid vaiziSTayaM pratipAdayitugAha "kammagaM upabhogavajjie-" iti / kArmaNam-karmaNA nirvRttaM niSpannaM pUrvoktasvarUpaM kArmaNazarIram upabhogavarjitam indriyapraNAlikayA zabda--varNa-gandharasa-sparzAdInAmupalabdhirUpayogaH, tadvarjitam tadahitaM vartate vigrahagatau kArmaNazarIrasatve bhAvendriyanivRttikSayopazamalabdhau satyAmapi dravyendriyanikRtyagAvAt zabdAdhupabhogAbhAvo bhavati / tathAca--audArikAdizarIrasadbhAve sukhaduHkharUpaviSayabhogaH pratyakSasiddho vartate kintu-yayavigrahagatau kArmaNazarIraM bhavati tadA nA'nena zarIreNa zabdAdiviSayopabhogaH sambhavati / tasmAtkArmaNazarIraM nirUpabhogaM bhavati // 31 // mUlasUtram---orAlie duvihe saMmucchime-gabbhavakkaMtie ya // 32 // chAyA -- "audArikaM dvividham , sammUcchima-garbhavyutkrAntika ca-" // 32 // uttara---gautama ! jisako taijasa zarIra hotA hai usako kArmaNa zarIra niyama se hotA hai aura jisako kArmaNa zarIra hotA hai usako taijasa zarIra niyama se hotA hai // 30 // sUtra- 'kammagaM uvabhoga vajjie' // 31 // mUlasUtrArtha-kArmaNa zarIra upabhoga se rahita hai // 31 // tattvArthadIpikA-pUrva sUtra meM audArika, vaikriya, AhArapha, taijasa aura kArmaNa ke meda se pA~ca prakAra ke zarIroM kA nirUpaNa kiyA gayA / aba kArmaNa kA prakaraNa hone se usake viSaya meM kucha viziSTatA kA pratipAdana karate haiM--- karma se utpanna hone vAlA; pUrvokta svarUpa vAlA kArmaNa zarIra upabhoga se rahita hai| indriyoM ke dvArA zabda, rUpa, gaMdha, rasa aura sparza Adi kI upalabdhi hotA upabhoga kahalAtA hai| kArmaNa zarIra isa upabhoga se rahita hai| vigrahagati meM kArmaNa zarIra ke vidyamAna rahane para bhI aura labdhi rUpa bhAvendriya ke hone para bhI dravyendriyoM kA abhAva hone se zabda Adi bhogA upamoga nahIM hotA hai| audArika Adi :zarIroM ke sadbhAva meM sukha-duHkha rUpa viSayoM kA upabhoga to pratyakSa se saddha hai, kinatu jaba vigraha gati meM kArmaNa zarIra hotA hai taba isa zarIra se zabd Adi viSayoM kA upabhoga nahIM ho sakatA / isa kAraNa kArmaNa zarIra ko upabhoga se rahita kahA gayA hai // 31 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryaktizca a0 1 sU. 32 audArikazarIrasya bhedakathanam 133 tattvArthadIpikA--pUrvokteSu garbhavyutkrAntika-sammUrcchano-papAteti triSu janmasu kasmin janmani-audArikAdipaJcazarIrArNA madhye katamat-zarIraM bhavatIti jijJAsAyAmAha -orAlie duvihe saMmucchime gabbhavakkaMtie ya-" iti / audArikam udAreNa sthUlena pugalena nirvRttaM zarIram audArikamucyate tacca-dvividham sammUchimam-garbhavyutkrAntikaM ca tathAca-sammUrchanajanmanAM garbhavyutkrAntikAnAM jIvAnAm audArikaM zarIraM bhavati, na tu-teSamaudArikamevetyavadhAraNam / taiNasa kArmaNazarIradvayamapi teSAM sambhavati / labdhipratyayavekriyA-''hArakayovA garbhavyutkrAntikAnAM jIvAnAmuttarakAlabhAvitvAt / audArikazarIraM khalu jaghanyenA'GgulAsaMkhyeyamAgapramANam utkRSTenasahasrayojanapramANaM ceti / ___ tatrodAraM tAvat-vayaH pariNAmenopacIyamAnatayA vardhanam , kyo haniprAptyA ca jIrNatA bhavati audArikazarIrasya, zithilasandhibandhanena lambamAnacarmamaNDalena ca zIrNatA tasya bhavatIti bhaavH||32|| tattvArthaniyuktiH --pUrvoktAnAmaudArikAdipaJcAnAM zarIrANAM katamat zarIraM sammUrcchanAdiSu triSu janmasu kva jAyate ityAzaGkAyAmAha-audArikaM zarIraM tAvad dvividhaM prajJaptam , sammUchimaM-garbhavyutkrAntikaJceti tathAca-sammUrcchanajanmanA-garbhajanmanAM ca prANinAmaudArikaM zarIra mRlasUtrArtha - "orAlie duvihe" ityAdi // 32 // tattvArthadIpikA--pahale tIna prakAra ke janma kahe gae haiN| unameM se kisa janma meM audArika Adi pA~ca zarIroM meM se kauna sA zarIra hotA hai ? aisI jijJAsA hone para kahate haiM audArika zarIra do prakAra kA hai-saMmUrchima aura garbhavyutkrAntika / udAra arthAt sthUla pudgaloM se banane vAlA zarIra audArika kahalAtA hai / usake do bheda haiM-sammUrchima aura garbhavyutkrantika / isa prakAra sammUrchana janma aura garbhajanma se utpanna hone vAle jIvoM ko audArika zarIra hotA hai / yahA~ aisA avadhAraNa nahIM karanA cAhie ki unako audArika hI hotA hai| kyoMki unake taijasa aura kArmaNa zarIra bhI hote haiM, labdhinimittaka vaikriya aura AhAraka zarIra bhI garbhaja jIvoM ke Age cala kara ho sakate hai / audArika zarIra jaghanya se aMgula ke asaMkhyAta bhAga pramANa aura utkRSTa se hajAra yojana pramANa se kucha adhika hotA hai| audArika zarIra, jaise-jaise umra bar3hatI jAtI hai, vaise-vaise vRddhi ko prApta hotA rahatA hai aura jaba umra kI hAni hone lagatI hai to jIrNa hone lagatA hai; phira jaba sandhibandhana DhIle par3a jAte haiM aura camar3I laTakane lagatI hai to zIrNa hotA hai // 32 // tattvArthaniyukti-pUrvokta audArika Adi pA~ca zarIroM meM se kaunasA zarIra sambhUchaina Adi tIna janmoM meM se kahA~ hotA hai ? isa prakAra kI AzaMkA hone para kahate haiM audArika zarIra do prakAra kA hai-sammUrchima aura garbhaja / ataH sammUrcchana janma vAle tathA garbhajanma vAle prANiyoM ko audArika zarIra hotA hai, kintu aisA niyama nahIM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 tattvAryasUtre mammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm bhavati na tu audArikamevetyavadhAraNam / taijasa-kArmaNazarIradvayamapi teSAM sambhavati, labdhipratyayavaikriyAhArakayorvA garbhajanmanAM prANinAmuttarakAlabhAvitvAt / audArikaM zarIraM jaghanyenA'GgulA'saMkhyeyabhAgapramANamutkRSTato yojanasahasrapramANaJceti / tatra-udAram , udgamaH udgamanaM prAdurbhAvaH yatautpAdanAt prabhRti anusamayamudgacchati-vardhatejIryate-zIryate-pariNamati ityudAram, 'udAramevaudArikam vayaHpariNAmenopacIyamAnatayA vardhanaM bhavati / vayohAniprAptyA jIrNanaM bhavati, zithilasandhibandhanena lambamAnadharmamaNDalena ca zIrNatA bhavati / samantAt-jarAbhAravidhuritatayA-''namati, paripelavagrahaNazaktIndriyagrAmaM valIvalayalekhA vicitram anyadevopajAyate iti pariNamanamapi tasya pratyakSasiddham yathA cedamaudArikamevaM vidhA'nekavizeSaNaviziSTaM vartate na tathA-vaikriyAhAraka-taijasakArmaNAni bhavanti / vaikriyasya jarasA-vivRddhayAvA pratikSaNaM yogo nAsti yathAvasthitatvAt / evamAhArakasyApi, taijasa-kArmaNayostu-sutarAM na tatsamasti tasyAGgopAGgAdyanivRtteH / ki unako audArika zarIra hI hotA hai; kyoMki unheM taijasa aura kArmaNa zarIra bhI prApta hotA hai / inake atirikta garbha janma vAloM ko Age calakara labdhijanita vaikriya aura AhAraka zarIra bhI ho sakate haiM / audArika zarIra kI avagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa se eka hajAra yojana se kucha adhika kI hotI hai| udAra arthAt udgama, udgamana kA artha hai prAdurbhAva jo zarIra utpatti sele kara pratyeka samaya udgama karatA hai arthAt vRddhi ko prApta hotA rahatA hai, phira jIrNa aura zIrNa hotA hai, vaha audArika zarIra kahalAtA hai / yaha zarIra vaya ke pariNamana ke anusAra upacita-puSTa hotA jAtA hai aura vaya kI hAni hone para jIrNa hotA hai / isake jor3a jaba DhIle par3a jAte haiM aura camar3I laTakane lagatI hai to zIrNa bhI hotA hai| jarA ke bhAra ke kAraNa jhuka jAtA hai / indriyoM kI viSaya ko grahaNa karane kI zakti kSINa-kSINatara hone lagatI hai aura jhurriyA~ par3a jAtI haiM / isa prakAra dhIre-dhIre yaha kucha kA kucha ho jAtA hai ! pahacAnA bhI nahIM jA sakatA ki yaha vahI sundara aura supuSTa zarIra hai; isa prakAra kA pariNamana pratyakSa se siddha hai / isa audArika zarIra meM ye jo vizeSatA haiM, ve vaikriya, AhAraka, taijasa yA kArmaNa zarIra meM nahIM hai| vaikriya zarIra Adi se anta taka jyoM kA tyoM rahatA hai| usameM audArika zarIra kI bhA~ti kSaNa-kSaNa meM parivartana nahIM hotA / na jarA ke kAraNa kSINa hotA hai aura na viziSTa prayogoM se vRddhi ko hI prApta hotA hai / AhAraka zarIra meM bhI aisA parivartana nahIM hotA / taijasa aura kArmaNa zarIra meM to usakA saMbhava hI nahIM hai, kyoM ki unameM aMgopAMgoM kA nirmANa nahIM hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 32 audArikazarIrasya medakathanam 135 kiJca-grAhyAdidharmayogAd gRhyate-hastAdyavayavairindriyairvA, chidyate-parazvAdinA, bhidyatenArAca-kuntAdinA, dahyate-vahnisUryAdinA, apahiyate mahAvAyuvegena ityevamAdibhirvidAraNAdudAramucyate mAMsAsthisnAyavAdyavayavabaddhatvAcca / vaikriyAdiSu ca-mAMsAsthigrAhyAdayo vizeSA na bhavanti / kiJca---sthUlamevo-dAramucyate, svalpapradezopacitatvAt bahattvAcca, pradhAnaM vA udAram, tIrthabheNDavadudAraM sthUlamucyate / sthUlatvAd bheNDakavat UrdhvaM gatamucchAyamudgatamatipramANatvAt , puSTaMzukrazoNitAdipracitasvAt bRhat-pratikSaNaM vRddhiyogAt mahacca-yojanasahasrapramANAvasthitArohaNa-- pariNAhatvAt , udaarmevaudaarikmucyte| vaikriyAdInAM ca parasya-parasya sUkSmatvAnnaivaM sambhavati itibhaavH|| uktaJca prajJApanAyAM 21 ekaviMzatitame zarIrapade--'orAliyasarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taMjahA-samucchime-gabbhavakkaMtie ya" iti / audArikazarIraM khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam-! gautama-4 dvividhaM prajJaptam tadyathA-sammUchimam garbhavyutkrAntikaJceti // 32 // isake atirikta audArika zarIra grAhya hone ke kAraNa grahaNa kiyA jA sakatA haiMhAtha Adi avayavoM ke dvArA bhI grahaNa kiyA jA sakatA hai aura indriyoM ke dvArA bhI grahaNa kiyA jA sakatA hai / parazu Adi ke dvArA usakA chedana ho sakatA hai, bANa yA bhAle Adi ke dvArA bhedana ho sakatA hai agni aura sUrya Adi ke dvArA jalAyA jA sakatA hai, mahAvAyu ke vega ke dvArA apahRta ho sakatA hai / ityAdi aneka prakAra se vidAraNa saMbhava hone se yaha zarIra udAra yA audArika kahalAtA hai isake atirikta mAMsa, haDDI, nasoM Adi se banA huA hone ke kAraNa bhI ise audArika kahate haiM / vaikriya Adi anya zarIra na to mAMsa, haDDI Adi ke bane hote haiM aura na unakA grahaNa, vidAraNa, chedana, bhedana Adi ho sakatA hai| athavA jo sthUla ho vaha udAra kahalAtA hai / thor3e pradezoM se banA hone para bhI yaha bar3A hotA hai| yA udAra kA artha pradhAna bhI hai / pradhAna isa kAraNa ki isI zarIra ke dvArA sakala saMyama, tIrthakaratva, mukti Adi kI prApti ho sakatI hai / athavA bhiMDI ke samAna polA hone se bhI yaha udAra kahA jAtA hai / udAra kA artha u~cA bhI hai-yaha zarIra baDe pariNAma vAlA hotA hai / yA udAra arthAt puSTa, kyoM ki yaha zukra-zoNita se upacita hotA hai| yaha bRhat bhI hai, kyoM ki kSaNa-kSaNa meM isakI vRddhi hotI haiM / udAra kA artha bar3A bhI hai, kyo ki yaha eka hajAra yojana kI avagAhanA vAlA hotA hai / jo udAra hai vahI audArika kahalAtA hai vaikriya Adi zarIra uttarottara sUkSma hote haiM, ataeva unameM isa prakAra kI udAratA kA saMbhava nahIM hai / prajJApanAsUtra ke 21 ikkIsaveM zarIrapada meM kahA hai prazna-bhagavan ! audArika zarIra kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! do prakAra kA hai, yathA sammUcchiya aura garbhavyutkrAntika // 32 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 tatvArthastre mUlasUtram beuvviyaM duvihaM, upapAiyaM-ladipattayaM ca-" // 33 // chAyA vaikriya dvividham aupapatikaM labdhipratyayaM ca-" // 33|| tattvArthadIpikA-pUrva tAvat-aupapAtikazarIraM prarUpitam samprati-vaikriyaM zarIraM prarUpayitumAha -"yeuvviyaM duviham, ukvAiyaM-laddhipattayaM ca-" vaikriya-vikriyayA nirmitaM zarIram baikriyaM vikurvaNatayA niSpAditaM dvividhaM bhavati / tadyathA-aupapAtikam , labdhipratyayaJca, tatropapAte bharamaupapAtikam / labdhipratyayaJca-labdhiH pratyayo heturyasya tat-labdhipratyayam , tapo vizeSAd RddhiprAptiH khalu labdhirucyate / / tathAca-aupapAtikaM labdhipratyayaM cetyevaM vaikriyazarIraM dviprakArakaM bhavati / vakSyamANataijasazarIramapi labdhipratyayaM bhavatIti vakSyate / labdhipratyayaJca-vaikriyazarIraM SaSThaguNasthAnavartinaH kasyacidbhavatIti bodhyam / uttaravaikriyazarIrasthitizca jaghanyenotkRSTena cA'ntarmuhUrta bhavati, tIrthakRjjanmAdau ca bahukAlasAdhyaM tattat sambandhikarmakartuM ghaTikAdvayAt-ghaTikAdvayAt muhUrtarUpAd upa[parianyad anyad baikriyaM zarIraM devAdaya utpAdayanti / chinnakamalinIkandobhayapArzvalagnatantuvad uttarazarIreSu AtmapradezAn antarmuhUrte pUrayanti ca tenottaravaikriyazarIraM yatheSTakAlaM tiSThati / atropapAtajanma-upapAtazabdena kathyate, tasmin upapAta mUlasUtrArtha----'veubviyaM duvihaM'-- ityAdi // 33 // vaikiya zarIra do prakAra kA hai-aupapAtika aura labdhipratyaya // 33 / tattvArthadIpikA-- pahale audArika zarIra kA nirUpaNa kiyA gayA, aba vaikriya zarIra kA pratipAdana karate haiM vaikriya zarIra ke do bheda haiM-aupapAtika aura labdhipratyaya jo zarIra vikriyA yA viDuMbaNA se utpanna hotA hai, use vaikriya kahate haiM, vaha do prakAra kA hai-aupapAtika aura labdhi pratyaya / jo upapAtajanma meM ho vaha aupapAtika zarIra kahalAtA hai aura jo zarIra labdhi arthAt viziSTa tapasyA Adi se utpanna RdbhivizeSa se paidA ho vaha labdhipratyaya kahalAtA hai| ___ labdhipavyaya vaikriya zarIra kisI-kisI manuSya aura tiryaJcoM ko hotA hai / usa uttara vaikiya zarIra kI jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hotI hai / tIrthakarake janma Adi avasaroM para devoM ko aise kArya karane par3ate haiM jo bahuta kAla meM sampanna ho, taba una kAryoM ko karane ke lie ve vaikriya zarIra banAte haiN| ___kamalinI ke kanda ko tor3a diyA jAya to usake Tukar3o meM jaise tantu lage hote haiM aura una tantuoM ke dvArA ve TukaDe Apasa meM juDe rahate haiM, usI prakAra uttara zarIro meM antarmuhUrta meM ve AtmapradezoM ko parita karate haiM aisA karane se uttaravaikriya zarIra yatheSTa samaya taka TikA rahatA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 sU. 33 " sabhedavai kriyazarIra nirUpaNam 137 janmani bhavam aupapAtikaM vaikriya zarIraM bhavati / tannimittatvAt sahajam tacca-sAmarthyAnnArakadevAnAmeva bhavati, na tadanyeSAm / dvividhaM ca tat, bhavadhArakam - uttara vaikriyaM ca tatra - prathamaM jaghanyenA'GgulA'saMkhyeyabhAgapramANam utkRSTena ca paJcadhanuzatapramANam / uttaravaikriyaJca - jaghanyenAGgulAsaMkhyeyabhAgapramitam utkRSTena - yojanalakSapramANamavaseyam / labdhipratyayaM ca-vaikriyaM zarIraM tiryayonInAM - manuSyANAM ca bhavati / tatra - tapovizeSajanitA labdhirucyate, tat pratyayaM - tatkAraNametaccharIraM bhavati, ajanmajametad bodhyam / garbhajanmanAmeva vA - idamuttarakAlaM bhavati / tathAca -- -- tapovizeSAnuSThAnAt bhUyasAM garbhavyutkrAntika-tiryaGmanuSyANAM labdhipratyayaM vaikriyaM zarIraM bhavati zeSatiryagyonijAnAM madhye nAnyasya / vAyozca vaikriyaM labdhipratyayameva bhavatIti bhAvaH uktaJca sthAnAGgasUtre 1 - prathamasthAne 1 - uddezake 75 - sUtre "neraiyANaM do sarIragA paNNattA taMjahA- abbhaMtarage ceva, bAhirage ceva, abbhaMtarae kammae, arre arovae, evaM devANa - " iti / nairayikANAM dve zarIre prajJapte, tadyathAAbhyantaraM caiva, bAhyaM caiva, AbhyantaraM - kArmaNam, bAhyaM vaikriyam, evaM devAnAm / aupapAtike 40 sUtre coktam - "veDavviyaladdhIe " iti / vaikriyalabdhikam // 33 // 1 yahA~ upapAta kA Azaya upapAtajanma se hai / jo vaikriya zarIra upapAtajanma meM ho, vaha aupapAtika vaikriya zarIra kahalAtA hai / yaha zarIra aupapAtika janma ke sAtha hI utpanna ho jAtA hai, kyo ki usakA kAraNa upapAta janma hI hai / nArakoM aura devoM ko hI aupapAttika vaikriya zarIra hotA hai, kisI bhI anya prANI ko nahIM hotA / isake bhI do bheda haiM----bhavadhAraNIya aura uttara bhavadhAraNIya vaikriya zarIra kI avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa pA~ca sau dhanuSa kI hotI hai / uttaravaikriya kI jaghanya avagAhanA aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa eka lAkha yojana kI hotI hai / vaikriya / labdhapratyaya vai zarIra tiryaMcoM aura manuSyoM ko hotA hai / labdhi, tapasyA Adi se utpanna hone vAlI eka prakAra kI viziSTa zakti hai jise Rddhi bhI kahate haiM / usake kAraNa jo vaikriya zarIra utpanna hotA hai vaha labdhipratyaya kahalAtA hai / yaha zarIra janmajAta nahIM hotA balki bAda meM utpanna hotA hai / viziSTa tapa Adi ke anuSThAna se bahuta se garbhaja tiryaco aura manuSyoM ko labdhipratyaya vaikriya zarIra hotA hai / tiryaMco meM anya kisI ko nahIM hotA / isameM apavAda eka hI hai aura vaha yaha ki vAyukAya ko labdhipratyaya vaikriya zarIra bhI hotA hai / sthAnAMgasUtra ke prathama sthAna ke prathama uddezaka ke 75 pacotara ve sUtra meM kahA hai nAraka jIvoM ko do zarIra hote haiM- Abhyantara aura bAhya | Abhyantara kArmaNa zarIra aura bAhya vaikriya zarIra / isI prakAra devoM ko bhI yehI do zarIra hote haiM / kahA hai- vaikriyalabdhi se hone vAlA zarIra aupapAtika sUtra ke 40 ve sUtra meM vaikriya kahA jAtA hai // 33 // 18 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tattvArthaniryuktiH - pUrvaM tAvat - zarIraM dvidhaM prajJaptam aupapAtikam - labdhikaM ca / tatra - prathamaMtAvadavayavArthamAha-vikriyA vikAro vikRtirvikaraNa mityete zabdAH samAnArthakAH, vividhA - viziSTA vA kriyA vikriyA ucyate, tasyAM bhavaM vaikriyam / prakRteranyatvarUpo vikAraH, vicitrA kRtirvikRtiH, vividha kriyate iti vikaraNam, tatra yad vividhamaneprakAraM kriyate tad vaikriyamucyate / tadyathA -- vikriyAkartuH samAsAditavaikriyalabdhericchAnusArAt ekaM bhUtvA yadanekaM bhavati, aneka bhUtvA ekaM bhavati, aNubhUtvA mahadbhavati, mahacca bhUtvA - aNubhavati, ekAkRtibhUtvA - anekAkRti bhavati, anekAkRtibhUtvA - ekA kRtibhavati / dRzyaM bhUtvA - adRzyaM bhavati, adRzyaM bhUtvA - dRzyaM bhavati, bhUmicaraM bhUtvA - khecaraM bhavati, khecaraM bhUtvA bhUmicaraM bhavati, skhaladgati bhUtvA askhaladgati bhavati pratighAtibhUtvA apratighAti bhavati, apratighAtibhUtvA - pratighAti bhavati, yugapaccaitAn bhAvAn anubhavati vaikriyaM zarIram naivaM taditarANi zarIrANi yugapad etAn bhAvAnanubhavanti / atra sthUlatvAt - pratihananazIlaM bhUtvA sUkSmAvasthAnaM samprAptaM sadapratighAti bhavati / uktaJca--bhagavatIsUtre tRtIyazatake paJcamodezake - 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale pariyAittA pabhU egaM mahaM itthIrUvaM jAva saMdmANiyA rUvaM vA viuvvittae ? 138 / tattvArthaniryukti--pahale vaikriya zarIra do prakAra ke kahe gae haiM- aupapAtika aura labdhipratyaya / pahale avayavArtha kahate haiM - vikrayA, vikAra, vikRti, vikaraNa, ye saba eka samAnArthaka haiM / vividha prakAra kI athavA viziSTa prakAra kI kriyA ko vikriyA kahate haiM, usameM jo utpanna ho vaha vaikriya / jisa vastu kI jo prakRti ( mUla svabhAva) hai, usameM bhinnatA AnA vikAra hai vicitra kRti ko vikRti kahate haiM / vividha prakAra se karanA vikaraNa hai / jo zarIra bividha - aneka prakAra kA banAyA jAya vaha vaikriya kahalAtA hai / vikriyAlabdhi jise prApta hotI haiM, usakI icchA ke anusAra jo zarIra eka hokara aneka ho jAtA hai, aneka hokara eka ho jAtA hai, choTe se bar3A aura bar3e se choTA ho jAtA hai, eka AkRti vAlA hokara aneka AkRti vAlA ho jAtA hai, anekAkRti se ekAkRti ho jAtA hai, dRzya hokara adRzya aura adRzya hokara dRzya ho jAtA hai bhUmicara ho kara khecara ( AkAza gAmI) aura khecara ho kara bhUmicara ho jAtA hai, sabalita gati vAlA hokara asabalita gati vAlA ho jAtA hai, pratighAtI hokara apratighAti ho jAtA hai aura apratighAtI hokara pratighAtI ho jAtA hai; aura ina saba bhAvoM kA jo eka sAtha anubhava karatA hai, vaha vaikriya zarIra hai / vaikriya ke atirikta anya zarIra eka sAtha ina bhAvoM kA anubhava nahIM karate, pahale sthUla hone ke kAraNa pratIghAtI hotA hai pha sUkSma avasthA ko prApta karake apratighAtI ho jAtA hai / bhagavatIsUtra ke tIsare zataka ke pA~caveM uddezaka meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU0 33 samedavaikrizarIranirUpaNam 139 haMtA pabhU, aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU itthIrUvAI viuvittae ? goyamA ! se jahAnAmae juvatijuvANe hattheNaM hatthaMsi givhijjA cakkassa vA nAbhI aragAuttA siyA, evameva goyamA ! aNagAre NaM bhAviyappA- veubviyasamugdhAeNaM samohaNittA saMkhijjAI joyaNAI daMDa nisirai, jAva doccaM vi veubviyasamugghAeNaM samohaNittA pabhU kevalakappaM jambuhIvaM dIvaM bahU hiM itthIrUvehiM AiNNaM vitikiNNaM jAva karittae ? aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU tiriyamasaMkhejjadIvasamudde bharie jAva no ceva NaM saMpattIe viuvvaMti vAviuvvissaMti vA chAyA-anagAraH khalu bhadanta-! bhAvitAtmA bAhyAn pudgalAn aparyAdAya prabhuH ekaM mahat strIrUpaM vA, yAvat syandamAnikArUpaM vA vikurvitum ? hanta -prabhuH, anagAraH khalu bhadanta-! bhAvitAtmA kiyanti prabhuH strIrUpANi vikurvitum ? gautama ! tadyathAnAma kazciyuvA yuvatiM hastena haste gRhNIyAt cakrasya vA nAbhiH arakAyuktA syAt evameva gautama ! anagAro'pi bhAvitAtmA vaikriyasamudghAtena samavahanti, yAvat-prabhuH / gautama ! anagAro'pi bhAvitAtmA kevalakalpaM jambUdvIpaM dvIpaM bahubhiH svarUpaiH AkIrNam-vyatikIrNam yAvatkartum / / ___athottaraM ca gautama ! prabhuH tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn bhartuM vikurvya yAvat nocaiba sampattyA vikurvati vA-vikurviSyati vA iti / evaM caturdazazatake aSTamoddezake coktamU___atthi NaM bhaMte ! avvAbAhA devA ? haMtA-asthi, se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai -avvAbAhA devA-avvAbAhA devA ? goyamA ! pabhU NaM evameva avvAbAhe deve-egamegassa purisassa egamegaMsi acchipattasi divvaM devihiM divvaM devajuiM divvaM devANubhAvaM prazna-~-bhagavan ! bhAvitAtmA anagAra bAhya pudgaloM ko grahaNa karake eka mahAn strI rUpa kI yAvat pAlakI ke rUpa kI vikriyA karane meM samartha hai ? uttara-hA~, samartha hai, prazna-bhagavan ! bhAvitAtmA anagAra kitane strIrUpoM kI vikriyA karane meM samartha hotA hai ? uttara--gautama ! jaise koI yuvA puruSa kisI yuvatI ke hAtha ko apane hAtha meM grahaNa kare athavA cakra kI nAbhi AroM se yukta ho, isI prakAra he gautama ! bhAvitAtmA anagAra vaikriya samudghAta karake saMkhyAta yojanoM kA daMDa nikAlatA hai / yAvat dUsarI vAra vaikriya samudghAta karake sampUrNa jambUdvIpa ko bahuta-se strIrUpoM se vyApta kara sakatA hai / itanA hI nahIM, vaha tircha asaMkhyAta dvIpoM aura samudroM ko bhI strIrUpoM se vyApta kara sakatA hai / yaha bhAvitAtmA anagAra kI vikriyA karane kI zakti batalAI hai, magara koI anagAra itanI vikriyA karatA nahIM aura karegA bhI nhiiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 tattvArthasUtre divvaM battIsaivihaM naTTavihiM uvadaMsettae no ceva NaM tassa purisassa kiMci AbAdhaM vA-vAbAha vA uppAei chavicchedaM vA karei, suhumaM ca NaM uvadaMsejjA, se teNaTheNaM jAva avvAbAdhAdevA chAyA-santi khalu bhadanta ? avyAbAghA devAH ? hanta ! santi / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate avyAbAdhA devAH avyAbAdhA devAH ? gautama ! prabhuH khalu ekaiko'vyAbAdhadevaH ekaikasya puruSasya ekaikasmin akSipatre divyAM devarddhi divyAM devadyutiM divyaM devAnubhAvaM divyaM dvAviMzadvidhaM nATyavidhim upadarzayitum / naiva tasya puruSasya kAMcidAbAdhAM vA vyAbAghAM vA utpAdayati, chavicchedaM vA karoti, sUkSmatayA-upadarzayet / tattenArthena yAvadavyAbAdhA devAH iti / evaM bhagavatIsUtre eva aSTAdazazatake saptamodazake coktam - "deve NaM bhaMte ! mahaiDhie jAva mahesakkhe rUvasahassaM viuvvittA pabhU NaM aNNamaNNeNaM saddhiM saMgAmaM saMgAmittae ! haMtA, pabhU, tAo NaM bhaMte ! boMdIo kiM egajIvaphaDAo aNegajIvaphaDAo goyamA egajIvaphaDAo no aNegajIvaphuDAo, te NaM bhaMte ! tesiM boMdINaM aMtarA kiM egajIvaphuDA, aNegajIvaphuDA-? goyamA-! egajIvaphuDA no aNegajIvaphuDA, purise NaM bhaMte ! aMtare hattheNa vA pAeNa vA asiNA vA pabhU vicchittae ? no iNaThe samaThe no khalu tattha satthaM kamai" devAH khalu bhadanta ! maharddhiko yAvat mahezAkhyo rUpasahasraM vikurvitvA prabhuranyo'nyena sAdhu saMgrAmaM saMgrAmayitum-3 hanta-! prabhuH, isI prakAra caudahaveM zataka ke aSTama uddezaka meM kahA haiprazna-~bhagavan ! kyA deva avyAbAdha haiM ? uttara-hA~ haiN| prazna-~-bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki deva avyAbAdha hai, deva avyabAdha haiM ? uttara-gautama ! eka-eka avyAbAdha deva eka-eka puruSa ko, eka-eka pala meM divya deva-Rddhi, divya devadyuti, divya devAnubhAva (daivI prabhAva aura divya battIsa prakAra kI nATayavidhi dikhalAne meM samartha hai / kintu vaha deva usa puruSa ko koI bhI bAdhA yA vyAbAdhA nahIM utpanna karatA hai, na usakI camar3I kA chedana karatA hai, vaha sUkSma rUpa se yaha saba dikhalAtA hai / isa abhiprAya se kahA gayA hai ki deva avyAbAdha haiN| isI prakAra bhagavatI sUtra meM aThArahaveM zataka ke sAtaveM uddezaka meM kahA hai prazna-bhagavan ! mahAn Rddhi kA dhAraka aura yAvat 'maheza' isa prakAra kI AkhyA vAlA deva kyA apane eka hajAra rUpoM kI vikriyA karake Apasa meM hI eka dUsare ke sAtha saMgrAma karane meM samartha hai ? uttara--hA~ samartha hai / - - - - - - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ava 5. 20 dIpikAniyuktizca a0 1 sU. 34 taijasazarIranirUpaNam 141 tAni khalu bhadanta-! zarIrANi kimekajIvaspRSTAni, anekajIvaspRSTAni ? gautama ! ekajIvaspRSTAni, nA'nekajIvaspRSTAni, puruSaH khalu bhadanta ! antarA hastena vA pAdena vA asinA vA prabhurvicchettum ? nAyamarthaH samarthaH naiva tatra zastraM kAmati // 33 // mUlasUtram- "teyagaM duvihaM, laddhipattayaM-sahajaM ca" // 34 // chAyA-"tejasaM dvividham , labdhipratyayaM sahaja ca" // 34 // tatvArthadIpikA--pUrvasUtre--kramaprAptaM vaikriyazarIrasvarUpaM prarUpitam samprati prasaGgAdAgataM taijasazarIrasvarUpaM prarUpayitumAha-"teyagaM duvihaM, laddhipattayaM-sahajaM ca" iti / taijasam , tejasA niSpAditaM zarIraM taijasamucyate / tad dvividhaM bhavati / labdhipratyayam-sahajaM ceti / tatra tapovizeSAd RddhiprAptirlabdhirucyate / evaMvighA labdhiH pratyayaH kAraNaM yasya tatlabdhipratyayamucyate / sahajam-svAbhAvikamucyate / tathAca-niHsaraNAtmakam-anissaraNAtmakaM ca taijasaM zarIraM dvividhaM bhavati / yathA-kazcid yatirugracAritraH kenacid virAdhitaH san yadA'tyantakruddho bhavati tadA-tasya vAmabhujato jIvapradezasahitaM taijasazarIraM bahirnirgacchati, jAjvalya prazna-bhagavan ! usake ve eka hajAra zarIra eka ho jIva se yukta haiM ? arthAt una hajAra zarIroM meM eka hI jIva vyApta hai ? athavA ve aneka jIvoM se yukta haiM ? bhagavan ! una jIvoM ke antara (bIca ke bhAga) kyA eka jIva se vyApta haiM athavA aneka jIvoM se vyApta haiM ? uttara-gautama eka hI jIva se yukta haiM, aneka jIvoM se yukta nahIM haiN| prazna--- bhagavan ! kyA puruSa apane hAtha se, paira se yA talavAra se una antaroM kA viccheda karane meM samartha hai ? uttara---- nahIM, yaha artha samartha nahIM, arthAt aisA nahIM ho sakatA / vahA~ zastra kAma nahIM karatA // 33 // mUlasUtrArtha--'teyagaM duvihaM laddhipattayaM' ityAdi / sUtra // 34 artha-taijasa zarIra do prakAra kA hai-labdhipratyaya aura sahaja // tattvArthadIpikA--pUrva sUtra meM kramaprApta vaikriya zarIra kA svarUpa batalAyA gayA, aba prasaMga se prApta taijasa zarIra kA svarUpa batalAne ke lie kahate haiM taijasa arthAt teja se utpanna kiyA huA zarIra do prakAra kA hai-labdhipratyaya aura sahaja / _ viziSTa prakAra kI tapasyA se Rddhi kI prApti honA labdhi hai / yaha labdhi jisa zarIra kA kAraNa ho vaha zarIra labdhipratyaya kahalAtA hai / sahaja kA matalaba hai svAbhAvika / isa prakAra taijasa zarIra ke do bheda haiM-niHsaraNAtmaka aura aniHsaraNAtmaka / koI ugra cAritra vAlA sAdhu kisI ke dvArA virAdhita (apamAnita yA Ahata) hone para jaba kupita hotA hai taba usake vAyeM bhujA se, taijasa zarIra jIva ke pradezoM ke sAtha bAhara nikalatA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre mAnA'gnipuJjasadRzaM dAhyaM vastupariveSTacA'vatiSThate / yadA tatra cirakAlaM tiSThati tadA - dAhyaM vastu bhasmasAt karoti, etanni; saraNAtmakaM taijasaM zarIramavaseyam / aniHsaraNAtmakaM punaraudArikavaikriyAhArakazarIrA'bhyantaravarti teSAM trayANAmapi - audArikAdInAM dIptihetukamavagantavyam // 34 // tattvArthaniryuktiH -- tejomayaM taijasaM zarIraM dvividhaM prajJaptam labdhipratyayaM - sahajaM ca / tatra--taporvizeSajanitA zaktiH labdhirucyate, tatpratyayaM - tatkAraNakaM taijasaM zarIraM labdhipratyayamucyate idaJca-prathamaM taijasaM zarIraM taijasazarIralabdhikAraNasamudbhutazaktitapovizeSAnuSThAnAt kasyacideva mahAtmano jIvasya kadAcid bhavati / na tu sarvasya / uktazca sthAnAGge 3-sthAne 3 - udadezake "tihi ThANehiM samaNe niggaMthe saMkhittaviulateulesse bhavai, taM jahA - AyAvaNayAe - 1 khatikhamAe - 2 apANageNaM tavokammeNaM" - iti / tribhiH sthAnaiH zramaNo nirgranthaH saMkSiptavipulatejolezyo bhavati, tadyathA - AtApanAtaH, kSAntikSamAtaH, apAnakena tapaH karmaNA, iti / sahajantu - dvitIyaM taijasaM zarIraM rasAdyAhArapAkajanakaM sarvaprANiviSayamabhyupagantavyam / tasmAt - sarvajanmasu sahajaM taijasaM bhavatIti // 34 // mUlasUtram -- "AhAragaM egavihaM, pamattasaMjayassa ceva" - // 25 // chAyA--AhArakamekavidham, pramattasaMyatasyaiva " - // 35 // 1 vaha jAjvalyamAna agni ke puMja ke samAna hotA hai / jise jalAnA hai use ghera kara vaha raha jAtA hai / jaba vahA~ cirakAla taka ThaharatA hai to usa jalAne yogya vastu ko bhasma kara detA hai| isa prakAra kA taijasa zarIra niHsaraNAtmaka kahalAtA hai / dUsarA jo aniHsaraNAtmaka taijasa zarIra hai vaha audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra ke bhItara rahatA hai aura ina tInoM zarIroM kI dIpti kA kAraNa hotA hai // 34 // tattvArthaniyukti - tejomaya yA teja kA piNDa taijasa zarIra do prakAra kA kahA gayA hai - labdhipratyaya aura sahaja / viziSTa prakAra ke tapa se jo zakti utpanna hotI hai, vaha labdhi kahalAtI hai / usake nimitta se utpanna hone vAlA zarIra labdhi pratyaya taijasa zarIra kahA jAtA hai / aisA zarIra kisI-kisI mahAtmAoM ko kabhI-kabhI hI prApta hotA hai, saba ko nahIM / 142 sthAnAMga sUtra ke tIsare sthAnaka, dUsare uddezaka meM kahA hai-- nirgrantha zramaNa tIna kAraNoM se apanI vipula tejolezyA ko saMkSipta karatA hai - ( 1 ) AtApanA lekara (2) kSamAbhAva dhAraNa karake aura (3) caubIhAra tapasyA karake / dUsarA sahaja taijasa zarIra samasta saMsArI prANiyoM ko prApta hotA hai aura vaha rasa Adi AhAra ke paripAka kA kAraNa hotA hai / arthAt hama jo bhojana karate haiM use pacAnA isI taijasa zarIra kA kAma hai // 34 // mUlasUtrArtha - ' AhAragaM egavihaM' ||sUtra 35|| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 1 sU035 AhArakazarIranirUpaNam 143 tattvArthadIpikA-pUrvasUtre taijasazarIraM prarUpitam / samprati-AhArakazarIramAha'AhAragaM egavihaM, pamattasaMjayassa ceva"-AhArakaM zarIraM caikavidhameva pramattasaMyatasyaiva caturdazapUrvadharasya / evaJca-AhArakazarIraM tAvat pramattasaMyatasyaiva niSpadyate / pramattasaMyatasya yadA khalu vakSyamANaprANidayAdikAraNamutpadyate, tadA sa vicAraM karoti paramadevatIrthakaradarzanamantarA'yaM saMzayo na vinazyati, sa ca bhagavAn tIrthakaro'smin kSetre na vidyate "idAnImasmAbhiH kiM kartavyam" ityevaM vidhAM cintAM kurvANe sati pramattasaMyate tasya pramattasaMyatasya zarIrAd tAlupradeze vidyamAnAd romAnasyA'STamabhAgarUpAcchidrAt hastapramANaM ghanaghaTitasphaTikAkAraM puttalakaM nirgataM bhavati / tatputtalakaM yatra kutrApi kSetra paramadevatIrthakaraH kevalI vA tiSThati, tasmin kSetre gacchati tasya zarIrasparza vidhAya svakArya sampAdya pazcAt parAvartate, tenaiva tAlucchidreNa tasya pramattasaMyatasya muneH zarIre pravizati evaM sati tasya muneH sa saMzayo vinazyati / arthAt-vakSyamANacaturbhiH kAraNaizcaturvAraM kRtvA mokSaM prApnoti-AhArakalabdhi prakaTayati / tadyathA-prANidayA-1 tIrthakaraRddhidarzanam-2 chadmasthAvagrahaNam-3 saMzayavyavacchedanArtham 4 artha-AhAraka zarIra eka hI prakAra kA hai aura vaha pramatta saMyata ko hI prApta hotA hai // 35 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM taijasa zarIra kI prarUpaNA kI gaI hai; aba kramaprApta AhAraka zarIra kA kathana kiyA jAtA hai AhAraka zarIra eka hI prakAra kA hotA hai aura vaha caudaha pUrvo ke dhAraka pramattasaMyata ko hI prApta hotA hai| pramatta saMyata arthAt SaSTha guNasthAnavartI sAdhu ke mana meM jaba Age kahe jAne vAle prANidayA tattvajijJAsA Adi meM se koI kAraNa utpanna hotA hai, taba vaha socatA hai-paramadeva tIrthakara bhagavAn ke darzana ke binA isa saMzaya kA nivAraNa nahIM hogA aura isa kSetra meM tIrthakara bhagavan vidyamAna nahIM haiM / aisI sthiti meM mujhe kyA karanA cAhie ? isa prakAra kI cintA karane vAle pramattasaMyata ke zarIra se tAlupradeza se vidyamAna bAlAgra ke AThaveM bhAga ke barAbara choTe se chidra se eka hAtha ke barAvara Dhosa banA huA sphaTika maNi jaisA svaccha eka putalA nikalatA hai / vaha putalA usa jagaha jAtA hai, jahA~ tIrthakara bhagavAn yA kevalI sthita hoM, vahA~ unake zarIra kA sparza karake aura apanA prayojana pUrA karake vApisa lauTa AtA hai / phira usI sAdhu ke zarIra meM praviSTa ho jAtA hai / aisA hone para usa sAdhu kA saMzaya dUra ho jaataa| yaha AhAraka zarIra ina cAra kAraNoM se cAra bAra kiyA jA sakatA hai aura phira usa sAdhu ko mokSa prApta ho jAtA hai| isI ko AhAraka labdhi prakaTa karanA kahate hai| jina cAra prayojanoM se AhAraka zarIra kA nirmANa kiyA jAtA hai, ve isa prakAra haiM--(1) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 tattvArthastre etaiH kAraNairmahAtmA''hArakalabdhi prakaTayyA''hArakazarIraM gRhNAti / tathAca-prANidayAdikAraNaiH AhArakalabdhi prakaTayya, AhArakazarIraM prApya ca tIrthakarasamIpe gacchati / / tatra yadi tIrthaGkaro na milati tadA hastapramANamAtrAt-AhArakazarIrAt badamuSTihastapramANaM zarIraM niHsRtya tIrthaGkarasamIpe gacchati / tatra ca-sarvaM nirNayaM vidhAya punaH parAvartya hastapramANazarIre pravizati, hastapramANazarIrAcca munizarIre pravizati ityabhiprAyaH / uktaMca----pANidaya-riddhidarisaNa-chammatthovaggahaNaheU vA, saMsayavuccheyatthaM, gamaNaM jiNapAyamUlammi"-iti / prANidayA-Rddhidarzana-chadmasthAvagrahaNahetorvA, saMzayavyucchedanArtha gamanaM jinapAdamUle iti / tathAcA-''hArakaM zarIraM zubhakarmaNaH AhArakakAyayogasya kAraNatvAt zubhaM vyapadizyate evaM vizuddhasya puNyasya karmaNo'zabalasya niravadyasya kAryatvAd vizuddhaM cocyate / evam-AhArakazarIreNA'nyasya vyAghAto na bhavati, nA'pyanyenA''hArakasya vyAghAto bhavati / ___ yadA khalu AhArakazarIraM nirvartayitumArabhate tadA pramatto bhavati / ataeva-pramattasaMyatasyaivA''hArakaM bhavati, nA'nyasya / pramattasaMyatasyA'nyad audArikaM tu bhavatyeveti bhAvaH // 35 // tattvArthaniyuktiH--AhArakaM zarIram-ekavidham , ekaprakArakamevA'vagantavyam / tadapiprANI kI dayA (2) tIrthaMkara bhagavAn kI Rddhi kA darzana (3) chadmastha kA avagrahaNa arthAt nayA jJAna grahaNa aura (4) saMzaya kA nivAraNa / inhIM cAra prayojanoM se muni AhAraka labdhi prakaTa karake AhAraka zarIra kA nirmANa karatA hai / __ muni ne AhAraka zarIra kA nirmANa karake use tIrthaMkara ke pAsa bhejA aura kadAcit vahA~ tIrthaMkara na mile to usa eka hAtha pramANa vAle AhAraka zarIra meM se muTThIbaMdhe hAtha ke barAbara dUsarA AhAraka zarIra nikalatA hai aura vaha tIrthaMkara ke pAsa jAtA hai, vahA~ apane mana kA samAdhAna karake punaH lauTatA hai aura eka hAtha pramANa prathama zarIra meM praviSTa hotA hai aura vaha prathama zarIra muni ke mUla zarIra meM praviSTa ho jAtA hai / kahA bhI haiM 'prANI kI dayA ke lie, tIrthakara kI Rddhi ko dekhane ke lie, chadmastha ke avagrahaNa ke lie athavA saMzaya ko dUra karane ke lie jinendra bhagavAn ke pAdamUla meM gamana karatA haiM / ' AhAraka zarIra zubhakarma kA AhAraka kAyayoga kA kAraNa hone se zubha kahA jAtA hai| isI prakAra vizuddhanirdoSa karma kA kArya hone se vizuddha bhI kahalAtA hai / AhAraka zarIra kisI ko rukAvaTa paidA nahIM karatA aura na koI use roka sakatA hai / isaliye use apratighAtI kahate hai| muni jaba AhAraka zarIra kA nirmANa karanA prAraMbha karatA hai taba pramAdayukta hotA hai, ataH pramattasaMyata ko hI AhAraka zarIra hotA hai, anya kisI ko nahIM / pramattasaMyata ko dUsarA audArika zarIra to hotA hI hai, yaha bAta dhyAna meM rahanI cAhie // 35 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ dIpikAniryuktizca a01 sU. 35 AhArakazarIranirUpaNam 145 pramattasaMyatasyaiva bhavati, antarmuhUrtakAlaparimANamidaM bhavati / taccA''hArakaM zarIraM zubhadravyopacitaM zubhaivyopacitairiSTavarNa-gandha-rasa-sparza-zAlibhirupacitaM niSpAditaM bhavati / zubhapariNAmAccazubhaH pariNAmaH samacatusra saMsthAnamAkAro yasya tacchubhapariNAma cAhArakaM bhavati / evaM vizuddhadravyopacitam-asAvadhaM cAhArakaM bodhyam / niravadyAhArapAnIyAdibhiridaM bhavati / tatra-svacchasphaTikakhaNDamiva nikhilavastupratibimbAdhArabhUtaM vizuddhadvyopacitamucyate / yadvA-avadhena-garhitena pApena saha yad vartate tatsAvadhaM, na sAvayaM prANivadhAdipravRttiryasmAt bhavati, tad asAvadyamucyate / tathAcAhArakaM na kadAcid hiMsAdau pravartate / na vA-hiMsAdipravRttita utpadyate tasmAt-vizuddhamasAvadhamAhArakaM bhavati / evamAhArakazarIramavyAghAti bhabati / vyAhantuM zIlamasya tavyAghAtI, na vyAghAti-avyAghAti, AhArakazarIraM na kiJcid vyAhanti-vinAzayati, na vA-tadanyena kenacit padArthena vyAhantuM zakyate / tadevaMvidhamAhArakaM caturdazapUrvagharaeva labdhipratyayamevotpAdayati / tattvArthaniyukti-AhAraka zarIra ke bheda-prabheda nahIM haiN| vaha eka hI prakAra kA hotA hai, pramatta saMyata ko hI hotA hai aura usakA samaya antarmuhUrta mAtra hI hai| AhAraka zarIra zubha dravyoM se arthAt prazasta varNa, gaMdha, rasa, sparza vAle dravyoM se banatA hai aura zubha pariNAma vAlA arthAt samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai| isa prakAra AhAraka zarIra vizuddha pudgaloM se upacita hone se niravadya hotA hai arthAt niravadya AhAra---pAnI se usakA nirmANa hotA hai / AhAraka zarIra vizuddha dravyoM se banatA hai, isakA artha yaha hai ki vaha svaccha sphaTikamaNi ke khaNDa ke samAna samasta padArthoM ke pratibimba kA AdhArabhUta hotA hai / athavA vaha garhita-pApamaya nahIM hotA-usase prANivadha Adi pApoM meM pravRtti nahIM hotI, ataeva vaha niravadya hotA hai| AhAraka zarIra na to hiMsA Adi pApakarmoM meM kabhI pravRtta hotA hai aura na hiMsA Adi karane se utpanna hotA hai,, isa kAraNa vaha vizuddha-asAvadha hotA hai / AhAraka zarIra avyAghAtI bhI hotA hai / arthAt na to vaha kisI ko rukAvaTa utpanna karatA hai aura na koI dUsarI vastu usameM rukAvaTa utpanna kara sakatI hai / yaha zarIra caudaha pUrvo ke dhAraka muni ko labdhi ke nimitta se hI prApta hotA haiN| caudaha pUrvadhArI do prakAra ke hote haiM--bhinnAkSara aura abhinnAkSara / jisa caudaha pUrvadhArI ko zrutajJAna kA eka-eka akSara asaMdigdha hotA hai arthAt jise kisI prakAra kA saMzaya nahIM hotA vaha bhinnAkSara kahalAtA hai / bhinnAkSara ko zrutajJAna saMbandhI saMzaya nivRtta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre vvvvvvver caturdazapUrvadharazca dvividhaH bhinnAkSaraH-abhinnAkSarazca / tatra-yasyaikaikamakSaraM zrutajJAnagamyaparyAyaiH satkArikAbhedena bhinnam-vitimirAmitaM-saMzayarahitaM bhavati sa bhinnAkSaro vyapadizyate / tasyaca-bhinnAkSarasya zrutajJAnasaMzayApagamAt prazno nopapadyate / ataeva-sa bhinnAkSaraH zrutakevalI ucyate, tadanyo'bhinnAkSara AhArakalabdhitAmapi karoti kRtsnazrutajJAnAlAbhAt-avItarAgatvAcca / evaMvidhazcaturdazapUrvaghara eva saJjAtalabdhirAhArakaM nivartayati / sa ca-pramattasaMyato vyapadizyate, tasya cAhArakalabdherAzrayaNe kAraNaM tu-punaridameva bhAti yat zrutajJAnagamye kasmiMzcidevArtha'tyantagUDhatare sandihAnaH san tadarthanizcayAya videhAdikSetravartinastIrthakRtaH pAdAravindanikaTe audArikeNa zarIreNa gantuM kathamapi na pAryate iti vicArya saJjAtarddhivizeSo labdhipratyayamevAhAraka zarIramupajanayati nA'nyapratyayam / tatra gatvA yadi tatra tIrthakaramanyatragataM jAnAti / tadA-tasmAdAhArakazarIrAdanyabaddhamuSTipramANaM zarIraM niHsRtya yatra bhagavAn vartate tatra gatvA zIghraM bhagavantamAlokitasakalalokAlokaM vilokya-praNamya-pRSTvA ca vicchinnasaMzayaH pAparahitaH punarAgatya tameva dezaM yatra gacchatA tad AhArakamanAbAdhabuddhA nyAsavannikSiptaM svapradezajAlAvabadraM tadavasthamAste / ho jAne ke kAraNa prazna utpanna nahIM hotA / abhinnAkSara AhAraka labdhi kA prayoga karatA hai, kyoMki use sampUrNa zrutajJAna prApta nahIM hotA aura vaha vItarAga nahIM hotA hai| isa prakAra kA caturdaza pUrvadhara hI AhAraka labdhi prApta karake AhAraka zarIra banAtA hai / vaha pramattasaMyata kahalAtA hai / pramattasaMyata aura caudaha pUrvI kA dhAraka muni AhAraka labdhi kA Azrama kyoM letA hai ? isakA kAraNa yahI jAna par3atA hai ki-zrutajJAna ke gocara kisI atyanta gUr3ha padArtha meM use saMzaya utpanna hotA hai taba usakA samAdhAna prApta karane ke lie use tIrthaMkara bhagavAn ke caraNa-- kamaloM meM jAnA anivArya ho jAtA hai kintu videha Adi dUravartI kSetra meM audArika zarIra se jAnA saMbhava nahIM hotA / aisI sthiti meM vaha apanI pUrvaprApta labdhi kA upayoga karatA hai aura usase AhAraka zarIra kA nirmANa karake use tIrthaMkara ke pAdamUla meM bhejatA hai yA yoM kahanA cAhie ki vaha usa zarIra ke dvArA svayaM bhagavAn ke caraNa kamaloM ke nikaTa upasthita hotA hai| __vahA~ pahu~cane para yadi patA cale kI tIrthakara bhagavAn vihAra karake kahIM anyatra cale gae haiM to usa AhAraka zarIra se baddhamuSTi hasta pramANa dUsarA AhAraka zarIra nikalatA hai aura vaha dUsarA AhAraka zarIra tIrthakara bhagavAna ke nikaTa jAtA hai, vahA~ jAne para zIghra hI bhagavAn ke darzana karake, unheM namaskAra karake aura prazna karake saMzaya hIna ho jAtA hai| jaba usakA saMzaya nivRtta ho jAtA hai to lauTatA hai / dUsarA AhAraka zarIra pahale AhAraka zarIra meM samAhita ho jAtA hai aura prathama AhAraka zarIra mUla zarIra meM samA jAtA hai / isa prakAra apane prayojana ko siddha karake vaha muni tadavastha-jyoM kA tyoM- ho jAtA hai| zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a0 1 sU. 35 __ ahArakazarIranirUpaNam 147 tadanantaraM ca tadAhArakazarIraM vihAya AtmapradezajAlamupasaMhRtya pUrvIdArikamevAnupravizati / tathAca-"kasmiMzcidarthe kRcche'tyantasUkSme sandehamApanno nizcayAdhigamArtha kSetrAntaritasya bhagavato'hataH pAdamUlamaudArikeNa zarIreNA'zakyagamanaM matvA labdhipratyayameva utpAdayati, pRSTvA'thabhagavantaM chinnasaMzayaH punarAgatya vyutsRjati antarmuhUrtasya" iti bhASyamapi saMgacchate / / uktaJca prajJApanAyAM 21 zarIrapade-AhAragasarIre NaM bhaMte ? kiM saMThie paNNatte ? goyamA ! samacauraMsasaMThANasaMThie"-paNNatte-iti / AhArakazarIraM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaM prajJaptam iti / / tathAcAhArakamAhiyate -pratigRhyate prativiziSTaprayojanasAdhanAya, kAryaparisamAtyyanantaraM ca"yAcitamaNDana" nyAyena punarmucyate / saMzayavyavacchedArthA'vagrahaRddhidarzanAdi ca kAryamavaseyam / taccAhArakamantarmuhUrtasthitikam / antarmuhUrtenaiva kAlenAharaNakarturiSTaprayojanasiddhirupajAyate / / siddhaprayojanazca sa punastadAhArakaM zarIraM vimuJcati / tasmAt-nottarakAlamapi tA labdhimupajIvati / antarmuhUrta sthitirAtmalAbho yasya tadantarmuhUrtasthitikam / tadanyAni caudArikAdIni vatsAdhyaprayojanasampAdanAya nAlaM bhavanti, nA'pi-niyamato'ntarmuhUrtasthitikAnyeva tAni bhava 'kisI kaThina aura atyanta sUkSma artha meM sandeha utpanna hone para usakA nizcaya-nirNaya karane ke lie dUra dezavartI arhanta bhagavAn ke pAdamUla meM audArika zarIra se jAnA azakya samajha kara labdhi nimittaka zarIra ko utpanna karatA hai| bhagavAn se prazna karane para saMzaya rahita ho jAtA hai aura phira lauTa kara usa zarIra kA tyAga kara detA hai / yaha saba eka antamuhUrta meM hI ho jAtA hai / , bhASya kA yaha kathana bhI isase saMgata hotA hai| prajJApanA ke 21 ekkIsa veM zarIrapada meM kahA hai-- prazna-bhagavan ! AhAraka zarIra kA saMsthAna kaisA hotA hai ? uttara--gautama ! samacaurasa saMsthAna hotA hai / isa prakAra bhAvArtha yaha huA ki jo zarIra eka viziSTa prayojana kI siddhi ke lie utpanna kiyA jAtA hai aura usa prayojana kI siddhi ho jAne para 'mA~ge hue AbhUSaNa' ke samAna tyAga diyA jAtA hai, vaha AhAraka zarIra hai / saMzaya ko nivAraNa karanA, avagraha (nayA jJAna sIkhanA) Rddhidarzana Adi usakA prayojana hai / yaha zarIra sirpha antarmuhUrta taka hI rahatA hai / antarmuhUrta kAla meM hI iSTa prayojana kI siddhi ho jAtI hai| prayojana siddhi ho jAnepara AhAraka zarIra kA tyAga kara diyA jAtA hai / tadanantara vaha muni usa labdhi kA prayoga nahIM krtaa| AhAraka zarIra se jisa prayojana kI siddhi hotI hai, use audArika Adi anya koI bhI zarIra siddhi nahIM kara sakate / anya zarIra niyama se antarmuhUrta mAtra kI sthiti vAle hI hoM, aisA niyama nahIM hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 tattvArthasUtre ntIti bhAvaH / taijasaM zarIraM punastejovikArarUpaM tejaH svatattvaM zApAnugrahaprayojanaM bhavati / tasya nA'trAdhikAraH / uSNatAlakSaNaM tejaH sarvazarIreSu annasya pAcakaM jaTharAgnirUpaM saMsiddham / evaMvidhasya tejaso vikArastaijasamavasthAntarApattiriti / 1 kArmaNaM zarIrantu - karmaNo vikArarUpaM jJAnAvaraNAdikarmaNo vikRtiH karmamayaM - karmAtmakaM bhavati / naiva maudArikAdIni bhavanti / etebhya evodArAdyarthavizeSebhya uktalakSaNebhyo vibhinnasvarUpebhyaH zarIrANAM ghaTapaTAdivat lakSaNabhedAt nAnAtvaM siddham / na kevalamuktAnvAkhyAnadvAreNaiva audArikAdInAM zarIrANAM parasparaM bhedo bhavati / apitu - nimnakAraNato'pi bhedo bhavati / " tatra--kAraNatastAvat sthUlapudgalopacitamUrtirUpamaudArikaM bhavati / naivaM vaikriyAdIni, uttarottarasya sUkSmatvAt evaM viSayakRto'pi teSAM parasparaM bhedo bhavati / tathAhi - vidyAdharaudArikazarIrANi pratyAnandIzvarAd audArikasya viSayaH jaGghAcAraNaM pratyArucakaparvatAt tiryak UrdhvamApANDukavanAt / vaikriyaM zarIramasaMkhyeyadvIpa - samudraviSayam, AhArakaM mahAvidehakSetra paryantaviSayam / taijasakArmaNe sarvalokaparyantaviSaye bhavataH / evaM svAmikRto'pi teSAM bhedo bhavati / tathAhi - audAritaijasa zarIra teja kA vikAra rUpa tejomaya, tejaH svabhAva hotA hai / usakA prayojana zApa aura anugraha karanA hai / yahA~ usakA adhikAra nahIM hai| teja kA lakSaNa uSNatA hai / vaha samasta zarIroM meM anna ko pacAnevAlA, jaTharAgni ke rUpa meM prasiddha hai / yaha taijasa zarIra AhAraka se bhinna hai | kArmaNa zarIra karma kA vikAra, jJAnAvaraNIya Adi karmoM kI vikRti, karmamaya yA karmAtmaka hotA hai / audArika Adi zarIra aise nahIM hote / jaise udAratA - sthUlatA - audArika zarIra kA lakSaNa haiM, usI prakAra ina pA~coM zarIra ke lakSaNa alaga-alaga haiN| lakSaNa alaga-alaga hone se inameM bhinnatA hotI hai, jaise ghaTa aura paTa meM bhinnatA hai| hA~, uktavyutpatti ke bheda se hI audArika Adi zarIroM meM bheda nahIM hai, apitu nimnalikhita kAraNoM se bhI unameM bheda siddha hotA hai / sarva prathama audArika Adi zarIroM ke kAraNa bhinna-bhinna haiM / audArika zarIra sthUla pudgaloM se banatA hai vaikriya Adi zarIra aise nahIM; ve uttarottara sUkSma hote haiM, kyoMki unakA nirmANa jina pudgaloM se hotA haiM, ve uttarottara sUkSma hote haiM / viSaya arthAt gatikSetra kI apekSA se bhI zarIroM meM bheda haiM / vidyAdharoM ke audArika zarIra nandIzvara dvIpa taka hI jA sakate haiM / jaMghAcaraNa muni tirche rucakaparvata taka aura Upara pANDuka vana taka jA sakate haiM / vaikriya zarIra kA viSaya asaMkhyAta dvIpa- samudra haiM, arthAt vaikriya zarIradhArI asaMkhyAta dvIpa-samudroM taka jA sakatA hai / AhAraka zarIra mahAvideha kSetra paryaMta jA sakatA haiM aura taijasa tathA kArmaNa zarIra kA viSaya sampUrNa loka hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 sU. 35 AhArakazarIranirUpaNam 149 kazarIraM manuSya-tirazcAM bhavati, vaikriyaM deva-nArakANAM tiryaG-manuSyANAM ca katipayAnAm / AhArakaM caturdazapUrvadharamanuSyANAm / taijasa-kArmaNe sarvasaMsAriNAM bhavataH / / ___evaM prayojanakRto'pi teSAM vizeSaH tathAhi-audArikasya dharmAdharmasukhaduHkhakevalajJAnaprAptyAdiprayojanam , vaikriyasya sthUlasUkSmaikatvagaganacarakSitigativiSayAdyanekavibhUtiprAptiH prayojanam / AhArakasya punaH sUkSmavyavahitaduravagAhArthavyavasthitiH prayojanam , taijasya-AhArapAkaH prayojanam / kArmaNasya tu-bhavAntaragatipariNAmaH prayojanam / evaM pramANakRto'pi teSAM parasparaM bhedo bhavati / tathAhi - audArikaM tAvat sAtireka yojanasahasram , vaikriyaM yojanalakSapramANaM bhavati / AhArakaM ranipramANam , taijasa-kArmaNe lokAyAmapramANe bhavataH / evaM pradezasaMkhyAto'pi bhedasteSAM parasparaM bhavati, taijasAt prAk audArikAdipradezato'saMkhyeyaguNaM bhavati, taijasaM-kArmaNaM ca-anantaguNaM bhavati / evamavagAhanato'pi vizeSo bodhyaH tathAhi-sAtirekayojanasahasrapramANamaudArikamasaMkhyeyaguNapradezeSu yAvatsu avagADhaM bhavati, tato bahutarAsaMkhyeyapradezAvagADhaM yojanalakSapramANaM vaikriyaM ___ svAmI kI apekSA bhI zarIroM meM bheda hai / vaha isa prakAra audArika zarIra manuSyoM aura tiryaMcoM ko hotA hai, vaikriya devoM aura nArakoM ko hotA hai aura kisI kisI manuSya evaM tiryaMca ko ho sakatA hai / AhAraka caudahapUrvo ke dhAraka muniyo ko hI hotA hai| taijasa aura kArmaNa saba saMsArI jIvoM ko hote haiN| ___ prayojana kI apekSA bhI zarIroM meM bheda hai-dharma, adharma, sukha, duHkha evaM kevalajJAna kI prApti Adi audArika zarIra kA prayojana hai / sthUlatA, sUkSmatA, ekatA, anekatA, AkAzagamana bhUmigamana Adi aneka vibhUtiyoM kI prApti vaikriya zarIra kA prayojana hai / sUkSma, gahana, durjeya artha ke viSaya meM samAdhAna prApta karanA AhAraka zarIra kA prayojana hai / AhAra ko pacAnA Adi taijasa zarIra kA prayojana hai aura bhavAntara meM gati honA kArmaNa zarIra kA prayojana hai / pramANa kI apekSA bhI zarIroM meM bheda hai / yathA-audArikazarIra kA pramANa kucha adhika eka hajAra yojana vaikriya kA eka lAkha yojana, AhAraka kA eka hAtha aura taijasa tathA kArmaNa kA loka ke barAbara hai| pradezoM kI saMkhyA kI apekSA bhI zarIroM meM bheda hai| yathA-audArika se vaikriya aura vaikriya se AhAraka zarIra ke pradeza asaMkhyAtaguNita hai, / AhAraka se taijasa aura taijasa se kArmaNa zarIra ke pradeza anantaguNA hai| ___ avagAhanA se bhI unameM bheda hai, yathA-kiMcit adhika eka hajAra adhika yojana pramANa vAlA audArika zarIra loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM avagADha hotA hai, eka lAkha yojana pramANa vAlA vaikriya zarIra unakI apekSA adhika pradezoM meM avagADha hotA hai / AhAraka zarIra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 tattvArtha sUtre bhavati / tAbhyAmalpapradezAvagADhamAhArakaM bhavati / tasya hastamAtratvAt / taijasakArmaNe ca lokAntAyatAsskAzazreNyavagADhe bhavataH / evaM teSAM sthitikRto'pi bhedo bhavati / tathAhi - audArikaM zarIraM jaghanyenA'ntarmuhUrta - sthitikaM bhavati, utkRSTena - tripalyopamasthitikam / vaikriyaM AhArakamantarmuhUrtasthitikameva / teja sakArmaNe ca santAnAnurodhAt abhavyasambandhitayA - anAdyaparyavasAne bhavataH / bhavyasambandhitayA cADanAdisaparyavasAne / malpabahutvakRto'pi bhedo bhavati sarvastokamAhArakaM yadi sambhavati kadAcinnApi sambhavati yatastasyAntaramuktaM- jaghanyenaikasamayaH, utkRSTena SaNmAsAH tadyadi bhavati tadA jaghanyena ekamAdikRtvA yAvadutkRSTato navasahasrANi AhArakazarIrANi yugapad bhavanti / AhArakAd vaikriyANi-asaMkhyeyaguNAni bhavanti / nArakadevAnAmasaMkhyeyatvAt asaMkhyeyotsarpiNyavasarpiNI samayarAzisamasaMkhyakAni, vaikriyazarIrApekSayA - audArikazarIrANi asaMkhyeyaguNAni tiryaGmanuSyANAmasaMkhyeyatvAt asaMkhyotsapiNyavasarpiNI samayarAzisamasaMkhyAni / atha tirazvAmanantatvAt kathaM teSAmAnantye sati asaMkhyeyAni zarIrANi syuriti cet ucyate pratyekazarIrANAM tirazcAmasaMkhyeyAni zarIrANi sAdhAraNAnAmanantatvAt teSAmanantAnAmekaM zarIraM bhavati / ato'saMkhyAtAni na tu - anantAnAmapi pratyekaM zarIraM bhavati / tasmAt-tirazcAM zarIrANi asaMkhyeyAnyeva na punaranantAni iti bhAvaH / ina donoM se kama pradezoM meM avagADha hotA hai, kyoMki usakA pramANa eka hAtha kA hI hotA hai tejasa aura kArmaNa zarIra lokaparyaMta lambI AkAzazreNI meM avagAhana karate haiM / sthiti kI dRSTi se bhI zarIroM meM bheda hai, yathA - audArika zarIrakI sthiti jaghanya antamuhUrtta aura utkRSTa tIna palyopama kI hai / vaikriya zarIra tetIsa sAgaropama taka rahatA hai / AhAraka kI sthiti antarmuhUrta mAtra kI hai / taijasa aura kArmaNa zarIra pravAha kI apekSA anAdi evaM abhavya kI apekSA ananta tathA bhavya kI apekSA sAnta haiM / alpabahutva kI apekSA se bhI zarIroM meM bheda hai, yathA - AhAraka zarIra sabase thor3e haiM / kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM bhI hote / unakA antara jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa chaha mAsa kA hai / AhAraka zarIra yadi ho to jaghanya eka ho aura adhika se adhika eka sAtha nau hajAra taka hosakate haiM / AhAraka kI apekSA vaikiyaka zarIra asaMkhyAta haiM- asaMkhyAta utsarpiNI aura avasarpiNI kAloM kI samaya rAzi ke barAbara hai, aura saba nAraka tathA deva vaikriya zarIrI hI hote hai / vaikiya kI apekSA audArika zarIra asaMkhyAtaguNA haiM, asaMkhyAta utsarpiNI - avasarpiNI kAloM kI samaya rAzi ke barAbara haiM / zaMkA- tica ananta hai, aisI sthiti meM unake zarIrI asaMkhyAta hI kyoM kahe ? samAdhAna- pratyeka zarIrI tiryaMcoM ke asaMkhyAta zarIra hote haiM / yadyapi sAdhAraNa nigoda kAya ke tiryanca anantasaMkhyaka haiM, magara unake alaga-alaga zarIra nahIM hote, balki ananta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 sU0 35 ___AharakazarIranirUpaNam 151 ___ audArikazarIrabhya staijasakArmaNAni anantaguNAni bhavanti / taijasakArmaNAni pratyeka saMsAriNAM sarvajIvAnAM bhavanti, tasmAt-anantAni, na tu-bahUnAM jIvAnAmekaM taijasaM-kArmaNaM vA bhavatIti bhAvaH / ityevaM navabhyo vizeSebhyaH kAraNebhyaH audArikAdizarIrANAM nAnAtvaM siddham / idamatra bodhyam-----antargatau taijasakArmaNe kevale bhavataH, bhavasthatAyAM taijasakArmaNe-audArikaM ceti trINi yugapad bhavanti / athavA-taijasakArmaNe ca vaikriyaM ceti trINi bodhyAni / tiryamanuSyANAM taijasakArmaNaudArikaiH saha labdhipratyayavaikriyazarIrasadbhAve yugapadavivicchinnapradezatvAt catvAri bhavanti / caturdazapUrvadharamanuSyasyA''hArakalabdhau satyAM taijasakArmaNaudArikaiH saha labdhipratyayAhArakazarIra sadbhAve yugapadevaM catvAri bhavanti / kamalanAlatantuvadevA'vicchedena ekajIvapradezaizcatuSTayamapi pratibaddhamavagantavyam / anutpannalabdhaH saMsAriNo jIvasya taijasakAmaNaudArikANi trINi bhavanti / athavA kArmaNavaitriye devanArakANAm / anutpannalabdhInAM tiryaGmanuSyANAM taijasakArmaNaudArikANi yugapad bhavati / anutpannavaikriyalabdhezcaturdazapUrvadharamanuSyasya taijasakArmaNaudArikAhArakANi vA bhavanti / sAdhAraNa jIvoM kA eka hI zarIra hotA hai| ataeva jIva ananta hone para bhI unake zarIra asaMkhyAta hI hote haiM, ananta nahIM / audArika zarIra kI apekSA taijasa aura kArmaNa zarIra anantaguNA haiM, kyoMki ye donoM zarIra samasta saMsArI jIvoM ko hote haiM aura saba ko alaga-alaga hote haiM / audArika zarIra ke samAna ananta jIvoM kA eka hI taijasa yA kArmaNa zarIra nahIM hotaa| isa prakAra audArika Adi zarIroM meM ukta nau AdhAroM se bheda hotA hai| yahA~ yaha samajha lenA cAhie kI vigrahagati ke samaya sirpha taijasa aura kArmaNa do zarIra hote haiM bhavastha dazA meM taijasa, kArmaNa aura audArika ye tIna athavA taijasa, kArmaNa aura vaikriya, ye tona hote haiM tiryacoM aura manuSyoM ko taijasa, kArmaNa aura audArika zarIra ke sAtha jaba labdhinimittaka vaikriya zarIra bhI prApta hotA hai to eka sAtha cAra zarIra bhI pAye jAte hai / caturdazapUrvadhAraka muni ko AhArakalabdhi prApta ho aura vaha AhAraka zarIra banAve to usa samaya taijasa, kArmaNa aura audArika zarIra ke sAtha AhAraka ke hone se bhI cAra zarIra ho sakate haiM / jaba eka jIva meM cAra zarIra eka sAtha hote haiM to jIva ke pratyeka pradeza ke sAtha cAroM zarIra kA saMbaMdha hotA hai| isa prakAra labdhirahita saMsArI jIva ko tIna zarIra hote haiM-taijasa, kArmaNa, audArika yadi vaha deva yA nAraka ho to audArika ke badale vaikriya zarIra hotA hai / vaikriyalabdhi se rahita aura AhArakalabdhi se sampanna caturdazapUrvadhara manuSya ko taijasa; kArmaNa, audArika tathA AhAraka, ye cAra zarIra hote haiM / agara kisI manuSya yA tiryanca ko vaikriyalabdhi prApta ho to usake taijasa, kArmaNa, audArika tathA vaikraya, ye cAra zarIra eka sAtha pAye jAte zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre utpannalabdhInAM manuSyatirazcAM kArmaNataijasaudArikavaikriyANi yugapaccatvAri bhavanti / caturdazapUrvadharamamuSyasyA'nutpannavaikriyalabdheH kArmaNataijasaudArikAhArakANi yugapadbhavanti / paJcazarIrANi tu na yugapad bhavanti kadApi nApi - vaikriyAhAra ke yugapad bhavataH labdhidvayA'bhAvAt iti bhAvaH ||35|| mUlasUtram - "kammae savvesiM-" // 36 // chAyA - kArmaNaM sarveSAm ||36|| tatvArthadIpikA - pUrvaM tAvat - AhArakazarIrasvarUpaM prarUpitam sampratyantimaM kArmaNa zarIrasvarUpaM prarUpayitumAha - 'kammae savvesiM' iti kArmaNam - karmaNA nirmitam kArmaNaM kAryaM vA, kArmaNaM zarIraM sarveSAmaudArikAdizarIrANAM nibandhanaM kAraNaM bhavati yadA - jIvaH ekaM zarIraM vihAya - uttarazarIraM prati gacchati, tadA - kArmaNazarIreNa saha tasya yogaH - saGgatirbhavati tathAca kArmaNazarIrAdhAreNa jIvo gatyantaraM gacchati / 152 ata eva sarvazarIraprarohaNabIjabhUtaM kArmaNaM zarIraM bodhyam evaJca - jJAnAvaraNAdikarmaNo vikArarUpaM - karmamayaM vA kArmaNaM zarIraM bhavati tasya jJAnAvaraNAdikarmavyatiriktaM kAraNaM na vartate kArmaNasya karmamAtratayA karmasvabhAvavatvAt sarveSAM ca saMsAriNAM jIvAnAM kArmaNaM zarIraM bhavati. vigrahagatau khalu - jIvAnAM kArmaNazarIrakRta eva vAGmanaH kAyavargaNA nimittaka AtmamaparispandanarUpo yogo bhavati // 36 // haiM / isa prakAra adhika se adhika eka jIva meM cAra hI zarIra kA saMbhava haiM, pA~ca kA nahIM, kyoM ki jaba vaikiya zarIra hotA hai to AhAraka zarIra nahIM ho sakatA aura AhAraka zarIra hotA hai to vaikriya zarIra nahIM ho sakatA / isakA bhI kAraNa yaha hai ki eka sAtha ye donoM labdhiyA~ nahIM hotI haiM ||35|| mUlasUtrArtha - "kammae savvesiM' sUtra // 36 // kArmaNa zarIra saba zarIroM kA kAraNa hai ||36|| tattvArthadIpikA - pahale AhArakazarIra kA nirUpaNa kiyA gayA hai, aba antima kArmaNa zarIra kA nirUpaNa kiyA jAtA haiM karma ke dvArA nirmita athavA karma kA kArya kArmaNa zarIra audArika Adi saba zarIroM kA kAraNa hai / jIva jaba eka zarIra kA tyAga karake bhAvI zarIra ko prApta karane ke lie gamana karatA hai arthAt vigrahagati meM hotA hai, usa samaya kArmaNa zarIra ke dvArA hI usakA yoga arthAt prayatna hotA hai / kArmaNa zarIra ke dvArA hone bAle prayatna se hI vaha dUsarI gati meM jAtA hai / isa prakAra kArmaNa zarIra anya samasta zarIroM ko utpanna karane ke lie bIja ke samAna hai / vaha jJAnAvaraNa Adi karmoM ke sivAya usakA alaga koI kAraNa nahIM haiM / vastutaH kArmaNa zarIra karmasvarUpa hI hai / yaha zarIra samasta saMsArI jIvoM ko prApta hotA hai / yoga kA artha hai - vacana, mana aura kAya ke nimitta se AtmA ke pradezoM meM hone vAlA parispandana arthAt halana calana // 36 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a01 sU. 36 kArmaNazarIranirUpaNam 153 tattvArthaniyukti-kArmaNaM ca zarIrameSAM sarveSAmaudArikadInAM zarIrANAM nibandhanaM kAraNaM bIjaM vartate sakalazaktyAdhAratvAt citrakarmaNaH kuDyavat. bhavaprapaJcabIjabhUtasya kArmaNazarIrasya samUlacchede tu prakSAlitasakalalmaSAH santo na punaH zarIrANi samAzrayanti. evaMvidhaM cedaM kArmaNaM jJAnAvaraNAdibhyaH karmabhyo jAyate na punaranyat tasya kAraNamasti tathA ca- jJAnAvaraNAdikaM karma tadAtmakatvAt kArmaNasya kAraNam anyeSAM caudArikAdizarIrANAm / ___ AdityaprakAzavat na svAtmani kriyAvirodhaH sammavati yathA-savitA svamaNDalaM prakAzayati anyAni ca ghaTapaTAdInI prakAzayanti na hi svetaraH kazcitpadArthaH savitRmaNDalasya prakAzako bhavati anavasthAprasakteH evaM jJAnAvaraNAdikarmavyatiriktaM na kArmaNasya kAraNaM sambhavati, kArmaNasya karmamAtratayA karmasvabhAvavatvAt iti bhAvaH // 36 // mUlasUtram--"vee tivihe-" chAyA-"vedastrividhaH-" tatvArthadIpikA-pUrva tAvad- audArikAdipaJcazarIrANi prarUpitAni samprati-tAni zarIrANi yathAyogyaM dhArayatAM jIvAnAM keSAM cit puMvedaH keSAMcid napuMsakavedaH keSAJcit tattvArthaniyukti- kArmaNa zarIra audArika Adi saba zarIroM kA kAraNa hai / jaise citrakarma kA AdhAra dIvAra hotI hai, usI prakAra yaha karma sakala zakti kA AdhAra hai| bhavaparamparA ke kAraNabhUta isa karma kA jaba samUla uccheda ho jAtA hai to samasta kalmaSa dhula jAte haiM aura jIva phira kisI bhI zarIra ko dhAraNa nahIM karate / yaha kArmaNa zarIra jJAnAvaraNIya Adi karmoM se utpanna hotA hai / isakA anya koI kAraNa nahIM hai / jJAnAvaraNa Adi karma, kArmaNa zarIra rUpa hone se kArmaNa zarIra ke kAraNa haiM / unameM sUrya ke prakAza ke samAna apane ApameM kriyA kA virodha nahIM hai / jaise sUrya apane maNDala ko bhI prakAzita karatA hai aura ghaTa paTa Adi anya padArthoM ko bhI prakAzita karatA hai--sUryamaNDala ko prakAzita karane ke lie kisI anya prakAza kI AvazyakatA nahIM hotii| yadi sUryamaNDala ko prakAzita karane ke lie anya prakAza kI AvazyakatA mAnI jAya to anavasthAdoSa kA prasaMga AtA hai, arthAt usa prakAza ko prakAzita karane ke lie bhI anya prakAza kI AvazyakatA mAnanI par3egI aura usake lie bhI anya prakAza kI / isa prakAra mAnate-mAnate kahIM virAma hI nahIM hogaa| isI prakAra jJAnAvaraNa Adi karmoM se bhinna kArmaNa zarIra kA koI kAraNa nahIM / kArmaNa zarIra karmasvarUpa hI hai, karma-samudAya rUpa hI hai // 36 // mUlasUtrArtha-"vee tivihe" veda tIna prakAra kA hai // 30 // tattvArthadIpikA---pahale audArika Adi pA~ca zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai, aba yaha 20 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre 154 strIvado bhavatIti pratipAdayituM puMstvAdivedatrayaM prarUpayati -" vee tivihe " iti / vedaH - vedanaM vedaH, vaidyate vA veda:- liGgam, abhilASavizeSo vA sa ca vedastrividhaH pustvaM-strItvaM napuMsakatvaJceti tacca-liGgaM dvividham, dravyaliGga - bhAvaliGgam tatra dravyaliGge tAvad yoni liGgAdi nAmakarmodayaniSpAditaM bhavati bhAvaliGgaM punarnokaSAyodayavizeSApAditavRttirUpaM bhavati / - puMvedodayAt sUte - apatyaM janayati iti pumAn - puMstvam. tatra strIvedodayAt styAyati-asyAM garbha iti strI strItvam napuMsaka vedodayAt tadubhayazaktivikalaM napuMsakaM napuMsakatvamucyate tathAca-- hAsyaratyaratyAdinavavidheSu nokaSAyavedanIyeSu vedastrividhaH puruSaveda-strIveda-napuMsakavedabhedAt tatra puruSavedodayAt -- anekAkArAsu strISvabhilASo bhavati ukti ileSmaNa AmraphalAbhilASavat / evaM saGkalpaviSayIbhUtAsu strISvavapi abhilASo bodhyaH evaM strIvedodayAt puruSeSvabhilASo bhavati evaM saGkalpajAteSu puruSeSvapi abhilASo bodhyaH evaM napuMsakavedodayAt kasyacit puruSa batalAte haiM ki una zarIroM ko dhAraNa karane vAle jIvoM meM koI strI veda vAlA hotA hai, koI puruSaveda vAlA hotA hai / yaha batalAne ke lie pahale veda ke bheda batalAte haiM eka prakAra ke vedana ko athavA jisake kAraNa vaha vedana ho, use veda kahate haiM / veda eka prakAra kI abhilASA hai aura liMga ko bhI veda kahate haiM / veda ke tIna bheda haiM--puMveda, strIveda, napuMsakabeda / liMga do prakAra ke haiM dravyaliMga aura bhAvaliMga / yoninAmakarma aura liMganAmakarma ke udaya se dravyaliMga utpanna hotA hai / bhAvaliMga kI utpatti nokaSAyamohanIya karma ke udaya se hotI hai / (2) puMveda ke udaya se pumAn ( puruSa ) hotA hai / saMskRtabhASA ke anusAra isa zabda kI vyutpatti hai - 'sUte apatyaM' iti pumAn' arthAt jo santAna ko utpanna kare (1) strIveda ke udaya se jisameM garbha jamatA hai, use strI kahate haiM (3) napuMsakaveda ke udaya se jo jIva pUrvokta donoM zaktiyoM se hIna hotA hai arthAt na santAna utpanna kara sakatA hai aura na garbha dhAraNa kara sakatA hai, vaha napuMsaka kahalAtA hai / isa prakAra hAsya, rati, arati Adi nau prakAra ke nokaSAyavedanIya ke bhedoM meM eka jo veda hai, usake tIna prakAra haiM-1 puruSaveda, 2 strIveda aura 3 napuMsakaveda / puruSaveda ke udaya se strI kI abhilASA utpanna hotI hai jaise kapha ke prakopa vAle puruSa ko Amraphala Adi kI icchA hotI hai / isI prakAra saMkalpa kI viSayabhUta striyo meM bhI abhilASA samajha lenI cAhie / isI strIveda ke udaya se puruSoM ke prati abhilASA utpanna hotI hai / saMkalpa janita puruSoM ke prati bhI isI ke kAraNa abhilASA hotI hai / napuMsaka veda ke udaya se kisI ko puruSa aura strI- donoM kI arthAt donoM ke sAtha ramaNa karane kI abhi zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dApikAniyuktizca a0 1 sU. 37 trividhavedasvarUpanirUpaNam 155 strIdvayaviSayAbhilASo bhavati dhAtudvayodaye sati mArjitAdi dravyAbhilASavat. kasyacitpunaH puruSenyevAbilASo jAyate iti bhAvaH // 37 // tattvArthaniyuktiH-hAsyaratyaratizokamayajugupsAdinavavidhe nokaSAyavedanIye veda trividhaH prajJaptaH strIvedaH puruSavedaH napuMsakavedazca tatra vedanaM vedo'bhilASavizeSaH ayambhAvaH mohanIyabandho dvividhaH darzanamohanIyaH cAritramohanIyazca tatra darzanamohanIyabandhanividhaH mithyAtvavedanIyasamyaktvavedanIyasamyagamithyAtvavedanIyabhedAt / cAritramohanIyavandhazca dvividhaH, kaSAyavedanIya-nokaSAyavedanIyabhedAt / tatra-kaSAyavedanIyabandhaH SoDazabhedaH krodha-mAna mAyA-lobhAH pratyekam anantAnubandhyapratyAkhyAna-kaSAya-pratyAkhyAnakaSAya-saMjvalanakaSAyabhedAt SoDazabhedA bhavanti nokaSAyavedanIyaM navavidham, hAsyaratyaratizokabhayajugupsApuruSavedastrIvedanapuMsakavedabhedAt tatra-puruSavedamohodayAt- anekAkArAsu strISvabhilASo bhavati udriktazlemaNa AmraphalAbhilASavat tathA saGkalpajAsvapi striSu-abhilASaH strIvedamohodayAt puruSeSvabhilASo bhavati evaM saGkalpajeSu ca purussessvbhilaassH|| lASA utpanna hotI hai / jaise do dhAtuoM ke kupita hone para mArjita Adi dravyoM kI abhilASA hotI hai| kisI-kisI ko sirpha puruSoM ke sAtha ramaNa karane kI icchA hotI hai // 37 // tattvArthaniyukti-hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda; yaha nokaSAyavedanIya karma ke nau bheda haiM / ina nau bhedoM meM tIna vedoM kI gaNanA kI gaI hai / eka vizeSa prakAra ke vedana yA abhilASA ko veda kahate haiM / Azaya yaha hai-- mohanIya karma do prakAra kA hai--darzanamohanIya aura 3 cAritramohanIya / darzanamohanIya ke tIna bheda haiM-1 mithyAtvamohanIya, 2 samyaktvamohanIya aura samyamithyAtvamohanIya mizramohanIya / cAritramohanIya karma ke do bheda haiM---kaSAyamohanIya aura mokaSAyamohanIya / inameM se kaSAyamohanIya ke solaha bheda haiM-krodha, mAna, mAyA, aura lobha; aura ina cAroM ke anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra bheda hone se solaha bheda ho jAte haiM / nokaSAyamohanIya ke nau bheda haiM--hAsyAdi pUrvokta tIna vedoM kI gaNanA isI ke antargata hai| inameM se puruSa vedamohakarma ke udaya se strI kI abhilASA utpanna hotI hai, jaise kapha ke kupita hone para Amraphala kA sevana karane kI abhilASA hotI hai| isI prakAra strI viSayaka saMkalpajanita striyoM ke prati bhI abhilASA paidA hotI hai / jaba strIveda kA udaya hotA hai to puruSa ke prati abhilASA utpanna hotI hai / sAtha hI saMkalpaja puruSoM kI bhI abhilASA hotI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre ___ napuMsakavedamohodayAt kasyacit strIpuruSadvayaviSayo'bhilASaH prAdurbhavati, dhAtudvayodaye sati mArjitAdidravyA'bhilASavat / kasyacitpunaH puruSeSvevA'bhilASo bhavati.saGkalpajaviSaye cA'nekarUpo'bhilASo bhavati / tathoktaM samavAyAGgasUtre "kaivihe NaM bhaMte ! vee paNNatte ? goyamA ! tivihe yee paNNatte taM jahA-itthIvee-purisavee-napuMsakavee--iti / katividhaH khalu bhadanta ! vedaH prajJaptaH ? gautama ! trividho vedaH prajJaptaH / tadyathA-strIvedaH puruSavedo napuMsakavedaH iti // 37 // mUlasUtram ---'deve duvee, itthIvee purisavee yachAyA-devo dvivedaH strIvedaH puruSavedazca tattvArthadIpikA--pUrva tAvad vedaH puMstva-strItva-napuMsakatvavedabhedena trividhaH pratipAditaH samprati-nairayikadevatiryagyonikamanuSyAdi garbhavyutkrAntikasammUchimaupapAtikajIvAnAM madhye keSAM kiyanto vedA bhavantIti sUtratrayeNa prarUpayituM prathamaM devAnAM dvivedamAha "deve duvee, itthIvee-purisavee ya-" iti / devastAvat caturvidho'pi bhavanapativAnavyantara-vaimAnikarUpo dvivedo bhavati, dvau vedau puMstvaM-strItvarUpau yasyA'sau dvivedaH / tadyathAstrIvedaH puruSavedazca evaJca-caturnikAyA api devAH napuMsakavedino na bhavanti apitu-puvedinaH strIvedinazca / tatra-kecana puvedinaH kecana punaH strIvedavadino bhavanti / tatra bhavanapati-vAnavyantarajyotiSka-saudharme-zAnadvayavaimAnikeSu upapAto vedadvayamapi bhavati / napuMsakaveda kA udaya hone para kisI-kisI ko strI aura puruSa, donoM kI icchA utpanna hotI hai, jaise vAtAdi do dhAtuoM ke kupita hone para mArjita dravya kI icchA hotI hai| kasI kisI ko puruSoM ke prati hI abhilASA jAgrata hotI hai / saMkalpaja viSaya meM bhI aneka prakAra kI abhilASA hotI hai| samavAyAMga sUtra meM kahA hai-- prazna-bhagavan ! veda kitane prakAra kA kahA hai ? uttara-gautama ! veda tIna prakAra kA kahA hai-strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda // 37 // malasUtrArtha-"deve duvee itthIvee purisavee" sUtra 38 deva do veda vAle hI hote haiM-strIveda vAle aura puruSaveda vAle // 38 // tattvArthadIpikA-pahale veda ke tIna bheda batalAe jA cuke haiM, aba tIna sUtroM meM yaha batalAe~ge ki deva, nAraka, tiryaMca, manuSya, garbhaja, sammUchima, evaM aupapAtika jIvoM meM se kinake kitane veda hote haiM ? sarvaprathama devoM meM veda kA pratipAdana karate haiM ___bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka, aura vaimAnika, ina cAroM prakAroM ke devoM meM do hI veda hote haiM-strIveda aura puruSaveda / tAtparya yaha hai ki cAroM nikAyoM ke deva napuMsakavedI nahIM hote; sirpha strIvedI aura puruSavedI hI hote haiN| bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka tathA saudharma aura aizAna vimAna ke vaimAnikoM meM donoM veda vAloM kI utpatti hotI hai / jaise asura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ v dIpikAniyuktizca a0 1 sU0 38 bhavanapatyAdiSu dvivedatvanirUpaNam 157 yathA-'surakumArA:-asurakumAryazca nAgakumArA:-nagakumAryazcetyAdirItyA-'surakumArAdIzAnteSu puMvedinaH keciddevA bhavantiH strIvedinya kAzcidevyozca bhvnti| teSu zubhagatinAmakarmodayApekSaniratizayasukhavizeSarUpapuMstvastrItvavedAnubhavAt sanatkumArAdiSu paJcAnuttaropapAtikAnteSu tu-kevalaM puruSavedina eva devA bhavanti na tu-strIvedino nApi-napuMsakavedino bhavanti / ___ atha devAnAM napuMsakavedaH kathaM na sambhavatIticet-ucyate caturvidhAnAmapi devAnAM zubhagatyAdinAmagotravedyAyuSkApekSamohodayAdabhilaSitapritIkArakaM mAyA''rjavopetaM karISAgnisadRzaM strIvedanIyamekaM puMstvavedanIyaM dvitIyaM pUrvabaddhanikAcitamuditaM bhavati / na tu-tadbhinnaM napuMsakavedanIyaM kadApi, pUrvabhave-napuMsakavedmohanIyakarmaNo'baddhatvAt / sanatkumArAdiSu tu-strIvedamohanIyakarmaNo'pyabaddhatvAt teSu strIvedo'pi na bhavatItibhAvaH // 38 // tattvArthaniyuktiH----devastAvada caturnikAyo'pi bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikarUpo dvivedo bhavati / strIvedavAn-puruSa vedavAMzca / tathAca-caturnikAyA api devA napuMsakavedino na bhavanti, apitu-strIvedinaH puMvedinazca bhavanti / kecana devAH strIvedavedino bhavanti / kecana punaH puruSavedino bhavanti / kumAra aura asurakumAriyA~, nAgakumAra aura nAgakumAriyA~, ityAdi prakAra se asurakumAra se lekara IzAna devaloka taka koI-koI puruSavedI deva hote haiM aura strIveda vAlI deviyA~ hotI haiN| unameM zubhagati nAmakarma ke udaya se niratizaya sukhavizeSa rUpa puruSa aura strI veda kA anubhava hotA hai / sanatkumAra devaloka se pA~ca anuttara vimAnoM taka kevala puruSaveda vAle hI deva utpanna hote haiM; na strIvedI aura na napuMsaka vedI hote haiM / devoM meM napuMsakaveda kyoM nahIM hotA ? isa prazna kA uttara yaha hai ki cAroM prakAra ke devoM meM zubhagati Adi nAma gotra vedya aura AyuSka se sApekSa moha ke udaya se abhilaSita meM prIti utpanna karane vAlA, mAyA Arjava se yukta chANe kI agni ke samAna eka strIvedanIya aura dUsarA puruSavedanIya ho, jo pahale nikAcita rUpa meM bA~dhA hai, aba udaya meM AyA hai| ina donoM se bhinna napuMsaka vedanIya kA kadApi udaya nahIM hotA, kyoMki unhoMne pUrvabhava meM napuMsaka vedamohanIya karma kA baMdha nahIM kiyA hai / sanatkumAra Adi devalokoM ke devoM ne pUrvabhava meM strIvedamohanIya karma kA bhI bandha nahIM kiyA, isa kAraNa vahA~ strIveda bhI nahIM hotA hai // 38 // tattvArthaniyukti bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, ina cAroM nikAyoM ke deva do veda vAle hote haiM-strIveda vAle aura puruSaveda vAle / isa prakAra cAroM nikAyoM ke deva napuMsakavedI nahIM hote, sirpha strIvedI aura puruSa hI hote haiM / arthAt koI puruSavedI aura koI strIvedI hote haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatra bhavanapati-vyantara-jyotiSka saudharmezAneSu - upapAtato vedadvayamapi bhavati / du puruSaveda eva bhavati, nA'nyaH / atha devAnAM napuMsakavedaH kathaM na bhavatIti cet ucyate teSAM hi devAnAM caturvidhAnAmapi zubhagatyAdinAmagotravedyAyuSkApekSamohodayAdabhilaSitaprItijanakaM mAyArjavopacitaM karISatRNapUlavahnitulyaM strIvedanIyamekaM puMvedanIyamadhikaM pUrvabaddhavi kAcitamudayaprAptaM bhavati / na tu tadbhinnaM napuMsaka vedanIyaM kadApi pUrvabhave napuMsaka vedamohakarmaNo'baddhatvAt / atra ca strIvedo napuMsakavedApekSayA zubhaucyate, na tu vastutaH zubha eveti bhAvaH tathA coktaM samavAyaGgasUtre "asurakumArA NaM bhaMte! kiM itthIveyA- purisaveyA puMsagaveyA ? goyamA ! itthIveyA - purisaveyA, No NapuMsagaveyA thaNiyakumArA, jahAasurakumArA tahA - vANamaMtarA joisiyavemANiyAvi" - iti / asurakumArAH khalu bhadanta kiM strIvedAH puruSavedAH napuMsakavedA:-: gautama ! strIvedAH puruSavedAH no napuMsakavedAH / stanitakumArAH, yathA - asurakumArAH - tathA vAnavyantarAH jyotiSkavaimAnikA api iti // 38 // mUlasUtram - "nArage saMmucchime ya napuMsagavee - " // 39 // 158 chAyA - "nArakaH sammUcchimazca napuMsakavedaH - " // 39 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre devAnAM caturnikAyAnAmapi bhavanapativAnavyantara - jyotiSkavaimAnikAnAM puMstvavedaH strItvavedazca yathAyogyaM prarUpitaH samprati - nArakANAM sammUcchimAnAM ca jIvAnAM kevalaM napuMsakatvavedo bhavatIti prarUpayitumAha- I bhavanapati, vyantara jyotiSka, saudharma aizAna devaloka meM upapAta kI apekSA se donoM veda hote haiM / unake Age kevala puruSaveda hI hotA hai| devoM meM napuMsakaveda kyoM nahIM hotA ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki cAroM prakAra ke devoM meM zubhagati Adi nAma gotra vedha AyuSka kI apekSA rakhane vAle mohakarma ke udaya se abhilaSita prItijanaka, mAyAArjava se upacita karISa kI agni ke samAna strIvedanIya aura ghAsa kI pUlI kI Aga ke samAna puruSavedanIya, jo pahale nikAcita rUpa meM bA~dhA thA, udaya ko prApta hotA hai / ina donoM se bhinna napuMsaka vedanIya kA kadApi udaya nahIM hotA, kyoMki pUrvabhava meM usakA baMdha nahIM kiyA thA / yahA~ napuMsaka veda kI apekSA strIveda zubha kahalAtA hai, vAstava meM vaha zubha hai, aisA nahIM samajhanA cAhie / samavAyAMgasUtra meM kahA hai puruSavedI hote haiM yA napuMsakavedI hote haiM ? napuMsakavedI nahIM hote / stanitakumAroM viSaya meM kahA hai, evaM vaisA hI haiM, prazna - bhagavan ! kyA asurakumAra strIvedI hote haiM, uttara -- gautama ! strIvedI aura puruSavedI hote taka aisA hI kahanA cAhie / jaisA asurakumAroM ke vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke saMbandha meM bhI samajhanA cAhie | // 38 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a01 sU. 39 nArakasammUcchimeSu napuMsakavedanirUpaNam 159 "nArage samucchime ya napuMsagavee' iti / nArakaH-ratnaprabhAdisaptamapRthivISu narakabhUmiSu nArakAH sarvaH sammachimazca pUrvoktasvarUpo jIvaH kevalaM napuMsakaveda eva bhavati / na puMstvavedaH, nApi-strIvedaH, / tathA ca-sarve nairayikAH pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyadvi-tri-caturindriyAH kecana-tiryaGmanuSyAzca sammUrchimAH napuMsakavedavedina evA'vaseyAH / yato hi teSAM nArakANAM sammUrchanajanmazAlinAJca cAritramohanIyavizeSanokaSAyavedanIyahAsyAdinavavidhAntargatatrivedeSu-ekaM napuMsakavedanIyamevA'zubhagatinAmakarmApekSaM pUrvabaddhanikAcitamuditaM bhavati, na tu-puMstvastrItvavedanIye teSAmudite bhavataH pUrvabhave-puMstvastrItvavedazubhamohanIyakarmaNorabaddhatvAt iti bhAvaH // 39 // tattvArthaniyuktiH-nArakAH-narakeSu bhavAH saptapRthivISu vartamAnA nairayikAH sarve sammUcchinazca sammUrcchana-sammUrchaH sammUrchanajanma yeSAmasti te sammUrchinaH sammUrcchanajanmazAlinazca pRthivyaptejovAyuvanaspatidvi-tri-caturindriyAH kevaca-tiryaGmanuSyAzca bhavanti / sarve-ete napuMsakAnyeva napuMsakavedina evA'vagantavyA, no striyaH, no vA pumAMsaH, na te strIvedavedinaH-na vA-puruSavedavedino bhavanti-ityarthaH / mUlasUtrArtha---'nArage saMmmucchime ya' ityAdi' // 39 // nAraka aura saMmUrchima jIva napuMsakavedI hI hote haiM // 39 / / tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM cAroM nikAyoM ke devoM meM strIveda aura puruSaveda kA vidhAna kiyA gayA, aba nAraka aura saMmUrchima jIvoM meM kevala napuMsakaveda hI hotA hai, yaha prarUpaNA karane ke lie kahate haiM ratnaprabhA Adi sAtoM narakabhUmiyoM meM rahane vAle nAraka jIva aura pUrvokta svarUpa vAle saMmUrchima jIva sirpha napuMsakavedI hI hote haiN| unameM na puruSaveda hotA hai, na strIveda / isa prakAra sabhI nAraka, pRthvIkAya, apakAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura koI-koI paMcendriya manuSya tathA tiryaMca saMmUrchima hote haiM aura una saba ko napuMsakavedI hI samajhanA cAhie / isakA kAraNa yaha hai ki nArakoM aura saMmUrchimoM ne tIna vedoM meM se kevala napuMsakaveda hI pUrvakAla meM nikAcita rUpa meM bA~dhA hotA hai aura usI kA unako udaya hotA hai / unhoMne pUrvakAla meM puruSavedamohanIya aura strIveda mohanIya karma, jo zubha haiM, nahIM bA~dhe hote // 39 // tatvArthaniyukti-sAta narakabhUmiyoM meM rahe hue nAraka jIva aura sabhI saMmUrchima jIva arthAt pRthvIkAya, apakAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura koI-koI paMcendriya tiyeca tathA manuSya napuMsaka hI hote haiM / na ve strIvedI hote haiM, na puruSavedI hote haiN| kyoMki cAritramohanIya karma kA bheda jo nokaSAyavedanIya hai, usake hAsyAdi nau bhedoM meM se jo tIna veda haiM unameM se eka napuMsakaveda kA hI udaya hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 tattvArthasUtre yasmAtteSAMnArakANAM sammUrchanajanmavatAJca cAritramohanIyavizeSanokaSAyavedanIyanavavi dhahAsyAdyAzrayeSu triSu vedeSu napuMsakavedanIyameva-ekamazubhagatinAmApekSaM pUrvabaddhanikAcitamudayaprApta bhavati / na tu-strIpuruSavedanIye teSAM kadAcit-udayaprApte bhavataH / tathA ca-nairayikAH sarve sammUchinacA'zubhagatyAdinAmagotravedyAyuSkodayApekSamahAmohodayenA'zubhaM mahAnagaradAhopamaM maithunAbhilASamanubhavanti / sammUrcchanajanmazAlino'pi tirthaco manuSyAzcA'zubhagatyAdinAmagotravedyAyuSkodayApekSamohodayAkAGkSAvanto napuMsakatvamanubhavanti / anantare pUrvasmin janmani napuMsakatvayogyAsravaiH parigRhItaM pUrvabaddhanikAcita grahaNAnantaramAtmasAt kRtaM kSIrodakavat parasparAnugatilakSaNena sambandhenA''tmapradezaiH saha vibhAgitayA'dhyavasAyavizeSAt vyavasthApitaM samAsAditaparipAkAvastharUpamudayaprApta napuMsakavedanIyameva nArakasaMmmUrchimAnAM prANinAM duHkhabahulatvAd bhavati, na tu-kadAcit strIpuruSavedanIye iti bhAvaH / uktaJcasamavAyAGgasUtre "neraiyA NaM bhaMte ! kiM itthIveyA-purisaveyA-NapuMsagaveyA paNNatA ? goyamA ! No itthIveyA-No puMveyA-NapuMsagaveyA paNNattA, puDhavI-Au-teu-vAu-vaNassaI biti cauriMdiyasamucchimapaMciMdiyatirikkhasaMmucchimamaNussA NapuMsagaveyA"-iti / nairayikAH khalu bhadanta ! kiM strIvedAH puruSavedAH napusakavedAH prajJaptAH ? gautama ! no strIvedAH, no puvedAH, napuMsakavedAH prajJaptAH, pRthivyaptejovAyuvanaspatidvi-tri-caturindriyasammUchimapaJcendriyatiryagyonikasammUrchimamanuSyA napuMsakavedA iti // 39 // strIveda yA puruSaveda kA udaya nahIM hotA / isa kAraNa sabhI nAraka aura saMmUrchima jIva azubha nagaradAha ke samAna maithuna kI abhilASA vAle hote haiN| Azaya yaha hai ki nArakoM aura saMmUrchima jIvoM ne anantara pUrvabhava meM napuMsakaveda ke yogya karma kA Asrava kiyA hai, usa karma kA nikAcita bandha kiyA hai arthAt grahaNa karane ke pazcAt dUdha aura pAnI kI taraha ekameka karake grahaNa kiyA hai, vaha karma AtmapradezoM ke sAtha mila gayA hai-unase pRthak nahIM mAlUma par3atA hai / vizeSa prakAra ke adhyavasAya se usa karma kA bandha kiyA hai / vahI karma aba vartamAna bhava meM paripAka ko prApta hokara udayAvasthA meM AyA hai / isa kAraNa nAraka aura saMmUrchima jIva duHkha kI bahulatA vAle hone se napuMsaka hI hote haiM / ve kadApi strI yA puruSa nahIM hote / samavAyAMgasUtra meM kahA hai----'bhagavan ! nAraka jIva kyA strIvedI, puruSavedI athavA napuMsakavedI hote haiM ? 'gautama ! strIvedI nahIM hote, puruSavedI bhI nahIM hote, napuMsakavedI hote haiM / pRthvIkAya, apakAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, sammUrchima paMcendriya tiryaMca aura sammUrchima puruSa napuMsakaveda vAle hI hote haiM' // 39 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 1 sU. 40 mUlasUtram - " sesA ti veyA // 40 // -- chAyA - "zeSA strivedAH - " 40 tatvArthadIpikA - pUrvasUtre nArakANAM sammUrcchimAnAJca jIvAnAM kevalaM napuMsakatvaveda eva bhavatIti pratipAditam / samprati - tebhyo nArakasammUcchimebhyo 'tiriktAnAM garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikamanuSyANAM trivedatvaM pratipAdayitumAha - - " sesA tiveyA" - iti / garbhajapaJcendriyatirazcAM trivedatvam 161 zeSAH nArakasammUcchimabhinnAH garbhavyutkrAntikAH paJcendriyatiryagyonikAH manuSyAzca trivedAH, trayo vedAH / puMstvastrItvanapuMsakatvalakSaNA yeSAM te trivedAstathAvidhA bhavanti / evaJca - garbhavyutkrAntikAH paJcendriyatiryagyonijA manuSyAzca kecana - puMstvavedinaH kecana--strItvavedinaH kecana punarnapuMsakatvavedinazca bhavanti ||40|| tatvArthaniryuktiH -- zeSAH nairayika - sammUcchimabhinnA garbhavyutkrAntika- manuSya - paJcendri-tiryagyonikAstrivedAH strIvedavedinaH puruSavedavedino napuMsaka vedadedinazca bhavanti / tathAca -- -- jarAyujANDajapotajA strividhA bhavanti / striyaH pumAMso napuMsakAni ceti phali - tam / uktaJca samavAyAGgasUtre - "gabbhavakkaMtiyamaNussA paMciMdiyatiriyA ya tiveyA" iti / garbhavyutkrAntikamanuSyAH paJcendriyatiryagyonikAzca trivedAH iti ||40|| mUlasUtram - - " AU duvihe, sovakkame niruvakkame ya - " // 41 // chAyA--- "Ayudvividham sopakramaM nirupakramaM ca - // 41 // mUlasUtrArtha - " sesA tiveyA" sU0 40 zeSa jIva tInoM veda vAle hote haiM ||40|| tatvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM pratipAdana kiyA gayA hai ki nAraka aura saMmUcchima jIva sirpha napuMsaka veda vAle hI hote haiN| aba unake atirikta arthAt nArakoM aura saMmUcchimoM ke sivAya jo garbhaja paMcendriya tirthaMca aura manuSya haiM, ve tInoM vedoM vAle hote haiM, yaha pratipAdana karane ke lie kahate haiM- zeSa jIva arthAt nArakoM aura saMmUcchimoM se bhinna garbhajanma se utpanna hone vAle paMcendri tica aura manuSya tInoM vedoM vAle hote haiM / jina jIvoM meM puruSaveda, strIveda aura napuMsakaveda tInoM pAye jAe~, ve tInaveda vAle hote haiM / isa prakAra garbhaja paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM meM koI puruSavedI, koI strIvedI aura koI napuMsakavedI hote haiM // 40 // tatvArthaniryukti-- zeSa arthAt nArakoM aura sammUchiMmoM se bhinna garbhaja manuSya aura paMcendriya tiryeca trivedI hote haiM arthAt unameM striyA~ bhI hotI haiM, puruSa bhI hote haiM aura napuMsaka bhI hote haiM / isa kathana kA phalitArtha yaha hai ki jarAyuja, aNDaja aura potaja prANI tInoM prakAra ke hote haiM - strI, puruSa aura napuMsaka / samavAyAMga sUtra meM kahA hai garbha se utpanna hone vAle manuSya aura paMcendriya tiryaMca tInoM vedoM vAle hote hai ||40 21 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 tattvAryasUtre tattvArthadIpikA--pUrva tAvat nArakadevatiryaGmanuSyagatirUpasaMsAravatAM jIvAnAM prarUpaNaM kRtam / samprati-teSAmAyuSaH sthitiM prarUpayitumAha-"AU duvihe, sovakkame-niruvakkame ya" iti / AyustAvad jIvanakAlaH dvividhaM bhavati / tadyathA-sopakramam nirupakramaJca / tatra upakramamupakramaH-kSayaH, tena sahitaM sopakramam / ati dIrghakAlasthitikamapyAyuryena kAraNavizeSeNA'dhyavasAnAdinA'lpakAlasthitikamApadyate sa kAraNakalApavizeSa upakramaH svalpakaraNam-pratyAsannIkaraNakAraNam tena tathAvidhenopakrameNa sahitaM sopakramamAyuSyaM bhavati / yathA-viSAgnijalAdimajjanAdibAhyasyopaghAtanimittasya sAnnidhye dIrghAyurapi hasvaM bhavati etadevA'pavartyamAyurityucyate / nirgata upakramo yasmAt tad nirupakramamAyurucyate, adhyavasAnAdikAraNakalApavizeSAbhAvAt-dIrgha yadAyuhe svaM na bhavati tad nirupakramamucyate / tathA ca atidIrghakAlasthitikamapi yad Ayu: yena-viSAgnijalapAzabandhanAdikAraNa kalApena svapariNativizeSAt alpakAlasthitikamApAdyate-tadAyu: sopakramamapavartyamucyate / yatpunarAyustathAvidhakAraNakalApena dIrghakAlasthitikaM khalu, alpakAlasthitikaM nA''pAdyate tadAyunirupakramamucyate / tadeva anapavartyama [akATayaM] ucyate // 41 // mUlasUtrArtha- "AU duvihe" ityAdi sU0 // 41 // Ayu do prakAra kI hai-sopakrama aura nirupakrama // 41 // tattvArthadIpikA-- pahale narakagati, devagati, tiryaMcagati aura manuSyagati rUpa saMsAra vAle jIvoM kA kathana kiyA hai| aba unakI Ayu kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM - Ayu arthAt jIvana kAla / vaha do prakAra kA hai-sopakrama aura nirupakrama jo Ayu upakrama arthAt kSaya se yukta ho vaha sopakrama kahalAtA hai / dIrgha kAla paryanta bhogane yogya Ayu adhyavasAna Adi jisa kAraNa se alpakAla meM hI bhogane yogya bana jAte haiM / usa kAraNa ko upakrama kahate haiM / arthAt Ayu ke kSaya ko samIpa le Ane vAlA kAraNa upakrama kahalAtA hai / jo Ayu upakrama sahita ho vaha sopakrama kahalAtA hai / biSa, agni, jalamajjana Adi upaghAta ke bAhya kAraNa mila jAne para dIrghAyu bhI alpa ho jAtI hai, arthAt jo Ayu zanaiH zanaiH dIrghakAla meM bhogA jAne vAlA thA, vaha alpakAla meM hI bhoga liyA jAtA hai| isa prakAra kA Ayu apavartya Ayu kahalAtA hai / isake viparIta jo Ayu upakrama se rahita ho vaha nirupakrama kahalAtA hai| usameM adhyavasAna Adi kAraNa nahIM hote / tAtparya yaha hai ki jo Ayu jisa rUpa meM bA~dhA huA hai usI rUpa meM bhogA jAya dIrgha baMdhA ho to hasva na ho, vaha nirupakrama kahalAtA hai / ___ isa prakAra jo ati dIrghakAlika Ayu viSa, agni, jala, pAzabandhana Adi kAraNoM se alpakAlika ho jAtI hai, vaha sopakrama apavartya Ayu kahalAtA hai kintu pUrvokta kAraNoM se jo dIrghakAlika Ayu alpakAlika nahIM hotA, vaha nirupakrama kahA jAtA hai| vaha apavartya Ayu bhI kahalAtA hai // 41 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 sU0 41 nArakAdInAmAyuHsthitinirUpaNam 163 tatvArtha niyuktiH - nAraka - ka - tiryaG - manuSya - devAtmakacaturgatirUpe saMsAre AyuSaH sthitiH kiM vyavathitA vartate utAho akAlamRtyurapi bhavatItyAzaGkAyAmucyate "AU duvihe, sobakkame niruvakkame ya" - iti / AyustAvad dvividhaM bhavati, apavartanIyam anaparvanIyaM ca / tatrApi - anapavartanIyaM punadvividham, sopakramaM nirupakramaM ca / tatropakramaNamupakramaH kSayaH tena sahitaM sopakramam, atidIrghakAlasthityapi - Ayuryena kAraNavizeSeNA'dhyavasAnAdinA'lpakAlasthitika mApAyate sa kAraNakalApaH upakramaH svalpakaraNam, pratyAsannIkaraNakAraNamityarthaH / 1 tena tAdRzopakrameNa sahitaM sopakramamanapavartanIyamAyurviSAgnijalAdimajjanAdikaM / nirgata upakramo yasya tad nirupakramaM cAyurbhavati adhyavasAnAdikAraNakalApAbhAvAt / atha yathA - 'tidIrghakA lasthitikamapyAyuH svapariNativizeSAd alpakAlasthitikamApAdyate, evam - alpakAlasthitikamapi AyuH rasAyanAdyupayogato dIrghakAlasthitirUpAM vRddhimapyApAdayiSyate ? iti ceduccate, dIrghakAlasthitikatvenA'baddhatvAt - alpasyAyuSo vardhanAsambhavAt / janmAntare vRddhasyaivA''yuSastAvatA kAlena vA'nubhavo bhavati laghIyasA - dIrgheNa vA'dhyavasAnAdiyogAt / abhi cArikakarmaNovA'pi akAlaphalapAkavat kSIyate / abaddhamAyustu- - na zakyate sambardhayitumamRtarasA yanopayogenApi kadAcit, yathA - dIrghapaTaH beSTanayA'lpaH zakyate kartum / tatvArthaniyukti - naraka tiryaMca, manuSya aura devagati rUpa saMsAra meM Ayu ko sthiti kyA vyavasthita hai ? athavA kyA akAlamRtyu bhI hotI hai ? isa prakAra kI AzaMkA hone para kahate haiM - Ayu do prakAra kA hotA hai - apavarttanIya aura anapavarttanIya / anapavartanIya Ayu ke bhI do bheda haiM-sopakrama aura nirupakrama / jo Ayu upakramaNa arthAt kSaya vAlI ho vaha sopakrama kahalAtA hai | lambe samaya taka bhogane yogya Ayu jisa kAraNa vizeSa se arthAt adhyavasAna Adi nimitta se alpakAlika ho jAtA hai, vaha kAraNa upakrama kahalAtA hai, use svalpakaraNa yA pratyAsannIkaraNa bhI kaha sakate haiM, kyoMki usase Ayu svalpa hotA hai yA sannikaTa A jAtI hai / jo Ayu isaprakAra ke upakrama se sahita ho use sopakrama Ayu kahate haiM / 1 jisa Ayu meM viSa, agni, jalanimajjana Adi upakrama lAgU na ho sake, vaha nirupakrama kahalAtI hai / vahA~ adhyavasAna Adi kAraNa nahIM hote / zaMkA - jaise dIrghakAla kI sthiti vAlA Ayu kAraNa milane para alpakAlika ho jAtA haiM, isI prakAra kyA alpakAlika Ayu rasAyana Adi ke sevana se vRddhi ko prApta hokara dIrghakAlika bhI hotA hai| ? samAdhAna - jo Ayu dIrghakAlika rUpa meM nahIM ba~dhA hai, aisI alpa Ayu kI vRddhi / vAstavikatA yaha hai ki pUrvajanma meM jo Ayu jitanA ba~dhA gayA hai, bhoganA hI paDegA, na usameM koI kamI hotI haiM aura na vRddhi hI ho zastra Adi kAraNa upasthita ho jAne para dIrgha kAla taka bhoge jAne honA saMbhava nahIM hai agale janma meM vaha saba sakatI hai kevala viSa zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 tattvArthasUtre na tu - laghupaTo dvAdhiyAnamApAdayituM zakyate / evam - Ayurapi, alpAnupAttatAvadalikatvAda dIrgha kartuM na zakyate / apavartanIyAni punarAyUMSi niyamataH sopakramANi bhavanti / tathA ca sopakramANyevA'pavartanIyAni bhavanti sarvadA''yUMSi iti phalitam / adhyavasAnAdikaM nimittaM vinA'pavartanA na pratipadyate / evaJca - tadanusAreNA'kAlamRtyurapi sambhavatIti bhAvaH / " ayambhAvaH - tribhAgAvazeSAyuSo navabhAgazeSAyuSaH saptaviMzatibhAgAvazeSAyuSo bA jovAH parabhavAyurbadhnanti tatra - pRthavyaptejovAyuvanaspati dvi-tri caturindriyAH nirupakramAyuzca paJcendriyA niyamata eva tribhAgAzeSe Ayurbadhnanti / vAle Ayu alpakAla meM hI jaldI-jaldI bhoga liyA jAtA hai, jaise eka mAsa meM pakane vAle vRkSa meM lage phala tor3a kara yadi pAla meM DAla diyA jAya to vaha do-tIna dina meM paka jAtA hai, aura eka mAsa meM hone vAlI phala ke paripAka kI vibhinna avastha eN pAla meM dabAe phala meM bhI hotI hai 'magara ve jaldI-jaldI ho jAtI / isI prakAra jIva ne Ayu karma ke jitane pradezoM kA bandhana kiyA hai ve saba to udaya meM Aye binA nirjIrNa ho nahIM sakate / cAhe sopakrama Ayu ho athavA nirupakrama, sampUrNa Ayu bhoganA hI par3atA hai / antara kevala itanA hI hotA hai ki viSa agni Adi upakrama milane para, dIrgha kAla meM jo Ayu bhoge jAne vAlA thA, vaha zIghra udaya meM A jAtA aura bhoga liyA jAtA hai / aisI sthiti meM Ayu kI vRddhi kisa prakAra ho sakatI hai : amRta-rasAyana kA sevana karane para bhI baddha Ayu bar3ha nahIM sakatA | lambe phaile hue vastra ko lapeTa kara thor3I jagaha meM samAyA jA sakatA hai kintu aura adhika lambA nahIM kiyA jA sktaa| isI prakAra jisa Ayu ke dalika thor3e bA~dhe gae haiM, use lambA karanA zakya nahIM hai / jo Ayu apavartanIya hotA hai vaha niyama se sopakrama hotA hai / ataeba yaha phalita huA ki apavarttanIya Ayu sarvadA sopakrama hI hotA hai, kyoMki adhyasAya Adi nimitta ke binA apavarttanIya ho nahIM sakatA / isa prakAra Ayu kI apavarttanA hI loka meM akAlamaraNa ke rUpa meM prasiddha hai / vastutaH koI bhI prANI adhUrI Ayu bhoga kara nahIM maratA / bhAva yaha hai- bhujyamAna Ayu ke tIna bhAgoM meM se do bhAga jaba vyatIta ho jAte hai aura tIsarA bhAga zeSa rahatA hai taba parabhava kI Ayu kA bandha hotA hai / kadAcit usa samaya bandha na ho to nauvA~ bhAga zeSa rahane para bandha hotA hai aura usa samaya bhI bandha nahI huA to bhujyamAna Ayu antarmuhUrtta zeSa rahane para to avazya hI bandha hotA hai / anya sAta karmoM kI taraha Ayu kA nirantara bandha nahIM hotA, jIvana meM eka bAra hI bandha hotA hai / pRthvokAya, apkAya tejaskAya, vAyukAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura nirupakrama Ayu vAle paMcendriya tiryaJca aura manuSya niyama se varttamAna Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para navIna Ayu zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a01 sU. 41 nArakAdInAmAyuHsthitinirUpaNam 165 se pakramAyuSaH punaH paJcendriyA aniyamato tribhAgAvazeSeNAdArabhya yAvatsaptaviMzatitama vibhAgAvazeSe parabhavAyurvaghnanti / te ca jovAstadaiva tadAyurbadhnanto'dhyavasAyavizeSAt kecanA'pavartanAhamAyuH kurvanti, kecana punaranapavartanIyamAyuH kurvanti / tatra-mandapariNAmaprayogopacitamanapavartyamAyurbhavati, tIvrapariNAmaprayogopacitamanapavaya'm / tatrApavartanA tAvat prAktanajanmaviracitAyuH sthiteradhyavasAnAdi vizeSAt / alptaa''paadnruupaa| anapavartanIyatvantu - tAvatkAlasthitikatvarUpam svakAlAvadheH prAk na hAsaprAptiH kadA'pyAyuSo bhavati, tailavartikAkSayeNa nirvighAtapradIpopazAntivat / tacca prabalataravIryArabdhatvAda asaMkhyeyasamayopArjitamAyuranapavatyai bhavati / ___ evaM gADha bandhanAt nikAcitabandhAtmaniyamAdanapavAyubhavati / athavA ekanADikAparigRhotamAyuH saMhatimatvAt saMhatapuruSamamudAyavat ekanADikA vivaraprakSiptabIjaniSpAditasasyasaMhativad vA'bhedyas , vivarAdvahi :patitabIjaprasUtaM sasyamasaMhatatvAt praviralatAyAM satyAM sarveSAmeva go-mahiSAdipazUnAM gamyaM bhavati / evamevA'yaM jIva Ayurbaghnan anekAtmalabdhipariNAmasvAbhAvyAccharIravyApyapi san nADikAmArgapariNAmo bhavati / tadanantaraM tAmavasthAmAsAdya yAn AyuSkapudgalAn badhnAti te AyuSkakA bandha karate hai| sopakrama Ayu vAle paMcendriyoM ke lie aisA niyama nahIM hai ve tisare bhAga meM, nauveM bhAga meM yA sattAIsaveM bhAga meM AgAmI bhava kI Ayu vA~dhate haiM / jIva jaba Ayu bA~dhate haiM to adhyavasAya kI vizeSatA se koI apavartanA ke yogya Ayu bA~dhate haiM aura koI anapavartanIya Ayu kA bandha karate haiM / totra pariNAma ke dvArA jo gADhI Ayu bA~dhA jAtA hai vaha apavartanoya hotA hai / __ apavartanIya kA matalaba hai-pUrva janma meM bA~dhA huA / Ayu kI sthiti kA adhyavasAna Adi kAraNoM meM se kisI kAraNa ke dvArA alpa ho jAnA aura Ayu ke anapavartana kA abhiprAya hai jitane kAla ko Ayu ba~dhI hai utane hI kAla meM bhogane yogya honA / yaha Ayu apanI kAlAvadhike anusAra hI bhogA jAtA hai, hAsa ko prApta nahIM hotA / jaise kisI prakAra kA vighna upasthita na ho to tela aura battI kA kSaya hone para dIpaka kA bujhanA / yaha Ayu prabalatara vIrya parAkrama se bA~dhA jAtA hai, ataeva apavartanIya nahIM hotaa| ___ isa prakAra gADho bA~dhane ke kAraNa nikAcita rUpa meM baddha hone se Ayu anapavartanIya hotA hai athavA eka nADikA dvArA parigRhIta samudAya rUpa hone se ikaTThe hue puruSoM ke samudAya ke samAna, athavA eka nADikA ke vivara meM DAle hue bIjoM se utpanna dhAnya ke samUha ke samAna abhedya hotA hai, kintu vivara (chidra) se bAhara paDe hue bIja se utpanna dhAnya saMhata (saghana) na hone se vaha gAya bhaiMsa Adi pazuoM ke lie gamya hotA hai / __isI prakAra Ayu kA bandha karatA huA yaha jIva aneka AtmalabdhipariNAma svabhAva hone se zarIravyApI hone para bhI nADikAmArga parimANa vAlA hotA hai / tatpazcAt usa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 tattvArthasUtre pulA nADikApraviSTatvena saMhatimatvAt viSazastravahnacAdInAmameghA bhavanti / mandatIvrapariNAmasannidhAnAcca sa jIvastadAyurjanmAntare eva racayati atratya janmavyAdhivat / alpAd dhAtuvaiSamyanidAnapathyasevanAt samutpanno vyAdhiH kAlAntareNopekSyamANo'tyantAM vRddhimApannaH san zarIraM cireNa samUlaghAtamapahanti / nipuNavaidyavaropadiSTatatpratyanIkakriyAkalApAnuSThAnAcca jhaTityeva sa vyAdhiH binAzamApadyate, evameva mandaparINAmaprayogakAraNAbhyAsAd yad AyuratItajanmani - anekajIvanAsAditaM tadapavartanArhamucyate / yastu-vyAdhiH atimahAntaM dhAtukSobhamAzrityA'payanidAna sevanAdinA saJjAtaH atidIrghakAlakalApApAditajaTharimasamupagUDhaniravazeSA'GgopAGga saMghAtakuSTa - kSayAdivat sa khalu duzcikitsyo vyAdhirbhaiSajyajAtamanekadhamupacIyamAnamapi uttarottaramavagaNayya pravRddhaH san rogiNaM tam akANDa eva kSiprameva masati, na khalu prayatnapareNA'pi dhanvantariNA samucchettuM zakyate / evameva tIvrapariNAmaprayogabIja janitazaktitad AyuratItAnekajanmani - upAttamantarAle na zakyaM samucchettumiti tadapavartanoyaM vyapadiSyate / tathahi-AyuSaH kAle-SkAle ca samAptau aneko dRSTo dRSTAnto bhavati / balavatvAcca tataH zrotuH pratoti rupajAyate, tasmAt - dvividhamAyu apavartya manapavartyaM ca vyavasthitam / tatra ke tAvad avasthA ko prApta karake jIva jina AyuSka ke pudgaloM ko bA~dhatA hai, ve AyuSkapudgala nADikApraviSTa hone ke kAraNa saMhati rUpa hote hai, ataH viSa, zastra, agnI Adi ke lie abhedya hote hai / manda- tIvra pariNAma hone se vaha jIvana usa Ayu ko janmAntara meM hI bA~dhatA hai, isa janma kI vyAdhi ke samAna / thor3I-sI dhAtuviSamatA ke kAraNabhUta apathyasevana se utpanna huA roga lAparavAhI se kAlAntara meM bahuta bar3ha jAtA hai aura zarIra kA samUla ghAta kara DAlatA hai tathA nipuNa vaidya ke dvArA upadiSTa rogavirodhI kriyAkalApa ke sevana se vaha vyAdhi zighra hI vinaSTa ho jAtI hai / isI prakAra jo Ayu manda pariNAma - prayatna ke kAraNa pichale bhava meM gADhI nahIM bA~dhI gaI hai, vaha apavarttanA ke yogya hotA hai / isake viparIta jo vyAdhi atyanta tIvra dhAtukSobha ko Azrita karake apathya sebana Adi se utpanna huA hai aura kuSTa roga athavA kSaya ke samAna dIrghakAlika ho jAne se zarIra ke samasta aMgopAgoM meM vyApta ho gaI hai, usakI cikitsA honA bahuta kaThina hotA hai / vividha prakAra ke audhoM kA sevana karane para bhI vaha uttarottara bar3hatI jAtI haiM aura rogI ko akAla meM ho nigala letI hai, adhika se adhika prayatna karake dhanvantari bhI usa roga ko naSTa nahIM kara sakatA isI prakAra jo Ayu tIvra pariNAma- prayoga se pragAr3ha rUpa meM ba~dhA huA hai, usakA apavarttana nahIM ho sakatA- - vaha zIghra samApta nahIM ho sakatA / vaha apavarttanIya Ayu kahalAtI hai / Ayu ke yathAkAla aura akAla meM samApta hone ke aneka dRSTAnta vidyamAna hai / sabala hone ke kAraNa zrotA ko pratIti utpanna ho jAtI hai / ataeva Ayu donoM prakAra kA hai zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 1 s. 41 nArakAdonAmAyuHsthitinirUpam 167 apabAyuSo bhavanti ? ke ca anapavAyuSaH ityAkAGkSAyAmucyate / upapAtaAtmAno nArakadevAH caramadehAH manuSyAH ye ca tenaiva zarIreNa midhyanti, uttamapuruSAH tIrthakaracakravartibaladevavAsudevA asaMkhyeyavarSAyuSo manuSyAH, tiryagyonijAzca, anapavAyuSo nirupakramAyuSo bhavanti / tatra-ye tenaiva zarIreNa sakalakarmajAlamapahAyA'zeSakarmApagamalakSaNAM siddhimApnuvanti te caramadehA manuSyA eva bhavanti na tu-nArakatiryagdevAH teSAM siddhayagyatvAt / uttama puruSAstu-tIrthakaranAmakarmodayavajinastIrthakarAH cakravartino navanidhipatayazcaturdazaratnAnAM netAraH svapauruSopAttamahAbhogazAlinaH sakalabharatAdhipAH ardhacakravartino baladevAH, gaNadharAdayazca gRhyante / asaMkhyeyavarSAyuSo manuSyAstiryagyonijAzca bhavanti, na tu nArakadevAH, manuSyeSu tiryagyoniSveva cA'saMkhyeyavarSajovitvamupalabhyate, na tu-nArakadeveSu / tatra devakurUttarakuruSu sAntaradvIpakAsu-akarmabhUmiSu karmabhUmiSu ca suSamasuSamAyAM suSamAyAM suSamaduSSamAyAmasaMkhyeyavarSAyuSo manuSyA bhavanti / ___ tatraiva ca devakurvAdiSu bAhyeSu manuSyakSetrAd bahirvartamAneSu dvIpeSu samudreSu ca tirthagyonijA asaMkhyeyavarSAyuSo na bhavanti, kintu saMkhyeyavarSAyuSo bhavanti karmabhUmiSvapi suSamaAdikAle asaMkhyeya apavartanIya aura anapavartanIya / kauna jIva apavartanIya Ayu vAle hote haiM aura kauna anapavartanIya Ayu vAle ? isa prakAra kI jijJAsA hone para kahate haiN| upapAtajanma vAle nAraka aura deva, carama zarorI manuSya (jo usI zarIra se siddhi prApta karane vAle haiM) uttama puruSa arthAt tIrthaMkara, cakravartI, baladeva, vAsudeva, aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSya tathA tiryaMca nirupakrama Ayu vAle hote haiN| jo usI zarIra se samasta karma-jAla ko naSTa karake samasta karmakSaya rUpa siddhi prApta karate haiM, ve caramazarIrI manuSya hI hote hai, nAraka, tiryaMca yA deva nahIM kyoMki ve siddhi ke yogya nahIM hote| jinheM tIrthakara nAma karma kA udaya ho cukA hai, ve tIrthaMkara kahalAte haiM / nau nidhiyA~ aura caudaha ratnoM ke adhIzvara, apane puruSArtha se mahAn bhogazAlI aura sampUrNa bharatakSetra ke svAmI cakravartI kahalAte haiM / ardhacakravartI baladeva, vAsudeva kahe jAte haiM / gaNadhara Adi caramazarIro kI zreNI meM gine jAte haiM / asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSya aura tiryaMca nirupakrama vAle hote haiM, manuSyoM aura tiryaMcoM meM hI asaMkhyAta varSa jIvana pAyA jAtA hai, nArakoM aura devoM meM nahIM devakuru, uttara kuru antarvIpoM sahita akarmabhUmiyoM meM tathA suSamasuSamA kAla, suSamA kAla aura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre varSAyuSkA tiryaMco bhavanti / tatrApi-aupapAtikA nArakadevAH asaMkhyeyavarSAyuSazca manuSyaniryagayonijA nirupakramA anapavAyuSo bhavanti teSAM prANApAnAhAranirodhAdhyavasAnanimittavedanAparAdhAtasparzarUpAdivedanAvizeSAyurbhedakopakramAbhAvAt , ato nirUpakramA eva te bhavanti / bhakhyeyavarSAyubhyo vyatiriktA manuSyA, tiryagyonijAzca kecit prANApAnanirodhAdikAraNakalApopakramyatvAt sopakramAyuSaH kecitpunaH prANApAnAdibhirnopakramyante iti nirupakramAyuSo'pavAyuSo'napavAyuSazca bhavanti / tatra-ye'pavAyuSo manuSyAstiryaJcaste niyamataH sopakramAyuSaH / ye tuanapavAyuSaste nirupakramAyuSo bodhyAH / tatra-ye'pavAyuSo bhavanti teSAM viSazastra-kaNTakA-gnyu- dakasarpA-'jIrNA'zaniprapAto-dvandhanacApadAdibhiH, kSu-tpipAsA-zItoSNAdibhizca dvandvopakramairAyurapavartyate, tatrApavartanaM tAvadjhaTitiantarmuhUrtAt karmaphalopabhogarUpam AyuSaH svalpIbhavanam upakramazcA'pavartananimittaM bhavati / atha yadi karmavinAzalakSaNamapavartanamucyate, tadA-kRtanAzaH prasajyeta, AyuSkaM karmaphalamadatvaiva vinazyati-yato nA'nubhUyate tat, nApi vedyate / aniSTaJcaitat yato'vazyamupAttaM karma anUrUpaM suSamaduSamAkAla meM asaMkhyAta varSa ko Ayu vAle manuSya hote haiN| unhIM devakuru Adi meM tathA manuSya kSetra se bAhara ke dvIpoM aura samudroM meM asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle tiryaMca nahIM haiM / aupapAtika nAraka aura deva tathA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSya aura tiryaca nirupakrama-anapavartya Ayu vAle hote haiM / unake prANApAnanirodha, AhAranirodha, adhyavasAna, nimitta vedanA, parAdhAtatathA sparza Adi vedanA vizeSa, jo Ayu ke bheda kA upakrama haiM, ve nahIM hote haiN| ataeva ve nirupakrama Ayu vAle gine jAte hai| asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se bhinna manuSyoM aura tiryacoM meM koI koI prANApAnanirodha Adi kisI kAraNa ke milane ke kAraNa sopakrama Ayu vAle hote haiN| koI-koI aise bhI hote hai jisako Ayu kA upakrama nahIM hotA, ataH ve apavartanIya AyuvAle aura anapavartanIya Ayu vAle donoM prakAra ke hote haiN| jo manuSya aura tiryaMca apavartya Ayu vAle hote haiM / ve niyama se sopakrama Ayu vAle hote haiM aura jo anapavartya Ayu vAle hote haiM, ve nirupakrama Ayu vAle hote haiN| jo jIva apavartya AyubAle hote haiM, unakI Ayu viSa; zastra kaMTaka agni, jala sarpa, ajIrNa azanipAta, phA~sI, hiMsakapazu kSudhA, pipAsA zIta evaM uSNatA Adi upakramoM se apavartita ho jAtA hai / apavartita hone kA artha hai-zIghra hI antarmuhUrta kAla meM Ayu ke dalikoM ko bhoga lenA, Ayu kA svalpa ho jAnA aura apavartana kA kAraNa pUrvokta nimitta hote haiN| zaMkA-yadi apavartana kA artha karma kA vinAza hotA hai to kRtanAza kA prasaMga AtA hai, kyoMki Ayukarma apanA phala diye binA hI naSTa ho jAtA hai / bA~dhane para bhI usakA phala nahIM bhogA jAtA / yaha mantavya iSTa bhI nahIM hai, kyoMki bA~dhA huA karma kartA ko zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 1 sU. 41 nArakAdInAmAyuH sthitinirUpaNam 169 phalaM kartari - upAdhAya parizaTatyuttarakAlam, na tu-phalamadatvaiva vilInaM bhavati, "kaDANakammANa - na mokkhaasthi-,, iti vacanAt / evamAyuSke'nanubhUte satyeva yadi mriyate, tadA - kRtamaraNAbhyAgamo'ntarAle eva prasajyeta yena satyAyuSke mriyate tatazcAyuSo vaiphalyaprasaGgaH / aniSTaM caitat, na khalvayaM jainasiddhAntaH yat kRtakarmA'dattaphalameva praNazyati akRtameva cAnubhUyate / kiJca - ekabhavasthitikamAyuSkaM karma na jAtyantarAnubandhibhavati arthAt -- ekasminneva bhave - AyuSa upabhogo bhavati na bhavAntare / tvadabhyupagamAnusAraM satyevAyuSi cendriyate, tadA - tenaivAyuSA jAtyantarAnubandhinA bhavitavyam / uktaJcaitat tasmAnnApavartanamAyuSo'stIti cet atrocyate AyuSaH svalpIbhavanamevA'pavartanam, na tu-vinAzarUpamapavartanam / tathAca - AyuSo hrAsarUpe'pavartane satyapi kRtanAzA-kRtanAzAbhyAgabhAdayo doSA na sambhavanti, nApi - AyuSkaM bhavAntarAnubandhi ca sambhavati apitu - pUrvotarUpairupakramai rupalaptasya jIvasya sarvAtmanA - udayaprAptamAyuSkaM karma jhaTityeva prAptavipAkaM bhavati zIghrameva paripacyate pradezatvabhogarUpeNa tadevA'pavartanamatrocyate / apanA anurUpa phala dekara hI nirjIrNa hotA hai, phala diye binA nahIM / zAstra meM bhI kahA hai 'kaDA kammANa na mokkha asthi' arthAt kiye hue karmoM ke phala bhoge binA chuTakArA nahIM milatA / isa prakAra yadi Ayu kA anubhava kiye binA hI mRtyu ho jAtI hai to kRtanAza aura akRtAgama doSoM kA prasaMga AtA hai, kyoMki Ayu kI vidyamAnatA meM bhI maraNa ho jAtA haiM / aisI sthiti meM Ayu kI viphalatA kA bhI prasaMga hotA hai / yaha aniSTa hai / jaina siddhAnta meM aisA hai bhI nahIM ki upArjita kiyA karma phala diye binA hI naSTa ho jAya aura jo karma upArjana nahIM kiyA hai use bhogA jAya / isake atirikta eka hI bhava kI sthiti sakatA; usakA upabhoga eka hI bhava meM ke anusAra Ayu ke rahate bhI jIva mara meM bhoganI par3egI / isase siddha huA ki Ayu kA apavartana nahIM hotA / samAdhAna- dhIre-dhIra lambe kAla taka bhogane yogya Ayu ko zIghra alpakAla meM bhoga lenA hI apavartana kahalAtA hai / apavarttana kA matalaba yaha nahIM ki baddha Ayu phala diye binA hI naSTa ho jAya ! isa kAraNa Ayu ke vedana kAla meM alpatA ho jAne para bhI kRtanAza aura aktAbhyAgama doSoM kA prasaMga nahIM AtA / Ayu dUsare bhava meM bhogI jAya, aisA bhI nahIM hotA / hotA yaha hai ki pUrvokta viSa zastra Adi upakramoM se upalipta jIva ke pUrNa rUpa se Ayu udaya meM A jAtA hai, zIghra hI apanA phala pradAna karatA hai, aura pradezodaya dvArA zIghra hI usakA paripAka ho jAtA hai / yahI yahA~ apavarttana mAnA gayA hai / 22 zrI tatvArtha sUtra : 1 vAlA Ayu karma dUsare bhava taka raha nahIM hotA hai, bhavAntara meM nahIM / agara Apa kI mAnyatA jAtA hai to phira avaziSTa Ayu dUsare janma Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 tattvAryasatre saMghIbhUtazuSkatRpArAzivahivat / yathAhi-saMghIbhUtasyaikatritasya zuSkasyApi tRNapuJjasyA'vayavazaH krameNa dahyamAnasya cirakAlena dAho bhavati, tasyaiva punaH zithilavikIrNopacitasya samantAt yugapadeva sandIpitasya pavanopakramAbhihatasyA''zu dAho jAyate zIghrameva sarva bhasmasAt sampadyate, / evamevAyuSo'pyanubhavo bodhyaH / tathAca-yadA-''yudRDhasaMhatamatighanatayA bandhanakAle eva pariNAmApAditaM bhavati pavanasaMsargavat tat krameNa vedyamAnaM cirakAlena vedyate, yattu AyuSkaM karmabandhakAle eva zithilamAbaddhaM tad vipramANavikIrNatRNapuJjadAhavadapavA''zu vedyate iti // 41 // iti zrI-vizvavikhyAtajagavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka zAhucchatrapati kolhApurarAjapradatta jainazAstrAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla-vrativiradIpikA-niyukti TIkAdvayopetasya tattvArthasUtrasya prathamamadhyayanaM samAptam jaise ekatra kiye hue sUkhe ghApa ke Dhera ko eka ora se jalAyA jAya to krama se jalatA huA vaha Dhera cirakAla meM bhasma hotA hai aura vahI Dhera yadi polA ho aura saba tarapha se eka sAtha Aga lagAI jAya aura teja havA cala rahI ho jaldI jala jAtA hai aura zIghra hI bhasma ho jAtA hai| Ayu ke bhoga ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA caahie| jo Ayu bandha ke samaya atyanta gAr3ha rUpa meM nikAcita rUpa meM bA~dhA jAtA hai, vaha dhIre-dhIre cirakAla meM bhogA jAtA hai, kintu jo Ayu karmabandha ke samaya hI zithila rUpa meM vA~dhA gayA hai, vaha zithila ghAsa ke Dhera ke dAha ke samAna apavartita hokara jaldI vedana kiyA jA sakatA hai / // 41 // jainazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita tatvArtha sUtrakI dIpikA evaM niyukti nAmaka vyAkhyA kA prathama adhyayana samApta // 1 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // ath-dvitiiyodhyaayH|| mUlasUtram--"dhammAdhammAgAsakAlapoggalA ajIvA,, // 1 // chAyA-"dharmAdharmAkAzakAlapudgalA ajIvAH,, // 1 // tattvArthadIpikA-"prathame'dhyAye jIvAdi navatattveSu ekacatvAriMzatasUtraiH sAGgopAGgaM saMkSepato jIvatatvaM prarUpitam / samprati kramaprAptaM dvitIyamajIvatattvaviSayamadhyAyaM prarUpayitumAha-'dhammAdhammAgAsakAlapoggalA ajIvA-" iti / dharmaH-adharmaH-AkAza:-kAlaH-pudgalazcetyete paJcA'jIvAH / jIvabhinnAni tattvAni vyapadizyante ityarthaH // 1 // ___tattvArthaniyukti:--pUrva yathAyogaM dravyabhAvaprANapuJjavartino jantavo devatiryaGmanuSyanArakavidhAnataH sAkArAnAkAropayogadvayopalakSitacaitanyazaktitazca pratipAditAH samprati-dharmAdIn paJcA'jIvAn vidhAnato lakSaNatazca pratipAdayitumAha-"dhammAdhammAgAsakAlapoggalA ajIvA-" iti / ajIvAH-jIvadravyaviparyayAstAvad dharmA'dharmA''kAzapudgalarUpA paJca santi / evaJca-jIvAdanyo'jIva iti paryudAsaH sata eva vastunaH sambhavati, vidhipradhAnatvAt / tasmAt-samAnAstitveSu bhAveSu caitanyapratiSedhadvAreNa dharmAdiSu paJcasu-ajIvA ityuktam / tathAcoktam dvitIya adhyAya kA prAraMbha mUla sUtrArtha 'dhammAdhammAgAsa' ityaadi-suutr||1|| dharma, adharma- AkAza, kAla aura pudgala ajIva haiM // 1 // tattvArthadIpikA--prathama adhyAya meM jIva Adi nau tattvoM meM se jIva tattva kA ikatAlIsa sUtroM dvArA sAMgopAMga prarUpaNa kiyA gayA / aba kramaprApta dUsare ajIva tattva kA isa adhyAya meM nirUpaNa karane ke lie kahate haiM--- dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala, ye pA~ca ajIva arthAt jIva se bhinna tattva tattvArthaniyukti--pahale yathAyogya dravya aura bhAvaprANoM se yukta jivoM kA usake deva tiryaca, manuSya aura nAraka ke bhedoM kA, sAkAra aura anAkAra upayoga rUpa caitanya zakti kA pratipAdana kiyA gayA hai / aba dharma aiida pA~ca ajIvoM ke bheda aura lakSaNa batalAkara unakA pratipAdana karate haiN| ___ ajIva arthAt jIva dravya se viparIta dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ye pA~ca ajIva haiN| ___ jo jIva nahIM so ajIva, yahA~ paryudAsa nAmaka nasamAsa hai / isa samAsa se ajIva ekAnta niSedha rUpa nahIM kintu vidhirUpa hI tattva siddha hotA hai; kyoMki paryudAsa meM vidhi zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre "pradhAnatvaM vidheryatra prtissedho'prdhaantaa| paryudAsaH sa vijJeyo yatrottarapadena nn-||1 iti evameva-- "aprAdhAnyaM vidheyaMtra pratiSedhe prdhaantaa| prasahyapratiSedho'sau kriyayA saha yatra n2|| iti ca tatra-jIvapudgalAnAM gatyupagrahakAryA'numeyo dharmaH 1 teSAmeva jIvapudgalAnAM sthityupagrahakAryA'numeyo'dharmaH 2, natvatra zubhA'zubhaphalAdayau dharmAdharmoM dharmAdharmapadena gRhyate / prakRte dravyaprastAvAt-dravyarUpayoreva dharmA'dharmayorgrahaNenA'dRSTarUpayostayorguNatvena grahaNA'sambhavAt / avagAhopakArakAryAnumeyamAkAzam / athA'lokAkAzasyA'vagAhopakArA'sambhavena kathamAkAzatvavyavahAra iti cet atrocyate-alokAkAze tattvato jIvapudgalAnAM gatisthitihetubhUtayordharmA'dharmayorabhAvena tatra vidyamAnasyA'pi avagAhanaguNasya nA'bhivyaktirbhavati / evaJcA'navagAhyatve'pi alokAkAzamavakAzadAnena vyApriyetaiva, yadi tatra-jIvapudgalAnAM gatisthitihetubhUtau dharmA'dharmI bhavetAm / kintuna hi tatra tau vidyate tadabhAvAccA'lokAkAzasya vidyamAno'pyavagAhanaguNo nA'bhivyajyate iti / kI pradhAnatA hotI hai / tAtparya yaha hai ki dharma Adi pA~ca tattva astitva kI dRSTi se jIva ke samAna hI haiM, magara unameM caitanya kA sadbhAva nahIM hai, isa kAraNa unheM ajIva kahA hai / kahA bhI hai--'jisa naisamAsa meM vidhi kI pradhAnatA aura niSedha kI apradhAnatA hotI hai, vaha paryudAsanajasamAsa kahalAtA hai|' isI prakAra--jisa naJasamAsa meM vidhi apradhAna aura niSedha pradhAna ho vaha prasahya(prasajya) nasamAsa kahA jAtA hai| jisameM kriyA ke sAtha naJ samAsahotA hai|) inameM se jo jIvoM aura pudgaloM kI gati ke upakAra karane ke kArya dvArA anumeya ho arthAt jAnA jAya, vaha dharmadravya hai / jIvoM aura pudgaloM kI sthiti meM upagraha karane se jisakA anumAna kiyA jAtA hai, vaha adharmadravya hai / yahA~ dharma aura adharma padoM se zubha phala dene vAle aura azubha phala dene vAle dharma-adharma ko nahIM samajhanA cAhie / yahA~ dravya kA prakaraNa cala rahA hai, ataeva dravyarUpa dharma aura adharma hI yahA~ vivakSita haiM / adRSTa-puNya-pApa-rUpa dharma adharma vivakSita nahIM haiM, kyoMki ve dravya nahIM, guNa haiN| avagAhanA rUpa kArya se jisakA anumAna kiyA jAtA hai; vaha AkAza hai| yahA~ prazna kiyA jA sakatA hai ki alokAkAza avagAhanA rUpa upakAra nahIM karatA hai to use AkAza kaise kahA jA sakatA hai ? isakA uttara yaha hai ki alokAkAza meM jIvoM aura pudgaloM kI gati aura sthiti ke nimittabhUta dharma-adharma dravya nahIM hai / ataeva alokAkAza meM avagAhanA guNa vidyamAna hone para bhI prakaTa nahIM hotA / yadi vahA~ dharma aura adharma hote aura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU. 1 ajIvatatvanirUpaNam 173 kAlo vartanAlakSaNaH, nUtanasya-jIrNakaraNam jIrNasya-kSapaNaM vartanA, tallakSaNo jyeSThatvakaniSThatvAdivyavahArahetubhUtaH kAlaH samayA''valikAdirUpo bodhyaH / tathAcoktam uttarAdhyayane 28aSTAviMzati adhyayane-10-gAthAyAm- "vattaNA lakSaNo kAlo" iti| vartanAlakSaNaH-vartante bhavanti jIvAdayo bhAvAstena rUpeNa tAn prati prayojakatvaM vartanA saiva lakSaNaM-svarUpaM yasya sa kAlaH iti / pUraNAdaparasthAnasya galanAcca pUrvasthAnAd pudgalAH galanadharmANa iti kathyante, puruSaM vA gilanti-puruSeNa vA gIryante iti pudgalAH, mithyAdarzanAdihetuvartinaM pumAMsaM badhnanti-veSTayantIti girerarthaH / athavA-kaSAyayogazAlinA puruSeNa karmatayA-AdIyante iti pudgalA iti / tathAcaite dharmAdayaH paJcA'jIvA vyapadizyante / yadyapi-kAlaH addhArUpaH tasyaikasamayAdirUpasyA'stikAyatvaM na sambhavati, ata eva-jIvA'stikAya-dharmAstikAyA-'dharmAstikAyA-''kAzAstikAyapudgalAstikAyarUpapaJcAstikAyamadhye kAlasya grahaNaM na kRtam tathApi-dharmAdInAmiva kAle'pi-ajIvatvasya satvAttasyA'pi ajIvadravyamadhye grahaNaM nA'nupapannamiti bhAvaH / / jIva-pudgala vahA~ jAte-Thaharate to alokAkAza unheM avagAhana detA; magara vahA~ ve haiM nahIM / isa kAraNa alokAkAza meM vidyamAna bhI avagAhana guNa prakaTa nahIM hotA / ___ kAla kA lakSaNa varttanA hai / naye ko purAnA karanA aura purAne kA kSaya karanA vartanA hai / kAla dravya ke kAraNa hI jyeSThatA, kaniSThatA Adi kA vyavahAra hotA hai / vaha kAla samaya AvalikA Adi rUpa hai| uttarAdhyayana ke 28veM adhyayana kI gAthA 10vIM meM kahA hai'kAla vartanA' lakSaNa vAlA hai / jIvAdi padArtha amuka-amuka rUpa meM vartta rahe haiM unake varttane meM jo nimitta kAraNa hai, vaha varttanA hai / yaha varttanA hI kAla kA lakSaNa he / jisameM pUraNa aura galana ho arthAt milanA aura vichur3anA pAyA jAya vaha pudgala hai / eka pudgala ke sivAya aisA koI dravya nahIM hai jo bikhara sakatA ho aura mila sakatA ho / pudgala bikhara kara aneka rUpa bana sakatA hai aura aneka pudgala milakara eka skaMdha rUpa pariNAma ho sakate haiM ! magara pudgala ke atirikta kisI anya dravya meM aisA svabhAva nahIM hai / isa kAraNa pUraNa aura galana pudgala dravya kA asAdhAraNa lakSaNa hai| __ athavA puruSa jo jo gilana karate haiM---vazIbhUta kara lete haiM athavA puruSa ke dvArA jo grahaNa kiye jAte haiM-mithyAdarzana Adi kAraNoM ke vazavartI puruSa ko baddha karate-veSTita karate haiM athavA kaSAya aura yoMga vAle puruSa ke dvArA karma rUpa meM jinheM grahaNa kiyA jAtA hai, ve pudgala haiN| isa prakAra ye dharma Adi pA~ca ajIva kahalAte haiM / addhA rUpa kAla eka samaya rUpa hone se astikAya nahIM ho sakatA / ataH jIvAstikAya, dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkazAstikAya aura pudgagalAstikAya, ina pA~ca astiyoM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 tattvAryasUtre ___ ata evAtra-"ajIvAH-" ityevoktam, na tu ajIvakAyA iti-,ajIvAstikAyA iti vA, astizabdasya dhrauvyArthapratipAdakatayA-kAyazabdasya ca pracIyamAnAkAratArUpasamudAyArthakatayA vibhAge satyeva samudAyaH sambhavatIti dharmAdidravyapradezAnAM vibhakte'pi addhArUpaikasamayarUpasya kAlasya vibhAgAsambhavena samudAyatvAsambhavAt / addhAcA'sau samayazceti-addhAsamayaH, sa ca sArdhadvayadvIpAntarvartI ekaH samayaH paramasUkSmo nirvibhAgo'vagantavyaH tasya kAyatvaM na sambhavati, samudAyasya kAyazabdavAcyatvAt / ajIvakAyazabdena kAlasya grahaNaM na syAt ,kevalam-ajIvA iti kathane tu-jIvabhinnAnAM sarveSAmapi tena grahItuM zakyatayA kAlasyApi addhAsamayarUpasya jIvabhinnatayA ajIvazabdena grahaNasambhavAt "dharmAdharmAkAzakAlapudgalA ajIvA-" ityuktam , tatra-dharmAdharmayorubhayorapi pratyekamasaMkhyeyapradezatvam, AkAzasya cA'nantapradezatvam / vastutastu-lokaparimANasyAkAzasyA'saMkhyeyapradezatvam lokAlokarUpasamastAkAzasya punarantapradezatvamavaseyam / kAlasya tu- addhAsamayaikasamayarUpasya nA'saMkhyeyapradezatvaM-na vA'nantapradezatvam / meM kAla ko grahaNa nahIM kiyA gayA hai| phira bhI dharmAdi kI taraha kAla meM bhI ajIvatva kI sattA hone se ajIva dravyoM meM use grahaNa karanA anupayukta nahIM hai ! isa kAraNa yahA~ 'ajIva' aisA hI kahA gayA hai 'ajIvakAya' aisA athavA 'ajIvastikAya' aisA nahIM kahA gayA hai / 'asti' zabda kA artha yahA~ pradeza hai aura 'kAya' zabda kA artha 'samUha' hai / tAtparya yaha hai ki jo dravya pradezoM kA samUha rUpa ho vahI astikAya kahalAtA hai ! kAla pradezoM kA samUha nahIM eka samaya rUpa hai; kyoMki atIta kAla ki vinaSTa ho jAne se sattA nahIM aura bhaviSyat kAla anutpanna hone se sat nahIM hai| sirpha vartamAna kAla ko sattA hotI hai aura vartamAna kAla eka samaya hI hai / isa kAraNa kAla kI astikAyoM meM gaNanA nahIM kI gaI hai| samaya Adi rUpa kAla ar3hAI dvIpa ke andara hI hotA hai / (ar3hAI dvIpa ke bAhara candra sUrya Adi sthira hone se vahA~ kAla kI kalpanA nahIM kI jAtI / ) vaha eka samayarUpa hai, atyanta sUkSma hai, nirvibhAga hai / use 'kAya' nahIM kaha sakate, kyoMki 'kAya' zabda samUha vAcaka hai| agara dharma Adi ko 'ajIvakAya' kahA jAya to kAla kA unameM grahaNa nahIM ho sakatA; magara prakRta sUtra meM kevala ajIva dravyoM kA hI nirdeza kiyA gayA hai, ataeva jIva se bhinna hone ke kAraNa kAla kA bhI unameM samAveza hotA hai / inameM se dharma aura adharma ke asaMkhyAta asaMkhyAta pradeza hai aura AkAza ke ananta pradeza haiN| vAstava meM lokaparimita AkAza asaMkhyAta pradezI hai aura lokAloka rUpa sampUrNa AkAza zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU0 1 ajIvatatvanirUpaNam 175 pudgaladravyasya punaravayavabahutvamavagantavyam / tathA ca bahvavayavaM pudgaladravyamavaseyam , saMkhyeyapradezaH skandhaH,-asaMkhyeyapradezaH, anantapradezaH,-anantAnantapradezazceti / __ atha paramANorapi pudgaladravyatvena tasyA'pi bahvavayavatvaM syAt, paramANorapi-ekarasagandhavarNatvasya dviHsparzasya prasiddhatvAt ? atrocyate-paramANurapi bhAvAvayavaiH sAvayavo dravyAvayavaistuniravayavo bhavati / uktaJca vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 20-zatake 4-uddezake 'kaivihe NaM bhaMte ! bhAvaparamANU paNate ? goyamA ! caubihe bhAvaparamANU paNNatte, taM jahA-vaNNamaMterasamaMte-gaMdhamaMte-phAsamaMte-" iti / ka tavidho bhadanta ! bhAvaparamANuH prajJaptaH ? gautama ? caturvidho bhAvapamANuH prajJaptaH, tadyathA-varNavAn-rasavAn-gandhavAn-sparzavAna-iti tasmAt-varNAdyavayavaiH paramANupudgaladravyasyApi bahvavayavatvamavagantavyam / ataeva-ajIveSu catvAraevA'stikAyAH pratipAditA-yathA--1-dharmAstikAyaH 2-adharmAstikAyaH 3-AkAzAstikAyaH 4-pudgalAstikAyazceti jIvAstikAyena saha paJcA'stikAyAH santi na tu-kAlAstikAyaH kenApi zAstrakRtA pratipAditaH tathAcoktam-sthAnAGge 4-sthAne 1uddezake-"cattAri asthikAyA ajIbakAyA paNNattA, taM jahA-dhammatthikAe, adhammaananta pradeza vAlA hai / addhAsamaya eka samayarUpa kAla ke na asaMkhyAta pradeza haiM aura na ananta pradeza haiN| pudgala dravya bahuta avayavoM vAlA hotA hai / koI pudgala bahuta avayavoM vAlA koI saMkhyAta pradezoM vAlA, koI asaMkhyAta pradezoM vAlA koI ananta pradezoM vAlA aura koI anantAnanta pradezoM vAlA hotA hai| zaMkA-paramANu bhI pudgala dravya hone ke kAraNa bahuta avayavoM vAlA honA caahie| usameM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa aura do sparzo kA honA prasiddha haiM / samAdhAna-paramANu bhAva-avayavoM kI apekSA sAvayava hai aura dravya-avayavoM kI apekSA niravayatra hai / bhagavatI sUtra zataka 20; uddezaka 5 meM kahA hai prazna .. bhAvaparamANu kitane prakAra kA hai ? uttara--gautama ! cAra prakAra kA bhAvapamANu kahA hai-varNavAn , rasavAn , gaMdhavAn aura sparzanavAn / isa prakAra varNAdi rUpa avayavoM kI apekSA paramANu pudgala dravya bhI bahuta avayavoM vAlA samajhanA cAhie / ataH ajIvoM meM astikAya cAra haiM--(1)dharmAstikAya(2)adharmAstikAya (3) AkAzAstikAya aura (4) pudgalastikAya / inameM jIvAstikAya ko milA diyA jAya to pA~ca astikAya ho jAte haiN| kisI bhI zAstrakAra ne kAlAstikAya kA pratipAdana zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 tattvArthasatre thikAe, AgAsathikAe poggalatthikAe" iti / catvAro'stikAyAH ajIvakAyAH prajJaptAH, tayathA dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyaH pudgalAstikAya iti / prakRtasUtre tu-kevalam ajIvA ityevoktam ataevAtra-ajIvapadena kAyasyApi grahaNAd dhama 'dharmA''kAzakAlapudgalA ityete paJca tAvad ajIvAH santIti phalitam / tatra prazastAbhidhAnAd dharmagrahaNaM prathamaM kRtam tadanantaraM lokavyavasthAhetutvAt tadviparitatvAd vA adharmagrahaNam , tadanantaraM lokatvAt tatparicchedyasyA''kAzasya grahaNam, tadanantaramamUrtasAdharmyAt kAlagrahaNam, tatazvA-''kAzamiti viziSTakramasannivezaprayojanametadavagantavyam // 1 // mUlasUtram "eyANi davvANi ya cha--'' // 2 // chAyA "etAni dravyANi ca SaT-'" // 2 // tattvArthadIpikA-etAni dharmAdharmAkAzakAlapudgalarUpANi paJca vastUni cakArAjjIvazcetyetAni SaD dravyANi vartante evaJca dharmAdayaHpaJca, jIvazceti SaD dravyANi bhavantIti bhAvaH / uktaJca ---"anuyogadvAre" dravyaguNaprakaraNe "chabihe davve paNNatte taMjahA-dhammatthikAe' adhammatthikAe, AgAsathikAe, jIvatthikAe,puggalatthikAe, addhAsamaye ya, se taM davaNAme-" iti / chAyA-SaDvidhaM dravyaM prajJaptam, tadyathA-dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyaH, jIvAstikAyaH pudgalAstikAyaH, addhAsamayazca, tadetad dravyanAma, iti // 2 // nahIM kiyA hai| sthAnAMgasUtra ke cauthe sthAnaka ke prathama uddezaka meM kahA hai-cAra astikAya ajIvakAya kahe gaye haiM, ve ye haiM -dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya / ___ prastuta sUtra meM kevala :ajIvA' itanA hI kahA hai, ataeva 'ajIva' pada se kAla kA bhI grahaNa ho jAtA hai / phalitArtha yaha hai ki dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ye pA~ca ajIva haiM / inameM prazasta nAma hone se sarva prathama dharma ko grahaNa kiyA haiM, phira dharma se viparIta hone ke kAraNa adharma ko, tatpazcAt loka hone se unake dvArA paricchedya AkAza kA aura tadantara amUrttatva ke lihAja se samAna hone ke kAraNa kAla kA grahaNa kiyA gayA hai ! yaha sUtra ke viziSTa kramasanniveza kA prayojana samajha lenA cAhie // 1 // mUlasUtrArtha--'eyANi davvANi ya' sUtra ||2||--ye hI chaha dravya haiM // 2 // tattvArthadIpikA-ye dharma, adharma, AkAza, kAla, aura pudgala aura 'ca' cabda se jIva ye saba milakara chaha dravya kahalAte haiM / bhAva yaha hai ki dharma Adi pA~ca aura jIva ye chaha dravya haiN| anuyogadvAra meM dravyaguNa prakaraNa meM, kahA hai'dravya chaha kahe gaye haiM --dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya yaha dravyanAma kA nirUpaNa huA // 2 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 2 ajIvatatvanirUpaNam 177 ... tapArthaniyuktiH pUrvasUtre dharmA'dharmA''kAzakAlapudgalA ajIvA ityuktam , teSAM cadharmAdgInAM dravyaguNaparyAyatvenA'nupadeze sati saMzayo bhavedataH saMzayanivAraNArthamAha - "eyANi davvANi ya cha" iti / etAni dharmAdIni paJca, cakArAt jIvazvetyete SaT dravyANi vyapadizyante tathAca-drUyate gamyate prApyate yathAsvaM yathAyathaM svaparyAyeNa yad tadrvyam / pAmArthatastu-guNAn dravati-prApnoti,guNairvA drUyate--jJAyate yadtad dravyaM vyapadizyate, "guNapayavadrvyam "iti dravyalakSaNasadbhAvAt / bastutastu- sva-svasvabhAvasthAnameva dravyalakSaNaM paryavasitam. dharmAdInAM SaNNAM dravyasaMjJA ca drvytvnimittaa| dravyArthikanayAbhiprAyeNa- taccadravyatvaM paramArthato vyatiriktA'vyatiriktapakSadvayamavalambate / __ naikAntena dharmAdibhyo'nyadeva tat nAnanyadeva vA vartate / tasmAd etAni dharmAdIni mayUrANDakarasavat sammUrcchitasarvabhedaprabhedamUlabhUtAni dezakAlakramavyaGgyabhedasamarasAvasthaikarUpANi dravyANi vyapadizyamAnAni guNaparyAyakalApariNAmamUlakAraNatvAd bhedapratyavamarzanA'bhinnAnyapi bhinnAnIva bhAsante / 'dravyaJca bhavye, iti pANinisUtreNa dudhAtorbhAve-kartarica dravyamiti nipAtanAt prakRte paryAyAzca bhavanasamavasthAnamAtrakA evotthitA''sInotkuTakazayitapuruSavat , tadevaca--"jAyate'sti vipariNamate vardhate'pakSIyate vinazyati'' iti rItyocyate / tatvArthaniyukti pUrva sUtra meM dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ajIva haiM, aisA kahA gayA hai| ina dharma Adi kA yadi dravya, guNa aura paryAya rUpa se nirUpaNa na kiyA jAya to saMzaya ho sakatA hai / ataeva saMzaya kA nivAraNa karane ke lie kahate haiN| jo yathAyogya apane paryAyoM ke dvArA prApta kiyA jAtA hai, baha dravya kahalAtA hai| vAstava meM jo guNoM ko prApta hotA hai athavA guNoM ke dvArA jAnA jAtA hai, vaha dravya kahalAtA hai| 'jo guNoM aura paryAyoM vAlA ho, vaha dravya hai' aisA dravya kA lakSaNa kahA gayA hai / asala meM to apane-apane svabhAva meM avasthita rahanA hI dravya kA lakSaNa hai / dharmAdi chahoM kI dravyasaMjJA dravyatva ke nimitta se dravyArthika naya ke abhiprAya se hai| vaha dravyatva vAstava meM bhinna aura abhinna-ina donoM pakSoM kA avalambana karatA hai| baha dharmAdi se na to sarvathA bhinna hI hai aura na sarvathA abhinna hI hai| isa kAraNa mayUra ke aNDe ke rama ke samAna, jinameM saba bheda-prabheda sammilita haiM aura jo deza, kAla, krama, vyAyameda evaM samarasa avas / rUpa haiM, aise ye dharma Adi dravya kahalAte haiM / ye abhinna hote hue bhI guNa paryAya kalA aura pariNAma ke mUla kAraNa hone se bhinna mAlUma par3ane se bhinna pratibhAsita hotehaiM / 'dravyazca bhavye' isa pANini ke sUtra ke anusAra dru dhAtu se bhAva aura kartA artha meM 'dravya' zabda kA nipAta kiyA gayA hai| isa prakAra dravya, bhavya aura bhavana, ina saba kA eka hI artha hai / guNa aura paryAya, bhavana rUpa hI haiM, khar3e hue, baiThe hue, ukaDU aura soye zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 tattvArthasUtre piNDAtiriktavRttyantarAvasthAprakAzatAdazAyAM jAyate iti vyavahAraH / sa vyApAre ca bhavanavRttiH. astItyanena nirvyApArAtmakasattA-ucyate, bhavanavRttirudAsInA, vipariNamate ityanena punastirobhUtAt prarUpasyA'nucchinnatayA'nuvRttikasya rUpAntareNa bhavanamucyate / / yathA-dugdhaM dadhibhAvena pariNamati vikArAntaravRttyA bhavanamavatiSThate vRttyantaravyaktivRttiH hetubhAvavRttirvA pariNAma AkhyAyate, vardhate ityanena tu uktasvarUpaH pariNAmaH upacayena pravartate, yathA'Gkuro vardhate, upacayazAlipariNAmarUpeNa bhavanavRttiya'jyate, apakSIyate ityanena punaH pUrvoktasvarUpasyaiva pariNAmasyA'pacayavRttirAkhyAyate, durbalatAmAsAdayat puruSavadapacayabhavanarUpavRttyantaravyaktirucyate / vinazyatItyanena bhavanavRtterAvirbhUtatirobhavanamAkhyAyate, yathA-ghaTo vinaSTa ityanena prativiziSTasamavasthAnAtmikA bhavanavRttistirobhUtA, na tu asvabhAvataiva saMjAtA, kapAlAdyuttarabhavanavRttyantarakramAvacchinnarUpatvAd ityevamAdibhirAkArairdravyANyeva bhavanalakSaNAni vyapadizyante iti bhAvaH hue puruSa ke samAna / arthAt jaise puruSa kI ye avasthAe~ bhinna-bhinna hotI haiM, magara saba avasthAoM meM puruSa jyoM kA tyoM vahI rahatA hai, isI prakAra paryAyoM ke palaTate rahane para bhI mUla dravya eka rUpa hI banA rahatA hai / yahI bAta yoM bhI kahI jAtI hai-utpanna hotA hai, palaTatA hai bar3hatA hai, ghaTatA hai aura binaSTa bhI hotA hai|" piNDAtirikta bRtyantara-avasthA prakAzatA kI dazA meM 'jAyate' (utpanna hotA hai) aisA vyavahAra hotA hai; vyApAra sahita hone para bhavanavRtti hotI hai / 'asti' (hai) isase vyApAra zUnya sattA kahI jAtI hai, bhavanavRtti udAsIna hai, 'vipariNamate' (palaTatA) hai) isake dvArA anuvRtti vAlI vastu kA rUpAntara se honA kahA jAtA hai| jaise dUdha dadhi rUpa se pariNata hotA hai, yahA~ vikArAntaravRtti se 'bhavana' kAyama rahatA hai / jo vyaktyantara vyaktivRtti ho yA hetubhAvavRtti ho vaha pariNAma kahalAtA hai| 'vardhate' yahA~ ukta svarUpa vAlA pariNAma upacaya rUpa meM pravRtta hotA hai, jaise aMkura bar3hatA hai arthAt upacayazAlI pariNAma rUpa se 'bhavana' kI vRtti vyakta hotI hai / 'apacIyate' (ghaTatA hai) isa zabda se pUrvokta svarUpa vAle pariNAma kI apacayavRtti prakaTa kI jAtI hai- durbalatA ko prApta hone vAle puruSa ke samAna apacaya bhavana rUpa navIna vRtti kA prakaTa honA kahA jAtA hai / vinazyati' isa pada ke dvArA bhavanavRtti kA AvirbhUta-tirobhAva kahA jAtA hai / jaise ghaTa vinaSTa ho gayA, isa vAkya kA artha yahI hai ki viziSTa samavasthAna rUpa bhavanavRtta tirohita ho gaI (chipa gaI) isakA Azaya yaha nahIM ki koI svabhAvahInatA utpanna ho gaI-zUnyatA A gaI; kyoMki ghaTaAkAra ke pazcAt kapAla Adi rUpa navIna bhavanavRtti dekhI jAtI hai / ityAdi AkAroM ke dvArA dravya hI bhavana lakSaNa vAle kahalAte haiM / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 2 sU0 2 ajIvatatva nirUpaNam 179 tathAca- matijJAnazrutajJAnAbhyAM sarvANi dravyANi dharmAdharmAsskAzakAlapudgalAjIva rUpANi jAnAti, na tu teSA~ dharmA'dharmAdInAM sarvadravyANAM sarvAn utpAtAdIn paryAyAn jAnAti, matijJAnI tAvat zrutajJAnenopalabdheSvartheSu yadA'kSaraparipArTI vinaiva svabhyastavidyaH san dravyANi dhyAyati tadA-sarvadravyANi dharmAdharmAdIni matijJAnaviSayatayA bhAsante na tu teSAM sarvAn paryAyAn jAnAti, alpakAlatvAt-manasazvAzakteH evaM zrutajJAnAnusAreNa sarvANi dharmAdIni jAnAti na tu teSAM sarva paryAyAn vetti avadhijJAnena tu rUpidravyANyeva pudgaladravya svarUpANi jAnAti, na tu sarvaparyAyAn jAnAti, atyantavizuddhAvadhijJAnenApi rUpiNyeva dravyANi pudgaladravyAtmakAni jAnAti tAnyapi rUpadravyANi na sarvaiH paryAyai: atItAnAgatavartamAnairutpAdavyayadhauvyAdibhiranantaiH paryAyairjAnAtIti bhAvaH / yAca rUpINi dravyANi pudgalAtmakAni zuklAdiguNopetAni avadhijJAnena jAnAti teSAmavadhijJAnaviSayIkRtarUpidravyANAmanantabhAgamekaM mana:paryayajJAnena jAnAti, tAnyapi - avadhijJAnaviSayAnantabhAgavartIni rUpANi dravyANi na kuDyAdyAkAravyavasthitAni jAnAti, apitu - manorahasyavicAragatAni, tAnyapi dravyANi na sarvalokavartIni jAnAti apitu manuSyakSetre vyavasthitAnyeva jAnAti / avadhijJAninaH sakAzAt vizuddhatarANi bahutaraparyAyANi jAnAti, kevalajJAnena punaH sarvadravyANi teSAM sarvaparyAyAMzca jAnA ti / matijJAna aura zrutajJAna ke dvArA dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva rUpa saba dravyoM ko jIva jAnatA hai, kintu dharma adharma Adi saba dravyoM kI saba utpAda Adi paryAyoM ko nahIM jAnatA hai / matijJAnI zrutajJAnI ke dvArA jAne hue padArthoM meM jaba akSara paripATI ke binA hI, vidyA kA bhalIbhA~ti abhyAsa karake dravyoM kA cintana karatA hai, jaba dharma adharma Adi samasta dravya matijJAna ke viSaya rUpa pratibhAsita hote haiM; magara matijJAnI unake saba paryAyoM ko nahIM jAnatA / isakA kAraNa hai kAla kI alpatA aura mana kI azakti isI prakAra zrutajJAna ke anusAra dharma Adi saba dravyoM ko jAnatA hai, kintu saba paryAyoM ko nahIM jAnatA / avadhijJAna ke dvArA rUpI dravyoM ko - pudgaladravyoM ko hI jAnatA hai kintu saba paryAyoM ko nahIM / avadhijJAna atyanta vizuddha ho to bhI usake dvArA rUpIdravya pudgala hI jAne jA sakate haiM aura ve rUpI dravya bhI saba paryAyoM se nahIM / bhAva yaha hai ki atIta, anAgata aura varttamAna kAla saMbandhI utpAda, vyaya aura dhaumya Adi ananta paryAyoM se jAnatA hai / aura jina zukla Adi guNoM se yukta pudgala rUpa rUpI dravyoM ko avadhijJAna se jAnatA hai, unake anantaveM bhAga ko mana:paryaya jJAna se jAnatA hai / una anantaveM bhogavarttI rUpI dravyoM ko bhI dIvAra ke sahAre rahe huoM ko nahIM, varan manogatoM ko jAnatA hai / una dravyoM ko bhI sampUrNa loka meM rahe huoM ko nahIM varan manuSyakSetra ke bhItara hI jAnatA haiM aura avadhijJAnI kI apekSA vizuddhatara aura bahutara paryAyoM ko jAnatA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre atha kathaM tAvat kevalajJAne sarvANi dravyANi, sarve paryAyAzca viSayI bhavantIti ced ucyate - kevalajJAnaM sarveSAM bhAvAnAM dravyakSetrakAlabhAvaviziSTAnAmavabhAsakaM bhavati, sampUrNalokAlokaviSayaJca, yadiha loke dharmAdharmadravyadvayAvicchinnAkAzarUpe dharmAdharmadravyadvayavicchinnAkAzarUpe aloke ca kiJcid jJeyamasti tadyathA - bahiH pazyati tathaivAntaH pazyati, asmAcca kevalajJAnAt paraM pradhAnataraM kimapi jJAnaM nayaparicchedakaM nAsti, nApi - kevalajJAnaviSayAtparaM kiJcidanyad jJeyamasti / tathAhi -- sarvadravyeSu dharmA'dharmA''kAzakAlapudgalajIva rUpeSu sarvaparyAyeSu cotpAdAdiSu dharmAdInAM ca trayANAM parApekSayA utpAda - vigamau bhavataH, 180 abhiprAya yaha hai ki pA~ca jJAnoM meM se matijJAna aura zrutajJAna sabhI dravyoM ko jAnate haiM, kintu unakI katipaya paryAyeM hI unakA viSaya hotI haiM; kyoMki ye donoM jJAna kSAyopazamika haiM aura kSAyopazamika jJAna paripUrNa nahIM hote / isake atirikta ye donoM jJAna indriyajanya aura manojanya haiM aura isa kAraNa bhI ve paripUrNa nahIM hai / 1 avadhijJAna aura mana:paryayajJAna indriya- manojanya nahIM haiM, ataeva ve pratyakSajJAna kI koTi meM parigaNita haiM, phira bhI kSAyopazamika hone ke kAraNa apUrNa haiM, ataeva unheM cikala pratyakSa bhI kahate haiM / ye donoM jJAna rUpI dravyoM ko hI jAnate haiM, phira bhI unameM viSayakRta bhinnatA hai / avadhijJAna sampUrNa loka ke samasta rUpI dravyoM ko jAna sakatA hai, jaba ki manaH paryayajJAna sirpha manovargaNA ke pudgaloM ko hI jAnatA hai / isI kAraNa avadhijJAna ke viSaya kA anantavA~ bhAgahI mana:paryaya kA viSaya kahA gayA hai / mana:paryayajJAna ar3hAI dvIpa ke antargata jo saMjJI jIva haiM, unakI manovargaNAoM ko, jAnatA hai / aisA hone para bhI manaH paryAyajJAna avadhijJAna kI apekSA atyanta vizuddha hai aura jina rUpI dravyoM ko jAnatA hai, unakI bahutara paryAyoM ko jAnatA hai| 1 kevalajJAna ke dvArA samasta dravya aura unakI samasta paryAyeM jAnI jAtI hai| pUchA jA sakatA hai ki kevalajJAna saba dravyoM aura saba paryAyoM ko kaise jAnatA hai ? isakA uttara yaha hai ki kevalajJAna samasta bhAvoM kA avabhAsaka hai tathA sampUrNa loka aura aloka ko jAnatA hai / dharma aura adharma dravyoM se vyApta loka meM aura unase rahita aloka meM jo kucha bhI jJeya hai, usa saba ko jAnatA hai / kevalajJAna se bar3A dUsarA koI jJAna nahIM hai aura kevalajJAna kI viSaya maryAdA se bAhara koI jJeya nahIM hai / isakA pradhAna kAraNa yaha hai ki kevalajJAna jJAnAvaraNIya karma ke sampUrNa kSaya se utpanna hotA hai / jaba jJAna ko AvRta karane vAlA karma samUla naSTa ho jAtA hai to AtmA kI jJAnazakti apane vizuddha paripUrNa aura svAbhAvika rUpa meM prakaTa ho jAtI hai / usa samaya aisA koI jJeya (padArtha) nahIM rahatA jo kevalajJAna kA viSaya na ho / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a02 sU0 2 ajIvatatvanirUpaNam 181 yathA zuktayA vigacchan nIlatayotpadyamAnaH pudgala ityavasthito bhavati jIvo'pi devatvenotpadyamAno manuSyatayA vigacchati, jIvatvena sarvadA'vasthito bhavati / evamAkAzakAlayorapi kevalajJAnaviSayatA'vaseyA / ataeva - kevalajJAnaM paripUrNaM samagram asAdhAraNaM nirapekSa vizuddhaM sarvabhAvajJApakaM lokAlokaviSayamanantaparyAyaM bhavati / jJeyasyA'nantaparyAyatayA tadanusAreNa kevalajJAnamapi anantaparyAyamavagantavyam sarvasyaiva dravyabhAvajAlasya paricchedakatvAt kevalajJAnaM paripUrNaM bhavatIti vijJeyam / tathAcoktam-anuyogadvAre--kaivihA NaM bhaMte ! davvA paNNattA ? goyamA - duvihA davvA paNNattA, taM jahA - jIvadavvA ya-ajIvadavvA ya - " iti / katividhAni khalu bhadanta ! dravyANi - prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni dravyANi prajJaptAni tadyathA - jIvadravyANi ca ajIvadravyANi ceti / evamuttarAdhyayane 28 - adhyayane 8 - gAthAyAM coktam "dhammo adhammo AgAsaM davvaM ikkikamAhiyaM - atANi yadavvANi - kAlo puggalajaMtabo - // 1 // iti " chAyA - dharmo'dharmamAkAzaM dravyamekaikamAhitam / anantAni ca dravyANi kAla: pudgalajantava iti // sU0 2 || dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ina sabhI dravyoM meM pratikSaNa utpAda, vyaya aura dhauvya rahatA hai / jo bhI sat padArtha hai vaha utpAda vyaya aura dhauvyAtmaka hI hotA hai| kisI vastra kA zveta varNa naSTa hotA hai, usameM tIna varNa kA utpAda hotA hai, kintu vastra dravya donoM avasthAoM meM kAyama rahatA hai / isI prakAra pUrva paryAya kA vinAza aura uttara paryAya kA utpAda hone para bhI dravya dhruva jyoM kA tyoM banA rahatA hai / jaise jIva deva paryAya ke rUpa meM utpanna hotA hai, manuSya paryAya ke rUpa meM vinaSTa hotA hai magara jIva ke rUpa meM sarvadA avasthita rahatA hai / ina saba paryAyoM ko kevala jJAna sAkSAt jAnatA hai / isI prakAra AkAza aura kAla jaise apUrva dravya bhI kevalajJAna ke dvArA jAne jAte haiM / ataeva kevalajJAna paripUrNa samagra asAdhAraNa, nirapekSa, vizuddha, sarvabhAvoM kA jJAyaka, lokAloka ko viSaya karane vAlA aura ananta paryAyoM vAlA hai / eka - eka jJeya kI sva-paraparyAyoM kI gaNanA kI jAya to vaha anantAnanta haiM / aise anantAnanta paryAyoM vAle anantAnanta jJeya padArtha kevalajJAna ke viSaya haiM / aisI sthiti meM kevalajJAna kI anantAnanta paryAyeM haiM, yaha samajhanA kaThina nahIM hai / anuyogadvAra ke 141 veM sUtra meM kahA hai / prazna- bhagavan ! dravya kitane prakAra ke kahe haiM ? uttara - gautama ! dravya do prakAra ke kahe haiM--jIvadravya aura ajIvadravya / uttarAdhyayana ke adhyayana 28 kI AThavIM gAthA meM kahA hai-- dharmAstikAya, adharmA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre mUlasUtram --"niccAvaTThiyANi arUvANi ya-" // 3 // chAyA-"nityAvasthitAni-arUpANi ca // 3 // ', tattvArthadIpikA- dharmAdharmAkAzapudgalajIvAtmakAni SaDapi dravyANi nityAvasthitAni bhavanti, naitAni kadAcidapi na santIti na cA'nye tattathA pariNamanti, tatrApi-dharmA'dharmA''kAzakAlajIvAtmakAni paJca dravyANi arUpINi--rUparasAdirahitAni bhavanti / tathA ca-dharmAdInAM ghaNNAmapi dravyANAM nityA'vasthitatvam , pudgalavyatiriktAnAM dharmAdInAM paJcAnAM dravyANAntu- rUparasAdizUnyatvaM bhavatIti bhAvaH // 3 // tatvArthaniyuktiH- pUrvasUtre dharmAdIni SaDU dravyaNi pratipAditAni samprati-tAni dravyaNi kiM kadAcit svabhAvAt pracyutAni bhavanti ? tato'dhikAni vA kiM bhavanti ? tAni kiM mUrtAniamUrtAni vA ? iti praznatrayaM samAdhAtumAha-niccAvaTThiyANi arUvANi ya-" iti / dharmAdIni SaDapi dravyANi nityAvasthitAni bhavanti, tatra-nityapadopAdAnAt dharmAdInAM svabhAva t apracyutirucyate, avasthitipadopAdAnAcca teSAM SaDtvAd anyUnAnadhikatvamAkhyAyate, anAdinidhane yattAbhyAM tAni na kadAcit svatattvaM parityajanti, teSu ca-pudgalavyatiriktAni dharmAdIni paJcadravyANi- arUpANi / stikAya aura AkAza, ye tIna dravya eka-eka rUpa hai aura kAla, pudgala tathA jIva, ye tIna dravya ananta-ananta haiM ||suu02| ___-niccAvaTThiyANi' ityAdi ||suutr||3|| mUlasUtrArtha--pUrvokta dravya nitya, avasthita aura arUpI haiM // 3 // tattvArthadIpikA-dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ye chahoM dravya nitya aura avasthita haiN| inameM se kabhI koI na ho, aisA nahIM hai arthAt ye sadaiva rahate haiM aura eka dravya dUsare dravya ke rUpa meM bhI pariNata nahIM hotA hai| inameM se dharma. adharma, AkAza, kAla aura jIva, ye pA~ca dravya arUpI haiM arthAt rUpa-rasa Adi se rahita haiN| isa prakAra chahoM dravya nitya aura avasthita haiM tathA pudgala ke sivAya zeSa pA~ca dravya arUpI haiM // 3 // tattvArthaniyukti pUrvasUtra meM dharma Adi chaha dravyoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, aba ye dravya kyA kabhI apane-apane svabhAva se cyuta hote haiM ? kyA kabhI nyUnAdhika hote haiM ? ye mUrta haiM yA amUrta haiM ? ina tIna praznoM kA samAdhAna karane ke liye kahate haiM--- dharma Adi chahoM dravya nitya aura avasthita haiN| nitya kA artha yaha hai ki ye dravya kabhI apane-apane svamAva kA pAratyAga nahIM karate aura avasthita kA Azaya yaha hai ki ina kI saMkhyA kamI nyUnAdhika nahIM hotI arthAt ye sabhI dravya anAdinidhana haiM aura niyata saMkhyA vAle haiM kabhI apane svarUpa kA tyAga nahIM karate haiN| inameM pudgala ke sivAya pA~ca dravya arUpI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU 3 SaDapi dravyANi nityAvasthitAnIti prarUpaNam 183 na rUpaM yeSAM tAni-arUpANi bhavanti tatra-rUpapadasyopalakSaNatvAd rUpa-rasa-gandha-sparza rahitAni bhavanti ityarthaH / arUpagrahaNAt-dharmA'dharmA''kAzakAlajIvAnAmamUrtatvamAviSkriyate, tathAcapudgalavyatiriktAni dharmAdIni paJcadravyANi rUpa-rasa-gandha-sparzapariNAmabahirvartitvAt-amUrtAnivyapadizyante,-"poggalA rUviNo-" iti vakSyamANasUtrAnusArAt pudagalabhinnAnyeva dharmAdIni dravyANi avidyamAnarUpa-rasAdIni bhavanti, nityAvasthitAni tu sarvANyapi dravyANi bhavanti / uktaJca-nandisUtre-"paMcatthikAe na kayAi nAsI, na kayAi natthi, na kayAi na bhavissai, bhuviMca bhavai a bhavissai a dhuve niyae sAsae akkhae avvae avaTTie Nicce arUvI-" iti / ___ paJcAstikAyA na kadAcit- nAsan , na kadAcit na santi, na kadAcit-na bhaviSyanti abhUvaMzca- bhavanti ca bhaviSyanti ca dhruvA:- niyatAH- zAzvatAH-akSayAH-avyayAH avasthitAHnityAH- arUpiNaH / evaJca-etAni pUrvoktAni dharmAdIni SaDapi dravyANi dravyArthikanayena nityAni bhavanti na tuparyAyArthikanayena / dravyArthikanayastAvat-dhrauvyameva pratipAdayati, notpAda-vinAzI, tasmAddravyArthikanayena dharmAdInAM nityatvamavagantavyam / anyathA- dravyArthikanayanirapekSatayA nityatvasvIkAre ekAntavAda Apatet , ekAntavAdazca-bahuvidhadoSagrastatvAdasamaJjasaH syAt / jisameM rUpa na ho use arUpI kahate haiM / yahA~ rUpa zabda upalakSaNa hai usase rasa gaMdha aura sparza kA bhI grahaNa hotA hai| sUtra meM arUpa zabda ke grahaNa se dharma, adharma', AkAza, kAla aura jIva dravya kI amUrtatA prakaTa kI gaI, hai / ataH pudgala ko chor3a kara zeSa pA~ca dharma Adi dravya rUpa, rasa, gaMdha aura sparza se rahita hone ke kAraNa amUrta kahalAte haiN| 'poggalA rUpiNo' isa Age kahe jAne vAle sUtra ke anusAra pudgala sivAya dharma Adi pA~ca dravya hI arUpI hai| magara nitya aura avasthita to pudgala dravya bhI hai| nandIsUtra ke sUtra 58 meM kahA hai-'pA~ca astikAya kabhI nahIM the, aisA nahIM hai; kabhI nahIM haiM, aisA nahI hai, kabhI nahIM hoMge, aisA bhI nahIM hai| sadA ye the, haiM, aura raheMge / ve dhruva haiM, niyata haiM, zAzvata haiM, akSaya haiM, avyaya haiM, avasthita haiM, nitya haiM aura arUpI haiN| isa prakAra ye dharma Adi chahoM dravya dravyArthikanaya kI apekSA se nitya haiM, paryAyArthika nayakI apekSAse nhiiN| dravyArthikanaya vastu ke dhrauvya kA hI pratipAdana karatA hai, utpAda aura vinAza kA nahIM / isa kAraNa dravyArthikanaya ke abhiprAya se hI dharma Adi dravya nitya samajhanA cAhie / dravyArthikanaya se nirapekSa rUpa meM nityatA svIkAra karane para ekAntavAda kA prasaMga hogA aura ekAntavAda aneka prakAra ke doSoM se dUSita hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre atha - ekanayaprarUpaNaM na jainadarzanaparipUrNAya paryAptaM sambhavati, dravyArthika-paryAyArthikanayayoH pradhAnaguNabhAva vivakSAvazAd vastutattvasya pratipAdanAt / anyathA vastuprajJApanamatiduSkaraM na bhavet tasmAd abhinnAMzasya vastuno narasiMhavat narakesarizabdabhedena prajJApanA kriyate, tatra - dravyArthikanayasya prAdhAnyamAzritya paryAyArthikanayAdezca guNabhAvamAzritya dharmAdidravyANAM nityatA prajJApyate / 184 tathAca-dravyArthikanayaprajJApyaM zrauvyAMzamAdAya dharmAdIni dravyANi nityAni utpAda - vinAzarahitAni dhruvANi vyapadizyante / tathAca - dharmAdInAM sakalakalA'vikAriNI sattAsskhyAyate nityatvakathaneneti bhAvaH / evaM dharmAdIni sarvadravyANi avasthitAni bhavanti, na hi kadAcit tAni dravyANi SaTtvasaMkhyAM bhUtArthatvaM ca parityajanti parityakSanti vA, avasthitazabdopAdAnena tadbhAvA'vyayatayA teSAM SaTtvasaMkhyArUpeyattA nirdhAryate / tathAcaSaDeva dravyANi bhavanti, na nyUnAni, nA'pyadhikAni vA iti saMkhyA niyamo'bhipretaH / sarbadA jagataH paJcAstikAyAtmakatvena kAlasyaitat paryAyatve'pi bhinnatayA pratIyamAnatvAt SaDeva dravyANi na tu paceti bhAvaH / tAni ca dharmAdIni anyo'nyAvabandhitAyAM satyAmapi dharmAdIni na svatattvaM bhUtArthatvarUpaM vaizezikaM lakSaNamatikrAmanti / tacca -bhUtArthatvaM dharmAdharmayorgatisthityupagrahakAritvam AkAzasya - avagAhadAnavyApAraH, jIvAnAM svaparaprakAzicaitanyapariNAmaH, pudgalAnAma caitanyazarIravAGmanaHprANApAnasukhaduHkhajIvitamaraNojainadarzana ke anusAra ekanaya se vastu kI prarUpaNA karanA paryApta nahIM, dravyArthika aura paryAyArthika- donoM meM se eka ko pradhAna aura dUsare ko gauNarUpa se vivakSita karake hI vastutattva kA pratipAdana kiyA jA sakatA hai| aisA kiye binA vastusvarUpa kI prarUpaNA karanA bahu kaThina hai / ataeva yahA~ dravyArthikanaya ko pradhAna aura paryAyArthikanaya ko gauNa karake dharma Adi dravyoM kI nityatA kI gaI hai / dravyArthika dvArA prajJApya dhauvya aMza kI apekSA se dharma Adi dravya nitya arthAt utpAda aura vinAza se rahima dhruva haiM / nitya kahakara yaha prakaTa kiyA gayA hai ki dharma Adi dravyoM kI sattA samasta kAla meM adhikAriNI hai / isI prakAra dharma Adi sabaM dravya avasthita haiM arthAt ve apanI chaha kI saMkhyA ko aura bhUtArthatA ko na kabhI bhI tyAgate haiM aura na kabhI tyAgeMge / 'avasthita' zabda ke grahaNa se yaha nirdhArita kiyA gayA hai ki ye dravya apane svarUpa kA parityAga nahIM karate, ataH chaha hI rahate haiM / na kabhI kama hote haiM aura na adhika hI / jagat sadA paMcAstikAyAtmaka hai aura kAla paryAya hone para bhI bhinna rUpase pratIta hotA hai, ataH cha hI dravya haiM, pA~ca nahIM / ye dharma Adi dravya Apasa meM milejule rahate haiM, phira bhI apane apane svarUpa ko aura bhUtArthatA ko nahIM tyagate haiM aura na apane vividha asAdhAraNa lakSaNa kA ullaMghana karate haiM / dharmadravya kA svarUpa gati meM aura adharmadravya kA svarUpa sthiti meM nimitta hotA hai / AkAza zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 2 sU0 3 uspi dravyANi nityAvasthitAnIti prarUpaNam 185 pagrahamUrtatvAdayo bhUtArthatvaM bodhyam / athavA - asaMkhyeyAdipradezAnAdipariNAmasvabhAvatvaM vA bhUtArthatvaM tvaceti / tAca maryAdAmanAdikAlaprasiddhivazopanItAM nAtikramanti dharmAdidravyANi / tasmAtsvaguNaM parityajya nAnyadIyaguNasamparigrahametAni Azrayanti, ataevetAni avasthitAni vyapadizyante / teSu ca - SaTsu dravyeSu pudgalavyatiriktAni paJcadravyANi dharmAdIni arUpANi bhavanti. pudgalavyatiriktAnAmeva dharmAdi paJcadravyANAmamUrtatvAt cakSurgrahaNalakSaNaM rUpam avidyamAnatvaM yeSAM tAnyarUpINi / arUpatvAdeva naitAni cakSuSA gRhyante iti, na tu - eteSAM cakSuSA'gRhyamANatvamarUpatve heturucyate, tathAsati - pudgalaparamANvAdiSu arUpatvApattiH syAt tasmAt - dharmAdiSu paJcasu arUpatvapratipAdanam, , rUpantAvat - mUrtirucyate, mUrtireva rUpAdizabdairabhidhIyate sA ca mUrtiH- rUpAdisaMsthAnapariNAmA bhavati na tu--vaizeSikAbhimatA, asarvagatadravyaparimANalakSaNA mUrtirUpAdeyA, sarvataH parimitatve lokasya - Atmano'pi mUrtimatvApattiH syAt / lokasya viziSTasaMsthAnatvAdibhiH parimitatvaM vaizeSikairapi - avazyamabhyupagantavyam / tasmAt - kA svarUpa avagAha pradAna karatA hai / jIva kA svarUpa sva para prakAzaka caitanyarUpa pariNAma hai / pudgala kA svarUpa zarIra, vacana, mana, prANApAna, jIvana, maraNa meM nimitta honA tathA mUrttatva Adi hai / dharmAdi dravya anAdisiddha apanI apanI isa svarUpamaryAdA kA atikramaNa nahIM karate haiM / koI bhI dravya apane svAbhAvika guNa kA parityAga karake anya dravya ke guNa ko dhAraNa nahIM karate isa kAraNa ye dravya avasthita kahalAte haiN| yaha pahale hI kahA jA cukA hai ki chaha dravyoM meM se pudgala ko chor3a kara zeSa pA~ca dravya arUpI arthAt amUrta haiM / dharma pudgala ke sivAya dharma Adi pA~ca dravya amUrtta hone ke kAraNa arUpI haiM - unameM rUpa nahIM hai aura rUpI na hone ke kAraNa ve netra ke dvArA dekhe nahIM jA sakate / dharma Adi dravyoM ke netra grAhya na hone meM arUpitva ko hetu nahIM kahA hai, anyathA pudgala paramANu bhI netragocara nahIM hotA to use bhI arUpI mAnanA par3egA / magara vaha arUpI nahIM hai, isa prakAra dharma Adi pA~ca dravyo meM hI arUpatva kA pratipadana kiyA gayA hai| rUpa kA artha mUrti ! mUrti hI rUpAdi zabdoM ke dvArA kahI jAtI hai / vaha mUrti rUpAdi saMsthAna (AkAra) vAlI hotI hai| vaizeSika, dravya kA sarvavyApaka na honA mUrttatva mAnate haiM arthAta unake kathana ke anusAra mUrti vaha hai jo sarvavyApi parimANa vAlA na ho; magara yaha mAnyatA yahA~ svIkAra nahIM kI gaI hai, kyoMki aisA mAnane para AtmA bhI mUrtika ho jAegI / loka saba ora se parimita hai, ataH AtmA bhI parimita hI hai / loka parimita haiM, yaha vaizeSikoM ko bhI svIkAra karanA cAhie kyoki usakA eka viziSTa AkAra haiM / isa kAraNa rUpa ko mUrti mAnanA hI nirdoSa hai / 24 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre rUpamedha nirduSTatvAt mUtirucyate / atha yadi rUpameva mUtirucyate tadA-guNamAtraM mUrtizabdasya viSayaH prasajyeta tasmAd na rUpameva mUrtiriticenna / dravyArthikanayAbhiprAyeNa rUpasya mUrtitvapratipAdanAt na khalu dravyasya rUpAdayaH kecana mUrtyA viviktatayA samupalabhyante, tasmAt-saiva tAvad mUrtivyasvabhAvAnayanagrahaNamAsAdya rUpamiti vyavahiyate / ataeva mUrtyAzrayAzca sparzAdaya ucyante, sparzAdayastAvad mUrti na parityajanti, parasparasahacaritatvAt / yatra khalu rUpapariNAmo bhavati tatrA'vazyameva sparzarasagandhA api tiSThantyeva tasmAt-sparzAdicatuSTayaM sahacaritaM vartate / paramANAvapi-etaccatuSTayaM vidyata eva, kintusarveSAmekarUpatvAt paramANavazcaturguNAdijAtibhebhAjAM na bhavanti kevalamayameva vizeSo yatkilakimapi dravyamutkaTAM guNapariNatiM prApya tameva parityajati tathAhi lavaNa-hiGgunI saMghAtapariNAmasAmarthyazAlinI nayanasparzanagrahaNaviSayatAmAsAdya-udke vilIne satI rasanaghrANagrahaNayogyatAM praapnutH| kintu tatra varNasparzI vidyamAnAvapi grahItuM na pAryate pariNAmavizeSavattvAt / ___ evaM pArthivajalIyataijasavAyavIyaparamANavo'pi ekajAtIyAH kadAcit kaJcit pariNAma dhArayanto na sarvendriyagrahaNayogyA bhavanti / tasmAta-rUpa-rasa-gandha-sparzA eva viziSTapariNAmAnugRhItAH santo mUrtitvena vyapadizyante ityanyadetat // 3 // zaMkA-yadi rUpa ko hI mUrti mAnA jAya to mUrti zabda kA vAcya akelA guNa hI hogA / isa kAraNa rUpa hI mUrti nahIM haiM / samAdhAna-dravyArthikanaya ke abhiprAya se rUpa ko mUrti kahA gayA hai| dravya ke rUpa Adi usase bhinna pratIta nahIM hote / isa kAraNa vahI mUrti dravyasvabhAva ke Anayana grahaNa Adi ko prApta karake rUpa kahalAtI hai| ataeva sparza Adi mUrti ke Azrita kahe jAte hai| sparza Adi mUrti kA parityAga nahIM karate haiM,, kyoMki ve paraspara meM sahacara hai jahA~ rUpa hotA haiM, vahA~ sparza rasa aura gaMdha, bhI avazya rahate haiM / isa kAraNa sparza Adi cAroM sahacara haiN| paramANu meM bhI rUpa Adi cAroM guNa bidyamAna rahate haiN| kintu ve saba eka rUpa hokara rahate haiM, ataH paramANu caturguNa Adi jAtibheda vAle nahIM hote| vizeSatA kevala yahI hai ki koI dravya utkaTa guNapariNati ko prApta hokara use tyAga detA hai / udAharaNa ke lie namaka aura hIMga ko lIjie / jaba ve saMdhAna rUpa hote haiM to netra, ghrANa aura sparzana indriyoM ke viSaya hote haiM, kintu jaba jala meM ghusa jAte haiM taba rasanA aura ghrANa ke hI viSaya raha jAte haiN| varNa aura sparza to unameM usa samaya bhI rahatA hai magara vaha indriya dvArA grahaNa nahIM kiyA jA sktaa| yaha unake pariNamana kI vizeSatA hai / isI prakAra eka jAtIya pArthiva, jalIya taijasa aura vAyavIya paramANu bhI kabhI kisI pariNamana ko prApta hokara saba indriyoM dvArA grAhya nahIM hote haiN| isa kAraNa rUpa, rasa, gaMdha aura sparza hI vizeSa pariNAma se yukta hokara mUti kahalAte haiM // 3 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopizAniyuktizca a0 2 sU. 4 pudgaladravyasya rUpitvanirUpaNam 187 mUlamUtram "poggalA rUviNo" // 4 // chAyA- "pudgalA rUpiNaH-" // 4 // nattvArthadIpikA-pudgalAstAvad varNa-gandha-rasa-sparzavatvAt cakSuSA gRhyamANalvAt-mUrtavAcca rUpiNo bhavanti, na tu-arUpiNaH / yadi-pudralA arUpiNaH syuH tadA-teSAM cAkSuSapratyakSatvaM na syAt / uktaJca sthAnAGgasUtre5-sthAne tRtIyoddezake -- "pomgalasthikAyaM rUvikAyaM-" iti / pudgalAstikAyo rUpikAya iti / evaM vyAkhyAprajJaptaubhagavatIsUtre'pi 7 zatake 10-uddezake--"poggalatthikAyaM rUvikAyaM-" ityuktam // 4 // tattvArthaniyuktiH--pUrvasUtre sAmAnyata eva "arUpINi dravyANi bhavanti" ityuktam tatra--vizeSarUpeNa pudgaladravyasyA'rUpatvapratiSedhena rUpitvaM pratipAdayitumAha - __"poggalA rUviNo-" iti / pudgalA rUpiNobhavanti na tu-arUpAH, nityatvAvasthitatve tu-pudgalAnAmapi bhavata eva, tatsvabhAvAvyayatvAt nityatvaM sadaiva samasti, rUpAdimattayA cA'vyatikIryamANasvabhAvatvenA'vasthitatvamapi pudgalAnAM bhavatyeveti bhAvaH / athotpAdavinAzasyAt pudraladravyANAmanityataiva yuktA na tu-taviruddhA nityatA teSAM sambhavatIti cet atrocyate / dvividhaM tAvat nityatvaM prajJaptam , anAdyaparyavasAnanityatvam-sAvadhinityatvaJca / tatra-prathama mRlasUtrArtha---"poggalA rUviNo" sUtra 4 pudgala dravya rUpI hote haiM "" tatvArthadIpikA-pudgala varNa gaMdha rasa aura sparza se yukta hone ke kAraNa, cakSu dvArA grAhya hone ke kAraNa aura mUrta hone ke kAraNa rUpI haiM-ve arUpI nahIM hai| pudgala yadi arUpI hote to netra ke dvArA unheM dekhanA saMbhava na hotA / sthAnAMgasUtra ke pA~cave sthAna, tIsare uddezaka ke prathama sUtra meM kahA hai-'pudgalAstikAya rUpokAya hai|, bhagavatIsUtra ke sAtaveM zataka ke dazama udezaka meM bhI kahA hai-pudgalAstikAya rUpIkAya hai // 4 // tatvArthaniyukti--pUrvasUtra meM sAmAnya rUpa se dravyoM ko arUpI kahA gayA thA, kintu vizeSa rUpa se pudgalAstikAya kI arUpatA kA niSedha karake use rUpI pratipAdana karane ke lie kahate hai pudgala rUpI haiM arUpI nhiiN| nityatA aura avasthitatA to pudgaloM meM bhI pAI jAtI hai, kyoMki ve apane pudgala svabhAva kA kabhI parityAga nahIM karate / sadaiva rUpadimAn hI rahane ke kAraNa ve avasthita bhI hai / kevala arUpIpana unameM nahIM pAyA jAtA / zaMkA-pudgaladravya utpanna aura vinaSTa hote rahate haiM, ataeva unheM anitya mAnanA hI ucita hai / unameM anityatA se viruddha nityatA nahIM ho sktii| samAdhAna-nityatA do prakAra kI kahI gaI hai (1) anAdianantatA arthAt Adi bhI na honA aura anta bhI na honA aura (2) sAvadhinityatA-avadhiyukta nityatA / prathama prakAra kI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 tattvArtha sUtre tAvat lokasannivezavadanAsAditapUrvAparAvadhivibhAgaM santAnAvyavacchedena svabhAvamajahat tirohitAsapariNAmaprasavazaktiyuktaM bhavanamAtrakRtAspadaM prasiddhameva / dvitIyaM punaH zrutopadezanityatAvadutpattipralayavattve'pi avasthAnAt parvatodadhivalayAdyavasthAnabacca sAvadhikam / evam - anityatvamapi dvividhaM prajJaptam, pariNAmA'nityatvam - uparamA'nityatvaJca / tatra - pariNAmA'nityatvaM tAvat mRt tpiNDo visrasAprayogAbhyAmanusamayamavasthAntaraM pUrvAvasthApracyavena samAsAdayati, uparamA'nityatvaM punarbhavo cchedavadapAstagaticatuSTayaparibhramakriyAkramaparyantabartipariprAptAvasthAnavizeSarUpaM bhavati, na tu - atyantAbhAvavarti / tatra - pariNAmA'nityatayA pudgaladravyamanityaM vyapadizyate, tad bhAvAvyayatayA ca nityaM vyavahriyate, ubhayathA vyavahAradarzanAt na hi kazcida virodha Apatati / ubhayImeva tAdRzI vyavasthAmAsthAya nikhilAM vAstavIM buddhi kimapi vastu Adhinoti / kevalaM pradhAnopasarjanatayA kadAcit kiJcid vivakSyate tasmAt pudgalAnityattvA'nityatvayorubhayorapi ekamAspadaM bhavanti iti na kiJcit kasyacid bAdhyate iti bhAvaH / nityatA loka kI hai / na usakI Adi hai, na anta hai / usake pravAha kA kabhI viccheda nahIM hotA - vaha apane svabhAva kA kabhI parityAga bhI nahIM karatA / vividha prakAra ke pariNamanoM ko utpanna karane kI zakti se yukta hai / yaha anAdi - anantanityatA hai / dUsare prakAra kI nityatA zrutopadeza kI hai / zruta kA upadeza utpattimAn aura pralaya vAn hai, phira bhI vaha avasthita rahatA hai / parvata, samudra, valaya Adi kA avasthAna bhI sAvadhi - nityatA meM pariNamita hai / se isI prakAra anityatva bhI do prakAra kA hai - ( 1 ) pariNAmAnityatva aura (2) uparamAnityatva / mRttikA kA piNDa svabhAva se aura prayatna se apanI pUrva - avasthA ko tyAga kara navIna avasthA ko pratimamaya prApta hotA rahatA hai / isa prakAra kI anityatA koM pariNAmA nityatA kahate haiM / uparamAnityatva bhavoccheda- saMsAra kA anta AnA hai| cAroM gatiyoM meM paribhramaNa kA anta hone para paryantavarttI jo avasthAna hai, vaha uparamAnityatva hai atyantAbhAvavarttI nahIM hai / inameM se pariNAmAnityatva kI dRSTi pudgaladavya anitya kahalAtA hai aura apane pudgalapana kA tyAga na karane ke kAraNa nitya bhI mAnA jAtA hai / donoM prakAra kA vyavahAra dekhA jAtA hai ataH koI virodha - nahIM AtA / pratyeka vastu meM ukta donoM hI prakAra kI arthAt nityatA aura anityatA kI vyavasthA hai, aura isI prakAra kI pratIti hotI hai| hA~ kabhI anityatA ko gauNa karake nityatA kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai aura kabhI nityatA kI pradhAnatA karake anityatA ko gauNa kara diyA jAtA hai / isa prakAra pudgala meM anityatA aura nityatA donoM hI dharma rahate haiM / aisA mAnane meM kiMcit bhI bAdhA nahIM hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a02 sU0 4 pudgaladravyasya rUpitvanirUpaNam 189 te ca pudgalA rUpiNo bhavanti rUpamasti eSAmeSu vA - iti rUpiNaH, rUpavanta ityarthaH pUraNAd-galanAcca pudgalAH paramANuprabhRtayo'nantAnanta pradezaskandhaparyavasAnA avagantavyAH / ta evA'nekarUpapariNatisAmarthyApAditasUkSma - sthUlavizeSA'vizeSaprakarSA'prakarSavartinImananyasAdhAraNa rUpatAM dhArayanti, na tu dharmAdharmAdidravyavizeSA iti pudgaleSu rUpavattvamavadhAryate tathAcarUpavattvaM tAvat na kadAcit atidIrghakAlaparicitaparamANudvyaNukAdikramavRddha pudgaladravyakalApa jahAti sAmarthyAcca pudgaladravyANyapi na rUpavattAM parityajya kadAcidapi vartante tasmAt - pudralA eva rUpiNo bhavantIti samyagucyate / tatra-cakSurgrahaNalakSaNaM rUpamasti eSAM parAmaNudvyaNukAdikramabhAjAM pudgalAnAmiti rUpiNa vigraheNa SaSThIpradarzanAt bhedavivakSAvazAllabdhaM dravyaguNayornAnAttvamavagantavyam. abhedavivakSAvazapariprApitaJca dravyaparyAyayoraikyaM bhavati ityabhiprAyeNa rUpamasti eSu vA iti vyApakAdhikaraNalakSaNaM saptamImAzritya vigrahaH kriyate / athavA - dravyArthikanayApekSaH paryAyArthikanayApekSazca bhedo'bhedazca dravyaguNayoravagantavyaH na hi - rUpAtmaka mUrtivyatirekeNa pudgalAH samupalabhyante bhinnadezasambandhitvenA'nupalabdherityubhayorabhedaH eva~ yad idaM candanamupalabhyate, tasya zvetaM rUpaM tikto rasaH surabhirgandhaH - zItalaH sparza: iti vyavahAro deva sambhavati / ve pudgala rUpI arthAt rUpa vAle hai / pUraNa aura galana svabhAva vAle hone se ve paramANu se lekara anantAnanta pradezI skandha taka jAnane cAhie / pudgala aneka rUpa pariNamana ke apane sAmarthya ke kAraNa sUkSma, sthUla, vizeSa, avizeSa, prakarSa, apakarSa rUpa asAdhAraNa rUpavattA ko dhAraNa karate haiM / dharma, adharma Adi dravyoM meM yaha bAta nahIM hai isa kAraNa pudgaloM meM rUpavattva kA avadhAraNa kiyA gayA hai / pudgala cAhe paramANu ho yA dvayaNukAdi rUpa meM bar3ha kara bar3A skaMdha bana jAya, magara rUpavacca pudgala kA tyAga nahIM karatA aura pudgaladravya kabhI rUpavattA kA parityAga nahIM krte| ataeva yaha ThIka hI kahA gayA hai ki pudgala rUpI hote haiM / cakSugrAhya rUpa jina paramANu dvaNuka Adi pudgaloM kA ho ve rUpI kahalAte haiM, isa prakAra kA vigraha karake SaSThI vibhakti dikhalAne se yaha sUcita kiyA gayA hai ki bheda vivakSA se dravya aura guNa meM bhinnatA hai / agara donoM meM abheda kI vivakSA kI jAya to abheda bhI hai / isa abhiprAya se 'rUpa jinameM hai ve rUpI' aisA saptamI vibhakti ko lekara vigraha kiyA gayA hai / athavA dravya aura guNa meM paryAyArthikanaya kI apekSA se bheda aura dravyArthikanaya kI apekSA se abheda samajhanA cAhie | rUpAtmaka mUrti se bhinna pudgala kahIM upalabdha nahIM hote- donoM bhinna bhinna dezoM meM nahIM pAye jAte, ataH unameM abheda hai / isI prakAra yaha jo vyavahAra hotA hai ki candana kA rUpa zveta hai, rasa tikta hai, gaMdha surabhi hai, sparza zItala hai, yaha bheda hone para hI saMbhava hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tadyathA--- asya muneriyaM mukhavastrikA vartate iti munimukhavastrikayo de satyeva SaSThIdRzyate itirotyA dravyaguNayorbhedaH sidhyanti atha dravyasya dravyAntarAt pArthakyenopalabhyamAnatayA'rthAntaratve'pi guNasya rUpAde vyApArthakyenA'nupalabdheH dravyasya vA rUpAdiguNebhyaH pArthavayenAnupalabhya mAnatayA kathaM tayorbhedasiddhi riticet - ucyate. yadi dravyaguNayorbhedo na syAt tadA-bhede eva SaSThIvidhAnena candanasya zvetaM rUpam, tito rasaH, surabhirgandhaH, ityevaM rItyA SaSThI na syAt tayorabhede SazThayanupapatti. syAt tasmAttayarbhedo'vazyamabhyupagantavyaH __ atha senA-vanAdivadanAntare'pi SaSThIdRzyate, yathA-senAyAH kuJjaraH kAnanasya sahakAraH iti, kuJjarAdisamUhasyaiva senApadArthatvAt sahakArAdivRkSasamudAyasyaiva ca kAnanatvAt iticet ucyate senAkAnanayoH kuJjasahakArato'nantaratvAbhAvaH tathAhi-aniyatadigdezasambandhiSu hastipuruSa-ghoTaka-ratheSu bahutvasaMkhyAyA eva senA padArthatA syAt, na tu-kevalaM kuJjaraeva senApadArthaH iti.| evaM sahakArAmrajambUjambIradADimAdivRkSasamudAyasyaiva kAnanapadArthatA na kevalaM sahakArasya kAnanapadArthatA syAt iti dvayamapi padArthAntaramiti bhAvaH ___'isa muni kI yaha mukhavastrikA hai' yahA~ jaise muni aura mukhavastrikA kA bheda hone para ho SaSThI vibhakti dekhI jAtI hai, isI prakAra dravya aura guNa meM bhI bheda hai| zaMkA-jaise eka dravya dUsare dravya se bhinna upalabdha hotA hai, usa prakAra rUpa Adi guNa dravya se pRthaka nahIM upalabdha hote aura na dravya hI rUpa Adi guNoM se bhinna upalabdha hotA hai| samAdhAna-yadi dravya aura guNa meM bheda na hotA to 'candana kA zveta rUpa, tikta rasa, surabhigaMdha, isa prakAra SaSThI vibhakti na hotii| SaSThI vibhakti bheda hone para hI hotI hai, abheda meM nahIM hotii| ataeva dravya aura guNa meM bheda avazya mAnanA cAhie / kadAcit kahA jAya ki senA, vana Adi ke samAna anya artho meM bhI SaSThI vibhakti dekhI jAtI hai, jaise--senA kA hAthI, kAnana kA Ama / hAthI Adi padArthoM kA samUha hI senA pada kA artha hai aura Ama Adi ke vRkSoM kA samUha hI vana hotA hai / isakA uttara yaha hai ki senA kA hAthI aura kAnana kA Ama meM bheda nahIM hai| aniyata dizAoM aura dezoM meM rahe hue, hastI, puruSa, ghor3A aura rathoM meM, jo sambandha vizeSa se viziSTa haiM, jinakI saMkhyA nizcita-anizcita hai, una sabakI jo vahutva saMkhyA hai, vahI senA pada kA artha hai / akelA hastI hI aisA zabda kA vAcya nahIM hai / isI prakAra sahakAra, Ama, jAmuna, jaMbarI dADima Adi ke vRkSoM kA samUha hI kAnana zabda kA vAcya hai, kevala sahakAra hI kAnana zabda kA artha nahIM hai isa kAraNa ve donoM bhI bhinna haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniyuktizca a0 2 sU. 5 ___kAladravyasyAmekatvanirUpaNam 191 evaM yUSa-pattayAdayo'pi arthAntaratayaiva samunneyAH, tathAhi-yUSastAvat samutpannapAkajAnAM dravyANAM kAlavizeSAnugrahe sati dravyAntarasampRktAnAM pAkajotpattau saMyogavizeSarUpaodanAda rthAntarabhUto bhavati evaM paMktirapi ekadigdezasambandhiSu parasparapratyAsattyupakRteSu nirdhAritA'nirdhArite yatAkeSu bhinnA'bhinnajAtIyeSu AdhAreSu vidyamAnA vahuttvasaMkhyaiva vyapadizyate tasmAt-- sApekSamidaM dravyAthika -paryAyArthikanayadvayaM vastunaH sadbhAvamApAdayati naikAntata iti, ataH pudgaleSu vivakSAvazAd rUpAtmikA mUrtizrRMdA'bhedavartinIti bhAvaH // 4 // mUlasUtram- 'AimANi tinni egadabvANi akiriyANi aMtimANi aNaMtANi' // 5 // chAyA-AdimAni trINi ekadravyANi akriyANi antimANi anamtANi // 5 // tattvArthadIpikA-AdimANi-prathamAni trINi dharmA'dharmA''kAzAni ekadravyANi ekadravyAtmakAni bhavanti na tu-kAlajIvapudgalavad dharmAdInyapi trINi dravyANi pratyekaM bhinnAni bahUni santi dravyApekSayA pratyekameSAmekatvaM bhavati kSetrakAlabhAvApekSayA punarasaMkhyeyatvamanantatvaM bodhyam. / tAni punardharmA'dharmA''kAzAni trINi dravyANi akriyANi-kriyArahitAni bhavanti evaJca-yathA jIvadravyaM nAnAjIvApekSayA bhinnaM vartate. evaM-pudgaladravyamapi pradezaskandhatvApekSayA bhinnaM bhavati. evam -kAladravyaM ca advAsamayAdyapekSayA bhinna vidyate, ___ isI prakAra yUSa aura paMkti Adi bhI arthAntara ho samajhanA caahie| dUsare dUsare dravyoM ke saMsarga se yukta, samutpanna pAkaja dravyoM kA kAlavizeSa kA anugraha hone para pAkaja kI utpatti hone para saMyoga vizeSa rUpa hotA hai / vaha odana se bhinna hai| isI prakAra paMkti bhI eka dizA aura deza meM sthita, pratyAsatti se upakRta niyata-aniyata saMkhyA vAle bhinna abhinna jAti vAle AdhAroM meM vidyamAna bahusaMkhyA hI kahalAtI hai / isa kAraNa donoM dravyArthika aura paryAyArthikanaya paraspara sApekSa hokara hI vAstavikatA kA pratipAdana karate hai, ekAnta rUpa se nahIM / ataeva tAtparya yaha hai ki bivakSA ke anusAra rUpAtmikA mUrti pudgaloM meM kathaMcitbhinna aura kathaMcit abhinna hai // 4 // mUlasUtrArtha---'AimANi tinni' ityAdi sUtra // 5 // Adi ke tIna eka-eka dravya haiM aura anta ke tIna dravya ananta-ananta haiM // 5 // tatvArthadIpikA -pahale ke tIna dravya arthAt dharma, adharma aura AkAza eka-eka dravya haiM ve kAla, jIva aura pudgala ke samAna bhinna-bhinna bahuta nahIM haiM dravya kI apekSA inameM se pratyeka dravya eka-eka samajhanA cAhie. kintu kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se asaMkhyAta tathA ananta samajhanA caahie| dharma, adharma aura AkAza, yaha tIna dravyoM kriyArahita haiM / isa prakAra jaise jIvadravya nAnA jIvoM kI apekSA se bhinna hai, pudgala dravya bhI pradeza aura skaMdha kI apekSA se bhinna hai, isI prakAra kAladravya bhI addhAsamaya Adi kI apekSA se bhinna hai / usI prakAra dharma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 tattvArthasUtre na tathA-dharmo'dharma AkAzazca dravyaM bhinna bhinnaM vartate iti bhAvaH antimAni punastrINi dravyANi kAlapudgalajIvAtmakAni anantAni bhavantItyarthaH // 5 // tattvArthaniyuktiH- atha yathA kila pudgaladravyaM paramANuSyaNukAdibhedena pradezaskandhatvAdyapekSayA anekadhA bhavati evaM kAladravyamapi addhAsamayAvalikAdibhedena anekadhA vartate evamjIvadravyamapi nAraka-deva-tiryaGmanuSyAdibhedena anekadhA bhavati tathaiva dharmAdidravyANyapi kimanekAni bhavanti-ityAzaGkAyAmAha--"AimANi tini egadavyANi akiriyANi' aMtimANi-aNaMtANi-iti AdimAni trINi dharmA'dharmA''kAzadravyANi ekadravyANyeva bhavanti, na tveSAM samAnajAtIyAni dravyAntarANi bhavanti, avilakSaNopakAravatvAt dharmAdharmAkAzAnAM gati-sthityavagAhotpattyA prabhAvita upakAro bhavati, sakRtsakalagatiparimANAnAM sAnnidhyAdhAnAdadharma ityucyate / "evaM sakRtsakalasthitipariNAmasAnnidhyAdhAnAt adharma iti vyapadizyate AkAzante'smindravyANi svayaM vA''kAzate ityAkAzam iti vyutpattyA dharmAdInAM dravyANAM gati-sthityavagrAhadAnarUpA upakArA bhavanti gatyAditrayayuktaM vastu arthakriyAsamartha bhavatItyanekAntavAdibhirabhyuadharma aura AkAza drabya bhinna bhinna nahIM hai / tAtparya yaha hai ki anta ke tIna dravyakAla, pudgala aura jIva ananta haiM // 5 // tatvArthaniyukti-jaise pudgala dravya paramANu dvayaNuka Adi ke bheda se, pradeza aura skaMdha Adi kI apekSA se aneka prakAra kA hai, kAla dravya bhI addhAsamaya AvalikA Adi ke bheda se aneka prakAra kA hai aura jaise jIvadravya nAraka, deva, tiyeca aura manuSya Adi ke bheda se aneka prakAra kA hai usI prakAra kyA dharma Adi dravya bhI aneka haiM ? aisI AzaMkA hone para kahate haiM Adi ke tIna dravya arthAt dharma, adharma aura AkAza eka-eka dravya hI haiM inake samAna jAtIya dUsare dravya nahIM haiM / arthAt jaise eka jIva se dUsare jIva kA pRthaka astitva hai aura eka jIva apane ApameM paripUrNa dravya hai, vaise dharma dravya pRthak pRthak nahIM hai, vaha asaMkhyAta pradezoM kA eka hI samUha hai jo akhaNDa rUpa se sampUrNa lokAkAza vyApta hai| adharma dravya bhI aisA hI eka akhaNDa dravya hai / AkAza bhI vyaktizaH pRthak nahIM hai vaha anantAnanta pradezoM kA eka hI akhaNDa piNDa hai / dharma, adharma aura AkAza kA kramazaH sthiti aura avagAha rUpa upakAra hai / samasta gati pariNata jIvoM aura pudgalo kI gati meM sahAyaka hone vAlA dharmadravya hai| isI prakAra sthitipariNata saba kI sthiti meM sahAyatA karanevAlA adharmadravya hai / jisameM saba dravya prakAzita hote haiM yA jo svayaM prakAzita hotA hai, vaha AkAza kahalAtA hai / isa prakAra kI vyutpati zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 2 sU 5 kAladravyasyAnekatva nirUpaNam 193 te prakRtasUtre ekazabdasyA'sahAyArthakasyAgrahaNena yathA paramANupudgaladavyaM paramANvantareNa sadvitIyaM bhavati / AtmAca -- jJAnasukhaduHkhajIvanAdi bhedabhAjA - AtmAntareNa sadvitINe bhavati kAlazcAddhA samayAvalikA dibheda zAlinA kAlAntareNa sadvitIyo bhavati, na tathA dharmadravyaM dharmadravyAntareNa sasahAyaM bhavati ne vA - adharmadravyam adharmadravyAntareNa sasahAyaM bhavati nApi - AkAzaH AkAzAntareNa sasahAyo bhavati tathAca --- eka dravyANyeNa dharSAdIni trINi dravyANi bhavanti nA'nekadravyANi / teSAM trayANAM tulyajAtIyadravyAbhAvAt kAlapudgalajIvadravyANi punaranekadravyANi bhavanti, tatra kAladravyam adrAsamayAvalikA nimeSakSaNa lavAdirUpeNAnekadravyaM bhavati evaM pudgaladravyaJca -- 'paramANuprabhRti anantANukaskandhAvasAnaM bahudravyaM bhavati jIvadravyaJca pRthivyaptejovAyuvanaspatidvicatuJcendriyAtmabhedena nAnAdravyarUpaM bhavati / evaM dharmAdIni - AkAzAntAni trINi dravyANi akriyANi- niSkriyANi kriyArahitAni bhavanti / tathAhi kriyApariNAmazaktiyuktaM dravyamabhyantaranimittam preraNAdikaM bAhyanimittaM bhavati, etadubhayanimittavazAdupajAyamAnaH paryAyo dravyasya dezAntaraprAptihetuH kriyocyate / sA ca kriyA ke anusAra dharma Adi dravyoM ke gati, sthiti aura avagAhayAna upakAra hai gati Adi tInoM se yukta vastu arthakriyA karane meM samartha hotI hai, aisA anekAntavAdI svIkAra karate haiM / prakRta sUtra meM 'eka' zabda asahAyaka artha meM grahaNa kiyA gayA hai / ataeva jaise paramANu rUpa pudgaladravya dUsare paramANu se sadvitIya hai arthAt eka paramANu dUsare pamANu se bhinna svataMtra asaMpRkta astitva rakhatA hai, aura jaise eka AtmA dUsare AtmA se bhinna astitva vAlA hai aura una sabake caitanya, sukha, duHkha Adi guNa paryAya bhinna-bhinna haiM aura jaise kAladravya kA kAlAntara se bheda hai, vaisA bheda dharma Adi dravyoM meM nahIM hai / eka dharmadravya se bhinna dUsare dharmadravya kI pRthak sattA nahIM hai adharmadravya bhI paraspara bhinna do yA bahuta nahIM hai / AkAza bhI vyaktizaH aneka nahIM hai / isa kAraNa dharma Adi tIna dravyoM ko ekaeka kahA gayA hai / kAlapudgala aura jIva aneka dravya hai kAladravya samaya AvalikA, nimeSa kSaNa lava Adi rUpa se aneka dravya hai pudgala bhI aneka dravya hai, kyoMki paramANuoM tathA caNukoM se lekara anantAnantANuka skaMdhoM kI sattA svataMtra hai / pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya Adi jIvoM kI apanI-apanI svataMtra sattA hai / isI prakAra dharma, adharma aura AkAza dravya akriya arthAt gamana rUpa kriyA se rahita haiM / kriyArUpa pariNamana se yukta dravya Abhyantara kAraNa hai aura preraNA Adi bAhya kAraNa hai / ina donoM kAraNoM se dravya kI dezAntara prApti (eka sthAna se dUsare sthAna meM pahu~cAnA) rUpa paryAya kriyA kahalAtI hai / yaha kriyA dharma Adi tIna dravyoM meM nahIM ho sakatI / 25 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 tattvArthasUtre na dharmAditrayANAM dravyANAM sambhavati tAni khalu dharmAdharmAkAzAni anAsAditA'tizayAnyeva sadA pUrvAparAvasthAbhedamanAjihAnAnyeva saMlakSyante / evaJca-pudgalajIvavarttinyA dezAntaraprAptilakSaNA yA vizeSakriyAyA eva dharmAditrikeSu pratiSedhaH kriyate, na tUtpAdavyayadhrauvyadharmAtmavyavasthAnAtikrAmati iti dharmAdayo'pi yadi sattAM nollacayanti, tadA-jIvAdInAmiva utpAdavigamalakSaNayA kriyayA bhavitavyameSAmapi / ataeva-dravyatvAnmutAtmavadutpAdavyayasthitimatvamanumiyate'numAtAraH / evaJca-AkAzasyAvagAhaH svalakSaNamupakAraH sa cAvagADhAraM jIvAdikaM vinA nAbhivyajyate ityavagADhajIvAdisaMyogamAtramavagAhaH / saMyogazco-tpAdazAlinI saMyujyamAnavastujanyatvAd dvayaGgulasaMyogavat yathaivAvagAhaAkAzasya, tathaiva gatisthityupakArAvapi dharmAdharmayorgatimadAdidravyasaMyogamAtratvAdutpAdAdisvabhAvau vartete ityAdipraznaH samAhito bhavati / jIvAdigatadezAntaraprAptilakSaNavizeSakriyAyA eva dharmAditrike niSedhena utpAdAdisAmAnyakriyAyAstatra satve'pi doSAbhAvAditi prakRtasUtrAzayaH / atha dharmAdIni triNi dravyANi yadi niSkriyANi bhavanti, tadA-teSAmutpAdo na saMghaTate, ghaTAdInAM kriyApUrvakasyaivotpAdasya dRSTatvAt utpAdAbhAve ca vyayo'pi na syAt tathAca-sarvadravyA isa prakAra pudgala aura jIva meM hone vAlI dezAntaraprApti rUpa jo vizeSa kriyA hai, usI kA dharma Adi tIna dravyoM meM niSedha kiyA gayA hai| aisA nahIM samajha lenA cAhie ki inameM utpAda, vyaya aura dhrauvya rUpa kriyA bhI nahIM hai / jaba inameM sattA haiM to utpAda aura vyaya kA honA bhI anivArya hai / utpAda, vyaya aura dhrauvya ke vinA koI bhI vastu sat nahIM ho sakatI / ataeva dravya hone ke kAraNa jaise muktAtmAoM meM utpAda, vyaya aura dhrauvya mAnA jAtA hai, usI prakAra dharma Adi dravyoM meM bhI mAnA jAtA hai| isa prakAra avagAha denA AkAza kA lakSaNa hai aura vahI usakA upakAra hai / vaha upakAra avagAhya jIva Adi ke binA abhivyakta nahIM hotA, ataH avagAr3ha jIvAdi kA saMyoga mAtra hI avagAha hai / saMyoga, utpanna hone vAlI do vastuoM meM hotA hai, jaise do aMguloM kA saMyoga / isa prakAra jaise avagAha denA AkAza kA upakAra hai, vaise hI dharma aura adharma kA upakAra gati aura sthiti meM sahAyaka honA hai / vaha bhI gatimAn aura sthitimAn davyoM kA saMyogamAtra hI hai| isa kAraNa dharma aura adharma dravya bhI utpAda, vyaya Adi svabhAva vAle haiM / ityAdi prazna kA samAdhAna ho jAtA hai / isa sUtra kA Azaya yaha hai ki jaise jIva aura pudgala meM eka jagaha se dUsari jagaha jAne kI vizeSa kriyA hotI hai, vaisI kriyA dharma Adi tIna dravyoM meM nahIM hotI hai| kintu utpAda Adi sAmAnya kriyA unameM mAnane meM koI bhI doSa nahIM hai / zaMkA yadi dharma Adi tIna dravya niSkriya haiM to unameM utpAda nahIM ghaTita hotA, kyoMki zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca 02 sU05 kAladravyasyAnekatvanirUpaNam 195 NAmutpAdavyayadhrauvyatrayakalpanAvyAghAto bhavediti cet ? atrocyate-dharmAdidravyatrayANAM kriyAnimittotpAdAbhAve tadanyarItyaivotpAdaH kalpyate / tathAhi-utpAdo dvividhaH prajJaptaH, svanimitta:-paranimittazca / tatra-svanimittastAvadanantAnAmagurulaghuguNAnAmAgamapramANyAdabhyupagamyamAnAnAM SasthAnapatitayA vRddhayA-hAnyA ca pravartamAnAnAM svabhAvAdevaiteSAmutpAdo vyayazca bhavataH / evaM paranimitto'pyutpAdaH, azvAdigatisthityavagAhanahetutvAt pratikSaNaM teSAM bhedAttaddhetutvamapi bhinnamiti parapratyayApekSa utpAdo vyayazca vyapadizyate / athApi dharmAdidravyatrayANAM niSkriyatve sati jIvapudgalAnAM gatisthityAdihetutvadarzanAt iti cenmaivam dharmAdInAM cakSurbat balAdhAnanimittatvAnna doSo bhavati, etAvatA dharmAdIni triNi dravyANi gatisthityavagAhapariNatAnAM jIvapudgalAnAM balAdhAnaM kurvanti, na tu svayameva prerayanti, iti phalitam / ghaTa Adi meM jo utpAda dekhA jAtA hai, vaha kriyApUrvaka hI hotA hai / utpAda ke abhAva meM vyaya bhI nahIM ho sakatA / aisI sthiti meM sabhI dravya utpAda, vyaya, dhrauvyAtmaka hai, yaha mAnyatA khaMDita ho jAtI hai| samAdhAna-dharma Adi tIna dravyoM meM ghaTa ke samAna kriyAnimittaka utpAda nahIM hotA / vahA~ dUsarI rIti se hI utpAda kI kalpanA kI gaI hai / utpAda do prakAra kA hai-svanimittaka aura paranimittaka / ananta agurulaghu guNoM kA, jo Agama kI pramANatA ke AdhAra para vicAra kiye jAte haiM aura jo SasthAnapatita vRddhi aura hAni se pravRtta hote haiM, svabhAva se hI utpAda aura byaya hotA hai / ise svanimittaka utpAda kahate haiM / azva Adi kI gati sthiti aura avagAhana meM kAraNa hone se dharmAdi dravyoM meM kSaNa-kSaNa meM bheda hotA rahatA hai / arthAt dharma dravya kabhI azva kI, kabhI manuSya kI aura kabhI kisI pudgala kI gati meM sahAyaka hotA hai / isI prakAra adharmadravya unakI sthiti meM sahAyaka hotA hai| jaba eka jagaha se ghaTa haTA kara dUsarI jagaha rakha diyA jAtA to pahale ke AkAzapradezoM se usakA vibhAga aura dUsarI jagaha ke AkAzapradezoM ke sAtha saMyoga hotA hai| yaha saMyoga-vibhAga kI utpatti evaM vinAza hI AkAza kA utpAda-binAza hai| yaha paranimittaka utpAda-vinAza kahalAtA hai| dharmAdi dravya yadi niSkriya haiM to ve jIvoM aura pudgaloM kI gati Adi meM kAraNa kaise ho sakate haiM ? yaha kahanA ThIka nahIM; dharmAdi dravya netra ke samAna kevala sahAyaka hI hote haiM ataeva yaha doSa nahIM hai / tAtparya yaha hai ki dharma dravya svayaM gati meM pariNata jIva-pudgaloM kI gati meM, adharmadravya svayaM sthiti meM pariNata jIva-pudgaloM kI sthiti meM aura AkAza svayaM AkAzarUpa pariNata anya dravyoM kI avagAhana meM sahAyaka hote haiM / gati Adi kI preraNA karanA unakA svabhAva nahIM hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre tathAhi --yathA rUpopalabdhau cakSurnimittaM sadapi na vyAkSiptamanaskasya bhavati, evaM prakR. tAnAM dharmAdharmAkAzAnAM niSkriyatve'bhyupagate sati jIvapudgalAnAM sakriyatvena teSAM sakibatvamaryAdApannaM bhavati / evaM sati - kAlasyApi sakriyatvamarthAdApadyate, tasyA'nadhikRtatvAt / ata yarssau etaiH saha nA'dhikriyate iti bhAvaH / uktaJca - "uppaNNeti vA, vigameti vA, dhuveti vA" iti / utpanna iti vA, vigama iti vA, dhruva iti vA iti / evamanyatrA'pyuktam " avagAhAdao naNu guNattaoceva pattadhammanva- / uppAdAdibhAvA, taha jIvaguNAki ko doso - // 1 // avagADhA raMca viNA katto'vagAhotti teNa saMjogo / upapattIso'vassaM gaccuvakArAdao cevaM - // 2 // pajjayato bhinnaM davvamigaM tato jato teNa / taNNAsamma karha vA nabhAdao savvahA NiccA // 3 // [gAthA - 2821 - 2823] 196 chAyA - avagAhAdayo nanu guNatvatazcaiva patra dharmaiva- / utpAdAdisvabhAvA stathA jIvaguNA api ko doSaH ||1|| avagADhAraM ca vinA kuto'vagAha iti tena saMyogaH / utpattiH sA'vazyaM gatyupakArAdayazcaivam // 2 // na ca paryAyato bhinnaM dravyamihaikAntato yatastena- / tannAze kathaM vA nabha AdayaH sarvathA nityAH ||3|| - 3 iti // 5 // - jaise rUpa kI upalabdhi meM cakSu nimitta hotI hai, phira bhI vikSiptacitta vAle ke lie vaha nimitta nahIM hotI, isI prakAra dharma, adharma aura AkAza ko kriyAhIna mAnane para bhI, jIvoM aura pudgaloM ke sakiya hone se unameM bhI sakriyatA kI siddhi ho jAtI hai / isI prakAra kAla bhI sakriya siddha hotA hai / ina dravyoM ke sAtha kA prakaraNa nahIM hai / Agama meM kahA hai- pratyeka vastu rahatI hai / anyatra bhI kahA hai utpanna hotI hai, naSTa bhI hotI hai aura dhruva bhI jese avagAha Adi guNa hone ke kAraNa utpAda - vyayadhauvya svabhAva vAle haiM, usI prakAra jIva ke guNa bhI yadi utpAda Adi svabhAva vAle haiM to kyA doSa hai ? // 1 // avagAhaka ke vinA avagAhana kaise ho sakatA hai ? gati Adi upakAra bhI isI prakAra ke haiM // 2 // zrI tatvArtha sUtra : 1 dravya, paryAya se sarvathA bhinna nahIM hai arthAt kathaMcit abhinna hai / aisI sthiti meM paryAya kA nAza hone para AkAza Adi dravyoM ko sarbathA nitya kaise mAnA jAsakatA hai ? ||3||5|| Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 2 sU0 6 dharmAdharmAdInAM pradezatvanirUpaNam 197 mUlasUtram- "dhammAdhammalogAgAsaiyajIvANamasaMkhejjA paesA-" // 6 // chAyA-"dharmA'dharmalokAkAzekajIvAnAmasaMkhyeyAH pradezAH-" // 6 // tattvArthadIpikA-pUrva dharmAdidravyANAM prarUpitatvAt / samprati adhikRtadharmAdidravyANAM sarveSAmeva kramazaH pradezAvayave yattAmAviSkartumAha-"dhammAdhamame" tyAdi / dharmasyA-'dhaya'sya lokAkAzasya ekajIvasya cA'saMkhyeyAH pradezAH pratyekaM bhavantItyarthaH // 6 // tatvArthaniyukti:-paramANu vihAya sarveSAM dravyANAM mUrtAnAmamUrtAnAJca pradezA bhavanti / avayavAstu-skandhAnAmeva bhavanti / saMvyavahArAthai pradizyante iti pradezAH, prakRSTo vA deza: pradezaH, avayUyamAnAH prathakriyamANAH sambadhyamAnA vA avayavAH / tathAcA-'mUrteSu dharmAdharmAkAzakAlajIveSu avayavavyavahAro na bhavati, evaM mUrteSvapi antyabhedAvastheSu paramANuSu avayavavyavahAro na jAyate, mUrteSveva paramANubhinnapudgaleSu avayavavyavahAro bhavati / pradezavyavahArastu-paramANuM vihAya sarveSveva dravyeSu bhavati / tatra-dharmAdharmAkAzakAlajIvAnAM dravyaparamANU mUrti vyavacchinnAH pradezA bhavanti / pudraladravyasya tu niraMzo dravyAtmanA bhAgaH pradeza ityucyate, na tu-tasya kazcidanyaH pradezo'sti, tathAca-ye na kadAcid vastuvyatirekeNopalabhyante te pradezA ucyante, ye punarvizakalitAH santaH mUlasUtrArtha 'dhammAdhammalogAgAsa' ityAdi --suutr--||6|| dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva ke asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza hote haiM // 6 // tattvArthadIpikA--pahale dharma Adi dravyoM kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba unake pradezoM kI saMkhyA batalAne ke lie kahate haiM dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva meM se, pratyeka ke asaMkhyAta pradeza hote haiM // 6 // tattvArthaniyukti-paramANu ko chor3a kara zeSa saba mUrta aura amUrta dravyoM ke pradeza hote haiM / avayava skaMdhoM meM hI hote haiN| vyavahAra ke lie jo kalpita kiye jAte haiM, ve pradeza haiM / athavA prakRSTa deza ko arthAt kisI skaMdha ke sabase choTe avayava ko, jisa se choTA koI avayava na ho sake, pradeza kahate haiM / jo pRthak kiye jA sake yA sambaddha hote hoM, ve avayava kahalAte haiM / isa kAraNa amUrta dharma, adharma, AkAza, kAla aura jIva dravya meM avayavoM kA vyavahAra nahIM hotA / isI prakAra anya paramANuoM meM bhI avayavoM kA vyavahAra nahIM hotA hai / paramANu ke sivAya mUrta pudgaloM meM hI avayava kA vyavahAra hotA hai| pradezoM kA vyavahAra paramANu ko chor3akara sabhI dravyoM meM hotA hai| tAtparya yaha hotA hai ki dharma, adharma, AkAza, kAla aura jIva dravyoM ke paramANumUrti vyavacchinna pradeza hote haiN| pudgala dravya kA niraMza dravyarUpa bhAga pradeza kahalAtA hai, usakA koI anya pradeza nahIM hotA hai| ataH jo kabhI bhI vastu se bhinna upalabdha nahIM hote, ve pradeza kahalAte haiM aura jo alahadA hokara pRthak pratIta hote haiM, unheM avayava zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre parikalitamUrtayo buddhipathamArohanti te'vayavA ucyante tatvato hi spaSTopalabhyAH snehAdikRtasaMyoga ---viyogabhAjaH aMzA avayavAH te bhavanti yaiH dravyamanyat kriyate te skandheSveva bhavantIti bhAvaH / 198 visrasAprayogAbhyAm avayUyante pRthak kriyante ityavayavAH, te ca dvayaNukAdikramavatAmevA'natikrAntarUpAdibhedAnAM skandhAnAmeva bhavanti / na tu dharmAdharmAka zakAlajIvaparamANUnAmiti / viyutAnAmavayavAnAM saMhatipariNAme skandhA utpadyante, saMhatAnAM ca bhedapariNAme iNukAdayaH sampadyante, paramANavaH punarbhedAdeva svayamavayUyamAnA avayavA bhavanti / tasmAt -- pudgaladravyaviSayaka evA'vayavavyavahAro'vagantavyaH / tathAca -- SaTtvasaMkhyAvacchinneSu dharmAdidravyeSu dharmasya - - adharmasya - jIvAjIvAdhAra kSetrarUpalokAkAzasya - ekajIvasya cA'saMkhyeyAH pradezA bhavanti / tatra pradezastAvata prakRSTo dezaH pradezaH paramaniruddho niravayavaH svAseddho'pi sarvajJaH pratyakSatayopalabhyamAno'pi arvAgdarzanairasmadA dibhiH anenA'bhyupAyena prajJApyamAnaH sarveSAM dharmAdharmAkAzakAlajIvAnAM prajJApyamAnatve satyapi sUkSma eva, na tu - sthUlo vartate / dravyaparamANuparigraheNa pradezaparimANasyAvagatiH kartavyA / evaJca - tanmUrtimAtrAkrAnto dezaH pradezo'vagAharUpo bodhyaH athA'vagAhalakSaNaH pradezaH AkAzasyaiva, na tu dharmAdInAm, yato'vagAhasyAsskAzalakSaNatvAt iti cet kA nu hAniH / kahA jAtA haiM / vAstava meM spaSTa rUpa se pratIta hone vAle tathA snigdhatA Adi ke kAraNa saMyoga aura vibhAga vAle ve aMza avayava haiM jisake dvArA dravya bhinna kiyA jAtA hai / ve skandhoM meM hI hote haiM / svabhAva se athavA prayoga se jo pRthak kiye jAte haiM ve avayava kahalAte hai / ve avayava dvayaNukAdi se lekara anya jo rUpI skaMdha hai unhIM meM hote haiM / dharma, adharma, AkAza kAla jIva aura paramANu meM nahIM hote / alaga-alaga avayavoM kA jaba saMghAta ( piNDa ) rUpa pariNamana hotA hai, taba skandha utpanna hote haiM aura jo saMhata (ikaTThe ) haiM unakA bheda hone para TaNuka Adi kI utpatti hotI hai / magara paramANu bheda hone para hI isa prakAra avayavoM kA vyavahAra pudgala dravya ke viSaya meM hI hotA hai / utpanna hote haiM / isa prakAra chaha dravyoM meM se dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva ke asaMkhyAta pradeza hote haiM / prakRSTadeza arthAta jo sabase sUkSma ho, niravayava ho aura skaMdha ke sAtha milA ho vaha pradeza kahalAtA hai / sarvajJa bhagavAn use sAkSAt dekhate - jAnate haiM, magara hama alpajJa usakA sAkSAtkAra nahIM kara sakate kevala isa prakAra ke upAya se usakI prarUpaNA karate haiM / dravya paramANu ko lekara pradeza ke parimANa ko samajha lenA cAhie / eka paramANu se AkAnta deza avagAha rUpa pradeza hai / kahA jA sakatA hai ki avagAha rUpa pradeza AkAza kA hI hotA hai, dharma Adi kA nahIM, kyoMki avagAhanA AkAza kA lakSaNa hai / kintu isase zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniyuktizca a0 2 sU. 6 dharmAdharmAdInAM pradezatvanirUpaNam 199 avagAharUpe pradezalakSaNe jJAte sati lokA''kAze yatrAkAzapradezo yAvAn vartate tatraiva yo dharmAstikAyapradezo'vagADhaH sa ca-tAvAneveti / evamadharmAdipradezo'pi tatra vaktavyaH, tatrAkAzamavakAzadAne vyApRtaM bhavati / pariNAme dharmadravyam upakArakaM bhavati / sthitipariNAme cA'dharmadravyamupakArakaM bhavati / iti rItyA sarvapradezAnAmidamavyAhitaM lakSaNaM bodhyam / atra pratijIvamasaMkhyeyapradezatvakhyApanAya ekapadopAdAnaM kRtam / anyathA- kevalajIvapadopAdAne jJAnadarzanopayogasvabhAvasya jIvasamUhasyaivA'saMkhyeyapradezatvaM syAt na tu-pratyekajIvasya, sAGkaryApatteH / ekapadopAdAne tu pratyekajIvasyA'saMkhyeyapradezatvaM labhyate / tathAca pratyeka sarveSAM jIvAnAmasaMkhyeyapradezatve tulye'pi carmAdivat saMkoca-vikAsasvabhAvA jIvapradezA vartante tena-saGkocavikAsasvAbhAvyAt kadAcit ta eva jIvapradezAH paramanikRSTakunthuzarIragrAhiNo bhUtvA'pi kadAcit-vikAsitatayA tAmeva saMkhyAmaparityajanto'tivizAlahastizarIragrAhiNo bhavanti / evaM jIvAjIvAdhArakSetrabhUtalokAkAzasyA'pi asaMkhyeyA eva pradezA bhavanti na tusaMkhyeyAH, nA'pyanantAH / sarvAkAzarUpasya lokAlokAkAzasya tu-anantAH pradezAH santi, na tu-asaMkhyeyA, nA'pi-saMkhyeyAH pradezAH, ityagrimasUtreNA'bhidhAsyate / hamArI koI hAni nahIM hai avagAharUpa pradeza kA lakSaNa jAna lene para yaha bhI jAnA jA sakatA hai ki lokAkAza meM AkAza ke eka pradeza meM jitanA dharmAstikAya kA pradeza avagAr3ha hai, vaha utanA hI hai / arthAt lokAkAza ke eka pradeza sUkSmatama aMza meM dharmAstikAya kA jo sUkSmatama aMza vyApta hai, vahI dharmAstikAya kA eka pradeza kahalAtA hai / isI prakAra adharmAstikAya ke pradeza ke saMbaMdha meM bhI jAnanA cAhie / AkAza avakAza dene meM kAma AtA hai, dharmadravya gati meM upakAraka hotA hai adharmadravya sthiti meM nimitta hotA hai / isa prakAra sabhI pradezoM kA yaha avyAhata lakSaNa samajha lenA cAhie / pratyeka jIva ke asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza hote hai, isa tathya ko pragaTa karane ke lie sUtra meM 'eka' zabda kA prayoga kiyA gayA hai / sirpha jIva pada kA hI prayoga kiyA gayA hotA to jJAna-darzana-upayoga svabhAva vAle jIvasamUha ke arthAt saba jIvoM ke milakara asaMkhyAta pradeza samajha lie jAte; eka jIva ke nahIM / isa prakAra saMkaratA ho jAtI / 'eka' pada kA prayoga karane se eka-eka jIba ke asaMkhyAta pradezoM kA bodha hotA hai / isa prakAra pratyeka jIva ke asaMkhyAta pradeza tulya hai tathApi carma (camar3e) Adi ke samAna ve saMkoca aura vistAra svabhAva vAle hone ke kAraNa vahI jIvapradeza kadAcita sabase choTe kuMthu Adi ke zarIra meM samA jAte hai aura kadAcit phailakara, saMkhyA meM utane ke utane rahate hue bhI vizAla hasti zarIra ko vyApta kara lene hai| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 tattvAryasUtre atredaM bodhyam-saMkhyAmatIlA asaMkhyeyA ucyante, asaMkhyeyazca--trividhaH prajJataH / jaghanyaH utkRSTaH, ajaghanyotkRSTazca, tatra-jadhanyotkRSTo'saMkhyeSaH prakRtasUtre gRhyate, pradezazca pradizyate iti vyutpatyA paramANuryAvati kSetre vyavatiSThate sa ucyate, dharmAdharmalokAkAzakajIvAstulyA saMkhyeyapradezA bhavanti / uktaJca sthAnAGge 4 sthAne 3 uddeze 334 sUtre "cattAri paesaggeNaM tullA asaMkhejjA paNNattA, taM jahA-dhammatthikAe, adhammasthikAe, logAgAse, egajIve-" iti / chAyA --catvAraH pradezakena tulyA asaMkhyeyAH prajJaptAH, tadyathA-dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH lokAkAzaH, ekajIva iti / tatra-dharmAdharmoM tAvat niSkriyau lokAkAzaM vyApya sthitavantau, jIvastAvat-pratyekamasaMkhyeyapradezo'pi saGkocavikAsasvabhAvatvAt karmaniSpAditaM zarIramaNumahadvA'dhitiSThan tAvadavamAhya dhartate / yadA-punarlokapUraNaM bhavati / tatra caturbhiH samayairlokapUraNaM karoti, caturbhiH samayaiH saMharanti, evaM rItyA lokapUraNe'STau samayA laganti // 6 // mlasatram-'alogAgAsajIvANamaNatA--" // 7 // chAyA--"alokAkAzajIvAnAmanantAH-" // 7 // isI prakAra jIvoM aura ajIvoM ke AdhAra kSetra rUpa lokAkAza ke bhI asaMkhyAta hI pradeza hote hai, na saMkhyAta hote hai na ananta hote hai| magara sampUrNa loka Aloka rUpa AkAza ke ananta pradeza hote haiM, na saMkhyAta aura na asaMkhyAta pradeza hote hai yaha bAta agale sUtra meM kheNge| yahA~ itanA samajha lenA cAhie-jo saMkhyA se atIta-bAhara hoM ve asaMkhyeya kahalAte haiM asaMkhyAta ke tIna bheda haiM -(1) jaghanya (2) utkRSTa aura (3) ajaghanyotkRSTa yAne madhya meM / isa sUtra meM jaghanyotkRSTa asaMkhyAta grahaNa kiyA hai / jitane kSetra ko paramANu gheratA hai, utanA kSetra AkAza kA eka pradeza kahalAtA hai| dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva ke asaMkhyAta pradeza barAbara-barAbara haiM / sthAnAMgasUtra ke cauthe sthAna ke tIsare uddezaka ke 334 veM sUtra meM kahA hai---pradezoM ke parimANa kI apekSA se cAra dravya samAna haiM-dharmAstikAya, adharmAstikAya, lokakAza aura eka jIva / inameM se dharma aura adharma dravya kriyA rahita hai aura sampUrNa lokAkAza ko vyApta karake sthita haiM / pratyeka jIva asaMkhyAta pradezI hotA huA bhI saMkoca-vistAra svabhAva hone ke kAraNa nAmakarma ke dvArA niSpanna choTe yA moTe zarIra meM rahatA huA usI ko avagAhana karake rahatA hai| kevalisamudghAta ke samaya cAra samayoM meM arthAt cauthe samaya meM sampUrNa loka ko vyApta kara letA hai aura phira cAra samayoM meM phaile hue pradezoM ko sikor3a letA hai| isa prakAra kevalisamudghAta meM ATha samaya lagate haiM // 6 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 7 sarvAkAzastha sarvajIvAnAM anantadezatvam 201 tattvArthadIpikA -alokAkAzasya-lokAlokAkAzarUpasya, jIvAjIvAdhArakSetrabhUtalokAkAzasya, tataH parasyA'lokAkAzasya, sarvAkAzasyetyarthaH / jovAnAJca-jJAna-darzanopayogasvabhAvalakSaNasakalanArakadevatiryaGmanuSyajIvAnAm anantAH avidyamAno'nto yeSAM te'nantAH aparyavasAnAH pradezA bhavanti, nAttvasaMkhyeyAH-nApi-saMkhyeyA ityarthaH asamantAlloke-'loke ca kAzate ityAkAzaH // 7 // tattvArthaniyuktiH--pUrvasUtre dharmAdharmalokAkAzaikajIvAnAmasaMkhyeyapradezatvamuktam saMpratisarvAkAzasya sarvajIvAnAM cA'nantadezatvaM prarUpayitumAha-"alogAgAsajIvANamaNaMtA-" iti / alokAkAzasyA-'lokaityupalakSaNam lokAlokAkAzasya-aviziSTAkAzasya, sAmAnyAkAzarUpasya-sarvAkazasyetyarthaH jIvAnAM ca-nArakAdisamastajIvasamUhAnAmanantAH pradezAH santi / athAvagAhadAnamAkAzasyopakAraH iti rItyA'vagAhadAnAdevAkAzo bhavatIti lokAkAzetAdRzAkAzatvasatve'pi alokAkAze nedamAkAzatvaM saMghaTate alokAkAze kasyApi jIvapudgalAderavagAr3hatvAbhAvenA'vagAhAsambhavAt iti cenmaivam / dharmAdisaMjJAvat "AkAza:-"ityapianAdikAlInA dravyAntarasya saMjJaivA'vaseyA. / mUlasUtrArtha- 'alogAgAsajIvANamaNaMtA ||suutr 7 // alokAkAza aura jIvoM ke ananta pradeza hote haiM // 7 // tattvArthadIpikA-jIva aura ajIva kA AdhAra kSetra lokAkAza kahalAtA hai / lokAkAza se Age saba ora jo zUnya AkAza hai vaha alokAkAza kahalAtA hai| yahA~ sampUrNa AkAza se abhiprAya hai / arthAt sampUrNa AkAza ke aura jIvoM ke arthAt jJAna darzana rUpa upayoga vAle sakala nArakoM, devoM, tiryacoM aura manuSyoM ke ananta jinakA anta nahIM hai, pradeza hote haiM / arthAt unake na saMkhyAta pradeza hote haiM aura na asaMkhyAta hI hote haiN| jo loka aura aloka meM pUrI taraha prakAzamAna hotA hai, AkAza kahalAtA hai // 7 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva ke asaMkhyAta pradeza kahe haiM / aba samasta AkAza ke aura samasta jIvoM ke ananta pradezoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-aloka zabda yahA~ upalakSaNa hai ataH usakA tAtparya hai samasta AkAza jisameM loka aura aloka-donoM kA samAveza ho jAtA hai| isa prakAra sampUrNa AkAza ke tathA nAraka Adi samasta jIvasamUha ke ananta pradeza hote haiN| zaMkA-avagAha denA AkAza kA upakAra hai; isakA phalitArtha yaha hai ki abagAha dene ke kAraNa hI vaha AkAza kahalAtA hai yaha AkAza kA lakSaNa lokAkAza meM hI pAyA jAtA hai, alokAkAza meM nahIM / kyoMki alokAkAza meM koI jIva yA pudgalAdi avagADha nahIM hai. ataeva vahA~ avagAha honA asaMbhava hai| samAdhAna-jaise dharma Adi saMjJAmAtra hai usI prakAra 'AkAza' bhI eka dravya kI anAdi kAla se calI AI saMjJA mAtra hI hai / 26 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre athavA - slokAkAze'pi avagAhadAnazaktirastyeva, kintu tatra jIvapudgalAdyavagAhakAbhAvAt sA zaktirnA'bhivyajyate / yadi tatrApi kiJcidavagAhakaM bhavet tadA tadavagAha pariNAmena vyApAre-vyApRtaM syAt. kintu na kimapi tatrAsti tasmAt - alokAkAzo'pi avagAhadAnazaktiyuktatvAdAkAzaH sambhavati iti / 202 athavA-'lokAkAze AkAzavadAkAzaityaupacArikaH AkAzaprayogaH zuSiradarzanAt iti / athAkAzasya nityatayA kathamutpAdavyayadhauvyarUpaM vastulakSaNaM tatra saMghaTate iticedatrocyate visra - sApariNAmenotpAdAditrayasatvAt / prayogapariNAmena ca jIvapudgalAnAmutpAdAditrayasatvAt. uktazca prajJApanAyAM 3 pade 41 sUtre - "AgAsatthikA pasaTTayAe anaMtaguNe -- " iti . AkAzAstikAyaH pradezArthatayA'nataguNa iti // 7 // mUlasUtram -- "poggalANaM saMkhejjA - asaMkhejjA aNaMtA ya no paramANUNaM - " chAyA - "pudgalAnAM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAzca no paramANUnAm - " // 8 // athavA - alokAkAza meM bhI avagAha dene kI zakti to vidyamAna hI hai, kintu vahA~ jIva pudgala Adi koI avagAhaka nahIM hone se vaha zakti prakaTa nahIM hotI / yadi vahA~ koI avagAhaka hotA to vaha bhI avagAha pariNAma se hotA arthAt sthAna detA, kintu vahA~ koI avagAhaka hai hI nahIM / isa prakAra alokAkAza bhI avagAha dene kI ke kAraNa AkAza hI kahA jAtA hai / zakti se yukta hone athavA AlokAkAza ke samAna hone ke kAraNa upacAra se AkAza kahalAtA hai, kyoMki vahA~ polAra dikhalAI detI hai / tAtparya yaha hai ki lokAkAza aura alokAkAza koI bhinna-bhinna do dravya nahIM haiM / AkAza eka akhaNDa dravya hai jo sarvavyApI hai / magara usake jisa bhAga meM dharmAdi dravya - arthAt paJcAstikAya avasthita haiM, vaha bhAga loka aura jisa bhAga meM dharmAdi dravya nahIM haiM vaha AlokAkAza kahalAtA hai / isa prakAra AkAza ke jo do bheda kiye gaye haiM, ve para nimittaka haiM, svanimittaka nahIM hai / AkAza apane svarUpa se eka aura akhaNDa hai / zaMkA- nitya hone ke kAraNa AkAza meM utpAda, vyaya aura dhauvya kase ghaTIta ho sakate haiM? yaha lakSaNa na hone se baha vastu bhI nahIM ho sakatA, kyoM ki jisameM utpAda Adi hoM usI ko vastu kahA jA sakatA hai| samAdhAna - AkAza meM svAbhAvika pariNama na hotA hai, ataeva usameM bhI utpAda vyaya aura vya ghaTita hote haiM / jIvoM aura pudgaloM meM prayogapariNAma se bhI utpAda Adi hote haiM / prajJApanA ke tIsare pada ke 41 veM sUtra meM kahA hai- 'AkAzAstikAya' pradezoM kI apekSA se anantaguNA hai ' // 7 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vvvvvvvvvvvvmAvvvvvvvvv. dIpikaniyuktizca a0 2 sU. 8 mUrtapudgalAnAM pradezaparimANanirUpaNam 203 tatvArthadIpikA-pudgalAnAm. pUraNAdgalanAcca pUraNagalanapariNatilabdhasaMjJakAnparamANuprabhRtyacittamahAskandhaparyavasAnAnAM vicitrarUparasAdipariNAmazAlinAM pudgalAnAM pradezAH pUrboktasvarUpAH yathAsaMbhavaM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAzca bhavanti, tatra-saMkhyeyaparamANUpacitaH pudgalaskandhaH saMkhyeyapradezaH ___evam-asaMkhyeyaparamANUpacitaH pudgalaskandho'saMkhyeyapradezaH, anantaparamANUpacitaH pudgalaskandhaH-anantapradezo'vagantavyaH kintu-paramANUnAM nirantaratayA pradezatvA'bhAvena teSAM saMkhyeyA asaMkhyeyA bA anantA vA pradezA na bhavanti. // 8 // tatvArthaniyukti:--'pUrvasUtre'mUrtAnAM dharmAdInAM pradezaparimANaM pratipAditam, saMmpratimUrtAnAM pudgalAnAM pradezaparimANaM pratipAdayitumAha-"poggalANaM saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA ya No paramANUNaM-" iti / pudgalAnAM dvayaNukAdimahAskandhaparyantAnAM dravyapudgalAnAM yathAyogyaM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAzca pradezA bhavanti. / tatra-kasyacit dvayaNukAdeH pudgaladravyasya saMkhyeyAH pradezA bhvnti.| kasyacitpunaH pudgaladravyasyA'saMkhyeyAH, kasyacidanantAH pradezA bhavanti. athaivaM kasyacit pudgaladravyasyA'nantAnantapradezA api vaktavyAH iticenna anantasAmAnyAt-anantAnantasyApi grahaNasambhavAt / mUlasUtrArtha'poggalANaM saM khejjA' ityAdi // 8 // pudgaloM ke saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta pradeza hote haiM, kintu paramANuoM ke pradeza nahIM hote // 8 // tattvArthadIpikA-pUraNa aura galana svabhAva vAle, paramANu se lagAkara acitta mahAskaMdha taka ke, vividha prakAra ke rUpa rasa Adi se yukta pudgaloM ke pUrvokta svarUpa vAle pradeza yathAsaMbhava saMkhyAta, asaMkhyAta, aura ananta, hote haiN| jo pudgala skaMdha saMkhyAta paramANuoM ke milane se banA hai vaha saMkhyAtapradezI kahalAtA hai, jo asaMkhyAta paramANuoM ke saMyoga se banA hai vaha asaMkhyAta pradezI kahA jAtA hai aura jisa pudgalaskaMdha kI utpatti ananta pradezoM se huI hai, vaha ananta pradezI kahalAtA hai| kintu paramANu meM pradeza hote nahIM haiM, ataeva va hana saMkhyAtapradezI hai, na asaMkhyAta pradezI hai aura na ananta pradezI hI hai // 8 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM dharma Adi amUrta dravyo ke pradezoM kA parimANa batalAyA jA cukA hai, aba mUrta pudgalo ke pradezoM kA parimANa batalAne ke lie kahate haiM dvayaNuka se lagAkara mahAskaMdha taka ke pudgalo meM yatha yogya saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta pradeza hote haiM / kisI kisI dvayaNuka Adi pudgalaskaMdha ke saMkhyAta pradeza hote haiM, kisI-kisI pudgala ke asaMkhyAta pradeza hote haiM aura kisI-kisI ke ananta pradeza hote haiM / yahA~ zaMkA ho sakatI hai ki kisI-kisI pudgala ke anantAnanta pradeza bhI hote haiM to unakA bhI alaga vidhAna karanA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 tatvArtha sUtre tathAhi --- anantapramANaM tAvat trividhaM prajJaptam. parItAnantam - 1 yuktAnantam - 2 anantAnantaM ca-3 tatsarvamapi - anantasAmAnyenaiva parigRhyate / atha lokasyA'saMkhyAtapradezatvAt kathaM sa loko'nantapradezAnAm -- anantA'nantapradezAnAM ca skandhasyA'dhikaraNaM bhavet. parasparavirodhAt, ato nA'nantyamasti pradezAnAmiti cenmaivam sUkSmapariNAmAvagAhanazaktiyogAt paramANvAdayaH pudgalAH sUkSmabhAvena pariNatAH santaH ekaikasminnapi AkAzapradeze'nantAnantAH santiSThante, eteSAJca paramANupudgalAnAmavagahanazaktizvA'vyAhatA vidyate tasmAdekasminnapyAkAzapradeze'nantAnAmapi pradezAnAmavasthAnaM na viruddhamiti / atha pudgalAnAmiti sAmAnyavacanAt paramANUnAmapi pudgalatayA pradezavatvApattirityata Aha"NoparamANUNaM -,," noparamANUnAm, paramANurUpapudgalAnAM pradezAH santi, teSAM svataH pradezamARtvAt pradezA na sambhavanti / yathA - ekasyAkAzapradezasya pradezabhedAbhAvAt pradezAbhAvo vartate tathaivaparamANorapi pradezamAtratvAt pradezAbhAvo'sti na tu pradezo'sti / kiJca - paramANupariNAmApekSayA kasyacittadanyasyA'lpaparimANAbhAvAnna paramANoralpIyAn kazcidanyo'sti yena paramANoH pradezA bhidyeran / evaJca yathaikAkAzapradezasyApi pradezabhedAbhAvAcAhie thA, kintu aisA nahIM hai / anantAnanta bhI ananta kA hI eka bheda hai / ataeva sAmAnya rUpa se ananta kahane se anantAnanta kA bhI grahaNa ho jAtA hai / ananta ke tIna bheda haiM-paritAnanta, yuktAnanta aura anantAnanta / ina saba kA ananta meM hI grahaNa ho jAtA hai / prazna - lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta hI haiM, aisI sthiti meM usameM ananta pradezI aura anatAnanda pradezI skaMdha kaise samA sakate haiM ? isase to pratIta hotA hai ki pradeza ananta nahIM haiM athavA lokAkAza bhI ananta pradezI haiM / uttara - pudgaloM meM sUkSma rUpa se pariNata hokara avagAhana karane kI zakti hotI hai / ataeva sUkSma rUpa meM pariNata ho kara ve eka hI AkAza pradeza meM anantAnanta taka samA jAte haiM / isa kAraNa asaMkhyAtapradezI lokAkAza meM ananta pradezo ananta skaMdhoM kA samAveza hone meM koI virodha nahIM hai / sAmAnya rUpa se pudgaloM ke pradeza kahane se paramANu bhI pradeza hone kI saMbhAvanA ho sakatI hai, ataH use dUra karane ke lie kahate haiM- 'no paramANUnAm' arthAt paramANurUpa pudgaloM ke pradeza nahIM hote, vaha svayaM eka pradeza bAlA hotA hai / eka jaise AkAza ke eka pradeza meM pradeza bheda nahIM hotA, usI prakAra paramANu meM bhI pradeza bheda nahIM hotA hai - vahasvayaM eka pradeza mAtra hI hai / 1 paramANu pudgala kA saba se choTA dravya hai / usase choTA anya koI pudgala nahIM hotA / ataH paramANu meM pradezabheda kI kalpanA hI nahIM kI jA sakatI / isa prakAra jaise AkAza ke eka pradeza meM pradezabheda kA abhAva hai aura vaha apradezI hai, isI prakAra aMza zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a. 2 sU0 8 mUrtta pudgalAnAM pradezaparimANanirUpaNam 205 dapradezatvaM bhavati evamekasya vibhAgarahitasya paramANorapi - apradezatvamavagantavyam yata ekasya paramANorbhedaM kazcidapi karttuM na zaknoti / uktaJca - "paramANoH paraM nAlpaM nabhaso na paraM mahat-" iti, tasmAt - aNorapi aNIyAn, aparo na vidyate kathamaNoH pradezA bhidyante itiphalitam / paramArthatastu - aNorApUrakAH pariNAmikAraNabhAvabhAjo dravyarUpAH pradezA na bhavanti / yadi paramANorapi pradezAH syuH tadA paramANurantyaH pradezo'stIti pratItivirodhaH syAt / uktaJca prajJApanAyAM 5-pade- "rUvi ajIvadavvANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ? goyamA - ! cauvvihA paNNattA, taMjahA - khaMdhA - 1 khaMdadesA - 2 khaMdhappaesA - 3 paramANupoggalA 4 anaMtA paramANupoggalA, aNaMtA duppaesiyA khaMdhA, jAva aNatA dasapaesiyA khaMdhA, anaMtA saMkhejjapaesiyA khaMdhA, anaMtA asaMkhejjapaesiyA khaMdhA, anaMtA aNatapaesiyA khaMdhA -" iti rUpINi ajIvadravyANi khalu bhadanta ! katividhAni prajJaptAni gautama ! caturvidhAni prajJaptAni, tadyathA-skandhAH, skandhadezAH skandhapradezAH paramANupudgalAH, anantAH paramANupudgalAH, anantAH dvipradezikAH skandhAH, yAvat - anantA dazapradezikAH skandhAH, anantAH saMkhye yapradezikAH skandhAH, anantAH asaMkhyeyapradezikAH skandhAH anantAH anantapradezikAH skandhA iti // 8 // mUlasUtram - " dhammAdhammAgAsakAlapoggalajIvA logo - " // 9 // chAyA - "dharmA'dharmAkAzakAlapudgalajIvA lokaH - " // 9 // hita eka paramANu meM bhI pradeza nahIM hote / eka paramANu kA vibhAga koI nahIM kara sakatA / kahA bhI hai- 'paramANu se choTA aura AkAza se bar3A koI padArtha nahIM hai / ' aisI sthiti meM aba aNu se choTA koI dravya ho hI nahIM sakatA to aNu meM pradezabheda kisa prakAra saMbhava hosakatA hai ? vAstava meM aNu meM pUrti karane vAle, pariNAmikAraNa mUla dravya nahIM hote haiM / agara paramANu ke bhI pradeza hote to vaha antya nahIM kahalAtA arthAt use nirvibhAga nahIM kahA jA sakatA thA / prajJApanAsUtra ke pA~cave padameM kahA hai prazna- bhagavan ! rUpI ajIvadravya arthAt pudgala kitane prakAra kA kahA hai ! yAvat daza pradezI skaMdha ananta haiM, uttara - gautama ! cAra prakAra kA kahA hai - ( 1 ) skaMdha aura (4) paramANu pudagala ananta haiM, dvipradezI skaMdha ananta haiM, saMkhyAta pradezI skaMdha ananta haiM, asaMkhyAta pradezI skaMdha ananta haiM, anantapradezI skaMdha ananta haiM ||8|| mUlasUtrArtha - 'dhammAdhammAgAsa' ityAdi sUtra // 9 // dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ye chaha dravya hI loka kahalAte haiM ||9|| zrI tatvArtha sUtra : 1 (2) skaMdha deza (3) skaMdha pradeza Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 tattvArthasUtre tatvArthadIpikA-pUrva lokasyoktatvAt tacchabdArthamAha "dhammAdhamme' ti dharmaHadharmaH-AkAzaH--kAla:-pudgala:--jIvazcetyete lokapadena vyapadizyante, tathAca- jIvAjIvAdhArakSetraM loka ityucyate / lokyante dharmAdayaH padArthA yatra sa loka itivyutpatteH // 9 // __ tatvArthaniyuktiH----dharmAdharmalokAkAzaikajIvAnAmasaMkhyeyAH pradezAH-' ityatra SaSThasUtre lokapadopAdAnAt tadartha prarUpayitumAha-"dhammAdhammAgAsakAlapoggalajIvA logo--"iti dharmA'dharmA''kAzakAlapudgalajIvA ityete SaT lokapadena vyavahiyante / __ uktaJcottarAdhyayanasUtre'STAviMzatyadhyayane gAthA-"dhammo adhammo AgAsaM kAyo puggala jaMtavo esa logotti pannatto jiNehiM varadaMsihi--" // 7 // evaJca-jIvAnAm ajIvAnAJca dharmAdharmAkAzakAlapudgalAtmakAnAm AdhArakSetraM loka iti phalitam / tataH param aloko bhavati, tathAca loke eva jIvAjIvAdikaM tiSThati, nA'loke kimapi vastutiSThati tasyA'lokasya zUnyatvAditi bhAvaH // 9 // mUlasUtram - "ogAho logAgAse' no alogAgAse" // 10 // chAyA-..avagAho lokAkAze. no alokAkAze -'' // 10 // tatvArthadIpikA --- pahale loka kA kathana kiyA hai, ataH usakA artha kahate haiM----dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, yaha loka eka ke dvArA kahe jAte haiN| jIva-ajIva kA AdhArakSetra loka kahalAtA hai, kyoki jahA~ dharma Adi padArtha loka kiye jAe~ arthAt dekhe jAe~ vaha loka, yaha loka zabda kI vyutpatti hai // 9 // tattvArthaniyukti-dharma, adharma, lokAkAza aura eka jIva ke asaMkhyAta pradeza haiM, isa sUtra meM loka pada grahaNa kiyA hai, ataH usake artha kA prarUpaNa karane ke liye kahate haiM-- dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura, jIva ye chahadravya aura loka kahalAte hai| uttarAdhyayanasUtra ke 28 veM adhyayana kI gAthA 8 vIM meM kahA hai-sarvadarzI jinendroM ne dharma; adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva ko loka kahA hai| isase yaha phalita hotA hai ki jIvoM kA tathA ajIva dharma, adharma, AkAza, kAla pudgala kA jo AdhAra kSetra hai, vaha loka hai / loka se Age aloka hai / jIva Adi dravya loka meM hI hote haiM, aloka meM AkAza ke sivAya anya koI vastu nahIM hai / aloka anya dravyoM se zUnya hai| isa sUtra se yaha bhI prakaTa kiyA gayA hai ki dharmAdi dravya jahA~ hoM vaha to loka kahalAtA hI hai, magara dharmAdi dravya bhI loka kahalAte haiM / isa artha meM loka zabda kI vyutpatti yoM hotI hai--lokyate iti lokaH arthAt jo dekhA jAya vaha loka // 9 // "ogAho logAgAse' ityAdi // 10 // mUlasUtrArtha-avagAha lokAkAza meM hotA hai, alokAkAza meM nahIM // 10 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a 02 sU0 10 dharmAdInAmavagAhAdipradezanirUpaNam 207 tatvArthadIpikA -- pUrvoktAnAM dharmAdidravyANAmavagAhanam avagAhaH pravezaH pratiSThA - vyApanaM lokAkAze bhavati, na tato bahiralokAkAze bhavati / tatra lokyante dharmAdayaH padArthA yasmin sa loka ucyate, tathAvidhasya lokasya sambandhI AkAzo lokAkAza ucyate // 10 // tatvArthaniryuktiH -- avagAhinAmanupravezavatAM dharmAdInAM dravyANAmavagAhaH pravezaH pudgalAdInAM pratiSThA lokAkAze dharmAdharmA'vagADhe vyomni bhavati, dharmA'dharmayozcA'nAdikAlIno'vagAhaAkAze vartate paramparA z leSapariNAmena tathA sannivezAt tadanyasminnAkAze alokAkAze jIvAdInAM nAstyavagAhaH, tatra dharmAdharmavirahAt, tayoreva - dharmA'dharmayorgatisthityupagrahakAritvAt / athA'lokAkAze dharmAdharmai gati sthityupagrahakAriNau kathaM na vartete iticeducyate tayoH svabhAvaevaitAdRzo vidyate yat alokAkAze tau na tiSThataH, svabhAve ca kasyApi vastunaH paryanuyogo na bhavati tasmAd dharmAdInAM lokAkAze evA'vagAho bhavatItyuktam / atha yadi dharmAdInAM lokAkAze'vagAhAt lokAkAzamAdhAro bhavati, tarhi lokAkAzasya ka AdhAraH iticenmaivam AkAzasya svapratiSThatvAt tasyA'nyaH AdhAro nAsti / atha yathAsskAza tatvArthadIpikA - pUrvokta dharma Adi dravyoM kA avagAhana avagAha, praveza, pratiSThA yA vyApanA lokAkAza meM hI hotI hai, lokAkAza se bAhara alokAkAza meM nahIM hotI / jahA~ dharma Adi padArtha dekhe jAte haiM, vaha loka kahalAtA hai aura loka saMbaMdhI AkAza lokAkAza kahA jAtA hai // 10 // tatvArthaniryukti-dharma Adi dravyo kA avagAha yA sthiti lokAkAza meM hai / vaha lokAEra dharmAstikAya aura adharmAstikAya se vyApta hai / ye donoM dravya anAdi kAla se paraspara mile hu loka meM avasthita haiM / pudgaloM aura jIvoM kI avagAhanA bhI lokAkAza meM anAdi kAlIna hai, kintu inameM gatikriyA hone se ye dharma adharma kI taraha avasthita nahIM hai / inakI avagAhanA kabhI kinhIM akAzapradezoM ke sAtha hotI hai aura kabhI kinhI anya pradezoM ke sAtha / loka se bhinna alokAkAza meM jIvAdi nahIM hote, kyoMki vahA~ adharma dravya nahIM haiM aura vahI gati tathA sthiti ke nimitta hote haiM / zaMkA-- alokAkAza meM gati kA upagrAhaka dharma aura sthiti kA upagrAhaka adharma kyoM nahIM hai ? samAdhAna - dharma aura adharma kA svabhAva hI aisA hai ki ve alokAkAza meM nahIM rahate / svabhAva ke viSaya meM prazna kI koI guMjAisa hI nahIM hotI / isIse kahA hai ki dharma Adi kA avagAha lokAkAza meM hI hai / zaMkA - dharmAdi dravya kA lokAkAza meM avagAha hone se yadi lokAkAza dharmAdi kA adhAra hai to lokAkAza kA AdhAra kyA hai ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 tattvAryasUtre svapratiSThaM bhavati tathA dharmAdInAmapi svapratiSThatvasiddhayA na teSAmAdhAra AkAzaH yadi tu dharmAdInAmanya AkAzAtmaka AdhAraH kalpyate, tadA''kAzasyApi anya AdhAraH kalpanIyaH syAt tathAsati anavasthAdoSaprasaGga iti cenna AkAzAdadhikaparimANasyA'nyasya dravyasyA'sadbhAvena tasyA''kAzAdhAratayA kalpayitumazakyatvAt / AkAzameva sarvato'nantaM vartate tasmAd vyavahAranayAnusAreNA''kAzaM dharmAdInAmadhikaraNatayA kalpyate, nizcayanayAtmakaivaMbhUtanayApekSayA punaH sarvANi dravyANi svapratiSThitAnyeva santi ataeva "ka bhavAnAste" ? iti prazne sati "Atmani " ityuttaraM bhavati, tathAca dharmAdIni na lokAkAzAd bahiH santIti etAvanmAtra matrAdhArAdheyabhAvakalpano sAghyo vyavahAra upapadyate / ___ atha loke yathA kuNDe badarAdInAM pUrvottarakAlabhAvinAmAdhArAdheyabhAvo dRSTo na tathA''kAzaM pUrvaM dharmAdIni punaruttarakAlabhAvIni santi iti vyavahAranayApekSayApi no AkAzadharmAdInA mAdhArAdheyabhAvakalpanopapadyate iti cenmaivam / ghaTe rUpAdayaH zarIre hastAdayaH ityAdau yugapadbhAvinAmapi padArthAnAmAdhArAdheyabhAvadarzanAt samAdhAna-lokAkAza Apa hI apane sahAre TikA hai / usake lie kisI anya AdhAra kI AvazyakatA nahIM hai| zaMkA-jaise AkAza Apa hI apane sahAre rahA huA hai| usI prakAra dharmAdi bhI apane sahAre raha sakate haiM / unakA AdhAra AkAza mAnane kI kyA AvazyakatA hai ? yadi dharmAdi kA alaga AdhAra-AkAza-svIkAra kiyA jAtA hai to AkAza kA bhI anya AdhAra nahIM mAnanA cAhie / aisI sthiti meM anavasthA doSa kA prasaMga hogA / samAdhAna-AkAza se adhika parimANa vAlA anya koI dravya nahIM hai, jise AkAza kA AdhAra mAnA jAya / AkAza saba ora se antarahita hai / ataeva vyavahAranaya ke anusAra AkAza dharmAdi dravyoM kA AdhAra mAnAgayA hai, kintu nizcayanayarUpa evaMbhUtanaya kI apekSA se sabhI dravya svapratiSThita haiM arthAt sabhI apane-apane pradezoM meM raha gae haiN| isI kAraNa jaba yaha prazna kiyA jAtA hai ki Apa kahA~ rahate haiM ? taba uttara hotA hai-'apane Apa meM / ' dharmAdi dravya lokAkAza se bAhara nahIM rahate aura lokAkAza meM hI rahate haiM, basa isI kAraNa unameM AdhAra-AdheyabhAva kI kalpanA kI jAtI hai| zaMkA-loka meM aisA dekhA jAtA hai ki jo pUrvottara kAlabhAvI hote haiM, unhIM meM AdhAra .. AdheyabhAva hotA hai, jaise kuMDa aura badara kA / yahA~ aisA to hai nahIM ki AkAza pahalese ho aura dharmAdi bAda meM hoM / isa kAraNa vyavahAranaya ke anusAra bhI AkAza aura dharmAdi meM AdhArAdheyabhAva kI kalpanA nahIM kI jA sakatI / ___ samAdhAna-pUrvottarakAlIna padArthoM meM hI AdhArAdheyabhAva ho, aisA niyama nahIM hai| ghaTa meM rUpa hai, zarIra meM hAtha Adi haiM, yahA~ eka sAtha hone vAle padArthoM meM bhI AdhArAdheya bhAva zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a2 sU 10 dharmAdInAmavagAhAdipradezanirUpaNam 209 AkAzadharmAdInAM yugapadbhAvinAmapi AdhArAdheyabhAve upapadyate, tatra dharmA'dharmAdIni dravyANi yatra lokayante sa lokaH adhikaraNe ghana, tAdRzo loko yatra tallokAkAzam, tato bahiH sarvato'nantamalokAkAzam lokAlokavibhAgazca dharmAstikAyA'dharmAstikAya sadbhAvA'sadbhAvAdavagantavyaH / tasmin dharmAstikAye'sati hi jIvapudgalAnAM gatiniyAmakahetvabhAvAt vibhAgo nopapadyeta, evam adharmAstikAye'sati sthiterAzrayanimittAbhAvAt sthite rabhAva Apadyeta / sthiterabhAve satilokAlokavibhAgo na syAt, tasmAt-jIvapudgalAnAM gatisthitiniyAmakadharmAdharmAstikAyasadbhAvAllokAlokavibhAgaH sampadyate / atha sthitidAnasvabhAvasyA'dharmadravyasya lokAkAze sthitasya parato'bhAvAt kathamalokAkAzaH sthitiM karoti ? evaM kAladravyaM vinA kathamalokAkAzo vartate. ? iticenna,tathAvidhasvabhAvAta / tasmAt-dharmA'dharmapudgalakAlajIvadravyANAM lokAkAze evAvagAho bhavati, natu-tato bahiralokAkAze teSAmavagaha iti bhAvaH / uktaJca vyAkhyAprajJaptau zrIbhagavatIsUtre2-zatake 10 uddezake / kativihe NaM bhaMte ! AgAse paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte taM jahA-loyAgAse yaaloyAgAse ya, loyAgAse NaM bhaMte ! ki jIvA jIvadesA-jIvapadesA ajIvA-ajIvadesAajIvapadesA ? goyamA ! jIbAvi, jIvadesAvi, jIvapadesAvi, ajIkAvi,ajIvadesAvi, dekhA jAtA hai| ataH AkAza aura dharmAdi yugapabhAvI padArthoM meM bhI AdhArAdheya bhAva saMgata hai| isa prakAra dharma, adharma Adi dravya jahA~ dekhe jAte haiM, vaha loka hai / yahA~ adhikaraNa meM dharma pratyaya huA hai / jahA~ aisA loka hai vaha lokAkAza hai aura usase bAhara saba tarapha ananta alokAkAza hai / dharmAstikAya aura adharmAstikAya ke sadabhAva aura asadbhAva ke kAraNa hI lokAkAza aura alokAkAza kA vibhAga haiM-vAstavameM to AkAza khaNDarahita eka dravya hai| dharmAstikAya na hotA to jIvoM aura pudgaloM kI gati kA niyAmaka kAraNa na rahane se yaha vibhAga bhI na hotA / isI prakAra adharmAstikAya ke abhAva meM sthiti kA nimitta kAraNa na hotA to sthiti kA hI abhAva ho jAtA / aisI hAlata meM loka-aloka kA vibhAga bhI na hotA / ataeva jIvoM aura pudgaloM kI gati aura sthiti ke niyAmaka dharmAstikAya aura adharmAstikAya ke sadbhAva aura asadbhAva ke kAraNa hI loka aura aloka kA vibhAga hotA hai| zaMkA-sthiti meM sahAyaka adharmAstikAya sirpha loka meM hI hai, loka ke Age nahIM hai, to alokAkAza kI sthiti kima prakAra hai ? isI prakAra kAla ke abhAva meM alokAkAza kaise vartanA karatA hai ? samAdhAna-inakI sthiti aura vartanA apane apane svabhAva se hI hotI hai, ___ ataH dharma, adharma, pudgala, kAla aura jIva dravyoM kI avagAhanA lokAkAza meM hI hai; usase Age alokAkAza meM unakI avagAhanA nahIM hai| zrIbhagavatIsUtra zataka 2, uddezaka 10 ve sUtrameM kahA hai 27 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 tattvArthasUtre ajIva desAvi, je jIvA te niyamA egiMdiyA-beiM diyA- teiMdiyA- cauriMdiyA paMceMdiyAaNidiyA, je jIvadesA te niyamA egiMdiyadesA, jAva aNidiyadesA, je jIvapadesA teniyamA diyapadesa jAva-aNidiyapadesA / je ajIvA te duvihA paNNattA, taM jahA - ruvI ya aruviya, je rUvI te cauvvihA paNNattA, taM jahA khaMdhA khaMdhadesA khaMdhapadesA paramANupoggalA / je arUvI te paMcavihA paNNattA, taMjahA dhammatthikAe. nodhammitthikAyassa dese, dhammathikAsa padesA, adhammatthikAe-" no adhammatthikAyassa dese adhammatthikAyassa pasA addhAsama iti / chAyA - katividhaH khalu bhadanta ! AkAzaH prajJaptaH gautama ! dvividha AkAzaH prajJaptaH tadyathAlokAkAzazca, alokAkAzazca / lokAkAzaH khalu bhadanta ! kiM jIvAH jIvadezAH - jIvapradezAH, ajIvAH ajIvadezAH-ajIvapradezAH / gautama ! jIvA api, jIvadezA api, jIvapradezA api, ajIvA api, ajIvadezA api, ajIvapradezA api / ye jIvAste niyamAd ekendriyAH - dvIndriyA:trIndriyAH- caturindriyAH paJcendriyAH - anindriyAH ye jIvadezAste niyamAd ekendriyAste niyamAd ekendriyadezAH yAvad-anindriyadezAH / ye jIvapradezAste niyamAd ekendriyapradezA yAvadanindriyapradezAH / 1 - ajIvAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-rUpiNazca arUpiNazca / ye rUpiNaste caturvidhAH prajJaptAH, tadyathA,skandhAH, skandhadezAH, skandhapradezAH paramANupudgalAH / ye arUpiNaste paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA dharmAstikAyaH no dharmAstikAyasya dezaH, dharmAstikAyasya pradezAH adharmAstikAyaH noadharmAstikAyasya dezAH adharmAstikAyasya pradezAH addhAsamaya iti / prazna- bhagavAn ! AkAza kitane prakAra kA kahA hai ? uttara ra- gautama ! do prakAra kA kahA hai-lokAkAza aura alokAkAza / prazna- bhagavan ! lokAkAza meM kyA jIva, jIvadeza, jIvapradeza, ajIva - ajIvadeza athavA ajIva pradeza hai ? uttara - gautama ! jIva bhI haiM, jIvadeza bhI haiM, jIvapradeza bhI haiM, ajIva bhI haiM, ajIvadeza bhI haiM, ajIvapradeza bhI haiM, jo jIva haiM ve niyama se ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya, aura anindriya hote haiM / jo jIvadeza haiM ve niyama se ekendriyadeza haiM yAvat anindriyadeza haiM, jo jIvapradeza haiM, ve niyama se ekendriyapradeza haiM yAvat anindriyapradeza haiM / jo ajIva haiM, ve do prakAra ke haiM-rUpI aura arUpI / rUpI cAra prakAra ke haiM, yathAskaMdha, skaMdhadeza, skaMdhapradeza aura paramANupudgala / jo arUpI haiM, ve pA~ca prakAra ke haiM - yathA-dharmAstikAya, nodharmAstikAyadeza, dharmAstikAyapradeza, adharmAstikAya, no adharmAstikAyadeza, adharmAstikAyapradeza, addhAsamaya / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU0 10 dharmAdInAmavagAhAdi pradezanirUpaNam 211 tadanantaraM tatrava coktam vyAkhyAprajJAptau2-zatake 1 0-uddezake--alogAgAse NaM bhaMte ! kiM jIvA pucchA ? tahaceva, goyamA ! no jIvA jAva no ajIvappaesA ega ajIvadabadese aguru ya lahue aNaMtehiM, agurulahuyaguNehiM saMjutte savvAgAse aNaMtabhAgRNe-"iti / __ alokAkAzaH khalu bhadanta ! kiM jIvAH- pRcchA, tathAcaiva, gautama ! no jIvA yAvatno ajIvapradezAH eko'jIvapradezaH agurukalaghukaH anantaiH agurukalaghukaguNaiH saMyuktaH sarvAkAzaH anantabhAgona iti / evam-uttarAdhyayane'pi 28-adhyAye 7--gAthAyAmuktam "dhammo adhammo AgAsaM kAlo puggalajaMtavo / esa logotti paNNatto jiNehi varadaMsihi" // 1 // iti "dharmo'dharmaAkAzaH kAlaH pudgalajantavaH / eSa loko'sti prajJapto jinairvaradarzibhiH" iti // 10 // mUlasUtram 'dhammAdhammANaM kasiNe logAgAse..." // 11 // chAyA-"dharmA'dharmayoH kRtsne lokAkAze-" // 11 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre dharmAdInAM dravyANAM lokAkAze'vakAzaH pravezarUpo bhavatItyuktam tatra kiM dugdhodaka-viSarudhirAdivat sarvAtmanA sarvalokAkAzapradezavyAptyA dharmAdInAM bhavati-? Ahosvit hade trasajIva-puruSAdivat , ekadezAtmanAM teSAmavagAho bhavatIti zaGkAM nirAkartumAha'dhammAdhammANaM kasiNe logAgAse-,'iti / dhamA~'dharmayordravyayoH kRtsne sampUrNe lokAkAze" tileSu tailamivA'vagAhaH pravezo bhavati na tu---ekadezenaivA'vagAho bhavatIti bhAvaH // 11 // tatpazcAt usI bhagavatIsUtra ke dUsare zataka ke dasaveM uddezaka meM kahA hai bhagavan ! alokAkAza kyA jIva haiM ? ityAdi prazna pUrvavat karanA / usakA uttara bhI usI prakAra hai ki-gautama ! alokAkAza jIva nahIM haiM yAvat ajIvapradeza nahIM hai, ajIvadravya (AkAza) kA eka deza hai, vaha agurulaghu hai, ananta agurulaghu guNoM se saMyukta hai, sarvAkAza se anantabhAga nyUna hai / uttarAdhyayana ke 28 ve adhyayana kI 7 vI gAthA meM kahA hai-'sarvadarzI jinedroM ne dharma, adharma, AkAza, kAla pudgala aura jIva ko loka kahA hai jahA~ ye dravya nahIM hai sirpha AkAza kA deza hai use aloka kahA hai // 10 // mUlasUtrArtha--"dhammAdhammANaM kasiNe" ityAdi / sUtra 11 dharmAstikAya aura adharmAstikAya kI avagAhanA sampUrNa lokAkAza meM hai // 11 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM batalAyA gayA hai ki lokAkAza meM dharma Adi dravyoM kA pradezarUpa avagAha hai kintu vaha avagAha dUdha aura pAnI ke samAna aura viSaM aura rudhira ke samAna samasta lokAkAza ke saba pradezoM ko vyApta karake hotA hai athavA tAlAba meM trasajIva yA puruSa Adi ke samAna eka deza se hotA hai, isa AzaMkA kA samAdhAna karane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 tattvArthasUtre tattvArthaniyuktiH --pUrvaM lokAkAze dharmAdInAmavagAho bhavatItyuktam tatrA'vadhriyamANAnAmavasthAnabhedasambhavAd vizeSapratipattyarthamAha - "dhammAdhammANaM kasiNe logAgAse-" iti / dharmAstikAyA'dharmAstikAyayoH kRtsne saMpUrNe lokAkAze'vagAhaH pravezo bhavati / na tu--lokAkA zasyaikadeze'vagAho bhavatIti / ___ 'tatra--kRtsnapadopAdanena sampUrNadezavyAptiH sUcyate / tathAca yathA gRhasyaikadeze kasmizcitkoNAdau ghaTo'vasthito bhavati, na tathA-lokAkAze dharmA'dharmayoravagAho bhavati / apitukRtsne sampUrNe lokAkAze "tileSu tailavat " "dugdheSu ghatavat-" sarvAvayavyAptyA'vagAho bhavati / ebaJcA --'vagAhanazaktiyogAd dharmA'dharmayoH sampUrNe lokAkAze parasparapradezapravezavyAghAtA'bhAvo'vagantavyaH / "etAvatA--dharmA'dharmayoH sarvatra lokAkAze'yutasiddhAvapi candramaNDalA''dheyacandrikAvat avagAho bhavati, na tataH parataH cetanAvat--zarore evopakAradarzanAt bahiradarzanAcca tanmAtravRttitvaM nizcIyate tasmAd-dugdhodakavat parasparAvagAhapariNAmena dharmAdharmayoH kRtsne lokAkAze vyavasthAnaM ke lie yahA~ kahA gayA hai ki dharma aura adharmadravya kA lokAkAza meM avagAha sampUrNa rUpa se tila meM tela ke samAna hai, eka deza se nahIM // 11 // tattvArthaniyukti-dharmAdi dravyoM kA lokAkAza meM avagAha hai, yaha pahale kahA jA cukA hai, kintu vaha avagAha kisa prakAra kA hai, yaha batalAne ke lie kahA hai-dharmAstikAya aura adharmAstikAya kA saMpUrNa lokAkAza meM avagAha hai, lokAkAza ke kisI eka deza meM nhiiN| sUtra meM 'kRtsna' pada kA prayoga karake dharma-adharmadravya kA saMpUrNa deza meM vyApta honA sUcita kiyA gayA hai| isase yaha spaSTa ho gayA ki jaise dhara ke kisI eka kone meM ghara rahatA hai, usaprakAra se lokAkAza meM dharma aura adharma kA avagAha nahIM hai / balkI tiloM meM tela ke samAna aura dUdha meM ghI ke samAna sampUrNa lokAkAza meM avagAha hai| isa prakAra avagAhanazakti ke kAraNa samasta lokAkAza meM dharma aura adharma dravya pradezoM kA paraspara vyAghAtarahita avasthAna samajhanA cAhiye / tAtparya yaha hai ki lokAkAza kA jisa eka pradeza hai vahI dharma dravya kA bhI eka pradeza hai aura vahIM adharmadravya kA bhI pradeza hai / ye saba pradeza vyAghAta ke vinA hI sthita haiM- koI kisI ke avasthAna meM rukAvaTa nahIM DAlatA / isa prakAra lokAkAza meM sarvatra dharma adharma kA avagAha hai, usase Age nahIM hai| jaise cetanA kA kArya zarIra meM hI dekhA jAtA hai, bAhara nahIM, isa kAraNa cetanA zarIra vyApI hI hai, isI prakAra dharma-adharma kA upakAra lokAkAza meM hI dekhA jAtA hai, bAhara naho, ataH ve dravya bhI bAharanahIM haiM / ___ phalitArtha yaha hai ki dharma aura adharmadravya dUdha aura pAnI kI taraha paraspara avagAhana karake samasta lokAkAza meM vyApta haiM, aisA nahIM kI tAlAba meM puruSa ke samAna yA ghara meM ghara zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 11 dharmA'dharmAstikAyayoH avagAhanirUpaNam 213 bhavati na tu-hadagRhAdau puruSaghaTAdivaditi kRtsnapadopAdAnena vyavacchidyate iti phalitam / uktazcottarAdhyayane 36 adhyayane 7 gAthAyAm--- dhammAdhamme ya do ceva logamittAviyAhiyA / ' logAloge ya AgAse samae samayakhettie ||iti||" "dharmA'dhauM ca dvau caiva lokmetyvigaahko-| lokAloke ca AkAze samayaH samayakSetrikaH // 11 // iti. // 11 // mUlasUtram-"poggalANaM bhayaNA egAipaesesu-" // 12 // chAyA- "pudgalAnAM bhajanA ekAdipradezeSu-" // 12 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre--dharmAdharmayolokAkAze'vagAhaprakAraH pratipAditaH samprati-- pudgalAnAM lokAkAze'vagAhaprakAraM pratipAdayitumAha--"poggalANaM bhayaNA egAipaese-" iti / pudgalAnAM-paramANuprabhRtipudgaladravyANAM bhajanayA-vaikalpitayA-ekAdipradezeSu- avagAho bhavati / tathAca-apradezasaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantapradezAnAM pudgalAnAM dravyANAmekAdiSvAkAzapradezeSu bhajanayA'vagAho'vagantavyaH / tatra-paramANorekasminnevAkAzapradeze, dvayaNukasya tu-AkAzasyaikasmin-dvayozca pradezayoH' trasareNorekasmin-yo-striSu ca pradezeSu, caturaNuka-paJcANukAdInAM madhye saMkhyeyA'saMkhyeyapradezasya -ekAdiSu saMkhyeyeSu-asaMkhyeyeSu ca lokAkAzasya pradezeSu avagAho bhavati / caturaNukAdInAmevAnantapradezasya cA'pi lokAkAzasyaikAdiSu saMkhyeyeSvasaMkhyeyeSu ca pradezeSu-avagAho bhavatIti bhAvaH // 12 // ke samAna kisI eka bhAga meM hoM yaha kRtsna zabda se prakaTa kiyA gayA hai| uttarAdhyayana ke 36 veM adhyayana kI gAthA 7 vIM meM kahA hai dharma aura adharma, ye do dravya lokAkAza meM hI kahe gae haiM / AkAza lokaAlokavyApI hai aura kAla sirpha samayakSetra meM arthAt aDhAI dvIpa meM hI hai // 11 // mUlasUtrArtha--"poggalANaM bhayaNA" ityAdi / sUtra // 12 // pudgaladravya kI eka pradeza Adi meM bhajanA hai // 12 // tattvArthadIpikA- - pUrvasUtra meM yaha batalAyA jA cukA hai ki dharma aura adharma kI lokAkAza meM kisa prakAra avagAhanA hai| aba lokAkAza meM pudgaloM kA avagAha batalAne ke lie kahate haiM / paramANu Adi pudgala dravyoM kA avagAha lokAkAza ke eka Adi pradezoM meM hotA hai / isa prakAra apradezI paramANu kA, saMkhyAta, asaMkhyAta, tathA ananta pradeza vAle skandha dravyoM kA ekAdi AkAzapradezoM meM bhajanA se avagAha samajhanA cAhie / inameM se paramANu kA to eka hI AkAzapradeza meM avagAha hotA hai, dvayaNuka kA eka yA do pradezoM meM, tryaNuka kA eka, do athavA tIna pradezo meM, caturaNuka tathA paMcANuka Adi saMkhyAta-asaMkhyAta pradezI 12 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 tattvArthasUne tattvArthaniyukti:--pUrvasUtre-dharmAdharmayoramUrtatvAt kRtsne lokAkAze'vagAhaH pratipAditaH samprati-tad viparItAnAM mUrtimatAmapradezasaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantapradezAnAM paramANuprabhRtipudgalAnAM lokAkAze'vagAha vizeSapratipatyarthamAha-poggalANaM bhayaNA egAipaesemu-" iti / ekAdiSu pradezeSu-ekaH pradeza AdiryeSAnte ekAdipradezAH teSu pudgalAnAm paramANuprabhRtipudgaladravyANAmavagAho bhajanayA bhavati, kasyacit-pudgalasyaikapradeze, kasyacitpunardayorbarhaSu vA-''kAzapradezeSu-avagAho bhavati / / ___tadyathA--ekasminnAkAzapradeze pudgalaparamANoravagAhoM bhavati, dvayaNukasyaikasmin AkAzapradeze, dvayozcAkAzapradezayorbadasyA'baddhasya cAvagAho bhavati, tryaNukasyaikatra dvayostriSu cA''kApradezeSu baddhasyA'baddhasya cAvagAho bhavati, evam-saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantapradezAnAM pudgalaskandhAnAM lokAkAzasyaikasaMkhyeyA'saMkhyeyapradezeSu avasthAnarUpo'vagAho'vagantavyaH / athA'mUrtayordharmA'dharmayorekatrA'virodhenA'vasthAnasambhave'pi mUrtimatAM pudgaladravyANAM kathamekatrA'vagAharUpamavasthAnaM sambhavati-parasparaviruddhatvAditi cenmaivam / avagAhanasvabhAvatvAt, sUkSmapariNAmAcca, mUrtimatAmapi pudagalAnAmekatrA'vagAho na skandha kA eka Adi saMkhyAta yA asaMkhyAta pradezoM meM avagAha hotA hai| yahA~ taka ki anantapradezI skandha kA bhI eka do saMkhyAta athavA asaMkhyAta AkAzapradezoM meM avagAha hotA hai||12|| tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM amUrta dharma-adharma dravyoM kA sampUrNa lokAkAza meM avagAha pratipAdana kiyA gayA hai / aba unase viparIta mUrttimAn apradezI, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI paramANu Adi pudgaloM kA lokAkAza meM avagAha nirUpaNa karane ke lie kahate haiM-- paramANu Adi pudgaladravyoM kA avagAha bhajanA se eka Adi AkAzapradezoM meM hotA hai / arthAt kisI pudgala kA eka pradeza meM, kisI kA do pradezoM meM aura kisI kA saMkhyAta-asaMkhyAta pradezoM meM avagAha hotA hai / paramANu kA eka AkAza pradeza meM, baddha yA abaddha dvayaNuka kA eka yA do AkAzapradezoM meM avagAha hotA hai| baddha yA abaddha tryaNuka kA eka, do yA tIna pradezoM meM avagAha hotA hai| isI prakAra saMkhyAta, asaMkhyAta tathA ananta pradeza vAle pudgalaskandhoM kA lokAkAza ke eka, saMkhyAta athavA asaMkhyAta pradezoM meM avagAha samajhanA cAhie / zaMkA-amUrta hone ke kAraNa dharma aura adharma dravyoM kA eka hI AkAzapradeza meM vinA virodha avasthAna honA to saMbhava hai, magara rUpI pudgaladravya eka hI sthAna para kisa prakAra raha sakate haiM ? mUrta dravya paraspara pratighAtI hote haiN| samAdhAna-apane avagAhana svabhAva ke kAraNa tathA sUkSma rUpa meM pariNata hone ke kAraNa mUrttimAn pudgaloM kA bhI eka jagaha avagAha hone meM koI virodha nahIM hai; jaise aika hI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2. 12 pudgalAnAM lokAkAze'vagAhanirUpaNam 215 virudhyate / yathA ekApavarake'nekadIpaprakAzA'vasthAnaM pratyakSasiddhatvAt aviruddhaM bhavati, tadvadeva prakRte'pi pratyetavyam, AgamaprAmANyAdapi tathA'dhyavaseyam / / evaJca-paramANustAvat avidyamAnadravyAntarapradezatva -apradeza ucyate svayaMtu-pradezAtmaka eva paramANuravaseyaH, pracayabizeSAt / saMkhyeyaparamANughaTitaH pudgalaskandhaH saMkhyeyapradezI bhavati evam-pracayavizeSAdevA''saMkhyeyaparamANudhaTita pudgalaskandhaH asaMkhyeyadezo bhavati / evam-anantaparamANughaTitaH pudgalamkandho'nantapradezo vyapadizyate. / / tatra-paramANoH pradezAntarAbhAvAdekasminneva lokAkAzapradeze'vagAho bhavati, dvayaNukasya tu-paramANudvayAtmakatayA baddhasya tasyaikasminnAkAzapradeze'vagAhaH abaddhasya punaH paramANudvayarUpasya dvayorAkAzapradezayoravagAhaH, evam-tryaNukasya paramANutrayAtmakatvAt baddhasya tasya skandharUpasyaikasminnAkAzapradeze'vagAhaH abaddhasya tu dvayostriSu cAkazapradezeSu-avagAho bhavatIti bhAvaH / evam-caturaNukAdInAM baddhAnAmabaddhAnAJca yathAyogyaM saMkhyeyA'saMkhyeyapradezasyaikAdiSu saMkhyeyeSu-asaMkhyeyeSu cA''kAzapradezeSvavagAho bodhyaH, teSAmananta pradezasyApi lokAkAzasyA'nantapradezatvAbhAvAd asaMkhyeyapradezeSvevAvagAho bhavatIti phalitam. // 12 // mUlasUtram--'jIvANaM logassa asaMkhejjaibhAge' padIyoviva paesa-saMkocavigAsehiM 13 chAyA --"jIvAnAM lokasyA'saMkhyeyabhAge' pradIpa iva pradeza-saMkocavikAsAbhyoma kamare meM aneka dIpakoM ke prakAza kA rahanA pratyakSa se siddha hai, usI prakAra eka hI AkAzapradeza meM aneka paramANu samUha rUpa skandha bhI raha sakatA hai / isake atirikta Agama kI pramANatA se bhI ise svIkAra karanA cAhie / nirvibhAga hone ke kAraNa paramANu pradezavihIna hotA hai, usameM koI pradeza nahIM hotA vaha svatantra aura akhaNDa hotA hai / saMkhyAta paramANuoM ke pracaya se saMkhyAtapradezI skaMdha banatA hai, asaMkhyAta paramANuoM ke mela se asaMkhyAtapradezI skaMdha kA nirmANa hotA hai aura ananta pradezI skandha kI utpatti hotI hai / paramANu meM pradezoM kA abhAva hone se vaha AkAza ke eka hI pradeza meM avasthita hotA hai / do paramANuoM se banA dvayaNuka yadi baddha ho to eka hI AkAzapradeza meM samA jAtA hai / aura yadi baddha na ho to do AkAzapradezoM meM samAtA hai / isI prakAra tIna paramANuoM se nirmita tryaNuka yadi baddha huA to eka hI AkAzapradeza meM raha sakatA hai aura yadi abaddha huA to do yA tIna pradezoM ko gheratA hai / isI prakAra baddha aura abaddha caturaNuka kI Adi kI avagAhanA eka, do, Adi saMkhyAta-asaMkhyAta pradezoM meM yathAyogya samajha lenA cAhie / hA~, itanA smaraNa rakhanA cAhie ki lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta hI haiM, ananta nahIM; ataeva ananta evaM anantAnanta pradeza vAlA skaMdha bhI eka, saMkhyAta yA asaMkhyAta AkAzapradezoM meM ho avagAr3ha hotA hai / yaha pudgala ke pariNamana kI vicitratA hai // 12 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tattvArthadIpikA--"atha jIvAnAM kiyatikSetre'vagAho bhavatIti jijJAsAyAmAha"jIvANaM logassa asaMkhejjaibhAge, padIyoviva paesa-saMkocavigAsehi-" iti / jIvAnA lokasya lokAkAzapradezasyA'saMkhyeyabhAge'vagAho'vasthAnarUpo bhavati. / tatrakadAcid lokAkAzaikapradezarUpA'saMkhyeyabhAge, kadAcid-dvipradezAdirUpA'saMkhyeyabhAge, kadAcit-tripradezarUpA'saMkhyeyabhAge, ityAdirItyA jIvAnAmavagAho bhavati. / atha tulyaparimANAnAM paTAdInAmavagAhe vaiSamyasyA'dRSTatvAt kathaM jIvAnAM tulyapradezatve'pi kasyacidekasmin lokAkAzA'saMkhyeyabhAge kasyacit dvayorasaMkhyeyabhAgayoH, kasyacit-triSu asaMkhyeyabhAgeSu avagAhaH, ityevaM vaiSamyamityAzaGkAyAmAha--"padIvoviva-" ityAdi / / pradIpasyeva jIvasya pradezAnAM saGkoca-vikAzAbhyAM kvacidalpapradezA'vagAhitvam. kvacicca-bahupradezAvagAhitvaM bhavati // 13 // tatvArthaniyuktiH--pUrvasUtre pudgalAnAmavagAhaH prarUpitaH samprati-jIvAnAmavagAhaprakAraM prarUpayati-"jIvANaM-"ityAdi / jIvAnAM lokAkAzasyA''saMkhyeyabhAgAdiSu-avagAho bhavati / tatra--lokAkAzasyaikapradezarUpA'saMkhyeyabhAge eko jIvo'vagAhate arthAt -- lokAkAzasyA'saMkhyeyA bhAgAH kri' nte teSAM madhye ekasmin bhAge eko jIvo'vatiSThate / mUlasUtrArtha "jIvANaM logassa" ityAdi / sUtra-13" jIvadravya kA avagAha loka ke asaMkhyAtaveM bhAgameM hotA hai / jaise dIpaka kA prakAza phaila jAtA hai, aura sikur3a bhI jAtA hai, usI prakAra jIvapradeza bho phaila jAte aura sikur3a jAte haiM // 13 // tattvArthadIpikA-jIvoM kA avagAha kitane kSetra meM hotA hai, isa prakAra kI jijJAsA hone para kahate haiM jIvoM kA avagAha lokAkAza ke asaMkhyAta 3 bhAga meM hotA hai / kadAcit lokAkAza ke eka asaMkhyAta veM bhAgameM, kadAcit do asaMkhyAta bhAgoM meM aura kadAcit tIna asaMkhyAta bhAmoM meM avagoha hotA / zaMkA-samAna parimANa vAle para Adi ke avagAha meM viSamatA nahIM dekhI jAtI to phira saba jIvoM ke pradezoM meM tulyatA hone para bhI kisI jIva kI avagAhanA loka ke eka asaMkhyAta veM bhAga meM, kisI kI do asaMkhyAta bhAgoM meM, kisI kI * tIna asaMkhyAta bhAgoM meM avagAhanA ho, isa viSamatA kA kyA kAraNa hai ? ___ samAdhAna-dIpaka ke prakAza ke samAna jIva ke pradezoM meM saMkoca aura vistAra hotA hai, ataH koI jIva thor3e pradezoM meM aura koI bahuta pradezoM meM avagAhatA hai // 13 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM pudgaloM kA avagAhana prakAra pradarzita karake aba jIvoM kI avagAhanA kA nirUpaNa karate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 2 sU. 13 jIvAnAmavagAhanirUpaNam 217 evaM lokAkAzasya dvi-tri - caturASvapyasaMkhyeyabhAgeSu sarvalokAtprAk avagAho bhavati nAnAjIvAnAM punaH sarvaloka evA'vagAho bodhyaH / atha lokAkAzasyaikasminnasaMkhyeyabhAge eko jIvo'vatiSThate tadA - kathaM dravyapramANenA-'nantAnanto jIvarAziH sazarIro'vatiSThate iticeducyate - lokAkAze sUkSmabAdarabhedAdavasthAnamavagantavyam / tatra - bAdarAstAvat sapratighAtazarIrA stiSThanti / sUkSmAH punaH sazarIrA api sUkSmabhAvAdeva eka nigodajIvAvagAhe'pi pradeze sAdhAraNazarIrA anantAnantA stiSThanti, kintu na te parasparaM bAdaraizca vyAhatA bhavanti iti rItyA teSA mavagAhavirodho na bhavati / tatra kadAcit - ekasmin lokAkAzapradezA'saMkhyeyabhAge, kadAcid -- dvayorasaMkhyeyabhAgayoH, kadAcit-triSu-asaMkhyeyabhAgeSu jIvAnAmavagAho bhavati / etAvatA sarvaeva lokAkAzapradezA asaMkhyeyAH santi / te punara saMkhyeyairaGgulA'saMkhyeyabhAgapramANairdhiyA vibhajyante tatraikasminnasaMkhyeyapradeza AkAzakhaNDe jaghanyenaikajIvasyA'vagAho bhavati kArmaNazarIrAnusAritvAt / 1 kazcitpunarasaMkhyeyapradezadvayarUpe AkAzakhaNDe'vagAdya tiSThati, kazcittu -- asaMkhyeyapradezatrayarUpa AkAzakhaNDe, kazcittAvat saMkhyeyapradezacatuSTayarUpe AkAzakhaNDe'vagAhya tiSThati, ityA jIvoM kA avagAha lokAkAza ke asaMkhyAta bhAga Adi meM hotA hai tAtparya yaha hai ki kadAcit eka jIva kA avagAha lokAkAza ke asaMkhyAta bhAgoM meM se eka bhAga meM hotA hai, kisI kA do yA tIna Adi bhAgoM meM hotA hai / nAnA jIvoM kA avagAha sampUrNa loka meM hai / kahA jA sakatA hai ki yadi lokAkAza ke asaMkhyAta veM bhAga meM eka hI jIva avagAhana kara letA hai to anantAnantasaMkhyaka jIva zarIrasahita kisa prakAra isa loka meM samA sakate haiM ? isakA uttara yaha hai ki lokAkAza meM sUkSma aura bAdara kA bheda hone se avagAhanA asaMbhava nahIM hai, jo jIva bAdara haiM unake zarIra pratighAtayukta hote haiM kintu jo sUkSma haiM ve zarIrasahita hone para bhI sUkSma hone ke kAraNa eka hI AkAzapradeza meM anantAnanta samA jAte haiM / na ve paraspara eka dUsare ke avasthAna meM bAdhA pahu~cAte haiM aura na bAdara jIvoM ke avasthAna meM rukAvaTa DAlate haiM, isa prakAra lokAkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM anantAnanta jIvoM kI avagAhanA honA viruddha nahIM hai / isa prakAra kadAcit lokAkAza ke eka asaMkhyAtaveM bhAga meM, kadAcit do asaMkhyAta bhAgoM meM aura kadAcit tIna asaMkhyAta bhAgoM meM jIvoM kA avagAha hotA hai / isa prakAra saba lokAkAza ke asaMkhyAta pradeza hote haiM / ve asaMkhyAta aMgulA saMkhyeya bhAga pramANa pradezoM se, kalpanA dvArA vibhakta hote haiM / unameM se jaghanya eka jIva kA asaMkhyAtapradeza vAle eka AkAzakhaNDa meM avagAha hotA hai, kArmaNa zarIra ke anusArI hone se koI jIva do asaMkhyAta pradeza parimita AkAzakhaMDa meM avagAhana karatA hai, koI jIva tIna asaMkhyAta pradeza 28 zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre dirItyA yAvat kazcit - sakalalokAkAzaM vyAgyAvatiSThate kevalisamudghAtApekSayA samudradhAtakAle kevalyeva kevalaM sarvalokAkAzaM vyApya tiSThati nA'nyaH kazcid lokamaryAdayA, na punaralokAkAzasyai - kamapi dezamakrAmatIti phalitam / 218 athaikajIvasya lokAkAzatulyapradezatvAt kathaM tasya lokAkAzA'saMkhyeyabhAgAdiSu - avagAhaH sambhavati tasya sarvalokAkAzavyAptyA - eva bhavitavyamityAzaGkAyAmAha "padIvoviva paesasaMkocavigAsehiM-" pradIpasyeva jIvasya pradezAnAm saMkoca vikAsAbhyAM lokAkAzasyA'saMkhyeyabhAgAdiSvavagAhaH saMjAyate, yathA- pradIpAH tejo'vayavA yathAvakAzA'nusAriNaH santaH svalpesvakAze saGkocamAsthAya tiSThanti / mahati cAvakAze vikAzaM samAzrayanti, evaM jIvasyApi kasyacit prAptaprakRSTasaMkocasya lokAkAzasyaikasminnasaMkhyeyabhAge'vasthAnaM bhavati / kasyacitpunaH kevalinaH samudghAtasamaye prAptotkRSTavikAzasya sarvaloke'vagAho bhavati anyA madhyamAvasthA'nekabhedA bhavati / etena ---nirNItA'saMkhyeyapradezaparimANasya jIvasya kArmaNazarIrApAditaudArikAdizarIrasambandhAd alpabahupradezavyApitAyA mavasthAyAM na kazcid hetuH pratibhAti, nahi tulyaparimANAnAM paTAdInAmavagAhe kimapi vaiSamyaM dRzyate ityAzaGkA'pi samAhitA yasmAt -- kila jIvasya pradezAnAM parimita AkAzakhaMDa meM avagAhana karatA hai, koI cAra AkAzakhaMDoM meM vyApta hokara rahatA hai, ityAdi rUpa se koI jIva sampUrNa lokAkAza meM vyApta hokara rahatA hai / magara saMpUrNa lokAkAza ko kevalI hI kevalisamuddhAta ke samaya meM vyApta karate haiM; anya koI jIva nahIM / ve bhI loka se bAhara alokAkAza ke eka bhI pradeza meM nahIM jAte haiM / zaMkA- eka jIva ke pradeza lokAkAza ke barAbara asaMkhyAta haiM; aisI sthiti meM loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM usakA samAveza kaise ho sakatA hai ? use to sampUrNa lokAkAza meM hI vyApta honA cAhie / samAdhAna - jIva ke pradezoM meM dIpaka ke prakAza ke samAna saMkoca - vistAra hotA hai, ataeva lokAkAza ke asaMkhyAta bhAga Adi meM usakA samAveza ho jAtA hai / jaise bar3e kamare meM dIpaka rakkhA jAya to usakA prakAza usa sampUrNa kamare meM phailA huA rahatA hai aura usako yadi choTe sthAna meM rakha diyA jAya to prakAza sikur3a kara choTe sthAna meM samA jAtA hai, usI prakAra jIva ke pradeza bhI nAma karma dvArA prApta zarIra ke anusAra saMkucita aura vistRta ho jAte haiM / koI jIva loka ke eka asaMkhyAta bhAga meM samA jAtA hai aura koI kevalisamudghAta ke samaya vistAra ko prApta hokara samasta lokAkAza ko vyApta kara letA hai / ina donoM ke bIca madhyama avagAhanA bhI aneka prakAra kI hotI hai / isa kathana se isa AzaMkA kA bhI samAdhAna ho jAtA hai ki jaba jIva ke asaMkhyAta pradeza haiM aura audArika zarIra ke sAtha usakA saMbaMdha hai to kisI kA thor3e pradezoM meM aura kisI kA bahuta pradezoM meM avagAha ho, isa viSaya meM koI hetu nahIM hai; samAna parimANa vAle zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 13 / jIvAnAmavagAhanirUpaNam 219 saGkocavikAsazAlitA bhavati paTasyeva piNDitavitatA'vasthAyitA pradIpaprakAzasyeva saGkucanaprasAraNe carmamaNDalasyeva saMharaNa-visarpaNe iti bhAvaH // evaJcA-'mUrtasvabhAvasya jIvasyA'nAdibandhaM pratyekatvAt kathaJcit mUrtatAM dhArayataH kArmaNazarIravazAt mahat-aNu ca zarIramadhitiSThatastadvazAt pradezasaMharaNavisarpaNasvabhAvasya tAvatpramANatve sati lokAkAzasyA'saMkhyeyabhAgAdiSu avagAhaH sampadyate pradIpavat yathA khalu nirAvaraNagamanapradeze'navadhRtaprakAzapariNAmasya pradIpasya zarAvo-daJchana-mANikA-upavarakAdyAvaraNavazAt tatparimANatA bhavati / tathaivaikasyApi jIvasya lokAkAzatulyapradezatve'pi pradezAnAM saGkoca-vikAsasvabhAvatayA lokAkAzasyA'saMkhyeyabhAgAdiSu avagAho bhabatyeveti bhAvaH / athaivamAtmanaH saGkocavikAsasvabhA. vatve pradIpAdivadevA'nityatvamApayeteti cenmaivam / syAdvAdinAM jainAnAM mate kasyApi vastuna ekAntato nityatA anityatAyA vA satvAt / / sarvasyaiva vastuno dravyaparyAyanayadvayA''viSTatayA sarveSAmeva padArthAnAM nityA'nityatvAdivikalpazAlitvAt Atmano'pi-dravyArthikanayenA-''tmatvacaitanyAdirUpeNa nityatve'pi paryAyArthikanayena jJAnazarIrAdiparyAyaira nityatvAbhyuyagamAt / etenaitadapi pratyuktam--- "varSAtapAbhyAM kiM vyomnazcamaNyasti tayoH phalam / "coM pamazcetso'nityaH khatulyazcedasatphalaH // 1 // iti paTa Adi ke avagAha meM kisI prakAra kI viSamatA nahIM dekhI jAtI, kyoMki jIva ke pradezoM meM saMkucita aura vistRta hone kA svabhAva hai jaise vastra meM saMkoca-vistAra dekhA jAtA hai, pradIpa ke prakAza meM tathA camar3e meM bhI saMkoca-vistAra hotA hai, usI prakAra jIva ke pradezoM meM bhI saMkoca vistAra kA svabhAva vidyamAna hai| jIva apane svabhAva se amUrta haiM, kintu mUrta karmoM ke sAtha baddha hone ke kAraNa mUrta ho gayA hai / kArmaNa zarIra ke vaza se vaha bar3e yA choTe zarIra ko dhAraNa karatA hai, usI ke kAraNa usake pradezoM meM saMkoca-bistAra honA hai, isa kAraNa loka ke asaMkhyAtaveM bhAga Adi meM, lokAkAza ke pradezoM ke barAbara pradeza hone para bhI eka jIva kA avagAha saMbhavita hotA hai| __zaMkA-yadi jIva pradIpa ke samAna saMkoca-vistAra svabhAva vAlA hai to pradIpa samAna hI anitya bhI honA cAhie / samAdhAna-anekAntavAdI jainoM ke mata meM koI bhI vastu na ekAnta nitya hai aura na ekAnta anitya hI hai| pratyeka vastu dravya--paryAyAtmaka hai, ataH dravyarUpa se nitya aura paryAyarUpa se anitya hone ke kAraNa sabhI meM nityatA tathA anityatA hai / AtmA bhI dravyArthikanaya kI apekSA se nitya hai, kyoMki usakA Atmatva zAzvata hai, vaha apane caitanya svabhAva kA kadApi parityAga nahIM karatA, kintu apane jJAnaparyAyoM aura zarIraparyAyoM kI apekSA anitya hai| isa kathana se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre syAdvAdibhirnahi ekAntena vyomanityamabhyupagamyate, nA'pi carma - ekAntenAnityaM sarvasyaiva vastunaH utpAdavyayadhauvyayuktatvAt / ekAntanityAnityayozca -- karmaphalasambandho'pi nopayujyate iti / - yathA tailavartikA vahnisAmagrIpravRddhaH prajvalan pradIpo vizAlAmapi kUTAgArazAlAM prakAzayati / zarAvo - daJcana - mANikAdyAvRttastu-ladhvaurapi zarAvodaJcanamANikA: prakAzayati / evaM droNAvRtaH punardroNam, ADhakAvRtazcADhakam, prasthAvRtaH prastham, hastAvRtazca hastaM prakAzayati, ityevaM rItyA'parityaktasvAtmAvayavo'pi pradIpo'nekamAkAramAdatte / evaJca - 220 evaM jIvospi-svapradezAnAM saMhAravisargAbhyAM vizAlaM - laghu vA paJcavidhaM zarIraskandhaM dharmAdharmAkAzapudgalajIvapradezasamudAyaM vyApnoti, avagAhyA'vatiSThate / tathA cA'vazyameva lokAkAze dharmAdharmAkAzapudgalAH santi, jovapradezazca - bhajanayA yatraiko jIvo'vagADho bhavati, tatrA'nyasyApyavagAho na virudhyate iti bhAvaH / tathAca ---- ekasmin lokAkAzapradeze'nekajIvAnAmanekapradezAvagAhAt anAvRto dvIpaH svAvayavamAnamevA'vakAza vyApnoti, na sampUrNa jagat / AtmA punaH samudghAtakAle lokavyApi bhavati / siddhikAle tu - tribhAgonAvaziSTaH, azuSirasambhUtazarIrAnukAryavagAhAdanantaraM niSprayojanatvenA - SvagAha - saGkocA'bhAvo'vaseyaH / isa Aropa kA nirAkaraNa bhI ho jAtA hai ki cAhe varSA ho, cAhe dhUpa ho, AkAza kA kyA bigar3atA hai ? varSA aura dhUpa kA prabhAva to camar3e para hI hotA hai / yadi AtmA camar3e ke samAna hai to anitya ho jAegA aura yadi AkAza ke samAna nitya hai to sukha - duHkha kA bhoga nahIM kara sakegA / syAdvAdI na to AkAza ko ekAnta nitya svIkAra karate haiM aura na camar3e ko ekAnta anitya, kyoMki pratyeka vastu utpAda, vyaya aura dhauvya se yukta hai / AtmA ko ekAnta nitya athavA ekAnta anitya mAnane para karmaphala kA saMyoga bhI ghaTita nahIM ho sakatA / 1 isa prakAra jaise tela, battI, agni Adi sAmagrI se vRddhi ko prApta jalatA huA dIpaka vizAla kUTAgArazAlA ko prakAzita karatA hai, aura zarAva, DhakanA udaMcana evaM mANikA Adi se AvRta hokara unako hI prakAzita karatA hai, isI prakAra droNa se AvRta hokara droNa ko, ADhaka se AvRta hokara ADhaka koM prastha se AvRta hokara prastha (sera) ko hasta se AvRta hokara hasta ko prakAzita karatA hai, isI prakAra jIva bhI apane pradezoM ke saMkoca aura vistAra se bar3e athavA choTe pA~ca prakAra ke zarIraskaMdha ko tathA dharma, adharma, athavA, pudgala aura jIva ke pradezoM ke samUhako vyApta karatA hai arthAt unheM avagAhana karake rahatA hai / isa prakAra lokAkAza meM dharma, adharma, AkAza aura pudgala avazya hote haiM / jIvapradeza bhajanA se hote haiM / jahA~ eka jIva kA avagAha hotA hai vahA~ dUsare jIva ke avagAha kA koI virodha nahIM hai / isa prakAra lokAkAza ke eka pradeza meM aneka jIvoM ke aneka pradezoM kA avagAha hai| acchAdanarahita dIpaka utane hI AkAzapradezoM ko vyApta karatA hai jitane usake avayava hoM / vaha sampUrNa loka koM prakAzita nahIM kara sakatA, para AtmA samudghAta ke samaya samasta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 13 jIvAnAmavagAhanirUpaNam 221 evaJca - dharmAdharmAkAzajIvAnAM parasparaM pudgaleSu cAvagAharUpA vRttiramUrtatvAd na virudhyate / etAvatA - dharmAdharmAkAzajIvAnAmamUrtatvAt paraspareNa vartanaM na viruddham, nA'pi - dharmAdInAM pudgalaviSayakaM vartanaM virudhyate, tadbalena gatisthityavagAhadarzanAdAtmanazca karmapudgalavyApanAt jIvaH saMharaNavisarpAbhyAM mahAntamaNuM vA dehaM gRhNAtIti phalitam / atha jIvAnAM pradezasaMhAravisargasAmarthye sati, avikalakAraNakalApaH khalu sa jIvaH sarvAn pradezAnupasaMhRtya - ekasminnAkAzadeze kathaM nA'vasthAnaM karoti pratibandhakavatvabhAvAt kasmAllokA kAzasyA'saMkhyeyabhAgAdiSu jIvAnAmavagAho bhavati naikapradezAdiSu : iticedatrocyate. sarvasya saMsAriNaH kArmaNazarIra sambandhAd anantAnantapudgalapracita sarva saMsArikArmaNazarIropazleSAd lokAkAzasyA'saMkhyeyapradezAvagAhitaiva sambhavati, naikAdipradezAvagAhitA / siddhAstucaramazarIratribhAgahInamavagAhante / tathAca - zarIra tribhAgaH zuSiro vartate / tatpUraNAt- tribhAgahInA'vagAho bhavati / sa ca - yoganirodhakAle eva sambhavati / tasmAt - siddho'pi tadavasthaloka meM vyApta ho jAtA hai / siddha hone ke pazcAt jIva kI antima zarIra se tribhAga nyUna avagAhanA rahatI hai; tIsarA bhAga zarIra ke chidroM kI pUrti meM laga jAtA hai / kintu siddha jIvoM kA AkAra vahI rahatA hai jo AkAra mukti ke samaya zarIra kA hotA hai / isa prakAra dharma, adharma, AkAza aura jIvoM kI paraspara meM tathA pudgaloM meM avagAhanA kA virodha nahIM hai, kyoMki ve amUrta haiM / isa kAraNa dharma, adharma, AkAza aura jIva kA amUrta hone ke kAraNa paraspara meM rahanA viruddha nahIM hai aura na dharmAdi kA pudgaloM meM rahanA viruddha haiM; kyoM ki unhIM ke nimitta se gati, sthiti aura avagAhanA dekhI jAtI hai aura AtmA karmapudgaloM ko vyApta karatA hai / phalitArtha yaha hai ki jIva saMkocavistAra svabhAva ke kAraNa bar3e athavA choTe zarIra ko grahaNa karatA hai / * zaMkA--yadi jIva ke pradezoM meM saMkoca - vistAra kA sAmarthya hai to sampUrNa kAraNa milane para jIva samasta pradezoM ke sikor3a kara akAza ke eka hI pradeza meM kyoM nahIM samA jAtA ? rukAvaTa DAlane vAlI koI vastu to hai nahIM ! aisI sthiti meM jIvoM kA avagAha lokAkAza ke asaMkhyAtaveM bhAga Adi meM kyoM hotA hai ? eka pradeza Adi meM kyoM nahIM hotA ! samAdhAna -- pratyeka saMsArI jIva kA kArmaNa zarIra ke sAtha saMbaMdha hai aura kArmaNa zarIra anantAnanta pudgaloM ke saMcaya se banA hai / ataeva loka ke asaMkhyeya pradezoM meM hI jIva ET avagAha ho sakatA hai, ekAdi pradeza meM nahIM / hA~ siddha jIva carama zarIra ke tIsare bhAga kama meM avagAhana karate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki zarIra kA tIsarA bhAga chidramaya-polA hai / usa polepana kI pUrti meM tIsarA bhAga kama ho jAtA hai / yaha tribhAganyUnatA yoga nirodha ke samaya hI ho jAtI hai, ataHsiddha jIva bhI tribhAganyUna avagAhanA vAle hote haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 tattvArthasUtre pramANaeveti sAmarthyAbhAvena nAtaH param anAvaraNavIryasyApi bhagavataH saMharaNaM sambhavati, kimuta vaktavyaM zeSasaMsAriNa iti / svabhAvazcA'yam etAvAnevopasaMhAraH, nahi hi svabhAve paryanuyogaH sambhavati / kiJcasakarmA'sau vidyate tasmAd alpatara upasaMhAro na bhavati / atha karmaviyuktaH kasmAnnopasaMharatIti cenmaivam prayatnA'bhAvAt / prayatnAbhAvazca-karaNAbhAvAt / atredaM bodhyam-saMkSipato vikasana-saGkocanadharmatvAt AtmapradezasamUhaH kamalanAlatantusantAnavat-avicchedena vikAsamAsAdayati / avicchedazca-pradezAnAmamUrtatvAt vikAsadharmatvAt ekatvapariNatatvAt jIvAbhivRddhavikAsazca siddhaH / chedadarzanAt sakriyatvAcca kamalanAlatantusantAnavad-gRhagodhikApucchavadeva ca jIvapradezAH sakalamanyad vizanti svalpaM parityajya / atha mastake chinne sati ziro'pavidhya kathaM sa pradezasantAnaM chinnamastakaM zarIraM nA''vizati iti cet ? ucyate-vedanAyuSorbhedena doSAbhAvaH / bahavo jIvapradezAH saMghIbhUyAsate yadyapi siddha jIvoM kA sahaja vIrya nirAvaraNa hotA hai tathApi unameM yaha sAmarthya nahIM hai ki ve usase adhika avagAhanA kA saMkoca kara skeN| saMsArI jIvoM kA to kahanA hI kyA ! jIva kA svabhAva hI aisA hai ki isase adhika saMkoca nahIM ho sakatA aura svabhAva ke viSaya meM koI prazna nahIM kiyA jA sktaa| isake atirikta saMsArI jIva karmamukta hone ke kAraNa usase adhika saMkoca nahIM kara sakatA / zaMkA-karmamukta jIva kyoM adhika saMkoca nahIM karatA ? samAdhAna--isa kAraNa ki ve prayatna nahIM karate / zaMkA-prayatna kyoM nahIM karate ? samAdhAna-prayatna karane kA koI kAraNa vidyamAna nahIM rahatA / yahA~ yaha samajha lenA cAhie-saMkucita Atmapradeza jaba vikasita hote haiM taba unakA saMbandha paraspara TUTa nahIM jAtA, varan kamala kI nAla ke tantuoM ke samAna ve Apasa meM jur3e rahate haiN| sambandha na TUTane kA kAraNa yaha hai ki prathama to ve amUrta haiM, dUsare vikAsazIla haiM aura tIsare ekatva rUpa pariNAma meM pariNata hote haiM / jIva kI vRddhi dekhane se AtmapradezoM kA vikAsa siddha hotA hai| chipakalI kI pUcha jaba kaTa jAtI hai to thor3I dera taka vaha chaTapaTAtI hai, bAda meM stabdha ho jAtI hai / isase anumAna kiyA jA sakatA hai ki chipakalI ke katipaya jIvapradeza usakI kaTI huI pUcha meM bhI kucha samaya taka rahate haiM aura bAda meM nahIM rahate / ve pradeza kahA~ cale jAte haiM ? chipakalI ke zarIra meM hI cale jAte haiM, kyoMki unakA saMbandha sarvathA vicchinna nahIM huA thA, kamala kI nAla ke tantuoM kI taraha ve paraspara meM sambaddha the / zaMkA----aisA hai to mastaka kaTa jAne para bhI mastaka meM sthita pradeza zeSa zarIra meM kyoM nahIM cale jAte ? aura manuSya usa pUcha-kaTI chipakalI ke samAna jIvita kyoM nahIM rahatA ? zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU.13-14 jIvAnAmavagAhanirUpaNam 223 yatra tat marmavyapadizyate, bahumarmakazca mUrdhA bhavati, marmadezeSu ca mahatI vedanA bhavati / AyurbhedazcA'dhyavasAnAdinimittaH saptaprakArakaH prasiddhaH / tasmAt-AtmanaH karmA'nubhAvajanitau saGkoca--vikAsau bhavataH, na tu-nAzo bhavati, satyapi saGkocavikAse vA'mUrtatvAt / syadvAdinAM mate kasyacidvastunaH sarvathA svatattvanAzo na bhavati, AtmanaH pradezasaMkhyAyAH saGkocavikAsayoH satorapi hAso vA-vRddhirvA na sambhavati, kSetrataH punarAtmanastau syAtAmeveti bhAvaH / uktaJca prajJApanAyAM 2-pade jIvasthAnAdhikAre-"loyassa asaMkhejjaibhAge-" iti / lokasyA'saMkhyeyabhAge iti, rAjapraznIyasUtre coktam-- 'dIvaM va0 jIve vi jaM jArisaya puvvakammanibaddhaM boMdi Nivattei taM asaMkhejjhehiM jIvapadesehiM sacittaM karei khuDDiyaM vA-mahAliyaM vA-iti / dIpa iva jIvo'pi yad yAdRzaM pUrvakarmanibaddhaM bondi nirvartayati / tat-asaMkhyeyairjIvapradezaiH sacittaM karoti kSudraM vA mahAlayaM vA, ||iti|| 13 // mUlasUtram-"maNussakkhette ogAho kAlassa" // 14 // chAyA-manuSya kSetre'vagAhaH kAlassa // 14 // tattvArthadIpikA-pUrva dharmA'dharmAkAzapudgalajIvAnAM paJcadravyANAM lokAkAze'vagAhaH pratipAditaH samprati-kAladravyasyA'vagAhaM pratipAdayitumAha-"maNussakkhette ogAho kAlassa" samAdhAna-vedana Ayu kA bheda ho jAne se yaha doSa nahIM AtA / jahA~ bahusaMkhyaka jIvapradeza ekatra hokara rahate haiM, use mUrta kahate haiM / mastaka bahuta marma vAlA hai / marmadezoM meM mahAn vedanA hotI hai / adhyavasAna Adi sAta kAraNoM se Ayu kA bhedana ho jAtA hai, yaha bAta prasiddha hai| isa kAraNa AtmA kA karmodaya ke anusAra saMkoca aura vistAra hotA hai, kintu nAza nahIM hotA, kyoMki vaha amUrta hai / bhAvArtha yaha hai ki jainamata meM kisI bhI vastu kA samUla vinAza nahIM hotA hai aura pradezoM kA saMkoca-vistAra hone para bhI AtmA kA hAsa athavA vRddhi nahIM hotI / hA~, kSetra kI apekSA vRddhi-hAsa huA karatA hai, pradezoM kI apekSA nahIM, prajJApanA sUtra ke dUsare pada meM jIvasthAna prakaraNa meM kahA hai-'jIva loka ke asaMkhyAtave bhAga meM rahatA hai|' rAjapraznIyasUtra meM bhI kahA hai-'apane pUrvArjita karma ke anusAra jIva jaise zarIra ko prApta karatA hai, usI ko apane asaMkhyAta pradezoM se vyApta kara letA hai-sajIva banA letA hai; cAhe vaha choTA ho athavA baDA ho' // 13 // mUlasUtrArtha-'maNussakkhette' ityAdi ||suutr 14 // manuSya kSetra meM kAladravya kA avagAha hai // 14 // tattvArthadIpikA-dharma, adharma, AkAza, pudgala aura jIva dravya kA avagAha lokAkAza meM hai, yaha bAta batalAI jA cukI hai, aba kAladravya kA avagAha batalAne ke lie kahate zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 iti / kAlasya kAladravyasya manuSyakSetre'vagAho bhavati, nA'nyatreti bhAvaH || 14 || mUlasUtram - "gaiThiiogAhANaM nimittA dhammAdhammAgAsA // 15 // chAyA - gati-sthityavagAhAnAM nimittAni dharmA'dharmAkAzAni // 15 // tattvArthadIpikA- -- atha dharmAdharmAsskAzakAlapudgalajIvAnAM SaNNAM pUrvoktadravyANAM kramazo lakSaNAni pratipAdayituM prathamaM dharmAdharmA''kAzAnAM lakSaNAni vakti - " gai This ogAhANaM nimittA dhammAdhammAgAsA - " iti / gatisthityavagAhAnAM nimittAni yathAkramaM dharmAdharmAkA - zAni bhavanti / tathAca - gatinimittaM dharmaH sthitinimittamadharmaH, avagAhanimittamAkAzaM bhavatIti bhAvaH // 15 // tatvArthaniryuktiH - pUrvaM sAmAnyato dharmAdIni SaDdravyANi prarUpitAni samprati - teSAM yathAyathaM lakSaNAni prarUpayitum athavA - tulye'saMkhyeyapradezatve sati kRtsnalokabyApitvameva dharmAdharmayorvartate na tu - asaMkhyeyabhAgAdiSu vRttimatvam / evam - asaMkhyeyapradeze lokAkAze evA'vagAho bhavati natvalokAkAze tatkatham ityAzaGkAM samAdhAtuM prayogavisrasApariNAmajanitAmanekaprakArAM sArvalaukikImanyadravyeSu asambhAvinIM kriyAmArabhamANAnAM jIvapudgalAnAM gatisthityorUpagrAhakau - tAvada dharmAdharmau cakSuSodarzanazakte rUpagrAhakasUryarazmivaditi kAryato dharmAdharmayoH sakalalokavyAhaiM - kAladravya kA avagAha manuSyakSetra meM hI hai, anyatra nahIM // 14 // mUlasUtrArtha - 'gai This ogAhANaM' ityAdi || sUtra 15 // dharma, adharma aura AkAza dravya kramazaH gati, sthiti aura avagAhanA ke nimitta kAraNa haiM // 15 // tattvArthasUtre tattvArthadIpikA - dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ina chahoM dravyoM ke lakSaNa kramazaH pratipAdana karane ke lie prathama dharma, adharma AkAza kA lakSaNa kahate haiM - dharmadravya gati kA, rator sthati kA aura AkAzadravya avagAhanA kA nimitta hai // 15 // tattvArthaniyukti--- pahale sAmAnya rUpa se dharma Adi dravyoM kA nirdeza kiyA gayA hai, aba unakA lakSaNa batalAte haiM / athavA dharma aura adharma dravya ke asaMkhyAta pradeza tulya hone para bhI ve sampUrNa loka meM vyApta hai, asaMkhyAtaveM bhAga Adi meM nahIM / isa prakAra unakA avagAha loka meM hI hai, aloka meM nahIM, aisA kyoM hai ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate hai - chaha dravyoM meM se kevala jIva aura pudgaladravya meM hI gatikriyA hotI hai, anya kisI dravya meM nahIM / vaha gatikriyA prayoga pariNAma se bhI hotI hai aura visrasA (svabhAva) pariNAma se bhI hotI hai / isa gatikriyA meM dharma aura adharma usI prakAra sahAyaka hote haiM jaise sUrya kI kiraNeM netroM ke dekhane meM sahAyaka hotI haiM / gatikriyA samasta loka meM dekhI jAtI hai, ataeva anumAna pramANa se yaha nizcaya ho jAtA hai ki dharma aura adharmadravya bhI sampUrNa loka meM vyApta haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 15 dharmAdharmAkAzAnAM lakSaNAni 225 pitvaM nizcIyate / evam lokAkAze eva jIvAnAmajIvAnAJca dharmAdharmapudgalAdInAM sattvena alokAkAzasya tu zUnyatvAttatrAvagAho nopapadyate, itirItyA trayANAM dharmAdharmAkAzAnAmasAdhAraNaM kArya sUtreNa darzayitumAha - "gai Thii ogAhANaM nimittA dhammAdhammAgAsA-" iti / / gatisthityavagAhAnAM nimittAni khalu yathAsaMkhyaM dharmAdharmAkAzAni bhavanti / tatra dezAntaraprAptihetuH pariNAmo gatiH, taviparItaH pariNAmaH sthitiH, avakAzadAnahetuH pariNAmaH abagAha ucyate / tathAca-dezAntaraprAptipariNAmalakSaNagatyAviSTAnAM jIvapudgalAdidravyANAM gatinimittaM dharmo vyapadizyate / ___ evaM dezAntaraprAptiviparItapariNAmalakSaNasthityAviSTAnAM jIvapudgalAdidravyANAM sthitinimittamadharma ucyate / evaM jIvapudgalAdInAmavagAhinAM dravyANAmavakAzadAnapariNAmalakSaNAvagAhanimittamAkAzaM vyavahiyate, etAvatA gatipariNAminAM jIvapudgalAdInAM gatyupagrahe kartavye dharmAstikAyasyopakAro'vagantavyaH jalasyeva matsyAdigamane / evaM sthitipariNAminAM jIvapudgalAdInAM sthityupagrahe karttavye'dharmAstikAyasyopakAro bhUbhyAderivAzvAdisthitau bodhyaH / evaM jIvapudgalAdInAmavagAhinAmavakAzadAnalakSaNe'vagAhe karttavye AkAzasyopakAro draSTavya iti phalitam , tathAca-gatimatAM gate rupagrahe dharmasyopakAraH, sthiti isa prakAra loka meM hI jIvoM kA tathA dharma, adharma, pudgala Adi ajIva dravyoM kA astitva hai| alokAkAza sUnA hai, vahA~ kisI anya dravya kA avagAha nahIM hai / isa prakAra se dharma, adharma aura AkAza dravya kA asAdhAraNa kArya batalAne ke lie kahate haiM-gati, sthiti aura avagAhanA ke nimittakAraNa dharma, adharma aura AkAzadravya haiN| ___ eka deza se dUsare deza meM prApti rUpa pariNAma ko gati kahate haiN| usase viparIta pariNAma ko sthiti kahate haiN| avakAza dene ke kAraNa rUpa pariNAma ko avagAha kahA gayA hai| isa prakAra dezAntara prApti rUpa pariNAma vAle jIvoM aura pudgaloM kI gati meM jo nimitta hotA hai, vaha dharmadravya kahalAtA hai| isI prakAra dezAntara prApti se viparIta pariNAma rUpa sthiti bAle jIva evaM pudgala dravyoM kI sthiti kA jo nimitta hai vaha adharmAstikAya kahalAtA hai| jIva pudgala Adi avagAhana karane vAle dravyoM ke avakAzadAna pariNAma rUpa avagAha meM jo nimittakAraNa ho, vaha AkAza kahA gayA hai| isase gatipariNamana vAle jIvoM aura pudgaloM kI gati meM sahAyatA pahu~cAnA dharmadravya kA upakAra hai, jaise matsya Adi ke gamana meM jala sahAyatA pahu~cAtA hai| isI prakAra svayaM sthiti meM pariNata hone vAle jIvoM aura pudgaloM kI sthiti meM sahAyaka honA adharmadravya kA upakAra hai, jaise azva Adi kI sthiti meM bhUmi Adi nimitta hotehaiN| isI prakAra avagAhana karane vAle jIvoM, pudgaloM Adi ke avakAzadAna rUpa abagAha karane meM AkAza kA upakAra samajha lenA cAhie, yaha phalita huA / isa prakAra gati zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 tattvArthasUtre matAM sthite rupagraho'dharmasyopakAraH avagAhinAM dharmAdharmapudgalajIvAnAmavagAha AkAzasyopakAra iti paryavasitam / ___evaJca--jIvapudgalAH kriyAvanto bhavanti, yatra ca gatirbhavati-tatrA'vazyameva sthitirapi bhavet / evaM yeSAM gatisthitI bhavatasteSAmavakAzo'pyAvazyakaH / athavA-gatiprayojakasya dharmadravyasya sarvadA sannihitatvAt kathaM tAvadatyAhatAgatireva satataM na bhavati avikalakAraNakalApasAnnidhye kAyotpatteravazyaM bhAvitvAt / evaM sarvadA'dharmadravyasyApi sannihitatvAt kathaM sadA sthitireva na bhavati ? ___ evamavagAhaviSaye'pi zaGkA bhavati ? tatrAha-svata eva gatipariNAmo yeSAM dravyANAm evaM sthitipariNAmA-'vagAhapariNAmAvapi yeSAM jIvapudgalAdInAM svataH siddhau teSAmupagrAhakAni dharmAdharmAkAzAni bhavanti / tAni ca dharmAdIni trINi dravyANi gatisthityavagAheSu apekSAkArakANi santi,, na tu-nivartakaM kAraNam / nivartakaM kAraNantu-tadeva jIvadravyaM pudgalAdidravyaM vA gatisthityavagAhakriyAviSTaM bhavati / dharmAdharmAkAzAni tu-upagrAhakAni / anupaghAtakAni-anugrAhakANi bhavantIti bhAvaH / svabhAvata eva gatisthityavagAhapariNatAni jIvapudgalAdi dravyANi dharmA'dharmA''kAzAH anugRhNanti / yathAhisarittaDAgahUdodadhiSu avagAhitve sati svayameva jigamiSormatsyasyA'nugrAhakaM jalaM nimittatayo pakAraM karoti ghaTAdirUpeNa pariNAminyAH mRdo daNDAdivat itibhAvaH / uktaJcamAna jIva pudgaloM kI gati meM dharmadravya kA sthitimAn jIva-pudgaloM kI sthiti meM adharmadravya kA aura avagAhanazIla dharma, adharma, pudgala aura jIva dravya ke avagAhana meM AkAza kA upakAra hai, yaha siddha huA / jIva aura pudgala dravya hI gatikriyA vAle haiM aura jahA~ gati hotI hai vahA~ sthiti bhI avazya hotI hai aura jinameM gati tathA sthiti hai, unakA avakAza bhI Avazyaka hai| zaMkA-gati sahAyaka dharmadravya jaba sadaiva vidyamAna rahatA hai / to nirantara gati hI kyoM nahIM hotI rahatI ? kyoMki kAraNa ke hone paha kArya kI utpatti avazya dekhI jAtI hai| isI prakAra sadA adharmadravya sannihita rahane se sadaiva sthiti hI kyoM nahIM rahatI ? samAdhAna-dharma aura adharma dravya gati aura sthiti ke janaka nahIM, sahAyaka haiN| jaba jIva aura pudgala svayaM gati karate haiM taba ve sahAyaka mAtra bana jAte haiN| dharmadravya kisI ko balAt calAtA nahIM aura adharma dravya kisI ko balAt ThaharAtA nahIM / ___upAdAna kAraNa to jIva kI gati meM svayaM pudgala hI hai / dharma aura adharmadravya to sahAyaka mAtra haiM, anugrahakArI haiM, nimitta haiN| jaise nadI, tAlAva, hRda yA samudroM meM svayaM hI gamana karane vAle matsya ke lie jala sahAyaka ho jAtA hai, jala matsya ko calAtA nahIM hai, isI prakAra dharmAstikAya gatikriyA meM sahAyaka hotA hai, preraka nahIM / yA jaise ghaTa Adi zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 15 dharmAdharmAkAzAnAM lakSaNAni 227 "nirvartako nimittaM pariNAmI ca triveSyate hetuH / "kumbhasya kumbhakAro vartA mRcceti samasaMkhyam // 1 // iti asyArthaH kAryamprati kAraNaM trividhaM bhavati, nirvartakam - nimittam- pariNAmi ca tadeva darzayati "nirvartakam" ityAdi / ghaTaM prati tridhA heturiSyate nirvartakaH nimittam pariNAmI ca, tatraghaTasya nirvartako hetuH kumbhakAraH, nimittaM - kAraNam, vartAcakram, mRcca pariNAmi - upAdAnakAraNamiti / na khalu tAvat-tajjaladravyaM gate rhetubhAvaM bibhrANaM gamanamakurvANamapi matsyaM haThAd gantuM prerayati, bhUmirvA-svayameva sthitavato dravyasya sthAnabhAvamAsAdayati, na vA svayaM sthitimakurvANaM dravyaM balAdavani: sthApayati, AkAza vA'vagAhaM kurvataH svata eva dravyasyA'vagAhaM prati kAra - NatAmupaiti, na punaravagAhamAnaM svAvaSTambhAt avagAhayati, svayameva karSakANAM kRSyArambhaM kurvatAM varSAspekSAkAraNaM bhavati / " nahi kRSimakurvato janAn tadarthamArambhayati varSAjalam prAvRSi vA varSata nUtanajalagharadhvanizravaNahetukopAdhIyamAnagarbhA balAkA svata eva prasUte, na vA prasUyamAnAM balAkAM nUtanajaladharadhvanirhaThAt prasAvayati, puruSo vA pratibodhaM prApya pratibodhahetukAM viratimAsAdayan avadyAd viraman dRzyate na punaraviramantaM puruSaM balAt pratibodho viramayatIti bhAvaH / athaivaM tarhi gatisthityavagAhaM prati daNDAdivat dharmAdharmAkAzAni nimittakAraNAnyeva syuH natvape - kSAkAraNAni / tathAcApekSAkAraNataiva hIyate teSAm, yato nirvyApAramapekSAkAraNamucyate iti cennaivam / rUpa meM pariNata hone vAlI mRttikA ke lie daMDa Adi sahAyaka ho jAte haiM, usI prakAra ukta dravya sahAyaka hote haiM / kahA bhI hai kAraNa tIna prakAra ke hote haiM - nirvartaka nimitta aura pariNAmI / yahI yahA~ dikhalAte haiM-ghaTa meM tIna kAraNa mAne jAte haiM - nirvarttaka, nimitta aura pariNAmI kAraNa / ghaTakA nirvarttaka kAraNa kuMbhakAra hai, nimittakAraNa DorI tathA cAka Adi haiM aura pariNAmo kAraNa mRttikA hai / jala matsya kI gati kA kAraNa to hai magara gamana karane vAle matsya ko jabardastI nahIM calAtA / bhUmi sthiti meM sahAyaka hai magara gamana karane vAle ko balAt sthita nahIM karatI / AkAza avagAhanA meM kAraNa hai magara svayaM avagADha dravyoM ke avagAha vaha nimitta hotA hai; jabardastI avagADha nahIM karatA, jaise svayaM kheta jotane vAle kRSaka ke lie varSA nimitta kAraNa hotI hai / svayaM kheta na jotane vAle kRSakoM ko varSA kA jala balAt jotane meM pravRtta nahIM karatA / varSAkAla meM nUtana meghoM kI dhvani ko sunakara balAkA svayaM garbha dhAraNa kara ke prasava karatI hai; prasava karane vAlI balAkA - bakapaMkti ko nUtana megha jabardasto prasava nahIM karAte / kisI pratibodhaka kA nimitta pAkara manuSya pratibodhahetuka virati ko dhAraNa karatA huA pApa se virata hotA dekhA jAtA hai; kiMtu virata na hone vAle puruSa ko pratibodha jabardastI virata nahIM karatA / zaMkA --- agara aisA hai to gati, sthiti aura avagAha meM dharma, adharma aura AkAza zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre niryuktikametat / nahi-nirvyApAraM kimapi kAraNaM bhavati / apitu kurvadeva kAraNaM vyapadi zyate, dharmAdInAmapekSAkAraNatvaJcaitAvataivocyate yat dharmAdidravyagatakriyApariNAmamapekSamANaM jIvapudgalAdi gatisthityavagAha kriyApariNatiM puSNAti / 228 athaivaM tarhi nimittakAraNA'pekSAkAraNayorna kazcidvizeSaH syAditi cenna, daNDAdiSu prAyo gikI vainasikI ca kriyA bhavati, dharmAdharmAkAzeSu punarvaistra sikyeva kriyeti vizeSaH / evaJca gatyu - pakAro nAvagAhalakSaNasyA''kAzasyopapadyate / apitu dharmasyaiva gatyupakAro dRSTaH / evaM sthityupakArazcA'dharmasyaiva nA'vagAhalakSaNasyA''kAzasya / eva mavagAhopakArazcAkAzasyaiva, na tu dharmAdharmayoriti / dravyasya tAvat avazyameva dravyAntarAda vizeSaH kazcidguNo'bhyupagantavyaH / dharmAdharmAkAzAnAM parasparaM dravyAntaratvaJca yukterAgamAdvA pratipattavyam / tathAcoktam -- Agame "kai NaM bhaMte ! davvA paNNattA ? goyamA ! cha davvA paNNattA taMjA dhammathikA, adhammatthikAe, AgAsatthikAe, puggalatthikAe, jIvatthikAe, addhAsamaye" iti / kati khalu bhadanta ! dravyANi prajJaptAni ? gautama ! SaD dravyANi prajJatAni tadyathA dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzostikAyaH, pudgalAstikAyaH jIvAnimitta kAraNa hI hone cAhie, apekSA kAraNa nahIM / aisI sthiti meM apekSA kAraNatA kI hI hAni ho jAegI, kyoMki apekSAkAraNa vyApArarahita hotA hai / samAdhAna - aisA mata kaho / koI bhI kAraNa vyApArarahita nahIM hotA / vyApAra karane vAlAhI kAraNa kahA jA sakatA hai / dharmAdi ko isIlie apekSAkAraNa kahA jAtA hai ki jIvAdi dravya dharmAdigata kriyApariNAma kI apekSA rakhate hue hI gati Adi kriyA karate haiM / zaMkA- aisA hai to nimittakAraNa aura apekSAkAraNa meM koI bheda nahIM rahatA / samAdhAna -- daMDa Adi meM prAyogikI aura vaisrasikI donoM prakAra kriyA hotI hai, dharma, adharma aura AkAza meM vaisraptikI hI kriyA hotI hai| donoM meM yaha antara hai / isa prakAra gati meM sahAyaka honA avagAha lakSaNa vAle AkAza meM ghaTita nahIM hotA, kiMtu gati meM sahAyaka honA dharmadravya kA hI upakAra hai isI prakAra sthiti meM sahAyaka honA adharmadravya kA hI upakAra hai, avagAha lakSaNa vAle AkAza kA nahIM / avagAha rUpa upakAra AkAza kA hI hai, dharma aura dharma dravya kA nahIM / 1 eka dravya kA dUsare dravya se bhinna koI viziSTa guNa avazya svIkAra karanA cAhie / dharma adharma aura AkAza dravya paraspara bhinna haiM, yaha tathya yukti se athavA Agama se samajha lenA cAhie / Agama meM kahA hai- prazna- bhagavan ! dravya kitane kahe ? uttara -- gautama ! chaha dravya kahe haiM, yathA- dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya, jIvAstikAya aura addhAsamaya / zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 15 dharmAdharmAkAzAnAM lakSaNAni 229 stikAyaH addhAsamayazceti / atha dharmadravyasya gatyupakAranirapekSameva kAkAdipakSiNAmut patanaM varUddhajvalanaM vAyozca tiryaggamanam anAdikAlInAtsvabhAvAdeva bhavati iticedatrocyate / dharmadravyopakAranirapekSAyAM svAbhAvikayAM kAkAdigatau svIkriyamANAyA muktahetudRSTAntau nAnavadyau staH, yataH sarveSAmeva jIvapudgalAdInAmAsAditagatipariNAmAnAmanugrAhakatayA dharmamabhyupagacchanti-anekAntavAdinaH / evaM sarveSAmeva jIvapudgalAdInAM dravyANAmAsAditasthitipariNatInAmupagrAhakatayA'dharmamanusaranti-ArhatA anekAntavAdinaH / evameva hi-AsAditAvagAhapariNatInAM jIvapudgalAdInAmupagrAhakatayA''kAzamabhyupagacchanti jainasiddhAntAnusAriNo jainAH / etaizca tribhirdharmA'dharmAkAzairna gatisthityavagAhA jIvapudgalAdInAMvidhIyante apitu-kevalaM sAcivyamAtreNopakArakatvameteSAM dharmAdInAM vartate / athaivamapi-lokavyApi dharmadravyAstitvavAdino'nekAntavAdino dharmadravyasAnnidhyamAtrameva dharmadravyopakAro gatyupagrahaH / evam-adharmadravyopakAraH sthityupagraho'pi adharmadravyasAnnidhyamAtrameva tanmAtratvAt evamevA'vagrahopagraho'pi AkAzadravyopakAraH tatsAnnidhyamAtrameveti ceducyate / / jIvapudgalAnAM ye gatisthityavagAhA bhavanti te svataH pariNAmAbhAvAt pariNAmikartRnimittakAraNatrayavyatiriktodAsInakAraNAntarasApekSAtmalAbhA avagantavyAH asvAbhAvikaparyAyatve sati kadAcid bhAvAt-udAsInakAraNajalApekSAtmalAbhamatsyagatyAdivat tad aiteSAmamUrtAnAmapi satAM gamakam ekaikasyAsadbhAve na bhavati, na vA-tadanyenopakriyate, zaMkA-dharmAstikAya ke gati-upakAra ke vinA hI pakSiyoM kA ur3anA, agni kA Urdhva jvalana aura vAyu kA tirchA calanA anAdi kAlIna svabhAva se hI dekhA jAtA hai / samAdhAna-dharmadravya ke upakAra ke vinA hI, kAka Adi pakSiyoM kI svAbhAvika gati mAnane meM ukta hetu aura dRSTAMta samIcIna nahIM haiM, kyoMki anekAntavAdI gatipariNAma ko prApta sabhI jIvoM aura pudgaloM kI gati meM dharmadravya ko anugrAhaka svIkAra karate haiN| isI prakAra anekAntavAdI Arhata svayaM sthitipariNAma meM pariNata sabhI jIvoM aura pudgaloM kI sthiti meM adharmadravya ko sahAyaka mAnate haiM / isI prakAra jainasiddhAnta ke anuyAyI jaina sabhI avagAhapariNAma meM pariNata jIva pudgala Adi ke avagAha meM AkAza ko sahAyaka mAnate haiM / dharma, adharma aura AkAza, ye tona dravya jIva aura pudgala kI gati, sthiti aura avagAha ko utpanna nahIM karate haiM, apitu kevala sahAyatA mAtra karate haiM / jIvoM aura pudgaloM kI jo gati, sthiti aura avagAhanA hotI hai, vaha svataH pariNAma kA abhAva hone se pariNAmI kartA aura nimitta ina tInoM kAraNoM se bhinna, alaga udAsIna kAraNa se utpanna samajhanA cAhie / kyoMki vaha svAbhAvika paryAya na hote hue kabhI-kabhI hotI hai; jaise matsya kI gati udAsIna kAraNa jala kI sahAyatA se hotI hai / isa prakAra yadyapi dharmAdi dravya amUrta haiM, phira bhI gati Adi kArya unake gamaka hote haiM; kyoMki inake abhAva meM ye kArya ho nahIM sakate aura eka kA kArya dUsarA koI bhI nahIM kara sakatA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 tattvArthasUtre tathAca-gatisthityavagAhapariNatajIvapudgaladravyasAmIpyena dharmAdInAM vyApriyamANataiva tadupakAro vyapadizyate iti phalitam / athaivamapi dharmAdharmapudgalajIvAnAmanupravezaniSkramaNasvabhAvarUpo'vagAha AkAzasya lakSaNaM paryavasitaM tannopapadyate, uktalakSaNAvagAhasya pudgalajIvasambandhitayA-''kAzasambandhitayA cobhayaniSThatvAt tadubhayajanyatvAcca byaGgulAdisaMyogavat na kevalam AkAzasyaiva svatatvam na hi dravyadvayajanitasaMyoga ekenaiva dravyeNa vyapadeSTuM zakayate ekasyaiva vA lakSaNaM vaktuM pAryate iti cetsatyam / AkAzasyaivA-'vagAhyasya pradhAnatayA lakSyatvena vivakSitatvAt pradhAnamavagAhanamanupravezo yatra tad AkAzamavagAhalakSaNaM pratipAditam anyatpunaravagAhakaM jIvapudgalAdisaMyogajanakatvasya satve'pi pradhAnatayA lakSyatvena na vivakSyate tasmAd-AkAzasyaivA-'vagAhalakSaNaM yuktam yatohiAkAzamevA-'sAdhAraNakAraNatayA'vagAhamAnajIvapudgalAdidravyANAmavagAhadAyi bhavati,na tu-anavagAhamAnaM jIvapudgalAdibalAdavagAhayati / evaJca---dravyAntarAsambhAvinA jIvapudgalAnAmavagAhadAnalakSaNopakAreNA'tIndriyamapi AkAzamanumAtavyam / Atmavat-dharmavadvA / evaJca yathA-puruSahastadaNDabheryAdhAtajanyaH zabdo bherI isa kathana kA phalitArtha yaha hai ki gati, sthiti aura avagAha rUpa meM pariNata jIva aura pudgala dravya ke sAmIpya se dharmAdi kA vyApAra honA hI unakA upakAra kahalAtA hai| zaMkA- kI jA sakatI hai ki aisA mAnane para bhI dharma, adharma, pudgala aura jIva dravya kA praveza aura niSkramaNa rUpa avagAha AkAza kA lakSaNa siddha hotA hai / yaha ThIka nahIM hai, kyoMki ukta lakSaNa vAlA avagAha pudgala-jIva saMbandhI tathA AkAza saMbandhI hone se ubhayaniSTha hai-donoM meM rahatA hai / aura donoM ke dvArA janita hone ke kAraNa, do uMgaliyoM ke saMyoga ke samAna, kisI eka kA lakSaNa nahIM kahA jA sakatA / arthAt jaise do uGgaliyoM ke saMyoga ko eka uMgalI kA dharma nahIM kaha sakate, usI prakAra ukta avagAha bhI sirpha AkAza kA nahIM kahA jA sakatA / ukta zaMkA ThIka hai kintu yahA~ lakSya hone ke kAraNa a'kAza kI hI pradhAna rUpa se vivakSA kI gaI hai| isI kAraNa aisA pratipAdana kiyA gayA hai ki jahA~ avagAhana---anupraveza ho, vaha AkAza hai| isa taraha AkAza kA lakSaNa avagAhanA kahA gayA hai / avagAhaka jo jIva aura pudgala haiM, ve bhI yadyapi saMyoga ke janaka haiM tathApi unakI yahA~ vivakSA nahIM kI gaI hai / isa kAraNa avagAha ko AkAza kA lakSaNa mAnanA ucita hI hai / avagAhamAna jIva aura pudgala Adi dravyoM ko avagAha dene meM AkAza hI asAdhAraNa kAraNa hai / magara vaha avagAha dene meM jabardastI nahIM karatA / isa prakAra AkAza yadyapi amUrta hai tathApi jIvAdi ko avagAhanA dene rUpa upakAra se usakA anumAna kiyA jA sakatA hai, jaise ki AtmA athavA dharma ke viSaya meM anumAna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 15 dharmAdharmAkAzAnAM lakSaNAni 231 zabdatvena vyapadizyate / yavAGkuramprati yavasthA - SsAdhAraNakAraNatvAt / yavAGkuramiti vyavahriyate / evam - jIvapudgalAdInAmavagAhamprati AkAzasyA - 'sAdhAraNakAraNatvAdavagAho'pi / AkAzasyalakSaNamavagantavyam / athaivamapi --- avagAhate paramANuH avagAhate jIva iti sAmAnAdhikaraNyena vyavahArAt avagAhakajIvapudgalAdidravyaviSaya evA 'vagAhaH syAt na tu AkAzaviSaye, yathA - " upavizati devadattaH" ityatra upavezanaM devadattasyeti cenmaivam / yathA Aste devadatto'smin ityAsanapadena bhUmyAdikamAdhAra ucyate / evam avagAhate'smin iti rItyA'vagAhasya vyavahAra AkAza evopayujyate iti bhAvaH / athaivam -- alokAkAze jIvapudgalAdInA mavagAhAbhAvena tatrAvagAhalakSaNamavyAptamiticetucyate, lokAkAzasyaivA'vagAhalakSatvAt alokAkAze'vagAhalakSaNasyA'vyAptatve'pi doSAbhAvAt / AkAzaM tAvat zuSiralakSaNamekarUpaM vartate, tasyAkAzasyA'vagAhibhirdharmAdidravyairvibhAgaH kRto bodhyaH / evaJca-prakRteH sAmAnyataH AkAzapadopAdAne'pi lokAkAzasyaiva grahaNaM bodhyam / kiyA jAtA hai / isa prakAra puruSa ke hasta, daMDa, evaM bherI ke AghAta se utpanna hone vAlA zabda bhI bherI kA zabda kahalAtA hai / pRthvI pAnI Adi kAraNa hone para bhI yava viziSTa kAraNa hone se jaise yavAMkura yavAMkura kahalAtA hai, isI prakAra avagAhanA meM yadyapi jIva aura pudgala Adi bhI kAraNa haiM, phira bhI asAdhAraNa kAraNa hone ke kAraNa AkAza kA hI vaha lakSaNa kahA jAtA hai I aisA hone para bhI 'paramANu avagAhanA hai' yA 'jIva avagAhanA hai' isa prakAra samAnAdhikaraNa vyavahAra dekhA jAtA hai, ataeva avagAhaka jIva pudgala Adi dravya saMbandhI hI avagAha honA cAhie, AkAza saMbandhI nahIM; jaise ki 'devadatta baiThatA hai' yahA~ baiThanA devadatta kA hI mAnA jAtA hai / yaha kathana ThIka nahIM hai / jaise 'Aste devadatto'smin ' isa prakAra kA vigraha karane se Asana bhUmi Adi kahalAte haiM, usI prakAra 'avagAhate'smin ' aisA vigraha karane para avagAha kA vyavahAra AkAza meM hI upayukta hotA hai / zaMkA- yadi avagAhanA AkAza kA lakSaNa mAnA jAya to alokAkAza meM yaha lakSaNa ghaTita na hone se avyApti nAmaka doSa AtA hai / aloka meM jIva Adi kI avagAhanA kA saMbhava nahIM hai / samAdhAna -- avagAhanA lakSaNa lokAkAza kA hI hai, ataH vaha yadi alokAkAza meM nahIM pAyA jAtA to bhI avyApti doSa nahIM hai / polAra rUpa AkAza to sarvatra eka hI hai; kevala dharma Adi dravyoM ke sadabhAva aura asadbhAva ke kAraNa hI lokAkAza aura alokAkAza kA bheda - vyavahAra hotA hai / yahA~ sAmAnya rUpa se 'AkAza' pada kA prayoga karane para bhI lokAkAza kA hI grahaNa samajhanA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 ___ tattvArthasUtre tasyaivA--'vagAhalakSaNatvAt tatra dharmAdharmapradezAnAM lokAkAzapradezAbhyantaravartitayA-'lokAkAze'sambhavAt te dharmAdharmapradezAH alokAkAzAntAllokAkAzapradezanirvibhAgavartitvenA'vasthitA bhavanti / tasmAt-antarAvakAzadAnena dharmAdharmayorupakAraM karoti, pudgalAnAM-jIvAnAJca svalpatarAsaMkhyeyapradezavyApitvAt kriyAvatvAcca saMyogairvibhAgaizcopakAraM karoti / evaJca anyatrA'vagADhAH santo manuSyamRlloSThakhaNDAdayaH punaranyatropalabhyante, sarvatra cA'bhyantare'vakAzadAnAdeko'pi avagAho'vagAhyopAdhibhedAdaneka iva lakSyate / tathAca-jIvapudgalAnAmantaHpravezasambhavena saMyogavibhAgaizcopakAraM karoti. / ___ atha jIvapudgalAnAM gatisthitilakSaNe dharmAdharmayorUpakAra AkAzasyaiva sarvagatatbAdabhyupagantavya iti cenmaivam, AkAzasyAvagAhalakSaNopakArasadbhAvena tasya gatisthityupakArakalpanAyA asambhavAt, SaNNAmapi dharmAdInAM dravyANAmavagAhadAnasyAkAzaprayojanatvAta, ekasyA'nekaprayojanakalpanAyAM lokAlokavibhAgo na syAt / / athApi pRthivI jalAdInAmeva jIvapudgalAdigatisthitiprayojanasamarthatvAt tadartha dharmAdharmayoranAvazyakattvamiticenna. jIvapudgalAdInAM gatisthitiniyAmakatayA dharmAdharmayorasAdhAraNakAraNatvAt ekasya kAryasyA'nekakAraNasAdhyatvAcca tadarthaM dharmAdharmAbhyupagamasya paramAvazyakatvAt. / cAhie; kyoMki lokAkAza meM hI avagAha lakSaNa ghaTita hotA hai / dharma aura adharma dravya ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke sAtha hI mile hue rahate haiM aura ve alokaparyanta sampUrNa lokAkAza meM bhare hue haiN| isa kAraNa lokAkAza apane andara avakAza dekara dharma-adharma kA upakAra karatA hai| pudgala aura jIva svalpatara asaMkhyAtaveM bhAga meM vyApta hone se aura kriyAvAn hone se saMyoga aura vibhAga ke dvArA unakA upakAra karatA hai| __ isa prakAra eka jagaha avagAhe hue manuSya, mRttikA, loSThakhaNDa Adi punaH dUsarI jagaha pAye jAte haiM / sarvatra andara avakAza dene ke kAraNa eka avagAha bhI avagAhya rUpa upAdhi ke bheda se aneka sA pratIta hotA hai| ataeva jIva pudgala Adi kA andara praveza hone se tathA saMyoga-vibhAga ke dvArA vaha upakAra karatA hai| zaMkA--jIvoM aura pudgaloM kA gatirUpa dharmakA upakAra aura sthitirUpa adharma kA upakAra AkAza kA hI svIkAra karanA cAhie, kyoMki AkAza sarvavyApI hai| samAdhAna-AkAza kA upakAra avagAha hai, ataeva gati aura sthiti ko AkAza kA upakAra mAnane kI kalpanA nahIM kI jA sktii| dharma Adi samasta drabyoM ko avagAha denA AkAza kA prayojana hai / eka dravya ke aneka prayojana mAne jAeMge to loka aura aloka kA vibhAga nahIM hogA ! zaMkA-pRthvI jala Adi hI jIvoM aura pudgaloM kI gati evaM sthiti rUpa prayojana meM samartha haiM, unake lie dharma aura adharmadravya kI kalpanA karanA anAvazyaka hai| samAdhAna jIvoM aura pudgaloM kI gati aura sthiti ke niyAmaka hone meM dharma aura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU0 15 dharmAdharmAkAzAnAM lakSaNAni 233 atha tayoranupalabdheH zazagRGgavanna tau dharmAdharmoM sta iti ce ducyate-tathAsati-sarvaprativAdinAmavipratipattiH syAt yataH sarve'pi prativAdinaH pratyakSA'pratyakSapadArthAn abhyupagacchanti tathAasmAnprati hetorasiddhatvaM bhavati sarvajJasya kevalino niratizayapratyakSajJAnacakSuSA dharmAdharmAdInAM sarveSAmupalabhyamAnatvAt tadupadezAcca zrutajJAninAmapi dharmAdharmAdipratipattisambhavAt / ___ uktaJca vyAkhyAprajJaptau bhagavatI sUtre 13 zatake 4 uddezake-"dhammatthikAe NaM bhaMte ! jIvANaM kiM pavattai-1 goyamA ! dhammasthikAeNaM jIvANaM AgamaNagamaNabhAsummesamaNajogA-bai jogA-kAyajogA je yAvanne tahappagArA calA bhAvA savve te dhammatthikAe pavataMti. gailakkhaNeNaM dhmmtthikaae| ___adhammatthikAe Na bhaMte-? jIvANaM kiM pavattai ? goyamA ? ahammatthikAeNaM jIvANaM ThANanisIyaNatuyaTTaNamaNassa ya egattIbhAvakaraNatA je yAvanne tahappagArA thirA bhAvA save te ahammatthikAye pavattaMti, ThANalakkhaNeNaM ahmmtthikaae| AgAsatthikAe NaM bhaMte ? jIvANaM-ajIvANa ya ki pavattai ? goyamA ! AgAsatthikAeNaM--jIvadavyANa ya ajIvadavvANa ya bhAyaNabhUe-" ___egeNa vi se punne, dohivi punne sayaMpi mAejjA / koDisaeNa vi punne, koDisahassaMvi maaejjaa-||1|| iti "dharmAstikAyAnAM bhadanta ! jIvAnAM kiM pravartate ? gautama !" dharmAstikAyaH khalu jIvAnAm Agamana-gamana--bhASaNa-manoyogA-vacoyogAH-kAyayogAH ye cA'pyanye tathAprakArAzcalA bhAvAH sarve te dharmAstikAye pravartante, gatilakSaNaH khalu dharmAstikAyaH, adharmAstikAye khalu jIvAnAM kiM pravartate ? adharma hI asAdhAraNa kAraNa haiM / eka kArya aneka kAraNoM dvArA sAdhya hotA hai, ataeva gati aura sthiti ke lie dharma aura adharma dravya ko svIkAra karanA paramAvazyaka hai| zaMkA dharma aura adharmadravya kA zazaka zRGga ke samAna anupalabdha hone se sadbhAva hI nahIM hai / ___ samAdhAna-aisA hotA to sabhI prativAdiyoM ko vivAda hI na rhtaa| sabhI prativAdI pratyakSa aura apratyakSa padArthoM ko svIkAra karate haiM / isake atirikta ApakA hetu hamAre lie asiddha hai / sarvajJa kevalI apane sarvazreSTha kevala jJAna rUpI netroM se dharma adharma Adi sabho dravyoM ko upalabdha karane-jAnate haiM / unake upadeza se zrutajJAnI bhI unheM jAna sakate haiM / bhagavatIsUtra ke 13 veM zataka, uddezaka aura meM kahA haiprazna-bhagavan ! dharmAstikAya se jIvoM kA kyA pravRtta hotA hai ? uttara-gautama ! dharmAstikAya se jIvoM ke Agamana, gamana, bhASaNa, manoyoga, vacanayoga, kAyayoga, tathA isI prakAra ke jo anya calabhAva haiM, ve saba dharmAstikAya se pravRtta, hote hai, kyoMki dharmAstikAya gati lakSaNa vAle hai| prazna- bhagavan ! adharmAstikAya se jIvoM kA kyA pravRtta hotA hai ? 30 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre gautama ! adharmAstikAye khalu jIvAnAM sthAnanisadanatvagvartana manasazca ekatrIbhAvakaraNatA ye cAnye tathAprakArAH sthirA bhAvAH sarvve te'dharmAstikAye pravartante, 1 234 sthAnalakSaNaH khalu adharmAstikAyaH AkAzAstikAye khalu bhadanta ! jIvAnAmajIvAnAJca kiM pravartate ? gautama ! AkAzAstikAye khalu jIvadravyANAJca - ajIvadravyANAJca bhAjanabhUte ekenApi tasmin punardvAbhyAmapi punaH svayamapi mAyAt koTizatenApi punaH koTisahasramapi mAyAt avagAhalakSaNaH khalu AkAzAstikAyaH - - " iti // 15 // mUlasUtram - " -" sarIravayamaNo pANApANANaM suhaduhajIviyamaccUNaM ca nimittA poggalA - // 16 // chAyA - " zarIra vaco - manaH prANA- pAnAnAM sukha-duHkha- jIvita- mRtyUnAM ca nimi pAni pudgalAH - " // 16 // tattvArthadIpikA - pUrva sUtre - dharmAdharmAsskAzAnAM lakSaNAni pratipAditAni samprati - pudgalAnAM lakSaNamAha - "sarIravayamaNo" ityAdi / audArika- vaikiyA ''hAraka taijasa- kArmaNarUpANAM paJca. bidhazarIrANAM vAcomanasaH - prANasyA'pAnasya sukhasya - duHkhasya jIvItasya mRtyozva-upagrAhakatvenopakArakatayA pudgalA nimittAni bhavanti / - zarIrAdyupakArakatvaM pudgalAnAM lakSaNamavagantavyam // 16 // tathAca uttara -- gautama ! adharmAstikAya se jIvoM ke sthAna, niSIdana, tvagvarttana ( leTanA), mana kA sthirIkaraNa tathA isI prakAra ke jo anya sthira bhAvahaiM, ve saba adharmAstikAya se pravRtta hote haiM; kyoMki adharmAstikAya sthiti lakSaNa vAlA hai / prazna - bhagavan ! AkAzAstikAya se jIvoM aura ajIvoM kA kyA pravRtta hotA hai ? uttara-- gautama ! AkAzAstikAya jIvadravyoM aura ajIvadravyoM kA AdhAra hai / vaha eka se bhI pUrNa ho jAtA hai, do se bhI pUrNa ho jAtA hai, usameM sau bhI samA jAte haiM, saikar3oM karor3a bhI samA jAte haiM aura hajAroM karor3a bhI samA jAte haiM / AkAzAsti - kAya kA lakSaNa avagAha hai ||15|| mUlasUtrArtha - " sarIravayamaNo pANA' ityAdi / sUtra // 16 // pudgala dravya zarIra, vacana, mana, prANApAna, sukha, duHkha, jIvana aura maraNa ke kAraNa haiM // 16 // tatvArthadIpikA - pUrvasUtra meM dharma, adharma aura AkAza ke lakSaNoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, aba pudagaloM kA lakSaNa kahate haiM pudgala, audArika, vaikriyaka, AhAraka, taijasa aura kArmaNa ina pA~ca zarIroM ke vacana ke, mana ke, prANa ke, apAna ke, sukha ke, duHkha ke, jIvana ke aura maraNa ke upakAraka hone meM nimitta hote haiN| ataeva zarIra Adi rUpa upakAra karanA pudgaloM kA lakSaNa samajhanA cAhie // 16 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU.0 16 __ pudgalalakSaNanirUpaNam 235 tatvArthaniyukti:--- vizaraNazIlAmA maudArikAMdi paJcaprakArakazarIrANAm vAG-manaH prANA-5pAnAnAm sukha-duHkhajIvita mRtyUnAJcopagrAhakatayopakArakatvena paramANvAdimahAskandhaparyantAH pudgalA hetavo bhavanti / tathAcaudArikAdIni paJcavidhazarIrANi prativAGmanaHprANApAnAn prati sukha-duHkhajIvItamRtyUn prati ca pudgalAnAmupakAro bodhyaH / audArikazarIrAdInAmupakArakAH pudgalA bhavantIti bhAvaH / tathAhi-audArikAdIni zarIrANi paugalikAni bhavanti atastAni pratipudgalAnA mupakArakatvAd hetutvamavaseyam / evaM vAgapi paudgalikI bhavati sA ca bhASAparyAptibhAjAM prANinAM vIryAntarAyajJAnAvaraNakSayopazamA'GgopAGgA nAmanimittA raNanasvabhAvA bhavati, arthAt-bhASAyogyAn pudgalaskandhAn kAyavyApAreNopAdAya vIryavAn jIvo bhASAtvena pariNamayya vAkparyAptikaraNena svaparopakArasya nisRjati. / tathAca-vAcaH paudgalikatayA mUrttatve satyapi na cakSurgrAhyatvaM bhavati. jalamadhyaprakIrNalavaNazarkarAvat, nahihi--- sakalameva rUpAdimad vastu cakSu rAdigrAhyaM bhavatyeveti niyamo'sti. pudgalAnAM paramANvAdivicitraparimANAvezAt. ato na vAka-amUrtI bhavati, pUrvavAyuvegA'bhyAhata pazcimadigbhAgAvasthitazravaNapariNatopalabhyatvAt- prtighaataabhibhvsdbhaavaacc.| tattvArthaniyukti - vinAzazIla audArika Adi pA~ca prakAra ke zarIroM ke vacana, mana, prANa, apAna, sukha, duHkha, jIvana aura maraNa ke upagrAhaka hone ke kAraNa paramANu se lekara mahAskaMdha paryanta pudgala upakAraka hote haiM / isa prakAra audArika Adi pA~ca zarIroM ke prati, mana vacana aura prANApAna ke prati tathA sukha, duHkha, jIvana aura maraNa ke prAMta pudgaloM kA upakAra samajhanA caahie| tAtparya yaha hai ki pudgala zarIra Adi ke kAraNa hote haiM / audArika Adi pA~coM zarIra pudgala ke bane hote haiM, ataH pudgala upakAraka hone se unakA kAraNa hai / isI prakAra vacana bhI paudgalika haiM / vaha bhASAparyApti vAle prANiyoM meM pAye jAte haiM / vIryAntarAya evaM jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama se tathA aMgopAMganAmaka nAmakarma ke nimitta se utpanna hote haiM aura gUMjamAdhvanita honA unakA svabhAva hai / tAtparya yaha hai ki bhASAparyApti se paryApta vIryavAn jIva bhASA ke yogya pudgala skaMdhoM ko kAyika vyApAra se grahaNa karake aura bhASA ke rUpa meM pariNata karake vacanayogya ke dvArA sva para ke upakAra ke lie nikAlatA hai / vacana paudgalika hone ke kAraNa yadyapi amUrta hai, phira bhI jalameM ghule hue namaka yA zakkara ke samAna netragrAhya nahIM hote / aisA koI niyama nahIM hai ki pratyeka rUpI vastu netragrAhya honI hI cAhie / pudgaladravya paramANu Adi aneka paryAyoM ko dhAraNa karatA hai / ataH vacana amUrta nahIM haiM, kyoMki vaha pUrvIya vAyuvega se prerita ho kara pazcima dizA meM sthita zrotA ko sunAI detI hai / isake atirikta usakA pratighAta bhI hotA hai aura abhibhava bhI hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre manazcApi paugalikaM bhavati. ananta pudgalaskandhamanodravyaprAyogyopacittamUrtimatvAt taccAspi paudgalikaM manaH paryAptibhAjAM paJcendriyANAmeva bhavati / chadmasthAnAM zruta - jJAnAvaraNakSayopazamajananAya karaNaM tadavaSTambhaja nitaJca guNadoSAdivicAraNAtmakaM sampradhAraNaM saMjJAjJAnaM dhAraNAjJAnaJca yadbhavati tad - bhAvamano'vagantavyam / uktaJca -' - "cittaM ceto yogo'dhyavasAnaM cetanApariNAmaH / bhAvo mana iti caite chupayogArthA jagati zabdAH // 1 // iti, prakRte tu - tathAvidhabhAvamanonimittasya paudgalikasya sarvAtmapradezavarttino manaso'dhikAraH pratyetavyaH / 236 evam ucchvAsalakSaNaH koSThyo vAyuH prANaH paudgaliko vyapadizyate. pudgalAnAM prAtayA pariNamanAt / evaM bAhya vAyurabhyantarIkriyamANo'pAnasaMjJakaH paudgalika ucyate. teSAmeva pudgalAnAmapAnatayA pariNamanAt etAvapi Atmano'nugrAhakau bhavataH / etayozca - prANApAnayoH paudgAlekayorUpidravyapariNAmAt dvArAnusAritvAcca mUrtatvamavagantavyam / evaJca - dvi-tri- catuHpaJcendriyAH paryApta rasanendriyasambandhAna bhASApariNAmayogyAn anantapradezAn pudgalaskandhAn kAyayogenopAdadate bhASAparyAptikaraNena nisRjati / tathAca - yatraiva rasanendriyayogastatraiva bhASAparyApti rbhavati, rasanAzrayatvAt / tasmAt pRthivyAdayo vanaspatiparyantA ekendriyA bhASA tvena na pudgalAn gRhNanti teSAM rasanendriyayogAbhAvAt -- jihvArahitatvAna bhASAyA abhAvo bodhyaH / dravyamana bhI paulika hai, vaha anantapudgalaskaMdhoM se, jo manovargaNA ke pudgala kahalAte haiM, ataH mUrttimAn hai / mana paryApta paMcendriya jIvoM ke hI hotA hai / chadmastha jIvoM ko zrutajJAnA - varaNa kA kSayopazama utpanna karane meM kAraNa bhUta, usakI sahAyatA se utpanna hone vAlA, guNadoSa kI vicAraNAsvarUpa, sampradhAraNasaMjJA evaM dhAraNAjJAna jisase hotA hai, vaha bhAvamana kahalAtA hai / kahA bhI hai - 'citta, cetana, yoga, adhyavasAna, cetanApariNAma aura bhAvamana ye saba upayoga vAcaka zabda haiM / magara prakRta meM isa bhAvamana ke kAraNa, paudgalika, samasta AtmapradezoM meM rahe hue dravyamana ko hI grahaNa karanA cAhie / isI prakAra ucchvAsa rUpa koSThavAyu jo prANa hai, use bhI paudgalika, samajhanA cAhie / kyoMki pudgala hI prANa rUpameM pariNata hote haiN| bAharI vAyuko bhItara le jAnA apAna kahalAtA hai / vaha bhI paugalika hai, kyoMki pudagala hI apAna ke rUpa meM pariNata hote haiM / yaha prANa aura apAna bhI AtmA ke anugrAhaka hote haiM / yaha donoM rUpI dravya ke pariNAma haiM aura dvAroM kA anusaraNa karate haiM, arthAt nAsikA ke chidroM se ghusate - nikalate haiM, ataH inheM bhI mUrtta samajhanA cAhie / isa prakAra dvIndriya, trIndriya, caturindriya aurapaMcendriya paryApta jIva rasanendriya ke saMyoga se bhASA pariNAma ke yogya anantapradezI skaMdhoM ko kAyayoga se grahaNa karate haiM aura bhASAparyApti karaNa ke dvArA tyAgatA hai / jahA~ rasanendriya hotI hai, vahIM bhASAparyApti zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nanananananana raamaanaanaana dIpikAniyuktizca a 2 sU. 16 pudgalalakSaNanirUpaNam 237 dvIndriyAdayastu--rasanendriyayuktAH santaH svabhASAbena tAn pudgalAn pariNamayyA''rya-- mlecchAdibhASAvat pratiniyatA eva bhASAH vyavaharanti / guNadoSavicAraNAtmaka sampradhAraNasaMjJAyogAt saMjJinaH prANina eva manaHpariNAmena manovargaNA yogyAn anantAn pudgalaskandhAn mantukAmaH santaH sarvAGgINAn tAn gRhNanti tatazca--tabalena punarguNadoSavicAraNAbhAvena pariNamante / / ye punarekendriyAdayo'saMjJipaJcendriyaparyantAstathAvidhasaMjJAyuktA na bhavati,te naiva manyante, mnHpryaaptikaarnnaa'bhaavaat.| yat--punasteSAM dvIndriyA'saMjJiprabhRtInAM svanIDAbhisarpaNaM bhavati, kRmi--pipIlikAdInAM taNDulakaNa-zyAmAkabIjAdisaMgrahaNaM manovyApAraM vinaiva tadavagrahapATavAdavaseyam. / tAdRzI ca labdhireva sA, na tu-IhAdijJAnabhedavicArayogyo dvIndriyAdiH / ___atha kathaM tAvad jIvaH audArikAdiyogyAn pudgalAn upAdadate ? kathaM vA te-upAdIyamAnAH pudgalAH saMhatA eva tiSThanti. parasparaM na vizIryante ? iti ceducyate. __ krodhAdikaSAyayuktatvAt jIvo jJAnAvaraNAdikarmayogyAn sarvAtmapradezai!karmayogyAMzca pudga lAnupAdatte. upAdIyamAnAzca te bandhakAraNAtsaMhatA eva tiSThanti-na vizIryante iti. / tathAcoktamhotI hai, kyoMki vaha rasanendriya ke Azrita hai / isI kAraNa pRthvokAya se lekara vanaspatikAya taka ke ekendriya jIva bhASAvargaNA ke pudgaloM ko grahaNa hI nahIM karate haiN| isa prakAra jihvA kA abhAva hone se unameM bhASA kA bhI abhAva hai| dvIndriya Adi jIva rasanendriya se yukta hokara bhASApudgaloM ko apanI bhASA ke rUpa meM pariNata karake Arya mleccha Adi bhASAoM ke samAna niyata-niyata bhASAoM kA hI vyavahAra karate haiN| guNa-doSa kI vicAraNA rUpa sampradhAraNasaMjJA ke yoga se saMjJI prANI hI manoyogya manovargaNA ke pudgaloM ko sarvAMga se grahaNa karatA hai aura unheM mana ke rUpa meM pariNata karake unase guNa-doSa kI vicAraNA karatA hai / ____ ekendriya se lekara asaMjJI paMcendriya taka ke jIva usa saMpradhAraNa saMjJA se yukta nahIM hote / manaHpraryApti kA abhAva hone se unameM manana karane kA sAmarthya nahIM hotA / jo asaMjJI dvIndriya prANI apane bila kI ora jAte-reMgate dekhe jAte haiM yA kRmi, pipIlikA (ciuMThI) Adi tandula ke kaNoM kA athavA zyAmAka ke bIjoM kA saMgraha karate haiM, ve mana ke binA hI avagraha kI paTutA ke kAraNa aisA karate haiN| unameM aisI hI labdhi hotI hai, ve guNa-doSa kI viziSTa vicAraNA nahIM kara sakate / zaMkA- jIva audArika Adi zarIroM ke yogya pudgaloM ko kisI prakAra grahaNa karatA hai ? aura grahaNa kiye hue ve pudgala mile hue hI kaise rahate haiM ? bikhara kyoM nahIM jAne ? samAdhAna-~-jIva krodhAdi kaSAya se yukta hokara jJAnAvaraNa Adi karmoM aura no zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 tattvAryasUtre "uSmaguNaH san dIpaH snehaM vA yathA samAdatte. / AdAya zarIratayA pariNamayati cApi taM sneham. // 1 // "tadvadrAgAdiguNaH svayogavAtmadIpa Adatte. / skandhAnAdAya tathA pariNamayati tAMzca karmatayA. // 2 // iti / tasmAt-jIvAnAmaudArikAdizarIrAdyAkAreNopakAriNaH pudgalA eva bhavanti. na tu-pradhAnarUpaprakRtivijJAnasvabhAvaparamezvaraniyatirUpA'dRSTapuruSakAlAdayaH zarIrAdyAkArapariNAmabhAjo mavanti, yuktizUnyatvAt, ityevaM tAvat--jIvAnAM pudgalakRta--audArikAdizarIrAdyupakAraka pratipAditaH / samprati-prakArAntareNA'pi nimittamAtratayA pudgalAnAM jIvopakArakatvamucyate / jIvAnAM sukhaduHkhajIvitamaraNopagrahe ca pudgalA hetavo bhavanti / tathAca-sAtavedanIyA'sAtavedanIyodayAdau pudgalAnAmapekSAkArakatvamavagantavyamiti paryavasitam / evaJca iSTAH sparzarasagandhavarNazabdarUpAH pudgalA nimittatayA sukhopakArakA bhavanti / aniSTAH punaste-duHkhajanakAH, sthAnAcchAdanA-'nulepanabhojanAdayaH pudgalA jIvitasya-upakArakA; AyuSkasya cA'napavartanakA bhavanti, viSaza trAgnyAdayazca pudgalA maraNakArakA bhavanti ayuSkasya cA-'napavartanakAriNo bodhyAH tathAca-audArikAdizarIrAdyAkAreNa pariNatAH santaH pudgalAH sAkSAdevA-''tmana upakAraM kurvanti / karma ke yogya pudgaloM ko samasta AtmapradezoM se grahaNa karatA hai, grahaNa kiye ve pudgala bandha ke kAraNasaMhata (mile hue) hI rahate haiM bikharate nahIM haiM / kahA bhI hai __'uSNatA guNa vAlA dIpaka battI ke dvArA sneha (tela) ko grahaNa karatA hai. usI prakAra rAgAdi kI uSNatA se yukta hokara yoga rUpI battI ke dvArA AtmA rUpI dIpaka karma skaMdha rUpI teja ko grahaNa karake unheM karma rUpa meM pariNata karatA hai|' ___ isa prakAra pudgala hI audArika Adi zarIroM ke rUpa meM jIvoM ke upakAraka hote haiM, prakRta, vijJAna, svabhAva, paramezvara, niyati, adRSTa, haThapuruSa athavA kAla Adi nahIM / ve zarIra Adi ke rUpa meM pariNata nahIM hote / unako svIkAra karane meM koI yukti nahIM hai| isa prakAra jIvoM ke prati pudgaloM kA upakAra pratipAdana kiyA gayA / aba dUsare prakAra se yaha dikhalAte haiM ki nimitta bana kara pudgala kisa prakAra jIvoM kA upakAra karate haiM ? jIvoM se sukha, duHkha, jIvana aura maraNa rUpa upagraha meM bhI pudgala kAraNa hote haiM / sAtA aura asAtAvedanIya karma ke udaya meM pudgala nimitta kAraNa hote haiM / isI prakAra iSTa sparza, rasa, gaMdha varNa aura zabda rUpa pudgala sukha ke nimitta kAraNa hote haiM aura aniSTa sparza Adi duHkha ke kAraNa hote haiN| sthAna' AcchAdana, lepana, bhojana Adi saMbaMdhI pudgala jIvana ke upakAraka haiM aura Ayu ke anapavartaka hote haiM, inase biparIta viSa' zastra, agni Adi ke pudgala maraNa ke kAraNa bana jAte haiM-Ayu kA apava zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a2 sU 16 pudgalalakSaNanirUpaNam 239 sukhaduHkhAdyAkAreNa pariNamamAnasyAtmanastu-nimittatayA pudgalA upakArakAH bhavanti / tatra- bAhyadravyasambandhApekSasaadyodayena saMsAriNo jIvasya-iSTavanitA-putra-srak-candanAnnapAnAdipudgaladravyopajanitaM prasAdapariNAmAtmakaM sukham , pudgalAnAM nimittatayA-''tmanaHpariNatAtrupakArarUpaM bhavati / ___"evamasadvadyodayAt bAhya pudgalarUpA'niSTadravyApekSaH saMklezarUpaH AtmaparilAmo duHkham / tatrApi teSAM pudgalAnAM nimittatayopakArakatvamevopakArarUpaM bodhyam / bhavasthitikAraNAyurdravyasambandhamAjaH puruSasya prANApAnalakSaNakriyAvizeSA'prazamanaM jIvitam, tathAvidhasya puruSasya prANApAnalakSaNAzeSakriyoparamaNaM maraNamucyate / atha maraNaM tAvad AtmanaH pratikUlatayA kathamanugrAhaka bhaviSyati-? iticeducyate--paNDitamaraNasya sadgatiprApakatvena tasya maraNapriyatvAt tathA-nirviNNasya puruSasya maraNapriyatvAt viSAgnidravyasambandhe sati AyuSo yogapadyenopabhAgodayAtkaNTakAdivedanAvat / evaJca svaceto vikalpApekSameva sparzarasagandharUpazabdAdInAmiSTatvamaniSTatvaJca bhavati / tathAcoktam- tAvAnevArthAn dviSata stAnevArthAn pralIyamAnasya / nizcayato'syAniSTaM na vidyate kiJcidiSTaM vA // 1 // iti / / rtana karane vAle hote haiN| audArika zarIra Adi ke rUpa meM pariNata hue pudgala AtmA kA sAkSAt upakAra karate haiM / sukhaduHkha paryAya meM AtmA svayaM pariNata hotI hai, puragala usameM nimitta ho jAte haiN| bAhya dravyoM ke saMbaMdha rUpa nimitta se sAtAvedanIya kA udaya hone para saMsArI jIva ko iSTa strI, putra, mAlA, candana, anna-pAna Adi pudgaloM se prasAda pariNAma rUpa sukha kI utpatti hotI hai / isa prakAra AtmA kI pariNati meM pudgala nimitta banakara upakAra karate haiN| azAtAvedanIya karma ke udaya aniSTa bAhya pudgaloM ke kAraNa AtmA meM saMkleza rUpa pariNati honA duHkha kahalAtA hai / isameM bhI pudgala nimitta hote haiM / bhavasthiti ke kAraNabhUta Ayu karma ke saMbaMdha vAle puruSa kI zvAsocchvAsa kriyA kA pUrI taraha baMda ho jAnA maraNa kahalAtA hai / / zaMkA---maraNa AtmA ke lie pratikUla hai, ataH use anugrAhaka-upakAraka kese kaha sakate haiM ? samAdhAna--paNDitamaraNa sadgati ko prApta karAne vAlA hai, ataH vaha maraNa priya hotA hai , isI prakAra virakta puruSa ko bhI maraNa priya hotA hai sparza, rasa, gaMdha- varNa aura zabda kA iSTa yA aniSTa honA jIva kI apanI cittavRtti para nirbhara karatA hai| kahA bhI hainizcaya naya se arthAt vAstavika rUpa se na koI padArtha iSTa hotA hai, na aniSTa; magara jisa padArtha para dveSa utpanna hotA hai vahIM aniSTa bana jAtA hai aura jisa para rAgavRtti utpanna hotI hai, vaha iSTa pratIta hone lagatA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 tattvArthastre atha sopakramAyuSAmanazanavyAdhiprabhRtibAdhAbhirUpakSINAyuSAma-apavartanIyAyuSAJca bhRgupatanobandhanAdibhirapavartanAyuSAM jIvAnAM pudgalA upakArakA bhavantu tAbat kintu-apavartanIyA''yuSA maupapAtikacaramazarIrottamapuruSA'saMkhyeyavarSAyuSAM kathaM maraNopakArakAH pudgalAH syuriti cet-1 zRNu. teSAmapi-apavartanIyAyuSAM jIvitopagrahomaraNopagrahazca pudgalAdhIna eva / na cA-'napavartanIyAyuSAM jIvAnAmAyuSovardhayituM-hAsayituJcA'zakayatvAt kathaM pudgalakRtasteSAM jIvitamaraNopagraha iti vAcyam , paudgalikasyAyuH karmaNaH sthitikSayAbhyAmeva jIvitamaraNayoH sambhavAt / tathAcA---'napavartanIyAyuSAmapi nAyuHkarmavinA jIvitaM bhavati, na cAyuH karmakSayamantarA maraNaM sambhavati iti-anapavartanIyAyuSAmapi jIvitamaraNe pudgalAdhIne eveti bhAvaH uktaJca vyAkhyAprajJaptau 13 zatake 4 uddezake--- "poggalatthikAe NaM pucchA-1 goyamA ! poggalatthikAe NaM jIvANaM orAliyaveubviyaAhArayateyAkammaya soiMdiyaMcakkhaMdiyaghANidiyajibhidiya phAsidiyamaNajogavayajogakAyajoga ANApANaNaM ca gahaNaM pavattaI' gahaNalakkhaNeNaM poggalatthikAe.'' iti / pudgalAstikAye khalu pRcchA ? gautama ! pudgalAstikAyaH khalu jIvAnAm audArika zaMkA-jo jIva sopakrama Ayu vAle haiM, anazana yA roga Adi ke kAraNa jinakI Ayu kSINa ho jAtI hai, jinakI Ayu apavartanIya hai, aise jIvoM ke lie pudgala upagrahakAraka bhale hoM kintu anapavartanIya Ayu vAle aupapAtika arthAt devoM aura nArakoM, caramazarIra dhAriyoM, uttama puruSoM tathA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM ke lie pudgala maraNopakAraka kaise ho sakate haiM ? samAdhAna- sunie, cAhe koI apavartanIya Ayu vAlA ho, cAhe anapavartanIya vAlA; saba kA jIvana aura maraNa pudgaloM ke hI adhIna hai / anapavartanIya Ayu vAle jIvoM kI Ayu ko na koI bar3hA sakatA hai aura na ghaTA sakatA hai, aisI sthiti meM unake jIvana aura maraNa ko pudgala kRta upagraha kaise kahA jA sakatA hai ? isakA uttara yaha hai ki paudgalika Ayu karma jaba taka banA rahatA hai taba taka jIvana rahatA hai aura jaba usakA kSaya ho jAtA hai to maraNa hotA hai| isa prakAra sabhI jIvoM kA jIvana--maraNa pudgaloM ke adhIna hai| anapavartanIya Ayu vAloM kA jIvana bhI Ayu karma ke binA maraNa nahIM Tika sakatA aura Ayu karma ke kSaya ke binA maraNa nahIM ho sktaa| isa kAraNa anapavartanIya Ayu vAloM kA jIvana-maraNa bhI pudgala ke adhIna hai| bhagavatIsUtra ke zataka 13 uddezaka 4 meM kahA hai prazna-pudgalAstikAya ke viSaya meM pRcchA ? uttara--gautama ! pudgalAstikAya ke nimitta se jIvoM ke audArika, vaikriya, AhA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 17 jIvAnAmupakArakatvanirUpaNam 241 vaikriyA-: T-SShAraka - taijasa- kArmaNa - zrotrendriya-cakSurindriya-prANendriya - jihvendriyasparzanendriya manoyoga-vacoMyogA - kAyayogA-ssnaprANaJca grahaNalakSaNaH pudgalAstikAya iti // 16 // mUlasUtram -- "paropparanimittA jIvA " // 17 // chAyA - parasparanimittAni jIvAH " tattvArthadIpikA-- jIvAstAvat parasparasyopakAre nimittAni bhavanti / tadyathA - rAjabhRtyayoH, AcAryaziSyayorityevamAdibhAvena parasparopakArosvagantavyaH / tatra rAjA tAvat dhanadAnAdInA bhRtyAnAmupakArako bhavati, bhRtyazca - hitasAdhanenA'hitapratiSedhena ca rAjJa upakArako bhavati / AcAryaH ubhayalokaphalapradopadezadAnena tadupadezavihita kriyA'nuSThApanena ca ziSyasyopakArako bhavati, 1 ziSyazca tadAnukUlya vidhAnenA''cAryasyopakArako bhavati / evaM sukhaduHkhajIvitamaraNAnyapi jIvAnAM jIvakRta upakAro bhavati / tathAhi---yo jIvo yasya jIvasya sukhaM vidadhAti sa jIvastaM jIvamanekavAraM sukhayati, yo jIvo yaM duHkhayati sa tamapi bahuvAraM duHkhayati, yo yaM jIvayati sa taM bahuvAraM jIvayati / evaM yo mArayati sa tamapi bahuvAraM mArayati / tathA coktam" mAri vicUrivi jIvaDA jaM tu huM dukkhukarIsi / putalahakAraNe taMtu ekku sahIsi // 1 // iti 17 // raka, taijasa, kArmeNa zarIra zrotendriya cakSurindraya, ghrANendriya, jihvendriya, sparzendriya, manoyoga, vacanayoga, kAyayoga tathA zvAsocchAsa kA grahaNa pravRta hotA hai / pudgalAstikAya grahaNa lakSaNa vAlA hai // 16 // mUlasUtrArtha -- ' paropparanimittA jIvA' sUtra 17 jIva paraspara meM nimitta hote haiM // 17 // tattvArthadIpikA - jIva paraspara eka dUsare ke upakAraka hote haiM / rAjA aura sevaka, AcArya aura ziSya jaise eka dUsare ke upakAraka haiM usI prakAra aura jIvoM kA bhI pArasparika upakAra samajhanA cAhie / rAjA dhana Adi ko dekara bhRtyoM kA upakAra karatA haiM, sevaka hitasAdhana karake aura ahita ko roka karake rAjA kA upakAra karatA hai / AcArya ihaparaloka meM uttama phala dene vAlA upadeza ke anusAra kriyA karavA kara ziSya kA upakAra karatA hai / ziSya AcArya ke lie anukUla kArya karake AcArya kA upakAraka hotA hai / isa prakAra jIvoM kA sukha, duHkha, jIvana aura maraNa bhI jIvakRta upakAra hai / jo jIva jisa jIva ko sukha pahu~cAtA hai, vaha use aneka bAra sukhI banAtA hai / isake viparIta jo jIva jise dukha detA hai, vaha badale meM use bAraMbAra dukhI banAtA hai / jo jisa kA ghAta karatA hai, use usake dvArA bahuta vAra maranA par3atA hai / kahA bhI haiare joba ! tU apane putra - kalatra Adi parivAra ke lie jIvoM kA jo ghAta karegA, 31 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tattvArthaniryukti-pUrva dharmAdharmAkAzapudgalAnAmupakArakatayA lakSaNaM pratipAditam, tatra jIvAnAM sarve dharmAdharmAdaya upakArakA bhavanti / evaM dharmAdharmAkAzAH pudgaladravyANAmupakArakAH, AkAzaM dharmAdharmapudgalAnAmupakArakam ityAdirItyA prarUpitam samprati----jIvAH keSAmupakArakA bhavanti iti prarUpayitumAha - " paroppara nimittA jIvA" iti / jIvAH parasparassyA - 'nyonyasyopakArakaraNe nimittAni hetavo bhavanti / tathAca jIvAnAM parasparasya hitA'hitopadezapratiSedhAbhyAmupakArakatvamavagantavyam evaJca -- ApalyAM - vartta - mAnakAle vA yada- hitaM yogyaM kSamaM nyAyyaM vA bhavet tatpratipAdanena hitaviparItasyA - hitasya pratiSedhena copakArako bhavati parasparam, ekena jIvena dvitIyasya jIvasya tena tRtIyasya jIvasya tena ca caturthasyetyevaM paramparayA vA - upakArako bhavati, 242 yathAca --- dharmAdharmAkAzakAlapudgalAnAM svabhAvenaivopakArakatA vartate na tathA jIvAnAmupa kArakatA svabhAvenaiva, apitu -- anugrahabuddhayaivopakArakatvaM teSAmavagantavyam / tathAca --- parasparahitAhitopadezakaraNena jIvAjIvAntaramanugRhNanti, natvevaM pudgalAdayo bhavanti / yadvA -- jantoH sukhAdInAM sAdhaka ekaiko'pi pudgalAdiH sambhavati, sarvadaiva dviprabhRtInAM samupakArako bhavati / naikakAnAm / tathAca - pUrvaM gauNaupakAraH pudgalAdInAM pratipAditaH, atratu unheM cUra-cUra karegA, duHkha upajAegA, smaraNa rakhanA ki tujha akele ko hI usakA phala bhoganA par3egA ||17 // tatvArthaniyukti - pahale dharma, adharma, AkAza aura pudgala dravya kA upakAraka rUpa meM lakSaNa kahA gayA hai / jIvoM ke lie dharma, adharma Adi sabhI upakAraka hote haiM; dharma adharma aura AkAza pudgaloM ke upakAraka hote haiM, AkAza dharma adharma aura pudgaloM kA upakAraka hai ityAdi rUpa se kathana kiyA gayA hai| aba jIva kisake upakAraka hote haiM, yaha batalAne ke lie kahate haiM - jIva paraspara eka dUsare kA upakAra karane meM nimitta hote haiM / eka jIva dUsare jIva ko hita kA upadeza dekara tathA ahita se roka kara upakAra karatA hai / isI prakAra bhaviSyat kAla meM athavA varttamAna kAla meM jo hita hai, yogya kSema yA nyAyya hai, usakA pratipAdana karake tathA hita ke viparIta ahita kA pratiSedha karake paraspara upakAraka hote haiM / eka jIva dUsare kA dUsarA tIsare kA aura tIsarA cauthe kA upakAra karatA hai aura isa prakAra upakAra kI paramparA cAlU rahatI hai / jaise dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala dravya meM svabhAva se hI upakArakatA hai, vaisI jIvoM meM svabhAva se upakArakatA nahIM hai / jIvoM kI upakArakatA to anugraha buddhi se hI samajhanI cAhie / isa prakAra paraspara hitAhita kA upadeza karake jIva dUsare jIva kA anugraha karate haiM pudgala Adi aisA nahIM kara sakate / athavA jIva ke sukha Adi kA sAdhaka eka-eka pudgala Adi ho sakatA hai / sadaiva do Adi kA upakAraka hotA hai, eka-eka kA nahIM / isa prakAra pahale pudgala Adi zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 17 jIvAnAmupakArakatvanirUpaNam 243 mukhyaupakAro ja vakartRkaH pratipattavyaH / jIvA yathA--bhUyastvenopadezadvArA jIvAnAmupakArakAbhavanti / na tathA--dhanAdibhirjIvAnupakurvanti / / atha jIvAnAmupayogalakSaNatvasya pUrva pratipAditatvena punaratra lakSaNAntarakaraNaM vyarthamiti cenmaivam jIvAnAmupayogasyA'ntaraGgalakSaNatayA teSAM parasparopakArakatvasya bahiraGgalakSaNatvena pratipAditatvAt / evaM tahiM dharmAdInAmapi lakSaNAntaraM kathaM na kRtam iticenna / dharmAdharmAkAzAnAntu-gatisthityavagAhAnAmeva svAbhAvikAnAmasAdhAraNalakSaNatvAt / uktaJca vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre13 zatake 4 uddezake jIvatthikAe NaM bhaMte ! jIvANaM kiM pavattai ! goyamA-? jIvatthikAe NaM jIve aNaMtANaM AbhiNivohiyanANapajjavANaM, aNaMtANaM suyanANapajjavANaM, evaM jahA-bitiyasae asthikAyauddesae jAva uvaogaM gacchai, uvaogalakkhaNe jIve" iti / __ jIvAstikAyena bhadanta ! jIvAnAM kiM pravartate ! gautama ! jIvAstikAyena jIvo'nantAnAm AbhinibodhikajJAnaparyavANAm , anantAnAm zrutajJAnaparyavAnAm , evaM yathA-dvitIyazate astikAyauddazake yAvadupayogaM gacchanti, upayogalakSaNaH khalu jIva iti / "tatraiva ca bhagavatIsUtre2 zatake 10 uddezake uktam- "jIve NaM aNaMtANaM AbhiNibohiyanANapajjavANaM evaM suyanANapajjavANaM kevalanANapajjavANaM mai annANapajjavANaM kA gauNa upakAra pratipAdana kiyA gayA hai, yahA~ jIva ke dvArA hone vAlA mukhya upakAra samajhanA cAhie / jIva jitanA adhika upadeza dvArA jIvoM ke upakAraka hote haiM, utanA dhana Adi ke dvArA upakAra nahIM karate / zaMkA - pahale jIva kA lakSaNa upayoga batalAyA jA cukA hai, phira yahA~ usakA dUsarA lakSaNa batalAnA vRthA hai / samAdhAna---upayoga jIva kA antaraMga lakSaNa hai / yahA~ jo paraspara upakAra karanA lakSaNa kahA hai, vaha unakA bahiraMga lakSaNa hai| zaMkA - aisA hai to dharma Adi kA bhI dUsarA lakSaNa kyoM nahIM batalAyA ? samAdhAna-dharma, adharma aura AkAza kA svAbhAvika gati sthiti, aura avagAha hI asAdhAraNa lakSaNa hai / bhagavatI sUtra (vyAkhyAprajJapti sUtra) zataka 13 uddezaka 4 ke 48 veM sUtra meM kahA hai prazna----bhagavan ! jIvAstikAya se jIvoM ko kyA hotA hai ? uttara-gautama ! jIvAstikAya se jIva ananta AbhinibodhikajJAna kI paryAyoM ko, ananta zrutajJAna kI paryAyoM ko pravRtta karatA hai, ityAdi jaisA dvitIya zataka ke astikAya uddezaka meM kahA hai, vahI yahA~ samajha lenA cAhie / jIva upayoga lakSaNa vAlA hai / usI bhagavatI sUtra ke dvitIya zataka ke dazama uddezaka meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre suyaaNNANapajjavANaM vibhaMganANapajjavANaM cakkhudaMsaNapajjavANaM acakkhudaMsaNapajjavANaM ohidaMsaNapajjavANaM kevaladaMsaNapajjavANaM uvaogaM macchai " iti / jIvaH khalu anantAnAm Abhinibodhika jJAnaparyavANAm evaM zrutajJAnaparyavANAm avadhijJAnaparyavANAm, manaHparyavajJAnaparyavANAM kevalajJAnaparyavANAm matyajJAnaparya vANAm zrutAjJAnaparyavANAm vibhaGgajJAnaparyavANAm cakSurdarzanaparyavANAm acakSu darzanaparyavANAm avadhidarzanaparyavANAm kevaladarzanapathavANAm upayogaM gacchati iti / uttarAdhyayane ca 28 adhyayane 10 gAthAyAmuktam jIvalakSaNam - "jIvo uvaogalakkhaNo, nANeNaM daMsaNeNaM ca suheNa ya duheNa ya- " iti / jIva upayogalakSaNaH, jJAnena - darzanena ca sukhena ca duHkhena ca iti // 17 // ," mUlasUtram - " vaTTaNA pariNAma kiriyAparattAparattANaM nimittaM kAlo " // 18 // chAyA - vartanApariNAmakriyA paratvA'paratvAnAM nimittaM kAlaH -' // 18 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre jIvAnAM lakSaNaM pratipAditam, samprati-- kAlasya lakSaNaM pratipAdayitumAha-- " vaTTaNA - " ityAdi kAlastAvat - dharmAdInAM dravyANAM vartanavyavahArasyopakArakatA bhavati / evaM dravyasya paryAyatayA, jIvasya krodhatayA, pudgalasya varNarasagandhasparzAditayA, dharmAdharmAkAzAnAmagurulaghu guNavRddhihAsatayA, pariNatilakSaNasya ca pariNAmasya - upakArakatayA nimittaM bhavati / evaM--parispandanAtmakakriyAyAH, jyeSThatva kaniSThatvAdivyavahAralakSaNaparatvAparatvayozcopakArakatA kAlo nimittaM bhavati // 18 // 244 jIva ananta AbhinibodhikajJAna kI paryAyoM ko, usI prakAra zrutajJAna kI paryAyoM ko, avadhijJAna kI paryAyoM ko, manaHparyavajJAna kI paryAyoM ko kevalajJAna kI paryAyoM ko matiajJAna kI paryAyoM ko zrutaajJAna kI paryAyoM ko vibhaMgajJAna kI paryAyoM ko, cakSudarzana kI paryAyoM ko, acakSudarzana kI paryAyoM ko, avadhidarzana kI paryAyoM ko, kevaladarzana kI paryAyoM ko arthAt ina saba ke upoga ko prApta karatA hai / uttarAdhyayana ke 28 veM adhyayana kI 12vIM gAthA meM kahA hai- 'jIva upayoga lakSaNa vAlA hai| jJAna se darzana se, sukha se aura duHkha se ||17| mUlasUtrArtha - ' vaTTaNA pariNAma kiriyA' ityAdi sUtra 18 kAladravya varttanA pariNAma kriyA paratva aura aparatva kA nimitta kAraNa hai || 18 || tattvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM jIvoM ke lakSaNa kA pratipAdana kiyA gayA hai| aba kAla kA lakSaNa pratipAdana karane ke lie kahate haiM kAla dharma Adi dravyoM kI varttanA arthAt varttanavyavahAra kA upakAraka hokara nimitta hotA hai / isI prakAra dravya ke paryAya rUpa meM jIva ke krodha rUpa meM pudgala ke varNarasa gaMdha aura sparza rUpa meM dharma adharma aura AkAza ke agurulaghuguNa ko vRddhi hAni rUpa meM hone vAle pariNAma kA upakAraka hokara nimitta hotA hai / isI prakAra parispandana rUpa kriyA kA tathA jyeSThatA aura kaniSThatA ke vyavahAra kA nimitta hotA hai // 1 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 18 kAlasya svarUpanirUpaNam 245 tattvArthaniryuktiH - pUrvaM dharmAdharmAkAzapudgalajIvAnAmupakArAdipradarzanadvArA svarUpaM nirUpitam, samprati-kAlasya svarUpaM nirUpayitumAha-- " vaTTaNA - " ityAdi / dharmAdharmAkAzapudgalajIvAnAM dravyANAM svaparyAyanivRtti prati svAtmaiva vartamAnAnAM bAhyopakArAda vinA tadvRttyasaMmbhavAt tatpravartanopalakSitastAvatkAlo bhavatIti dravyaparyAyANAM vartanA kAlakRtaupakAro'vagantavyaH / evaJca dravyaparyAyovartanA vartate, kAlastasya varttayitA bhavati / athaivaM tarhi - "ziSyo'dhIte" upAdhyAyastamadhyApayatIti vat kAlasya kriyAvattA - Apadyate iti cedatracyate mArgagamane prakAzasyopakArakatvavat kArISo'gniH ziSyamadhyApayatIti vyavahAre kArISA'gneH ziSyAdhyApane nimittamAtratve'pi hetukartRtvavyapadezavat dravyaparyAyAdInAM vartanavyavahAre kAlasya nimittamAtratve'pi hetukartRtvavyapadezasambhavaH atha samayAdinaivoktavyavahAropapatteH kAlasya satve kiM pramANamiti cenmaivam / samayAdInAM kriyAvizeSANAM samayAdibhi rniSpadyamAnAnAJca pAkAdInAM - "samayaH - pAkaH - " ityevaM svasaMjJAprasiddhisadbhAve'pi - 'samayaH - kAlaH - " " odanapAkakAlaH" ityevaM kriyamANaH kAlavyapadezastadvyapadeze hetubhUtasya mukhyasya kAlasya sattAmanumApayati mukhyApekSayaiva gauNavyavahArAt evaM dravyasya paryAyalakSaNe dharmAntaranivRttipUrvakadharmAntaropajananarUpe aparispandAtmake pariNAme, jIvasya krodhAdirUpe, pudgalasya varNagandharasasparzAdirUpe, dharmAdharmAkAzAnA magurulaghuguNa vRddhihAsarUpe ca pariNAme upakArakatayA kAlo heturbhavati / tatvArthaniyukti prathama dharma adharma Akaza evaM pudgala jIvoM ke upakAra prakaTa karake unake svarUpa kA kathana kiyA gayA hai / aba kAlakA svarUpa prakaTa karane ke liye 'vA' ityAdi rUpa Age kA sUtrakA kathana karate haiM-- dharma adharma AkAza evaM pudgala jIvoM ke dravyoM kA svaparyAya nivRtti prati AtmarUpa se vartamAna bAhya upakAra ke binA unako vRtti kA saMbhava nahIM ho sakatA hai, unakI pravRtti se kAla upalakSita hotA hai-jAnA jAtA hai ataH dravya aura paryAya kA varttanA kAlakRta upakAra jAnanA cAhie / isa prakAra dravyaparyAya vartanArUpa hai, aura kAla unako vartana karAne vAlA hotA hai / zaMkA- yadi aisA hai to ziSya par3hatA hai, samAna kAla meM sakriyatA kA prasaMga upasthita hotA hai / samAdhAna-jaise rAha calane meM prakAza upakAraka hotA hai kArISa ( chANe kI ) agni ziSya ko par3hAtI hai isa prakAra ke vyavahAra meM kArISa ani yadyapi ziSya ke adhyayana meM nimitta mAtra hai, phira bhI usameM hetukartRtva kA kathana kiyA jAtA hai isI prakAra dravya aura paryAya Adi ke vartta - navyavahAra meM kAla yadyapi nimitta mAtra hai phira bhI isameM hetukartRtva kA kathana honA saMbhava hai / zaMkA-samaya Adi se hI ukta vyavahAra ho sakatA hai, aisI sthiti meM kAlake astitva kyA pramANa hai ? samAdhAna - samaya Adi kriyAvizeSoM kI tathA samaya Adi ke dvArA niSpanna hone vAle pAka Adi kI samayaH pAkaH aisI saMjJA kI prasiddhi hone para bhI 'samayaH kAlaH ' 'odanapAkakAla : ' upAdhyAya usako par3hAtA hai, ityAdi ke zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 tattvArthasUtre evaM kriyA tAvat- parispandasvarUpA dvividhA prajJaptA, prAyogikI-vaisrasikI ca / tatrazakaTAdInAM prAyogikI kriyA, medhAdInAM vaisrasikI ca / dvividhAyA api tasyAH kriyAyA upakArakatayA kAlo nimittaM bhavati / evaM-dUradezavartini paratvasya, samIpadezavartini pudgalAdidravye, aparatvasya ca daizikasya prasiddhatayA daizikaparatvApAtvayoH satve'pi atisamIpadezavartini ativRddhe jyeSThe puruSe paratvayavahA. rasya, atidUradezavartini atibAle kaniSThe puruSe'paratvavyavahArasya kAlakRtasyaiva jAyamAnatvAt ime dve api paratvAparatve kAlakRte avagantavye / tathAca-pudgalAdidravyaparyAyANAM vartanAdivyavahArasya kAlakRtatvAt kAla eva teSAM nimittaM bhavatIti phalitam / atha vartanAgrahaNenaiva tadbhedAnAM pariNAmakriyAdInAmapi grahaNasambhavena pariisa taraha se jo kAla kA kathana kiyA jAtA hai, usase mukhya kAla kI sattA kA anumAna hotA hai, kyoMki mukhya kI apekSA se hI gauNa vyavahAra hotA hai / isa prakAra dravya ke paryAya-pariNamana meM arthAt eka paryAya ke vinAza hone para dUsarI paryAya kI utpatti rUpa pariNAma meM, aparispanda rUpa pariNAma meM, jIvake krodhAdi rUpa pariNAma meM, pudgalake varNa gaMdha rasa sparza Adi rUpa pariNAma meM tathA dharma adharma aura AkAza ke aguru ladhu guNa ko vRddhi evaM hAni rUpa pariNAma meM kAla upakAraka rUpa se hetu hotA hai| ___parispanda arthAt halana-calana rUpa kriyA do prakAra kI kahI gaI hai-prAyogikI arthAt prayatna janita aura vaisrasikI arthAt svAbhAvikI zakaTa Adi kI prAyogikI aura medha Adi kI vainasikI kriyA hotI hai| donoM prakAra kI kriyA meM kAla nimitta kAraNa hai| paratva aura aparatva do-do prakAra ke haiM-dezakRta aura kAlakRta / dezakRta paratva kA artha hai dUrI aura aparatva kA artha hai sAmIpya / yaha donoM paraspara sApekSa haiM / kAlakRta paratva kA abhiprAya hai jyeSThatA aura aparatva kA abhiprAya hai kaniSThatA / isa sUtra meM jo paratva aura aparatva kA grahaNa kiyA hai, vaha kAla kRta samajhane cAhie / kAla ke AdhAra para hI jyeSThatA-kaniSThatA kA vyavahAra hotA hai / ataeva paratva aura aparatva bhI kAla ke upakAraka haiM / yaha donoM bhI paraspara sApekSa hote haiN| isakA phalitArtha yaha hai ki pudgala Adi dravya paryAyoM ke vartana Adi kA vyavahAra kAlakRta hone se kAla hI una saba kA nimitta kAraNa hai / zaMkA-vartanA kA grahaNa karane se hI usake bheda pariNAma, kriyA Adi kA bhI grahaNa ho sakatA hai / ataH pariNAma Adi kA pRthakgrahaNa karanA vyartha hai / samAdhAna-kAla do prakAra kA hai-paramArthakAla aura vyavahAra kAla / ina donoM prakAra ke kAloM kA grahaNa karane ke lie pariNAma Adi ko varttanA se alaga kahA haiN| varttanA lakSaNa vAlA kAla paramArtha kAla hai aura pariNAma kriyA Adi lakSNa vAlA kAla vyavahAra kAla kahalAtA hai| isa prakAra anya padArtho ke dvArA paricchinna aura anya padArthoM ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 18 kAlasya svarUpanirUpaNam 247 NAmAdInAM pRthaggrahaNaM vyarthamiti cenmaiMvam paramArthakAlasya-vyavahArasya ca dvividhasyApi kAlasya grahaNArthaM pariNAmAdInAM vartamAnaH pRthaktvenopAdAnAt / ___ tatra-vartamAnalakSaNaH kAlaH paramArthakAlaH, pariNAma kriyAdilakSaNaH kalastu-vyavahArakAlo vyapadizyate / evaJcA-'nyena paricchinnaH san anyasya paricchedahetuH kriyAvizeSaH kAla iti vyapadizyate, / sa ca kAlapunastrividhaH, bhUta- bhaviSya-dvarttamAnabhedAt / tatra-vartamAnalakSaNe paramArthakAle kAlavyapadezo mukhyaH, bhUtAdivyapadezazca gauNo bhavati / pariNAmakriyAdilakSaNe vyavahAraka le tu bhUtabhaviSyadvavartamAnavyadezo mukhyaH, kAlavyapadezo gauNo bhavati, kriyAvad dravyApekSatvAt-kAlakRtatvAcceti bhAvaH / atha kAlasya siddhatve'pi samayAdi satve kiM mAnamiti ceducyate, taNDulAnAM vikkadanaM-pacanaM pAka ityucyate te punastaNDulAH pacyamAnAH zanaiH zanairodanatvena pariNamante, taNDulAnAM pAkena sthUlatvA'vayavazithilatvAdidarzanAt samaya-samayaM pratisUkSma kAlo bhavatIti nizcIyate, yadi ca pratikSaNaM taNDulAnAM sUkSmaH pAko na syAt tadA-sthUlapAkasya lAbho na syAt , evaM-sarveSAM dravyANAM pratisamayaM sthUlaparyAyadarzanAt svayameva vartanasvabhAvatvena bAhyaM nizcayakAlaM paramANurUpaM pratIkSya pratikSaNamuttarottarasUkSmaparyAyeSu vartanaM pariNamanam yad bhavati sA cedvartanA-iti nirNIyate / tadA-dravyANAM pratisamayaM pariNAmo naiva syAt evaM-dravyANAM sthUlaparyAyo'pi na syAt tasmAt -- sA vartanA paramANulakSaNasya mukhyasya kAlasya nimittabhUtA-iti hetoH vartanayA mukhyakAlo'NurUpo'stIti nishciiyte| evaJca-vartanAlakSaNo nizcayakAlasyopakAro'vagantavyaH / etAdRzasya pariccheda kA kAraNa jo kriyAvizeSa hai, vaha kAla kahalAtA hai / usake tIna bheda haiM-bhUta, bhaviSya, vartamAna / inameM se vartamAna rUpa paramArtha kAla meM kAla kA vyavahAra honA mukhya aura bhUta Adi kA vyavahAra gauNa hai| pariNAma kriyA Adi rUpa vyavahAra kAla meM bhUta bhaviSyat aura vartamAna kA vyapadeza mukhya hai, kAla ke vyapadeza meM gauNa hai / kyoMki vaha kriyAbAn dravya kI apekSA rakhatA hai aura kAlakRta hotA hai| zaMkA-kAla dravya to siddha hai parantu samaya Adi kI sattA meM kyA pramANa hai ? samAdhAna-cAvaloM kA pakanA pAka kahalAtA hai / pakate hue cAvala dhIre-dhIre odana (bhAta) rUpa meM pariNata ho jAte haiM, kyoMki unake kaThina avayava zithila hote dekhe jAte haiN| isase siddha hotA hai ki samaya-samaya ke prati sUkSma kAla kA astitva hai / yadi eka-eka samaya meM cAvala thor3e-thor3e na pakate to unameM sthUla pAka dikhalAI na detA / isI prakAra sabhI dravyoM meM prati samaya sthUla paryAya dekhI jAtI hai, ataH svayaM hI varttana svabhAva hone ke kAraNa bAhya nizcaya kAla, jo paramANurUpa hai, usakI apekSA rakhakara uttarottara sUkSma paryAyoM meM jo vartana-pariNamana hotA haiM, vaha varttanA hai, aisA nizcaya hotA hai to dravyoM kA samaya-samaya pariNamana hotaa| phira to dravyoM kI sthUla paryAya bhI na hotI / ataeva vaha varttanA paramANurUpa mukhya kAla ko samajhane meM kAraNa hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 tattvAryasUtre ca kAlasya manuSyaloke eva vRttitvaM kathamabhyupeyate na tu-manuSyalokAt paratastasya vRttitvaM manuSyalokAtparato'pi kAlaliGgopapatteH / tathAhi-vartamAnalakSaNasya kAlasya manuSyalokAtparato'pi vRttitvamavagamyate evaM-prANApAna nimeSonmeSA''yuHpramANAdikAlasya paratvAparatvaliGgazca manuSyalokAtparatopi samupalabhyate iti cedatrocyate-bhAvAnAM vRttau satya mapi tasyAvRtteH kAlaliGgatvaM nA'bhyupagamyate kintu-santastAvadbhAvAH svayamevotpadyante-vyayanti-avatiSThante ca, bhAvAnAmastitvaM ca vastvantarApekSaM bhavati / / nahi hi-manuSyale kAtparavartinyaH prANAdivRttayaH kAlApekSA bhavanti tulyajAtIyAnAM sarveSAM yugapat ajAyamAnatvAt tulyajAtIyAnAM kAlApekSA arthataH ekasmin kAle bhavanti-na vijAtIyAnAm / tAzca tulyajAtIyAnAM prANAdivRttaye naikasmin kAle bhavanti uparamanti ca tasmAtna kAlApekSAH prANAdivRttayo bhavanti, nApi manuSyalokAtparataH paratvAparatve kAlApekSe bhavataH tathAhi paratvAparatve tAvat sthitivizeSApekSe bhavataH / yathA-saptativarSAtparo varSazatikaH aparazca-saptativarSaH iti saptatirvarSANAm zataM varSANAm ityeSA sthitiH / sA ca-svatvApekSAsti tvAdeva bhavati, bhAvanAmastitvaJcA'napekSaM bhavatItyuktam / isa kAraNa se vartanA ke dvArA aNurUpa mukhya kAla kA astitva nizcita hotA hai| isa prakAra vattenA nizcaya kAla kA upakAra samajhanA cAhie / ___isa prakAra ke kAla kA astitva manuSya loka meM hI kyoM, svIkAra kiyA jAtA hai ? manuSya loka se bAhara kyoM nahIM svIkAra kiyA jAtA ? manuSya loka se bAhara bhI to kAla kA liMga (lakSaNa) ghaTita ha tA hai / jaise vartanA rUpa kAla kA honA manuSyaloka se bAhara bhI pratIta hotA hai / prANApAna zvAzocchvAsa nimeSa, unmeSa, Ayu kA pramANa Adi kAla tathA paratva aparatva Adi liMga manuSya loka se bAhara bhI pAye jAte haiN| isakA samAdhAna yaha hai ki vahA~ bhAvoM kI vRtti hone para bhI vaha vRtti kAla ke kAraNa nahIM mAnI jAtI, kintu sat padArtha svayaM hI utpanna hote haiM, svayaM hI naSTa hote haiM, aura svayaM hI sthira rahate haiM / padArthoM kA astitva kisI dUsare padArtha kI apekSA nahIM rakhatA hai| manuSyaloka se bAhara jo prANApAna Adi vyApAra haiM, ve kAla kI apekSA nahIM rakhate / kyoMki samAnajAtIya saba eka sAtha utpanna nahIM hote / samAna jAtIya bAloM ke kAla kI apekSA rakhane vAle artha eka kAla meM hote haiM, vijAtIyoM ke nahIM / tulya jAtIyoM ke prANa Adi vyApAra eka hI kAla meM na utpanna hote haiM aura na banda hote haiN| ataeva prANa Adi vRttiyA~ kAlApekSa nahIM haiM aura na manuSyaloka se bAhara jo paratva aura aparatva hai, use kAla kI apekSA hotI hai| paratva aura aparatva sthitivizeSa kI apekSA se hote hai / jaise sattara varSa vAle kI apekSA sau varSa vAlA para kahalAtA hai aura sattara varSa vAlA 'apara' kahalAtA hai| yaha vyavahAra padArthoM ke astitva se hI hotA hai aura kisI kA astitva kisI anya vastu ko apekSA nahIM rakhatA / yaha kahA jA cukA hai| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 18 kAlasya svarUpanirUpaNam 249 athaivaM tarhi-manuSyaloke'pi vartanApariNAmakriyAdayaH kAlanirapekSA eva bhaviSyanti alaM tatra kAlakalpanayeti cenmaivam kAlo yadi vartanAdInAM nivartakakAraNatayA-pariNAmakAraNatayA vA manuSyaloke kalpeta-tadA-naH syAdevatadartha kAlasya kalpanam / parantu-natvevaM kAlaH kalpyate apitu vatanAdikaM prati-apekSAkAraNatvena sa ucyate, nahi-asau kAlaH svAtantryeNa pudgalAdikamadhiSThAya kulAlAdivat teSAM vartanAdikaM karoti / __ nApi-mRttikAdivat pariNAmikAraNaM vA bhavati, apitu-svayameva sambhavatAM pudgalAdInA marthAnAm asmin kAle bhavitavyama-nAnyadetyevamapekSAkAraNaM saMbhavati / yathA-pudgalAdInAM gatau dharmadravyamapekSAkAraNamiti manuSyaloke pudgalAdidravyANAM vartanAdikamprati apekSAkAraNatayA kAladravyAbhyupagamaH paramAvazyakaH iti na ko'pi doSo manuSyaloke kAlasya vRttikalpane iti bhAvaH / yaditu-tiryaglokavRttipadArthAnAM candrasUryAdigatikriyayopakRtirbhavati, tadA-tayA sUryAdigatikriyayA spaSTa evopakAra stasya tiryagloke, / devalokAdau ca na candrasUryAdegatikriyA bhavati, na ca tayA tasyopakAro bhavatIti spaSTa evA'nyatra tadupakAraH / ataeva-manuSyalokavarttinaiva kAlenA'nyatrA'pi kAlavyavahAro'vagantavyaH, paramaniruddhaH samayo'pi sUryAdikriyayA vyajyamAnadinAdeH paramo lava evA'vaseyaH / zaMkA aisA hai to manuSya loka meM bhI vartanA, pariNAma, kriyA Adi kAla ke binA hI ho jaaeNge| vahA~ kAla kA astitva svIkAra karane se kyA lAbha ? samAdhAna- manuSya loka meM kAla ko yadi varttanA Adi kA janaka kAraNa mAnA hotA yA upAdAna kAraNa mAnA hotA to aisI kalpanA karane kI AvazyakatA nahIM thii| magara aisA to mAnA nahIM hai / varttanA Adi meM kAla apekSA kAraNa hI kahA gayA hai| jaise kumbhakAra miTTI lekara ghaTa banAtA hai, vaise kAla pudgalAdi ko lekara unakI varttanA Adi nahIM karatA / kAla mRttikA Adi ke samAna upAdAna kAraNa bhI nahIM hotA hai / kintu svayaM hI hone vAle pudgala Adi padArtha isa kAla meM ho, anya kAla meM nahIM, isa prakAra kAla sirpha apekSA kAraNa hai / jaise pudgalAdi kI gati meM dharmadravya apekSA kAraNa hai, usI prakAra manuSyaloka meM pudgalAdi dravyo kI varttanA meM kAla ko apekSA kAraNa mAnanA paramAvazyaka hai / isa prakAra manuSyaloka meM kAla kA astitva svIkAra karane meM koI doSa nahIM hai| yadi tircha loka ke padArthoM kA upakAra candra-sUrya Adi kI gati kriyA se hotA hai to vaha sUrya Adi kI gatikriyA se tircha loka meM unakA upakAra spaSTa hI hai / devaloka Adi meM candra sUrya Adi kI gatikriyA nahIM hotI / usase unakA upakAra nahIM hoto / isa prakAra anyatra unakA upakAra spaSTa hI hai / ataeva manuSyalokavartI kAla ke dvArA hI anyatra bhI kAla kA vyavahAra samajha lenA cAhie / saba se choTA jo samaya hai, vaha bhI sUrya Adi kI kriyA se prakaTa hone vAlA dina Adi kA parama lava hI jAnanA caahie| 32 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre sUryAdigatAvapi prAcInA kAlagatirhetureva bhavati / tathAca - tiryaglokAtmake manuSyaloke eva kAlasya vRttiryuktaa| anyathA-lokAlokayorvartanAdisadbhAvAn sakAlaH sarvatraiva kathaM na sthAt, tathAca kAlasya paryAyatA'pi yujyata eveti bhAvaH / -- evaJca - sarvabhAvAnAM vartanA tAvat / 250 kAlAzrayAvRttirucyate, tatra vartanAtAvat utpattiH - sthitiH - gatizca prathamasamayAzrayA vyapadizyate / evaJca - vartanAdInAM sakalabhAvapadArthavyApitvaM bodhyam vartante svayameva padArthAsteSAM vartanAzIlAnAM padArthAnAM prayojikA kAlAzrayA vRttirbhavati, varNyante padArthA yayA sA vartanA / itivyutpatteH kAlAzrayA vRttireva vA vartanA - vartanazIlatA, ucyate, vRttirvartanaM tathAzIlateti bhAvaH / "anudAttetazcahalAdeH" iti yuc pratyayaH tasya- ' ya - " yuvoranAkau -" ityanAdezaH / pUrvavyutpattau tu - "NyAsazrantho yuc - " iti yuc sA vartanA tAvat pratidravyaparyAyamantarNIta kasamayasvasattAnubhavarUpA - utpAdyasya taditarasya vA bhAvapadArthasya prathamasamayasaMvyavahAro'numAnagamyaH tasya taNDulAdi vipAkavat - agnijalasaMyogahetukaH prAthamiko vikriya, atItAnAgatavizeSavinirmuktA'vaseyA / sA ca vartanA paramapravINapuruSabuddhigamyA bhavati / tathAcoktam"visasya bAlA iva dahyamAnA na lakSyate vaikRtiragnipAte - 1 tAM vedayante mitasarvabhAvAH sUkSmo hi kAlo'numitena gamyaH // 1 // iti sUrya Adi kI gati meM bhI prAcIna kAlagati kAraNa hotI haiM / ataeva manuSyaloka meM hI kAla dravya kA sadbhAva mAnanA ucita hai / anyathA loka aura aloka meM varttanA Adi kA sadbhAva hone se sarvatra hI usakI sattA kyoM na mAnI jAya ? tAtparya yaha hai ki isase kAla kI paryAyatA bhI saMgata ho jAtI hai / isa prakAra varttanA kAlAzrita vRtti kahalAtI hai / varttanA utpatti sthiti aura gati hai jo prathama samaya Azrita hai / varttanA Adi samasta bhAvarUpa padArthoM meM vyApaka hai / padArtha svayaM hI varttate haiM, una vartanazIla padArthoM ke lie kAlAzrayavRtti nimitta ho jAtI hai / jisake dvArA padArtha vartate haiM, vaha varttanA; aisI varttanA zabda kI vyutpatti hai / kAlavRtti hI varttanA yA varttanazIlatA kahalAtI hai / vRtti, varttana yA varttanazIlatA yaha saba ekArthaka haiM / 'anudAttetaca halAde:' isa sUtra se yuc pratyaya hotA hai, usako 'yuvoranAkau' isa sUtra se Adeza nahIM hotA | pahalI vyutpatti meM NyAsazrantho yuc isa sUtra se yuc pratyaya hotA hai / vaha varttanA pratyeka dravya aura paryAya meM eka samaya sambandhI svasattA kA anubhava rUpa hai / utpAdya yA usase itara padArtha kA prathama samaya kA vyavahAra anumAna gamya hai / taNDula Adi ke pAka ke samAna / agni aura jala hetuka prAthamika vikriyA atIta evaM anAgata vizeSoM se rahika jAnanA cAhie / vaha varttanA atyanta kuzala buddhimAn puruSa kI hI samajha meM AtI hai / kahA bhI hai'visasya bAlA' ityAdi / zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Samdha.raaa......hanna.................. dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 18 kAlasya svarUpanirUpaNam 251 atha vartamAnena sUryasyodayenopalakSyamANAbhAvapadArthAnAM prati viziSTA kriyaiva vartate ityAdivyavahAraviSayatAmavagAhate, na tu-tad vyatiriktaH kazcitkAlastavyavahAraviSayaH, evaM-"hyaH zvaH" ityevamatItAnAgatodayalakSaNA sUryamaNDalabhramaNAnumeyA vastukriyaiva-avartata vatiSyate-" ityAdinA vyavahiyate iti cenmaivam / / dharmAdidravyapariNatimAnaM kAlastadanyo vA kazcid bhavatu, na pakSadvaye'pi kazcidoSaH, kintu sUryagatyupalakSitA naiSA vastukriyA, "vartate-" ityAdivyavahAraviSayatAmavagAhate, sUryagatAvapi tat sadbhAvAt / tasmAt- sarveSAmeva bhAvAnAM "vartate" ityAdi viSayatAmavagAhamAnAnAM vartanAdinirvAhakatayA kazcidatirikta-kAlaH kalpanIya iti, ___ anyathA-kAle'vidyamAne sati "kAlAzrayA vRtti-riti vaktuM na pAryeta, kAle nizcite sati tadAzrayA vRttirvaktuM zakyate / tasmAtsakalavastuguNAzrayA vartanA kAlaM vinA na saMghaTate ataH padArthapariNatihetutayA kazcitkAlaH kAryAnumeyo'sti / evaM kAladravyAbhidhAyinaH zabdA api bahavo lokapratItAH santi, na tu-vastukriyAmAtrA'bhidhAyiste sambhavanti / tadyathA-- "yugapadyugapat kSipraM ciraM cireNa paramidamaparamidamiti ca / vatsyeti, naitadvatsya'ti vartate vRttamapi vartate idamantarvartate" zaMkA - vartamAna sUrya ke udaya se pratIta hone vAlI bhAvarUpa padArthoM kI viziSTa kriyA hI varttatI haiM aise vyavahAra kI viSaya hotI hai| usase bhinna koI kAla vyavahAra kA viSaya nahIM hotaa| isI prakAra 'hya(atIta dina) aura 'zva' (AgAmI dina) isa prakAra atIta aura anAgata udayarUpa, sUryamaNDala ke bhramaNa se anumAna kI jAne vAlI vastu kI kriyA hI 'varatI' yA 'varatego' ityAdi rUpa se vyavahAra kI jAtI hai / samAdhAna-kAla cAhe dharma Adi dravyoM kA pariNamana mAtra ho, cAhe usase bhinna kucha ho, donoM pakSoM meM koI doSa nahIM hai, magara sUrya kI gati se pratIta hone vAlI vastu kI kriyA 'vartate' aise vyavahAra kA viSaya nahIM hotii| kyoMki sUrya kI gati meM bhI usakA sadbhAva hai| ataeva 'vartate' isa prakAra ke vyavahAra kA viSaya banane vAle sabhI padArthoM kI vartanA Adi kA nirvAhaka kAla koI bhinna hI honA caahie| yadi kAla kA astitva na mAnA jAya to kAlAzrita vRtti bhI nahIM mAnI jA sakatI / kAla ke nizcita hone para hI kAlAzrita vRtti kahI jA sakatI hai| isa prakAra sakala padArthoM meM hone vAlI vattenA kAla ke binA ghaTita nahIM ho sktii| ataeva padArthoM ke pariNamana ke kAraNa kAla kA kArya se anumAna hotA hI hai| kAla dravya ke vAcaka bahuta-se zabda bhI loka meM prasiddha haiM / ve vastu kI kriyAmAtra ke vAcaka nahIM ho sakate / ve zabda isa prakAra haiM-yugapad (eka sAtha) ayugapad (eka sAtha nahIM), kSipra (zIghra) cira (derI), cireNa (derase), yaha para hai, yaha apara hai, yaha varategA, nahIM varategA, yaha varata rahA hai, yaha varatA. yaha andara varatatA hai, ityAdi saba zabda kAla kI apekSA rakhate haiM / Apta zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre ityevaM sarvaM kAlApekSameva - AptA vyavaharanti / evam - hyaH zvo'dya idAnIm aiSa maH parut parAri naktaM divA sAyaM prAtaH - ityAdikAlavacanAni tAvat kAlasyA'sadbhAvenopapadyeran / tasmAt kAlapadArtho'vazyamevA'bhyupagantavyaH / pariNAmastAvat - pudgalAdidravyasya svajAtyaparityAgena parispandabhinnaprayogajanyaparyAyasvabhAvaH ucyate, tadyathA - aGkurAvasthasya vanaspatikAyasya mUla- kANDatvak patra - skandha - zAkhAviTapa - puSpa - phala sadbhAvasvarUpaH pariNAmo bhavati, ayamaGkura AsIt samprati skandhavAn saMvRttaH, hAyane'smin puSpiSyati - phaliSyati ceti, puruSajIvadravyasya vA bAlya- zaizava - paugaNDa - yauvanavArdhakAdyavasthA sadbhAvalakSaNaH pariNAmo bhavati / sa ca - pariNAmo dvividhaH, anAdiH - sAdizca tatrA'mUrtteSu dharmAdharmAkAzakAlajIveSuanAdipariNAmaH, mUrteSu punaH - andradhanurAdiSu stambhakumbhAdiSu ca sAdiH pariNAmo bodhyaH / evaM, hemanta 9 zizira - 2 vasanta - 3 grISma-4 varSA - 5 zarat-6 saMjJakAH SaDRtavo'pi ekasya - kAlasyaiva zaktibhedAH pariNAmavizeSAH prativiziSTakAryaprasavA'numeyA bhavanti / " tathAhi-- hemante - tuSArapAtapramlAnAni bhavanti kArpAsAdikAnanAni, pathikAzca -- saGkucitakarakamalA: kvaNadantavINA: vepamAnazarIrayaSTayaH pratyagnizalabhA iva patantaH saMlakSyante, pavanAzca- tuSArakaNasamparkato'tizaya zizirAH jIvAnAyAsayantaH pravAnti- - 1 252 puruSa isI prakAra vyavahAra karate haiM / isI prakAra gayA kala, AgAmI kala, Aja, aba, abhI, parasoM narasoM, subaha, prAtaH, ityAdi vyavahAra kAlavAcaka prayoga kAla ke abhAva meM nahIM ho sakate / ataH kAladravya avazya hI svIkAra karanA cAhie / pariNAma pudgala Adi dravyoM kI eka paryAya hai jo apanI jAti kA tyAga na karate hue parispanda se bhinna prayoga ke dvArA janita hotA hai / jaise- aMkura avasthA vAle vanaspatikAya ke mUla, kANDa, tvacA, patra, skaMdha, zAkhA, viTapa, puSpa, phala kA sadbhAva rUpa pariNAma hotA hai / yaha aMkura thA, aba skaMdhavAn ho gayA, isa varSa meM yaha phUlegA, phalegA / puruSa jIvadravya kA pariNAma zaizava, bAlya, paugaMDa, yauvana, bur3hApA Adi hai / pariNAma do prakAra kA hai - anAdi aura sAdi / amUrta dharma, adharma, AkAza, kAla aura jIva meM anAdi pariNAma hotA hai aura mUrta megha, indradhanuSa Adi meM tathA staMbha kuMbha Adi meM sAdi pariNAma hotA hai / isI prakAra (1) hemanta (2) zizira (3) vasanta ( 4 ) grISma ( 5 ) varSA aura ( 6 ) zarada nAmaka chaha Rtue bhI kAla ke hI zaktibheda rUpa pariNAma vizeSa haiM, jinakA vibhinna kAryoM kI utpatti se anumAna kiyA jAtA hai / jaise ki hemanta Rtu meM kapAsa Adi ke kAnana tuSArapAtahima se murajhA jAte haiM, pathikoM ke kara-kamala sikur3a jAte haiM, unakI dantavINA bajane lagatI hai, zarIra thara-thara kA~pane lagatA hai aura ve prartagoM kI taraha Aga kI kaNoM ke sampaka se atyanta zItala vAyu jIvoM ko kleza utpanna zrI tatvArtha sUtra : 1 tarapha TUTa par3ate haiM / tuSAra karatI hai / Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU0 18 kAlasya svarUpanirUpaNam 253 "zizire cA'tighUmikApihitacandrakiraNA badarIvRkSAzca phalabharAvanatazAkhAH zizuvRndairanusriyamANatalA bhavanti, tuhimakaNavizadakundamAlatIpuSpavAsavAsitA vAyavaH pravahanti-2 "vasanteca-samantataH kiJcid vikasatprasUnAH kundalatAH, kesaratilakakurabakazirISAdipuSpaparAgazAlinaH yuvajanamanohAriNaH samIraNAH zanaiH zanaiH saranti, sahakAramaJjarIrajaH parAgapUsaritazarIrAH maJjuguJjanti bhRGgAH, kokilAzca-kalaravakuhUzabdairAmrataruvanAni mukharayanti, malayAcalapavanavegakampitaparAgapaTalaiH pihitanayanapuTAH pathikajanAH pratyAvarttante svasvapreyasIgRhAbhimukham-3 grISme ca-sahasrakiraNaH kiraNanikaraiH pRthivItalaM kirana AstIrNAGgArasamUhamiva vidadhAti, pathikajanAzca atyantasantaptamAnasAH kathaJcidatidAghIyaso divasAn ativAhayanti, candanapaGkAGgarAgapariliptAGgAH bhRtyajanahastotkSiptatAlavyajanapavane vidyacchaktiJcAlitavidhu vyajanaprakSiptAtyantacaJcalapavanena ca zizirIkRtazarIrAH bhogavilAsino janAH zizireSu gRhopavaneSu sarit sarasItIreSu ca vividhadhArAgRhAntargatAH santo nirastanidAghadharmaprasaramabhiramante, gajadantakhaNDazubhramallikAkalikA bahulaparimalavAhinaH parikalpitapATalapuSpAH sAyaM prAtazca surabhayaH pavanAH suvAsayanti vilAsijanajaGgamazarIrANi-4 zizira Rtu meM candramA kI kiraNe atyanta dhuMdha se AcchAdita ho jAtI haiM, berI (borar3I) ke vRkSoM kI zAravAe~ phaloM ke bhAra se jhuka jAtI haiM, aura bAlaka unake nIce ghUmatephirate hai, vAyu varpha ke kaNoM se vizada, kunda evaM mAlatI Adi ke puSpoM se suvAsita ho jAtI hai / vasanta meM cAroM ora kundalatAoM ke phUla kiMcit vikasita ho uThate haiM, kesara tilaka kurabaka zirISa Adi ke phUloM ke parAga se yukta tathA taruNa janoM ke mana ko haraNa karane vAlA samIraNa - pavana maMda-maMda calatI hai, Amra kI maMjarI ke raja evaM parAga se dhUsarita zarIra vAle bhramara manohara guMjAra karane lagate haiM / kokilAe~ apane 'kuhU kuhU' ke kalarava se AmravanoM ko mukharita karane lagatI haiM ! malayAcala ke pavana ke vega se kampita campA ke parAgasamUha se apane nayana-puToM ko banda karake pathika jana apanI-apanI preyasiyoM ke gRha kI ora lauTane lagate haiN| grISma Rtu meM sUrya apanI prakhara kiraNoM se pRthvItala ko itanA tapta banA detA hai mAno usa para aMgAroM kA samUha bikhera diyA ho / pathika janoM kA mAnasa atyanta santapta ho jAtA hai, ve jaise-taise atyanta lambe dinoM ko pUrA karate haiM / bhogIvilAsI loga apane zarIra para candana kA lepana karate haiM / sevakoM ke hAthoM se paMkhA jhalavAte haiM, athavA vijalI kI zakti se calane vAle vijalI ke paMkhe se pheMkA jAne vAlA atyanta caMcala vAyu se apane zarIra ko zItala karate haiM / zItala gRhoM, upavanoM, nadI yA tAlAba ke kinAroM para vividha prakAra ke dhArAgRhoM ke andara raha kara apanI garmI aura dhUpa ke prasAra ko dUra karate haiM / hAthIdAMta ke khaNDa ke samAna zveta varNa mallikA kI kaliyA~, prabhUta saurabha se sampanna pATala-puSpa aura sAyaMkAla tathA prAtaH kAla kI surabhita vAyu vilAsI janoM ke jaMgama zarIra ko suvAsita karatA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 tattvArthasUtre "varSAsu ca-lapalAvalayavidyotitakadambinIghaTATopasthagitAmbaramAracitendracApalekhaM musaladhArAsAraprapAtopazamitadhUlijAlaM dharAtalaM vibhAti, kadambakorakaketakIrajaH parAgaparimalazAlina surabhayaH samIraNAH vilAsinAmaGgAni samIrayanti, varSAjalapravAhapUrakalitakUlAH saritaH pravahanti, vikasatkuTajapuSpakandalIzilIndhrAlaGkatAH parvatopatyakA bhAnti, dhanaghoraghaTATopadhvanizravaNopajAtatIvotkaNThAH santaH pravAsino janAH paribhUSitamanISA iva saMlakSyante mayUramaNDalacAtakamaNDUkathyanizravaNoddIpitaviSamabANaviSavegamohitAH mahilAjanAH kSaNa kSaNadyutividyatpradIpaprakAzitAsu kSaNadAsu abhisaranti nAyakamandiram / panthAnastAvat-pakabahulAH kacijjalAkulA darIdRzyante-5 zaradi ca-ravikiraNAH paGka zoSayanta stIvrasantApaM dhArayanti, vikasitakamala-kumudavanAni haMsasArasayutAni sarAMsi sphaTikamaNibhittidhavalajAlapUrNAni bhavanti, velAniyamaprAptapATavAnikamalakozAjAlAni prAtaH sUryakiraNasamparkAt vikasanti, kumudinInAthakiraNakalApaspRSTAni ca kumudakuvalayavanAni sUrabhiparimalaM vayanti - dalanti ca,-6 ityevaM rItyA SaDRtuvibhAgo velAniyamazca vilakSaNapariNAmo niyAmakaM kAraNaM kAlaM vinA varSA Rtu meM bhUtala vijalI kI camaka se prakAzita ho jAtA hai / medhamAlA ke ADabhvara se AkAza AcchAdita ho jAtA hai / indradhanuSa apanI anupama chaTA dikhalAtI hai / mUsaladhAra vArivarSA se dharA kI samasta dhUla upazAnta ho jAtI hai / kadamba, koraka evaM ketakI kI saurabhamaya parAga se yukta sugaMdhita vAyu vilAsI janoM ke aMgoM ko prakampita karane lagatI hai / varSA ke jala ke pravAha ke kAraNa sundara taTa vAlI nadiyA~ pravAhita hotI haiM / parvatoM kI upatyakAe~ khile hue kuTaja puSpoM se tathA zilIndhroM se suzobhita ho uThatI haiM / meghoM kI ghora ghaTA kI garjanA sunakara pravAsI janoM ke citta meM tIvra utkaMThA jAgRta ho jAtI hai / ve Thage-se raha jAte haiM / mayUroM, cAsakoM evaM maNDUkoM kI dhvani ko sunane se mahilA janoM ke mana meM kAma uddIpta ho jAtA hai, aura ve kSaNabhara ke lie vidyat rUpI pradIpa ke dvArA prakAzita rAtri meM apane premI janoM ke dhara kI ora abhisAra karane lagatI haiM / mArga kIcar3a kI bahulatA vAle aura kahIM-kahIM jala se yukta dikhAI dete hai| zarad Rtu meM sUya kI kiraNeM kIcar3a ko sokhatI huI tIvra santApa ko dhAraNa karatI haiM / vanoM meM kamala aura kumuda vikasita ho uThate haiN| sarovara haMsoM aura sArasoM se suzobhita tathA sphaTika maNi kI bhIta ke samAna dhavala jala se paripUrNa hote haiM / velA ke niyama se prApta paTutA vAle kamaloM ke kozajAla prAtaH kAla sUrya kI kiraNoM kA samparka pAkara vikasita hote haiM / candramA kI kiraNoM ke samUha se spRSTa kumudoM aura kuvalayoM ke vana saurabha kA vamana karate haiN| isa prakAra chaha RtuoM kA vibhAga aura velA kA niyama niyAmaka kAraNa kAla ke vinA, anya kAraNoM ke hone para bhI ghaTita nahIM ho sakatA / aneka prakAra kI zaktiyoM se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a.2 sU.0 18 kAlasya svarUpanarUpaNam 255 itarakAraNakalApasAnnidhye satyapi nopapadyate / tathAvidhAnekazaktizAlikAladravyApekSaH punastathAvidhaRtavibhAgAdipariNAmaH samupapadyate / tasmAttathAvidhaprativiziSTakAryA'numeyaH tAvatkAlo'vagantavyaH / anyathA--kasyApi niyAmakasya heto rasadbhAve yugapadeva ete pUrvoktA bhAvAH parAdhInatvAbhAvena sambhaveyu ato'mISA pariNAmAnAM pratiniyatakAlabhAvitvAt samastitAvad anekazaktikalApayuktaM kAlarUpamekaM kAraNam , tAzca kAlaniSTAH zaktayaH kadAcideva samAsAdiparipAkAH svakAryaniSpAdanAya prabartante na sarvadetibhAvaH / kriyAgatistridhA bhavati, prayogagatiH-visnasAgatiH-mizrikAceti / tatra prayogagatiH jIvapariNAmaprayuktA zarIrAhAravarNagandhasararzasaMsthAnaviSayA bhavati, visrasAgatistu--prayogaM vinA kevalaM jIvabhinnadravyapariNAmarUpA para nANvanendradhanuHpariveSAdirUpA vicitrasaMsthAnA bhavati. mizrikAgatiHpunaH--prayoga vistrasAbhyAmubhayapariNAmarUpatvAd jIvaprayogasahacaritA''cetanapariNAmAna kumbhastambhAdiviSayA bhavati / kumbhAdayastu --- tAvat tena pariNAmena svata evotpattuM zaktAH kumbhakArasAnnidhyAt tAdRzAH saJjAyante / paravAparatve ca trividhe staH, prazaMsAkRte----kSetrakRte-kAlakRte ca bhavataH / tatra prazaMsAkRte paratvAparatve yathAparo dharmaH paraM jJAnam aparo'dharmaH, aparamajJAnam , ityAdi / sampanna kAladravya ke kAraNa hI pUrvokta RtuvibhAga Adi pariNAma utpanna hotA hai / ataeva ina saba kAryoM se kAladravya kA anumAna kiyA jA sakatA hai / anyathA kisI bhI niyAmaka hetu ke abhAvameM eka hI sAtha pUrvokta saba bhAva ho jAne cAhie kyoMki ve parAdhIna na hoNge| magara aisA hotA nahIM ye sabhI pariNAma apane niyata kAla meM hI hote haiM ataeva aneka zaktisamUhoM se yukta kAla hI inakA kAraNa hai| kAla meM rahI huI zaktiyAM kabhI-kabhI hI paripAka ko prApta hokara apanA kArya karane ke lie pravRtta hotI haiM, sarvadA nahIM / kriyAgati tIna prakAra kI hai-prayogagati, visrasAgati aura mizragati / jIva ke pariNAma se zarIra AhAra varNa gandha rasa sparza aura saMsthAna viSayaka gati prayogagati kahalAtI hai| visrasAgati prayoga ke vinA hI hotI hai aura vaha jIva se bhinna dravyoM kA pariNamana hai| paramANu indradhanuSa medhapariveSa Adi usake vividha AkAra prakAra hote haiM / mizragati prayoga aura svabhAva donoM se hotI hai / vaha jIva ke prayoga ke sAtha acetana ke pariNAma se kumbha staMbha Adi meM utpanna hotI hai / kumbha Adi usa usa rUpa meM svayaM hI utpanna hone meM samartha hote hue kumbhakAra ke sAnnidhya se usa rUpa meM pariNita ho jAte haiN| paratva aura aparatva tIna prakAra ke haiM--prazaMsAkRta kSetrakRta aura kAlakRta / prazaMsAkRta jaise-dharma para arthAt zreSTha hai, jJAna para 'zreSTha' hai aura ajJAna apara hai ityAdi / __eka hI dizA aura eka hI kAla meM sthita do padArthoM meM se jo dUra hotA hai, vaha para kahalAtA hai aura jo sannikaTa hotA hai, vaha apara kahalAtA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 tattvArthasUtre kSetrakRte paratvAparatve ca yathA ekadikkAlAvasthitayordvayorbhAvapadArthayorviprakRSTe paratvavyavahAro bhavati, sannikRSTe cA'paratvavyavahAro jAyate / kAlakRte parAparatve yathA-SoDazavarSAyuSaH paro varSazatiko bhavati varSazatikAdaparaH SoDazavarSAyu rbhavati / tatra-prazaMsAkSetrakRte paratvAparatve varjayitvA taditarANi sarvANi vartanApariNAmakriyAparatvAparatvAni kAlakRtAni bhavanti tAni vartanAdIni prati kAlasyaivA'pekSAkAraNatvAt kAladravyaM sidhyati // 18 // malasUtram-'poggalesu vaNNagaMdharasaphAsA " // 19 // chAyApudgaleSu vrnngndhrssprshaaH--||19|| tattvArthadIpikA-pUrva dharmAdharmAkAzakAlapudgalajIvAnAmupakArAdikAryapradarzanadvArAsAmAnyataH svarUpaM nirUpitam samprati-vizeSataH pudgalAdInAM svarUpaM nirUpitumAha-'poggalemu' ityAdi / pudleSu-pUraNAd galanAcca pudgagalA vyapadizyante teSu varNagandharasasparzA bhavanti te ca pudgalA: paramANuprabhRti mahAskandhaparyantAH santi / tathAca-kRSNanIlAdivarNaH surabhyasurabhigandhaH tiktA'mlamadhurAdirasaH, mRdukarkazAdisparzazca pudgalAnAM vizeSalakSaNamavagantavyam / tathAca-varNavatvaM gandhavatvaM rasavatvaM, sparzavatvaM pudgalasya lakSaNam // 19 // tattvArthaniyuktiH---pudgalaviSaye bahavastAvatparatIthikAH vipratipadyante, tatra-kecana sautrAntikAH pudgalapadena jIvamabhyupagacchanti punaH punargatyAdAnAt-jIvaH pudgala ityucyate yogAcArA kAlakRta paratva aura aparatva jyeSThatA aura kaniSThatA hai| jaise sau varSa vAle kI apekSA para kahalAtA hai aura sau varSa vAle kI apekSA solaha varSa vAlA apara kahalAtA hai| inameM se prazaMsAkRta aura kSetrakRta paratva-aparatva ko choDa kara unake sivAya saba vartanA pariNAma kriyA paratva aura aparatva kAlakRta haiM kyoMki kAla una saba meM apekSA kAraNa hai / unase kAladravya kI siddhi hotI hai // 18 // mUlasUtrArtha - 'poggale suvaNNa' ityAdi sUtra // 19 // pudgaloM meM varNa gaMdha rasa aura sparza hotA hai // 19 // tattvArthadIpikA--pahale dharma adharma AkAza, pudgala aura jIvoM kA upakAra Adi dikhalAkara sAmAnya rUpa se svarUpanirUpaNa kiyA gayA hai, aba vizeSa rUpa se pudgala Adi kA svarUpa nirUpaNa karane ke liye kahate haiM-- jisameM praNa aura galana arthAt milanA aura vichuDanA hotA hai, vaha pudgala kahalAtA hai / putgala meM varNa gaMdha, rasa aura sparza pAye jAte hai / pudgagala paramANu se lekara mahAskaMdha taka hote hai / __ ataeva kRSNa nIla Adi varNa, surabhi aura asurabhi gaMdha tikta Amla madhura Adi rasa mRdu karkaza Adi sparza pudgaloM kA vizeSa lakSaNa jAnanA cAhiye / isa prakAra jo varNa gaMdha rasa aura sparzavAn ho vaha pudgala hai // 19 // tattvArthadIpikA-pudgala ke viSaya meM anyatIrthikoM kI vividha prakAra kI virodhI mAnyatAe~ haiM / jaise sautrAntika pudgala zabda kA artha jIva kahate haiM kyoMki vaha punaH punaH zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 19 pudgalasvarUpanirUpaNam 257 stu bauddhavizeSA vijJAnapariNAmaH pudgala ityaGgIkurvanti tathAcoktam--- AtmadharmopacAro hi vividho yaH prvrtte| vijJAnapariNAmo'sau pariNAmaH sa ca tridhA ||iti / tanna samIcInam tAnnirAkartumAha-'poggalesu' ityAdi pudgaleSu-varNagandharasasparzA bhavanti evazca-pudgaleSu zuklAdi varNa-gandha-rasAdimattvena mUrtatvAt jIvAnAJca varNAdirahitatvenA'mUrtatvAt mUrtasyA'mUtatvA'sammavAta / tathAca-pRthivIvat-jalAdInyapi varNa-gandha-rasa-sparzavanti santi mano'pi sparzAdimad vartate asarvagatatvAt pArthivapagmANuvat / tatra varNaH kRSNa nIla-pIta-zukla lohitabhedAt paJcavidhaH / gandhastAvad dvividhaH surabhi-rasurabhizca / rasastu-tiktakaTukaSAyA'mlamadhurabhedAtpaJcavidhaH sparzaH punaraSTavidho bhavati karkaza-1 mRdu-2 guru --3laghu-4 zIto-5 SNa-6 snigdha 7 rUkSa-8 bhedAt / yadyapi lavaNo'pi rasaH sarvairanubhUyate / tathApi---madhurarase tasyAntarbhAvo bodhyaH astuvA-tasya paJcasva raseSvantarbhAvaH, lavaNarasasya sarveSAM rasAnAmami vyaJjakavAt / yeSu ca-jalAdipudgaleSu dvitrAH gandhAdayaH prakaTatayA nA'nubhUyante teSvapi-sparzasadbhAvAt gati ko grahaNa karatA hai / bauddhoM kA eka sampradAya jo yogAcAra kahalAtA hai, vaha vijJAna ke pariNAma ko pudgala kahate haiM / kahAbhI hai----Atmadharma kA jo upakAra vividha prakAra se pravRtta hotA hai vaha vijJAna kA pariNAma hai / vaha pariNAma tIna prakAra kA hai / yaha mAnyatA samIcIna nahIM hai ataH unakA nirAkaraNa karane ke lie kahate haiMpudgaloM meM varNa gandha rama aura sparza hote hai / isaprakAra pudgaloM meM zukla Adi varNa gaMdha rasa aura sparza kA sadbhAva hone se jIva ko pudagala nahIM kahA jA sakatA / varNa Adi se yukta hone ke kAraNa pudgala mUrta hote hai aura jIva varNa Adi se rahita hone ke kAraNa amUrta hai isa prakAra jo mUrta hai vaha amUrta kaise ho sakatA hai ? pRthvI ke samAna jala Adi bhI varNa gaMdha rasa aura sparza vAle haiM / mana bhI sparza Adi se yukta hai, kyoM ki vaha sarvavyApi nahIM hai, jaise pArthiva paramANu / / varNa ke pA~ca prakAra haiM--kAlA, nIlA, pIlA, dhaulA aura lAla / gaMdha ke do bheda haiM-- sugaMdha aura durgadha / rasa pA~ca taraha kA hai--tikta, kaTuka, kaSAya, khaTTA aura mIThA / sparza ke ATha bheda haiM-(1) karkaza (2) mRdu (3) guru (4) laghu (5) zIta (6) uSNa (7) snigdha-cikanA aura (8) rUkSa-rUkhA / yadyapi namakIna rasa kA bhI sabhI ko anubhava hotA hai parantu usakA samAveza madhura rasa meM ho jAtA hai / athavA pA~co hI rasoM meM usakA antarbhAva samajha lenA cAhie, kyoMki vaha sabhI rasoM kA abhivyaMjaka hotA hai / jala Adi jina pudgaloM meM prakaTa rUpa se gandha Adi kI pratIti nahIM hotI, unameM bhI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwmar10maamanwwwww 258 tattvArthasUtre aprakaTAH gandhAdayaH santIti kalpanIyam / paramANvAdi pudgalagatA rUpAdayo guNAH paramANvAdibhyo bhinnAzcA-'bhinnAzca kathaJcid bhavanti / na tvekAntato bhinnAvA'bhinnAvA bhavanti / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 12 zatake 5 uddezake-'poggale paMca vaNNe paMcarase dugaMdhe aTaphAse paNNatte' iti pudgalaHpaJcavarNaH paJcaraso dvigaMdhaH aSTasparzaH prajJapta iti / ____ atha vijJAnAdvahiH sparza rUpa-rasa-gandhavanto nahi ke'pi pudgalAH santi, apitu-vijJAnameva ghaTapaTAdinAnApudgalAkAreNa pratyavabhAsate- bAhyArthanirapekSasvapnAdivat , nahi-svapnAvasthAyAM pratIyamAnA bAhyAH padArthA bhavanti / apitu---buddhiparikalpitA eva pratyavabhAsante, evaM svAntaH sthitaM vijJAnameva ghaTapaTAdyAkAreNa pratIyate, na tu paramArthato kAlpanikaghaTAdayo bAhyAH padArthA santIti cet maivam , anubhavaviruddhatvAt tathAhi-dezavicchedena svAntarvartyanubhavAd bahiravabhAsamAno ghaTapaTAdirartho'valokayate svasaMvedyo nIlapItAdiroM buddhisanniviSTo bAhyAkArAnukAro'palapituM na zakayate, yadA tAvat jJAnagrAhya padArthasya svarUpaM dyotate tadA-kathaM so'rtho nAstIti vaktuM pAryeta, svapne ca viparyayadarzanAt-aviparyayadarzanAcca jAgradavasthAyAM sa dRSTAnto na yuktaH--? pramANapramANAbhAsAvizeSApattezca / sparza hone ke kAraNa aprakaTa gandha Adi kA sadbhAva samajha lenA cAhie; kyoM ki ye varNa Adi cAroM niyama se sahacara haiN| jahA~ eka hotA hai vahA~ cAroM avazya hote haiM / paramANu Adi pudgaloM ke rUpa Adi guNa unase kathaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna haiM; ekAnta bhinna yA abhinna nahIM haiN| bhagavatI sUtra (vyAkhyAprajJapti sUtra) ke zataka 12, uddezaka 5 meM kahA hai--'pudgala pA~ca varNa vAlA pA~ca rasa vAlA, do gandha aura ATha sparza vAlA kahA gayA hai| zaMkA-vijJAna se bhinna sparza, rUpa rasa aura gandha vAn koI kisI pudgaladavya kA astitva nahIM hai| vijJAna hI ghaTa paTa Adi vividha pudgaloM ke AkAra meM pratibhAsita hotA hai jaise svapna meM aneka padArthoki pratIti hotI hai, kintu vAstava meM unakA astitva nahIM hotA, ve buddhikalpita hI hote haiM, isI prakAra vijJAna hI ghaTa paTa Adi ke rUpa meM pratIta hotA hai / unakI koI pAramArthika sattA nahIM hai| samAdhAna-aisA na kahie / ApakA yaha kathana anubhava se viruddha hai| jJAna antaHsthita pratIta hotA hai , ghaTa Adi padArtha bAhya rUpa meM, pRthakka deza meM pratIta hote haiN| ataeva jJAna se pRthak nIla pIta Adi nAnA AkAroM meM pratibhAsita hone vAle bAhya padArthoM kA apalApa nahIM kiyA jA sakatA / jo bAhya padArtha pratIta hote haiM, unakI sattA kA niSedha kisa prakAra kiyAjA sakatA hai ? Apane svapna kA jo dRSTAnta diyA hai, vaha bhI samIcIna nahIM hai, kyoMki svapna meM viparyaya aura jAgRta avasthA meM aviparyayadekhA jAtA hai / Apake kathanAnusAra pramANa aura pramANAbhAsa meM koI antara nahIM raha jAegA / vastu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a2 sU 19 pudgalasvarUpanirUpaNam 259 tathAhi-bAhyArthasyA'stitvAbhAve vastusvarUpagrAhijJAnaM pramANaM pratyakSam, antaravikalpadvArA pravartamAnaM pratyakSapramANAbhAsam ityevaM vizeSo na syAt / tasmAd vijJAnaM bAhyArtha svarUpA'nukAritayaiva sAkAraM bhavati, tasya bAhyArthasvarUpA'nukAritvAbhAvenA'nAkaratvasvIkAre pratyAsanti viprakarSAbhAvena sarvArthAnAmeva grahaNaM vA syAt-agrahaNaM vA''padyeta; atogrAhakavizeSAdeva grAhyadRSTinibandhanaM bhavati / anyathA- 'arthajJAnam" ityevaM vyavahAro'pi na syAt, vyavahArasyopakAraprabhAvitvAta upakArasya ca prayojya-prayojakamAvasyA'vinAbhAvatvena nAntarIyakatvAt / tathAca - kRSNAdivarNagandharasaspazavatvAt pudgalAnAM jIvabhinnatvaM vijJAnAdipariNAmabhinnatvaJca siddham ato jIvavijJAnapariNAmAtmakatvaM pudgalAnAM bhavatIti bhAvaH // 19 // mUlasUtram-'sabaMdhayAraujjoyapabhA chAyAtavabaMdhasuhumabAyarattasaMThANabheyA y-"||20 chAyA- 'shbdaandhkaarodyotprbhaachaayaa''tpsuukssmbaadrtvsNsthaanbhedaashc-'||20|| tattvArthadIpikA-pudgaleSu na kevalaM varNa-gandha-rasa-sparzI eva bhavanti apitu-anyepi zabdAdayoM bhavantIti pratipadayitumAha-saMbaMdhayAra-" ityAdi / pUraNa-galanalakSaNeSu zabdaH- andhakAra:-uddyotaH-prabhA-chAyA-AtapaH-bandhaH-sUkSmabAdaratvasaMsthAnabhedazcetyete pudgaladravyavikArA api ke svarUpa ko grahaNa karane vAlA jJAna pratyakSa pramANa hai aura arthAntara ke vikalpa dvArA pravRtta hone vAlA pratyakSapramANAbhAsa hai; isa prakAra kA bheda bAhya padArtha kA astitva mAne vinA ho nahIM sakatA / jJAna bAhya padArthoM ke svarUpa ke anukaraNa karake hI sAkAra hotA hai / yadi vaha bAhya padArthoM kA anukaraNa na kare to sabhI padArthoM ke lie samAna hogA / aisI sthiti meM vaha grahaNa kare to sabhI ko grahaNa kare aura na grahaNa kare to kisI bhI padArtha ko grahaNa na kare / ataH grAhaka ke vizeSa se hI grAhya ke dRSTi kA kAraNa hotA hai| anyathA 'arthajJAna' aisA vyavahAra bhI nahIM honA cAhie; kyoMki vyavahAra upakAra se prabhAvita hotA hai| nimitta naimittikabhAva rUpa upakAra avinAbhAva hone se anyathAnupapanna hai| __isa prakAra varNa, gandha, rasa aura sparza se yukta hone ke kAraNa pudgala jIva se bhinna hai aura jIva ke jJAnAdi pariNAmoM se bhI bhinna hai / tAtparya yaha hai ki pudgala jIva yA vijJAna kA pariNAma nahIM hai // 19 // mUlasUtrArtha-- "saIdhayAra ujjoya' ityAdi sUtra 20 zabda, andhakAra, udyota, prabhA, chAyA, Atapa, baMdha, sUkSmatva, bAdaratva, saMsthAna aura bheda bhI pudgalarUpa haiM // 20 // tattvArthadIpikA--pudgala kevala varNa, gandha, rasa aura sparzAtmaka hI nahIM haiM kintu zabda Adi bhI pudgala hI haiM, yaha nirUpaNa karane ke lie kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhavanti / ata eva - pudgalAH paramANvAdimahAskandhaparyantAH zabdA'ndhakAroyotaprabhAchAyA-sstapabandhasUkSmabAdaratvasaMsthAnabhedavanto bhavantIti bhAvaH ||20|| tatvArthasUtre tattvArthaniryuktiH-"pUrvasUtre pudgalAnAM rUparasagandhasparzAH paryAyAH bhavantIti pratipAditam, samprati - teSAmeva pudgalAnAM zabdAdayo'pi pariNAmA bhavanti iti pratipAdayitumAha - " saMbaMdhayAra - " ityAdi / pudgaleSu tAvat-zabdo dvividho bhavati, bhASAlakSaNaH - tadbhinnazca / tatra - bhASA lakSaNo dvividhaH, sAkSaro 'nakSarazca / tatra - sAkSaraH barNapadavAkayAtmakaH zAstrAbhivyaJjakaH saMskRta-tadviparItabhedAd Arya-mlecchavyavahAraprayojako bhavati / anakSarAtmakastu dvandriyatrIndriya-caturindriya-paJcendriyaprANInAM jJAnAtizayasvabhAvapratipAdanaheturbhavati / tatra teSAM jJAnAti - zayaikenadriyApekSayA'vagantavyaH / ekendriyANAntu - jJAnamAtraM bhavati, atizayajJAnaM na bhavati - teSA - matizayajJAnahetvabhAvAt, atizayajJAnavAn sarbajJa ekendriyANAM svarUpaM nirUpayati sa khalu bhagabAn tIrthaGkaraH paramAtizayajJAnavAn vartate, eSa sarvaH zabdaH prAyogiko bhavati / abhASAtmako'pi zabdo dvividhaH, prAyogika : - vaisrasikazca / tatra prAyogikazcaturvidho bhavati, tata-vitata-ghana-sauSirabhedAt / tatra - tatastAvat zabdaH carmatananahetukaH puSkara- merIdundubhidardurAdicarmapAtrajanyo bhavati / vitataH punastantrIkRtavINA sughoSAdiprabhavo bodhyaH / ghanAtmakaH zabdastu --- zabda andhakAra, udyota, prabhA chAyA, Atapa, bandha, sUkSmatva, bAdaratva, saMsthAna aura bheda bhI pudgala ke hI paryAya haiM / ataeva pudgala zabdAdi vAle hote haiM // 20 // tattvArthaniryukti- pahale kahA jA cukA hai ki pudgala, rUpa, rasa, gandha aura sparza parpAya vAle hote haiM / aba yaha batalAte haiM ki zabda Adi paryAya bhI pudgala ke hI haiM / zabda do prakAra kA hai-- bhASAtmaka aura abhASAtmaka bhASAtmaka zabda ke do bheda haiM sAkSara aura anakSara zabda / jo zabda varNa pada evaM vAkyAtmaka hotA hai, zAstra kA abhivyaMjaka hotA hai, saMskArayukta aura saMskArahIna ke bheda se Arya aura anAryajanoM ke vyavahAra kA kAraNa hotA hai, vaha akSarAtmaka kahalAtA hai / anakSarAtmaka zabda dvIndriya trIndriya caturindriya aura paMcendriya prANiyoM ke jJAnAtizaya ke pratipAdana kA hetu hotA hai / unakA jJAnAtizaya ekendriya jIvoM kI apekSA se jAnanA cAhie / ekendriya jIvoM ko sAmAnyajJAna hotA hai atizayajJAna nahIM hotA / atizayajJAnavAn sarvajJa ekendriyoM ke svarUpa kA nirUpaNa karate haiM / vaha bhagavAn tIrthakara paramAtizayajJAnI hote haiM / yaha zabda prAyogika hote haiN| 1 abhASAtmaka zabda bhI do prakAra ke haiM prAyogika aura vainasika / prAyogika zabda ke cAra bheda haiM--tata, vitata, ghana aura saudhira / puSkara, bherI, dundubhi, dardura Adi carmaveSTita bA kA zabda tata kahalAtA hai / vINA sughoSA Adi kA zabda vitata kahalAtA hai / tAla ghaMTA Adi ke bajAne se utpanna hone vAlA zabda dhana kahA jAtA hai aura vAMsurI tathA zaMkha Adi 1 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2. sU. 20 pudgalAnAM pariNAmanirUpaNam 261 tAlaghaNTAtADanAdyabhidhAtajanyo'vaseyaH sauSiraH zabdastu-vaMzazaGkhAdijanyo bhavati, vaisrasikastumeghAdiprabhavo dhvani garjanAtmako bhavati / ityete sarve'pi zabdAH pudgalapariNAmAtmakapudgalavikArA eva andhakArastAvat-dRSTipratibandhakAraNam prakAzavirodhI tamaHparyAyaH paudgaliko bodhyaH / utdyotaH-candrasUryAgnimaNikhadyotAdiprabhavaH prakAzavizeSo'pi paudgalika eva. / prabhA khalu dIptiH prakAzavizeSarUpA paudgalikI bodhyA / chAyA puna:-prakAzAvaraNahetukA varNAdivikArapariNatA pratibimbamAtrAtmikA ca darpaNAdisaMsthAnarUpA'pi paudgalikI bhavati. / ___ Atapazca --- sUryAdinimitta: uSNaprakAzalakSaNaH paudgaliko'vagantavyaH / bandhaH punardvividho bhavati, prAyogikaH-vaisrasikazca / tatra-prAyogiko bandhaH puruSaprayoganimittaH, ajIvaviSayaH jIvA'jIvaviSayazceti dvividhaH / tatrA'jIvaviSayo jatukASThAdilakSaNo bandhaH / jIvA'jIvaviSayazcakarma-nokarmabandhaH, vaisrasikazca bandhaH puruSaprayogAnapekSo bhvti.| tathAhi-snigdhatva rUkSatvaguNanimitto vaisrasiko bandhaH vidyuculkAjaladhArA'gnIndracApAdiviSayo bodhyaH ityevaM rUpaH sarvo'pi bandhaH paudgaliko'vagantavyaH / evam--sUkSmatvaM tAvad dvividhaM bhavati. antyam-ApekSikaJca, / tatrA'ntyasUkSmatvaM paramANUnAM bhavati, ApekSikaM sUkSmatvaJca-bilvA''malakabadarAdInAM bodhyam. / dvividhamapIdaM sUkSmatvaM paudgalikamavagantavyan. / evaM-bAdaratvamapi sthUlatvAtmakaM dvividhaM bodhyam. / / se utpanna zabda sauSira hotA hai / vaisrasika zabda megha Adi kA kahA jAtA hai jo garjanAtmaka hotA hai| ye sabhI zabda pudgala ke paryAya hone se paudgalika haiM / dekhane meM rukAvaTa paidA karane vAlA prakAza kA virodhI tama ke nAma se prasiddha andhakAra bhI paudgalika hai / candra sUrya agni maNi juganU Adi se utpanna hone vAlA prakAza udyota hai / vaha bhI paudgalika hai| prabhA jise dIpti yA camaka kahate haiM, vaha bhI paudgalika hai chatarI Adi ke nimitta se pratiniyata deza meM prakAza ke rukane se utpanna hone vAlI chAyA bhI paudgalika hai / vaha darpaNa Adi ke saMsthAna rUpa bhI hotI hai| sUrya ke nimitta se utpanna uSNa prakAza ko Atapa kahate haiM / vaha bhI pudgalAtmaka hI hai / bandha do prakAra kA hai--prAyogika aura vaisrasika / puruSa ke prayatna se utpanna hone vAlA prAyogika bandha do prakora kA hai ajIvaviSayaka aura jIvAjIva viSayaka / lAkha aura lakar3I kA bandhana ajIvaviSayaka hai / jIvAjIvaviSayaka bandha jIva ke sAtha karma aura nokarma kA hotA hai| jisa bandha meM kisI puruSa ke prayoga kI apekSA nahIM hotI vaha vaisrasika ( svabhAvika) bandha kahalAtA hai / vainasika bandha snigdhatA aura rUkSatA ke kAraNa hotA hai / vidyut ulkA, jaladhArA, agni aura indradhanuSa Adi usake udAharaNa haiM / yaha sabhI prakAra kA bandha paudgalika samajhanA cAhie sUkSmatva do prakAra kA hai--antya aura ApekSika / antya sUkSmatva paramANu meM hotA hai, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre antya-mApekSikaJceti / tatrA'ntyaM bAdaratvaM vizvavyApino mahAskandhasya bhavati, ApekSikaJca bAdaratvaM badarAmalakabilvatAlaphalAdiSu vijJeyam, ityevaM dvividhamapi bAdaratvampudgalasambandhitvAt paudgalikamucyate / saMsthAnaM punarAkRtirUpam, tadapi dvividham, itthaMsthalakSaNam-anitthaMsthalakSaNaca. anena prakAreNeti-itthaM lakSaNam / vartulatryasUcaturasrA-''yataparimaNDalAdInAmitthaMsthalakSaNaM saMsthAnaM bhavati. / tatra-vatulaM darpaNAdisaMsthAnabhavagantavyam / itthaM prakArakamidaM saMsthAnamityevaM nirUpaNayogyamitthaMsthalakSaNaM saMsthAnamucyate / anitthaMsthalakSaNaM saMsthAnaM medhAdInAmanekavidhaM bhavati, / itthaMprakArakamidaM saMsthAnam ityeva nirUpayitumazakyam anitthaMsthalakSaNaM saMsthAnamucyate meghAdInAmitthameva saMsthAnamiti na vaktuM zakyate, etad dvayamapi saMsthAnaM paudgalika bhavati / bhedAHpunaH-utkara1-cUrNa2-khaNDa 3--cUrNikA4-pratara bhedAt paJcavidhAHsanti tatra-krakacAdibhiHkASThAdInAmutkaraNamutkara ucyate / godhUma-yavAdInAM maktukaNikAdirUpazcUrNo vyapadizyate / ghaTapaTAdInAM kapAla-zakalAdiHkhaNDa ucyate / mASa-mudgalAdInAM pratanurUpA cUrNikA vyapadizyate / abhrapaTalAdInAM prataro bhavati / ityete zabdAdayaH pudgaladravyavikArA bhavantIti zabdAdInAM pudgaladravyapariNAmatvaM siddham / sUtrasthacakAreNa preraNA'midhAtAdInAM pudgaladravyapariNAmAnAmAgamoktAnAM samuccayo'vagantavyaH / tathAcaApekSika bela, AmalA bora Adi meM / yaha donoM taraha kA sUkSmatva pudagala kA hI vikAra hai| isI prakAra bAdaratva arthAt sthUlatA ke bho do bheda haiM-antya aura ApekSika / antya bAdaratva samagra lokavyApI mahAskaMdha meM pAyA jAtA hai, ApekSika bAdaratva bora, AmalA, bilva, tAlaphala Adi meM hotA hai / yaha donoM prakAra kA bAdaratva bhI paudgalika hai| AkRti yA AkAra ko saMsthAna kahate haiN| isake bhI do bheda haiM-itthaMstha aura anitthNsth| jisa AkAra ke viSaya meM kahA jA sake ki yaha aisA hai vaha itthaMstha AkAra kahalAtA hai| vartula , trikoNa catuSkoNa dIrgha, parimaNDala Adi AkAra itthastha saMsthAna ke antargata haiM / jisa AkAra meM kisI prakAra kI niyatatA na ho aura jise pUrvokta kisI AkAra kI saMjJA na dI jA sake, vaha anityaMstha AkAra kahalAtA hai yaha medha Adi meM aneka prakAra se pAyA jAtA hai| yaha donoM prakAra ke saMsthAna paudgalika haiN| bheda ke chaha bheda haiM-(1) utkara bheda (2) cUrNabheda (3) khaNDabheda (4) cUrNikA bheda aura (5) pratara bheda karauMta Adi se kASTa Adi ko cIranA utkara bheda hai / gehU~ jo Adi ko pIsakara ATA banA lenA cUrNa bheda hai / ghaTa paTa Adi ke Tukar3e-Tukar3e honA khaNDabheda hai / ur3ada mUMga Adi kA bArIka cUrA honA cUrNikA bheda hai / abhrapaTala Adi ke taha ke taha pRthak honA pratara bheda hai| isa prakAra zabda Adi pUrvokta sabhI pudgaladravya ke vikAra haiM / sUtra meM prayukta 'ca' zabda se preraNA, abhighAta Adi Agamokta pudgala dravya ke pariNAmoM ko grahaNa kara lenA caahie| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU 20 pudgalAnAM pariNAmanirUpaNam 263 dhvanyAtmako varNAtmako vA zabda: pudgaladravyapariNAmo bhavati / tasya - pudgaladravyapariNAmatA ca mUrtatvAdavaseyA / mUrtatvaJca - dravyAntaravikriyApAdanasAmarthyAt sidhyati, pippalAdivat / evaM zaGkhAdizabdAnAmatimAtrapravRddhAnAM zravaNabadhirIkaraNasAmarthyaM bhavati, tacca - sAmarthyaM na gaganAdau amUrte saMbhavati / evaM giripratihatA'zmavat - zabdasya pratiparyAyatvAt Atapavat-dvArAnusAritvAt, tRNapatrAdivat - vAyunA preryamANatvAt, pradIpavat -- sarvadiggrAhyatvAt, tArAsamudAyavat -- abhibhUyamAnatvAt, ravimaNDalaprakAzavat - abhibhAvakatvAt, mahatA zabdenA'lpazabdasyAsbhibhUyamAnatvadarzanAt. / tasmAt-zaGkhaH pudgaladravyapariNAmaH siddhaH / na tu - vaizeSikAbhimataH AkAzasya kSaNiko guNaH zabdaH, pUrvoktarItyAH zabdasya mUrtatvasiddheH mUrtasya guNatvAbhAvAt / mUrtasya zabdasyAkAzaguNatvaM nopapadyate, na hi rUpAdaya AkAzasya guNAH santIti vyapadiSyate / iti pudgalAnAmeva tathAvidhaH zabdapariNAmo bhavatIti draSTavyam / tatazca - zabda: kathaJcidravyaM kathaJcidguNaH sambhavati, pariNAmasya pariNAmino'rthAntarA'bhyupagamAt sarvavastunAM dravyaparyAyAtmakatvAt / evaM tarhi - syApi kenacidAkAreNa zabdo guNaH syAditi cenmaivam - nAmAkAzAdivivakSAvazAt-"anekAntavAdino'doSaH / -AkAza isa kAraNa zabda cAhe dhvanyAtmaka ho, cAhe varNAtmaka, vaha pudgala kA hI parinAma - paryAya hai / mUrtta hone ke kAraNa use pudgala dravya kA pariNAma samajhanA cAhie aura zabda mUrtta hai kyoMki vaha anya dravyoM meM vikAra utpanna karane meM samartha hai, jaise pippala Adi / zaMkha Adi kA atyanta tIvra zabda kAnoM ko badhira kara detA hai / amUrta AkAza Adi meM aisA sAmarthya nahIM ho sakatA / isI prakAra zabda mUrtta hai kyoMki parvata se TakarAe hue pASANa kI taraha pIche lauTatA hai - pratidhvanita hotA hai; Atapa ke samAna dvAra kA anusaraNa karatA hai, tRNoM evaM patroM ke samAna vAyu ke dvArA prerita hotA hai, dIpaka ke samAna sabhI dizAoM meM grahaNa kiyA jAtA hai, tArAgaNa ke samAna abhibhUta hotA hai aura sUrya maMDala ke samAna dUsaroM kA abhibhava karatA hai / tAtparya yaha hai ki jaise sUrya ke prakAza se tArAoM kA prakAza abhibhUta (chupa jAnA) ho jAtA hai, ataeva vaha mUrtta hai, isI prakAra maMda zabda tIvra zabda ke dvArA abhibhUta ho jAtA hai, isa kAraNa zabda mUrta hai / ina saba hetuoM se yaha siddha hotA hai ki zabda pudgala dravya kA paryAya hai / pudgala dravya kA paryAya hone ke kAraNa usakA mUrtatva bhI siddha hai / aisI sthiti meM vaizeSikoM ne zabda ko AkAza kA jo guNa mAnA hai so samIcIna nahIM hai mUrta zabda amUrta AkAza kA guNa nahIM ho sakatA, jaise ki rUpa Adi AkAza ke guNa nahIM hai / tathya yahI hai ki zabda pudgala kA hI pariNAma hai / pariNAma pariNAmI se arthAt zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre tasmAt - pudgaladravyameva prativiziSTapariNamA'nugRhItaM sat zabdatvena pariNataM bhavatItisiddham-evaM paudgalikastAvad bandhastrividho'vagantavyaH prayogabandhaH - 1 visrasAbandhaH 2 mizrabandhazca - 3 tatra - parasparA''zleSalakSaNo bandhaH, prayogena jIvavyApAreNa sampannaH prAyogika audArikazarIrajatukASThAdiviSayo bodhyaH / vivasayA svabhAvena prayoganirapekSeNa niSpanno bandhaH vaisramika ucyate, saca- sAdyanAdibhedAt-dvividho bhavati, tatra - sAdirvikhasAbandho vidyu- dulkA - megha - vahnIndracApaprabhRtiviSamaguNavizeSapariNataparamANusamudbhUtaH skandhapariNAmo boddhavyaH / anAdizca visrasA bandho dharmAdharmAkAzaviSayo bhavati / mizrastAvad bandhaH prayoga - visrasAbhyAm jIvaprayoga sahacaritAcetanadravyapariNati lakSaNaH stambhakumbhAdiviSayo draSTavyaH / atra cobhayamapi prAdhAnyena vivakSitaM bodhyam. / evaJca-pUrvaM sAmAnyato dvaividhyenokto'pi bandhaH kiJcidvizeSapratipAdanArthaM punaratra pratipAditaH evaM sUkSmatvamapi pudgalapariNAma eva tad dvividham, antyam - ApekSikaJca bhavatIti pUrvamapi sAmAnyaH pratipAditaH, tasyaiva kiJcida vizeSamAha - tatrA'nte bhavamantyamucyate / anteSu paramANuSu bhavaM sUkSmatvamantya mucyate, antya sUkSmatvasya paramANUn vihAyA - 'nyatrA'sambhavAt / apekSAkRtaparyAya dravya se kathaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna hotA hai, ataeva zabda bhI pudgala dravya se kathaMcit bhinnAbhinna mAnanA cAhie / isase yaha siddha huA ki dhvani rUpa pariNAma se yA zrotragrAhyarUpa se pariNata pudgala hI zabda kahalAtA hai / 264 paudgalika bandha tIna prakAra kA hai - prayoga bandha, visrasAbandha aura mizrabandha / eka vastu kA dUsarI vastu ke sAtha AzleSa honA - mila jAnA yA cipaka jAnA bandha kahalAtA hai / jIva ke vyApAra se utpanna hone vAlA bandha prAyogika bandha kahalAtA hai, jaise audArika zarIra athavA lAkha aura kASTha kA bandha / visrasA arthAt svabhAva se jIva ke prayoga ke binA hI hone vAlA bandha visrasA bandha kahalAtA hai / visAbandha do prakAra kA hai - sAdi aura anAdi / vidyut, ulkA, megha, agni, indradhanuSa Adi meM viSama guNa vAle paramANuoM ke kAraNa jo skandha rUpa paryAya kI utpatti hotI hai, vaha sAdi visAbandha hai / dharma, adharma aura AkAza dravya anAdi kAla se svabhAva se hI paraspara sambaddha haiM / unakA bandha anAdi visrasAbandha kahalAtA hai / mizrabandha uparyukta donoM kAraNoM se arthAt jIva ke vyApAra aura svabhAva se hotA hai / vaha jIva ke vyApAra se sahacarita acetana dravya kI pariNati hai| staMbha kuMbha Adi mizrabandha ke antargata haiM / mizrabandha meM donoM kI pradhAnatA hotI hai / isa prakAra pahale yadyapi bandha ke do bheda kahe gae haiM tathApi kiMcit vizeSa batalAne ke lie yahA~ tIna bhedoM kA ullekha kiyA isI prakAra sUkSmatva bhI pudgala kA hI pariNAma hai / vaha do prakAra kA hotA haiantya aura ApekSika isakA kathana pahale kiyA jA cukA hai, yahA~ kucha vizeSatA kahate haiM gayA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 20 pudgalAnAM pariNAmanirUpaNam 265 mApekSikamucyate / apekSA tAvat-pratItya buddhirucyate, yathA-dyaNukaskandhaH tryaNukaskandhAdyapekSayA sUkSmo bhavati, evaM caturaNukAdIn pratItya-apekSyatryaNukaskandhaH sUkSmo bhavatIti rItyA-ApekSikaM sUkSmatvaM bahuvidha bodhyam / dvividhaM caitat sUkSmatvapaudgalikamucyate, yathA''malakApekSayA badaraM sUkSmaM bhavati evaM-sthUlatvamapi pUrvoktaM dvividhamavagantavyam, antyam ApekSikaJceti / tatrA'ntyaM sthUlatvaM sarvalokavyApini acittamahAskandhe athavotkRSTapradezike draSTavyam / / sthUlatvaM tAvat-paramANupracayapariNAmarUpam-avayavavikAsarUpaM vA vivakSitam / ApekSikaM sthUlatvaM badarApekSayA-''malake, AmalakApekSayA dADime vA'vagantavyam / dvividhamapyetatsthUlatvaM paudgalikapariNAmamavaseyam / evaM saMsthAnaM khalu avayavasannivezarUpaM racanArUpam AkRtivizeSarUpaM draSTavyam / tadvividham, jIvAjIvaparigrahAt / tatra jIvAH-pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyA ekendriyAH dvi-tri-caturindriyAH paJcendriyAzca, eteSAJca jIvAnAM krameNa masUrastibukasUcIkalApapatAkA'nitthaMsthatvasaMsthAnAne pRthivyaptejo vAyuprabhRtInAM paudgalikAni zarIrANi bhavantIti bodhyam / tatrApi-vikalendriyANAM trayANAmapi-dvitricaturindriyANAM huMDakaM saMsthAnaM bhavati / paJcendriyANAM punaH Sa ividhaH zarIrasannivezo yathAyogya nAmakarmodayaniSpannaH samacaturasra-nyagrodha-sAdi-kubja-vAmana-huNDalakSaNo bodhyaH uktaJcajo sUkSmatva antima ho, vaha antya kahalAtA hai / antya sUkSmatva paramANu meM hI pAyA jAtA hai, kyoMki paramANu hI saba se adhika sUkSma hai, usase adhika sUkSmatva kisI anya vastu meM nahIM hotA / jo sUkSmatva kisI dUsarI vastu kI apekSA se mAnA jAtA hai vaha ApekSika kahalAtA hai / jaise dyaNuka skandha tryaNuka skandha kI apekSA sUkSma hai, tryaNuka caturaNuka kI apekSA sUkSma hai / isa prakAra ApekSika sUkSmatva aneka prakAra kA hotA hai / yaha donoM hI prakAra kA sUkSmatva paudgalika hI hai / sthUlatva bhI isI prakAra do taraha kA hai-antya aura ApekSika / antya sthUlatva sarvalokavyApI acitta mahAskandha meM pAyA jAtA hai, kyoMki usase adhika sthUla anya koI pudgala nahIM hotA / ApekSika sthUlatva bera kI apekSA Amale meM, aura Amale kI apekSA dADima meM hotA hai / paramANuoM ke pracaya pariNAma ko athavA avayavoM ke vikAsa ko sthUlatva kahate haiM / yaha donoM prakAra kA sthUlatva paudgalika hai| saMsthAna kA artha AkRti hai| AkRti avayavoM kI amuka prakAra kI racanA se banatI hai / saMsthAna do prakAra ke haiM-jIva kA aura ajIva kA / pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya aura vanaspatikAya, ye ekendriya jIva haiM aura dvIndriya, trIndriya, caturindriya tathA paMcendriya jIva anekendriya hai / ina pRthvI ap tejaskAya Adi jIvoM ke zarIra kA saMsthAna krama se masUra ke samAna, stibuka ke samAna, sUcIkalApa ke samAna, patAkA ke samAna aura anitthaMstha hotA hai / inameM jo dvIndriya, trIndriya aura caturindriya nAmaka tIna vikalendriya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 tullaM vitthaDa bahulaM, ussehabahuMca maDahakohuMca / hiDDillakAyamaDa haM, savvatthA saMThiyaM huMDaM // iti // " tulyaM vistRtabahulama, utsedhabahulaJca maDamakoSThaJca / adhastanakAyamaDamaM, sarvatrAsaMsthitaM huNDam // 1 // iti " ajIva parigRhItaM saMsthAnaM vRtta - tryatra caturasrA -ssyata-parimaNDalabhedAt paJcavidhaM bhavati, tatra vRttaM saMsthAnaM dvividhaM bhavati, yugmAyugmabhedAt / yugmamapi - punardvividham pratara - ghanabhedAt, evamanya dapi saMsthAnamavaseyam - anitthaMsthaparyantam / itthamuktena vRttAdinA prakAreNa yanna prarUpayituM zakyaM tadanitthaMsthalakSaNaM saMsthAnamavagantavyamiti bhAvaH sarvamidaM saMsthAnaM paudgalikaM vartate / evamekatvadravyapariNativizleSalakSaNo bhedaH paJcavidho bhavati, autkarika - caurNika-khaNDapratarA-S -'nutaTabhedAt sa ca bhidyamAnapudgaladravyaviSayatvAt pudgala pariNAmalakSaNaH paudgalika ucyate / bhidyamAnapudgaladravyavyatirekeNA'nupalabdherbhinnavastudvayameva bhedo vyapadizyate / tatrautkariko bhedastAvat samutkIryamANadAruprasthakAdiviSayo bodhyaH 1 avayavazacUrNanaM tAvat caurNiko bhedaH kSiptamuSTayAdivat - 2 khaNDabhedastu - khaNDazo vizaraNaM kSiptamRtpiNDAdivat - 3 pratarabhedaH punaH - abhrapaTala bhUrjapatrAdiSu bahuvidhapuTo cchoTanalakSaNo bodhyaH jIva haiM, unakA saMsthAna huMDaka hotA hai / paMcendriyoM kA yathAyogya nAma karma ke udaya se utpanna hone vAlA chaha prakAra kA saMsthAna hotA hai - samacaturasra, nyagrodha, sAdi, kubjaka, vAmana aura huNDaka / kahA bhI hai-- jo saMsthAna caukora ho arthAt jisameM cAroM ora se nApane para samAna mAna ho, vaha samacaturasra kahalAtA hai / jisameM Upara ke avayava bar3e hoM' vaha nyagrodha saMsthAna, jisameM nIce ke avayava bar3e hoM vaha sAdi saMsthAna, jisameM peTa bhItara ghusA ho arthAt jo kubar3A ho vaha kubjakasaMsthAna, jo baunA ho vaha vAmana saMsthAna aura jo sabhI jagaha viSama hobeDhaGgA ho vaha huMDaka saMsthAna kahalAtA hai / ajIva kA saMsthAn pA~ca prakAra kA hotA hai - vRtta, trikoNa, catuSkoNa, Ayata (lambA) aura parimaNDala vRtta saMsthAna yugma aura ayugma ke bheda se do prakAra kA hotA hai / yugma saMsthAna bhI do taraha kA hai - pratara aura ghana isI prakAra anya saMsthAna bhI samajha lene cAhie / jo saMsthAna vRtta Adi kisI rUpa meM bhI na kahA jA sake vaha atitthaMstha kahalAtA hai / ye sabhI saMsthAna paugalika haiM / , tattvArthasUtre kisI vastu ke ekatva kA bhaMga ho jAnA bheda kahalAtA hai / bheda pA~ca prakAra kA hai - autkarika, khaNDa, caurNika pratara aura anuttara / bheda vibhakta hone vAle pudgaladravya meM hI hotA hai, ataeva vaha paugalika hai / vaha pudgala ke atirikta kisI bhI anya dravya meM nahIM hotA / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniyuktizca a. 2 sU0 20 pudgalAnAM parimANanirUpaNam 267 4 anutaTabhedastu-vaMzekSudaNDatvaguptATanAdikalakSaNo'vagantavyaH-5 ete sarve'pi bhedAH paudgalikA bhavanti prAguktayukteH / evaM tamazchAyA''tapodyotAzca pudgaladravyapariNAmajanyA bhavanti / tathAhi-tamastAvadandhakAraH pudgaladravyasyaiva pariNAmo bodhyaH, dRSTipratibandhakatvAtkuDyAdivat, AvarakatvAt-paTAdivat / chAyA'pi tAvat-pudgalapariNAmAtmikA bhavati, udakavATavAdivat-ziziratvAt , ApyAyakatvAcca / evamAtapo'pi-pudgaladravyapariNAmo bhavati, agnyAdivat , tApakatvAt-svedajanakatvAt-uSNatvAcca / evam-udyotazcApi candrikAdeH prakAzavizeSasvarUpaH pudgaladravyapariNAmo bodhyaH jalAdivadAhlAdakatvAt-agnyAdivat prakAzamayatvAcca / evaM padmarAga-nIlamaNi-hIrakopalAdInAmuddyoto'pi pudgaladravyapariNAmo'vaseyaH, jalAdivadanuSNazItatvAt tasmAt-tamazchAyAdimUrtadravyavikAratvAtpaudgalikaH / athA-'ndhakArAtmakasya tamaso dravyaguNakarmaniSpattivaidhAt na tat pudgaladravyapariNAmaH / apitu-bhAvAbhAvAtmakameva / yadi ca-tamo dravyaM syAt , tadA-'nityatvAd ghaTAdidravyavanniSpadyeta, yatazca-dravyavaniSpadyamAnatvA'bhAvAt , amUrtatvAt , sparzarahitatvAt , prakAzaviruddhatvAt , paramANubhirakRtatvAcca na tamaH pudgaladravyapariNAmaH / __ cIrI jAne vAlI lakar3I Adi meM autkarika bheda hotA hai| kisI vastu kA cUrAcUrA ho jAnA caurNika bheda hai mRtpiDa kI taraha khaMDa-khaMDa honA khaNDabheda hai, abhraka (moDala) yA bhojapatra Adi ke samAna taha ke taha alaga-alaga honA pratara bheda hai / bAMsa yA Ikkha ke samAna kisI ke chilake alaga ho jAnA anuttara bheda hai / pUrvokta yukti ke anusAra ye sabhI bheda paudga lika haiM / isI prakAra andhakAra, chAyA, Atapa aura udyota bhI pudgaladravya ke hI pariNAma haiN| andhakAra pudgala kA hI pariNAma hai, kyoMki vaha dekhane meM rukAvaTa DAlatA hai, jaise divAla, athavA AvaraNakartA hone ke kAraNa vaha paTa Adi ke samAna paudgalika hai / chAyA bhI pudgala kA pariNAma hai, kyoMki vaha zItala aura tRptijanaka hotI hai, jaise jala aura vAyu / isI prakAra Atapa bhI saMtApajanaka hone se, svedajanaka hone se aura upNa hone se agni Adi ke samAna paudgalika hai / isI prakAra candrikA Adi kA prakAzarUpa udyota bhI pudgaladravya kA pariNAma hai, kyoMki vaha AhlAdaka hotA hai, jaise jala Adi athavA vaha prakAza maya hotA hai, jaise agni Adi / isI prakAra padmarAga, nIlama hIrA Adi maNiyoM kA udyota bhI pudgaladravya kI hI paryAya hai, kyoMki vaha anuSNa-azIta (na garama, na zItala) hotA hai, jaise jalAdi / isa prakAra andhakAra aura chAyA Adi mUrta dravya kA kArya hone se paudgalika hai / zaMkA-aMdhakAra paudgalika nahIM hai, kyoMki vaha dravya guNa aura karma se vilakSaNa hai / vaha bhAvAbhAva rUpa hai / andhakAra agara dravya hotA to anitya hone ke kAraNa ghaTa Adi ke samAna usakI utpatti honI cAhie thI, magara dravya ke samAna utpanna nahIM hone ke kAraNa, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 tattvArthasUtre nApi--tamo guNaH sambhavati, tadAzrayA'nupalabdheH, guNasya-dravyAzritatvenaivopalabhyamAnatvAt, prakAzaviruddhatvAcca, / evaM-tamaH karmA'pi na sambhavati, karmaNo'pi-dravyAzritatvenaivopalabhyamAnatvena tamasa AzrayA'nupalabdheH / tamo yadi kriyA syAt, tarhi tasya kriyArUpasya tamasaAzrayo'pi kazcidupalabhyeta, yatazca-tasyAzrayo nopalabhyate, ato na tamaH kriyApi bhavitumarhati, apitu-tejaso yatrA'bhAvo bhavati tatraiva-tama upalabhyate, tejaso dravyAntarAvaraNAccAndhakAro bhavati / tasmAt-tejo'bhAva eva tamaH na tu pudgalapariNAmaH iticet ? maivam / tamastAvat paudgalameva kuDyAdivat--vyavadhAnakriyAsAmarthyAt, mUrtatvAt , sparzavatvAt , paramANukRtatvAcca / tathAca amUtatva-sparzarahitatva--paramANvakRtatvAnAM hetutrayANAM tamaso'paudgalikatvasAdhakAnAmasiddhatvAt / ____ atha tamaso mUrtatvAdimatve kathaM na - sparzAdaya tatra saMlakSyante'smAbhiriti cet-atrocyate tamasastathAvidhapariNatizAlitvAt-gavAkSadRzyareNusparzAdivat tasya sparzAdayo nA'nubhUyante / tathA jalasyAgninA virodhaH, evaM taijasaprakAzena saha tamaso'pi pudgalapariNAmasya virodho bhavati, alindakasthApitapradIparazmInAM puSkarA-''vartakadhArAbhirapyanupaghAtAt na sarvathA jalA'nalayorvirodha eva, apitu--utpattisthAna eva virodho bodhyaH / yadi-paudgalikaM na syAt tadA-tejo'bhAvena-tamasA prakAzasya virodho na syAt iti bhAvaH / "uktaJcottarA'dhyayane 28 adhyayaneamUrta hone ke kAraNa sparza se rahita hone ke kAraNa prakAza se viruddha hone ke kAraNa aura paramANuoM dvArA utpanna na hone ke kAraNa vaha pudgala, drabya kA pariNAma nahIM ho sktaa| andhakAra guNa bhI nahIM ho sakatA, kyoMki usakA AdhAra upalabdha nahIM hotA / guNa dravya ke Azrita hI hotA hai / prakAza kA virodhI hone se bhI andhakAra guNa nahIM ho sktaa| / andhakAra karma bhI nahIM hai, kyoMki karma bhI kisI na kisI dravya ke Azrita hI hotA hai aura andhakAra kA koI Azraya upalabdha nahIM hotA / andhakAra yadi kriyArUpa hotA to usakA koI Azraya bhI pratIta hotA, magara usakA koI Azraya upalabdha nahIM hotA, ataeva use kriyA nahIM mAnA jA sakatA / jahA~ teja kA abhAva hotA hai vahIM andhakAra kI pratIti hotI hai / teja jaba kisI dUsare dravya se AvRta ho jAtA hai tabhI andhakAra hotA hai / isase yahIM siddha hotA hai ki andhakAra pudgala kA pariNAma nahIM varan teja kA abhAva hI hai| samAdhAna-yaha kahanA yuktisaMgata nahIM / andhakAra paulika hai, kyoMki vaha vyavadhAna kriyA meM samartha hotA hai, mUrta hai, sparzavAn hai aura paramANuoM se utpanna hotA hai, jaise dIvAra ataeva andhakAra ko apaugalika siddha karane ke lie prayukta Apake amUrttatva, sparzarahitatva aura paramANu-akRtakatva, ye tInoM hetu asiddha haiN| zaMkA-agara andhakAra mUrta hai to hama logoM ko usake sparza Adi kI pratIti kyoM nahIM hotI ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuSitazca a 2 sU 21 pudgalame danirUpaNam 269 " saMbaMdhayAra - ujjoo pabhAchAyAtavo vA / vaNNarasagaMdhaphAsA puggalANaM tu lakkhaNaM // 12 // " egataMca puhuttaM ca saMkhAsaMThANameva ca / saMjogAya - vibhAgAya pajjavANaM tu lakkhaNaM // 14 // chAyA - "zabdAndhakArauddyotaH prabhAchAyA''tapa iti vA / varNarasagandhasparzAH pudgalAnAntu lakSaNam / " ekatvaJca pRthaktvaJca saMkhyAsaMsthAnameva ca / saMyogAzca vibhAgAzca paryavANAM tu lakSaNam || iti // 20 // mUlasUtram - "poggalA duvihA paramANuNo khaMdAya " // 21 // chAyA - pudgalAH dvividhAH paramANavaH skandhAzca - " // 21 // tatvArthadIpikA - pUrvoktA rUpa-rasa- gandha - sparza- pariNatizAlinaH pudgalA dvividhAH prajJaptAH, paramANavaH - skandhAzca / tathA ca - pudgalajAtIyatve satyapi niravayava - sAvayavabhedena prAptAnantye'pi teSAM sthUla-sUkSmabhedena dvaividhyamavagantavyam / tatra - paramANupudgalA asmadAdIndriyavyApArAtItAH kevalasaMzabdena samadhigamyA bhavanti teSAM niravayavatvAt - sUkSmatvAcca / skandhapudgalAzca-grahaNAdAnAdivyapAra samarthAH bhavanti, sthUlatvAt - sAvayavatvAcceti bhAvaH / 1 samAdhAna--jaise gavAkSa meM rajaH kaNa dikhalAI dete haiM para unakA sparza pratIta nahIM hotA, usI prakAra andhakAra kA pariNamana aisA vilakSaNa hai ki hameM usake sparza kI pratIti nahIM hotI / jaise agni ke sAtha jala kA virodha hai, vaise hI prakAza ke sAtha andhakAra kA virodha hai / kisI barANDe meM rakkhe hue dIpaka kI razmiyoM kA upaghAta puSkarAvartta megha kI mUsala jaisI dhArAe~ bhI nahIM kara sakatIM / ataeva jala aura anala (agni) kA sarvathA hI virodha ho yaha bAta nahIM hai apitu utpattisthAna meM hI unakA virodha hotA hai / agara andhakAra paulika na hotA to usake sAtha prakAza kA virodha bhI nahIM ho sakatA thA / uttarAdhyayana sUtra veM adhyayana meM kahA hai 28 'zabda, andhakAra, udyota prabhA, chAyA, Atapa, varNa, rasa, gaMdha, aura sparza yaha saba pudgaloM ke lakSaNa haiM / 'ekatva, pRthaktva, saMkhyA, saMsthAna, saMyoga aura vibhAga, ye saba paryAyoM ke lakSaNa haiM // 20 // mUlasUtrArtha -- "poggalA duvihA" ityAdi / sUtra 21 pudgala do prakAra ke hote haiM paramANu aura skaMdha // 21 // tattvArthadIpikA - pUrvokta rUpa, rasa, gaMdha aura sparza vAle pudgala do prakAra ke kahe gae haiM- paramANu aura skandha / yadyapi ina donoM meM pudgalatva jAti samAna hai, phira bhI avayavavihIna (rahita) hone se aNu sUkSma hai aura sAvayava hone se skaMdha sthUla hotA hai / yahI donoM meM antara hai / paramANu hamArI indriyoM se agocara haiM, sirpha anumAna aura Agama se zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 tattvArthasUtre uktaJca-sthAnAGgasUtre 2-sthAne3-uddezake 82-sUtre-"duvihA poggalA paNNattA, taMjahAparamANupoggalA, noparamANupoggalA ceva " iti / dvividhAH pudgalAH prajJaptAH, tadyathA-- paramANupudgalA:-noparANupudgalAzcaiva, iti // 21 // ___ tattvArthaniyuktiH- pUrvaM pudgalAH pratipAditAH samprati teSAM bhedAn saMkSepataH pratipAdayitumAha"poggalA duvihA-" ityAdi / pudgalAstAvat dvividhAH prajJaptAH, paramANavaH skandhAzca, tatrA-SNyante ityaNavaH paramAzca te aNavaH paramANavaH sUkSmatvAt teSAmasmadAdIndriyavyApArA'viSayatvAt kevalasaMzabde samadhigamyatvaM vartate, na tvindriyaviSayatvam-tathAcoktam -. "kAraNameva tadantyaM, sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / ekarasagandhavoM, dvisparzaH kAryaliGgazca--- // 1 // iti / sarveSAmeva vyaNukaskandhaprabhRtisthUlasUkSmabhedayAvadacittamahAskandhaparyantakAryamprati paramANavaH kAraNam, taca-kAraNam antyam , ante'vasAne vartate ityantyam sakalakAryabhedaparyantabartitvAt / tatrayaNukAdimahAskandhaparyantasya mUrtasya vastunaH paramANavaH kAraNam, amUrtasya-jJAnAderAtmAdayaH kAraNam, tadubhayamapi kAraNaM na sarvathA vinaSTaM bhavati / tathAsati-tasyA-'satvApattiH syAt na vA tAdRgavasthaM tadubhayaM kiJcijanayati. gaganakusumavat , te ca paramANavaH sUkSmA niravayavA nityAzca jAne jAte haiM / ve niravayava aura sUkSma hote haiM / skaMdharUpa pudgala hamAre grahaNa meM A sakate haiM, kyoMki ve sAvayava aura sthUla hote haiN| sthAnAMgasUtra ke dUsare sthAnaka ke tIsare uddezaka ke 82 veM sUtra meM kahA hai pudgala do prakAra ke haiM--paramANupudgala aura noparamANu pudgala // 21 // tattvArthaniyukti--pahale pudgaloM kA pratipAdana kiyA jA cukA hai, aba saMkSepa meM unake bhedoM kA nirUpaNa karate haiM-pudgala do prakAra ke haiM--paramANu aura skandha / parama aNu ko paramANu kahate haiN| paramANu itane sUkSma hote haiM ki ve hamArI indriyoM ke viSaya nahIM ho skte| unheM anumAna aura Agama pramANa se hI jAnA jA sakatA hai| kahA bhI hai paramANu kAraNa hI hotA hai, kArya nahIM, tathA sUkSma aura nitya hotA hai / usameM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa aura do sparza hote haiN| kArya hI usakA liMga hai arthAt skaMdha se usakA anumAna kiyA jAtA hai| jitane bhI dvayaNuka se lekara acitta mahAskaMdha paryanta skandha haiM, unakA kAraNa paramANu haiM; kyoMki paramANuoM ke mela se hI unakI niSpatti hotI hai baha antya hai, kyoMki samasta bhedoM ke anta taka vyApta rahatA hai / dvayaNuka se lagAkara mahAskandha taka kI mUrta vastuoM kA kAraNa paramANu haiM / amUrta jJAnAdi ke kAraNa AtmA Adi haiM / ina donoM kAraNoM kA sarvathA vinAza nahIM hotA / aisA ho to usakI asattA kI prApti ho jAe aura usa avasthA meM ve kisI ko utpanna na kara sakeM, jaise ki AkAzakusuma kisI ko utpanna nahIM kara sakatA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 2. sU. 21 pudgalabhedanirUpaNam 271 bhavanti evam pratyekaM te ekarasagandhavarNavanto dvisparzavantaH kAryaliGgAzca bhavanti / tatra - paramANavAtmAdi pariNAmikAraNaM bhavati, tasya paramANoH Atmanazca satve dyaNukAdi - jJAnAdi vA kAryaM bhavatyeva, paramANo rAtmazcA'satve na te kArye bhavataH / tathAca - yasmin sati yasya sadbhAvo bhavatyeva, tadabhAve ca yad na bhavatyeva, tatkAryaM vyapadizyate / tadanyatkAraNaM bodhyam, "tatsatve tatsattA" "tadabhAve - tadabhAvaH - " ityanvayavyatirekayoH kAryakAraNabhAvaniyAmakatvAt, etena yasmin sati kAryaM bhavatyeva, tadanyathA ca na bhavatyevetyavadhAraNamanupapannam, karavIrotpatteraruNotpalaphalAt- svakANDAt svabIjatvAcca dRSTatvAt, dUrvotpattezca golomA''vilomAdibhyaH, gomayAdibhyo vRzcikotpattezca darzanAt ityapi samahitam / kAraNe satyeva kAryotpattiriti niyamasya sarvatraiva vyavasthitatvAt, tathAvidhakAryotpAdakatayA'ruNotpalAdigomayAdInApi kAraNatvopapatteH / evaM prakRte'pi paramANuSu satsu bhavatyeva dyaNukAdikam, Atmani ca sati bhavatyeva jJAnAdikamiti bhAvaH / saMkSepataH pariNAmikAraNApekSAH pariNAmAH pratisvamutpattimAsAdayanti, kAraNavaikalye tu mantrapratibaddha viSamAraNazaktivat kAryANi na prAdurbhavanti evameva kartRnimittApekSArUpANi kumbhakAradaNDAkAzAdIni kAraNAnyapi ukta dizaiva nirUpaNIyAnIti bhAvaH / 1 paramANu sUkSma, niravayava aura nitya haiM / pratyeka paramANu meM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa aura do sparza hote haiM / kArya se paramANuoM kA anumAna kiyA jAtA hai / paramANu dvaNuka Adi kA upAdAna kAraNa hai aura AtmA jJAna kA upAdAna kAraNa hai / paramANu aura AtmA ke astitva meM dvaNuka Adi aura jJAna Adi kArya hote hI haiN| agara paramANu kA aura AtmA kA abhAva mAnA jAya to unake pUrvokta kArya utpanna nahIM ho sakate / jisake hone para hI jo hotA hai aura jisake abhAva meM jo nahIM hotA, vaha usakA kArya-kAraNa kahalAtA hai / amuka ke hone para hI amuka kA honA-- jaise agni ke hone para hI dhUma kA honAaura amuka ke na hone para amuka kA na honA - jaise agni ke abhAva meM dhUma kA na honA-yaha anvayavyatireka kahalAtA hai / isI ke adhAra para kArya kAraNabhAva kA nizcaya kiyA jAtA hai / arthAt isI hama jAnate haiM ki agni kAraNa aura dhUma kArya hai / jisake hone para kArya hotA hI hai aura jisake abhAvameM nahIM hI hotA hai isa prakAra ET avadhAraNa karanA ayukta hai kyoMki karavIra kI utpatti lAla kamala ke phala se, apanI zAkhA se aura apane bIja se bhI dekhI jAtI hai, dUba kI utpatti gAya ke romoM se aura bheDake romoM Adi se hotI hai aura gobara Adi se bicchU kI utpatti dekhI jAtI hai isakA samAdhAna ho jAtA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 tattvAryasUtre paramANoH sUkSmatvaJcA''gamataH samadhigamyamasmadAdibhiH, dravyArthikanayena ca tasya nityatvamavaseyam paryAyArthikanayena tu-nIlAdibhirAkAraiH paramANoranityatvamavagantavyam na tataH paramaNutaraM kimapi dravyaM vartate, ataH paramANurityucyate, evaMvidhaH sa paramANuH paJcAnAmapi tiktAmlamadhurakaTukaSAyANAM rasAnAmanyatamena rasena yukto bhavati, dvayozca surabhi-durabhigandhayo rekena gandhena, paJcavighasya-zuklakRSNaharitapItaraktavarNAnAmanyatamena varNena ca yukto bhavati, caturNAJca-sparzayugmAnAM madhyenAviruddhena sparzadvayena yuktazca bodhyaH / evaM kAryeNA'smadAdipratyakSadRzyena bAdarapariNAmazAlinA'nekavidhena pudgalAdiskandhAtmakena sa paramANuH liGgayate- samadhigamyate iti kAryaliGgazca draSTavyaH skandhapudgalastu avayavIbAdaraH pratyakSadRzyo bhavati, paramANavaH abaddhAH paraspareNA'saMyuktA bhavanti, skandhAstu-bAdarapariNAmapariNatA aSTasparzAH baddhA eva paramANusaMghAtAH bhavanti / sUkSmapariNAmazAlinaH punaH skandhAzcatuHsparzAH paramasaMhatyA ca vyavAsthatA bhavantIti bhAvaH tathAca pradezamAtrabhAvinA sparzAdiparyAyANAmutpattisAmarthyena paramAgame aNyante-sAdhyante kAryaliGgaM dRSTvA sadrUpatayA pratipAdyante ityaNavaH, paramAzcate aNavaH paramANavaH iti paramANupadavyutpattyA sUkSmatvAt AtmAdayaH AtmamadhyA AtmAntAzca bhavanti tathAcoktam kAraNa ke hone para hI kArya kI utpatti hotI hai, yaha niyama sarvatra lAgU hotA hai / una-una kAryoM ke janaka hone se lAla kamala Adi aura gobara Adi bhI kAraNa hI siddha hote haiN| isI prakAra yahA~ bhI paramANuoM ke hone para hI dvayaNukAdi hote haiM aura AtmA ke hone para hI jJAna hotA hai| yaha bhAva hai / kAraNa ke abhAva meM yA vikalatA meM kArya kI utpatti nahIM hotI, jaise viSa meM mAraNa zakti hone para bhI yadi vaha zakti maMtra ke dvArA pratibaddha ho gaI ho to usake dvArA mAraNa-kArya nahIM hotA / kartA rUpa nimitta kI apekSA rakhane bAle kumbhakAra, daMDa, AkAza Adi kAraNoM kA nirUpaNa bhI pUrvokta prakAra se hI kara lenA caahie| hama logoM ko paramANu kI sUkSmatA Agama se jAna kara dravyArthikanaya kI apekSA se nityatA samajhanI cAhiye / paramANu se adhika choTA anya koI dravya nahIM hai isI kAraNa vaha paramANu kahalAtA hai / aisA yaha paramANu tikta Amla, madhura, kaTuka aura kaSAya rasoM meM se kisI eka rasa se yukta hotA hai, surabhi aura durabhi gandhoM meM se eka gandha vAlA hotA hai, zukla, kRSNa, harita, pIta aura rakta-ina poMca varNa meM se eka varNa vAlA hotA hai aura cAra sparzayugaloM meM se avirodhI do sparzI se yukta hotA hai| bAdara pariNAma vAle aneka prakAra ke pudgala Adi kAryoM se, jo hameM pratyakSa dikhAI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 21 pudgalabhedanirUpaNam 273 "attAdi attamajhaM attattaM va iMdiye gejjhaM / jaM davvaM avibhAgI taM paramANu vijANehi // 1 // iti "AtmAdi-Atmamadhyam AtmAntaM naiva indriyagrAhyam / yavyam-avibhAgi taM paramANu vijAnIhi // 1 // iti evaM sthUlabhAvena grahaNanikSepaNAdi vyApAraskandhanAt skandhA iti saMjJAyante / kvacitpunArUDhau satyAM kriyAyA upalakSatayA samAzrayaNAd grahaNAdivyApArA'yogyeSvapi yaNukAdiSu skandha iti saMjJA pravartate, pudgalAnAmanantabhedatve'pi paramANujAtyA-skandhajAtyA ca dvaividhyamApadyamAnastaiH sarve gRhyante iti tajjAtyAdhArAnantabhedAn sUciyatuM bahuvacanamuktam / tatra-pudgalaparamANava sparzarasagandhavarNazAlino bhavanti / skandhAtmakapudgalAH punaH zabdAndhakArodyotaprabhAchAyA''tapasUkSmatvabAdaratvasaMsthAnabhedavanto bhavanti, sparzarasagandhavarNavantazca / evaJca "aNava: kAyaliGgAH syu dvispAH primnnddlaaH| ekavarNarasA nityAH syuranityAzca paryAyaiH // 1 // " ityuktaM saGgacchate // 21 // dete haiM, paramANu kA anumAna kiyA jAtA hai| isa kAraNa vaha kAryaliMga kahalAtA hai / skandhapu dgala sAvayava bAdara aura pratyakSa dRzya hotA hai / paramANu abaddha hote haiM / skaMdha meM AThoM sparza pAye jA sakate haiM aura ve paramANuoM ke piNDa hone ke kAraNa baddha hI hote haiN| sUkSmapariNAma vAle skaMdha cAra sparzavAle hote haiM aura parama saMhati se vyavasthita hote haiM isa prakAra pradezamAtrabhAvI sparza Adi paryAyoM ke utpattisAmarthya se paramAgama meM jo kArya rUpa liMga ke dvArA sAdhe jAte haiM -sarUpa meM pratipAdana kiye jAte haiM-- ve aNu kahalAte haiM / parama aNu ko paramANu kahate haiM / atyanta sUkSma hone ke kAraNa vaha svayaM hI apanI Adi, svayaM hI apanA madhya aura svayaM hI apanA anta hai| tAtparya yaha hai ki eka apradezI hone ke kAraNa usameM Adi madhya aura anta ke vibhAga nahIM hotaa| kahA bhI hai 'jo dravya Adi madhya aura anta ke vibhAga se rahita hai, jo indriyoM dvArA grAhya nahIM hai aura jo nirvibhAga hai, use paramANu samajhanA caahie|' jo pudgala sthUla hone ke kAraNa grahaNa kiyA jA sake, rakkhA jA sake, anyAnya vyavahAroM meM A sake vaha skandha kahalAtA hai / yadyapi dvayaNuka Adi koI-koI sUkSma skandha grahaNa nikSepa Adi vyavahAroM ke yogya nahIM hote tathApi rUr3hi ke anusAra ve bhI skandha kahalAte haiM / pudgaloM ke yoM to ananta bheda haiM magara paramANu aura skaMdha ke bheda se vaha do prakAra ke hI haiN| ina do bhedoM meM hI una saba kA samAveza ho jAtA hai / vyaktizaH vaise hI paramANu bhI ananta haiM aura skaMdha bhI ananta haiM, yaha sUcita karane ke liha vahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai / inameM se pudgalaparamANu sparza, rasa, gaMdha aura varNa vAle hote haiM aura skandhapudgala zabda, andhakAra,, udyota, prabhA, chAyA, Atapa, sUkSmatva, bAdaratva, saMsthAna aura bheda vAle hote haiM aura zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 tattvArthasUtre mUlasUtram-"egattapuhuttehiM kaMdhA puhutteNa paramANU ya" // 22 // chAyA--ekatva pRthaktvAbhyAM skandhA pRthaktvena paramANavazca // 22 // tatvArthadIpikA-pUrva pudgalAnAM parANuskaMdhabhedAd dvaividhyamuktam samprati-paramANupudgalasya skandhapudgalasya cotpattihetumAha-egattapuhattehiM" ityAdi ! ekatva-pRthaktvAcca skandhA utpadyante pRthaktvena paramANavazvotpadyante / tatra---pRthagbhUtAnAM paramANupudgalAdInAM saMghAtApattirekatvam / tasmAt-saMghAtAnAM ca teSAM dvitIyanimittavazAt vidAraNalakSaNo bhedaH pRthaktvam tasmAcca skandhA utpadyante tadyathA--dvayo pudgalaparamANvoH saMghAtalakSaNAd ekatvAd dvipradezaH pudgalaskandhaH utpadyate / evaM dvipradezasya skandhasya paramANo caikasya saMghAtalakSaNAdekatvAt trayANAM vA paramANUnAM saMghAtalakSaNAdekatvAt tripradezaH skandha utpadyate, dvayoDhipradezayoH saMghAtalakSaNAdekatvAdvA caturNA paramANUnAM saMghAtalakSaNAdekatvAdvA catuH pradezaH skandha ucyate / / evaM saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantAnAmanantAnAM ca saMghAtalakSaNAdekatvAt tAvatpradezAH skandhA utpadyante evameteSAmeva dvipradezaskandhaprabhRtisaMkhyeyAsaMkhyeyA-'nantA'nantAnantapradezaskasparza, rasa, gaMdha, varNa vAle bhI / ataeva yaha kathana saMgata ho jAtA hai ki 'aNu apane kArya (ghaTa Adi) ke dvArA hI jAne jAte haiM, do sparza vAle, eka varNa, eka rasa aura eka gaMdha vAle hote haiM / dravya kI apekSA se nitya aura paryAya kI apekSA se anitya bhI hote haiM // 21 // mUlasUtrArtha- "egatta puhuttehiM khaMdhA" ityAdi / __ skaMdhoM kI utpatti ekatva se, pRthaktva se tathA ekatvapRthaktva se hotI hai, paramANu sirpha pRthaktva se utpanna hotI haiM // 22 // tattvArthadIpikA-paramANu aura skandha ke bheda se pudgala ke do bheda pahale kahe jA cuke hai, aba paramANu aura skandha kI utpatti kA kAraNa batalAte hai skandha ekatva se, pRthaktva se aura ekatva-pRthaktva donoM se utpanna hote haiM / paramANuoM kI utpatti sirpha pRthaktva se hI hotI hai| jo paramANu yA skaMdha alaga-alaga hoM, unakA saMghAta ho jAnA arthAt Apasa meM mila jAnA yA piNDa rUpa meM pariNata ho jAnA ekatva kahalAtA hai / isake viparIta koI anya nimitta milane se mile hue pudgaloM kA bichur3a jAnA alaga-alaga ho jAnA pRthaktva kahalAtA hai / skaMdhoM kI utpatti ina donoM kAraNoM se hotI hai| jaise do paramANuoM ke milane se dvipradezI skaMdha utpanna hotA hai / isI prakAra dvipradezI skandha aura eka paramANu ke milane se athavA tIna paramANuoM ke milane se tripradezI skandha bana jAtA hai / do dvipradezI skandhoM ke milane se athavA eka tripradezI skaMdha aura eka paramANu ke milane se athavA cAra paramANuoM ke milane se catuH pradezI skandha bana jAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 22 paramANuskandhAnAmutpattihetukathanam 275 ndhAnAM paryantavartinaH skandhAdekadezasya paramANobhinnatva lakSaNAt-pRthaktvAt tannyUnaH skandho yAvad dvipradezaskandhaparyantAH skandhA utpadyante / evam--saMghAtabhedalakSaNAd ekatva-pRthaktvAcca ekasAmayikAd dvipradezAdayaH skandhAH utpadyante anyato bhedena pRthaktvalakSaNena anyasya saMghAtalakSaNenaM ekatveneti / evam-saMghAtAnAM dvitIyanimittavazAd vidAraNarUpabhedalakSaNapRthaktvAdeva paramANurutpadyate, na tu pRthagbhUtAnAM saMghAtalakSaNAdekatvAt paramANurutpadyate iti bhAvaH // 22 // tattvArthaniyuktiH--- pUrvasUtre pudgaladravyANAM paramANulakSaNaH-skandhalakSaNazca pariNAmaH pratipAditaH sa ca-tathAvidhaH pariNAmaH kim anAdi Ahosvit sAdiH ? ityAzaGkAH samAdhAtuH sAdirasau pariNAmo bhavati natvanAdiH utpattimattvAt ataHparamANuskandhAnAmutpattihetumAha 'egattapuhuttehi' ityaadi| ekatvapRthaktvAbhyAM pudgalAnAM skandhAH utpadyante pRthaktve ca pugadalAnAM paramANava utpadyante paramArthatastu-saMhRtatvalakSaNAdekatvAt, bhinnatvalakSaNAt pRthaktvAt saMghAtabhedalakSaNAt ekatva isI prakAra saMkhyAta, asaMkhyAta, ananta aura anantAnanta paramANuoM athavA choTechoTe skandhoM yA skaMdhoM aura paramANuoM ke mela se utane hI pradeza vAle skaMdha utpanna hote haiN| isa prakAra jaise ekatva se skaMdha utpanna hote haiM, usI taraha pRthaktva arthAt bheda se utpanna hote haiN| jaba kisI bar3e skaMdha meM se eka paramANu pRthak ho jAtA hai to vaha choTA skaMdha raha jAtA hai / yaha bhI skaMdha kI utpatti hai / jaba eka bar3A skaMdha do bhAgoM meM yA aneka bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai to apekSAkRta choTe-choTe aneka skaMdhoM kI utpati hotI hai| agara una choTe-choTe skaMdhoM meM bhI pRthaktva paidA ho jAya to aura adhika choTe aneka skaMdha utpanna hote haiM / isa prakAra dvipradezI skaMdha taka bheda se utpanna ho sakate haiN| ___ kabhI-kabhI aisA hotA hai ki eka bar3e skaMdha kA eka bhAga pRthak huA aura dUsare skaMdha kA bhAga usameM mila gayA, yahA~ ekatva bhI huA aura pRthaktva bhI huA / isa ekatva pRthaktva se bhI skaMgha banate haiN| kintu paramANu kI utpatti ekatva arthAt saMghAta se nahIM hotI vaha bheda-pRthaktva se hI utpanna hotA hai| jaba kisI skaMdha meM se eka pradeza pRthak hokara svatantra ho jAtA hai, taba paramANu kahalAne lagatA hai / isa prakAra paramANu pRthaktva se hI utpanna hotA hai // 22 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM pudgaloM kA paramANu rUpa aura skaMdharUpa pariNamana batalAyA gayA hai, magara vaha pariNamana kyA anAdi hai athavA sAdi ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie--vaha pariNamana sAdi hai, anAdi nahIM hai, kyoMki vaha utpattimAn hai-paramANuoM aura skaMdhoM kI utpatti kA kAraNa kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 tattvArthasUtre pRthaktvAcca pudgalAnAM dvipradezAdayaH skandhA utpadyante tathAhi-dvayoH paramANupudgalayoH saMghAtabhedalakSaNAt dvipradezaH pudgalaskandha utpadyate / dvipradezaskandhasya paramANozcaikasya trayANAM vA paramANUnAM saMghAtalakSaNAdekatvAt tripradezaH skandha utpadyate evaM tripradezaskandhasya paramANozcaikasya dvayo dviMpradezaskandhayorvA caturNA vA paramANUnAM saMghAtalakSaNAdekatvAt catuHpradezaHskandhaH utpadyate / evaM saMkhyeyAnAmasaMkhyeyAnAmanantAnAmantAnAJca pradezAnAM saMghAtalakSaNAdekatvAt saMkhyeyAsaMkhyeyAnantAnantAnantapradezAH skandhA utpadyante / __evam-eteSAmeva vyaNukAdikrameNA'nantA'nantaparamANukaparyavasAnAnAM skandhAnAM tathA vidhasaMghAtalakSaNAdekatvAtsamutpadyamAnAnAM paryantavartinaH skandhAd yadA-ekaH paramANubhinna san pRthagbhavati tadaikaparamANu bhedAt tannyUnaH skandhaH utpadyante evam--dvitrAdiparamANubhedakrameNA'dho'dho yAvad dvipradezaskandhaH samutpadyate / evam --eta eva pUrvoktA vyaNukaprabhRtayaH skandhAH saMghAtabhedalakSaNAbhyAmekalva-pRthaktvAbhyAmutpadyante / tathAca-bibhAgIyaH kAlaH paramaviruddhazca samayo vyapadizyate, tatraikaismin samaye'bhinnakAle vyaNukaskandhAd ekaH paramANurbhidyate, parazca-paramANu:samameva saMhanyate, tasmAt-saMghAtabhedalakSaNAbhyAmekatva-pRthaktvAbhyAM pUrvoktAH dvipradezAdayaH skandhAH udbhabhavanti. anyasya paramANoH ekatva aura pRthaktva se pudgaloM ke utpanna hote hai aura pRthaktva se pudgaloM ke paramANu utpanna hote haiN| vAstava meM saMghAtarUpa ekatvase, bhedarUpa pRthakatva se aura saMghAtabhedarUpa ekatva-pathaktva se pudagaloM ke dvipradezI Adi skaMdha upanna hote haiM / jaise--do paramANu pudgaloM ke saMghAta rUpa ekatva se arthAt milane se dvipradezI pudgagalaskaMdha utpanna hote hai| eka dvipradezI skaMdha aura eka paramANu ke saMghAta se athavA tIna paramANuoM ke saMghAta se tripradezIskaMdha kI utpattI hotI hai / isI prakAra eka tripradezIskaMdha aura eka paramANuse athavA do dvipradezI skaMdhoM se athavA cAra paramANu se cAra pradezI skaMdha upanna hotA hai| isI taraha saMkhyAta asaMkhyAta, ananta aura anantAnanta pradezoM ke saMghAta rUpa ekatva se saMkhyAta asaMkhyAta ananta aura anantAnanta pradezoM vAle skandha utpanna hote haiM / isI prakAra inhIM dvayaNuka se lekara anantAnantapradezI skaMdho meM jo saMghAtarUpa ekatva se upanna hue haiM, jaba bheda hotA hai / arthAt eka paramANu bhinna hokara alaga ho jAtA hai taba vaha eka paramANu se hIna skaMdha ke rUpa meM upanna hotA hai / isI prakAra yadi usameM se do paramANu nikala jAya yA tIna paramANu alaga ho jAe~ to kramazaH choTA hotA huA vaha antataH dvipradezI skaMdha ke rUpa meM upanna ho jAtA hai| ye dvayaNuka Adi skaMdha saMghAta aura bheda arthAt ekatva aura pRthaktva---donoM se bhI upanna hote zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 20 paramANupudgalAnAmutpattihetukathanam 277 saMghAtenA'nyataH saMghAtAd bhedenetyevaM yaNukaH utpadyate iti bhAvaH / paramANustu-pudgalAnAM bhedalakSaNAt pRthaktvAdevotpadyate, na tu-saMghAtalakSaNAdekatvAt nApi-saMghAtabhedalakSaNAdekatvapRthaktvAdvA paramANurutpadyate iti bhAvaH / / ___atredaM bodhyam-dvayoH paramANvoH saMghAtarUpA'nyonyAzleSapariNAmalakSaNAdekatvAd vyaNukaskandhaH sampadyate / uktaJca sthAnAMgasUtre 2sthAne 3uddezake 82sUtre -- "dohiM ThANehiM poggalAsAhannaMti, taMjahA-saiMvA poggalA sAhannati pareNa vA poggalA sAhannaMti, saiMvA poggalA bhijjati pareNa vA poggalA bhijjati-" chAyAdvAbhyAM sthAnAbhyAM pudgalAH saMhanyante, tadyathA--svayaM vA pudgalAH saMhanyante pareNa vA-pudgalA: saMhanyante, svayaM vA-pudgalA bhidyante, pareNa vA-pudgalA bhidyante iti / uttarAdhyayane 36 adhyayane 11 gAthAyA-muktaJca-egatteNa puhutteNa khaMdhA ya paramANuya-" iti, ekatvena-pRthaktvena skandhAzca-paramANavazca,, iti / atha-niravayordvayoH paramANvoH saMhato satyau kathaM vyaNukaskandho niSpadyate ? tathAhi-tayordvayoH paramANvoH saMzleSaH kiM paraspareNa sarvAtmanA bhavet ? ekadezena vA / tatra-yadi sarvAtmanA saMzleSo'bhyupagamyate, tadA--nikhilamapi jagad ekaparamANumAtra syAt / yadi tu-ekadezena saMzleSa ucyate, tadA-paramANuH sAvayavaH prasajyeta, tasya ekadezatve saavyvtvhaiN| kAla ke sabase choTe niraMza aMza ko samaya kahate haiM / usa eka hI samaya meM koI paramANu kisI dvayaNuka se pRthak huA aura usI samaya meM dUsarA koI paramANu usameM mila gayA to isa bheda aura saMghAta se bhI dvayaNuka skaMdha kI utpatti huI / magara paramANu kI utpatti saMghAta se yA bheda saMghAta se nahIM kintu bheda se hI hotI hai| yahAM yaha samajha lenA cAhie-do paramANuoM ke pArasparika milana rUpa ekatva pariNAma se eka dravyANukaskandha bana jAtA hai| sthAnAMgasUtra ke dUsare sthAna ke tIsare uddezaka ke 82 veM sUtra meM kahA hai-do kAraNoM se pudgaloM kA saMghAta (milana) hotA hai yA to pudgagala svayaM hI saMhata ho jAte haiM yA dUsare ke dvArA saMhata kiye jAte haiM / isI prakAra pudgaloM meM do prakAra se bheda (pRthaktva) upanna hotA hai--yA to ve svayaM hI pRthaka ho jAte haiM yA dUsare ke dvArA pRthak kiye jAte haiN| uttarAdhyayana sUtra ke chattIsaveM adhyayana kI 11 vI gAthA meM kahA hai-ekatva aura pRthaktva ke kAraNa skaMdha aura paramANu upanna hote haiM / ___ zaMkA--niraMza do paramANuoM ke ekatva se dvayaNuka skaMdha kI niSpatti kisa prakAra ho sakatI hai ? una do paramANuoM kA saMyoga sarvAtmanA arthAt eka paramANu meM dUsare paramANu ke pUrNa rUpa meM samAjAne se hotA hai athavA eka deza se hotA hai ? yadi sarvAtmanA saMyoga mAnA jAya to sArA hI jagat eka paramANu mAtra hI hogA kyoMki eka paramANu meM jaba dUsarA paramANu pUrI taraha samA gayA to do paramANuoM ke mila zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 tattvArthasUtre mavazyameva syAt, "seyamubhayataH pAzArajju-" ritinyAyApatyA saMghAto durghaTaH syAt / tasmAt paramANavaH paraspareNA'nAzliSTAH santa eva pratyAsattizAlino gagane kacAH iva samuditA eva samupalabhyante, na vidUravarttina iti na kathamapi paramANudvayasaMzleSeNa vyaNukaskandhaH sambhavatIti cedatrocyate / paramANUnAM rUparasagandhasparzAtmakatvAt te satighAH saMyogakAle savyavadhAnA na parasparavyAptyA vartante rUpAdyavayavatvAt. stambhakumbhAdivat, tathAca paramANuH syAnniravayavaH, syAt-sAvayavo bhavati, dravyabhAvabhedAt / kiJca-dravyAtmanA paramANurekastirohitasakalabhedo vartate tatra--kathaM tAvat prayujyamAnaH sarvazabdo'nekavastuviSayo'pi nirabazeSAbhidhAyitvena loke prasiddhatvAdasambadArtho na syAt. kathaM vA nAnAtvenA'dhyavasitasya vastunaH kasyacidevA'bhidhAyyekadezazabdo nirbhedaparamANuviSaye prasajyamAnaH sAdhyamAnaM pratipatsyate ? tasmAduparyuktavikalpadvayAnusArI vAkyaprayogastAvadatyantaprasiddhalokavyavahAravimukhAnAM kSudrasatvAnAM zabdArthAnabhijJAnAM nitAntaM jaDimAkAntAnAmeva sambhavati, na tu--prakSAvatAM vidaSAmiti. jAne para bhI vaha pahale kI hI taraha eka paramANu mAtra rhaa| isI prakAra jaba usameM tIsarA paramANu milA to bhI vaha paramANu mAtra hI rahA / isa prakAra ananta paramANuoM ke milane para vaha paramANumAtra hI rahegA / isa doSa se bacane ke lie yadi paramANuoM kA saMyoga eka deza se mAnA jAya to paramANu sAvayava arthAt avayaya vAlA mAnanA par3egA / jaba usameM eka deza se saMyoga hotA hai to sAvayava (avayava sahita) hue vinA vaha kisa prakAra raha sakatA hai ? isa prakAra idhara kuA upara khAI kI kahAvata caritArtha hotI hai arthAt donoM pakSoM meM doSa AtA hai| aisI sthiti meM paramANuoM kA saMyoga bana hI nahIM sktaa| samAdhAna- paramANu rUpa rasa, gaMdha aura sparza vAle hote haiM ataH saMyoga ke samaya vyavadhAnayukta paraspara meM vyApta hokara rahate haiM kyoMki unameM rUpa Adi avayava hote haiM, jaise stambha kumbha Adi / isa prakAra paramANu kathaMcit niravayava aura kathaMcit sAvayava bhI hai| dravya se niravayava aura bhAva se sAvayava hai / isake atirikta dravya kI apekSA jaba paramANu eka hai aura usameM kisI prakAra kA bheda nahIM hai to usake lie sarvAtmanA kahakara sarva zabda kA prayoga kaise kiyA jA sakatA hai ? sarva zabda to niravazeSa aneka kA vAcaka hai yaha bAta loka meM prasiddha hai| ataeva sarva zabda kA prayoga karanA asambhava hai / isI prakAra nAnA rUpa meM prasiddha vastu ke kisI eka bhAga kA pratipAdaka ekadeza zabda bheda rahita paramANu ke viSaya meM kaise prayukta kiyA jA sakatA hai ? isa kAraNa uparyukta sarvAtmanA aura ekadezena ina donoM vikalpoM ko prakaTa karane vAlA vAkyaprayoga vahI loga kara sakate haiM jo atyanta prasiddha lokavyavahAra se bhI vimukha haiM, kSata haiM zabda aura artha se athavA zabda ke artha se anabhijJa haiM, aura atyanta hI jar3a hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU.0 22 paramANupudgalAnAmutpattihetukathanam 279 atyantaikAntavAdagrahapahilAnAmeva tathAvidhavikalpadvayaprayojako vacanaprayogaH samudbhavati, na tu--sakala vAdamUrdhanyasyAdvAdasiddhAMtasamAzrayopapannAnupamasAmarthyazAlinAM syAdvAdinAmiti bhAvaH / nahi-paramANvantareNa saha saMghaTamAno'sau paramANu: kenaciddezena saMyujyate, tasya niravayavatvAt / api tu svayamevAvayavo dravyAntarAvayavadravyarahitaH paramANvantareNa saha bhedena yogamAsA. dayati, na tu-paramANvantaramAvizati, sa hi paramANuH sakriyaH paramANusthAnabhUtamAkAzamevAvizati / ___ atha paramANoH yadyAvezo nAsti deze tadA na yogaH prasajyeta parasparamanAzliSTatvAd aGgulavat. iti cenmaivam, AvezataH khalu vayaM yogaM na pratipAdayAmaH api tu niravayavatvAdeva yogamAcakSmahe, tasya ca paramANo dravyapradezAntaraM saMyuktaM yaGgulasyeva na vartate kintu-svayamevAsau yukto bhavati. ityetAvanmAnaM brUmahe, / parasparamanAzliSTatvahetuzcA'nai kAntiko vartate sUkSmacchedapravibhaktabyaGgulaparyantavartinau pradezau nirantarAvasthitau anAvizantAveva saMyuktau bhavataH / na tu pradezasUkSmatvAd dezAntarasyA'sambhavAt , aGgulyau ca yukte bhavataH nirantaratvAt , nahi parasparAvezo bhavati pradezAnAm / tathAsati-yamulAbhAvaprasaGgaH syAt / atha paramANoH vicArazIla vidvAn aisA prayoga nahIM kara sakate / jinake mastaka para ekAntavAda kA bhUta savAra hai, vahI aise do vikalpoM ko prakaTa karane vAlA vacana prayoga kara sakate haiM / samasta vAdoM meM ziromaNi syAdvAda siddhAMta kA Azraya lene se jinameM anupama sAmarthya upanna ho gayA ho aise anekAnta bAdI aise arthahIna vAkyoM kA prayoga nahIM kara sakate / ___ ekaparamANu jaba dUsare paramANu ke sAtha milatA hai to eka deza se nahIM; kyoMki usameM deza arthAt avayava hote hI nahIM hai / apitu svayaM hI avayava dravyAntara ke avayavadravyoM se rahita hokara dUsare paramANu ke sAtha, bheda se saMyoga ko prApta hotA hai| vaha dUsare paramANu meM samA nahIM sakatA / paramANu sakriya hotA hai aura apanI avagAhanA ke sthAna rUpa AkAza meM hI samAyA rahatA hai / zaMkA-agara paramANu kA dUsare paramANu ke sAtha eka deza se bhI praveza nahIM hotA to unakA saMyoga hI nahIM ho sakatA, kyoMki ve paraspara meM AzliSTa nahIM haiM, jaise do uMgaliyoM ke alaga alaga rahane para saMyoga nahIM hotA / samAdhAna- hama eka dUsare meM praviSTa hone ke kAraNa saMyoga nahIM kahate kintu niravayava hone se hI unakA saMyoga ho jAtA hai / do uMgaliyoM ke samAna paramANu kA dUsarA koI saMyukta alaga pradeza nahIM hotA, kintu vaha svayaM hI saMyukta ho jAtA hai, itanA hI hamArA kathana hai| ApakA paraspara meM AzliSTa na honA, hetu anaikAntika hai / sUkSma chedana se alaga alaga hue do aMguliyoM ke paryantavartI (anta ke) do pradeza agara eka dUsare se saTe hoM to paraspara meM AzliSTa na hone para bhI unakA saMyoga hotA hai / do aMguliyA~ Apasa meM saMyukta hotI haiM, kyoMki unake bIca antara nahIM hotA, phira bhI eka aMgulI dUsarI meM praviSTa nahIM hotI / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 tattvArthasatre saMsthAnavatvAt sAvayava eva paramANuH sambhavati, na tu--niravayavA tasyeti cenna saMsthAnasya dravyAvayavakRtatvAt / tacca-saMsthAnaM ghaTAderavayavino'vayaveSu satsu bhavati, te cA'vayavAH paramANorna santi. tasmAnniravayavatvAt paramANoH saMsthAnavatvamasiddham / athaivaM saMsthAnavatvAbhAvAt- 'asat-" paramANuriti cenmaivam / AkAzaM saMsthAnarahitamapi sadeva vartate / natu-'asat' itisaMsthAnavatvAbhAvo heturanaikAntikaH, na cA-''kAzaM kandukAdivat dRSTaparidhitvenA'bhyupagamyate iti saMsthAnavatvaM tasyApi siddhamiti vAcyam , sakalaloka- zAstrAnubhavaviruddhatvAt / kiJca-samprAptilakSaNo yogo nahi-pradezairava vidhIyate, niSpradezasyA'pi svayaM prAptirastyeveti / tathAca-sarvameva khalu sthUla dravyaM pravibhajyamAnamavazyameva niravayavaniSThaM sampadyate, sthUlasya sUkSmapUrvakatvAt / uktaJca--"sarva savibhAgamavibhAgapraviSTam-" iti yatpunaHteSAmevAnantAnAM paramANUnAmekasminnevAkAzapradeze'vagADhaM bhavati, tattu-apratighAtapariNAmapariNatatvAda, avagantavyam / vyAptakAvarake'nyapradIpapramANAM pradIpaprabhayeva, zItatamaH zabdatvapariNatapudgalAnAM cA'pratighAtitvadarzanAt / zaMkA paramANu saMsthAnavAn hone se sAvayava hI honA cAhie, niravayava nahIM / samAdhAna - saMsthAna dravya avayavoM se utpanna hotA hai / avayavoM ke hone para ghaTa Adi avayavIvastuoM meM saMsthAna hotA hai / paramANu meM avayava hote nahIM, ataeva paramANu meM saMsthAna bhI nahIM hotaa| zaMkA-agara paramANu meM saMsthAna nahIM hai to vaha asat ho jAegA / samAdhAna--jisameM saMsthAna na ho usakI sattA hI nahIM hotI, aisA koI niyama nahIM AkAza saMsthAna se rahita hone para bhI asat nahIM, sat hI hai / zaMkA-AkAza bhI saMsthAnavAn hai, kyoMki usakI paridhi dekhI jAtI hai, jaise geMda / samAdhAna-yaha kathana sampUrNa loka aura zAstroM se pratikUla hai, sAtha hI anubhava se bhI viruddha hai| yoga yA saMyoga kA artha hai-samprApti arthAt ThIka taraha melApa ho jAnA / yaha yoga pradezoM se hI hotA ho so bAta nahIM hai| jo pradezarahita hai, usakI svayaM hI saMprApti ho jAtI hai| ___ isa prakAra sabhI sthUla padArtha yadi vibhakta kie jAe~ to nissandeha anta meM be niraMza hoMge / sthUla vastu sUkSmapUrvaka hI hotI hai| kahA bhI hai--saba savibhAga vastu avibhAga meM praviSTa hai|' ananta paramANuoM kA ekahI AkAzapradeza meM jo avagAha hotA hai, usakA kAraNa yaha hai ki ve apratighAtI rUpa meM pariNata hote haiM- una ananta paramANuoM meM se koI kisI ke avagAha meM rukAvaTa nahIM DAlatA / jaise eka kamarA dIpaka ke prakAza se vyApta ho zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU.0 22 paramANupudgalAnAmutpattihetukathanam 281 evameva paramANurekasmin AkAzapradeze vyavasthitaH san anyeSAmapi paramANUnAM prabhUtAnAmavagAhanaM kurvatAM vighAtamprati na nivartitumutsahate. / athaivaM tarhi-asati pratighAte kathaM mahato dravyasya niSpattiH syAt ? saMghAtastu-sati saMyoge sambhavati, saMyogaH punaraprAptayoH prAptimAtram, na tu-parasparAvezaH saMyogaH ? iticedatrocyate--mahato dravyasyA''rambhakAle paramANUnAmapratighAtitva masmAnprati--asiddham. / tathAhi-paramANUnAM trividhaM pratighAtamAmananti bhagavanto bandhapariNAmopakArAbhAvavegAkhyam , tatra-bandhapariNAmapratighAtaH snigdharUkSatvAdbhavati, / upakArAbhAvalakSaNapratighAtastu dharmAdharmAkAzAnAM gatisthityavagAhopakAraprakaraNe pratipAditaH / lokAdanyatra jIvAnAmajIvAnAJca gateH pratighAtaH, gatyupagrahaheturahitatvAt matsya-grAhAderivajalAdanyatra / tasmAt-paramANo lokaante pratighAto bhavati, upakArobhAvAtpratighAtaH / evaM-paramANoH paramANvantareNA-''patatA-visrasAsamudbhUtagativegena pratighAto dRSTaH, . vegagatiM prAptaH san paramANurApatan javazAlinameva paramANuH pratihanti, vegavatve sati sparzavatvAt-mUrtimatvAcca prabalavego vAyurvAdyantaramive--ti vegAtpratighAtitvamadhyavasIyate / tathA aura usameM dUsarA dIpaka rakha diyA jAya to usakA prakAza bhI usameM samA jAtA hai aura sAtha hI zIta, zabda Adi ke pudgala bhI samAye rahate haiM; unameM se koI pudgala dUsare pudgala kI avagAhanA kA pratirodha nahIM karatA, isI prakAra AkAza ke eka hI pradeza meM ananta paramANu binA virodha ke samAye rahate haiM / zaMkA-agara paramANu pratighAtarahita haiM to sthUla dravya kI niSpatti kaise hogI ? yoga hone para saMghAta hotA hai aura saMyoga kA artha hai aprApta kI prApti, na ki eka dUsare meM samAnA / samAdhAna-sthUla dravya kI utpatti ke samaya paramANuoM kA apratighAtI honA hameM siddhanahIM hai / paramANuoM kA pratighAta bhagavAn tIna prakAra kA mAnate haiM-bandhapariNAma, upakArAbhAva aura vega / bandhapariNAma pratighAta snigdhatA aura rUkSatA ke kAraNa hotA hai| upakArAbhAva pratighAta dharma, adharma aura AkAza ke gati, sthiti aura avagAha rUpa upakAra ke prakaraNa meM pratipAdana kiyA jA cukA hai / loka se bAhara jIvoM aura pudgaloM kI gati kA pratighAta ho jAtA hai, kyoMki vahA~ gati kA nimitta kAraNa maujUda nahIM hai; jaise matsya aura grAha Adi kI gati jala se bAhara nimitta kAraNa (jala) ke abhAva meM nahIM hotii| isI kAraNa loka ke anta meM paramANu kA pratighAta ho jAtA hai / isI prakAra jaba koI paramANu svAbhAvika gati karatA huA vega meM hotA hai aura vaha Ar3A A jAtA hai to usake vega ke kAraNa paramANu kA pratighAta hotA hai| vegayukta gati karatA huA paramANu vegavAn paramANu kA hI pratighAta karatA hai, kyoMki vaha vegavAn hote hue sparzavAn hotA hai aura mUrttimAna hotA hai, jaise prabala vega vAlIvAyu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre coktarItyA paramANuviSaye pratighAtitvA'pratighAtitve ca pratipAdite, tatra - pariNAmavizeSAt tadubhayamapi pudgaleSu saMghaTate / tathAhi -- zabdastAvat tiraskRto'pi kuDyAdibhirapratihanyamAnaH san zravaNapathamAsAdayati, sa eva zabdaH kadAcid vAyunohyamAnaH pratihato bhavati, pratikUlavAtasthitenA'nupalabhyamAnatvAdanukUlavAtasthitena copalabhyamAnatvAt - gandhavat, vAyunA iti pratyakSasiddham / 282 tathAca--saMghAtAt paramANUnAmekatvalakSaNAt skandhAnAmutpattirbhavatIti samyaguktam / tatra--dvipradezasya skandhasya paramANvantareNa yoge tripradezaskandha utpadyate, evaM trayANAM paramANUnAmekatvalakSaNasaMghAtapariNAme sati tripradezaskandha utpadyate, ityevaM rItyA saMkhyeyarAziparyantaM saMghAtapariNAmabhAvanA kartavyA, evam - asaMkhyeyarAzAvapi ekatvalakSaNasaMghAtapariNAmabhAvanA kartavyA / tasmAdapyasaMkhyeyAduparibahu - bahutara - bahuta maparamANupracayAtmakA'nantarAzau - api ekatvalakSaNasaMghAtapariNAmabhAvanA'vaseyA / evamanantakarAzeranantasthAnAnAJcA'nantAnantAnAM rAzau ekatvalakSaNasaMghAtapariNAmena tAvatpradezAH skandhA utpadyante / paramANavazca - tathAvidhaskandhAnAM pRthaktvalakSaNabhedAdevotpadyante, na tu - dUsarI vAyu kA pratighAta kara detI hai / isase paramANu kA vega ke kAraNa pratighAta honA pratIta hotA hai / ukta prakAra se paramANu ke viSaya meM pratighAtitva aura apratighAtitva kA pratipAdana kiyA gayA hai / pariNamana kI vizeSatA ke kAraNa pudgaloM meM. yaha donoM hI ghaTita ho jAte haiM / jaise - zabda dIvAra Adi ke dvArA pratihata ho jAtA hai agara pratihata na ho to karNagocara ho jAtA hai aura vahI zabda kabhI-kabhI vAyu ke dvArA prerita hokara pratihata ho jAtA hai / kyoMki jo pratikUla vAyu kI dizA meM sthita hotA hai use vaha sunAI nahIM detA aura anukUla vAyu kI dizA meM baiThe hue ko sunAI detA hai / isase yaha siddha hotA hai ki jaise gandha ko vAyu prerita karatI hai, usI prakAra zabda ko bhI prerita karatI hai / isa prakAra paramANuoM ke saMdhAta rUpa ekatva se skandhoM kI utpatti hotI hai, yaha jo kahA hai so ThIka hI kahA hai / tIna paramANuoM kA saMghAta hone para athavA dvipradezI skandha ke sAtha eka paramANu kA saMghAta hone se tripradezI skandha ( tryaNuka) kI utpatti hotI hai / yahI bAta saMkhyAta pradezI aura asaMkhyAta pradezI skandha kI utpatti ke viSaya meM samajha lenA cAhie / asaMkhyAta se bhI Age bahu, bahutara aura bahutama paramANuoM ke pracaya rUpa ananta pradezi meM bhI ekatvarUpa saMghAta kI bAta samajha lenA cAhie / tAtparya yaha hai ki jitane pradeza vAle pudgaloM kA saMghAta hogA, utane pradezoM vAlA hI skandha utpanna hogA isa prakAra anantAnanta pradeza vAle pudgaloM ke saMghAta se anantAnanta pradezI skandha utpanna hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2. sU. 22 paramANupudgalAnAmutpattihetukathanam 283 teSAmekatvalakSaNasaMghAtAt , bhedasaMghAtAdvA--ekatvapRthaktvalakSaNAt / atha sneharUkSatAvigamAtsthitikSayAd-dravyAntareNa bhedAt , svabhAvagatyA ca dyaNukAdiskandhabhedAdutpadyamAnaH paramANuH kAryamapi bhavati, DyaNukAdiskandheSu ca saMghAtapariNatA satyA na parimANabhAvena paramANoravasthAnaM bhavati, apitu--sthUladravyatvenaiva tasya tatrA'vasthAnaM bhavati, pUrvapariNAmopamardenottarapariNAmabhavanam / tasmiMzcottarapariNAme pUrvapariNAmasyA'sambhavAt, pariNAmasya bhavAntarApattiphalatvAt / tasmAt--sUkSmapariNAmAd bAdarapariNAmasyA'rthAntaratvAt tatra na paramANupariNAmo'sti, yathA-guDodakadhAtakIdravyasaMyogavizeSAt sarakadravyapariNAmo jAyate, tadeva khalu tattaddravyatrayasaMyogavizeSAt kAlAntarApekSamanyadeva bhAvAntaraM bhavati / yatra teSAM bhedAvagamo duHzako bhavati, atha ca tAni dravyANi vinA sapaNAmo nAsti-naiva vA-tAni dravyANi tadAnIM prAktanarUpeNa santi / yadica-tadAnIM tAni dravyANi prAktanarUpeNaiva tatra bhaveyuH tadA pUrvakAlavat tasminkAle'pi tatpariNAmA'sambhavaeva syAt / tathAca-bAdarapariNAmapariNatamahAdravye paramANavaH svena rUpeNa na santi pariNAmAntarApannatvAt madirApariNatau guDAdivat / evaJca-paramANuvyaNukAdInAmalpaM kAraNamevetyevakAraprayogo nocitaH ? iticenmaivam--- magara paramANuoM kI utpatti saMghAta se nahIM, pRthaktva se ho hotI hai / zaMkA-snigdhatA aura rUkSatA ke haTa jAne para sthiti kA kSaya hone se jaba kisI dravya se bheda hotA hai aura svabhAva gati se dvayaNuka Adi skandhoM kA bheda hotA hai, usa samaya utpanna hone vAlA paramANu kArya honA caahie| jaba paramANu dvayaNuka Adi meM milA huA thA, usa samaya vaha paramANu ke rUpa meM nahIM thA balki skandha ke rUpa meM thA / jaba usake skandha rUpa pUrvaparyAya kA vinAza huA tabhI usameM paramANu rUpa uttara paryAya kA utpAda huA / uttarakAlIna paryAya meM pUrva kAlIna paryAya kA rahanA saMbhava nahIM hai / kyoM ki pariNAma kA artha hI hai bhavAntara kA honA / ataH sUkSma pariNAma se bAdarapariNAma bhinna hai; ataeva skandha pariNAma meM paramANu pariNAma nahIM hotA / jaise gur3a, jala aura dhAtakI puSpa ke saMyoga se saraka dravya rUpa pariNamana utpanna hotA hai / vahI vibhinna dravyoM ke saMyoga vizeSa se kAlAntara meM eka navIna rUpa dhAraNa kara letA hai, jisameM unake bheda ko samajhanA kaThina ho jAtA hai| magara una dravyoM ke binA vaha pariNAma nahIM hotA aura na ve dravya usa samaya apane pUrva rUpa meM rahate haiN| agara usa samaya bhI ve dravya apane pUrva rUpa meM hI raheM to pUrva kAla ke samAna usa kAla meM bhI vaha pariNAma nahIM honA cAhie / isa prakAra bAdara pariNAma ke rUpa meM pariNata mahAdravya meM paramANu apane rUpa meM arthAt paramANu ke rUpa meM nahIM hote| kyoMki ve dUsare pariNAma meM pariNata hote haiM, jaise madirA paryAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUne sarvasyaiva sthUlasya mUrtadravyasya vidAryamANatve sati azakayabhedaparamANuSu paryavasAnaM bhavati, na tu-atyantAbhAvarUpaM sarvathA'lIkaM gaganakusumAdivat / athavA-dravyanayApekSayA sarveSAM vyaNukAdidravyANAM paramANava eva kAraNaM bhavati, paryAyanayA'pekSayA tu-utpadyante / evaJca-kathaJcidupajAyamAnatvAt kAryamapi paramANavo bhavanti, te ca-paramANavaH pratyekaM svato dravyAvayavadvAreNA'bhedyA bhavanti / rUparasAdipariNAmaiH punarbhedavanto'pi bhavanti / athA'pradezatvAt paramANuH , 'zazRGgAdivat" na san vartate iti cet ? maivan tasya sAvayavadravyatvAbhAvAt sAvayavapratipakSeNa cA'vazyaM kenacin , sataiva vastunA'navayavena bhavitavyam sa cAdimapradezaH paramANuriti yuttayA-''gamena ca dravyaparamANusiddhiH tatsiddhau ca kSetrakAlabhAvaparamANusiddhirapi bhavatIti vibhaavniiym---||22|| mUlasUtram---"egattapuhuttehiM cakkhusA,' // 23 // chAyA-"ekatva-pRthaktvAbhyAM cAkSuSA:-" // 23 // tattvArthadIpikA-- "athA-'nantaparamANusamudAyena niSpadyamAno'pi skandhaH kazcit-cAkSuSake hone para gur3a Adi apane rUpa meM nahIM rahate / ataeva paramANu dvayaNuka Adi kA kAraNa hI hai, yahA~ 'hI' kA prayoga karanA ucita nahIM hai| samAdhAna-kisI bhI sthUla mUrtadravya kA yadi pathakkaraNa kiyA jAya to paramANuoM ke rUpa meM hI usakA anta hogA, jinakA phira pRthakkaraNa ho hI nahIM sakatA / usa dravya kA gagana kusuma ke samAna sarvathA zUnya rUpa nahIM hogaa| athavA yoM kaheM ki dravyamaya kI apekSA se dvayaNuka Adi dravyoM ke kAraNa paramANu hI haiM aura paryAyanaya kI apekSA se unakI utpatti hotI hai / isa prakAra kisI apekSA se utpanna hone ke kAraNa paramANu ko kArya bhI kahA jA sakatA hai / ve paramANu svayaM kisI bhI dravya ke avayava ke dvArA bhedya nahIM hote / hA~, rUpa rasa Adi pariNAma unameM pAye jAte haiM, isa apekSA se ve bhedavAn bhI hote haiM-unameM bheda kiyA jA sakatA hai ? zaMkA-paramANu pradezahIna hone ke kAraNa zazakaviSANa ke samAna asat hai / samAdhAna-paramANu sAvayava dravya nahIM haiM, sAvayava dravya kA pratipakSI hai aura sAvayava dravya kA pratipakSI hone se avazya hI sat honA cAhie aura niravayava honA cAhie / vaha pradeza rahita hai| isa yukti aura Agama pramANa se dravyaparamANu kI siddhi hotI hai / dravya paramANu kI siddhi ho jAne para kSetraparamANu kAlaparamANu aura bhAvaparamANu kI bhI siddhi ho jAtI hai| yaha svayaM samajha lenA cAhie // 22 // mUlasUtrArtha----"egatta-puhuttehi" ityAdi / saMghAta aura bheda se skaMdha cakSugrAhya ho jAte haiM // 23 // tattvArthadIpikA-anantAnanta paramANuoM ke samUha se niSpanna huA bhI koI skaMdha cakSu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 23 skaMdhasya cAkSuSapratyakSatvanirUpaNam 285 pratyakSaviSayo bhavati, kazcittu-na caakssussprtykssvissyH| tatra-yo'cAkSuSaH sa kathaM cAkSuSaH sampadyate ? ityAzaGkAmapAkartumAha--"egattapuhuttehiM cakkhusA-" iti / ekatvapRthakatvAbhyAM bhedasaMghAtalakSaNAbhyAM skandhAzcAkSuSA:- cAkSuSapratyakSagocarA bhavanti, na tubhedAccAkSuSA bhavanti / acAkSuSAH punaH pUrvoktAt-saMghAtAt ,bhedAt-saMghAtabhedAcca, upjaaynte||23 tattvArthaniyuktiH-bhedasaMghAtAbhyAM pRthakatvaikatvalakSaNAbhyAM cAkSuSAH cakSuHpratyakSaviSayAH skandhA utpadyante tathAca-prayogavisrasAjanitAt sAMgatyA-AyatyA skandhanAt skandhAzcAkSuSA:cAkSuSapratyakSagocarA utpadyante, na tu-bhedasaMghAtAbhyAmutpannAH sarve cAkSuSA eva bhavanti acAkSuSANAmapi skandhAnAM bhedasaMghAtAbhyAM pRthaktvaikatvalakSaNAbhyAmutpattidarzanAt / tasmAt-svata eva pariNati vizeSAt-cAkSuSapratyakSaviSayatApariNatizAlino bAdarAH skandhAH saMghAtabhedAbhyAmutpadyante iti niyamaH / evaJca-na sarva eva saMghAtazcakSuSA grAhyo bhavati, api tu-anantAnantaparamANusaMghAtaniSpAyo'pi pudgalaskandho bAdarapariNatizAlyeva locanagoMcaratAmupaiti na tu sUkSmapariNatizAlI sUkSmapariNAmoparatau bAdarapariNAme bhavati / bAdarapariNAme ca yathA paramANavaH saMhatA bhavanti, tathA kecana bhidyante'pi / tasmAt-saMdhAtabhedAbhyAmeva cAkSuSAH skandhA niSpadyante, na saMghAtAdeva nA'pi-bhedAdeva / yatohi-sUkSmapariNAmasya bhede satyapi sUkSmatvAparityAgAdacAkSuSatvameva / ke dvArA grAhya hotA hai aura koI nahIM hotA aisI sthiti meM jo cakSugrAhya nahIM hai, vaha cakSugrAhya kaise ho jAtA hai ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM ___ ekatva arthAt saMghAta aura pRthaktva arthAt bheda se skaMdha cAkSuSa pratyakSa ke viSaya bana jAte haiM, bheda se cAkSuSa nahIM hote hai / acAkSuSa pUrvokta saMghAta se, bheda se aura saMghAta-bheda se hote haiM // 23 // tattvArthaniyukti-bheda aura saMghAta se cakSu indriya ke dvArA grAhya skaMdha utpanna hote haiN| aisA nahIM samajhanA cAhie ki bheda aura saMghAta se utpanna hone vAle sabhI skaMdha cAkSuSa hI hote haiM / bheda aura saMghAta se to acAkSuSa skaMdhoM kI bhI utpatti dekhI jAtI hai| ataeva niyama yaha hai ki svataH hI pariNamana ko viziSTatA ke kAraNa cakSuindriya ke gocara hone vAle bAdara skaMdha saMghAta aura bheda ke dvArA utpanna hote haiN| isa prakAra sabhI skaMgha cakSugrAhya nahIM hote, kintu anantAnanta paramANuoM ke saMghAta se banane vAlA pudgalaskaMdha bhI yadi bAdara pariNAma vAlA hotA hai to hI vaha netragocara ho sakatA hai, 'sUkSma pariNAma vAlA nahIM / bAdarapariNAma taba utpanna hotA hai| jaba sUkSma pariNAma haTa jAtA hai| bAdare pariNAma hone para jaise kucha paramANu usameM milate haiM; usI prakAra kucha alaga bhI hote haiN| isa kAraNa saMghAta aura bheda ke dvArA hI cAkSuSa skaMdhoM kI niSpatti hotI hai, na akele saMghAta se aura na akele bheda se / sUkSma pariNAma vAle zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre sUkSmatvapariNataH punaraparaH skandhaH satyapi tadbhede saMghAtAntarasaMyogAt sUkSmatva pariNAmopara me bAdaratvotpattau satyAM cAkSuSo bhavati / athA - cAkSuSANAM paramANUnAM samudAyo'pi paramANumAtra eva bhavati, sa kathamatizayAdhAnamantarAcAkSuSo bhavediti ced - 286 atrocyate-sarvasyaiva vastuno vidyamAnAt pariNAmAt pariNAmAntaraM bhinnaM bhavatyeva / tathAca paramANutvapariNAmAccAkSuSatvapariNAmasya bhinnatvAt paramANavastAvad aNutvapariNAmapariNatattvaM vihAya sneharUkSatAvizeSAt sthUlatvapariNatimAsAdayanti / skandheSu cA'STavidhAnAM sparzAnAM yathAsambhavaM pratipAditatvAt, paramANuSu punazcaturvidhasyaiva sparzasya snigdha- rUkSa - zItoSNAtmakasya sattvAt, tatrApi ekasmin paramANau parasparA'virodhisparzadvayaM bhavati / bandhapariNatau ca-snigdharUkSalakSaNaM sparzadvayamupayujyate, kecana - paramANavo rUkSapariNatizAlinaH, kecana snigdhapariNAmapariNatA bhavanti tadubhayaM tu rUkSasnigdharUpaM parasparaviruddhatvAdekasmin paramANau na sambhavati / tatrA'pi - kecit paramANava ekaguNa snigdhatvapariNatA yAvadanantaguNa snigdhatva pariNatA bhavanti / evam - rUkSatve'pi bodhyam paramANavazca te sarve'pi sajAtIyA eva na kecida vijAtIyA api bhavanti / rUpa-rasa gandha - sparzaskaMdha kA bheda hone para bhI vaha acAkSuSa hI banA rahatA hai / aura isa kAraNa vaha acAkSuSa hI rahatA hai / kantu dUsarA koI sUkSma skaMdha bheda hone para dUsare skaMdha meM mila jAtA hai / usa samaya usakA sUkSma pariNAma haTa jAtA hai, usameM bAdara pariNAma utpanna ho jAtA hai aura vaha cakSugrAhya bana jAtA hai / zaMkA- acAkSuSa paramANuoMkA samudAya bhI paramANumAtra hI hotA hai / vaha kisI prakAra kI vizeSatA utpanna hue vinA cAkSuSa kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-sabhI vastuoM ke maujUdA pariNAma se koI dUsarA pariNAma utpanna hotA hai to vaha bhinna hIM hotA hai / isa prakAra paramANu rUpa pariNamana se cAkSuSa pariNamana bhinna hI haiM / paramANu apane paramANutva - pariNAma ko tyAga kara snigdhatA rUkSatA ke kAraNa sthUla pariNamana ko prApta kara lete haiM / skaMdhoM meM yathAsambhava AThoM prakAra ke sparza kahe gaye haiM, paramANuoM meM snigdha rUkSa, zIta aura uSNa, ye cAra sparza hI hote haiM inameM se bhI paraspara avirodhI do sparza hI eka paramANu meM hote haiM / bandha rUpa pariNati ke lie snigdhatA aura rUkSatA ina do sparzo kI hI AvazyakatA hotI hai, koI paramANu sUkSma pariNAma vAle hote haiM, koI snigdha pariNAma vAle / snigdhatA aura rUkSatA paraspara virodhI dharma haiM, ve eka paramANu meM nahIM raha sakate / unameM bhI koI paramANu eka guNa snigdha hote haiM, koI do guNa snigdha hote haiM yAvat koI ananta guNa snigdha cikanA bhI hote haiM isI prakAra rUkSatA ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / sAmAnya rUpa se sabhI paramANu sajAtIya hI hote haiM, koI vijAtIya nahIM hote zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizva a 2 sU. 23 skandhasya cakSuSapratyakSa nirUpaNam 287 caturguNatvaM sarveSAM bhavati. sparzavattvAt tathAca paramANUnAM rUkSatA snehavizeSAd dravyAntareNa tathAvidho bandhapariNAmo bhavati / yena pracayavizeSAt mahAn sthUlo ghaTAdiH sampadyate, snigdhamRdrajaH sambandhitRNAdivat / tasmAt tanmAtratvamanAhitA'tizayatvaM ca na saGgataM bhavati, tathAcoktasvagatabhedAbhyupagamAnniratizayatvaM keSAmapi vastUnAM sarvathA nopapadyate kadApi nApyAtyantiko bheda eva bhavati, apitu - kiJcitsAmAnyamapi bhavatyeveti / na vA - aindriyakatve indriyajanyapratyakSaviSayatvarUpe pariNAmaeva kevalaM kAraNaM bhavati, api tu prativiziSTAnanta saMkhyAsaMghAtApekSA sthUlA pariNatiH pratIndriyaniyataviSayatAmAsAdayati / tasmAt nendriyajanyapratyakSatve kevalaM saMghAta eva kAraNaM bhavati / nApi kevalaM pariNAma eva, api tu dvAbhyAM bhedasaMghAtAbhyAmekakAlikAbhyAM skandhAcAkSuSA bhavanti, atra cakSuH zabdena samastendriyaparigraho bodhyaH / tena - sparzarasagandhazabdA api tathAvidhapariNatizAlina eva svopalabdhijana kairindriyairupalabhyante / ye punaratIndriyA vyaNukAdayo'nantaparamANu paryavasAnAH skandhAH sUkSmA acAkSuSA bhavanti, te trividhAt pUrvoktAt kAraNAt saMghAtAd ekatvalakSaNAt, bhedAt-pRthaktvalakSaNAt - saMghAtabhedAcca tadubhayalakSaNAd utpadyante / atha kathaM tAvadya eva bAdarAsta eva punaH sUkSmA ? iti nAzaGkanIyam, pudgalAnAM vicitra kyoMki sabhI rUpa, rasa, gaMdha aura sparza guNa vAle hote haiM / isa prakAra rUkSatA aura snigdhatA guNa ke kAraNa paramANuoM kA kisI anya dravya ke sAtha bandha hotA hai aura usa bandha vizeSa se ghaTa Adi sthUla kI utpatti hotI hai| agara paramANu paramANu mAtra hI rahe, usameM koI vizeSatA utpanna na ho to sthUla kI utpatti nahIM ho sakatI / isa prakAra svagata bheda ko svIkAra karane se kinhIM bhI vastuoM meM sarvathA niratizayatA (abheda) kA saMbhava nahIM hotA aura na unameM sarvathA bheda hI hai, kintu kucha samAnatA bhI hai / indriyajanita pratyakSa kA viSaya hone rUpa pariNAma meM hI kevala kAraNa nahIM hotA, kintu viziSTa prakAra ke ananta saMkhyaka paramANuoM ke saMghAta se utpanna hone vAlI sthUla pariNati amuka-amuka indriyoM kA viSaya banatI hai / isa kAraNa indriyajanya pratyakSa kA viSaya hone meM kevala saMghAta hI kAraNa nahIM hai aura na kevala pariNAma hI kAraNa hai, varan bheda aura saMghAta donoM jaba eka hI kAla meM hote haiM, tabI skaMdha cAkSuSa hote haiM / yahA~ cakSu' zabda se sabhI indriyoM ko grahaNa kara lenA cAhie aura yaha bhI samajha lenA cAhie ki sparza, rasa, gaMdha aura zabda bhI pUrvokta pariNati se yukta hokara hI sparzana, rasanA, ghrANa aura zrotra indriya ke dvArA jAne jAte haiM / jo dvaNuka se lekara ananta paramANu paryanta sUkSma skaMdha acAkSuSa haiM, ve pUrvokta tIna prakAra ke kAraNa se arthAt saMghAta se, bheda se aura saMghAta - bheda (ubhaya) se utpanna hote haiM / zaMkA- jo skaMdha bAdara hai, ve hI sUkSma kaise kahe jA sakate haiM ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 tattvAryasUtre pariNAmatvAt ta eva pudgalAH kadAcit bAdarapariNAmaM meghendradhanurvidyudAdikamanubhUya pazcAdalakSaNIyapariNAmamAtmasvarUpAvasthAnasvabhAvamatisUkSmaM gRhNanti. indriyAntaragrahaNalakSaNatvaM vA prApnu vanti lavaNahiGvAdayaH / sUkSmapariNAmAzcotpadya punarapyAkAze samantAt nikhiladigantarAvacchAdakajaladharatvAdinA sthUlenAkAreNa pariNamantIti bhAvaH // 23 // mUlasUtram--"sad davvalakkhaNaM--" // 24 // chAyA--"sad dravyalakSaNam-" // 24 // tattvArthadIpikA--pUrva dharmAdharmAkAzakAlapudgalajIvAnAM SaNNAmapi dravyANAM vizeSalakSaNAni pratipAditAni, samprati--teSAM sAmanyalakSaNamAha- "sada davva lakkhaNaM-' iti / saditi dravyasAmAnyalakSaNamavaseyam, yat-sat, tad--dravyalakSaNamiti vyapadizyate / tathAca- sattvaM dravyasAmAnyalakSaNaM bodhyam / tathAcoktaM vyAkhyAprajJaptau bhagavatI sUtre---8zatake 9 uddezake--satpadadvArasUtre"sad davvaM vA--" iti. "savyaM vA--" // 24 // tattvArthaniyuktiH--pUrvasUtre dharmAdInAM dravyANAM yathAyogaM gatisthityavagAhopagrahAdIni vizeSalakSaNAnyuktAni, samprati--sarvadravyavyApi lakSaNamabhidhAtumAha-"sad davva lakkhaNaM" iti / dravya samAdhAna- pudgaloM kA pariNamana bar3A vicitra hotA hai / vahI pudgala kadAcit megha indradhanuSa vidyuta Adi bAdara pariNAma ko dhAraNa karate haiM aura kabhI vahI aisA sUkSma rUpa bhI dhAraNa kara lete haiM ki indriya ke dvArA grAhya nahIM hote / kabhI-kabhI unameM aisA pariNamana ho jAtA hai ki eka indriya ke badale kisI dUsarI indriya ke dvArA grAhya bana jAte haiM, jaise namaka, hIMga Adi / namaka aura hIMga pahale cakSugrAhya hote haiM, magara jala meM ghula jAne para cakSugrAhya nahIM rahate, rasanAgrAhya hI raha jAte haiM / koI-koI sUkSma rUpa meM utpanna hokara aise jaladhara kA AkAra dhAraNa kara lete hai jo AkAza meM sabhI dizAoM meM phaila jAtA hai / isa prakAra pudgaloM ke pariNamana kI vicitratA ke kAraNa sthUla kA sUkSma aura sUkSma kA sthUla ho jAnA tanika bhI Azcaryajanaka yA asaMgata nahIM hai // 23 // mUlasUtrArtha-"saddavvalakkhaNaM'-sUtra // 24 // dravya kA lakSaNa sat hotA hai // 24 // tattvArthadISikA .. pahale dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ina chadoM dravyoM ke vizeSa lakSaNoM kA pratipAdana kiyA jA cukA hai, aba unakA sAmAnya lakSaNa kahate haiM dravya kA lakSaNa sat hai arthAt jo sat hai vahI dravya kA lakSaNa hai isa prakAra satva dravyasAmAnya kA svarUpa hai vyAkhyAprajJapti-(bhagavatI) sUtra meM kahA bhI hai-sat dravya kahalAtA hai // 24 // tattvArthaniyukti--pahale dharma Adi dravyoM kA gati-upagraha, sthiti-upagraha, avagAha-upagraha Adi vizeSa lakSaNa kahe jA cuke haiM, aba samasta dravyavyApaka lakSaNa kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a2 sU 24 dravyalakSaNanirUpaNam 289 sAmAnyasya lakSaNaM tAvat saditi vijJeyam / etena kiM vikAragranthirahitaM sattAmAtraM dharmAdInAM lakSaNam- ? kiMvA--utpAda vinAzarUpaM vikAramAtraM teSAM lakSaNam ! iti vipratipattirapi samAhitA / sattvasyaiva dharmAdInAM sAmAnyalakSaNatvAt , tathAca-pUrvoktagatisthityavagAhAdyupakAreNa teSAmastitvanizcayAt prasiddhasattAkatvena sattvaM khalu dravyasAmAnyalakSaNaM niSpratyUhatayA niduSTaM bhavati / atha gatisthityAdhupagrahakAriNaH khalu ke'pi dharmAdayaH 'aprasiddhasattAkAH--'eveticet ? atrocyate-ekIbhAvAt saMgrahAt utpAdavyayadhrauvyarUpasya sallakSaNasya dharmAdharmAkAzapudgalajIvAtmakeSu dravyeSUpalabhyamAnatvena teSAM sattvena prasiddhatvAt astitvAvyabhicArAt / ___ "atredaM bodhyam-" dharmAdharmAkAzakAlapudgalajIvarUpANi SaDvyANi jagataH svatattvaM vartante, tatra-jIvadravyaM dharmAdharmAdInAM svarUpasya ca grAhakaM bhavati / saMkSepataH zabdArthajJAnAni sattvalakSaNasya lakSyANi lakSyante tayApilakSaNaM bhavati, tasmAt , dharmAdharmAdidravyANAM sAmAnyaM sattvalakSaNaM samupapannamiti bhAvaH / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 8 zatake 9 uddezake satpadadvAre "sahavvaM vA iti "sadvyaM vA"-iti, saditi vyasAmAnyalakSaNamavaseyam // 24 // mUlasUtram-"uppAyavayadhauvvajuttaM sa-" // 25 // chAyA-utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat // 25 // dravyasAmAnya kA lakSaNa sat hai / isa kathana se kyA vikAra kI granthi se rahita sattAmAtra (dhrauvya) dharmAdi kA lakSaNa hai ? athavA utpAda aura vinAza rUpa vikAra hI unakA lakSaNa hai ? athavA donoM unake hI lakSaNa haiM ? ina saba vipratipattiyoM kA bhI nivAraNa ho jAtA hai; kyoMki sattA hI dharma Adi kA sAmAnya lakSaNa hai / isa prakAra gati, sthiti, avagAha Adi upakAra ke dvArA unake astvitva kA nizcaya hotA hai| zaMkA-gati, sthiti Adi meM nimitta hone vAle dharmAdi koI aprasiddha sattA vAle haiN| samAdhAna-utpAda, vyaya aura dhrauvya rUpa sattva dharma, adharma, AkAza, pudgala aura jIva dravyoM meM upalabdha hotA hai, ataeva unakI sattA prasiddha hai| ve sattva se alaga nahIM ho sakate / ___ yahA~ yaha bAta samajha lenA cAhie ki dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva yahI chaha dravya jagat kA svarUpa haiN| inameM jIvadravya hI dharma adharma Adi ke aura apane nija ke svarUpa kA grAhaka hai / saMkSepa se zabda, artha aura jJAna sabhI meM sattva lakSaNa pAyA jAtA hai| ataeva yaha lakSaNa sarvavyApI hai / tAtparya yaha hai ki dharma, adharma Adi dravyoM kA sAmAnya lakSaNa sattva hI saMgata hotA hai| bhagavatIsUtra ke AThaveM zataka ke 9 nava veM uddezaka meM satpadadvArameM kahA hai-dravya kA lakSaNa sat hai // 24 // __ mUlasUtrArtha--"uppAya vaya dhauvvA' ityAdi // 25 // jo sat hai utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hotA hai // 25 // zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tattvArthadIpikA-pUrvasUtre dharmAdidravyasAmAnyalakSaNaM-"sad" iti pratipAditaM, tatra kiM tAvat saditi jijJAsAyAM sato lakSaNamAha- "uppAyavayadhauvva-juttaMsa-" iti / utpAdavyayadhrauvyayuktaM vastu sadityucyate tatra cetanasya jIvasya, acetanasya dharmAdervA dravyasya svajAtimaparityajo'ntaraGga-bahiraGganimittavazAdbhavAntaraprAptirUpotpattirutpAda ucyate, yathA-mRtpiNDAderghaTAdiparyAyo bhavati evaM pUrvabhAvasya vyapagamarUpo vinAzo "vyayaH-" ityucyate, yathA-ghaTAderutpattI piNDAkRtervinAzo bhavati / evamevA'nAdipAriNAmikasvabhAvena vyayodayAbhAvAda dhruvati-sthirI bhavatIti dhruvaH sthiraityucyate, dhruvasya bhAvaH-karma vA, dhrauvyaM sthairyam, yathA suvarNapiNDakaTakavalayakuNDalAdyavasthAsu suvarNadravyasyA'nvayo bhavati mRtpiNDaghaTAdyavasthAsu vA yathA-mRdAdyanvayaH, tathAvidhairutpAdavyayadhrauvyairyuktaM vastu saditi vyapadizyate / ___ yuktazabdasya "yujasamAdhau-" iti daivAdikayujdhAtuniSpannatvAt samAhitArthakatayA utpAdabyayadhrauvyaM samAhitam , utpAdavyayadhrauvyAtmakam-utpAdavyayadhrauvyamayam utpAdavyayadhrauvyasvabhAvaM yad vastu bhavati tat- sadityucyate / tathAca-utpAdavyayadhrauvyANi sadpasya, dravyasya lakSaNAni avaseyAni dravyaM punarlakSyaM vartate sadrUpam tatrautpAdavyayadhrauvyANAM paryAyArthikanayena parasparaM dravyAccA tattvArthadIpikA--pUrva sUtra meM dravyasAmAnya kA lakSaNa sat kahA gayA hai; magara 'sat' kise kahanA cAhie ? isa prakAra kI jijJAsA hone para sat kA svarUpa kahate haiM jo vastu utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hotI hai, vahI sat kahalAtI hai / jIva athavA dharma Adi ajIva dravyoM meM apanI mUla jAti kA parityAga na karate hue, antaraMga aura bahiraMga nimittoM se nUtana paryAya kA utpanna honA utpAda kahalAtA hai, jaise miTTI ke piNDa se ghaTa kI utpattI hotI hai / isI prakAra pUrva paryAya kA vinAza ho jAnA vyaya kahalAtA hai, jaise ghaTa paryAya kI utpatti hone para piNDa paryAya kA na rahanA vyaya hai / isI prakAra anAdi pAriNAmika bhAva se vyaya aura utpAda na honA arthAt mUlabhUta dravya kA jyoM kA tyoM sthira rahanA dhrauvya, dhruvatA, sthiratA Adi samAnArthaka zabda hai / jaise svarNapiNDa, kaTaka, valaya, kuNDala Adi svarNa kI eka ke pazcAt dUsarI hone vAlI aneka sthitiyoM meM svarNa dravya kAyama rahatA hai| isa prakAra ke utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta vastu sat kahalAtI hai| 'yuja samAdhau' dhAtu se 'yukta' zabda niSpanna huA hai, ataeva yukta kA matalaba hai-samAhita / jo utpAda vyaya aura dhrauvya se samAhita hai, utpAda-vyaya-dhrauvyAtmaka hai, utpAda-vyaya dhrauvyamaya hai yA utpAda-vyaya-dhrauvya svabhAva vAlI hotI hai, vahI sat kahalAtI hai| isa prakAra utpAda, vyaya aura dhrauvya sadrUpa dravya ke lakSaNa haiM / sadrUpa dravya lakSya hai / paryAyArthikanaya kI apekSA se utpAda, vyaya aura dhrauvya paraspara bhinna haiM aura dravya se bhI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 25 sato lakSaNanirUpaNam 291 rthAntaratvaM bodhyam dravyArthikanayena tu parasparaM vyatirekeNA'nupalabdherarthAntaratvaM na bhavati, api tu -- tanmayatvameva vartate iti bhAvaH // 25 // tattvArtharniyukti: -- pUrvaM dharmAdidravyANAM saditi sAmAnyalakSaNamuktam, tatra- kiMtAvat satolakSaNamityAkAGkSAyAmAha " uppAyavayadhovvajattaM sa - " iti / utpAda vyaya dhauvyayuktaM vastu sadityucyate, tathAhi - utpattisthitivinAzasvabhAvaM sad bhavati, niyamata evotpattisthitivinAzAH samuditA eva sattvaM gamayati, sata eva vastuna utpattyAdayo bhavanti - na tu sarvathA'sadbhUtasya nirUpAkhyasya gaganakusumAderalIkasyotpattyAdayaH sambhavanti / gaganakusumAdeH kenA'pyAkAreNA'nu pAkhyAyamAnatvAt, yaddhi na kathaJciddhruvam - navA, utpadyate, nacA'pi vyeti, na tat-sat apitu-asadeva yathA--zazazRGgabandhyAputragaganakusumakUrmakSIrAdi tathA cedaM sUtraM dravyArthika- paryAyArthikanayadvayApekSayA pratipattavyam tau hi dravyArthika paryAyArthikanayau - utsargApavAdasvabhAvau naigamasaMgrahavyavahAranayAnAmapi mUlabhUtau staH tayoH sAmAnyavizeSobhayagrAhitvAnnaigamasya saMgrahavyavahArayozcAntarbhAvAt, dravyArthikanayastAvad utsargo - vidhi-pitvamapratiSedho na kiJcidvizeSamAkAGkSati vizeSastAvad itarapratiSedhe nA''tmAnaM bhavAntaratvena pratipAdayati nApyabhAve itarapratiSedhamAtra bhinna haiM; magara dravyArthika naya se alaga-alaga upalabdha na hone se bhinna nahIM hai balki tanmaya hI hai / / 25 / / tattvArthaniyukti - pahale dharma Adi dravyoM kA sAmAnya lakSaNa 'sat' kahA gayA hai, magara sat kise kahate haiM, isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM utpAda, vyaya aura dhauvya se yukta vastu sat kahalAtI hai / utpatti, sthiti aura vinAza svabhAva vAlA sat hotA hai / niyama se utpattisthiti aura vinAza ye tInoM samudita hokara hI sattva ke bodhaka hote haiM sat vastu se hI utpatti Adi hote haiM jo sarvathA asat hai, AkAza kusuma kI taraha niHsvarUpa hai, usameM utpatti Adi nahIM hotI kyoMki AkAza kusuma Adi kisI bhI svarUpa se kahe nahIM jA sakate / jo kathaMcita dhruva nahIM hai na utpanna hotA hai aura na naSTa hotA hai vaha sat bhI nahIM hotA hai, asat hotA hai, jaise zazaka ke zIMga, bandhyA kA putra, AkAza kA kusuma aura kachuve kA dUdha Adi / isa prakAra yaha sUtra dravyArthika aura paryAyArthika naya kI apekSA se samajhanA cAhie / dravyArthikanaya sAmAnya kA grAhaka aura paryAyArthika naya vizeSa kA grAhaka hai / yaha donoM naya naigama saMgraha aura vyavahAra nayoM ke mUla haiM, kyoMki naigamanaya sAmAnya aura vizeSa, donoM kA grAhaka hone se saMgraha aura vyavahAranaya meM hI arntagata ho jAtA hai 1 dravyArthikanaya utsarga, vidhi, vyApakatA, apratiSedha, sAmAnya athavA dravya ko hI grahaNa karatA hai / vaha vizeSa yA bheda ko svIkAra nahIM karatA / vizeSa, dUsaroM kA niSedha zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 tattvArthasUtre bhavati tathAhi-ghaTasya prAgabhAvo mRtpiNDarUpo bhavati, ghaTotpAdAt prAgaghaTasyA'bhAvo'nAvirbhUtadhaTAkAro mutpiNDaiveti, bhAvaH / pradhvaMsAbhAvo'pi-ghaTAdeH kapAlAdyavasthAprAptirUpa eva, vinAzarUH pradhvaMso'vasthAntararUpatvAd vastusvabhAvaM na parityajati kavivarNanaracanAmAtraprApitanaTAnyatvavat kaJcukAdisaMsthAnamAtraparityAgisarpavadvA evam-stambha-kumbhAdInAM ghaTAdInAM vAnyonyAbhAvo'pi parasparavyatirekarUpatvAt- avasturUpo na bhavati, sakalavastuna eva tathAvidhatvA'bhyu pagamatvAt / anyonyAbhAvo'pi vastveva bhavati / nApyatyantAbhAvaH kazcidalIkarUpo'nupAkhyo bhavati, savethA'nupAkhyAyamAnasvarUpAvagamA'bhAvAt / tasmAt-sarvANyeva vastUni dravyakSetra-kAla-bhAvabhedApekSANi kadAcit pratyakSAdinopalamyante pramANenA'vadhAryante / kadAcidupalabdhAni santyapi dravyAdiviprakarSAtpunarnopalabhyante, mati jJAnAvaraNIyakarmakSayopazamakAraNasamudAye satyapyupayoge kiJcit dravyajAtamanyAtmaparamANuvyaNukAdivaikriyazarIrAdi ca vidyamAnamapi nopalabhyate / tasya dravyasya teSAJcA'nupalabdhau tathAvidhapariNAma eva heturitibodhyam / divase tArakAdayaH dhaanyr|shau prakSiptaM dhAnyaJca nopalabhyate kiJcitkSetraviprakarSAd dUrAtyAsannasavyavadhAnasthitaM sadapi vastu nopalambhaviSayatAmAsAdayati / evamanyatkimapi vastukAlaviprakarSAtkarake kisI vastu kI bhinnatA kA pratipAdana karatA hai / abhAva kevala niSedhamAtra-zUnyarUpa nahIM hai, jaise-ghaTa kA prAgUbhAva mRtpiNDa hai / ghaTa kI utpatti se pahale jo ghaTa kA abhAva hai, vaha mRtpiNDa hI hai jisameM ghaTa paryAya kI utpatti nahIM huI hai / ghaTa kA pradhvaMsAbhAva usake ThIkare ho jAtA hai / pradhvaMsAbhAva bhI vastusvarUpa hI hai, ghaTa kI kapAla avasthA ho jAnA hI usakA pradhvaMsa hai / isI prakAra staMbha kuMbha Adi eka hI dravya kI vibhinna paryAyoM meM jo paraspara bhinnatA hotI hai; vaha anyonyAbhAba hai; jaise staMbha, kuMbha nahIM hai aura kuMbha staMbha nahIM hai / yaha bhI avastu rUpa -zUnya- nahIM hai / kyoMki jitanI bhI vastuparyAyeM haiM, saba anyonyAbhAva rUpa hai / isI taraha eka dravya kA dUsarA dravya rUpa na honA atyantAbhAva hai / yaha bhI ekAnta nirupAkhya nahIM hai, jaise cetana acetana nahIM hai aura acetana cetana nahIM hai| __sabhI vastue~ dravya, kSetrakAla aura bhAva kI apekSA rakhatI hai / ve kabhI pratyakSa Adi pramANoM se upalabdha hotI hai aura kabhI upalabdha hokara bhI dravya Adi ke viprakarSa ke kAraNa upalabdha hone yogya nahIM rahatI / matijJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama rUpa kAraNa samUha ke vidyamAna rahane para bhI AtmA paramANu, dvayaNuka Adi tathA vaikriya zarIra Adi vidyamAna rahate hue bhI upalabdha nahIM hote hai isakA kAraNa usa vastu kA pariNamana hai| dina meM tAre naz2ara nahIM Ate / dhAnya kI rAzi meM DAlA huA dhAnya upalabdha nahIM hotA / koI-koI vastu kSetra kI dUrI ke kAraNa, atyanta samIpatA ke kAraNa athavA vyavadhAna (Ar3a) A jAne ke kAraNa bhI upalabdha nahIM hotI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 25 sato lakSaNanirUpaNam 293 anAvirbhUtaM sat tirohitatvAdupalabdhigocaro nopajAyate / evaM bhAvaviprakarSAdanyat kimapi parakIyAtmaniSThamatijJAnAdivikalpajAtaM paramANvAdivartica rUpa-rasa-gandhasparzAdiparyAyakalApajAtaM vidya mAnaM sadapi nopalabhyate vivikSitopalabdheranyA-upalabdhiranupalabdhirucyate na tu-upalabdhyabhAvo'nupalabdhi alIkarUpA'nupAkhyasyA'bhAvasya pratyAkhyAtatvAt / ___bhAvasyaiva ca kathaJcidabhAvazabdenA'bhidhIyamAnatvAt tasmAdupalabdhikAraNazAlina evA'nupalabdhirbhavati nA'nyatheti / tathAca nA'bhAvapratiSedhamAtraM bhavati apitu-bhAvarUpo'pIti siddham evaJca-dhrauvyaM dravyaM bhavanalakSaNa mayUrANDakarasavad vidyamAnasarvabhedabIjaM nirbheda-dezakAlakramavyaGagyabhedaM samarasAvastham-ekarUpam abhinnamapi bhedapratyavamarzena bhinnavadAbhAsate bhavanAzrayAcca bhAvinivizeSe bhAvatvaM bhavati / anyathA--bhAvIvizeSobhAva eva na bhavet bhavanavyatirekitvAt bhAvino vizeSasya tadavyatiriktarUpAbhAvAt tatsvarUpavad bhAvatvaM bhavati tadavyatiriktarUpatvAcca tathAsati bhavanamAtramevedaM sakalaMvartate bhedAbhimatAH punaretA vRttayastasyaiva santi na tu jAtyantarANi / paryAyArthikanayaH punarapavAda koI vastu kAla ke viprakarSa ke kAraNa AvirbhUta nahIM rhtii| vaha tirohita hone se upalabdhi ke yogya nahIM hotii| koI koI bhAva saMbaMdhI viprakarSa ke kAraNa upalabdhi ke gocara nahIM hotI, jaise parakIya AtmA meM rahA huA matijJAna Adi tathA paramANu Adi meM rahA huA rUpa, rasa, gaMdha aura sparza Adi paryAyoM kA samUha vidyamAna hotA huA bhI upalabdha nahIM hotA hai| kisI eka upalabdhi se bhinna dUsarI upalabdhi hI anupalabdhi kahalAtA hai, upalabdhi kA abhAva anupalabdhi nahIM hai, kyoMki pahale hI kahA jA cukA hai ki abhAva koI zUnya rUpa-nissvarUpa vastu nahIM hai, balki bhAva hI kathaMcit abhAva zabda ke dvArA prakaTa kiyA jAtA hai| isa prakAra jisakI upalabdhi ke kAraNa vidyamAna hoM, usakI upalabdhi hotI haiM / jisakI upalabdhi ke samasta kAraNa na ho aura isalie jo upalabdhi ke yogya na ho, usakI upalabdhi nahIM hotI / isase siddha huA ki abhAva kevala pratiSedha rUpa nahIM hai balki bhAvAntara rUpa hI hotA hai / dhrauvya kA artha hai dravya yA honA / mayUra ke aMDe ke rasa ke samAna usameM bhedoM kA bIja vidyamAna rahatA hai, magara vaha svayaM bhedavihIna hai / deza-kAla-krama se usameM bheda vyakta hone yogya hotA hai| vaha svayaM samarasa avasthA meM rahatA hai, eka rUpa meM rahatA hai; aura abhinna hotA huA bhI bheda pratibhAsI hone ke kAraNa bhinna-sA pratIta hotA hai / bhavana kA Azraya hone se bhAvI vizeSa meM 'bhAvatva' haiM / anyathA bhAvI vizeSa bhAva hI na kahalAe, kyoMki vaha bhavana se bhinna hai / bhAvI vizeSa usase abhinna rUpa hai ataeva usake svarUpa ke samAna bhAva hI hai aura usase abhinna rUpa vAlA hai / isa prakAra yaha jo bhI kucha hai vaha saba bhavana mAtra hI hai| bheda rUpa meM pratIta hone vAlI ye samasta vRttiyA~ usI kI haiM, bhinna jAti kI nhiiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre svabhAvo'nyaparivarjanenA'nyaparivarjanasyA'pavAdarUpatvAt sa hi - paryAyArthikanayaH itaraparivarjanenA'nyaM pratipAdayati tasya pratiSedharUpatvAt / tathAhi - aghaTo na bhavatIti ghaTaH paryAyA eva santi na tu dravyaM tAvadekaM kiJcit paryAyAdarthAntaramasti dravyArthikanayAvadhAritadhauvyavastunirAsena bhedA eva vastutvena pratijJAyante / tasmAt -- paryAyArthikanayasyA'stitvam samupalabhyamAnA'yaH zalAkAsadRza bhedakalApavyatirekeNa dravya - syA'nupalambhAt athaca--rUpAdivyatirekeNa mRdravyamityekavastvAzrayikA cAkSuSapratItira palapitumazakayA 294 ghorAndhakArapaTalAcchannapradezasthAyino mRdravyamAtrAvalambanamasatyamitivaktuM na zakyate, tasmAda bhinnamekaM dravyamasti, abhedajJAnaviSayatvAt / neyamabhedapratItibhramAtmikA sambhavati ? prekSAvadbhiH paunaH punyena tathaivopalabhyamAnatvAt / tasmAt -- utpAdavyayavyatiriktaH kazcid dhrauvyAMzo'pi asti paryAyArthika naya apavAda svabhAva vAlA hai, kyoMki anya kA niSedha apavAda hai / paryAyArthika naya kisI vastu kA pratipAdana dUsarI vastuoM kA niSedha karake karatA hai; kyoMki usakA svarUpa niSedha karanA hai / jo aghaTa nahIM hai vaha ghaTa hai; isa prakAra paryAyoM kA hI astitva hai / paryAyoM se pRthak dravya kI koI sattA nahIM hai / isa prakAra dravyArthika naya ke dvArA samarthita dhauvya kA niSedha karake bhedoM ko hI vAstavika svIkAra kiyA jAtA hai / isa kAraNa paryAyArthika naya kA astitva haiM / upalabdha hone vAle lohe kI zalAkAoM ke sadRza bheda - samUha ko chor3akara dravya kI upalabdhi nahIM hotI, kintu mRttikA dravya rUpa Adi se bhinna eka vastu hai, isa prakAra eka vastu ko viSaya karane vAlI cakSujanya pratIti kA apalApa nahIM kiyA jA sakatA / aghaTa nahIM hai vaha ghaTa hai, isaprakAra paryAyoMkAhI astitva hai / paryAyoM se pRthaka dravya kI koI sattA nahIM hai / isaprakAra dravyArthika naya ke dvArA samarthita dhauvya kA niSedha karake bhedoM ko hI vAstavika svIkAra kiyA jAtA hai / isa kAraNa paryAyArthikanaya kA astitva hai / upalabdha hone vAle lohe kI zalAkAoM ke sadRza bheda - samUha ko chor3a kara dravya kI upalabdhi nahIM hotI, kintu mRttikAdravya rUpa Adi se bhinna eka vastu hai, isa prakAra eka vastu ko viSaya karane vAlI cakSujanya pratIti kA apalApa nahIM kiyA jA sakatA / ghora andhakAra ke samUha se vyApta kisI pradeza meM rahe hue mRttikA dravya kA jo sparzanendriyajanita jJAna hotA hai, vaha mRttikA dravya ko hI viSaya karatA hai / use kisa prakAra asatya kahA jA sakatA hai ? isa kAraNa eka abhinna dravya kA astitva avazya siddha hotA hai / abhinna dravya kA astitva na hotA to abheda kA jJAna bhI na hotA / abheda kA yaha jJAna bhramAtmaka nahIM ho sakatA, kyoMki buddhimAn janoM ko bAra- bAra aisA jJAna hotA hai / isa kAraNa utpAda aura vyaya se bhinna eka dhauvya aMza bhI hai, jisake kAraNa dravya eka yA abhinna pratIti kA viSaya hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 25 __ sato lakSaNanirUpaNam 295 yamAzritya dravyamekamabhedapratIti heturiti prajJApyate / evaJca sthityutpattivinAzasvabhAvaM sakalamevavastu sad vartate, / etau ca dravyaparyAyau na dhrauvyotpAdavyayarUpau, na parasparanirapekSau santau satolakSaNe bhavataH / dravyArthikasya dhrauvyamAtravRttitvAt , paryAyasyotpAdavyayamAtravRttitvAt , parasparApekSau punastau vastu svatvaM bhavataH / nahi-dravyAMzaH paryAyAMzo vA paramArthataH kazcidasti, tayoH parikalpitatvAt. / uktaJca "nA'nvayo bhedarUpatvAnna bhedo'nvayarUpataH / mRdabhedadvayasaMsargavRttirjAtyantaM ghaTaH // 1 // iti tasmAd ekAntavAdiparikalpitAd vastuno'nekAntavAdinaH-sammataM vastu jAtyantaramevA'vibhaktarUpadyasaMsargAtmakatvAta , nRsiMhAdivat / uktaJca--- "na nareHsiMharUpatvAnna siMho nararUpataH / zabdavijJAnakAryANAM bhedAjjAtyantaraM hi tat // 1 // iti itthaJca--- ghaTAdyapi vastu kalpitAd dravyArthikarUpAt paryAyArthikarUpAcca jAtyantaraM vartate yaha dhrauvya rUpa dravya aura utpAda-vyaya rUpa paryAya paraspara nirapekSa hokara sat kA lakSaNa nahIM haiN| dravyArthika naya dhrauvya ko viSaya karatA hai aura paryAyArthika naya utpAda aura vyaya ko grahaNa karatA hai / yaha donoM paraspara sApekSa hokara hI vastu ke svarUpa haiM / dravyAMza yA paryAyAMza koI vAstavika nahIM hai; ye donoM aMza to kalpita haiN| vastu apane ApameM eka akhaNDa rUpa haiM; sirpha nitya anitya hone ke kAraNa usameM do aMzoM kA vyavahAra hotA haiN| kahA bhI hai akele anvaya ko arthAt abheda (sAmAnya) ko svIkAra karanA ucita nahIM hai, kyoMki bheda kI bhI pratIti hotI hai aura kevala bheda ko svIkAra karanA bhI yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki abheda kI bhI pratIti hotI hai| isa prakAra ghaTa mRttikA se bheda aura abheda vAlA hone se eka bhinna hI prakAra kA hai| ataeva ekAntavAdiyoM dvArA kalpita vastu se anekAntavAdiyoM dvArA sammata vastu svarUpa bhinna prakAra kA hai, kyoMki usameM nityatA aura anityatA donoM pAI jAtI hai / jaise nara aura siMha se 'narasiMha' kA rUpa bhinna hai, usI prakAra ekAnta nityatA aura anityatA se nityAnityatA bhinna hai| kahA bhI hai 'narasiMha akelA nara nahIM hai, kyoMki usameM siMha kA bhI rUpa pAyA jAtA hai aura vaha siMha bhI nahIM hai kyoMki usameM nara kA bhI rUpa pAyA jAtA hai / isa prakAra zabda jJAna aura kArya meM bhinnatA hone se nRsiMha bhinna hI jAti hai // 1 // isa prakAra ghaTAdi pratyeka vastu kalpita dravyarUpa aura paryAya rUpa se vilakSaNa prakAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 tattvArthasUtre evaMvidhaprakriyA'bhyupagamena ca - ekanayamatAnusAri sarvameva dUSaNajAtam upasthApyamAnamasambaddhatvAdapAkRtaM bhavati / tasmAt kathaJcid bhedAbhedasvabhAve'pi vastuni kadAcidabhedapratyayaH svasaMskArAvezAt kevalamananvayinamaMzaM dravyAtmakamalapan - saMgoparyaMzca pravartate / kadAcitpunarbhedamAtravAdino bhedAvalambanA pratItiH prAdurbhavati / anekAntavAdinastuAkAGkSitavivakSitA'rthAdhInajJAnAbhidhAnasya dravyaparyAyayoH pradhAna - gauNabhAvApekSayA sakalavastuviSayavyavahArapravRttirvastutvamanekAkArameva vartate / uktaJca - - " sarvamAtrAsamUhasya vizvasyA'nekadharmaNaH / sarvathA sarvadAbhAvAt kvacitkiJcid vivakSyate // 1 // iti / kiJca - "sthitijananavirodhalakSaNaM caramacaraM ca jagatpratikSaNam / iti jina - ! sakalajJalAJchanaM vacanamidaM vadatAM varasya te // 1 // iticoktaM saGgacchate / etena rUpAdivyatirekeNa mRdddravyamityekavastvAlambanA cAkSuSapratItiH pratyAkhyAtumazakyeti keSAJcinmatamapi kevaladravyasAdhakamapAstam anekAntavAdiprakriyA'navabodhAt / kI hai / isa prakAra kI nityAnityatA ko svIkAra karane se ekAntavAda meM Ane vAle samasta doSoM kA parihAra ho jAtA hai kyoMki anekAnta vAda ke sAtha una doSoMkA koI saMbaMdha nahIM hai / bhedAbheda svabhAva vAlI vastu meM bhI kabhI-kabhI abheda kI jo pratiti hotI hai, usakA kAraNa saMskAra kA Aveza mAtra hai isa prakAra kA Aveza bheda aMza kA apalApa karake athavA saMgopana karake pravRtta hotA hai / kabhI-kabhI usI vastu ke viSaya meM bhedaviSayaka pratIti utpanna hotI hai / aisI pratIti bhedavAdI kI hotI hai aura usameM abheda kA apalApa hotA hai / 1 kintu anekAntavAdI dravya aura paryAya yA abheda aura bheda donoM ko svIkAra karatA hai / kevala kabhI dravya ko pradhAna aura paryAya ko gauNa vivakSita karatA hai aura kabhI paryAya ko pradhAna rUpa meM vivakSita karake dravya ko gauNatA pradAna karatA hai / vaha donoM azoM meM se kisI bhI eka aMza kA niSedha nahIM karatA / isa prakAra anekAntabAda ke anusAra sabhI vastue~ anekadharmAtmaka haiM / kahA bhI hai yaha vizva sarva aMzAtmaka haiM arthAt saMsAra ke sabhI padArtha aneka dharmoM se yukta haiM, phira bhI kahIM kisI dharma kI vivakSA kI jAtI hai aura bhI kahA hai- yaha jaMgama aura sthAvara jagat pratikSaNa dhrauvya, utpAda aura vinAza se yukta hai, arthAt jagat ke pratyeka padArtha meM yaha tInoM dhameM eka sAtha rahate haiM / he jina ! vaktAoM meM zreSTha Apake yaha vacana ApakI sarvajJatA ke cihna haiM / rUpAdi se bhinna ' mRttikAdravya' isa prakAra eka vastu rUpa se jo cAkSuSa pratIti hotI hai, usakA niSedha nahIM kiyA jA sakatA, aisA jo kisI kA mata hai vaha khaMDita ho jAtA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 25 sato lakSaNanirUpaNam 297 tathAhi anekAntavAde rUpAdibhyo nA'tyantavyatiriktaM kimapi dravyamasti kathaJcid bhedAbhedayorubhayorabhyupagamAt / tathAcoktam -- dravyaM paryAyaviyuktaM paryAyA dravya varjitAH kva kadA kena kiM rUpA dRSTA mAnena kena vA // 1 // iti / / na khalu vizeSanirapekSaH sAmAnyalakSaNaH kazciddhauvyAMzo vartate kacid yaH kevalo gRhyeta, navA-sAmAnyanirapekSo vizeSamAtragrahaNavAdinaH sAmAnyopalambhAnubhavavirodhaH syAt / tasmAt sAmAnyaM prauvyalakSaNamavazyamabhyupettavyam / evaM vizeSo'pi kazcidavazyaM svIkartavyaH, na hi-vastunaH sarvathA tulyataiva bhavati- / yadi tasya sarvathA tulyataiva syAt tadA-vairUpyarahitatvAt vivakSitaM vastvantarAdanyadityeSA pratIti na syAt / ___ kenacidapyAkAreNa bhedAbhAvAt tasmAd bhedamabhivAJchatA prekSAvatA vairUpyamapi vizeSalakSaNamutpAdavyayasvarUpaM kenacidAkAreNA'vazyamaGgIkartavyam / tathAca-sAmAnyavizeSasvabhAvaM sarvameva vastu sarvadA bhavatIti-abhyupagantabyam / kintu sAmAnyavizeSayoH svalakSaNabhede'pi nA'tyantabhedo vartate, tasya khalu vastunaH zabalahai kyoMki vaha kevala dravya kA hI sAdhaka haiM / unhoMne anekAntavAda kI prakriyA ko nahI samajhA hai / anekAnta bAda meM rUpAdi guNoM se sarvathA bhinna dravya kucha bhI nahIM hai| vahA~ to bheda aura abheda- donoM hI svIkAra kiye gaye haiN| kahA bhI hai paryAyoM se rahita dravya aura paryAyoM se rahita paryAya kahA~, kaba, kisane, kisa rUpameM, kisa pramANa se dekhe haiM ? arthAt kabhI dekhe hI nahIM jA sakate / jahA~ dravya hai vahA~ paryAyoM kI sattA aura jahA~ paryAya haiM vahA~ dravya kI sattA avazya hotI hai| vizeSoM se rahita, sAmAnya rUpa dhrauya aMza akelA nahIM nahaNa kiyA jA sakatA aura na sAmAnya aMza ke vinA vizeSa aMza hI kahIM grahaNa kiyA jA sakatA hai / ataH dhrauvya rUpa sAmAnya avazya svIkAva karanA cAhie aura vizeSa aMza ko bhI avazya aMgIkAra karanA caahie| ___ saba vastue~ sarbathA samAna hI nahIM hotI / yadi ve samAna hoM to unameM kisI bhI prakAra kI asamAnatA ho hI na sake / aisI sthiti meM eka vastu dUsarI vastu se pRthak kaise pratIta hogI ? unameM kisI bhI rUpa meM bheda to hai nahIM, phira bheda pratIti kA kyA kAraNa hai ? ataeva jo vidvAn bheda ko svIkAra karatA hai, use kisI na kisI rUpa meM virUpatA utpAta aura vyaya bhI avazya aMgIkAra karanA cAhie aura aisA mAnanA cAhie ki saba vastue~ sadA sAmAnya vizeSAtmaka hI haiM / sAmAnya aura vizeSa ke lakSaNa meM bheda hone para bhI donoM meM sarvathA bheda nahIM hai, kyoMki ve vastu se abhinna haiM / eka vastu ko yadi vastutva kI apekSA bhI dUsarI vastu se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre rUpatvAt vastunazca - vastutvenApi vastvantarA tulyatve sati ekatarasyA'vastutvamApadyeta, tadavinAbhAvAcca dvitIyasyA'pyabhAvaprasaGgaH syAt / 298 tathAca-sarvaM zUnyamityApattiH syAt nahi sarvazUnyatvamiSTam tasmAt sakalazUnyatAsspattibhiyA sAmAnyavizeSayoH kathaJcid vastutvenA'pi tulyatvamabhyupeyam / tatazva - sAmAnyavizeSasvabhAvaM sarvamiti vyavasthitaM " syAdvAda" siddhAnte sAmAnyavizeSayoH parasparaM vA svabhAvavirahA bhAvAt saGkIrNatAyAM satyAmapi dharmabhedaprasiddheH samastavyayahArasaMsiddhirbhavati / " evaJca -- utpAdavyayadhrauvyalakSaNaM saddravyamitisiddham / uktaJca - sthAnAGgasUtre 10 sthAne - "upapanne vA vigae vA - dhuve vA" iti utpanno vA vigato vA dhruvo vA iti // 25 // mUlasUtra - - ' tabbhAvavayaM niccaM ' -- // 26 // chAyA -- tadbhAvA'vyayaM nityam - // 26 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre - utpAdavyayadhauvyasvabhAvaM vastu sadityuktam / tatra - dhrauvyapadena nityatvamucyate, tasmAda - nityasya lakSaNamAha ' tabbhAvavayaM niccaM " iti / tadbhAva'vyayaM nityam tadbhAvaH bhavanaM-bhAvaH tasya bhAvastadbhAvaH, yena bhAvena - svabhAvena svarUpeNa vastu pUrva dRSTaM tenaiva svarUpeNa punarapi bhAvAt sattvAt tadeva vastu ityevaM pratyabhijJAnaM bhavati / samAna nahIM mAnA jAya to eka vastu avastu ho jAegI aura tadavinAbhAvI hone se dUsarI vastu kA bhI abhAva ho jAegA / aisI sthiti meM sarvazUnyatA kI Apatti hogI, arthAt kisI bhI vastu kI sattA siddha na hogI / sarvazUnyatA abhISTa nahIM hai, ataeva sarvazUnyatA ke bhaya se sAmAnya aura vizeSa meM kathaMcit vastutva kI dRSTi se bhI tulyatA svIkAra karanA cAhie / isa kAraNa yaha siddha huA ki saba padArtha sAmAnya - vizeSa svabhAva vAle haiM / sAmAnya aura vizeSa meM paraspara svabhAva viraha kA abhAva hone se eka rUpatA hone para bhI dharmabheda kI siddhi hone ke kAraNa samasta vyavahAroM kI siddhi ho jAtI hai / isa prakAra yaha siddha huA ki utpAda, vyaya aura dhauvyarUpa sat dravya kA lakSaNa hai / sthAnAMgasUtra meM sthAna 10 meM kahA hai- ' vastu utpanna bhI hotI hai, binaSTa bhI hotI hai aura dhruva bhI rahatI hai" ||25|| mUlasUtrArtha - - " tanbhAvavayaM nicca" ||suutr 26 // vastu kA apane mUla svarUpa se naSTa na honA nityatva hai ||26 tatvArthadIpikA - pUrva sUtra meM kahA gayA hai ki utpAda, vyaya aura dhauvya svabhAva vAlI vastu hI sat hai / vahA~ dhrauvya kA artha nityatva hai, ataH aba nitya kA lakSaNa kahate haiM--- jo vastu jisa svabhAva meM pahale dekhI gaI hai, usIsvabhAva meM vaha punaH bhI dekhI jAtI hai / 'yaha vahI vastu hai' isa prakAra kA pratyabhijJAna hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 26 nityatvalakSaNanirUpaNam 299 pratyabhijJAnaJca-pUrvadRSTasya vastunaH cakSuH purovartitve sati idaM tat-" ityevaM cAkSuSapratyakSasmaraNAtmakaM jJAnamucyate, tacca pratyabhijJAnaM nirhetukaM na bhavati iti yo'sya pratyabhijJAnasya hetuH sa sadbhAva ityucyate / yathA-ghaTasya, zarAvasya udaJcanAdervA mRtpiNDabhAvaH kaTaka-valaya kuNDalAdInAM vA suvarNa dravyam , tadbhAvena mRtpiNDasuvarNAdirUpeNa avyayaM vyayo vinAzastadrahitam avyayaM nityamucyate / tathAca-ghaTakuNDalAdau mRtpiNDasuvarNAdikaM nityamiti nizcIyate / tatra-mRtpiNDAd jAyamAno ghaTaparyAyo'pradhAnabhUtaH mRtpiNDabhAvastu-pradhAnabhUtaH iti tena bhAvena nityaM ghaTAdivastu vyavahiyate tadapi nityaM dravyArthikanayena kathaJcid jJAtavyam / sarvathA nityatvasvIkAre tuanyathAbhAvasya paryAyAderabhAvaH syAt tathA sati-AtmanaH sarvathA nityatve-naranArakAdirUpeNa saMsAraH tadvinivRttirUpamokSazca na saMghaTeta tatazca saMsArasvarUpakathanam, mokSopAyakathanaJca virudhyeta tasmAt kathaJcinnityamiti // 26 // tattvArthaniyuktiH- pUrvasUtre utpAdavyayadhrauvyAtmakaM sadityuktam tatra-gaganAdisadvastu nityaM vartate, sacca-ghaTAdidravyamanityaM dRSTam / tasmAt-satAM nityatvadarzanAjAyamAna sandehaM dUrIkartumAha pahale dekhI huI vastu jaba punaH netroM ke sAmane AtI hai taba vaha yahI hai' isa prakAra kA pratyakSa aura smaraNa kA jor3a rUpa jo jJAna utpanna hotA hai, vaha pratyabhijJAna kahalAtA hai / vaha pratyabhijJAna nirhetuka nahIM ho sakatA, ataH pratyabhijJAna kA jo kAraNa hai vaha 'sadbhAva' kahA jAtA hai / jaise ghaTa, zarAba, udaMcana Adi kA mRtpiNDabhAva; kaTaka; valaya, kuNDala Adi kA svarNa dravya tadbhAva arthAt mRtpiNDa yA svarNa Adi rUpa se vyaya-vinAza na honA avyaya arthAt nitya kahalAtA hai| ghaTa Adi meM tathA kuNDala Adi meM mRtpiNDa aura svarNa Adi nitya hai, yaha nizcita hotA haiM / mRttikApiNDa se utpanna hone vAlA ghaTa paryAya gauNa hai aura mRtpiNDabhAva pradhAna hai / ataeva mRttikApiNDabhAva se ghaTa Adi vastu nitya kahI jAtI hai| usakI nityatA dravyArthika naya se hI kathaMcit jAnanA cAhie / savathA nityatA kA svikAra karane se to anyathArUpa hone kA paryAya kA abhAva hI ho jAegA aisI sthiti meM AtmA ko sarvathA nitya mAna lene para nara nAraka Adi rUpa se saMsAra aura usakI nivRttirUpa mokSa bhI ghaTita nahIM ho sakegA / phira to saMsAra ke svarUpa kA kathana aura mokSa ke svarUpa kA kathana bhI viruddha ho jaaegaa| isa kAraNa vastu ko kathaMcit nitya hI mAnanA cAhie // 26 // tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM batalAyA gayA hai ki sat utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hotA hai| unameM se AkAza Adi sat vastu nitya hai aura ghaTa Adi sat anitya hai / isa prakAra sat padArthoM meM nityatA aura anityatA-donoM dekhane se utpanna hone vAle sandeha kA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 tattvArthasUtre athabA- "niccAvaTTiyA rUvAiM--' iti pUrvam asminneva dvitIye'dhyAye tRtIyasUtre nityamityuktam tatra-na sarva sad nityaM bhavati, arUpagrahaNAt ato rUpavato'nityatvamarthA dApadyate tasmAt sarvaM sad na nityam , nA'pyanityaM vaktuM zakyate / ato'vasthitirUpA'nvayAMzamAdAya rUpavadapi vastu nityaM kathaJcitsambhavati-ityabhiprAyeNAha-"tabbhAvavayaM Nicca--,, iti / tadrAvAvyayaM nityamiti tacchandasya prakrAntaparAmarzakatvAt sadityarthaH tasya sato vastuno bhavanaM bhAvastadbhAvaH tadeva sadvastu-mRtpiNDasuvarNAdijIvAdi ca tathA tathA bhavati zarAvodaJcana kapAla ghaTa-kaTakavalayakuNDalAdirUpeNa devAdirUpeNa ca, kintu-na kadAcidapi svatattvamRtpiNDatva-suvarNatva jIvatvAdityAgena tathAvidhAnyathA jAyate / sarvatraiva ghaTakuNDaladevAdiSu mRtpiNDasuvarNajIvatattvAnA manyathA darzanAt atastadAbAvyayamavinAzi nityaM bhavati ghaTAdisadastviti bhAvaH / anyathA-utpAdavyayadhrauvyayuktaM saditi sallakSaNamavyApakaM bhavet, ghaTAdiSu-utpAdavyayarUpaparyAyasyaivA'bhyupagame dhrauvyaaNshgrhnnaabhaavaat| tasmAt-rUpAdimad ghaTAdi sadvastvapi matpiNDAdyanvayavattvena dhrauvyAMzavatvAd utpAdavyayadhrauvyalakSaNAkrAntatvAt dhrauvyAMzamAdAya kathaJcinnityamiti vyapadizyate / nivAraNa karane ke lie kahate haiM-athavA isI dvitIya adhyAya ke tIsare sUtra "NiccA vaTiyA rUvAI" meM 'nitya' kahA hai; vahA~ sarva sat nitya nahIM haiM, kyoMki svarUpa kA grahaNa kiyA hai| aisI sthiti meM rUpI vastu kI anityatA pratIta hone lagatI hai, ataH samasta sat padArtha na nitya aura na anitya kahe jAsakate haiM, ataeva dhrauvya rUpa aMza kI apekSA se rUpI vastu bhI kathaMcit nitya hai, isa Azaya ko prakaTa karane ke lie kahate haiM ___'tabbhAkvayaM niccaM' isa sUtra meM 'tat' zabda se 'sat' kA grahaNa karanA cAhie / sat vastu kA bhAva 'tadbhAva' kahalAtA hai ? vaha sad vastu mRttikA hi zarAva, udaMcana, kapAla, ghaTa Adi rUpa meM aura svarNa hI kaTaka, valaya, kuNDala Adi rUpa meM tathA jIva hI deva Adi ke rUpa meM hotA hai| aisA kabhI nahIM hotA ki apane mUla svabhAva mRttikA piNDatva, suvarNatva aura jIvatva kA tyAga karake vaha anyathA rUpa meM ho jaae| kyoMki ghaTa, kuNDala aura deva Adi meM mRtpiNDa, svarNa aura jIva tattva kA anvaya dekhA jAtA hai / ataeva ghaTa Adi sad vastu apane maulika svabhAva se vinaSTa nahIM hotI hai; yahI usakI nityatA hai / aisA nahIM mAnA jAegA to 'sat utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hotA haiM, yaha sat kA lakSaNa avyApaka ho jAyagA; kyoMki ghaTa Adi meM utpAda aura vyaya rUpa paryAya hI mAnane se dhrauvya aMza kA grahaNa nahIM hogA / isa kAraNa rUpAdimAn ghaTa Adi sat vastu bhI mRttikA Adi kA anvaya hone se dhrauvya aMza vAlI hai evaM utpAda, vyaya aura dhrauvya lakSaNa se yukta hai / isa kAraNa dhrauvya aMza ko apekSA se kathaMcit nitya kahalAtI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 nityatvalakSaNanirUpaNam 301 etatsUtrasthanityagrahaNena pUrvasUtroktaprauvyAMzaparigraho bhavatIti sa khalu - anvayI dravyAstikAMzo na kadApi vyavacchinno bhavati / sadAkAreNA'nutpadyamAnatvAdavinAzitvAcca sUtre bhAvazabdopAdAnena pariNAmanityatA gRhyate na tu-kUTastha nityatA kUTamayoghanastadvattiSThatIti - avilAlibhAvaH yadi - kUTasthanityatAyA grahaNaM bhavet tadA " tadavyayaM nityam ityeva sUtraM syAt / yatkhalu na kenacit - AkAreNa vikriyate, tadanupAkhyameva bhavet / evaJca sarveSAmanvayinAM matpiNDasuvarNAdInAM dharmANAmupalakSaNa bodhyam / satvaM tu-SaDdravyavyApakatvAduktam / jIvastAvat sAkSAt satvaM caitanyamamUrtatvamasaMkhyeyatvaJcA sparityajan tAdRzatAdRzapariNAmAnna vyagAt-na vinaSTaH, na vyeti na vinazyati, na vyeSyati na vinaGkha ti vA / ataevA'vinAzI nityo'vyaya ucyate, na tu - devanArakAdinA'nanvayinA paryAyeNA'pi jIvasya nityatvaM dhrauvyaM vartate / evaM paramANudarvyaNukAdipudgaladravyaM sattvamUrtatvA'jIvatvA'nupayogagrAhyAdidharmAnajahat vipariNamate na tu ghaTAdiparyAyavivakSayA tasya dhauvyaM bhavati / dharmadravyamapi satvA'mUrtatvA'saMkhyeyapradezavatvalokavyApitvAdidharmA'parityAgenA'vatiSThate sadA na khalu tasya dharmadravyasya paramANu yajJadattAdInAM pratyeka gantRtvasya vivakSAyAmapi gatyupakAritvena nityatvaM sambhavati / gantRtvabhedAd gatyupakAritvaM bhidyate anyAdRzAkAreNa pUrvaH pariNAmo bhavati - anyAdRzAkAreNa ca paraH paNimaH, na tAvatprathamotpanno gatyupakAritvapariNAmaH sarvadA tiSThati / isa sUtra meM gRhIta nitya zabda se pUrvasUtra meM kathita dhauvya aMza samajhanA cAhie / dravya kA vaha anvayI aMza kadApi aura kahIM bhI naSTa nahIM hotA / koI bhI vastu sat rUpa se utpanna nahIM hotI aura na naSTa hotI hai, ataeva sUtra meM bhAva zabda ke grahaNa se pariNAminityatA hI samajhanA cAhie, kUTastha nityatA nahIM samajhanA cAhie / yadi kUTasthanityatA kA hI grahaNa karanA hotA to 'tadavyaM nityam' aisA sUtra hotA / jisa vastu meM kisI bhI rUpa meM vikAra - anyathApana - nahIM hotA, vaha nityatvarUpa hI hotI hai / isa prakAra sabhI anvayI mRtpiNDa evaM svarNa Adi kA upalakSaNa jAnanA cAhie / sattva chahoM dravyoM meM vyApaka 'sattva ' hai / jIva sat hai / vaha apane caitanya, amUrttatva, asaMkhyAtapradeza vattva svabhAva kA parityAga nahIM karatA / apane ina dharmoM se vaha kabhI naSTa nahIM huA, naSTa nahIM hotA aura naSTa nahIM hogA / isa kAraNa jIva avinAzI, nitya aura avyaya kahalAtA hai / magara yaha nahIM samajhanA cAhie ki jIva deva nAraka Adi paryAya kI dRSTi se bhI nitya hai| isI prakAra pudgala dravya sattva, mUrttatva, acetanatva dharmoM kA parityAga nahIM karatA, isa kAraNa usameM nityatA hai / ghaTa Adi paryAyoM kI apekSA se nityatA nahIM haiM / sU. 26 dharmadravya sattva, amUrttatva, asaMkhyeya pradezavattva lokavyApitva Adi dharmoM kA parityAga na karatA huA sadaiva sthira rahatA hai, paryAya kI dRSTi se nahIM arthAt paramANu yA yajJadatta kI gati zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 tattvAthasUna evamadharmadravyamapi-sattvA'mUrtatvAdi dharmAparityAgena santiSThate sarvadA, sthityupakAritayA cA'dharmadravyasyA'nityatvaM bhavati / AkAzasya punaH sattvA'mUrtatvA'nantapradezatvAdidharmavattvena niyattyavaM bhavati, avagAhakAnAM pudgalAdidravyANAmavagAhadAtRtvena caa'nitytvm| yatrA'pyalokAkAze'vagAhaka jIvapudgalAdikaM na bhavati, tatrA'pi-aguruladhvAdiparyAyA bhinnAbhinnA eva bhavanti / __ anyathA--alokAkAzAdau na svataH utpAdavyayayau bhavataH, nA'pyApekSiko syAtAm, tathAsatitatro-tpAdavyayadhrauvyayuktaM tAvat sanmAtralakSaNamavyApakaM bhvet| tasmAt-yadvastu sato bhAvAd na vyagAdna byeti, na vA-vyeSyati tannityamucyate / tathAca-yadvastu dravyaM satvAdyanvayinoM'zAd na vyagAd-na vinaSTaH, na vyanAGkSIt , na vA-vyeti na vinazyati nApi-vyeSyati-na vinayati tannityaM vyapadizyate / athavA-tadbhAvena tena sadAtmanA sthityaMzena, avyayam-avigataM pariNAmApattau satyAmapisvatattvApracyavAd nityamucyate, atha yathA tad dravyamAtmaparityAgAt tathotpattinAzalakSaNaH paryAyo'pi dravyasyAtmabhUta iti paryAyanivRttivad dravyasyApi nivRttyApattiriti ceducyate yadi ghaTAdiparyAyanivRttau satyAM mRtpiNDasyA-'pi nivRttidRzyeta, mRnnivRttau vA pudgalanivRtiH tadA-syAdetad evam, na tu-tathA dRzyate, na hi-anvayinyA mRdaH pudgalajAtervA kasyAmapyavasthAyAM meM nimitta hone rUpa paryAya kI apekSA se usameM nityatA nahIM hai| gamanakartA ke bheda se gatyupakAritva bhI bhinna hotA rahatA hai / arthAt usake pUrvApara paryAoM meM parivartana hotA rahatA hai / isI prakAra adharma dravya bhI sattva amUrtatva Adi dharmoM kA kabhI parityAga na karane ke kAraNa nitya hai, magara vibhinna padArthoM kI sthiti meM nimitta banane rUpa paryAyoM kI apekSA se anitya hai / AkAza sattva, amUrtatva, anantapradezitva, avagAhanA Adi guNoM ke kAraNa nitya hai kintu avagAhaka vastuoM ke bheda ke kAraNa usake avagAhamAna pariNAma meM bhI bheda hotA rahatA hai / isa dRSTi se vaha anitya hai / alokAkAza meM jIva pudgala Adi avagAhaka nahIM haiM, phira bhI vahA~ agarulaghu Adi paryAya bhinnAbhinna hote haiM / yadi aisA na mAnA jAya to alokAkAza meM svataH utpAda aura vyaya nahIM hoMge aura na parApekSa hI hoMge / aisI dazA meM vahA~ utpAda' vyaya aura dhrauvya na hone se sat kA lakSya bhI ghaTita nahIM hogA / ataH jo vastu sat bhAva se naSTa nahIM huI, nahIM hotI aura nahIM hogI, vahI nitya kahalAtI hai| athavA-kSaNa-kSaNa meM vividha prakAra ke pariNamana hote rahane para bhI vastu kA apane mUla astitva se arthAt dhrauvya rUpa aMza se cyuta na honA nityatva kahalAtA hai / zaMkA-utpatti aura vinAza paryAya dravya se abhinna haiM, ataH paryAya kA vinAza hone para dravya kA bhI vinAza ho jAnA cAhie / ___ samAdhAna yadi ghaTa paryAya kA vinAza hone para mRttikA kA bhI vinAza dekhA jAtA aura mRttikA kA vinAza hone para pudgaladravya kA vinAza ho jAtA hotA to aisA kahA jA sakatA thA; zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU. 26 nityatvalakSaNanirUpaNam 303 nivRttidRzyate tadabhidhAnapratyayavyavahAraviSayatvAt / ghaTAdiparyAyanivRttau vA yadi na kiJcit pazcAdupalabhyate tadA prekSAvAn-janaH paryAyanivRttau satyAM dravyAMzanivRttiM zraddadhAno'bhyupagacchet / ____ yatazca-paryAyanivRttAvapi mRdravyAMzaH upalabhyate tasmAnnadravyAMzanivRttirabhyupagantuM zakyate / tathAca-pratyakSavirodhena tarkA'vatAraH sambhavati tasmAdupapattyAgamAbhyAM tadbhAvA'vyayaM nityamiti vyavasthitam / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau-bhagavatIsUtra 14 zatake 4 uddezake -"paramANupoggaleNaM bhaMte? kiM sAsae-asAsae ? goyamA ! davvaTThayAe sAsae, vaNNapajjavehiM jAva phAsapajjavehi asAsae-"iti / paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM zAzvataH-azAzvataH ? gautama ! dravyArthatayA zAzvataH, varNaparyavaiH yAvat sparzaparyavairazAzvataH, iti / evaM jIvAbhigame 3 pra0 1 uddezake 77 sUtre-coktam-'paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM sAsae-asAsae ? goyamA! davvaTThayAe sAsae, vaNNapajjavehiM rasapajjavehi-gaMdhapajjavehiMphAsapajjavehiM asAsae-"iti / paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM zazvataH azAzvataH ? gautama ! dravyArthatayA zAzvataH, varNaparyavaiH-2saparyavai :- gandhaparyavaiH sparzaparyavaiH azAzvata, iti / magara aisA to dekhA nahIM jAtA / anvayI mRttikA kA athavA pudgalajAti kA kisI bhI avasthA meM abhAva nahIM dekhA jAtA, kyoMki usakA vahI kA vahI nAma banA rahatA hai, usakA jJAna bhI hotA rahatA hai aura mRttikAsAdhya vyavahAra bhI hotA rahatA hai / agara ghaTa kA abhAva hone para bAda meM kucha bhI upalabdha na hotA to buddhimAn puruSa zraddhA kara lete ki paryAya kA abhAva hone para dravya kA bhI abhAva ho jAtA hai / kintu paryAya kI nivRtti ho jAne para bhI mRttikA kA sadbhAva banA rahatA hai / ataeva dravya kA vinAza honA svIkAra nahIM kiyA jA sakatA / jahA~ pratyakSa se virodha AtA ho vahA~ tarka ke lie koI avakAza nahIM rahatA / isa prakAra yukti aura Agama se 'tadbhAvavyaM nityam' yaha siddha huaa| vyAkhyAprajJapti-- (bhagavatI) sUtra ke zataka 14, uddezaka 4 meM kahA haiprazna-bhagavan ! paramANupudgala zAzvata hai yA azAzvata ? uttara-gautama ! dravya kI apekSA se zAzvata hai aura varNaparyAya yAvat sparzaparyAya se azAzvata hai| isI prakAra jIvAbhigama ke 3 rI pra. u. 1 sUtra 77 meM bhI kahA haiprazna-bhagavan ! paramANupudgala kyA zAzvata hai yA azAzvata hai ? uttara-gautama ! dravya kI apekSA se zAzvata hai-nitya hai aura varNaparyAya, rasaparyAya, gandhaparyAya aura sparzaparyAya kI apekSA se azAzvata-anitya hai| bhagavatIsUtra za. 7. u. 2 meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 tattvArthasUtre punazca vyAkhyAprajJaptau 7zatake 2uddezake uktam-"jIvA NaM bhaMte ! kiM sAsayA-asA sayA ? goyamA ! jIvA siya sAsayA, siya-asAsayA, se keNaTeNaM bhaMte-evaM vuccai jIvA siya-sAsayA, siya asAsiyA ? goyamA- davvaTThayAe sAsayA, bhAvaTTayAe asAsayA, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccA siya sAsayA, siy-asaasyaa| neraiyA NaM bhaMte kiM sAsayA, asAsayA evaM jahA jIvA, tahA neraiyA vi, / evaM jAba-vemANiyA, jAva-siya sAsayA, siya asAsayA sevaM-bhaMte-? sevaM-bhaMte-1 iti / chAyA-jIvAH khalu bhadanta- kiM zAzvatAH-azAzvatAH gautama ! jIvAHsyAt zAzvatAH, syAt azAzvatAH,tatkenArthena bhadanta-? evamucyate jIvAH syAt zAzvatAH, syAt azAzvatAH-1 gautamadravyArthatayA zAzvatAH, bhAvArthatayA azAzvatAH, tattenArthena gautama ! evamucyate syAt zAzvatAH, syAt azAzvatAH nairayikAH khalu bhadanta ! kiM zAzvatAH azAzvatAH, evaM yathA jIvAstathA nairayikA api / evaM yAvadvaimAnikAH, yAvat-syAt zAzvatAH syAt azAzvatAH, tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta !, iti // 26 // mUlasUtram -..."appiyaNappiehiM aNegaMta" // 27 // chAyA--"arpitA narpitAbhyAm-anekAntam // 27 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre paryAyArthikanayena ghaTAdivastuna utpAdavyayazAlitayA'nityasyApi dravyArthikanayena mRttikAdyanvayasadbhAvAt nityatvaM pratipAditam tad viruddhamiva pratIyate kathaM tAvad-- yadevA'nityaM tadeva nityamapi bhavet ? prazna-bhagavan ! jIva zAzvata haiM yA azAzvata haiM ? uttara--gautama ! kathaMcit zAzvata haiM, aura kathaMcita azAzvata haiN| prazna-bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA gayA hai ki jIva kathaMcit zAzvata aura kathaMcit azAzvata haiM ? uttara-gautama ! dravya kI dRSTi se zAzvata haiM aura bhAva arthAt paryAya kI dRSTi se azAzvata haiN| he gautama ! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki jIva kathaMcit zAzvata aura kathaMcit azAzvata haiN| prazna-bhagavan ! nairayika jIva kyA zAzvata haiM yA azAzvata haiM ? uttara-jaisA jIvoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra nairayikoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / isI prakAra vaimAnikoM taka cauvIsoM daNDakoM ke jIvoM ke saMbaMdha meM samajha lenA cAhie ki sabhI kathaMcit nitya aura kathaMcit anitya haiM // 26 // mUlasUtrArtha-"appiyaNappiehiM" ityAdi / sUtra 27 // pradhAnatA aura apradhAnatA se vivakSA karane para anekAMta kI siddhi hotI hai // 27 // tattvArthadIpikA-pUrva sUtra meM yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki ghaTa Adi pratyeka vastu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a02 sU0 27 saMghAtaniSpattinirUpaNam 305 nahanana yadi-nityaM syAt, tadA-vinAzodayAbhAvAt anityatvaM vyAhanyeta yadi tu-anityaM syAt tadA-sthiratvAbhAvena nityatvaM vyAhataM syAt, ityAzaGkAM samAdhAtumAha-"appiyaNappiehiMaNegaMta-" iti / arpitA'narpitAbhyAm-prAdhAnyena vivakSitA'vivakSitAbhyAM kimapi vastu-ane kAntaM bhavatIti bhAvaH / tathAca anekAntAtmakasya vastunaH prayojanavazAd yasya kasyacirddharmasya vivakSayA prApitaM prAdhAnyamarpitamupanItam, tadbhinnamanarpitamucyate prayojanAbhAvAt sadapi-avivakSitaM sat upasarjanIbhUtamanarpitamiti bhAvaH arpitaJcA-'narpitaJcetiarpitA'narpite,tAbhyAM sarvamapi vastuanekAntAtmakam kathaJcinnityaM kathaJcidanityaM bhavati, iti na pUrvoktavirodhaH / tadyathA kazcitpuruSaH pitetyucyate sa puruSaH kasyacitputrasyApekSayA pitA bhavati, tasya piturapi kazcitpitA bhavati tadapekSayA tu-sa pUrvaH pitA putra iti vyapadizyate-punaH sa eva puruSaH pitRtvena putratvena ca vyapadizyamAnaH kasyacidanyasya bhrAturapekSayA bhrAtetyucyate evaM sa eva puruSaH-pitAmahApekSayA pautra ityucyate, mAtulApekSayA bhAgineya iti. / mAtAmahApekSayA dauhitraHparyArthika naya se utpAda aura vyaya se yukta hone ke kAraNa anitya hote hue bhI dravyArthika naya kI apekSA mRttikA dravya kA anvaya hone ke kAraNa nitya bhI hai, magara yaha kathana paraspara viruddha sA pratIta hotA hai / jo vastu anitya hai vahI nitya kaise ho sakatI hai ? yadi nitya hai to vinAza aura utpAda kA honA asaMbhava hai aura yadi anitya hai to dhruva na rahaneke kAraNa nityatA meM virodha AtA hai / isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM kisI dharma kI pradhAna rUpa se vivakSA karane para aura kisI dharma kI apradhAna rUpa se vivakSA karane para anekAMta kI siddhi hotI hai| pratyeka vastu aneka dharmoM kA akhaNDa piNDa hai| unameM se apanI vivakSA ke anusAra jisa kisI dharma ko vivakSita karate haiM vaha dharma arpita kahalAtA hai aura zeSa dharma vidyamAna hone para bhI prayojana na hone ke kAraNa vivakSita nahIM kiye jAte taba ve anarpita kahalAte haiM / isa prakAra arpita aura anarpita se arthAt dharmoM ko pradhAna aura gauNa karane se vastu anekadharmAtmaka siddha hotI hai| isI kAraNa vaha nitya bhI hai aura anitya bhI hai / ataeva pUrvokta virodha kA parihAra ho jAtA hai / vaha isa prakAra hai-koI puruSa pitA kahalAtA hai| vaha apane putra kI apekSA se pitA hai| magara usa pitA kA bhI koI pitA hotA hai| usakI apekSA se vaha pitA putra bhI kahalAtA hai| isake sAtha hI pitA aura putra kahalAne vAlA puruSa apane bhAI kI apekSA se bhrAtA bhI kahA jAtA hai / isI prakAra apane pitAmaha kI apekSA se pautra, mAmA kI apekSA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 wwwwwwwwwwwww tattvArthasUtre ityevaM rItyA ekasyaiva puruSasya janakatvajanyatvAdi nAnAsambandhasadbhAvAd anekavidho vyavahAraH parasparaM viruddhavadbhAsamAno'pi na viruddho bhavati- / evam ekamapi ghaTapaTAdivastudravyaM sAmAnyamRdAderanvayArpaNayA-prAdhAnyena vivakSayA nityamucyate, ghaTAdiparyAyArpaNayA-vizeSavivakSayA paryAyArthikanayena nityamapi dravyaM vastu anityamucyate. / Atmano nityatve'pi paryAyanayenA'nityAkArasandarzanAt mRta ityAdivat , tau ca samAnyavizeSau dravyArthikaparyAyArthikanayena vyAkhyAnaM kRtvA kenacinnayaprakAreNa kathaJcidbhedAbhedAbhyAM vyavahArahetU bhavataH / UktaJca dravyArthikanayena "pariNAmo'hyarthAntaragamanaM na ca sarvathA vyavasthAnam / na ca sarvathA vinAzaH pariNAmastadvidAmiSTaH // 1 // paryAyArthikanayenasatparyAyeNa nAzaH prAdurbhAvo'satA ca pryytH| dravyANAM pariNAmaH proktaH khalu paryayanayasya // 2 // iti. evamarpitA' narpitasiddhivazAd ekasminneva padArthe nityatvA'nityatve, ityAdayo bahavaH parasparaM viruddhatvena pratIyamAnA dharmA bhAsante, apeNAbhedAt- // 27 // se bhAgineya aura mAtAmaha kI apekSA se dohitra kahA jAtA hai| isa prakAra eka hI puruSa meM janaka evaM janya Adi kA yaha vyavahAra paraspara viruddha-sA lagatA hai, phira bhI vAstava meM vaha viruddha nahIM hai / isI prakAra eka hI ghaTa yA paTa Adi vastu mRttikA Adi sAmAnya kI vivakSA karane para nitya kahalAtI hai; magara ghaTa Adi paryAyoM kI vivakSA karane para paryAyArthika naya kI apekSA se anitya bhI kahI jAtI hai / AtmA nitya hone para bhI paryAyanaya se anitya pratIta hotI hai| isI kAraNa usameM 'mRta' jaisA vyavahAra hotA hai / vaha sAmAnya aura vizeSa, jo kramazaH dravyArthika aura paryAyArthika naya ke viSaya haiM, kathaMcit abheda aura bheda dvArA vyavahAra ke hetu hote haiN| kahA bhI hai-- ____ pariNamana kA artha hai arthAntara honA arthAt eka paryAya kA vinAza hokara dUsare paryAya kA utpanna honA / pariNamana ke svarUpa ke jJAtA vidvAn vastu kA sarvathA jyoM kA tyoM banA rahanA athavA sarvathA vinaSTa ho jAnA pariNAma nahI mAnate / __ isa prakAra arpita aura anarpita kI siddhi hone se eka hI padArtha meM nityatA Adi bahuta-se dharma, jo paraspara viruddha-se pratIta hote haiM, magara vAstava meM vivakSAbheda ke kAraNa viruddha nahIM hai, pratibhAsita hote haiM // 27 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 27 saMghAta niSpattinirUpaNam 307 tattvArthaniryuktiH -- pUrvaM tAvat sarvaM vastu - utpAdavyayadhrauvyasvabhAvam arthAbhidhAnapratyaya rUpaM pratipAditam, tatra - yad utpadyate -yeti ca tatkathaM sat-dhauvyarUpaM nityaJca bhavet ? sannityatvAbhyAM nirAkRtatvena na kiJcidasadanityaM vA syAt / tathAsati - lokavyavahAra ucchinnaH syAt - etasya durUpapAdatvAda duHzraddheyatvAcca sAGgatyam / nityatvaM khalu -utpAdavyayAbhyAM viruddham / utpAdavyayau ca nityatvena viruddhau staH / tathAca - payaH pAvakayoriva, chAyAtapayoriva parasparA'tyantaviruddhayorutpAdavyaya-dhauvyayoH sahAvasthA - nAsaMbhavena sato vastunaH utpAdavyayadhauvyalakSaNaM na - vidvajjanamanoraJjaka mityAzaGkAM samAdhAtuM dravyArthikaparyAyArthikanayAnusAreNA'nyatarapradhAnopasarjanabhAvavivakSayA - ekasminnapi vastuni sarvatraiva sannityatvasya, asadanityatvasya ca sabhbhavenoktavirodhaM pariharati - "appiya - NappiehiM aNegaMtaM - " iti / arpitA'narpitAbhyAm prAdhAnyena vivakSitA'vivakSitAbhyAm prAdhAnyA'prAdhAnyavivakSayopAtAnupAttAbhyAm ekamapi vastu sad dravyaM nayApekSayA'nekAntam kathaJcinnityam kathaJcidanityaM smbhvti--| tathAhi--ghaTAdivastuSu dravyArthikanayasya pradhAnatayA vivakSAnusAreNa mRttikAdidravyAnva tattvArthaniyukti -- pahale batalAyA jA cukA hai ki samasta vastue~ utpAda vyaya aura dhauvya svabhAva vAlI hai / isa saMbaMdha meM prazna yaha upasthita hotA hai ki jo vastu utpAda aura vinAza vAlI hai vaha dhrauvya svabhAva vAlI arthAt nitya kaise ho sakatI hai ? agara vastu sat hai to asat nahIM ho sakatI aura yadi nitya hai to anitya nahI ho sakatI / ataeva vastu kA pUrvokta svarUpa siddha nahIM kiyA jA sakatA aura isa kAraNa vaha saMgatanahIM hai / utpAda aura vyaya kA nityatA ke sAtha virodha hai / aura nityatAkA utpAda aura vyaya ke sAtha virodha hai / jaise jala aura agni yA chAyA aura dhUpa paraspara meM atyanta viruddha haiM, usI prakAra dhauvya ke sAtha utpAda-vyaya kA virodha hai / ve eka sthAna meM raha nahIM sakate / aisI sthiti meM vastu kA lakSaNa utpAda vyaya aura dhrauvya kahanA vidvajjanoM ke lie manoraMjaka nahIM ho sakatA / isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie dravyArthIka evaM paryAyArthika naya ke anusAra kisI dharma ko pradhAna aura kisI ko apradhAna vivakSita karake eka hI vastu meM sattA, asattA, nityatA aura anityatA kA sadbhAva dikhalAte hue ukta virodhakA parihAra karate haiM pradhAna aura apradhAna rUpa se vivakSA karane se arthAt kisI dharma ko pradhAna rUpa meM aura kisa ko gauNa rUpa meM vivakSita karane se eka hI vastu anekAntAtmaka kathaMcit nitya aura kathaMcit anitya ho jAtI haiM / vaha isaprakAra - ghaTAdi vastuoM meM dravyArthikanaya kI pradhAnatA se zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mammimamta............oner 308 tattvArthasUtre yadarzanAt dhrauvyalakSaNe sthityaMze'rpite-upAtte sati sAkSAt-tadviparItayorutpAdavyayayoranarpitayoranupAttayorapi grahaNaM bhavatyeva / ___ dhrauvyaM tAvat-pUrvamuttaraM ca paryAyamutpAdavyayalakSaNamAsAdayati, na puna rutpAdalakSaNo-vyayalakSaNo vA paryAyaH pUrvottaraparyAyAnubhAvI bhavati / tasmAd vilakSaNau vibhinnau utpAda-vyayau sujJAtau bhavataH / trividhamapi-utpAdavyayasthitilakSaNaM sad vastu arpaNA'narpaNAbhyAM nityamanityaJca siddham / anekadharmavattvena vyavasthitaM vartate / tatra-prayojanavazAtkadAcitkazciddharmo vacanenArpito vivakSito bhavati, kazcitpunaH sannapi prayojanAbhAvAt-anarpito'vivakSito bhavati / kintu-na hi etAvatA sa dharmI vivakSitadharma mAtra eva bhavati, apitu-avivakSitadharmayukto'pi bhavatyeva / tasmAt satparyAyavivakSAyAM sad utpAdAdisthityaMzavivikSAyAM nityamasadapi utpAdAdi anityaJca bhavati / sattvA'sattvaviziSTagrahaNAt sarvadA vastuno yena pramANena yad vastu sadviziSTaM gRhyate / anyathA-avivaktagrahaNamevApadyeta, cAkSuSAdibuddhayo viviktA eva pratIyante / uktaJca-sthAnAGge 10 sthAne-"appiyaNappie-" iti / arpitaa-'nrpite-iti||27|| malasUtram-'vemAyaNiddhalukkhattaNeNa khaMdhANaM baMdho-" // 28 // chAyA-"vimAtra-snigdha-rUkSatvena skandhAnAM bandhaH-" // 28 // vivakSA karake, mRttikA dravya kA anvaya dekhane se dhrauvya rUpa sthiti-aMza ko arpita-grahaNa karane para usase sAkSAt viruddha anarpita utpAda aura vyaya kA bhI grahaNa ho jAtA hai / dhrauvya dravya utpAda rUpa vyaya rUpa pUrvottara paryAya ko dhAraNa karatA hai, utpAda paryAya yA vyayaparyAya pUrvottara paryAyoM meM anugamana nahIM karatA / isa kAraNa utpAda aura vyaya vibhinna aura vilakSaNa haiM, yaha sahaja hI jJAta ho jAtA hai / isa prakAra arpaNa au anarpaNa ke dvArA utpAda, vyaya aura dhrauvya svarUpa vastu nitya aura anitya siddha hotI hai / prayojana ke anusAra kadAcit koI dharma vacana se arpitavivakSita kiyA jAtA hai aura dUsarA dharma vidyamAna hote hue bhI prayojana na hone se anarpita-avivakSita hotA hai| magara itane mAtra se aisA nahIM samajha lenA cAhie usa vastu meM vivakSita dharbha hI hai / usameM avivakSita dharma bhI rahatA hI hai / isakAraNa jaba nityatA ko pradhAnatA dI jAtI hai / taba bhI vastu meM paryAya kI apekSA se anityatA rahatI hai aura prayojanavazAt jaba paryAya kI mukhyatA se anityatA kA vidhAna kiyA jAtA hai taba vastu meM nityatA bhI vidyamAna rahatI hai / sthAnAMga sUtra meM 10 veM sthAna meM kahA hai-'appiyaNappie' arthAt arpita aura anarpita // 27 // mUlasUtrArtha--"vemAya giddhalukkha" ityAdi / sUtra // 28 // visadRza parimANa meM snigdhatA aura rUkSatA hone se skaMdhoM kA bandha hotA hai // 28 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU0 28 skandhAnAM bandhatvanirUpaNam 309 tattvArthadIpikA- pUrvaM bheda-saMdhAtalakSaNAbhyAM pRthaktvaikatvAbhyAM paramANupudgalAnAM skandhAtmanA-utpAdo bhavatItyuktam, tatra-kiM saMyogAdeva dhyaNukAdilakSaNaH saMghAto bhavati ? AhosvitkazcidvizeSa AsthIyate, ityAzaGkAyAM saMyoge sati ekatvapariNAmAtmakAd bandhAt khalu saMghAto niSpadyate iti pratipAditam / tatreyaM punarAzaGkA jAyate yatkathaM tAvat pudgalajAtyaparityAge sati keSAJcitpudgalAnAM bandho bhavati ? keSAJcicca bandho na bhavati, iti tatsamAdhAnArtha mucyate "vemAyaNiddhalukkhattaNeNa khaMdhANaM baMdho-" iti / vimAtrasnigdharUkSatvena skandhAnAM bandhaH viSamA-asamAnA mAtrA-aMzo yayostau vimAtrau, tau ca tau snigdharUkSau vimAtrasnigdharUkSau, tayorbhAvo vimAtrasnigdharUkSatvaM tena vimAtrasnigdharUkSatvena asamasnigdharUkSatvena byaNukAdiskandhAnAm ekatvapariNAmalakSaNo bandho bhavatIti bhAvaH / evaJca--- teSAM sarveSAM pudgalAnAM pudgalAtmatvAvizeSe'pi anantaparyAyANAM keSAJcit parasparavilakSaNapariNAmA'hitasnigdharUkSatvasAmarthyAbdandho bhavati, keSAJcitpunastathAvidhapariNAmAhitatvAbhAvAbdandho na bhavatIti phalitam / tatra-bAhyAbhyantarakAraNavazAt snehaparyAyAvirbhAvAt snihyate smeti snigdhaH, evam-rUkSaNAd, snigdhazca-rUkSazceti snigdharUkSau tayorbhAvaH snigdharUkSatvam / snigdhatvaJca-cikkaNaguNa lakSaNaH paryAyaH, tadviparItapariNAmo rUkSatvam, vimAtrayoH-asamAnamAtrAviziSTayoH snigdharUkSayoH paramANvoH parasparasaMzleSalakSaNe ekatvapariNAmAtmake bandhe sati ghaNukaskandho jAyate / tattvArthadIpikA---pahale kahA jA cukA hai ki bheda aura saMdhAta rUpa pRthaktva se paramA NupudgaloM kA skaMdha rUpa meM utpAda hotA hai| to kyA doM paramANuoM kA saMyoga hone se hI dvayaNuka Adi skaMdha utpanna ho jAte haiM athavA anya kisI vizeSatA se utpanna hote hai ? aisI zaMkA hone para ekatva pariNAma rUpa bandha se saMdhAta (skaMdha) kI niSpatti hotI hai, aisA pratipAdana kiyA gayA hai / isameM bhI yaha AzaMkA utpanna hotI hai ki pudgala jAtI kI samAnatA hone para bhI kinhIM pudgaloM kA bandha hotA hai aura kinhIM kA kyoM bandha nahIM hotA hai ? isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM visadRza aMza vAle snigdha aura rUkSa pudgaloM kA baMdha hotA hai / isase yaha phalita huA ki yadyapi samasta pudgaloM meM pudgalapana samAna hai tathApi ananta paryAyoM vAle kinhIM pudgaloM kA paraspara vilakSaNa pariNAma se prApta snigdhatva aura rUkSatva ke sAmarthya se bandha hotA hai / jina pudgaloM meM pUrvokta prakAra kA pariNamana nahIM hotA, unakA bandha nahIM hotA / ___ jisa pudgala meM bAhya aura Abhyantara kAraNoM kA saMyoga milane para sneha paryAya prakaTa ho jAtA hai, vaha snigdhapudgala kahalAtA hai / vaha cikanA hotA hai| usase viparIta pariNAma ko rUkSatva kahate haiM / vimAtra kA matalaba hai--asamAna aMzoM vAle / isa prakAra asamAna aMza vAle snigdha aura rUkSa do paramANuoM kA paraspara saMzleSa rUpa ekatva pariNAmAtmaka bandha hone para dvayaNuka skandha utpanna hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre evaM krameNa tryaNukaskandho'pi vyaNukasya paramANozca vimAtrasnigdharUkSasya parasparasaMzleSalakSaNe. tathAvidhe bandhe saMjAyate / evaM saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantapradezaskandhA api niSpadyante / tatra - snehaH eka-dvi-tri- catuHsaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNabhedAdanekavidha bodhyaH / evam - rUkSospi eka dvi-tricatuHsaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNabhedAdanekavidho'vagantavyaH / yathA - jalA'jAgo mahiSyuSTrI - AvikSIravRteSu snehaguNaH prakarSAtprakarSeNa pravartate, evaM-pAMzudhUlirajaH kaNikAzarkarAdiSu rUkSaguNazca prakarSA'prakarSeNa dRSTigocaro bhavati / evam -- paramANuSvapi snigdharUkSaguNayoH sthitiH prakarSA'prakarSeNA'numIyate / uktaJca - prajJApanAyAM 13 pade 195 sUtre - " pariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taMjahAfNaddhavaMdhaNapariNAme lukkhavaMdhaNa pariNAme ya, "samaNiddhayAe baMdho, na hoi samalukkhayAe vi Na hoi / maNilukkhattaNeNa baMdho u saMdhANaM // 1 // "ddhissa NidveNa duyAhieNaM, lukkhassa lukkheNa duyAhiNaM / ddhissa lakkheNa uve baMdho, jahaNNavajjo visamo samo vA // 2 // iti / bandhapariNAmaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH, tadyathAsnigdhabandhapariNAmaH rUkSabandhapariNAmazca / 310 isI prakAra krama se tryaNuka skaMdha bhI, dyaNuka aura paramANu kA, jo visadRza mAtrA meM snigdha aura rUkSa hoM, paraspara meM saMzleSa hone para utpanna hotA hai / sneha kisI pudgala meM eka guNa (aMza) vAlA, kisI meM do aMza vAlA, kisI meM tIna aMza vAlA, kisI meM cAra aMza vAlA, kisI meM saMkhyAta asaMkhyAta ananta aMza vAlA samajhanA cAhie / isI prakAra kisI pudgala meM rUkSatA eka guNa, kisI meM do guNa yAvat kisI meM ananta guNa hotI hai / jaise jala, bakarI ke dUdha, gAya ke dUdha, bhaiMsa ke dUdha, UMTanI ke dUdha aura bher3a ke dUdha meM tathA ghRta meM snigdhatA guNa kI nyUnAdhikatA rahatI hai aura pAMzu, dhUla, rajakaNa evaM zarkarA Adi meM rUkSatA guNahInAdhika rUpa meM dikhAI detA hai, isI prakAra paramANuoM meM bhI snigdhatA aura rUkSatA guNa ke prakarSa aura aprakarSa kA anumAna kiyA jAtA hai / prajJApanAsUtra ke 13 veM pada ke 185 veM sUtra meM kahA hai prazna- bhagavan ! bandhanapariNAma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara - gautama ! do prakAra kA kahA hai, yathA-snigdhabandhana pariNAma aura rUkSabandhana pariNAma / 'samAna snigdhatA se aura samAna rUkSatA se bandhana nahIM hotA; kintu snigdhatA aura rUkSatA jaba visadRza parimANa meM hotI hai. tabhI skaMdhoM kA bandha hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2. sU. 28 khkandhAnAM bandhatvanirUpaNam 311 "samasnigdhatayA bandho na bhavati, samarUkSatayA pi na bhavati / vimAtrasnigdharUkSatvena bandhastu skandhAnAm // 1 // "snigdhasya snigdhena dvayadhikena rUkSasya rUkSeNa dvayadhikena // snigdhasya rUkSeNa upaiti bandho jaghanyavoM viSamaH samo vA // 1 // // 28 // tattvArthaniyuktiH--pUrvaM saMghAtAd ekatvalakSaNAt skandhAH yaNukAdaya utpadyante ityuktam, tatra-sa khalu saMghAtaH kiM saMyogamAtrAdeva bhavati ? Ahosvit saMyogavizezAt ? ityAzaGkAsamAdhAtumAha-saMyoge sati baddhasya saMghAto bhavati, saMghAte sati baddhasya sataH skandhapariNAmo bhavatIti / tatra-ekatvapariNAmaH khalu bandhaH kena prakAreNa dvayoH paramANvoH bahUnAM paramANUnAM jAyate- kiM parasparAnupravezena, utAho sarvAtmanA pravezAbhAve'pi tathAvidho bandho bhavati ? tatra-paramANvoH-paramANUnAM vA zuSirAbhAvAt parasparAnupravezastAvannaiva sambhavati / apitu-paramANUnAM pariNativizeSAt sarvAtmanA sarvathA bandho bhavati / tathAcA-'yogolakavat parasparAnupravezAbhAve'pi guNavizeSAt sarvAtmanA-ekatvapariNAmalakSaNo bandho bhavatIti phalitam , kathaM punaH sa tathAvidho bandho guNavizeSAd jAyate-? ityAkAGkSAyA 'snigdha pudgala kA do aMza adhika snigdha pudgala ke sAtha aura rUkSa kA do aMza adhika rUkSa pudgala ke sAtha, snigdha kA rUkSa ke sAtha bandha hotA hai; parantu jaghanya guNa vAle pudgala kA kisI ke bhI sAtha bandha nahIM hotA hai // 28 // tattvArthaniyukti --pahale kahA gayA hai ki ekatva rUpa saMghAta se vyaNuka Adi skandhoM kI utpatti hotI hai; magara vaha saMghAta saMyogasAmAnya se hotA hai athavA vizeSa prakAra ke saMyoga se hotA hai ? isa prazna kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM-saMyoga hone para baddha kA saMghAta hotA hai aura saMghAta hone para baddha kA skaMdha rUpa pariNAma utpanna hotA hai / ____ ekatvapariNAma rUpa bandha do paramANuoM kA athavA bahuta paramANuoM kA kisa prakAra se hotA hai ? kyA eka paramANu meM dUsare paramANu kA praveza hone se hotA hai yA pUrI taraha praveza na hone para bhI vaha bandha ho jAtA hai ? paramANuoM meM polApana to hotA nahIM hai, isa kAraNa be eka dUsare meM praviSTa nahIM ho sakate, kintu paramANuoM ke pariNamana vizeSa se hI sarvathA sarvAtmanA bandha ho jAtA hai| isase yaha phalita huA ki lohe ke gole meM agni jaise samA jAtI hai vaise eka paramANu dUsare paramANu meM samAtA nahIM hai, phira bhI guNa ki vizeSatA ke kAraNa sarvAtmanApUrNa rUpa se ekatvapariNAma rUpa bandha ho jAtA hai / kintu guNa kI vizeSatA ke kAraNa bandha kisa prakAra ho jAtA hai ? isa prakAra kI AzaMkA hone para kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 tattvArthasUtre mAha-"vemAyaNiddhalukkhattaNeNa khaMdhANaM baMdho" iti / vimAtra-snigdha-rUkSatvena skandhAnAM bandhaH, viSamA asamA mAtrA aMzo yayostau vimAtrau, sparzAkhyo guNaH snehaH, tatpariNAmaH snigdhaH / evaM rUkSo'pi sparzAkhyaguNapariNAmaH, snigdhazca-rUkSazca snigdharUkSau, ekaH snigdhaH-aparo rUkSa ityarthaH / vimAtrau ca tau snigdharUkSau tayorbhAvo vimAtrasnigdha-rUkSatvaM tena-vimAtrasnigdha rUkSatvena tatpariNatyA pattyA skandhAnAM dyaNukAdInAM bandho bhavatIti bhAvaH / tathAca ---vimAtrayoH snigdharUkSayoH parasparasaMyuktoH paramANvAdipudgalayorekatvapariNAmalakSaNabandhena dyaNukAdiskandhAH sampadyante / evaJca-ekasthAnAd galati-aparaM sthAnaM pUrayati iti pUraNAd galanAcca pudgalAH pUrakatvena skandhAn niSpAdayanti galanena ca-skandhabhedaM kurvanti / pudgalAH / tatra-sakalo bandhaH saMyogapUrvako bhavati, rUkSatA snehavizeSAt paramANoH paramANvantareNa saMzleSAtmako bandho mRdrajobhistRNAdibandhavat saMjAyate / tathAhi-paramANava ekaguNasnigdhAdi krameNa saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantA'nantaguNAsnigdhAH santi udakAjAgomahiSyuSTrayavIdugdha-ghRtasnehapravarSA'prakarSavat / evam-ekaguNarUkSAdikrameNa hInamadhyamotkRSTasaMkhyeyA'saMkhyeyAnantaguNarUkSA bhavinta / tatra-cikkaNatvalakSaNaH snehaH tadviparItaH asamAna aMzoM meM snigdhatA aura rUkSatA hone se baMdha hotA hai / sneha kA matalaba hai cikanApana aura rUkSatA kA artha hai sUkhApana / yaha donoM pudgala ke sparzanAmaka guNa kI avasthAe~ haiM / do paramANuoM meM se eka snigdha aura dUsarA rUkSa hotA hai aura vaha snigdhatA evaM rUkSatA jaba visadRza mAtrA meM hotI hai taba unakA paraspara meM bandha ho jAtA hai| isa prakAra vibhinna mAtrA (aMza) vAle paraspara meM saMyukta snigdhatA aura rUkSa paramANu Adi pudgaloM ke ekatva pariNamana rUpa bandhana se dvayaNuka Adi skaMdha utpanna ho jAte haiN| isa taraha eka sthAna se galatA arthAt bichur3atA hai aura dUsare sthAna ko pUratA haidUsare meM milatA hai, isa prakAra pUraNa aura galana ke kAraNa vaha pudgala kahalAtA hai / pUraka hokara vaha skaMdhoM ko utpanna karatA hai aura galana karake skaMdha meM bheda utpanna karatA hai| jitane bhI bandhana haiM, saba saMyoga pUrvaka hI hote haiN| snigdhatA aura rUkSatA kI vizeSatA ke kAraNa paramANu kA dUsare paramANu ke sAtha saMzleSarUpa bandha hotA hai / saba paramANuoM meM snigdhatA eka-sI nahIM hotI / kisI meM eka guNa (DigarI) snigdhatA hotI hai, kisI meM asaMkhyAta guNa aura kisI meM ananta guNa bhI snigdhatA hotI hai| jala meM thor3I snigdhatA hai| usakI apekSA bakarI ke dUdha meM adhita hai aura phira gAya, bhaisa, u~TanI evaM bher3a ke dUdha meM kramazaH adhikAdhika snigdhatA pAI jAtI hai / ghRta meM aura adhika hotI hai| isI prakAra rUkSatA bhI nyUnAdhika mAtrA meM vidyamAna rahatI hai / koI pudgala hIna rUkSatA vAlA koI madhyama rUkSatA vAlA aura koI utkRSTa rUkSatA vAlA hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU. 28 skandhAnAM bandhatvanirUpaNam 313 sparzaguNapariNAmo rUkSaH' tatazca-saMzleSaNasneharUkSapariNatimattvAt sarvAtmanA saMyogajanyabandho bhavatIti siddham / tathAvidho hi bandhavizeSaH etAdRzapudgaladravyANAM pratyakSatayA prasiddhaH / saMhataM mahadravyaM ghaTapaTAdikaM pratyakSasiddhaM paramANubandhasyA'numApakaM bodhyam / tathAhi-paramANusaMhativizeSaM vinA mahatsaMhataM na sambhavati / evaJca-pratyakSasiddhaghaTAdi dravyasaMhatena paramANusaMhatirapi bandharUpA'numIyate, tathAca-snigdhaguNAnAM ca bandho bhavatIti bodhyam / parantu-nA'yaM niyamo vartate yat-sarvasyaiva snigdhaguNasya rUkSaguNena saha bandho bhavatyeva / ekaguNasnigdhasya pudgalasyaikaguNarUkSeNa saha pudgalena na bandhaH jaghanyaguNavattvena dvayorvimAtrAyA abhAvAt / svasthAnApekSayA snigdhasya pudgalasya snigdheva pudgalena bandho na bhavati / evaM svasthAnA pekSayA 'pi-ekaguNasnigdhasya pudgalasyaikaguNarUkSeNa pudgalena saha bandho na bhavati / ekaguNasnigdharUkSAdInAM saMyoge satyapi snigdharUkSatve ca satyapi na parasparamekatvapariNatilakSaNo bandhaH snyjaayte| teSAM parasparabandhAbhAve kAraNaM tu-tathAvidhapariNatizaktyabhAva eva pratIyate / pudgaladravyANAM pariNatizaktayazca kSetrakAlAnusAriNyo vicitrA eva prayogavitrasApekSAH prabhavanti / jaghanyazca -snehakisI meM saMkhyAta, kisI meM asaMkhyAta aura kisI meM ananta guNa rUkSatA hotI hai / isa prakAra snigdhatA (cikanAhaTa) aura rUkSatA (sUkhepana) ke kAraNa paramANuoM meM saMzleSa hotA hai aura ve eka dUsare ke sAtha baddha ho jAtehaiM / baddha hone para skaMdha kI utpatti hotI hai / pudgala dravyoM kA isa prakAra bandha honA pratyakSa se siddha hai| sthUla jo ghaTa paTa Adi pudgala skaMdha haiM aura jo pratyakSa se pratIta hote haiM, vahI paramANuoM ke bandha ke anumApaka haiM, arthAt unheM dekhane se paramANuo ke bandha kA anumAna kiyA jA sakatA hai| kyoMki paramANuoM kA saMghAta hue vinA mahAn AkAra utpanna nahIM ho sakatA / isa prakAra pratyakSa se siddha ghaTa Adi piNDoM se paramANuoM ke saMyoga bandha kA anumAna hotA hai / ataeva yaha samajhanA cAhie ki sneha guNa vAle aura rUkSa guNa vAle paramANuoM kA bandha hotA hai| ____ magara aisA niyama nahIM ki sabhI snigdhatA guNa vAle pudgaloM kA sabhI rUkSa pudgaloM ke sAtha bandha ho hI jAtA hai / agara kisI pudgala meM eka guNa snigdhatA hai to eka guNa rUkSatA vAle pudgala ke sAtha usakA bandha nahIM hotA, kyoM ki donoM hI pudgala jaghanya guNa vAle haiM, ataH unameM guNa kI visadRzatA arthAt viSama parimANa nahIM haiM / svasthAna kI apekSA se snigdha pudgala kA snigdha pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA / isI prakAra eka guNa snigdha pudgala kA eka guNa rUkSa pudgala ke sAtha bandha nahIM hotaa| eka guNa snigdha aura eka guNa rUkSa pudgaloM kA saMyoga hone para bhI aura unameM snigdhatA tathA rUkSatA hone para bhI paraspara bandha nahIM hotAhai / ina pudgaloM kA bandha na hone kA kAraNa to unameM usa rUpa meM pariNata hone kI zakti zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 tattvArthasUtre guNo'lpatvAdeva jaghanyaguNarUkSaM pudgalaM pariNAmayituM samartho na bhavati / evam - jaghanyo rUkSaguNaH stokatvAdeva jaghanyaguNasnihaM na svAdhInaM kattuM samartho bhavati / tatra-jaghanyastAvad ekaguNasnigdhaH-ekaguNarUkSaH / snehAdiguNAnAJca prakarSA'prakarSabhedo 'styeva, yathA-udakApekSayA-'jAdugdhamadhikasnigdhaM bhavati-ajAdugdhAd godugdhamadhikaM snigdham, gokSIrAd mahiSopayaH, tadapekSayA-uSTrIpayo'dhikam , tato'pyavipayo'dhikaM snigdhaM bhavati, ityuttarottarameSAM snehAdhikyam, pUrvaM pUrva rUkSatAdhikyamavagantavyam / tatra-ekaguNasnigdhasya pudgalasyaikaguNasnigdheneva byAdinA sarveNa samAnena saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNasnigdhena vA pudgalena bandho na bhavati / ___ evameva-ekaguNarUkSasya pudgalasyaikaguNarUkSAdibhiH sadRzeH saMkhyeyAsaMkhyeyA'nantAnantaguNarUkSaiH pudgalaiHbandho na bhavati / evaM jaghanyaguNasnigdhAnAM jaghanyaguNarUkSANAM ca pudgalAnAM parasparaM bandho na bhavati / ato jaghanya (nikRSTa) guNasnigdharUkSau parityajya tadanyeSAM madhyamotkRSTasnigdhAnAM rUkSaiH saha rUkSANAM ca tathAvidhAnAM snidhaiH saha parasparaM bandho bhavati / tathAca-dviguNasnigdhasya pudgalasyaikaguNarUkSeNa pudgalena saha bandho na bhavati / evamekaguNasnigdhasya pudgalasya dviguNarUkSeNa pudgalena saha bandho na bhavati / ekasya jaghanyaguNa kA abhAva hI pratIta hotA hai / pudgaloM meM pariNamana karane kI zaktiyA~ kSetra aura kAla ke anusAra vicitra prakAra kI hotI hai| unameM se koI svAbhAvika aura koI-koI prayatnasApekSa huA karatI haiN| jaghanya arthAt eka DigarI kA sneha guNa alpamAtrA meM hone ke kAraNa jaghanya guNa vAle rUkSa pudgala ko pariNata karane meM samartha nahIM hotA isI prakAra jaghanya rUkSa guNa vAlA bhI alpa hone ke kAraNa jaghanya guNa vAle snigdha pudgala ko apane rUpa meM pariNata nahIM kara sakatA / jaghanya kA artha hai-eka guNa snigdha yA eka guNa rUkSa / snigdhatA rUkSatA Adi guNoM kA parimANa nyUnAdhika hotA hI hai; jaise jala kI apekSA bakarI kA dUdha adhika snigdha hotA hai, bakarI ke dUdha se gAya kA dUdha adhika snigdha hotA hai, isI prakAra gAya ke dUdha se bhaiMsa kA, bhaiMsa ke dUdha se u~TanI kA aura u~TanI ke dUdha kI apekSA bher3a kA dUdha adhika snigdha hotA hai / inameM uttarottara snigdhatA adhika haiN| aura pUrva pUrvameM rUkSatA ke aMza adhika hai| eka guNa snigdhapula kA jaise eka guNa snigdha pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA, usI prakAra do, saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta guNa snigdha pudgala ke sAtha bhI bandha nahIM hotA / __ isI prakAra eka guNa rUkSatA vAle pudgala kA eka guNa rUkSatA vAle tathA saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta guNa rUkSatA vAle pudgaloM ke sAtha bandha nahIM hotA / isI prakAra jaghanya guNa vAle snigdha aura jadhanya guNa vAle rUkSa pudgaloM kA paraspara bandha nahIM hotA / do guNa snigdhatA vAle pudgala kA eka guNa rUkSatA vAle pudgala ke sAtha bandha nahIM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU. 28 skandhAnAM vadhatvanirUpaNam 315 tvAt / yathA-jadhanyaviSayANAM snigdharUkSANAM parasparaM bandho na bhavati, evaMguNasAmye'pi sadRzAnAM bandho na bhavatIti bodhyam / tathAhi-tulyaguNasnigdhasya pudgalasya tulyaguNasnigdhena pudgalena saha bandho na bhavati / evaM-tulyaguNarUkSasya pudgalasya tulyaguNarUkSeNa pudgalena saha bandho na bhavatIti / teSAM parasparasamabalaguNamalladvayA'bhighAtavat , pariNatazakterabhAvAt / parantu-paJcaguNarUkSeNa saha bandho bhavati, snigdhaguNavaiSamye-rUkSaguNavaiSamye ca sadRzAnAmapi pudgalAnAM bhavati bandhaH / / evaM dviguNasnigdhasya caturguNasnigdhena saha bandhaH, triguNasnigdhasya paJcaguNasnigdhena saha bandhaH, caturguNasnigdhasya SaDguNasnigdhena saha bandhaH yAvadanantaguNasnigdhena saha bandho'vagantavyaH / evaM rUkSaguNavaiSamye'pi-svayamUhanIyam / athaivamapi-ekaguNasnigdhasya pudgalasya dviguNasnigdhenA'pi pudgalena saha bandhaprasaGgaH guNavaiSamyasya tatrApi sattvAditi cenmaivam / yadhikAdiguNAnAmeva sadRzAnAM pudgalAnAM parasparabandhA'bhyupagamAt / ___ tathAhi--ekaguNasnigdhasya pudgalasya dviguNAdhikasnigdhena saha, dviguNAdhikasnigdhasya pudgalasya ekaguNasnigdhena saha, ekaguNarUkSasyApi pudgalasya dviguNAdyadhikarUkSeNa pudgalena saha, dviguhotA / isI prakAra eka guNa snigdhatA vAle kA do guNa rUkSatA vAle pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA, kyoMki eka guNa jaghanya guNa hotA hai / jaise jaghanya guNa vAle snigdha aura rUkSa pudgaloM kA vandha nahIM hotA, usI prakAra guNoM kI samAnatA hone para sadRza pudgaloM kA bandha nahIM hotA / ___ vaha isaprakAra hai-tulyaguNa snigdha pudgala kA tulyaguNa snigdha pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA / isIprakAra tulyaguNa rUkSapudgalakA tulyaguNa rUkSa pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA / samAna bala aura guNa vAle do malloM ke AghAta ke samAna unameM pariNata karane kI zakti nahIM hotI hai| kintu paMcaguNasnigdhakA paMcaguNarUkSa pudgala ke sAtha bandha hotA hai / snigdhatA guNa kI viSamatA yA rUkSatA guNa kI viSamatA hone para sadRza pudgaloM kA bhI bandha hotA hai / isa prakAra dviguNa snigdha kA catugurNa snigdha ke sAtha bandha hotA hai, triguNa snigdha kA paMcaguNa snigdha ke sAtha bandha hotA hai, caturguNa snigdha kA SaDguNa snigdha ke sAtha bandha hotA hai isI prakAra anantaguNa snigdha ke sAtha baMdha samajha lenA cAhie / isI prakAra rUkSaguNa kI viSamatA hone para bhI bandha honA svayaM samajha lenA cAhie / zaMkA-aisA hone para bhI ekaguNa snigdha pudgala kA dviguNa snigdha pudgala ke sAtha bandha honA cAhie kyoMki guNa kI viSamatA vahA~ bhI vidyamAna hai / samAdhAna-aisA na kahie / do guNa adhika Adi sadRza pudgaloM kA hI paraspara bandha svIkAra kiyA gayA hai / ataeva ekaguNa snigdha pudgala kA do adhika guNa vAle snigdha ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre NAdyadhikarUkSasya - eka guNarUkSeNa pudgalena ca saha bandho na bhavati / ekAdiguNAdhikayoH punaH sadRzayoH snigdhapudgalayoH rUkSapudgalayoH rUkSapudgalayorvA bandho na bhavati / 316 teSu khalu - ekAdiguNAdhikeSu sadRzasnigdheSu sadRzarUkSeSu vA prativiziSTapariNatizakterabhAvAt / tathAca ekaguNasnigdhasya paramANupudgalAdedviguNasnigdhaH paramANupudgalaH - ekaguNAdhikaH dviguNasnigdhasya paramANupudgalasya triguNa snigdhaH - paramANupudgalaH - ekaguNAdhikaH, triguNasnigdhasya paramANupudgalasya caturguNasnigdhaH paramANupudgalaH - ekaguNAdhiko bhavati, ityAdirItyA yAvadanantaguNaH pudgalaH - ekaguNAdhiko'vagantavyaH / eteSAJca sadRzAnAM parasparaM bandho na bhavati, uktayukteH / evam - " jaghanyavarjaH" itivacanAt - ekaguNaM vihAya dviguNasya paramANupudgalasya triguNena paramANupudgalena saha bandho na bhavati / evam - triguNasya caturguNena saha bandho na bhavati ityAdirItyA zeSavikalpayojanamapi svayaM karaNIyam / evam -- ekaguNarUkSasya paramANupudgalAderdviguNarUkSaH paramANupudgalaH - ekaguNAdhiko bhavati, evaM dviguNarUkSasya paramANupudgalasya triguNa rUkSaH paramANupudgalaH eka guNAdhiko bhavati, trigu sAtha dviguNa adhika snigdha pudgala kA eka guNa snigdha ke sAtha, ekaguNa rUkSa pudgala kA dviguNa adhika rUkSa ke sAtha, dviguNaadhika rUkSakA ekaguNa rUkSa pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA / eka Adi guNa adhika sadRza do snigdha pudgaloM athavA rUkSa pudgaloM kA bandha nahIM hotA / unakAdi guNa adhika pudgaloM meM sadRza snigdha pudgaloM meM tathA sadRza rUkSa pudgaloM meM viziSTa pariNamana kI zakti kA abhAva hotA hai / ekaguNa snigdha paramANu Adi pudgala kI apekSA dviguNa snigdha paramANu pudgala eka kahalAtA hai, do guNa snigdha paramANu pudgala kI apekSA tIna guNa snigdha paramANu pudgala ekaguNAdhika kahalAtA hai, tIna guNa snigdha paramANupudgala kI apekSA caturguNa snigdha paramANupudgala eka guNAdhika kahalAtA hai; isI prakAra yAvat anantaguNa pudgala eka dUsare kI apekSA ekaguNAdhika samajha lenA cAhie / pUrvokta yukti ke anusAra ina sadRza pugaloM kA paraspara baMdha nahIM hotA / isa prakAra jaghanya varja arthAt jaghanya ko chor3akara isa vacana ke anusAra eka guNa ko chor3akara dviguNa paramANu pudgala kA triguNa paramANu pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA hai / isI prakAra triguNa kA caturguNa ke sAtha bandha nahIM hotA, ityAdi prakAra se zeSa vikalpoM kI yojanA svayaM kara lenA cAhie / isI prakAra eka guNa rUkSa paramANupudgala Adi kI apekSA dviguNa rUkSa paramANupudgala ekaguNAdhika kahalAtA hai; do guNa rUkSatA vAle kI apekSA tIna guNarUkSatA vAlA ekaguNAdhika kahalAtA hai, tIna guNa rUkSa kI apekSA cAraguNa rUkSa eka guNAdhika kahalAtA hai, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 28 skandhAnAM bandhatvanirUpaNam 317 NarUkSasya caturguNarUkSaH - ekaguNAdhiko bhavati, ityevaM rItyA yAvadanantaguNarUkSaH - ekaguNAdhiko bhavati / eteSAJcApi sadRzAnAM parasparaM bandho na bhavati, prAguktayuktestulyatvAt / evamatrApi - "jaghanyavarjaH" itivacanAt, dviguNasya triguNena saha bandho na bhavati, evaMtriguNasya caturguNena saha bandho na bhavati, ityAdirItyA zeSavikalpayojanamapi svayamUhanIyam / apitu - pUrvoktarItyA dviguNasnigdhasya pudgalasya caturguNasnigdhena pudgalena saha bandho bhavati triguNa snigdhasya pudgalasya paJcaguNasnigdhena pudgalena saha bandho bhavatItyAdirItyA'vagantavyam / "tathAcoktam- prajJApanAyAM 20 gAthAyAm -- " Nissa NidveNa duAdhieNa lukkhassa lukkheNa duAdhieNa / Niddhassa lukkheNa uvei baMdho jahaNNabajjo visame same vA // 1 // iti / " snigdhasya snigdhena dvayAdhikena rUkSasya rUkSeNa dvayAdhikena / snigdhasya rUkSeNa upaiti bandho jaghanyavarjo viSamaH samo vA // 1 // iti / atraitad gAthApUrvArddhena sadRzAnAM snigdhAnAM rUkSANAJca pudgalAnAM vyadhikAdi guNavaiSamye bandho bhavatIti pratipAdyate / tathAca - snigdhasya snigdhena dvayAdhikena rUkSasyApi rUkSeNa dvayAdhikena saha bandho bhavatIti siddham / evametasyA eva gAthAyA uttarArddhena tu jaghanyaguNavarjitayoH snigdharUkSayoH pudgalayorviSamaguNayoH - samaguNayorvA parasparaM bandho bhavatIti phalitam / isI prakAra yAvat anantaguNa rUkSa ekaguNAdhika hotA hai / ina saba sadRza pudgaloM kA paraspara bandha nahIM hotA ina ke bandha na hone ke viSaya meM pUrvokta yukti samAna hai - vahI yukti yahAM bhI lAgU hotI hai| yahAM bhI jaghanyavarja isa kathana ke anusAra dviguNa kA triguNa ke sAtha bandha nahIM hotA triguNa kA caturguNa ke sAtha bandha nahIM hotA ityAdi zeSa vikalpoM kI yojanA svayaM kara lenA cAhie | kintu pUrvokta prakAra se dviguNa snigdha kA caturguNa snigdha ke sAtha bandha hotA hai triguNa snigdha pudgala kA paMcaguNa snigdha pudgala ke sAtha bandha hotA hai / ityAdi rUpa se Age bhI samajha lenA cAhie / prajJApanAsUtra meM kahA hai- snigdha pudgala kA do aMza adhika snigdha pudgala ke sAtha aura rUkSa kA do aMza adhika rUkSa pudgala ke sAtha bandha hotA hai / snigdha pudgala kA rUkSa pudgala ke sAtha bandha hotA hai cAhe samaguNa vAle hoM cAhe viSama guNa vAle hoM / isameM apavAda yahI hai ki jaghanya guNa vAle kA bandha nahIM ho sakatA / isa gAthA ke pUrvArdha meM pratipAdita kiyA gayA hai ki jaba snigdha yA rUkSa- sadRza pudgala hoM to do aMza adhika Adi ke sAtha bandha hotA hai / isa prakAra snigdha kA zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre atha saMhanyamAnAH paramANavaH kiM dvipradezAdikaskandhAkAreNa pariNatA bhavanti ? Ahosvit parimaNDalAdipaJcaprakArakasaMsthAnAkAreNa pariNamante tatra - yadi paramANuSu sparzAdayaH pariNAmAvyavasthitA bhavanti, tadA - teSAM tatra sarvadA vyavasthitatvAnnotpAdo, nApi - vinAzaH sambhavati / utpAda - vinAzau ca vinA snigdhaguNa - rUkSaguNaparamANupudgalayoH pariNAmA'bhAve tadavasthayoH kathaM dvyaNukAdiskandhapariNAmaH --: 318 " skandheSu vA sparzAdizabdAdipariNAmeSu ekasyaiva kasyacit pariNAmasya nityatveneSTatayA zeSasparzAdi zabdAdipariNAmA'bhAvApattiH syAt / yadi tu paramANuSu skandheSu vA sparzAdipariNAmA avyavasthitAH santItyucyate, tadA-sarvamiSyamANamupapadyate, pUrvapariNAmatyAgenottara pariNAmAnta rAbhyupagamAt / anye sparzAdayo 'nye ca sparzAdizabdAdayo dravya-kSetra - kAla - bhAvavizeSA bhavantIti yathA - pariNAmaM / vastvavagamyeta / tathAca - ko'tra siddhAntaH iti nA'vagamyate, kathaJcidavyavasthitatvapakSAbhyupagame'pi kiM samaguNaH samaguNatayaiva pariNamayati ? utAho viSamaguNatayApi pariNamayati 1 iticedatrocyate paramANuSu-skandheSu vA sparzAdayaH sparzAdizabdAdo guNa adhika snigdha ke sAtha aura rUkSa kA do guNa adhika rUkSa ke sAtha bandha honA siddha hotA hai / aura isI gAthA ke uttarArdha se yaha phalita hotA hai ki jaghanya guNa se varjita snigdha aura rUkSa pudgaloM kA, cAhe ve viSama guNa vAle yA sama guNa vAle hoM, paraspara meM bandha ho jAtA hai / prazna- jaba paramANu Apasa meM milate haiM to kyA dvipradezI Adi skandhoM ke AkAra meM pariNata hote haiM athavA parimaMDala Adi pA~ca prakAra ke AkAra meM pariNata hote haiM ? yadi paramANuoM meM sparza Adi pariNAma vyavasthita hI hote haiM yA skaMdhoM meM sparza Adi pariNAma vyavasthita hote haiM to unake vahA~ sadaiva vyavasthita rahane ke kAraNa na utpAda hogA, na vinAza hogA / jaba utpAda aura vinAza nahIM hogA to snigdha aura rUkSa guNa vAle paramANuoM ke pariNamana ke abhAva meM kaise yaNuka Adi skandha pariNAma utpanna hogA ? sparza Adi tathA zabda pariNAma vAle skaMdhoM meM eka hI kisI pariNAma ko nitya rUpa se aMgIkAra karane ke kAraNa zeSa sparza Adi evaM zabda Adi pariNAmoM ke abhAva kI Apatti hogI / yadi Apa skandhoM meM sparza Adi pariNAmoM ko avyavasthita kahate haiM to saba ThIka hai; kyoMki pUrva pariNAma kA tyAga hone para uttara pariNAma ko svIkAra kiyA gayA hai / sparza Adi bhinna haiM aura sparza Adi zabda Adi bhinna haiM jo dravya kSetra kAla aura bhAva saMbaMdhI pariNAma vizeSa hote haiM / isa prakAra pariNAma ke anusAra vastu kA jJAna ho jAegA / to isa viSaya kA siddhAMta kyA hai, yaha mAlUma nahIM par3atA / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 28 skandhAnAM bandhatvanirUpaNam 319 dayazca pariNAmA avyavasthitAH anavasthitA eva bhavanti pariNAmitvAt / tathAca-paramANupudgala: skandho vA dravyAdijAti svabhAvamaparityajan sparzAntarAdiguNaM zabdAntarAdiguNaM pratipadyate sparzAdisAmAnyamaparityajantaH paramANvAdayaH pudgalAH sparzAdivizeSAna prApnuvanti / tasmAdavasthitA'navasthitatvaM sparzAdInAM vartate pariNantAraH khalu maricahiMgvAdayaH svazaktipATavazAlinaH santaH pariNatiyogya vastu kvathitatakrAdisvAdvAdyAkAreNa svAtmasAtkurvanto dRSTigocarA bhavanti / kecit punaH-dadhiguDaprabhRtayaH padArthAH pariNamanazaktisvabhAvatayA'nyonyapariNati hetavo bhavanti pUrveSAmekataH pariNatizaktirbhavati, pATavAtizayAt / tathAca-pariNAmAt sparzAdizabdAdayo'navasthitA bhavantIti siddham / / atha pariNativizeSAd guNavattvasyA'navasthitatvepi badhyamAnayoH paramANupudgalayorguNavattve sati samaguNayorviSamayorvA dviguNasnigdhasya-dviguNarUkSasya vA, evaM-dviguNasnigdhasya-caturguNarUkSasya vA kayA rotyA pariNAmo bhavati ? kiM dviguNasnigdhaH pudgalo dviguNarUkSaM pudgalaM snehAtmatayA pariNamayati ? utAho-dviguNarUkSaH pudgalo dviguNasnigdhaM pudgalaM rUkSAtmatayA pariNamayati ? - kathaMcit avyavasthitatva pakSa ko svIkAra karane para bhI kyA samaguNavAlA samaguNa rUpa se hI pariNata hotA haiM ? yA viSama guNa rUpa se bhI pariNata hotA hai ? uttara- paramANuoM meM athavA skaMdhoM meM sparza Adi evaM zabdAdi pariNAma avasthita aura anavasthita hI hote haiM, kyoMki ve pariNAmI hote hai / paramANu pudgala yA skaMdha dravya Adi jAtisvabhAva kA parityAga na karatA huA dUsare sparza Adi guNa ko yA zabdAntara Adi guNa ko prApta hotA hai / paramANu Adi pudgala sparza Adi sAmAnya ko tyAga na karate hue sparza Adi vizeSoM ko prApta hote haiN| isa prakAra sparza Adi avasthita bhI haiM aura anavasthita bhI haiM / mirca aura hIMga Adi, apanI zakti kI paTutA vAle hote hue pariNAma yogya vastu ko sar3e takra Adi yA svAdu Adi rUpa se AtmasAt karate hue dekhe jAte haiM / koI-koI dahI yA gur3a Adi padArtha pariNamanazakti svabhAva vAle hone se eka dUsare ke pariNamana ke hetu hote haiM / paTutA ke atizaya ke kAraNa pUrva vAloM meM pariNamana kI zakti hotI hai| isa prakAra yaha siddha hai ki sparza Adi tathA zabda Adi anavasthita hote haiM, kyoMki unameM pariNamana hotA hai / prazna-pariNamana kI vizeSatA ke kAraNa guNavattva anavasthita hone para bhI baddha hone vAle do paramANu pudgaloM meM guNavattva hone para do samAna guNa vAle athavA viSamaguNa vAle kA dviguNa snigdha yA dviguNa rUkSa kA, isI prakAra dviguNa snigdha aura caturguNa rUkSa kA pariNamana kisa prakAra hotA hai ? kyA do guNa snigdhatA vAlA pudgala do guNa rUkSa pudgala ko snigdha rUpameM pariNata kara letA hai ? athavA do guNa rUkSa pudgala do guNa snigdha pudgala ko rUkSa ke rUpa meM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 tattvArthasUtre evam-kimekaguNasnigdhaH pudgalaH ekaguNasnigdhaM pudgalaM svAtmasAtkaroti ? iti cetsatyam saMghaTTAtmake bandhe sati tulyaguNasya pudgalasya tulyaguNaH pudgalaHpariNAmako bhavati adhikaguNaH punaH pudgalo hInaguNasya pudgalasya pariNAmako bhavati / tathAca-saMghaTTalakSaNe parasparabandhe sati visrasAdvAreNa tulyaguNau dviguNasnigdhaH pudgalaH tulyaguNasya tadviguNarUkSasya pariNAmako bhavati svagatena snehaguNena rUkSatAguNaM svAtmasAtkarotIti bhAvaH / ___evaM tulyaguNo dviguNarUkSaH pudgalo visrasAdvAreNa tulyaguNa-tad dviguNasnigdhasya kadAcitpariNAmako bhavati, svagatena rUkSatAguNena snehaguNamAtmasAt karoti iti bhAvaH / guNasAmye punaH-sadRzAnAM bandho na bhavati, uparitanau tu-pudgalau visadRzau vartete ekaH pudgalo dviguNasnigdho anyastu dviguNarUkSa iti bhAvaH / sneharUkSatvayorbhinnajAtIyatayA sAdRzyAbhAvAt / kintu-triguNasnigdhaH pudgalo'dhikaguNatvAt hInaguNasya-ekaguNasnigdhasya pudgalasya pariNAmako bhavati tathAca-ekaguNasnigdhaH pudgalastriguNasnigdhatAmAsAdayati kastUrikAMzASaktavilepanavat etAvacca bandhajAtaM samaguNayo viSamaguNayorvA'vagantavyam / evaM--pariNAmyatvaJcA'pi samaguNayo-viSamapariNata karatA hai ? isI prakAra eka guNa snigdha pudgala eka guNa snigdha pudgala ko apane rUpa meM pariNata kara letA hai ! uttara-bandha hone para tulya guNa vAlA pudgala tulya guNa vAle pudgala ko apane rUpa meM pariNata karatA hai / aura jo adhika guNa vAlA pudgala hotA hai vaha hIna guNa vAle pudgala ko apane rUpa meM pariNata kara letA hai / ataeva saMdhaTTa rUpa paraspara bandha hone para svabhAva se tulya guNa vAlA do guNa snigdha pudgala tulya guNa vAle do guNa rUkSa pudgala kA pariNAmaka ho jAtA hai arthAt apane rUpa meM pariNata kara letA hai / tAtparya yaha hai ki apane andara rahe hue sneha guNa ke dvArA rUkSatA guNa ko AtmasAt kara letA hai|| isI prakAra tulya guNa vAlA dviguNa rUkSa pudgala svabhAva se hI tulyaguNa yA usase dviguNa snigdha pudgala ko pariNata kara letA hai; arthAt apane meM rahe hue rUkSatA guNa se sneha guNa ko AtmasAt kara letA hai / guNoM kI samAnatA hone para sadRza pudgaloM kA bandha nahIM hotA / Upara ke pudgala visadRza hote haiM arthAt eka pudgala dviguNa snigdha aura dUsarA dviguNa rUkSa hotA hai / snigdhatA aura rUkSatA bhinnajAtIya hone ke kAraNa unameM sadRzatA kA abhAva hai| kintu triguNa snigdha pudgala adhika guNa vAlA hone se eka guNa snigdha pudgala ko apane svarUpa meM pariNata karatA hai / usa avasthA meM eka guNa snigdha pudgala triguNa snigdha bana jAtA hai, jaise kastUrI ke aMza se yukta vilepana / yaha samAna guNa vAloM kA aura viSama guNa vAloM kA bandha samajhanA cAhie / isI prakAra sama guNa evaM viSama guNa vAloM kA pariNamyattva bhI jAna lenA caahie| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 2 sU0 28 skandhAnAM bandhatvanirUpaNam 321 guNayorvA'vaseyam / tathAca-anyamAtmasAt kurvan pariNamati iti vyutpattyA pariNAmaka iti vyapadizyate, pariNamya guNasaMkhyAM vA nirasya svaguNasaMkhyAmaparityajan pariNamate iti pariNAmako bhavati / yadvA-pariNamanaM pariNAmastaM karoti pariNAmayati iti pariNAmaka svAtmarUpeNA'nyasyApi pariNAmaM vidhAtIti sarvamupapannam / atredaM bodhyam snigdhaguNa-rUkSaguNapudgalAnAM parasparasaMghaTalakSaNo bandhaH saMjAyate, kintu jaghanya guNAnAM snigdhAnAM rUkSANAM vA pudgalAnAM bandho na bhavati / yathA--ekaguNasnigdhasya pudgalasya eka guNasnigdhena dvi-tri caturAdi saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantAnantaguNAsnigdhena ca pudgalena saha bandho na bhavati / / ____ evaM tasyaiva-ekaguNasnigdhasya pudgalasya ekaguNarUkSeNa dvi-tri-caturAdisaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNarUkSeNa ca pudgalena saha bandho na bhavati / evam-ekaguNarUkSasyApi pudgalasya-ekaguNarUkSeNa dvi-tri catuH prabhRtisaMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNarUkSeNa ca pudgalena saha bandho na bhavati / evamekaguNarUkSasya pudgalasya ekaguNasnigdhena yAdisaMkhyeyAsaMkhyeyA'nantaguNasnigdhena ca pudgalena saha bandho na bhavatIti bhAvaH / guNazabdasya nAnArthakatve'pi prakRterbhAgArthaH parigRhyate / evaJca-jaghanyA nikRSTA guNAbhAgAH yeSAM paramANvAdipudgalAnAM te jaghanyaguNAH ekaguNasnigdharUkSaparamANvAdi pudgalA ucyante joM dUsare ko apane rUpa meM pariNata kara letA hai arthAt palaTa letA hai vaha pariNAmaka kaha lAtA hai / yA pariNata hone vAle pudgala kI guNa saMkhyA ko haTA kara apanI guNasaMkhyA ko nahIM tyAgatA huA jo pariNata hotA hai, vaha pariNAmaka kahalAtA hai| athavA pariNamana yA pariNAma ko jo utpanna karatA hai vaha pariNAmaka kahalAtA hai / vaha dUsare ko apane svarUpa meM badala letA hai| ___ yahA~ yaha samajha lenA cAhie-snigdhatA aura rUkSatA guNa vAle pudgaloM kA paraspara bandha hotA hai, kintu jaghanya guNa vAle snigdha aura rUkSa pudgaloM kA bandha nahIM hotaa| jaise-eka guNa snigdha pudgala kA eka guNa snigdha ke sAtha tathA dviguNa, triguNa, caturguNa yAvat saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta guNa snigdha pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA hai / isI prakAra eka guNa snigdha pudgala kA eka guNa rUkSa ke sAtha tathA do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta guNa vAle rUkSa pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA hai / isI prakAra eka guNa rUkSa pudgala kA eka guNa rUkSa pudgala ke sAtha tathA do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta guNa vAle rUkSa pudgala ke sAtha bandha nahIM hotaa| isI prakAra eka guNa rUkSa pudgala kA eka guNa snigdha ke sAtha tathA do Adi saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta guNa vAle snigdha pudgala ke sAtha bandha nahIM hotA / guNa zabda ke aneka artha hote haiM, magara yahA~ usakA 'bhAga' artha hai / ataeva jina paramANu Adi pudgaloM meM jaghanya arthAt saba se kama guNa-bhAga ho, vaha jaghanyaguNa kahalAtA hai| jinameM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 tattvArthasUtre teSAM vandho na bhavatIti phalitam / evameva dvibhAgasnigdhAnAM pudgalAnAM dvibhAgasnigdhaiH pudgalaiH saha, tribhAgasnigdhAnAM tribhAgasnigdhaiH saha bandho na bhavati / evaM yAvadanantabhAgasnigdhAnAM pudgalAnAM sadRzAnAM sadRzaiH pudgalairyAvadanantapudgalaiH sadRza bandho na bhavati / evaM dvibhAgarUkSANaM pudgalAnAM dvibhAgarUkSaiH saha tribhAgarUkSANAM tribhAgarUkSaiH pudgalaiH saha bandho na bhavati / evaM--yAvadanantabhAgarUkSANAM pudgalAnAM sadRzAnAM yAvadanantabhAgarUkSaiH sadRzaiH saha bandho na bhavati / vaiSamye tu-sadRzAnAmapi pudgalAnAM jaghanyavarjitAnAM bandho bhavatyeveti nirNayaH // 28 // mUlasUtram --- "guNapajjAyAsayo dvvN-||29|| chAyA--guNaparyAyAzrayo dravyam // 29 // tattvArthadIpikA--pUrva yadyapi utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat iti dravyalakSalaM pratipAditam, tathApi --kiJcidvizeSa pratipAdayituM prakArAntareNa tallakSaNamAha-guNapajjAyAsayo davvaM iti / guNaparyAyAzrayo dravyam iti / tatra-guNyate viziSyate dravyAntarAtpRthakriyate dravyaM yaiste guNAH rUpAdayo-jJAnAdayazca paritaH samantAt svabhAva-vibhAvarUpatayA yanti-gacchanti ye te paryAyAH / yathAeka guNa snigdhatA yA eka guNa rUkSatA hotI hai, ve paramANu Adi pudgala jadhanyaguNa vAle kahe jAte haiM / unakA bandha nahIM hotA / isI prakAra dvibhAga snigdha pudgaloM kA dvibhAga snigdha pudgaloM ke sAtha tathA tribhAga snigdha pudgaloM kA tribhAga snigdha pudgaloM ke sAtha bandha nahIM hotA / isI prakAra yAvat ananta bhAga snigdha sadRza pudgaloM kA ananta bhAga sadRza pudgaloM ke sAtha bandha nahIM hotaa| isI taraha dvibhAga rUkSa pudgaloM kA dvibhAga rUkSa pudgaloM ke sAtha, tribhAgarUkSoM kA tribhAga rUkSoM ke sAtha bandha nahIM hotA / isI prakAra ananta bhAga rUkSa pudgaloM kA sadRza yAvat ananta rUkSa pudgaloM ke sAtha bandha nahIM hotaa| yadi guNa (bhAga) kI viSamatA ho to jadhanyaguNa ko chor3a kara sadRza pudgaloM kA bhI bandha ho jAtA hai // 28 // mUlasUtrArtha--"guNapajjAyAsayo davvaM" sUtra // 29 // jo guNoM aura paryAyoM kA Azraya ho vaha dravya kahalAtAhai // 29 // tattvArthadIpikA-pahale yadyapi 'utpAdavyaya dhrauvyayuktaM sat' yaha dravya kA lakSaNa kahA jA cukA hai tathApi kucha vizeSa pratipAdana karane ke lie dUsare prakAra se dravya kA lakSaNa kahate haiM--guNoM aura paryAyoM kA jo Azraya hai, vaha dravya kahalAtA hai| eka dravya ko dUsare dravyoM se pRthak karane vAle vizeSa ko 'guNa' kahate haiM / rUpa Adi tathA jJAna Adi guNa haiN| jo svabhAva aura vibhAga rUpa se palaTate raheM, unheM paryAya kahA hai / jaise zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 2. sU. 29 dravyalakSaNanirUpaNam 323 mRddavyasya ghaTakapAla -- kapAlikA - zarAvodaJcanasthAsa kozAdayaH jIvadravyasya ca jJAnaM krodhamAna-mAyA-- lobhAdayaH / evaM tIvro mandaH ityevamAdayaH, guNAzca - paryAyAzceti guNaparyAyAH teSAmAzrayaH - AdhAra - stAvaddravyamityucyate / tathAcA'nvayino guNA bhavanti vyatirekiNazca - paryAyA ucyante, tadubhayairupetaM dravyaM bhavati / tathAhi jIva jJAnAdibhirguNaiH pudgalAdibhyo dravyAntarebhyo viziSyate - pRthakkriyate / tasmAd jJAnAdayo jIvadra vyasya guNA ucyante tadAzrayazca jIvo dravyamiti vyapadizyate / evaM- pudgalAdayazca - rUparasagandhasparzAdibhirguNaiH parasparaM dravyAntarebhyo viziSyante pRthakriyante ato rUpAdayaH pudgalAdInAM guNA ucyante, pudgalAdayazca - dravyANi vyapadizyante / tathAca sAmAnyApekSayA'nvayino jJAnAdayo jIvasya guNAH pudgalAdInAJca - rUpAdayo guNA yadi na syuH tadA - jIvapudgalAdInAM sarveSAM dravyatvenA'vizeSAt saGkaraprasaGgaH syAt / evam -- teSAJca jIvapudgalAdInAM vikArAvizeSAtmanAbhidyamAnAH paryAyA bhavanti, tebhyo guNaparyAyemyaH kathaJcid anyatvamApadyamAnaH samudAyo dravyatvena vyapadizyate iti bhAvaH // 29 // tattvArthaniyuktiH -- pUrvaM tAvad dharmAdharmAkAzapudgalajIvAH SadravyANi sAmAnyatayA pratipAditAni kintu---sAmAnyato'bhidhAnamAtrAdeva dharmAdInAM dravyANAM vizeSasvarUpaparijJAnaM na sambhavi ghaTa kapAla, kapAlikA, zarAva (sikorA ), udaMcana sthAsa, koza Adi mRttikA dravya ke paryAya haiM aura jJAna, krodha mAna mAyA lobha Adi jIva dravya ke paryAya haiM / ina guNoM aura paryAyoM kA jo AdhAra hai, vahI dravya hai / guNa aura paryAya kA antara yaha hai ki guNa anvayI aura paryAya vyatirekI hote haiM / jIva apane jJAna Adi guNoM ke kAraNa pudgala Adi anya dravyoM se pRthak hai / isI kAraNa jJAnAdi jIva ke guNakahalAte haiM aura unakA Azraya jIva dravya kahA jAtA hai / isI prakAra pudgala Adi dravya apane-apane rUpa rasa gandha sparza Adi guNoM ke kAraNa jIvAdi anya dravyoM se pRthak kiye jAte haiN| isa kAraNa rUpa Adi pudgala Adi ke guNa kahalAte haiM aura pudgala Adi dravya-kahajAte haiM / yadi jIva meM jJAnAdi viziSTa guNa na hote aura pudgala meM rUpa Adi viziSTa guNa na hote to jIva aura pudgala Adi meM dravyatva samAna hone se koI bheda na rahatA - sabhI dravya ekameka ho jAte / guNa yadyapi dravya kI bhA~tI nitya haiM parantu unakA paryAyoM meM parivartana hotA rahatA hai / yaha avasthAparivartana paryAya kahalAtA hai / isaprakAra paryAya jaise dravya ke hote haiM vaise hI guNa ke bhI hote haiM / isa prakAra guNoM aura paryAyoM kA samUha, jo unase kathaM cit bhinna hai, dravya kahalAtA hai // 29 // tattvArthaniyukti pahale dharma adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva, ina chaha dravyoM kA sAmAnya rUpa se pratipAdana kiyA gayA hai, kintu sAmAnya mAtra kathana se hI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 tasmAt teSAM dravyANAM svarUpajJAnArthamasAdhAraNaM vizeSalakSaNamAha 'guNapajjAyAsayo davvaM' iti / guNaparyAyAzrayo dravyamityucyate / tatra - guNAstAvad rUpAdayo jJAnAdayazca saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantasaMkhyayA saMkhyAyamAnatvAd guNapadavyapadezyAH dravyasya pariNativizeSAH zaktivizeSA eva ta eva krameNa saha bhavantaH paritaH sarvatomukhatvAt paryAyAH bhedAH piNDa - ghaTa -- kapAlAdayaH ucyante / tathAca-yavahAranayApekSayA / yugapadavasthAyino guNA vyapadizyante ayugapadavasthAyinaH paryAyA vyavahriyante / tatazca-samabhirUDhanayAbhiprAyeNa indana - zakana-pUrdAraNAdayo'rthavizeSAH rUpAdayazca bhAvAntarAH bhAvabhedAH indra-zakra-purandararUpAdisaMjJAntarapravRttau nimittabhUtA arthabhedAH saMjJAbhedAzca guNaparyAyA nimittA bhavanti / evaJca-vyavahAranizcayAtmaka guNazabdAbhidheyaparyAyazabdA'bhidheyazAlidravyamucyate / dravyaM tAvat-sthityaMzarUpaM pariNAmi bhavati, utpAdavyayalakSaNAH punarguNaparyAyAH pariNAmA bhavanti / evaJca - sthityAtmakasya dravyasya rUpAdayo jJAnAdayaH piNDa-ghaTa-kapAlAdayazca tadbhAvalakSaNapariNAmA bhavanti / na khalu kadAcid niSpariNAmaM dravyaM santiSThate, tatra dravyataH -- guNaparyAyANAM vikArANAM kathaJcid bhedo'bhedazca / natvekAntena bhedaH, abhedoM vA, yathA - kadAcit pariNAmi-pariNAmayorbhedapradhAnAyAM vyAvahArikyA mAdhArAdheyavivakSAyAM sthityaMze pariNAmini rUpAdayaH piNDAdayazca pariNAmA bhedAntarakalpanayA bhavanti / tattvArtha sUtre dharma Adi dravyoM ke vizeSa svarUpa kA parijJAna nahIM ho sakatA / ataeva unake svarUpa kA jJAna karAne ke lie vizeSa lakSaNa kahate haiM / jo guNoM aura paryAyoM kA AdhAra ho vaha dravya hai / rUpa Adi aura jJAna Adi guNa kahalAte haiM / saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta saMkhyA ke dvArA unakI gaNanA kI jAtI hai, isa kAraNa unheM guNa kahate haiM / dravya kI viziSTa avasthA paryAya kahalAtI haiM / dravya zAzvata hai, paryAya kA utpAda aura vinAza hotA rahatA hai / mRttikA ko yadi dravya mAna liyA jAya to ghaTa, kapAla Adi usake paryAya haiM / vyavahAranaya kI apekSA guNa sahabhAvI aura paryAya kramabhAvI hote haiM / samabhirUDha naya kI apekSA se indana - zakana aura pUrdAhAdi ( nagara kA vidhvaMsa) Adi artha vizeSa aura rUpa Adi bhAvAntara bhAvabheda indra, zakra, purandara Adi saMjJA kI pravRtti meM nimittabhUta arthabheda aura saMjJAbheda guNa - paryAya ke nimitta se hote haiM / isa prakAra jo guNoM aura paryAyoM se yukta ho arthAt guNa - paryAyamaya ho, vahI dravya kahalAtA hai / dravya dhrauvya - aMza hai aura pariNAmI hai, paryAya utpAda aura vyaya rUpa hote haiM / pariNAma haiM / guNa dravya kA aMza kahalAtA hai / isa prakAra sthitirUpa dravya ke rUpa Adi aura jJAnAdi tathA piNDa, ghaTa, kapAla Adi guNa aura paryAya haiM / koI bhI dravya kabhI bhI pariNAmarahita nahIM hotA / guNa aura paryAya dravya se kayaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a 02 sU0 29 dravyalakSaNanirUpaNam 325 evamAtmani caitanyaM bhavati tadAhi -- AtmA punarjJAnAdyAkAreNa pariNamamAno bhede'pyasata bhedena vyavahiyate -"Atmani caitanyamiti / evaM tadeva pud galadravyaM svarUpamaparityajat samAsAditatattadguNavizeSarUpAdi-ghaTAdivyavahAre heturbhavatIti kathaJcidbhedA'bhedasvarUpaguNaparyAyavad dravyamucyate / evaM - dharmAdharmAkAzakAlajIvadravyANyapi guNaparyAyavattayA uparyuktarItyA bhAvanIyAni / dravyaM tAvat sahabhAvinAM - kramabhAvinAJca guNaparyAyANAM bhavyaM yogyaM bhavati / tatracA-gurulaghurUpAdayo guNAH saha bhAvino bhavanti, paryAyAzca piNDaghaTakapAlAdayaH kramabhAvino'vagantavyAH / evaM gatisthityavagAhajJAnadarzananArakaprabhRtayo guNaparyAyAH pUrvoktarItyaiva teSAM yathAyogyaM bhAvanIyA iti / uktaJcottarAdhyayane 28 adhyayane 6 gAthAyAm " guNANa mAsao davvaM egadavvassiyA guNA / lakkhaNaM pajjavANaM tu ubhao assiyA bhave - " // 1 // " guNAnAmAzrayo dravyam ekadravyazritA guNAH / lakSaNaM paryavANAntu ubhayorAzritA bhaveyuH - " // 1 // iti // 29 // haiM; na ekAnta bhinna haiM aura na ekAnta abhinna haiM / phira bhI kabhI - kabhI dravya se guNaparyAya ke bheda kI vivakSA kI jAtI hai / isa bhedavivakSA ke anusAra hI kahA jAtA hai ki - AtmA meM caitanya hai / AtmA jJAnAdi rUpa meM svayaM pariNata hotA hai, ataeva caitanya aura AtmA meM bheda na hone para bhI AtmA meM caitanya hai isa prakAra bheda rUpa se vyavahAra hotA hai / vahI pudgala dravya apane svarUpa kA parityAga na karatA huA vizeSa - vizeSa rUpa Adi aura ghaTa Adi ke vyavahAra meM kAraNa banatA hai / isa prakAra kathaMcit bhinna aura abhinna guNa evaM paryAya vAlA dravya kahalAtA hai / dharma, adharma, AkAza, kAla aura jIva dravyoM ke viSaya meM bhI yahI samajhanA cAhie ki ve bhI guNa aura paryAya vAle haiM / 1 dravya sahabhAvI guNoM aura kramabhAvI paryAyoM ke yogya hotA hai / inameM agurulaghutva tathA rUpa Adi guNa sahabhAvI haiM aura piNDa, ghaTa, kapAla Adi paryAya kramabhAvI haiM / isI prakAra dharmAstikAya meM gati hetutva, adharmAstikAya meM sthitihetutva, AkAza meM avagAhahetutva, jIva meM jJAna - darzana Adi guNa tathA nAraka Adi paryAyoM kA yathAyogya pUrvokta prakAra se vicAra kara lenA cAhie / uttarAdhyayana sUtra ke 28 veM adhyayana kI 6 ThI gAthA meM kahA hai jo guNoM kA AdhAra ho, vaha dravya kahalAtA hai / jo sirpha dravya meM Azrita hoM ve guNa haiM / kintu paryAyoM kA lakSaNa donoM ke Azrita hotA hai / tAtparya yaha hai ki guNa aura paryAya donoM hI dravya ke aMza haiM, kintu donoM meM antara yaha hai ki guNa sirpha dravya meM rahatA hai aura paryAya dravyoM tathA guNoM donoM ke Azrita hotA hai / jaise jIva dravya hai, 'caitanya usakA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 tattvArthasUtre mUlasUtram-davvassiyA nigguNA guNA-" // 30 // chAyA-'dravyAzritA nirguNA guNAH-" // 1 // tatvArthadIpikA--pUrvasUtre guNaparyAyAzrayo dravyamityuktam , tatra ke tAvad guNA ityAkAsAyAmAha "davvassiyA nigguNA gunnaa-"iti| dravyAzritAH dravyam AzritAH dravyAzritAH nirguNAH--guNebhyo niSkrAntAH nirgatAH guNarahitAzca guNA vyapadizyante / tatra-nirguNA itikathanena yaNukAdipudgalaskandhadravyANAM vyAvRttirbhavati, tadakathane-dvayaNukAdInAM paramANvAdidravyAzritatvena guNatvApattiH syAt / nirgutvavizeSaNatve tu-teSAM dvayaNukAdInAM rUpAdiguNavattvena nirguNatvA'bhAvAt nAtivyAptisteSu / tathAca-dravyAzritatvesati nirguNatve sati guNatvaM guNAnAM lakSaNaM paryavasitam , kriyAyA dravyAzritattvanirguNatvayoH sattve'pi guNatvAbhAvAnna tatrAtivyAptiriti bhAvaH // 30 // tattvArthaniyuktiH-pUrva guNaparyAyapariNAmidravyamityuktam, tatra-kIdRzAH khalu guNA bhavanti. yaistadrvyaM guNavaditi vyapadizyate ? iti jijJAsAyAmucyate-"davvassiyA nigguNA guNA-" guNa hai| manuSya, pazu, pakSI Adi jIva dravya ke paryAya haiM / aura matijJAna Adi caitanya guNa ke paryAya haiM / isa prakAra jo dravya ke Azrita ho vaha guNa aura jo dravya tathA guNa donoM ke Azrita ho use paryAya kahate haiM // 29 // mUlasUtrArtha---"davvassiyA nigguNA' ityAdi-sUtra // 30 // jo dravya ke Azrita hoM, svayaM nirgaNa hoM, ve guNa haiM // 30 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM kahA gayA hai ki guNa aura paryAya kA Azraya dravya kahalAtA hai; magara guNa kise kahate haiM ? isa prakAra kI jijJAsA hone para usakA samAdhAna karate haiM jo dravya meM rahate hoM aura guNoM se rahita hoM, ve guNa kahalAte haiM / yahA~ 'nirguNA' aisA kahane se dvayaNuka Adi pudgalaskandhoM kI vyAvRtti ho jAtI hai / agara nirguNa vizeSaNa kA prayoga na kiyA hotA to ghaNuka Adi paramANu dravyoM ke Azrita hone se guNa kahalAne lagate / kintu vyaNuka Adi meM rUpAdi guNoM kA astitva hai, ve nirguNa nahIM haiM, ataeva guNa kA ukta lakSaNa unameM ghaTita nahIM hotA / isa kAraNa lakSaNa meM ativyApti doSa bhI nahIM AtA hai / isase yaha phalita huA ki jo dravya ke Azrita ho, svayaM nirguNa ho aura jisameM guNatva pAyA jAya vahI guNa hai| kriyA yadyapi dravyAzrita hotI hai, nirguNa bhI hotI hai magara usameM guNatva kA abhAva hone se ativyApti doSa nahIM AtA // 30 // tatvArthaniyukti-pahale kahA jA cukA hai ki dravya, guNa aura paryAya kA AdhAra hotA hai, kintu guNa kaise hote haiM, jinake kAraNa dravya guNavAn kahA jAtA hai ? isa prakAra kI jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie kahA gayA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 dIpikaniyuktizca a0 2 sU. 30 guNasvarUpanirUpaNam 327 iti / dravyAzritAH nirguNAH guNAH iti, dravyamAzritAH, dravyapariNAmA ityarthaH / dravyavartinaH, nirguNAH-guNebhyo niSkrAntA nirgatAiti nirguNAH, guNazUnyAzca guNA bhavantIti bhAvaH / evaJcasthityaMzo dhrauvyarUpaM dravyam AzrayaH- pariNAmikAraNaM yeSAM pariNAma vizeSaNAM guNAnAM te dravyAzritAH guNarahitAzca guNA vyapadizyante / tatra-dravyasya guNAnAJca parasparaM pariNAmi-pariNAmabhAvalakSaNaAzrayAzrayibhAvo'tra vivikSitaH tatra-pariNAmidravyam, pariNAmA guNAH, natvAdhArAdheyabhAvalakSaNa AzrayAzrayibhAvaH / kuNDa-badarAdivat dravyaguNAnAmekAntato bhinnatvAbhAvenA''dhArAdheyabhAvAnupapatteH, nApi-dravyaguNAnAM parAbhimatasamavAya lakSaNaH sambandhopi yuktaH / teSA samavAyasambandhAbhyupagame samavAyasya guNAnAJca kazcitsambandhaH svIkartavyaH / tatrayadi-aparaH samavAya eva sambandhaH kalpyate, tadA-tasyApi apareNa samavAyena bhavitavyamityanavasthAdoSaH samApatati / yadi punaH sambandhAntaramabhyupagamyate, tadA''gamavirodhApattiH / tathAhisamavAyino dravyaguNayoyadi samavAyAkhyaH sambandho vartate, tadA-sa samavAyaH kiM saMyogavRttyA-samavAyavRttyA vA varteta ? tatra-na tAvat saMyogavRttyA vaktuM zakyate, adravyatvAd guNAnAm dravyaviSaya eva saMyogo'bhyupagataH, natu-dravyaguNaviSayo'pi / yadica-samavAyavRttyA tatra-samavAya jo dravya ke Azrita hoM aura svayaM nirguNa hoM, unheM guNa kahate haiM / jo dravya ke Azrita ho arthAt dravya ke pariNAma hoM yA dravyavartI hoM, guNoM se rahita hoM-nirguNa-guNazUnya hoM ve guNa kahalAte haiN| yahA~ dravya aura guNoM kA jo Azraya-AzrayibhAva kahA gayA hai vaha pariNAmi-pariNAmAbhAva samajhanA cAhie / dravya pariNAmI hai aura guNa pariNAma hai / AdhArAdheya bhAva yahA~ vivakSita nahIM hai, kyoMki jaise kUDA aura bora-donoM kI sattA pRthak pRthak hai, usa taraha dravya aura guNa bhinna-bhinna nahIM haiM / ataeva dravya ko AdhAra aura guNa ko Adheya nahIM kahA jA sktaa| ____ anya matAnuyAyiyoM ne dravya aura guNa meM samavAya saMbaMdha kA svIkAra kiyA hai| vaha bhI ThIka nahIM hai / yadi guNoM kA dravya ke sAtha samavAya saMbaMdha mAnA jAya to samavAya aura guNoM meM bhI koI saMbaMdha mAnanA par3egA / usa samavAya kA bhI phira dUsarA samavAya saMbandha mAnA jAya to anavasthA doSa AtA hai| dUsarA samavAya mAnane meM Agama se virodha AtA hai| ___samavAyI dravya aura guNa meM yadi samavAya nAmaka saMbaMdha hai to vaha samavAya kisa sambandha se unameM rahatA hai-saMyoga saMbaMdha se athavA samavAya saMbaMdha se ? saMyoga saMbaMdha to mAnA nahIM jA sakatA kyoMki saMyoga do dravyoM kA hI hotA hai| yahA~ guNa dravyarUpa nahIM hai| agara samavAya samavAya, saMbaMdha se rahatA hai to yaha dUsarA samavAya bhI tIsare sama zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 tattvArthasUtre ucyate, tadA-tasyApi samavAyasya samavAyAntareNa vRttitvam , taddhaTakasamavAyasyApi punaH-samavAisa prakAra kI yAntareNa vRttitvamityevamanavasthApAtaH / yadi tu-anAzrita evAsau samavAyaH svatantraH sambandho bhavati, tadA-dravyaguNayoH kayAcidvRttyA'nAzrita eva samavAya iti na dravyaM guNaiH sambaddhaM samavAyena sambhavati, tasya samavAyasya ghaTa paTAdivad dravyaguNayoranAzritatvAt ghaTapaTayoH khalu na parasparaM samavAyalakSaNaH sambandhaH sambhavati, tasmAt sthityaMzalakSaNaM dravyaM guNaparyAyavRttyA pariNamate, guNaparyAyAzca-pariNAmavizeSA bhavanti / te cApi pariNAmavizeSA guNA nirguNA bhavanti / zuklAdirUpAdInAM-ghaTakapAlAdonAJca guNaparyA. yANAM nA'nye guNaparyAyAH santi, apitu-pariNAmino dravyasyaiva zuklAdirUpAdiguNapariNAmaHpiNDaghaTakapAlasaMsthAnAdiparyAyapariNAmazca bhavati / na khalu tasyaiva zuklAdirUpAderanye zuklAdirUpAdayo guNAH pariNAmAH, nApi kumbhAdisaMsthAnasyA'nye saMsthAnAdayaH paryAyAH pariNAmA bhavanti / ___ tasmAt-guNA nirguNA ucyante / paryAyAzca-guNebhya ekAntena nAtiricyante, guNaparyAyANAM parasparaM kathaJcidaikyA'bhyupagamAt / "atredaM bodhyam--dravyaM tAvad bhavyaM yogyaM yugapadbhAvinyAH zuklAdi-rUpAdi-jJAnAvAya se rahegA aura tIsare samavAya ke lie punaH cauthe samavAya kI AvazyakatA hogI isa prakAraka kI sthiti meM anasthA doSa AtA hai / agara samavAya sambandha Azrita hue binA svataMtra hI rahatA hai to phira dravya meM guNoM ke rahane ke lie bhI samavAya kI AvazyakatA nahIM honI caahie| taba to yaha bhI nahIM mAnanA cAhie ki dravya samavAya saMbaMdha ke dvArA guNoM ke sAtha sambaddha hai, kyoMki Apake kathanAnusAra ghaTa aura paTa kI samAna samavAya dravya aura guNa meM Azrita nahIM hai| ghaTa aura paTa meM samavAya saMbaMdha kA saMbhava nahIM hai / ataeva tathya yaha hai ki, sthitiaMza rUpa dravya guNoM aura paryAyoM ke rUpa meM pariNata hotA rahatA hai| guNa paryAya usake pariNamana vizeSa hai| unameM jo guNa rUpa pariNAma hai, vaha nirguNa hai arthAt guNa meM guNa nahIM hotaa| zukla Adi rUpa Adi tathA ghaTa kapAla Adi guNoM aura paryAyoM ke anya koI guNaparyAya nahIM hote / kintu pariNAmI dravya kA hI zukla Adi rUpa Adi guNa pariNAma hotA hai aura piNDa ghaTa kapAla saMsthAna Adi paryAyapariNAma hotA hai / usa zukla Adi rUpa Adi guNa rUpa Adi ke dUsare koI zukla Adi nahIM hote aura na ghaTa Adi saMsthAna (AkAra) ke anya koI saMsthAna Adi paryAya hote haiN| isa kAraNa guNa nirguNa hote haiM / paryAya guNoM se ekAnta bhinna nahIM haiM; kyoMki guNoM aura paryAyoM kI kathaMcit ekatA svIkAra kI gaI hai| yahA~ yaha samajha lenA cAhie kI dravya-yugapad bhAvinI zukla Adi rUpa Adi jJAna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 30 guNasvarUpanirUpaNam 329 diguNapariNateH ayugapadbhAvinyAH piNDaghaTakapAlAdiparyAyapariNatezca pariNAmisthityaMzalakSaNamAzrayo bhavati / utpAdavyayasvarUpANAM rUpa-rasa- gandha-sparzAdilakSaNAnAM jJAnadarzanAdilakSaNAnAM guNAnAM ghaTasthAkozAdilakSaNaparyAyANAJca pariNAmavizeSANAM sAmAnyaM pariNAmidravyamAzrayo vartate dravyameva sAmAnyAtmakaM rUparasAdijJAnAdiguNatayA - piNDaghaTAdiparyAyAditayA ca pariNa mate, punastenAkAreNa nivartate - - dravyatayA vyavasthitaJca bhavati / pariNAma - pariNAminodravyArthikanayadvayApekSayA kathaJcidabhinnatvaM kathaJcid bhinnatvaJcA'vagantavyam / tathA caiSAM zuklAdirUpAdijJAnAdiguNAnAM kecana nA'nye guNAH santIti te nirguNAH iti vyapadezastAvad guNaguNino de sati sambhavati / sa ca bhedaH kathaJcidabhyupagamyate - natvekAntena, sarvasya vastuno bhedAbhedasvarUpatvAt / yadA punardravyameva tathA pariNataM bhavati - zuklAdirUparasAdyAtmanA, jJAnadarzanAdyAtmanA ca tadAdravyasya tAdAtmyena guNAnAM svarUpaM bhinnaM nA'stIti kathaJcittayorabhinnatvaM bhavati / tathA ca --kevaladravyArthikanayamapekSyA'nanyatvameva kravyAdguNAnAM nirguNatvaM vyapadizyate paryAyArthikanayApekSayA tu guNapradhAnatvAt kathaJcid dravyAd guNAnAM bhinnatvamapi vyapadizyate / atha dravyArthikanayapakSe guNA eva na santIti kuto'nanyatvaM bhavediti cedatrocyate, tatpakSespi - guNAH Adi guNapariNati tathA kramabhAvinI piNDa ghaTa- kapAla Adi paryAya pariNati ke yogya hotA hai / vaha pariNAmI aura dhruva - aMza rUpa hai, Azraya hai / utpAda aura vyaya svarUpa rUpa rasa gaMdha sparza tathA jJAna darzana Adi rUpa guNoM kA evaM ghaTa sthAsa koza Adi rUpa paryAyoM kA Azraya dravya hai / dravya hI sAmAnyAtmaka rUpa rasa Adi evaM jJAnAdi guNoM ke rUpa meM tathya piNDa ghaTa Adi paryAyoM ke rUpa meM pariNamana karatA hai, phira una-una AkAroM se nivRtta hotA hai aura dravya rUpa se avasthita rahatA hai / pariNAma aura pariNAmI meM dravyArthika aura paryAyArthika naya kI apekSA kathaMcit abhinnatA aura kathaMcit bhinnatA jAnanA cAhie / ina zukla Adi rUpa Adi tathA jJAna Adi guNoM ke anya koI guNa nahIM hai, ataeva ve nirguNa haiM, isa prakAra kA kathana tabhI saMbhava ho sakatA hai jaba guNa aura guNI meM bheda mAnA jAya / vaha bheda kathaMcit hI svIkAra kiyA jAtA hai, ekAnta rUpa se nahIM, kyoMki sabhI vastue~ bheda aura abheda rUpa haiM / jaba dravya hI zukla rasa Adi ke rUpa meM yA jJAna darzana Adi ke rUpa meM pariNata hotA hai toM dravya ke sAtha tAdAtmya saMbaMdha hone ke kAraNa guNa dravya se bhinna nahIM ho sakate / isa prakAra unameM kathaMcit abhinnatA hai / yaha abhinnatA kevala dravyArthika naya kI apekSA se hI samajhanA cAhie aura guNoM ko nirguNa samajhanA cAhie / paryAyArthika naya se guNoM kI pradhAnatA hone ke kAraNa dravya se guNa kathaMcit bhinna bhI haiM / 42 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 tattvArthasUtre santyeva, kintu-dravyAdavyatiricyamAna svarUpA eva guNA bhavanti / tathAca-yadi dravyaM zuklAdyAkAraNa pariNataM bhavati, tadA-nIlAdyAkArapariNAmo na bhavati / tasmAt-nirgutvaM teSAM spaSTameva bhavatIti bhAvaH / uktaJcottarAdhyayanasUtre 28 adhyayane 6 gAthAyAm "davvassiyA guNA-" iti, dravyAzritA guNA iti / dravyAzritA iti nirguNAnAmapyupalakSaNamityavagantavyamiti bhAvaH // 30 // mUlasUtram-"tabbhAvI pariNAmo-" // 31 // chAyA--"tadbhAvaH pariNAmaH-" tattvArthadIpikA--"pUrva bahutaraM pariNAmasya vicAraH kRtaH tatra-kastAvat / pariNAmapadArtha ityAkAGkSAyAmAha----"tabbhAvo pariNAmo-" iti, tadbhAvaH pariNAmaH dharmAdharmAkAzAdIni dravyANi yena svarUpeNa bhavanti / tasya svarUpasya bhavanaM tadbhAvaH tatsvarUpaprAptiH pariNAma iti vyapadizyate / sa ca-pariNAmo dvividhaH, anAdiH-sAdizca / tatra-dharmAdharmAkAzAdInAM dravyANAM gatyupagrahasthityupagrahA'vagAhopagrahAdayaH sAmAnyApekSayA zaMkA--dravyArthika naya ke mata se guNoM kA astitva hI nahIM hai to abhinnatA kaise mAnI jA sakatI hai ? ___samAdhAna--dravyArthikanaya ke mata se bhI guNoM kA astitva to hai magara ve dravya se bhinna haiN| dravya jaba zukla rUpa meM pariNata hotA hai taba usameM nIlAkAra Adi paraNamana nahIM hotA, ataeva guNoM kI nirguNatA spaSTa hI hai / jaise dravya meM guNa rahatA hai vaise guNa meM guNa nahIM rhtaa| zaMkha meM zuklatA guNa hai magara usa zuklatA meM punaH zuklatA nahIM rahatI-vaha svayaM zuklatA svarUpa hI hai| uttarAdhyayana sUtra ke 28 veM adhyayana kI 6 ThI gAthA meM kahA hai-'guNa dravyoM ke Azrita hote haiM ' yahA~ dravya ke Azrita kahane se upalakSaNa se guNoM ko nirguNa bhI samajha lenA cAhie // 30 // mUlasUtrArtha--"tabbhAvo pariNAmo" sUtra // 31 // dharma Adi dravyoM kA apane-apane svarUpa meM honA hI pariNAma kahalAtA hai // 31 // tattvArthadIpikA--pahale pariNAma kA aneka sthaloM para ullekha kiyA gayA hai, magara pariNAma kA artha kyA hai ? isa prakAra kI jijJAsA hone para kahate haiM--- dharma, adharma, AkAza Adi dravya jisa svarUpa se hote haiM usa svarUpa kA honA arthAt svarUpa kI prApti pariNAma hai / vaha pariNAma do prakAra kA hai-anAdi aura sAdi / / dharma, adharma aura AkAza Adi dravyoM kA gati-upagraha, sthiti-upagraha aura avagAhaupagraha Adi sAmAnya rUpa se anAdi pariNAma kahalAtA hai / vahI pariNAma vizeSa kI apekSA se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAni yuktizca a. 2. sU. 31 parimANasvarUpanirUpaNam 331 nAdi pariNAma ucyate / vizeSApekSayA punaH sapariNAmaH sAdirityucyate / yathA mRttikAdravyasyapiNDaghaTakapAlakapAlikAsthAsakozazarAvodaJcanAdayaH pariNAmA bhavantIti // 31 // tattvArthaniryuktiH------ pUrvamasakRtpariNAmaH pratipAditaH yathA - samaguNaH samaguNasya pariNAmaM vidyate, adhikaguNo hInaguNasya pariNAmamAsAdayatItyAdi / tatra - kaH khalu pariNAmapadArthaH ? kiM dharmAdharmAdIni dravyANi arthAntarabhUtaM pariNAmaM janayanti ? Ahosvit-ta eva dravyavizeSA dharmAdharmAkAzakAlapudgalA ajIvA - jIvAzca svarUpamaparityajanta eva kimapi vaiziSTyaM pratipAdyamAnAstathA tathA bhavantIti sandehaM nirAkartuM pariNAmaM prarUpayati - "tabbhAvo pariNAmo -" iti / tadbhAvaH pariNAmaH, tasya dharmAdharmAdidravyaSaTkasya tena tenAkAreNa gati - sthityavagAhaparatvAparatvazarIrAdijJAnAdinA bhavanamAtmalAbho bhAvaH tattadrUpaprAptiH pariNAma ityucyate / tAnyeva khalu dharmAdidravyANi tathA - tathA sskAreNa bhavanti - pariNamanti, na tu - kUTasthAni acalarUpeNA'vatiSThante, nApi sarvathotpadyante, no vA - sarvathocchidyante / tathAca--dharmAdidravyANAM svasvAvasthAntarApattiH pariNAmaH tatra dharmadravyaM tAvat pudgalajIvAdi dravyANAM jalacarANAM jalamiva gatyupagraha kAraka lokAkAzavyApi ca vartate / evam - adharmadravyaM pudgalAdInAM pAnthAnAM chAyeva sthityupagrahakArakaM lokAkAzavyApi ca vartate iti dharmAdharmAdInAM SaNNAM dravyANAM svabhAvaH svatattvaM - pariNAmaH / sAdi hotA hai, jaise mRttikA dravya ke piNDa, ghaTa, kapAla, kapAlikA, aura udaMcana Adi pariNAma ||31|| sthAsa, koza, zarAva tatvArthaniyukti --pUrva meM aneka vAra pariNAma kA jikra kiyA gayA hai, jaise samaguNa samaguNa vAle ke pariNAma ko dhAraNa karatA hai, aura adhika guNoM vAlA pudgala hIna guNa vAle pudgala ko apane rUpa meM pariNata kara letA hai, ityAdi / to pariNAma zabda kA artha kyA hai ? kyA dharmAstikAya tathA adharmAstikAya Adi dravya arthAntara bhUta pariNAma ko utpanna karate haiM ? athavA ve dravya apane svarUpa kA parityAga na karate hue hI kIsI na kisI viziSTatA ko prApta ho kara pariNata hote rahate haiM ? isa sandeha kA nivAraNa karane ke liye pariNAma zabda kI vyAkhyA kI jAtI hai| zrI tatvArtha sUtra : 1 dharma adharma Adi chahoM dravyoM kA usa-usa AkAra se arthAt gatisahAyakatva, sthitisahAyakatva, avagAha sahAyakatva, paratva, aparatva, zarIra Adi tathA jJAnAdi rUpa se honA - AtmalAbha-bhAva hI pariNAma kahalAtA hai / dharma Adi dravya hI vibhinna AkAroM meM pariNata hote rahate haiM; ve acala yA kUTasthanitya nahIM haiN| na to unakA sarvathA utpAda hotA hai aura na sarvathA vinAza hI / isa prakAra dharma Adi dravyoM kI eka avasthA se dUsarI avasthA kI prApti honA parikI gati meM usI prakAra sahAyaka hotA hai| jaise jala jalacarajIvoM kI gati meM sahAyaka hotA hai / adharmadravya unakI sthiti meM nimitta hota NAma hai / unameM dharma dravya jIvoM aura pudgaloM / Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 tattvArthasUtre pariNAmazabdasya vAcyArthastu-parizabdasya vyAptirarthaH, yathA-guNena parItaH guNena vyApta ityucyate, nam dhAtoH prahvatvaM-namrIbhAvaH, Rjutvam avasthAntaraprAptiH, parito namanam-sarvatrA'nuvartanam pariNAmaH / yathA-mRdravyasya sarvatra piNDaghaTakapAlAdiSvanuvartanaM dRzyate, suvarNasya ca dravyasya kaTakakuNDalavalayarucakAdiSu sarvatravAnuvartanaM pratyakSatayA prasiddham / evameva-ghaTAdikakuNDalAdikaM mRdA-suvarNena dravyeNa vyAptaJca bhavati / evaM dharmAdidravyaM svasvarUpamaparityajadeva sarvatraiva gatisthityAdiSu anuvartate, iti sAmAnyarUpaH pariNAmo bhavati, anuvRttirUpatvAt / sakaladravyasthityaMzasAmAnyeno-tpAdovyayazca vyApto bhavati, nahi-kasyApi utpAdo vyayo vA sthityaMzasAmAnyenA'vyApto bhavati, dravyaM dravyaM parito namanaM pariNAmaH / tathAcadharmadravyasyaiva svatattvaM nijamavasthAnAntaraM pariNAmaH, natu-adharmadravyAderavasthAntaraM dharmadravyasya pariNAmaH sambhavati / evamadharmadravyasya svatattvam-nijamavasthAntaraM pariNAmaH, na tu-dharmAkAzAdevasthAntaram adhamadravyasya pariNAmaH sambhavati / evamAkAzAdidravyANAmapi svasvAvasthAntarApattiH pariNAmo'vaseyaH / ___ dharmastAvatsvasvarUpamaparityajanneva gamanakartargatyupagrahAkAreNa pariNato bhavati adharmaH punaHhai, jaise pathikoM ke ThaharAne meM chAyA sahAyaka ho jAtI hai / ye donoM dravya samasta lokAkAza meM vyApta haiN| isI prakAra chahoM dravyoM kA jo svabhAva hai, svarUpa hai; vahI pariNAma kahalAtA hai| pariNAma zabda kA vAcyArtha isa prakAra hai-pariNAma yahA~ pari zabda kA artha hai vyApti, jaise guNa se pariNata kA matalaba hotA hai-guNa se vyApta nam dhAtu kA artha hai- namrIbhAva RjutA yA avasthAntara kI prApti / donoM zabdAMzoM kA Azaya nikalA-sarvatra anuvartana karanA / yahI pariNAbha zabda kA artha hai / jaise mRttikA kA piNDa ghaTa kapAla Adi sabhI avasthAoM meM anuvartana dekhA jAtA hai aura svarNadravya kA kaTaka, kuMDala valaya rucaka Adi sabhI avasthAoM meM anvaya-pratyakSa dekhA jAtA hai| ___ isI prakAra ghaTa Adi tathA kuNDala Adi mRttikA aura svarNa dravya se vyApta rahate hai / isI prakAra dharmAdi dravya apane svarUpa kA parityAga na karate hue hI gati sahAyakatva Adi meM anuvartana karate haiM / anuvRtti rUpa hone se yaha sAmAnya sthiti--aMza se vyApta rahatA hai| kisI bhI dravya kA utpAda yA vyaya sAmAnya sthiti-aMza se avyApta nahIM hotaa| isa prakAra dharmadravya kA hI apanI eka avasthA se dUsarI avasthA meM pariNata honA pariNAma hai; aisA nahIM ki dharmadravya kisI anya adharmadravya Adi kI avasthA meM pariNata hojAya isI prakAra adharmadravya apanI hI eka avasthA se dUsarI avasthA meM pariNata hotA hai| vaha dharma Adi kisI anya dravya kI avasthA rUpa meM pariNata nahIM hotA / isI prakAra AkAza Adi dravyoM kA bhI apanI-apanI avasthAoM meM pariNamana hotA rahatA hai arthAt eka se dUsarI aura dUsarI se tIsarI avasthA hotI rahatI hai| isI ko pariNAma samajhanA caahie| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 2 sU. 31 pariNAmasvarUpanirUpaNam 333 svasvarUpAparityAgenaiva sthitikartuH sthityupagrahAkAreNa pariNamate. / AkAzo'pi-svasvarUpamaparityajannevA'vagAhakaturavagAhadAyitvena pariNamati / kAlaHkhalvapi-jyeSTha-kaniSThAdInAM / paratvAparatvajananena hyaH-zvaH-samaya-kSaNa-nimeSa-dina-rAtri-pakSa-mAsA-yana-varSAdivyavahArakArakatvenopajAyate tdaakaarenn.| pudgalA api-audArikAdizarIrAdi-rUparasagandhasparzazabdAdirUpeNa svasvarUpamatyajanta eva pariNamante / jIvo'pi-jJAna-darzanopayogavRttyA nAraka deva manuSya-tiryagbhAvena svasvarUpamaparityajanneva pariNamate / evaM zuklAdayo guNAvarNAdisAmAnyamaparityajanta eva kRSNAditvena pariNamante. / ghaTaparyAyo'pi-sAmAnyaM mRtsvabhAvamaparityajanneva kapAlAvasthAM prApnoti. / evam-kapAlAdayo'pi paryAyAH kapAlikAzakala-sthAsa koza zarAvo-daJcanAdyAkAreNa sAmAnyabhUtaM mRtsvabhAvamaparityajanta eva pariNamante / evaM-paramANavo'pi, rUpa-rasa-gandha-sparzAyAtmanA vyaNukAdiskandhAtmanA svarUpAparityAgapUrvakameva pariNatA bhavanti. ! tathAca-dravyANi sarvANi sarvadA sUkSma-bAdara bhedotpAda-vyayarUpeNa dharmAstikAya apane svarUpa kA parityAga na karatA huA hI gamana karane vAle ke gamana meM sahAyaka rUpa se pariNata hotA hai| adharmAstikAya apane svarUpa kA parityAga na karatA huA sthita hone vAle kI sthiti meM sahAyaka rUpa se pariNata hotA hai| AkAza bhI apane svarUpa kA parityAga na karatA huA hI avagAha karane vAle ko avagAhanA detA hai| kAla jyeSTha aura kaniSTha Adi meM paratva aura aparatva utpanna karake gata kala, agAmI kala, samaya, kSaNa, nimeSa dina, rAtri, pakSa, mAsa, ayana. varSa Adi kA vyavahAra kAraka rUpa se pariNata hotA hai| pudgala bhI audArika Adi zarIra Adi rUpa rasa gaMdha sparza Adi rUpa se apane svarUpa kA parityAga na karatA huA hI pariNata hotA hai / jIva jJAna-darzana-upayoga rUpa se tathA nAraka deva manuSya tiryaMca rUpa se apane svarUpa kA parityAga na karatA huA hI pariNamana karatAhai / isI prakAra zukla Adi guNa varNa Adi sAmAnya svarUpa kA tyAga na karate hue hI kRSNa Adi rUpa se pariNata hote haiM / ghaTa paryAya bhI apane sAmAnya mattikA svabhAva kA parityAga na karate hue hI kapAla (ThIkare) avasthA ko prApta karatA hai / isI prakAra kapAla Adi paryAya bhI kapAlikA (choTI ThIkarI), zakala (Tukar3A) sthAsa, koza, kuzUla, zarAva, udaMcana Adi rUpa se sAmAnya mRttikA svabhAva kA parityAga na karate hue hI pariNata hote haiM / isI prakAra paramANu bhI rUpa, rasa, gaMdha-sparza Adi rUpa se yA dvayaNuka Adi skaMdha rUpa se apane svarUpa kA tyAga na karate hue hI pariNata hote haiM / isI prakAra saba dravya sadaiva sUkSma, bAdara, utpAda, vyaya rUpa se sthiti aMza rUpa sAmAnya kA parityAga na karate hue hI pariNata hote haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 tattvArthasUtre sthityaMzalakSaNasAmAnyAparityAgapUrvakameva pariNatAni bhavanti / sa ca pariNAmo dvividhaH, anAdiH sAdizca. / tatrA'rUpiSu dharmAdharmAkAzakAlajIveSu paJcadravyeSu anAdiH pariNAmo bodhyaH / tatra-dharmadravyasyA'nAdiHpariNAmastAvatasaMkhyeyapradezatvaM lokAkAzavyApitvam-amUrtatvamguntRgatyapekSAkAraNatvam-agurulaghutvAdikamavaseyam / adharmadravyasya punaranAdiH pariNAmaH-asaMkhyeyapradezatvalokAkAzavyApitvAdika sthityapekSAkAraNatvaJca / AkAzasyA'nAdiH pariNAmastu-anantapradezatvA-'mUrtatvA'gurulaghuparyAyatvA'vagAha kaJavagAhadAyitvAdiH / kAlasya cA'nAdiH pariNAmaH punaH-samaya-kSaNAvalikAdi hyaH-zvo vartamAnatvAdiH paratvAparatvAdiH amUrtatvam agurulaghutvAdizca- / jIvasya punaranAdiH pariNAmaH jIvatva-bhavyatvAdayaH amUrtatvam , jJAnadarzanAdayazcA'vagantavyAH / rUpiSu tAvat pudgaladravyeSu sAdiHpariNAmo'nekavidhaH prajJaptaH / tathAhi-pudgaleSu yaNukAdiskandhalakSaNaH zabdAdiH zulka-kRSNa-rakta-pItAdiH-rasAdizca / tatra--yadA dvau paramANU visrasayA vyaNukaskandhArambhaM kurutaH tadA-paramANudvayasya dyaNukaskandhapariNAmaH sAdirucyate. / / evaM rUpiSu rUparasagandhasparzavatsu dravyeSu utpAdavyayavatsu rUparasagandhasparzAdiranekavidhaH sAdiH pariNAmo bhavati / sparzazcASTavidhaH-karkaza--mRdu-guru-laghu-zItoSNa-snigdha-rUkSarUpaH / karkazatara pariNAma do prakAra kA hai anAdi aura sAdi / arUpI dharma, adharma, AkAza, kAla aura jIva ina pA~ca dravyoM meM anAdi pariNAma jAnanA cAhie / asaMkhyAta pradezavattva, lokAkAzavyapitva, amUrttatva, gamananimittatva, aguru laghutva Adi dharmAstikAya kA anAdi pariNAma hai / asaMkhyAta pradezavattva, lokAkAzavyAMpitva, sthitinimittatva, adharmAstikAyakA anAdi pariNAma hai| ananta pradeza bandha amUrttatva, agurulaghuparyAyatva, avagAha hetutva Adi AkAza kA anAdi pariNAma hai / AvalikA Adi, kala, AgAmI kala, vartamAnatA Adi, paratva-aparatva Adi, amUrttatva, agurulaghutva Adi kAla kA anAdi pariNAma hai / jIbatva, bhavyatva Adi, amUrttatva tathA jJAna-darzana Adi jIva kA anAdi pariNAma hai ! rUpI pudgala dravyoM meM sAdi pariNAma aneka prakAra kA kahA gayA hai; jaise-yaNuka Adi skaMdha rUpa, zabdAdi zukla, kRSNa, rakta, pIta, Adi rasa, Adi / jaba do paramANu svabhAva se dvayaNuka skaMdha ko utpanna karate haiM taba donoM paramANuoM meM jo skaMdha rUpa pariNAma utpanna hotA hai, vaha sAdi pariNAma hai / isI prakAra rUpI aura utpAda-vyaya vAle dravyoM meM rUpa rasa gaMdha sparza Adi rUpa aneka prakArakA sAdi pariNAma hotA hai / sparza ATha prakAra kA hai-(1) karkaza ( kaThora ), (2) mRdu (3) guru-bhArI (4) laghuhalkA (5) zIta (6) uSNa (7) snigdha aura (8) rUkSa-rukhA / isameM karkazatara karkazatama zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 2 sU. 31 pariNAmasvarUpanirUpaNam 335 karkazatamAdizca sAdiH pariNAmaH / paJcavidho rasaH - tikta 2 kaTuka-2 kaSAyA- 'mla-4 madhurarUpaH / tiktataratiktatamAdizca sAdiH pariNAmaH / dvividho gandhaHdhaH - surabhirdurabhizca, surabhitarAdizca sAdiH pariNAmaH / varNazca - paJcavidhaH kRSNadiH kRSNatarAdizca sAdiH pariNAmo bodhyaH / kintu - pudgaladravye'pi dravyatva - mUrtatva - sattvAdayaH pariNAmAH anAdyA eva santi, na tu sAdyAH ityavadheyam. / evaM ca yathA rUpISu pudgaladravyeSu sAdiranAdizca pariNAmaH pratipAditaH tathA - arUpiSvapi dravyeSu sAdirapi pariNAmaH sambhavati / yathA -- yogopayogalakSaNaH pariNAmo jIveSu sAdiH / evaM dharmAdiSvapi - arUpidravyeSu sAdirapi pariNAmaH sambhavati, yathA - svayaM ganturjiMgamiSApariNatasya khalu idAnIM dharmadravyamupagrAhakaM bhavati / upagrAhakatvaJcedaM dharmaparyAyaH pUrva nAsIt tasya ganturgatipariNaterabhAvAt / adhunAcopajAyamAnaH sa upagrAhakatvapariNAmaH sAdireva sambhavati, na tu-anAdiH / maitrAdigantRgatyuparame ca vinAzI bhavati, iti - utpAdavinAzavattvAt sAdimattvam / upagrAhyaM vinA ca nopagrAhakatvaM sambhavati / AkAzadravyamapi - avagAhanAkarturavagAhadAnaparyAyeNa pariNamate, tasyA'vagAhadAnaparyAyazcedAnIMtanatvAt sAdireva sambhavati, na tu - anAdiH / kAladravyamapi - vRtta Adi sAdi pariNAma hai / rasa pA~ca prakAra kA hai - ( 1 ) tikta ( 2 ) kaTuka (3) kaSAya ( 4 ) amla - khaTTA aura (5) madhura | tiktatara, tiktatama Adi sAdi pariNAma hai / gaMdha do prakAra kI hai - sugaMdha aura durgaMdha / surabhitara Adi sAdi pariNAma hai | varNa kRSNa Adi pA~ca prakAra kA hai / kRSNatara Adi sAdi pariNAma jAnanA cAhie / kintu pudgala dravya meM dravyatva, mUrttatva, sattva Adi pariNAma anAdi hI hote haiM, sAdi nahIM / isa prakAra jaise rUpI pudgala dravyoM meM sAdi aura anAdi donoM prakAra kA pariNAma prati - pAdana kiyA gayA hai, usI prakAra arUpI dravyoM meM bhI sAdi pariNAma bhI ho sakatA hai, jaise yoga aura upayogarUpa pariNAma jIvoM meM sAdi hotA hai / isI prakAra dharma Adi arUpI dravyoM meM bhI sAdi pariNAma kA saMbhava hai / jaise gamana karane kI icchA vAlA koI puruSa jaba gamana karanA prAraMbha karatA hai to dharmadravya usake gamana meM nimitta bana jAtA hai / yaha nimitta bana jAnA dharmadravya kA paryAya hai, jo pahale nahIM thA, aba utpanna huA hai / ataeva yaha gati nimittatva pariNAma sAdi hI ho sakatA hai, anAdi nahIM / jaba vaha maitra nAmaka puruSa gati se virata ho jAtA hai - sthira ho jAtA hai, taba vaha gati nimittatva bhI nahIM raha jAtA / isa prakAra utpAda aura vinAzavAn hone se vaha sAdi hai / upagrAhya ke abhAva meM upagrAhakatva bhI nahIM hotA / AkAzadravya bhI avagAhanA karane vAle ke lie avagAhadAna rUpa paryAya se pariNata hotA hai / vaha avagAhadAnaparyAya abhI-abhI utpanna hone ke kAraNa sAdi hI ho sakatA hai, anAdi nahIM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 tatvArtha sUtre vartamAnAdipariNatiyuktaM bhavati, tathAcA'yaM pariNAmo dravyArthikanayavyApArAt-dharmAdisvabhAvo bhavati na tu dharmAdivyatiriktaM / evaM kvacid vaisrasikaH, kvacittu prAyogikaH, kvacitpunarubhayathA bhavati sadvastuna utpAda vyayaugyalakSaNAt / evaJcA - nekAntavAdAnusAreNa rUpiSu pudgaleSu dravyeSu pradhAnatayA sAdipariNAmasya sattve'pi kathaJcit - anAdipariNAmo'pi saMghaTate / evamarUpiSu dharmAdidravyeSu pradhAnatayA'nAdipariNAmasya sattve'pi kathaJcitsAdipariNAmo bhavati, na tu -- arUpiSu, amUrtadravyadharmAdiSu itikecidAhuH tanna teSAM mate'rUpidravyeSu paryAyAzrayavyavahAravilopApacyA - utpAdavyayAdi lakSaNA - saGgamAt pariNAmAbhAvaH syAt / teSAJca dharmAdInAmarUpidravyANAmapariNAmitve'nirdhAryamAtrasvabhAvatvaM bhavet svata utpAdavyayapariNAmarahitatvAt / tasmAt sarvatraiva mUrteSu - amUrteSu ca dravyeSu kecit - sAdyAH kecidanAdyAzca pariNAmAH santItyabhyupagantavyam " tathAhi -- jIveSu tAvadarUpiSu anAdijIvatva - bhavyatvA'bhavyatvAdipariNAmavatsvapi yogopayoga - Adimantau pariNAmau staH / tatra - yogaH khalu pudgalasambandhAdAtmano vIryavizeSaH pari kAladravya bhI vRtta, varttamAna Adi pariNamana se yukta hotA hai / isa prakAra yaha pariNAma dravyArthikaya ke vyApAra se dharma Adi kA svabhAva hai, dharma Adi se bhinna nahIM hai / isI prakAra pariNAma kahIM svabhAvika hotA hai, kahIM prAyogika hotA hai aura kahIM donoM prakAra kA hotA hai / kyoMki savastu vahI hai jo utpAda, vyaya aura dhauvya lakSaNa vAlI ho / isa prakAra anekAntavAda meM rUpI pudgala dravyoM meM pradhAna rUpa se sAdi pariNAma hone para bhI kathaMcit anAdi pariNAma bhI ghaTita hotA hai / isI prakAra arUpI dharmAdi dravyoM meM pradhAna rUpa se anAdi pariNAma hone para bhI kathaMcit sAdi pariNAma bhI ghaTatA hai / kisI-kisI ne kahA hai ki rUpI pudgaladravyoM meM hI sAdi pariNAma hotA hai, arUpI dharma Adi dravyoM meM nahIM hotA; unakA kathana yathArtha nahIM hai / unake mata ke anusAra arUpI dravyoM meM paryAyAzrayI vyavahAra ke abhAva kI Apatti hotI hai aura aisA hone se utpAda-vyaya Adi lakSaNa kI saMgati nahIM baiThatI / isa kAraNa pariNAma ke abhAva kA hI prasaMga ho jAtA hai / dharma Adi arUpI dravyoM ko apariNAmI mAna lene para unakA svarUpa anirdhArita ho jAegA, kyoMki ve svataH utpAda aura vyaya pariNAma se rahita haiM / ataeva mUrtta aura amUrtta sabhI dravyoM meM koI pariNAma sAdi hote haiM, koI anAdi hote haiM; aisA svIkAra karanA cAhie / arUpI jIvoM meM jaise jIvatva bhavyatva aura abhavyatva ye anAdi pariNAma haiM, usI prakAra yoga aura upayoga AdimAn pariNAma bho haiM / pudgaladravya ke sambandha se AtmA ke vIrya kA sphuraNa honA yoga kahalAtA hai / vaha kAya, zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 2 sU. 31 pariNAmasvarUpanirUpaNam 337 NAmaH AtmanaH kAya-vAGmanorUpeNa zaktivizeSasyotpAdaH / upayogazca caitanyasvabhAvasyAtmano jJAna-darzanAbhyAM praNidhAnAdilakSaNaH / svaviSayopalambhAdivyApAraH samAdhivizeSo vA tavArako'rthaparicchedo'pyupayogastenAkAreNAtmanaH pariNAmo bhavati / tatra-yogaH paJcadazavidhaH-sAkArA'nAkAralakSaNaH / upayogo jIvasvabhavo dvAdazavidhaH-- matizrutrA'vadhimanaHparyavakevalajJAnamatyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnacakSuracakSuravadhikevaladarzanabhedAt / yogaHpaJcadazavidhaH-audArika-vaikriyA-''hArakamizrataijasakArmaNakAyayogasatyamRSA'satyAmRSAvAgyogamanoyogabhedAt / AtmA kAyAdi pudgalazatasambandhAt tAM tAM gamanAdikathanacintanakriyAMpratipadyate, kSIrodakavat-tAdrUpyeNa, mRddhaTavattAdAtmyena pariNamate iti bhAvaH / vacana aura mana rUpa se AtmA kI zaktivizeSa kI utpatti hai / caitanyasvarUpa AtmA kA jJAnadarzana ke dvArA praNidhAna Adi rUpa apane viSaya ko grahaNa karane kA jo vyApAra hai, vaha upayoga kahalAtA hai / samAdhi ko bhI upayoga kahate haiM / usake dvArA hone vAlA padArtha kA pariccheda bhI upayoga kahalAtA hai / isa upayoga ke rUpa meM AtmA kA pariNAma hotA hai / upayoga bAraha prakAra kA hai / jIva kA svabhAva jo upayoga hai vaha mUla meM do prakAra kA hai--sAkAra aura anAkAra / donoM ke milAkara bAraha bheda hote haiM-(1) matijJAna (2) zrutajJAna (3) avadhijJAna (4) manaHparyavajJAna (5) kevalajJAna (6) mati-ajJAna arthAt kumatijJAna (7) zrutAjJAna arthAt kuzrutajJAna (8) vibhaMgajJAna arthAt kuavadhijJAna (9) cakSudarzana (10) acakSudarzana (11) avadhidarzana (12) kevaladarzana / yoga ke pandraha bheda ye haiM--(1) audArikakAyayoga (2) vaikriyakAyayoga (3) AhArakakAyayoga (4) audArikamizrakAyayoga (5) vaikriyamizrakAyayoga (6) AhArakamizrakAyayoga aura (7) kArmaNakAyayoga (8) satyavacanayoga (9) asatyavacanayoga (10) mizravacanayoga (11) vyavahAra-asatyAmRSAvacana yoga (12) satyamanoyoga (13) asatyamanoyoga (14) mizramanoyoga aura (15) asatyAmRSA manoyoga / / AtmA kAya Adi saikar3oM prakAra ke pudgaloM ke sAtha saMbaMdha hone ke kAraNa nAnA prakAra kI gamana, kathana evaM cintana Adi kriyAe~ kiyA karatA hai| usa samaya usakI usI rUpa meM pariNati ho jAtI hai / vaha dUdha aura pAnI kI bhA~ti athavA mRttikA aura ghaTa kI bhA~ti ekameka-sA ho jAtA hai / tadrUpa meM pariNata hotA hai| 43 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 tattvArthasUtre uktaJca prajJApanAyAM 13 pariNAmapade 181 sUtre-"duvihe pariNAme paNNatte, taM jahA jIvapariNAme ya, ajIvapariNAme ya-" iti / dvividhaH pariNAmaH prajJaptaH, tadyathA--jIvapariNAmazca, ajIvapariNAmazveti // 31 // iti zrI vizvavikhyAta jagadvallabha-prasiddhavAcaka - paJcadaza bhASA kalitalalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka zAhucchatrapati kolhApura rAjapradatta jainazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vativiracitasya dIpikA niyukti TIkAdvayopatesya tatvArthasUtrasya dvitIyamadhyayananaM __samAptam // 2 // prajJApanAsUtra ke teraha veM pariNAma pada ke 181 veM sUtra meM kahA hai'pariNAma do prakAra kA kahA hai; vaha isa prakAra hai-jIvapariNAma aura ajIvapariNAma // 31 // zrI jaina zAstrAcArya jaina dharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla jI mahArAja viracita tatvArthasUtra kI dIpikA evaM niyukti nAmaka vyAkhyA kA dUsarA adhyayana samApta // 2 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha tRtIyodhyAyaH prArabhyate mUlasUtram --- "sakasAyajIvassa kammajogA poggalAdANaM baMdho" // 1 // chAyA-kaSAyajIvasya karmayogyapudgalAdAna bandhaH // 1 // tattvArthadIpikA-navavidheSu prathamasUtroktatattveSu-uttarAdhyayanasyA'STAviMzati adhyayanAnusAraM kramaprAptaM tRtIyaM bandhatattvaM prarUpayitumAha-"sakasAyajIbassa" ityAdi / kaSanti-durgatau jIvAnAkRSya pAtayanti-iti kaSAyAH, kaSyante pIDyante jIvA aneneti kaSaM-jJAnAvaraNIyAdyaSTavidhaM karma, kaSaH-saMsAro vA, tasyA''yolAbho yataste kaSAyAH durgatipAtalakSaNasvabhAvAH krodha-mAna-mAyA lobhAstaiH saha vartate iti sakaSAyastasya sakaSAyasya jIvasya karmayogyAnAm-karmaNo yogyAnAM pudgalAnAmAdAnam-utpAdanaM grahaNaM karma kAraNabhAvayogyAnAM pudgalAnAmavibhAgenopazleSo bandha iti vyapadizyate / tathAca jIvakarmaNoranAdiH sambandho vartate tena karmaNo heto vaH sakaSAyo bhavati na karmarahitasya jIvasya kaSAyalezaH sambhavati / ataeva-tayoranAdisambandhAdevA'mUrto'pi jIvo mUrtenA'pi karmaNA baddho vartate, AkAzasya pudgalAdivat / anyathA-bandhasyAdimattve sati-Atya tRtIya adhyAya sUtrArtha--"sakasAya jIvassa" ityAdi" ? kaSAyayukta jIva karmayoga pudgaloM ko grahaNa karatA hai, vahI bandha kahalAtA hai // 1 // tattvArthadIpikA-prathama sUtra meM kathita nau tattvoM meM se uttarAdhyayana sUtra ke aThAIsave adhyayana ke anusAra kramaprApta tIsare bandhatattva kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM jo jIvoM ko khIMca kara durgati meM paTakate haiM, unheM kaSAya kahate haiM athavA jo jIvoM ko kaSate haiM arthAt pIr3A pahu~cAte haiM, unheM kaSAya kahate haiM / kaSa kA artha hai jJAnAvaraNa Adi ATha prakAra ke karma athavA saMsAra, unakA jisase Aya-lAbha ho arthAt jisake kAraNa jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA baMdha ho yA janma-maraNa rUpa saMsAra kI prApti ho vaha kaSAya hai krodha, mAna, mAyA aura lobha yaha cAra kaSAya haiM / kaSAyayukta jIva sakaSAya kahalAtA hai / sakaSAya jIva karma ke yogya pudgaloM ko arthAt kArmaNa vargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai arthAt anya pradezoM ke sAtha ekameka kara letA hai, vaha bandha kahalAtA hai| jIva aura karma kA saMbandha anAdi kAla se calA ArahA hai / karma ke udaya ke kAraNa jIva kaSAyayukta hotA hai| jaba jIva karma se sarvathA rahita ho jAtA hai taba kaSAya kA lepa kA saMbhava nahIM hai| ataeva jIva aura karma ke anAdi kAlIna saMbandha ke kAraNa hI svabhAva se amUrta jIva bhI mUrta karma ke dvArA baddha ho rahA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 tattvArthasUtre ntikI zuddhiM dhArayataH siddhasyeva bandhAbhAvaH prasajyeta / evaJca-yathA bhAjanavizeSe sthApitAnAM nAnArasabIjapuSpaphalAnAM madirAbhAvena pariNatirbhavati / evaM karmavargaNAyogyapudgalAnAmapyAtmani sthitAnAM yogakaSAyavazAt karmabhAvena pariNAmo bhavatIti bhAvaH // 1 // tattvArthaniyuktiH--Adau pratipAditeSu jIvAjIvabandhAdinavatattveSu prathama-dvitIyAdhyayanayoH kramato jIvAjIvayoH prarUpaNAnantaraM kramaprAptaM bandhatattvaM prarUpayitumAha-"sakasAyajIvassa" ityAdi / anantAnubandhyAdibhedAH SoDazavidhA:-krodha--mAna-mAyA lobhAH kaSAyAH taiH kaSAyaiH saha vartate iti sakaSAyastasya sakaSAyasya jIvasya karmayogyapudgalAnAM karmavargaNAbhAvaprAptiyogyAnAM pudgalAnAmAdAnaM grahaNaM saMzleSaNa bandha ucyate / tatra-bandhazabdavAcyArthastu-bandhanaM bandhaH AtmapradezapudgalAnAM parasparAzleSaH, nIra-kSIravatsambandhaH prakRtyAdibhedaH / yadvA-yena badhyate-AtmA asvAtantryamApAdyate jJAnAbaraNAdinA sa pudgalapariNAmalakSaNo bandhaH, AtmapradezeSu rAgadveSAdyabhyaJjaneSu karmabhAvaprAptiyogyapudgalAnAmAzleSa ityarthaH / kaSAyazabdArthastu-kaSati hinasti AtmAnaM durgatau pAtanadvArA-iti kaSAyaH kaSahiMsA agara bandha kI Adi mAnI jAya to usase pUrva jIva ko siddha ke samAna atyanta zuddha mAnanA par3egA aura aisI sthiti meM bandha ke abhAva kA prasaMga upasthita hogaa| jaise kisI vizeSa bhAjana meM rakkhe hue nAnA prakAra ke rasa, bIja, puSpa evaM phalAdi kA madirA ke rUpa meM pariNamana ho jAtA hai. usI prakAra karmavargaNA ke pudgaloM kA yoga aura kaSAya ke kAraNa karma rUpa meM pariNamana ho jAtA hai // 1 // tattvArthaniyukti-prAraMbha meM pratipAdita jIva, ajIva, bandha Adi nau tattvoM meM se prathama aura dvatIya adhyayana meM krama se jIva aura ajIva tattva kA prarUpaNa kiyA gyaa| tadanantara krama se prApta bandha tattva kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-- ____ anantAnubandhI krodha mAna mAyA aura lobha Adi ke bheda se kaSAya solaha prakAra ke haiM / jo kaSAya se yukta hotA hai vaha sakaSAya kahalAtA hai| kaSAyayukta jIva karma ke yogya arthAt kArmaNavargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai| yahIM bandha kahalAtA hai| AtmapradezoM kA aura kArmaNa jAtIya pudgaloM kA paraspara meM baddha honA saMzleSa honA ekameka ho jAnA bandha zabda kA artha hai| bandha hone para Atmapradeza aura karmapudgala kSIranIra kI taraha mila jAtA hai / prakRti bandha Adi ke bheda se bandha ke cAra prakAra haiN| athavA jisake dvArA AtmA bA~dhA jAya-parAdhIna kiyA jAya, vaha pudgala kA pariNamana bandha kahalAtA hai| rAga-dveSa Adi se yukta AtmapradezoM meM kArmaNa-pudgaloM kA AzleSa honA bandha hai| jo AtmA ko durgati meM girA kara kaSatA hai arthAt usakA ghAta karatA hai, vaha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 1 bandhasvarUpanirUpaNam 341 yAm' iti bhauvAdikAt kaSadhAtorbAhulakAdAyapratyayaH, sa ca mukhyatayA caturvidhaH krodha-mAnamAyA-lobhabhedAt-"kaSAyasurabhau rase rAgavastuni niryAse krodhAdiSu vilepane" iti haimaH / jIvastu - AtmA kartA sthityutpattivyayapariNatilakSaNo grAhyaH, tasya kartRtve satyeva karmabandhaphalAnubhavau sambhavataH / karmazabdArthastu - kriyate iti karma, taccASTavidham -- jJAnAvaraNadarzanAvaraNa- vedanIya- mohanIya - AyuSya - nAma - gotrA - 'ntarAya bhedAt / tasyASTavidhasya karmaNo yogyAnAm-aSTasu audArikavargaNAsu jJAnAvaraNa- darzanAvaraNAdi karmabhAvaprAptiyogyAnAM pUraNagalanalakSaNAnAM pudgalAnAm anantAnantapradezaskandhIbhUtAnAM catuHsparzAnAmAdAnamAtmapradezeSu laganaM saMzleSaNaM snehAbhyaktazarIrasya dhUlirajaH kaNalaganavad bandho bhavatIti bhAvaH / mithyAdarzanAdyAvezAdArdrIkRtasyAtmana stadAkArapariNatikriyA karma laganahetuH tasyAH kriyAyAH kartA cAtmA bhavati / tathAvidhakriyAnirvartyaM karma aSTavidhaM karmabandhaM prati vakSyamANamithyAdarzanAdInAM sAmAnyahetutve'pi kaSAyasya krodhAdirUpasya pradhAnahetutvaM vartate, ataevAtra kaSAyagrahaNaM kRtam / kaSAya hai / yaha kaSAya zabda 'kaSa hiMsAyAm' dhAtu se banA hai / kaSAya ke krodha, mAna, mAyA aura lobha, ye cAra mukhya bheda haiM / haimakoza ke anusAra kaSAya zabda ke aneka artha hai, jaise- surabhi, rasa, rAga, vastu, niryAsa; krodhAdi aura vilepana / jIva kA artha hai AtmA jo sthiti, utpatti aura vyaya rUpa pariNAma se yukta hai / vaha jIva karttA hai / usake karttA hone para hI karma kA bandha aura phala kA anubhava saMbhava ho sakatA hai / 1 karma zabda kA artha hai - jo kiyA jAya so karma / karma ke ATha bheda haiM-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra, aura antarAya | audArika Adi ATha prakAra kI pudgala kI vargaNAe~ haiM / unameMse kArmaNavargaNA ke pudgala hI karma rUpa meM pariNata hone ke yogya hote haiM / anantAnanta pradezI aura cAra sparza vAle hI ve pudgala AtmapradezoM meM mila jAte haiM, jaise tela se cikane zarIra para dhUlike kaNa cipaka jAte haiN| yahI bandha kahalAtA hai / mithyAdarzana Adi ke Aveza se AtmA tadrUpa meM pariNata hotI hai, vaha pariNati kriyA hI karmoM ke lagane kA kAraNa hai / usa kriyA kA karttA AtmA hai / AtmA kI kriyA se utpanna hone vAle karma ATha prakAra ke haiN| Age kahe jAne vAle mithyAdarzana Adi karmabandha ke sAmAnya kAraNa haiM, usakA pradhAna kAraNa to krodha Adi kaSAya hI hai| isI kAraNa yahA~ kaSAya kA grahaNa kiyA gayA hai I zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 342 tattvArthasatre tatra-krodhanaM, krudhyati vA yena sa krodhaH akSAntipariNatirUpaH svaparAtmano'prItilakSaNaH krodhamohanIyodayasampAdyo jIvasya pariNativizeSaH kRtyA'kRtyavivekonmUlakaH prajvalanAtmakazcittadharmaH / mAnanam-svamapekSayA'nyasya hInatayA paricchedanaM mAnaH ahaGkArarUpa AtmapariNativizeSaH / mIyatepratArya te-prakSipyate vA narakAdau loko'nayA iti mAyA, mAtti vA sarve durguNA yasyAmiti vaa-maayaa| parA'bhisandhAnahetuko'zuddhaprayogaH-chadmaprayogo vA mAyA vyapadizyate / lubhyate-vyAkulIkriyate AtmA'neneti lobhaH / abhikAGkSA-gardhaH, sa punastRSNApipAsA'bhiSvaGgAsvAdo gAya'miti / "tatra-pratyekamapi krodhAdikaSAyo'nantasaMsArAnubandhI bhavati / ete catvArastAvad atyantapApiSThA bhavahetano bhavanti bhavaprApte mUlakAraNam janmajarAbhAvarUpAyAH saMsArasthiternidAnaM prANinAM kaSTatamAH anaparAdhavairiNaH santi / / "tathAcoktaM dazakAlike 8-adhyayane 2-uddezake 40-gAthAyAm "koho ya mANo ya aNiggahIyA, mAyA ya lobho ya pavaDDhamANA / cattAri ee kasiNA kasAyA, siMcaMti mUlAi puNabbhavassa // 1 // evam- jaM aidukkha loe, jaM ca suhaM uttamaM tihuyaNami / taM jANa kasAyANaM, vuDUDhikkhayaheuyaM savvaM // 2 // krodhana arthAt kopa honA krodha hai athavA jisake kAraNa jIva kruddha ho jAya vaha krodha kahalAtA hai / yaha krodha akSamArUpa arthAt kSamA kA virodhI hai, svAtmA evaM parAtmA ke prati aprIti rUpa hai aura krodha mohanIya karma ke udaya se utpanna hone vAlA jIva kA eka prakAra kA pariNamana hai vaha kRtya aura akRtya ke viveka ko naSTa kara detA hai, prajvalana rUpa hotA hai| apanI apekSA dUsare ko hIna mAnanA mAna hai| yaha ahaMkArarUpa AtmA kI eka pari Nati hai| jisake dvArA ThagA jAtA hai athavA jisake dvArA loMga naraka Adi meM DAle jAte haiM, vaha mAyA hai / athavA jisameM sabhI durguNa A jAte haiM-samA jAte haiM, baha mAyA hai / dUsare ko Thagane ke lie jo azuddha prayoga yA chadma prayoga kiyA jAtA hai, vaha saba mAyA hai| jisake dvArA AtmA lubdha yA vyAkula kiyA jAtA hai, vaha lobha kahalAtA hai / usake do rUpa hai- AkAMkSA aura gRddhi / aprApta vastu kI kAmanA honA AkAMkSA hai aura prApta vastu para Asakti honA gRddhi hai| lobha ko tRSNA, pipAsA, abhiSyaMga, AsvAda, gArthya Adi bhI kahate haiM / inameM se krodha Adi eka-eka kaSAya bhI ananta saMsAra bhramaNa kA kAraNa hotA hai / yaha cAroM kaSAya atyanta pApamaya haiM, saMsAra ke kAraNa haiM, bhava kI prApti ke mUla kAraNa haiM, janma-jarA rUpa saMsAra sthiti ke nidAna hai, prANiyoM ke lie atyanta kaSTajanaka haiM aura niraparAdha vairI haiN| dazavaikAlika sUtra meM 8 ve adhyayana ke dUsare uddezaka kI 40 vIM gathA meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU01 bandhasvarUpanirUpaNam 343 "krodhazca mAnazca anigRhItau mAyA ca lobhazca pravardhamAnau / catvAra ete kRtsnAH kaSAyA siJcanti mUlAni punarbhavasya // 1 // "yadatiduHkhaM loke yacca sukhamuttamaM loke / tajjAnIhi kaSAyANAM, vRddhikSayahetujaM savem // 2 // sa ca kaSAyapariNAmaH pariNantA cedAtmA tadA-tasya sambhavati, na tu-apariNatuH sarvagatasyA'kriyasyAtmanaH / tasmAt --pariNanturAtmanaH kaSAyapariNAmaH / uktaJca jIvastu karmabandhanabaddho vIrasya bhagavataH kartA / santatyA'nAdyaM ca tadiSTaM karmAtmanaH kartuH // 1 // "saMsArAnAditvAd-bandhasyAnAditA bhavati siddhA / ataeva karmamUrta-nA'mUta bandhakaM hISTam // 2 // "na ca nirhetuka miSTaM-dehagrahaNaM yadAdimaM naNAm / saticApyahetukatve-na syAt saMsAranirmokSaH // 3 // "tasmAnmUta karmeSyate'rhatA yacca tasya pariNAmaH / dRSTomUrtidRSTau ca-yena tadudIraNopazamau // 4 // krodha aura mAna agara nigRhIta na kiye gaye aura mAyA tathA lobha agara bar3hate rahe to ye cAroM kaSAya punarbhava ke mUla kA siMcana karate haiM aura bhI kahA hai ___ 'loka meM jo atyanta duHkha hai aura tInoM lokoM meM jo uttama sukha hai, vaha kaSAyoM kI vRddhi aura kSaya ke kAraNa hI jAnanA caahie| tAtparya yaha hai ki kaSAyo kI vRddhi se duHkha aura kSaya se uttama sukha kI upalabdhi hotI hai / AtmA meM kaSAya-pariNAma tabhI saMbhava hai jaba ki use pariNamanazIla mAnA jAya / agara AtmA ko apariNAmI, sarvavyApI aura niSkriya mAnA jAya to usameM kaSAyapariNAma nahIM ho sakatA / isa kAraNa pariNamana zIla AtmA meM hI kaSAyapariNAmakA saMbhava hai kahA bhI hai ____'bhagavAn mahAvIra ke matAnusAra jIva karmabandhana se baddha hai aura kartA AtmA ke sAtha karma pravAha kI apekSA anAdi kAla se lage hue haiM // 1 // saMsAra anAdi kAla se hai ataH karmabandha bhI anAdikAlIna hI siddha hotA hai isI kAraNa karma mUrta hai; jo amUrta hotA hai vaha bandhakartA nahIM hotA // 2 // ___ manuSya prArambha meM jo deha ko grahaNa karatA hai, vaha nirhetuka nahIM / usakA koI na koI kAraNa to honA hI caahie| agara binA kAraNa hI deha kA grahaNa mAnA jAya to saMsAra se kabhI mokSa hI nahIM ho sakatA // 3 // __arhanta bhagavAn karma ko mUrta mAnate haiM, kyoMki karma kA phala (deha Adi) mUrta dikhAI detA hai, aura usakI udIraNA tathA upanAma kA honA bhI dekhA gayA hai // 4 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 tattvArthasUtre "yadi rUpi karma na syAt-na syAtmasahavartyabaddhatvAt / barddha vA sati karmaNi-nanu siddhA rUpitA tasya // 5 // tathAca-karmaNA mUrtatve siddhe sati na sarve eva pudgalAH karmaNo yogyA bhavanti, apitu-vargaNA krameNa, tatra-manovargaNAyogyapudgalarAzerupari bhUyastvAdayogyavargaNAmatItyA-'tyalpatvAcca kArmaNazarIrAyogyavargaNAmatikramya-AtmA kartA-asthagitAsravadvAraH atisUkSmAn atisthUlAMzca pudgalaskandhAna ayogyAn parityajya, anantAvayavAnapi pudgalaskandhAna karmabhAvaprAptiyogyAnevA-''datte / tathAcoktam- "na sa AdAtuM skandhAnatisUkSmAn bAdarAMzca zaknoti / svAdena na badhyante jAtvaNavaH zarkarAzca tathA // 1 // "aNavaH skandhAzcaikottaraparivRddhAH susUkSmapariNAmAH / kecidanantAvayavA apyagrAhyA jinaruktAH // 2 // ebhyastu parAH skandhAH ekottaravRddhivadhitAH sUkSmAH / paJcarasapaJcavarNA stathA dvigandhAzcatuH sparzAH // 3 // aguruladhavavasthitAzca kSetraikatvena vartamAnAzca / prAyogyAH karmatayA grahItumuktAH pariNamayya // 4 // agara karma rUpI na hote to AtmA ke sAtha baddha na hone se AtmA ke sAtha raha nahIM sakate the| jaba karma baddha hai to usakA rUpIpana bhI siddha ho sakatA hai // 5 // ___ isa prakAra karma kA mUrta honA siddha ho jAtA hai / kintu sabhI pudgala karma ke yogya hote haiM; aisA nahIMsamajha lenA cAhie / sirpha kArmaNa vargaNA ke pudgala ho, jo anya samasta vargaNAoM kI apekSA sUkSma hote haiM / vahIM karma rUpameM grahaNa kiye jAte haiM / jisa AtmA ne kauke Agamana ke dvAroM ko-mithyAtva, avirati Adi ko-nahIM rokA hai, vaha ati sUkSma aura ati sthUla, pudgaloM ko, jo ki bandha ke yogya nahIM hote, chor3a kara ananta pradezI karma yogya pudgalaskandhoM ko hI karma ke rUpa meM grahaNa karatA hai| kahA bhI hai jIva atyanna sUkSma aura atyanta bAdara pudgala skandhoM ko grahaNa karane meM samartha nahIM hotA / aNu aura zarkarA kabhI isa rUpa se jIva ke sAtha baddha nahIM hote haiM // 1 // koI pudgala aNurUpa aura koI skandharUpa hotA hai / atyanta sUkSma pariNAma vAle koI-koI pudgala eka-eka pradeza kI vRddhi hote-hote anantapradezI ho jAte haiM / jinendra bhagavantoM ne kahA hai ki kitaneka ananta pradezI skandha bhI agrAhya hote haiM // 2 // una skandhoM meM bhI eka-eka pradeza kI vRddhi ho kara jo pA~ca rasa, pA~ca varNa, do gaMdha aura cAra sparza vAle aguru laghu, avasthita aura jIva pradezoM ke sAtha eka hI kSetra meM avagAr3ha hoM aura karmarUpa meM pariNata hone ke yogya hoM, vahI pudgala karmarUpa meM grahaNa kiye jAte haiM // 4 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sU01 dIpikAniyuktizca a0 3 sU01 bandhasvarUpanirUpaNam 345 "aNavo'setsyadbhyo'nantaguNAH siddhvdnnttmbhaagaaH| ekaskandhIbhUtAH skandhAnAM cApi mAnaM tat // 5 // "audArikAdizeSadravyAdAne sa eva vidhiruktaH / tatrAdyasya skandhAH sarve'lpiSThapradezAstu // 6 // "tebhyo'saMkhyeyaguNA vaikriyayogyAH pradezataH skndhaaH| AhArakasya tebhyo'pi tathA skandhA asaMkhyeyaguNAH // 7 // "tebhyaH prabhRtitathaivA'nantAbhyastAH pradezataH skndhaaH| kramazastaijasabhASA dravyamana:kameNAM yogyAH // 8 // iti // tathAca-sakaSAyo jIvaH audArikavaikriya-AhAraka-taijasa-bhASA-prANA-'pAna-manaH-karma-bhedenA'STavidheSu paramANudvipradezAdiskandhaprabhRtiyAvad acittamahAskandhaparyanteSu pudgaleSu madhye jJAnAvaraNadarzanAvaraNa-vedanIya-mohanIya-nAma-gotrA-''yuSyA-'ntarAyakarmavargaNAyogyAneva sUkSmapariNatiyogyAn, na tu bAdarapariNatiyogyAn pudgalAnAdatte kA''tmanA jJAnAvaraNAdisamarthAste pudgalA AdIyamAnAH jJAnamAtriyate yena karmaNA tadjJAnAvaraNaM karma, abhavya jIvoM kI rAzi se anantaguNa aura siddhoM se anantaveM bhAga paramANu milakara eka skandha (piNDa) ke rUpa meM pariNata hue hoM; yaha skandhoM kA parimANa hai // 5 // audArika Adi zeSa pudgaladravyoM ke grahaNa karane kI bhI yahI vidhi kahI gaI hai| audArika vargaNA ke sabhI skandha alpa pradezoM vAle hote haiM // 6 // una audArika zarIra ke yogya skandhoM kI apekSA vaikriya zarIra ke yogya skandha pradezoM kI apekSA asaMkhyAta guNA adhika hote haiM aura vaikriya zarIra kI apekSA AhAraka zarIra ke yogya skandha pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hote haiM // 7 // AhAraka zarIra ke yogya skandhoM kI apekSA kramazaH anantaguNita pradezoM vAle skandha taijasa zarIra ke yogya hote haiN| taijasa zarIra ke yogya skandhoM se anantaguNita pradezoM vAle skandha bhASA ke unase anantaguNita pradezoM vAle skandha prANApAna ke, unase ananta guNita pradezoM vAle skandha mana ke tathA unase bhI ananta guNita pradezoM vAle skandha karma ke yogya hote haiM // 8 // ___ kaSAya yukta jIva audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa, bhASA, prANApAna, mana aura karmavargaNA ke bheda se ATha prakAra ke, paramANu dvipradezI skandha Adi se lagAkara sarvaloka vyApI acitta mahAskandha paryanta, pudgaloM meM se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya. mohanIya nAma, gotra, Ayu aura antarAya karmavargaNA ke yogya sUkSma pariNamana vAle pudgaloM ko hI grahaNa karatA hai, bAdara pariNamana ke yogya pudgaloM ko nahIM / AtmA jJAna ke AvaraNa meM samartha una pudgaloM ko grahaNa karatA hai / 44 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre evaM-darzanamAtriyate yena taddarzanAvaraNaM karma, ityevaM rItyA jJAnAvaraNAdisamarthAn- pudgalAn vihAya jJAnAvaraNAdisaMjJAH sidhyanti evaJca - ekalolIbhUtaH AtmapradezakarmapudgalapiNDaH AtmapradezAnAM jJAnAvaraNAdisamarthapudgalAnAM ca parasparAnugamanalakSaNo bandho vyapadizyate / kArmaNazarIramAtmaikyAt yogakaSAyapariNatiyuktamapi jJAnAvaraNAdi karmayogyapudgalAnAmAtmasAtUkaraNe ekatvapariNAmApAdane samarthaM bhavati / ataH kArmaNazarIreNa tadyogyapudgalAnAM grahaNakRto bandha ucyate, / yathA-dIpa USmaguNayogAd vartyA snehamAdAyA-rUpeNa pariNamayati, tathA AtmadIpo rAgadveSAdiguNayogAt kASAdiyogavartyA jJAnAvaraNAdikarmayogyapudgalaskandhAnAdAya jJAnAvaraNAdikarmatayA pariNatimAsAdayati / tathAca - snehAbhyakte zarIra udakArdrIbhUte vastre vA dhUlirajaH prabhRti kaNA laganti malinayanti ca evaM-rAgAdisnehAbhyaktasyA''tmanaH kArmaNazarIra pariNAmo'pUrvakarmagrahaNe yogyatAM prApayati, AtmazarIrayoraikyAdinA bhogavIryataH karmabandho bhavatIti bhAvaH / tathAcoktam "api cAyaM prAyogikabandhaH sa ca bhavati kartRsAmarthyAt / iSTazca sa prayogo'nAbhogikavIryastasya // 1 // " nanu vIryeNA'nAbhogina paripAcyarasamudAharati / pariNamayati dhAtutayA sa ca tamanAbhogavIryeNa // 2 // 346 jo karma jJAna ko AcchAdita karatA hai vaha jJAnAvaraNa kahalAtA hai / isI prakAra jo darzana guNa ko AcchAdita karatA hai use darzanAvaraNa karma kahate haiM / isa prakAra jJAna Adi guNoM ko AvRta karane meM samartha karma pudgaloM kI jJAnAvaraNa Adi saMjJAe~ prasiddha haiM / isa prakAra AtmA ke pradezoM ke sAtha karmapudgaloM kA ekameka ho jAnA bandha kahalAtA hai zrI tatvArtha sUtra : 1 1 kArmaNa zarIra AtmA ke sAtha ekameka ho rahA hai / yoga aura kaSAya se yukta AtmA jJAnAvaraNa Adi karmoM ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai / isa kAraNa kArmaNa zarIra ke dvArA karmayogya pudgaloM kA grahaNa karanA bandha kahA jAtA hai ? jaise dIpaka apanI uSNatA ke kAraNa battI ke dvArA, taila grahaNa karake jvAlA ke rUpa meM pariNata karatA hai, usI prakAra AtmA rUpI dIpaka rAga-dveSa Adi guNoM ke yoga se kaSAya evaM yoga rUpI battI se jJAnAvaraNa Adi karmoM ke yogya pudgala skaMdhoM ko grahaNa karake jJAnAvaraNa Adi karmoM ke rUpa meM pariNata karatA haiM / jaise taila se lipta zarIra meM aura jala se gIle hue vastra meM dhUla aura reta ke kaNa cipaka jAte haiM aura zarIra yA vastra ko malIna banA dete haiM, usI prakAra rAgAdi kI cikanAI se cikanA banA huA AtmA navIna karmoM ko grahaNa karane ke yogya hotA hai / Azaya yaha hai ki AtmA aura zarIra ke ekameka hone se Abhoga vIrya ke dvArA karmakA bandha hotA hai / kahA bhI haiyaha prAyogika bandha karttA ke sAmarthya se utpanna hotA hai aura usake anAbhogika vIrya se mAnA gayA hai // 1 // Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vvvvvvvvvvvvvvvvvvvv dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 1 bandhasvarUpanirUpaNam 347 "ghaTakAdibhAvino mRdavayavA AneDitA yathA piNDe / tad vad jJAnAvaraNAdikarmadezA api jnyeyaaH||3|| AmeDitamavibhaktaM yadyapyaSTavidhamiSyate karma / evamapi jinadRSTaM nAnAtvaM prakRtitastasya // 4 // "pudgalatA sAmyepi dravyANAM nanu vipAkato bhedaH / dRSTaH pittakaphAnilapariNAmavatAM svaguNabhedAt // 5 // "yasya guNo yAdRk syAt tAdRzameva bhavati tasya phalam / nahi jAmbavAni nimbaH phalati na jambuzca nimbAni // 6 // "karmataravo'pi tadvannAnA sv-svpryogprissiktaaH|| nAnA svasvaguNasamAna phalanti tAMstAn guNavizeSAn // 7 // iti / "uktaJca-samavAyAGgasUtre 5-samavAye-"jogavandhe-kasAyabandhe ya-" iti yogabandhaH-kaSAyabandhazceti / evaM-sthAnAGge2-sthAne 2-uddezake,-"dohiM ThANehiM pAvakammA baMdhaMti, taMjahA anAbhogika vIrya ke dvArA rasa ko pacAkara vaha anAbhogika vIrya ke dvArA hI use dhAtu rUpa meM pariNata karatA hai // 2 // jaise ghaTa Adi meM hone vAle mRttikA ke avayava piNDa meM samAhita hote haiM, usI prakAra jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke deza (avayava) bhI samajha lenA cAhie // 3 // karma yadyapi samAhita evaM avibhakta hai-kArmaNa vargaNA dravya kI apekSA se eka rUpa hai, phira bhI jinendroMne prakRtike bheda se use ATha prakAra kA dekhA hai, arthAt karma kI prakRtiyA~ ATha hone se karma ke ATha bheda mAne gae haiM // 4 // jaise pudgalatva kI apekSA se sabhI pudgala dravya samAna hai, phira bhI unake vipAka meM antara dekhA jAtA hai / koI dravya pittakArI hotA hai, koI kaphajanaka hotA hai aura koI vAtavarddhaka hotA hai, isa prakAra guNoM meM bheda hone se una-una dravyoM meM bhI bheda mAnA jAtA hai, isI prakAra karmoM meM bhI prakRti ke bheda se bheda mAnA gayA hai // 5 // jisa karma kI jaisI prakRti (guNa svabhAva) hai, usakA vipAka- phala bhI vaisA hI hotA hai / jAmuna meM nivaulI nahIM lagatI aura nIma ke vRkSameM jAmuna nahIM laga sakate // 6 // isI prakAra nAnA prakAra ke apane prayoga rUpI jala se sIMce hue karma rUpI vRkSa bhI apane-apane svabhAva ke anusAra nAnA prakAra ke phaloM ko utpanna karate haiM // 7 // samavAyAMga sUtra ke pA~cave samavAya meM kahA hai-yoga se hone vAlA bandha aura kaSAya se hone vAlA bandha / isI prakAra sthAnAMga sUtra ke dvitIya sthAna ke dUsare uddezaka meM kahA hai-'pApakarmoM kA bandha do kAraNoM se hotA hai, yathA-rAga se aura dveSa se / rAga do prakAra kA kahA gayA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 tattvArthasUtre rAgeNa ya doseNa y-"| "rAge duvihe paNNatte, taMjahA-mAyA ya lobhe ya" / "dose duvihe paNNatte, taMjahA-kohe ya mANe ya-"iti / dvAbhyAM sthAnAbhyAM pApakarmANi badhyante, tadyathA-rAgeNa ca,dveSeNa ca, / rAgo dvividhaH prajJapta:tadyathA mAyA ca-lobhazca / dveSo dvividhaH prajJaptaH--tadyathA-krodhazca mAnazceti / evaM prajJApanAyAM trayoviMzati pade'pi // 1 // mUlasUtram - "so caunviho, pgi-tthii-annubhaag-pesbheyo-"||2|| chAyA-"sa caturvidhaH-prakRtisthityanubhAgapradezabhedataH-" || tattvArthadIpikA-pUrvasUtrokto bandhaH kimekaprakAra eva, AhosvidanekaprakAraH-3 ityAkAjhAyAmAha-"so caunviho" ityAdi / tathAca-prakRtibandhaH-4 sthitibandhaH-? anubhAgabandhaH-3 pradezabandhazca-4 ityevaM caturvidho bandha iti phalitam / / ___ tatra-prakRtibandhaH karmaNaH prakRtayoM'zAH bhedAH jJAnAvaraNIyAdayo'STI, tAsAM bandhaH-prakRtibandhaH,prakRtervA'vizeSitasya karmaNo bandhaH prakRtibandhaH / ! sthitibandhaH-adhyavasAyavizeSagRhItasya karmadalikasya sthitikAlaniyamanam aSTAnAM jJAnAvaraNIyAdikarmaprakRtInAM jaghanyabhedabhinnAvasthAnasya nivartanaM vA sthitibandha ucyate // 2 // anubhAgabandhaH-anubhAgo vipAkastIvAdibhedo rasastasya bandho'nubhAgabandhaH // 3 // mAyA aura lobha / dveSa bhI do prakAra kA kahA gayA hai-krodha aura mAna / , prajJApanAsUtra ke tevIsaveM pada meM bhI isI prakAra kA prarUpaNa kiyA gayA hai // 1 // tattvArthadIpikA-"so cauvviho, pagai-Thii' ityAdi / sUtra-2 sUtrArtha-bandha cAra prakAra kA hai-prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezavandha / / 2 / / pUrva sUtra meM kathita bandha kyA eka hI prakAra kA hai athavA aneka prakAra kA hai ? isa prakAra kI jijJAsA hone para kahate haiM-bandha ke cAra bheda haiM (1) prakRtibandha (2) sthitibandha (3) anubhAgabandha aura (4) pradezabandha / 1-prakRtibandha-prakRti kA artha hai-aMza yA bheda usake jJAnAvaraNa Adi ATha bheda haiM / unakA bandha honA prakRtibandha kahalAtA hai / athavA aviziSTa-sAdhAraNa jo karmadravya haiM unameM nAnA prakAra kI prakRtiyA~ arthAt jJAnAdi guNoM ko AvRta karane ke vibhinna svabhAvoM kA utpanna ho jAnA prakRtibandha hai| 2-sthitibandha-pariNAmavizeSa ke dvArA grahaNa kiye hue karma ke dalikoM kI AtmA ke sAtha ba~dhe rahane ko kAlamaryAdA ko sthitibandha kahate haiN| athavA jJAnAvaraNIya Adi ATha karmaprakRtiyoM ke jaghanya Adi bheda se bhinna avasthAna kA nirvartana sthiti bandha kahalAtA hai| 3-anubhAgabandha -anubhAga arthAt gRhIta karmadalikoM meM utpanna hone vAlA tIvra yA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3. sU02 bandhasya caturvidhatvanirUpaNam 349 __ pradezabandhaH-jIvapradezeSu-karmapradezeSu karmapradezAnAmanantAnantAnAM prati prakRtipratiniyataparimANAnAM sambandharUpo bandhabhedaH / karmapudgalAnAM padagrahaNaM sthitirasanirapekSadalikasaMkhyApradhAnatvenaiva karoti yaH sa pradezabandha ucyate // 4 // tathAcoktam "prakRtiH pariNAmaH syAt sthitiH kAlAvadhAraNam / anubhAgo raso jJeyaH-pradezaH pracayAtmakaH // 1 // iti / tatra-yogahetuko prakRtipradezabandhau bhavataH, kaSAyahetukau ca sthityanubhAgau staH, tatprakarSAprakarSabhedAt tadabandhavicitrabhAvaH sambhavati / uktaJca-"jogA payaDipaesA ThiiaNubhAgA kasAyao kuNai / apariducchiNNe suyabaMdhaTThidikAraNaM gatthi // 1 // iti / "yogAtprakRtipradezau-sthityanubhAgau kaSAyataH karoti / apariNatocchinnayogazca bandhasthitikAraNaM nAsti // 1 iti // apariNatasya-upazAntakaSAyasya, ucchinnasya-kSINakaSAyAdikasya ca sthitibandhaheturna bhavati iti // tattvArthaniyuktiH--atha pUrvasUtroktalakSaNaH khalu karmabhAvabandhaH kimekavidhaH-? utAho-anekavidhaH-? ityAzaGkAyAmAha "so cauvviho" ityAdi / sa khalu pUrvasUtroktaH karmabhAvabandhazcaturvidhaH manda vipAka-rasa, usakA bandha anubhAgabandha kahalAtA hai / 4-pradeza bandha-jIvapradezoM meM, karmapradezoM meM ananta karma pradezoM kA pratyeka prakRti meM niyata parimANa ke rUpa meM sambaMdha honA pradezabandha hai / karmadalikoM kA saMcaya pradezabandha kahalAtA hai ataH sthiti aura rasa kI apekSA na rakhate hue dalikoM kI saMkhyA kI pradhAnatA se hI jo badha ho use pradezabandha samajhanA caahie| kahA bhI hai-- 'pariNAma ko prakRti kahate haiM, kAla kI avadhi ko sthiti kahate haiM, rasa ko anubhAga aura dalikoM kA pracaya-samUha ko pradeza kahate haiN|' ina cAra prakAra ke bandhoM meM prakRti aura pradeza bandha yoga ke nimitta se hote haiM tathA sthitibandha aura anubhAgabandha kaSAya ke nimitta se hote haiM / yoga aura kaSAya kI tIvratA aura mandatA ke bheda se bandha meM vividhatA ho jAtI hai / kahA bhi hai-'yoga se prakRti aura pradeza bandha tathA kaSAya se sthiti aura anubhAgabandha jIva karatA hai / jisa jIva kA yoga aura kaSAya apariNata hotA haiM athavA naSTa ho jAtA hai, usako vizeSa sthitibandha kA kAraNa nahIM rhtaa| upazAnta kaSAya vItarAga arthAt gyArahaveM guNasthAna ke jIva apariNata yoga kaSAya vAle kahalAte haiM aura kSINa kaSAya Adi jIva ucchinna yA vinaSTa yoga-kavAya vAle kahalAte haiM / aise jIvoM ko jo karmabandha hotA hai, usameM do samaya se adhika sthiti nahIM par3atI hai|||2|| tattvArthaniyukti--pichale sUtro meM pratipAdita bandha kyA eka prakAra kA hai yA aneka prakAra kA ? aisI AzaMkA hone para kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ tattvArthasUtre prajJaptaH, prakRti-sthitya-nubhAga-pradezabhedAt / tatra-prakRtiH khalu mUlaM kAraNam , yathA-ghaTakapAladInAM mRdravyaM bhavati / prakriyante yasyAH sakAzAt sA prakRtiH-svabhAva ityAdiH uktaJca-'zaityaM hi yat sA prakRtijelasya-" iti, yathA vA-"duSTaprakRtirayaM-" duSTasvabhAvaH iti loke prasiddham / jJAnAvaraNakarmaNo jJAnAcchAdanaM prakRtiH svabhAvoM vartate / tathAca jJAnAvaraNakarmaNA-arthAnavagamo bhavati evaM darzanAvaraNakarmaNA-arthAnAlocanaM bhavati, evaM-vedanIyakarmAdAvapi vijJeyam, svabhAvavacanaH prakRtizabdo bhAvasAdhano bodhyaH / prakRtirUpo bandhaH prakRtibandhaH, jJAnAvaraNAdikarmAtmanoraikyalakSaNaH pudgalAdAnarUpaH tatsvabhAvAdapracyutaHsthiti rucyate, sthitizabdo'pi bhAvasAdhanaH / upAttasyA'vasthAnakAlaparicchedAt sthitibandho bhavati, yathA-gavAdIkSIrANAM mAdhuryasvabhAvAdapracyavaH sthitiH, tathA-jJAnAvaraNAdInAmarthAnavagamAdisvabhAvAdapracyavaH sthitiH ka; khalu-AtmanA parigRhItasya karma pudgalarAzerAtmapradezeSvavasthAna sthiti ritiparyavasitam, tayA nadrUpo vA bandhaHsthitibandhaH anubhAgo-'nubhAvaH karmapudgalAnAM svagatasAmarthyavizeSa ucyate / tathAca kAlAntarAvasthAnesati vipAkAvasthA anubhAvabandha ucyate, prAptaparipAkAvasthasya badarAderivopabhogyatvAt / sthitau pUrvokta karmabandha cAra prakAra kA kahA gayA hai-(1) prakRtibandha (2) sthitibandha (3) anubhAgabandha aura (4) pradezabandha / prakRti kA artha hai-mUlakAraNa, yahA~ usakA Azaya svabhAva hai| jaise-zItalatA jo hai so jala kA svabhAva hai, athavA yaha puruSa duSTa prakRti hai, isakA artha hai 'yaha puruSa duSTa svabhAva vAlA hai / yaha ukti loka meM prasiddha hai| jJAnAvaraNa karma kI prakRti yA svabhAva jJAna ko acchAdita karanA haiN| isa kAraNa jJAnAvaraNa karma ke udaya se padArthoM ke jJAna kA abhAva hotA hai| darzanAvaraNa karma ke udaya se padArthoM ke Alocana (sAmAnyajJAna) kA abhAva hotA hai / isI prakAra vedanIya Adi karmoM kI bhI vibhinna prakRtiyA~ samajha lenA caahie| svabhAva kA vAcaka prakRti zabda bhAvasAdhana haiN| prakRti rUpa bandha ko prakRtibandha kahate hai| jJAnAvaraNa Adi karmoM kA AtmapradezoM ke sAtha eka bheda honA jo bandha hai, usakA apane svabhAva se cyuta na honA sthiti hai tAtparya yaha hai ki AtmapradezoM ke sAtha kameM pudgaloM ke baddha rahane ke kAla kI jo avadhi hai; vaha sthitibandha hai / sthiti zabda bhI bhAvasAdhana hai arthAt Thaharane ko sthiti kahate haiM / gRhIta vastu ke Thaharane ke kAla kI maryAdA sthiti kahalAtI hai / jaise gAya Adi ke dUdha kI madhuratA-svabhAva se cyuta na honA sthiti hai, usI prakAra jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke jJAnAcchAdana Adi svabhAva kA cyuta na honA sthiti hai / niSkarSa yaha hai ki AtmA ke dvArA grahaNa kI huI karma-pudgaloM kI rAzi kA AtmapradezoM meM avasthita rahanA sthiti hai / usake dvArA yA usa rUpa meM hone vAlA bandha sthitibandha hai| anubhAga arthAt anubhAva / karma pudgaloM meM rahA huA eka vizeSa prakAra kA sAmarthya anubhAga hai / tAtparya yaha hai ki grahaNa kiye jAte hue karmapudgaloM meM tIvra, tIvratara, tIvratama zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 2 bandhasya caturvidhatvanirUpaNam 351 satyAM phaladAnakSamatvAdanubhAvabandho bhavati, sa ca-sarvadezaghAtyAghAtyeka-dvi-tri-catuHsthAna zubhAzubhatIvramandAdirUpaH iyattaparicchedalakSaNaHpradezaH / tathAca karturAtmanaH svapradezeSu karmapudgaladravyaparimANaparicchedaH pradezabandha ucyate / / evaJca-vicitraHkhalu pudgalapariNAmaH karturAtmano'dhyavasAyA'nugRhIto bhavati / yathA-modakovAtapittaharo buddhivardhanaH saMmohakArI-ityAdirItyA jIvasaMyogAd nAnAkAreNa pariNamate, evaMkarmavargaNA yogyapudgalaskandharAzirapi kazcidAtmasambandhAt jJAnasyAvaraNaM karoti, tadanyaH kazcid darzanasya sthaganaM vidhatte, aparaHkazcit sukhaduHkhAnubhavahetu bhavati, kazcitpunastattvArthAzraddhAnaM kArayati, ityAdibodhyam / tathAcoktam- "iti karmaNaH prakRtayo mUlAca-tathottarAzca nirdiSTAH / tAsAM yaH sthitikAla-nibandhaH sthitibandhaH sa uktaH // 1 // "tAsAmeva vipAkanibandho yo nAma nirvacanabhinnaH / saraso'nubhAvasaMjJastotro mando'tha madhyo vA // 2 // "teSAM pUrvoktAnAM skandhAnAM sarvato'pi jIvena / sarvairdezairyoga vizeSAd grahaNaM pradezAkhyam // 3 // athavA manda, mandatara aura mandatama phala pradAna karane kI jo zakti utpanna hotI hai, use anubhAga bandha kahate haiM / karmoM kA anubhAva kaSAya kI tIvratA-mandatA ke anusAra hotA hai aura isI kAraNa vaha aneka prakAra kA hai koI anubhAga dezaghAtI to koI sarvadhAtI hotA hai / koI eka sthAnaka, koI dvisthAnaka, koI tristhAnaka to koI catuHsthAnaka hotA / AtmA ke pradezoM meM karmapudgaladravya ke parimANa kA pariccheda pradezabandha hai| isa prakAra AtmA ke adhyavasAyoM ke kAraNa pudgaloM kA pariNamana vicitra prakAra kA hotA hai / jaise modaka vAta aura pitta ko harane vAlA, buddhivardhaka, saMmoha kArI hotA hai, ityAdi rUpa se jIva ke saMyoga se vaha nAnA AkAroM meM pariNata hotA hai, isI prakAra karma vargaNA ke pudgaloM kI koI rAzI AtmA ke sambandha se jJAna kA AvaraNa karatI hai, koI darzana kA AvaraNa karatI hai, koI,sukha-duHkha kI anubhUtI kA kAraNa hotI haiM, koI tattvoM ke viSaya meM azraddhA utpanna karatI hai, ityAdi / kahA bhI hai isa prakAra karma kI mUla aura uttara prakRtiyA~ kahI gaI haiM, unakI sthiti ke kAla kA jo kAraNa hai / vaha sthitibandha kahA gayA hai // 1 // una prakRtiyoM ke vipAka kA jo kAraNa hai, jo unake nAma ke anusAra bhinna-bhinna prakAra kA hai, usa rasa ko anubhAva kahate haiM / usameM koI tIvra koI manda aura koI madhyama hotA hai // 2 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 tattvAryasUtre "pratyekamAtmadezAH karmAvayavairanantakairbandhAH / karmANi banato muJcatazca sAtatyayogena // 4 iti // uktaJca samavAyAGge 4 samavAye - "caDavvihe baMdhe paNNatte, taMjahA pagaibaMdhe - ThiibaMdheaNubhAvabaMdhe sabaMdhe -" iti / caturvidho bandhaH prajJaptaH, tadyathA - prakRtibandhaH - 1 sthitibandhaH - 2 anubhAvabandhaH - 3 pradezabandhaH 4 iti || 2 || 39 mUlasUtram - "baMdhauNo paMca micchAdaMsaNAviraipamAyakasAyajogA - " 3|| chAyA - bandhahetavaH paJca, mithyA'darzanA - 'virati -pramAda- kaSAyayogAH- 11 tattvArthadIpikA - pUrvaM karmabhAvabandhaH prarUpitaH, samprati-tasya bandhasya hetUn pratipAdayati - "baMdha uNo" ityAdi / tatra mithyAdarzanaM tAvat tattvArthAzraddhAnam, kudeva - kuguru-kudharmANAM zraddhAnamityarthaH samyagdarzanasya tattvArtha zraddhAnarUpasya pratipakSarUpam / aviratiH--prANAtipAtAdipApasthAnebhyo'nivRttirviratipariNatyabhAva - rUpasya yA viparItarUpA - pramAdastu-pramadanaM-pramattatA, sadupayogAbhAvaH puNyakarmasvanAdaraH - 3 kaSAyAH -krodha- mAna-mAyAuna pUrvokta karmaskandhoM kA jIva ke dvArA saMpUrNa pradezoM se yoga vizeSa ke dvArA grahaNa honA pradezabandha hai // 3 // AtmA kA pratyeka pradeza ananta - ananta karma pradezoM se baddha hai / yaha jIva nirantara yoga ke kAraNa karmoM kA bandha karatA hai aura unakI nirjarA bhI karatA rahatA hai ||4|| samavayAMga sUtra ke cauthe samavAya meM kahA hai-bandha cAra prakAra kA kahA gayA hai vaha isa prakAra haiM - ( 1 ) prakRtibandha (2) sthitibandha (3) anubhAvabandha aura ( 4 ) pradezabandha ||2|| sUtrArtha - 'baMdha uNo paMca' - ityAdi sUtra // 3 // karmabandha ke pA~ca kAraNa haiM (1) mithyAdarzana (2) avirati ( 3 ) pramAda ( 4 ) kaSAya aura (5) yoga // 3 // tattvArthadIpikA --pahale karmabandha ke prakAra pradarzita kiye gaye haiM, aba usake hetuoM kA pradipAdana karate haiM mithyAdarzana, avirati, pramAda, kazAya aura yoga, ye karmabandha ke kAraNa haiM / ina kA artha isa prakAra hai 1 - mithyAdarzana- tattvArtha ko arthAt kudeva, kuguru aura kudharma ke zraddhAna ko mithyAdarzana kahate haiM / tattvArthazraddhAna rUpa samyagdarzana kA yaha virodhI hai / 2 - avirati - prANAtipAta Adi pApasthAnoM se nivRtta na honA / yaha avirati virati rUpa pariNati se viparIta hai / 3 - pramAda - pramadana, pramattatA, samIcIna upayoga kA abhAva puNya kRtyoM meM anAdara yaha hai I saba pramAda zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3. su03 bandhasya hetusvarUpanirUpaNam 353 lobhAH,anantasaMsArAnubandhinaH - 4 yogAH punarmano - vAkkAyavyApAralakSaNAH-5 ete paJca tAvadbandhasya karmavargaNAyogyapudgalaskandhAnAm AtmapradezAnAJca parasparAnugamanalakSaNasya hetavo bhavanti / ete khalu paJca sarvakarmabandhasya sAmAnyahetavo'vaseyAH / jJAnAvaraNAdestu-vizeSahetavo'gre vakSyante / tatra - mithyAdarzanaM tAvad dvividham naisargikam - paropadezanimittaJca / tatra paropadezaM vinaiva mithyAtvakarmodayavazAd yat tatvArthAzraddhAnalakSaNaH mithyAdarzanaM prAdurbhavati, tannaisargikamucyate / paropadezanibhittakaJca-mithyAdarzanaM caturvidhaM prajJaptam kriyAvAdyakriyAvAdyajJAnivainayikabhedAt / yadvA-mithyAdarzanaM paJcavidham ekAntamithyAdarzanam - 1 viparIta mithyAdarzanam - 2 saMzaya mithyAdarza - nam - 3 vainayikamithyAdarzanam - 4 ajJAnamithyAdarzanaM - 5 ceti / 1 aviratistu-dvAdazavidhA bhavati, SaTUkAya - SaTkaraNaviSayavikalpAt - 2 pramAdaH khalu bahuvidhaH prajJaptaH, paJcasamiti--trigupti-zuddhayaSTakottamakSamAdi viSayabhedAt - 3 kaSAyAH punaH - SoDazakaSAya- navanokaSAyabhedena paJcaviMzatividhAH - 4 yogastu - caturmanoyoga - 4 caturvAgyoga - 4 paJcakAyayoga - 5 bhedena 4 - kaSAya - ananta saMsAra kI paramparA ko bhamAne vAle krodha, mAna, mAyA aura lobha ko kaSAya kahate haiM / 5 - yoga - mana, vacana aura kAya kA vyApAra yoga hai / ye pA~coM karmavargaNA ke pudgalaskandhoM aura AtmapradezoM ke paraspara sambandha rUpa bandha ke kAraNa haiM / ye pA~coM samasta karmoM ke bandha ke sAmAnya kAraNa samajhanA cAhie / 1 jJAnAvaraNa Adi ke bandha ke bizeSa hetu Age kaheMge / mithyAdarzana do prakAra kA hai - naisargika aura paropadezanimitta jo mithyAdarzana paropadeza ke binA hI mithyAtvamohanIya karma ke udaya se utpanna ho jAtA hai, vaha naisargika kahalAtA hai / paropadeza se utpanna hone vAlA mithyAdarzana cAra prakAra kA kahA gayA hai - (1) kriyAvAdI (2) akriyAvAdI (3) ajJAnika aura (4) vainayika | athavA mithyAdarzana pA~ca prakAra kA hai - ( 1 ) ekAnta mithyAdarzana ( 2 ) viparIta mithyAdarzana (3) saMzaya mithyAdarzana (4) vainayika mithyAdarza (5) ajJAnamithyAdarzana / avirati vAraha prakAra kI hai - SaTU kAya aura SaT indrIyoM ke viSaya / arthAt chaha kAyoM ke jIvoM kI hiMsA se nivRta honA aura manasahita chahoM indriyoM ke viSaya meM rAgadveSa dhAraNa karanA / pramAda bahuta prakAra kA kahA gayA hai, pA~ca samItiyo meM pramAda karanA, tIna guptiyoM meM pramAda karanA, zuddhayaSTaka meM sAvadhAna na rahanA, uttama kSamA Adi daza prakAra ke dharmoM meM pramAda karanA Adi | solaha kaSAya aura nau no kaSAya mila kara pacIsa kaSAya haiM / cAra manoyoga, cAra vacana yoga, pA~ca kAyayoga, yoM teraha prakAra ke yoga haiM AhArakazarIra ke dhAraka pramatta 45 zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 tattvArthasUtre trayodazavidhAH santi AhArakakAyayoga- AhAraka'mazrakAyayogayoH pramattasaMyatavartino bhaidena punaH paJcadazavidhAH bhavanti / ___ ete mithyAdarzanAdayaH paJca samastA-vyastAzca bandhahetavo bhavanti / tatra-mithyAdarzinaH paJcApi samuditA bandhahetavaH, sAsAdanasamyagdRSTisamyagamithyAdRSTayasaMyatasamyagdRSTInAmaviratipramAdakaSAyayogAzcatvAro bandhahetavo bhavanti / saMyatAsaMyatasya-virati-mizrA-'viratiH, pramAda-kaSAyayogAzca bandhahetavaH / apramattAdInAM caturNI-yogakaSAyau bandhahetU / upazAntakaSAya-kSINakaSAya-sayogikevalinAmeka eva yogo bandhahetuH ayogikevalino na bandhaheturbhavati kazciditi bhAvaH // 3 // tattvArthaniyuktiH-pUrvasUtre karmabhAvabandhaH prarUpitaH sampratibandhasya paJcahetUn prarUpayitumAha-"baMdhaheuNo paMca micchAdasaNA'viraipamAyakasAyajogA-" iti / bandhahetavaH paJca, mithyAdarzanA'virati-pramAda--kaSAya--yogA iti, bandhasya-karmabhAvabandhasya hetavaH sAmAnyahetavo mithyAdarzanAdayaH paJca santi / tatra--tattvAtatvArthazraddhAnalakSaNa samyagdarzanasya viparItaM mithyAdarzanaM tatvArthAzraddhAnalakSaNaM bodhyam / aviratizca - avadyasthAnebhyo nivRttilakSaNA viratiH viparItA pApasthAnebhyo'nivRttilakSaNAviratirviparItyabhAvarUpA / saMyata meM AhArakakAya yoga aura AhArakamizra kAyayoga bhI hote haiM / inheM milAne se yoga ke pandraha bheda ho jAte haiN| mithyAdarzana Adi pUrvokta pA~ca mile hue bhI karmabandha ke kAraNa hote haiM aura pRthakpRthaka bhI kAraNa hote haiM / mithyAdRSTi meM pA~coM mile hue kAraNa hote haiM / sAsAdanasamyagdRSTi, samyag-mithyA dRSTi (mizradRSTi) asaMyatasamyagdRSTi meM avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, ye cAra bandha kAraNa pAye jAte haiM / saMyatAsaMyatta (dezavirata) meM viratimizrita avirati, pramAda, kaSAya aura yoga kAraNa hote haiM / saMyatAsaMyata (dezabirata) meM virati mizrita avirati pramAda kaSAya aura yoga kAraNa hote haiM / pramattasaMyata meM pramAda, kaSAya aura yoga kAraNa hote haiM apramatta Adi cAra guNasthAnoM meM yoga aura kaSAya kAraNa haiM / upazAnta kaSAya, kSINa kaSAya tathA sayogi kevalI meM akelA yoga ho bandha kA kAraNa hotA hai / ayogi kevalI meM bandha kA koI kAraNa na rahane se bandha hI nahIM hotA // 3 // tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM karmabhAvabandha kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba bandha ke pA~ca hetuoM kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM-bandha ke pA~ca kAraNa haiM-mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga / ___ karmabandha ke ina sAmAnya kAraNoM meM pahalA mithyAdarzana haiM / tattvArthazraddhAna rUpa samyagdarzana se viparIta tattvArtha kA azraddhAna mithyAdarzana kahalAtA hai| pApasthAnoM se nivRtti ko virati kahate haiM, usase jo viparIta hai arthAt pApasthAnoMse nivRtta na hotA hai, use avirati kahate haiM / indriyoM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 3 bandhasya hetusvarUpanirUpaNam 355 1 pramAdaHpuna-rindriyavikathotkaTanidrArUpa:, indriyadoSAnmokSamArgazaithilyaM pramAdaH kuzalakarmasu vA-'nAdaraH / kaSAyastu- krodha - mAna-mAyA - lobhAH anantAnubandhiprabhRtayazca te / yogAH punaH mano-vAkvAyavyApAravizeSAH / ete paJca mithyAdarzanAdayaH karmavargANAyogyapudgalaskandhAnAmAtmapradezAnAJca parasparAnugatilakSaNasya bandhasya sAmAnyahetavo bhavanti / tatra--mithyAdarzanAdInAM vAcyArthastu - mithyA'yathArtham -- alIkaM darzanaM-dRSTi:, ayathArthazraddhAnaMmithyAdarzanam hiMsAdisAvayavyApArato viramaNaM - viratiH saMyamaH / na viratiraviratiH asaMyamaH, prANivadhAdigarhitakarmato'nivRttiH pramAdyatyaneneti pramAdaH, anavadhAnatvam / kaSyate-hiMsyate zArIra- mAnasaduHkhairAtmA yatra sa kaSaH saMsAraH, tasyA''yA AgamanahetavaH, upAdAnakAraNAni vA kaSAyAH krodhamAna- mAyA - lobhAH / yujyate'nena manovAkkAyavyApAralakSaNena no karmaNA yogadravyeNa vIryAntarAyakarmakSayopazamajanitena, vIryaparyAyeNa vA iti yogaH / tatra - samyagdarzanAda viparItam ayathArthazraddhAnalakSaNaM mithyAdarzanaM dvividhaM prajJaptam, abhigRhItam - anabhigRhItaJca / sandigdhantu - anabhigRhItamidhyAdarzanabhedaH / tatra-matyajJAnAdikimapi parikalayyA'samyagdarzanA'bhyupagamaH - " etadevaikaM satya" mityevaM rUpo'bhyu ke viSayoM meM rAga dveSa pUrvaka pravRtti karanA, vikathAeM karanA, gaharI aura khUba nidrA lenA, indriyoM ke doSa se mokSamArga meM zithilatA honA athavA kuzala kRtyoM meM AdarabhAva na honA pramAda kahalAtA hai / anantAnubandhI Adi ke bheda se cAra-cAra prakAra ke krodha, mAna, mAyA aura lobha kaSAya haiN| mAnasika, vAcanika aura kAyika vyApAra yoga kahalAtA hai| ye mithyAdarzana Adi pA~ca karmabandha ke sAmAnya kAraNa haiM / mithyAdarzana Adi kA zabdArtha isa prakAra hai- mithyA arthAt ayathArtha-jhUThA, darzana arthAt dRSTi | abhiprAya yaha hai ki ayathArtha zraddhAna mithyAdarza hai / hiMsA Adi pApamaya kRtyoM se virata honA virati arthAt saMyama hai / virati na honA avirati arthAt asaMyama hai, jisakA abhiprAya hai hiMsA Adi nindya karmoM kA tyAga na karanA / sAvadhAna na rahanA pramAda kahalAtA hai / kaSa kA jisase Aya ho, vaha kaSAya / jIva jahA~ zArIrika aura mAnasika duHkhoM se kasA jAtA hai - pIDita kiyA jAtA hai, vaha saMsAra 'kaSa' hai aura usake 'Aya' arthAt Agamana ke jo AbhyantarakaraNa haiM unheM, kaSAya kahate haiM / krodha, mAna, mAyA aura lobha kaSAya haiM / jisa mana vacana aura kAya ke vyApAra ke dvArA, no karma se yoga dravya se yA vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna vIrya paryAya ke dvArA jo yukta kiyA jAya, vaha yoga hai / inameM se mithyAdarzana do prakAra kA hai-abhigRhIta aura anabhigRhIta / saMdigdha anabhigRhI mithyAdarzana kA bheda hai / matijJAna Adi kisI bhI viSaya ko dRSTi meM rakha kara asamyagadarzana ko svIkAra karanA, jaise 'yahI satya hai' yaha abhigRhIta mithyAdarzana kahalAtA hai| usase zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre pagamaH / abhigRhItaM mithyAdarzanamucyate tadbhinnaM mithyAdarzanamanabhigRhItamucyate / sandigdhamapyanabhigRhItamithyAdarzanavizeSaeveti bhAvaH / pramAdastrividhaH prajJaptaH, smRtyanavasthAnam kuzaleSvanAdaraH--yogaduSpraNidhAnaJca / tathAca-- pUrvonubhUtavastuviSayasmRtibhraMzalakSaNaM smRtyanavasthAnaM pramAdaH, vikathAdyAsaktacittatvAdidaM vidhAya-idaMkartavyamiti na smaryate, evaM kuzaleSu AgamavihiteSu kriyAkalApAnuSThAneSu anAdaro'nutsAho'pravRttilakSaNaH prmaadH| yogAnAM manovAkkAyavyApArANAM duSTena praNidhAnena ArtadhyAnaparAyaNena cetasA samAcaraNaM duSpraNidhAnaM pramAdo'vagantavyaH / kaSAyastu--pradhAnatayA caturvidhaH krodhakaSAyaH mAnakaSAyaH---mAyAkaSAyaH-lobhakaSAyazca / caturvidho'pi kaSAyaH pratyekaM punazcaturvidhaH anantAnubandhyAdibhedAt / tathAca-ghoDazakaSAyAH, navaca nokaSAyAH; sarve paJcaviMzatiHkaSAyAHsanti / tatra-trayodazakaSAyAHbandhahetavo bhavanti, / yogaHpunarmanovAkkAyabhedena trividhaH, tatra-satyAsatyobhayavyApAralakSaNo manoyogazca caturvidhaH / vAgyogo'pi satyAsatyobhayA'nubhayalakSaNazcatuH prakAraH / kAyayogastu-audArikavaikriyA-''hAraka-kArmaNabhebhinna mithyAdarzana anabhigRhIta kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki saMdigdha bhI anabhigRhIta mithyAdarzana hI haiN| pramAda ke tIna bheda haiM-smRti kA anavasthAna zubha kRtyoM meM anAdara honA aura yogoM kA duSpraNidhAna honaa| pahale anubhava kI huI vastu ke viSaya meM smRti na rahanA smRtyanavasthAna kahalAtA hai / vikathA Adi meM citta ramA rahane ke kAraNa smaraNa nahIM rahatA ki 'yaha karane ke pazcAt yaha karanA haiM / isI prakAra Agama vihita kriyAkalApa arthAt anuSThAnoM meM anAdara-anutsAha yA pravRtti na honA bhI pramAda hai / mana vacana aura kAya kA dUSita vyApAra honA, jaise mana se ArtadhyAna yA raudradhyAna karanA, khoTe vacanoM kA prayoga karanA aura kAya se hiMsA Adi meM pravRtta honA, yaha saba pramAda hai| kaSAya pradhAna rUpa se cAra prakAra kA hai-krodhakaSAya, mAnakaSAya, mAyAkaSAya aura lobha kaSAya / inameM se krodha Adi cAroM ke cAra-cAra bheda haiM- anantAnubandhI krodha, apratyAkhyAnI krodha, pratyAkhyAnI krodha aura saMjvalana krodha / isI prakAra mAna Adi ke bhI bheda samajha lene cAhie / isa prakAra solaha kaSAya aura nau nokaSAya mila kara pacIsa kaSAya hote haiM / inameM se teraha kaSAya bandha ke kAraNa haiN| mana, vacana aura kAya ke bheda se yoga tIna prakAra kA hai-mano yoga ke cAra bheda haiMsatyamano yoga, asatyamanoyoga, ubhaya manoyoga aura anubhaya manoyoga / vacana yoga bhI cAra prakAra kA hai-satyavacanayoga, asatyavacanayoga, ubhayavacana yoga aura anubhaya vacana yoga / audArika kAyayoga, vaikriya kAyayoga, AhAraka kAyayoga, karmaNa kAyayoga, yaha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 3 bandhasya hetusvarUpanirUpaNam 357 dAccaturvidhaH iti sarve dvAdazayogAH, audArika- vaikriyA - sshArakamizrabhedAt trayo yogAH, iti sarve paJcadazayogA bhavanti / tatrA-''hArakA-'nAhArakamizravarjitAH sarve yogAH karmabhAvabandhahetavo bhavanti / tatra - paJcA - nAmapi bandhahetUnAM mithyAdarzanAdInAM madhye pUrvasmin pUrvasmin sati- avazyamuttareSAM sadbhAvo bhavati, yathA-mithyAdarzanasattve'viratyAdayazcatvAro'vazyaM bhavanti, aviratau satyAmapramAdAdayastrayo'pi bhavanti, pramAde sati - avazyaM kaSAya- yogau bhavataH, kaSAyeSu satsu avazyaM yogA bhavantyeveti bhAvaH / kintu - uttarottarabhAve pUrveSAM sadbhAvo nA'vazyaM bhavati, yathA-yoge sati, netare catvAro'vazyaM bhavantyeva yoga- kaSAyayoH satornAvazyamitare trayaH, yoga- kaSAya- pramAdeSu satsu nA'vazyamitarau dvau bhavata eva, avirati pramAda-kaSAya-yogeSu satsu nAvazyaM mithyAdarzanapratyayo bhavatyeveti bhAvaH / uktazca samavayAGgasUtre;5samavAye-"paMca AsavadArA paNNattA, taMjahA - micchattaM - avira - pamAyA - kasAyA - jogA - " iti / pazcA-sssravadvArANi prajJaptAni tadyathA - mithyAtvam - aviratiH pramAdAH kaSAyAH - yogAH, iti // mithyAtvaJcAvirati, rbhavati, pramAdAH kaSAyA yogAH / AsravadvArA ete, proktAH samavAyAne paJca // 1 // sU0 3 // cAra tathA audArikamizra kAyayoga, vaikriyamizra kAyayoga aura AhArakamizra kAyayoga, yaha tIna mila kara sAta kAyayoga hote haiM / saba mila kara yoga - pandraha prakAra ke kahe haiM / inameM se AhAraka aura AhArakamizra ko chor3a kara zeSa saba yoga karmabhAvabandha ke kAraNa hote haiM / mithyAdarzana Adi pA~ca bandhake kAraNoM meM se pUrva - pUrva ke vidyamAna hone para uttara - uttara kA sadbhAva avazya hotA hai jaise mithyAdarzana kA sadbhAva hone para avirati Adi cAroM avazya hote hai, avirati hone para pramAda Adi tIna avazya hote haiM, pramAda hone para kaSAya aura yoga bhI avazya hote haiM aura kaSAya ke hone para yoga avazya hotA hai / kintu yaha Avazyaka nahIM ki agale kAraNa ke hone para pichalA kAraNa bhI avazya hoM / jaise yoga ke hone para pahale ke cAra kAraNoM kA honA Avazyaka nahIM, yoga aura kaSAya ke hone para bAkI tIna avazya hoM aisA nahIM hai, yoga kaSAya aura pramAda kI vidyamAnatA meM zeSa do kA honA niyata nahIM hai, isI prakAra jahA~ avirati, pramAda, kaSAya aura yoga haiM vahA~ mithyAdarza avazya ho aisA niyama nahIM haiM / samavAyAMga sUtra ke pA~caveM samavAya meM kahA hai- AsravadvAra pA~ca kahe gae haiM - mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga / samavAyAMgasUtra meM mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, yaha pA~ca AsravadvAra kahe hai // 3 // zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 tattvArthasUtre mUlasUtram- "aTTha kammapagaDIo NANAvaraNadasaNAvaraNaveyaNijjamohaNijjAunAmagotaMtarAyA-" // 4 // chAyA- aSTau karmaprakRtayaH jJAnAvaraNadarzanAvaraNabedanIya-mohanIyA-''yu-rnAma gotrA 'ntarAyA:-" tattvArthadIpikA-pUrvokto bandhastAvad dvividhaH, mUlaprakRtibandhaH uttaraprakRtibandhazca / tatrA'STavidhaM mUlaprakRtibandha prarUpitumAha-"eTakamma" ityAdi / AdyastAvat prakRtibandho'pravidhaH prajJaptaH, jJAnAvaraNa-1 darzanAvaraNa-2 vedanIya-3 mohanIya-4 AyuSya-5 nAma-3 gotrA-7 'ntarAya-8 bhedAt / tatrA-''viyate'nena, AvRNoti vetyAvaraNam, jJAnasyAvaraNa- 1 evaM-darzanAvaNamapi-2 _vedyate yattad-vedanIyam, bedanIyam , vedayati vA vedanIyam-3 evaM-muhyate'nena, mohayatIti vA / mohanIyam-4 eti nArakAdibhavamanenetyAyuH-5 nAnAyoniSu nArakAdiparyAyairnamayatyAtmAnam , nakyate'neneti nAma-6 uccairnIcaizca gUyate-zabdyate-iti gotram-7 dAtRdeyapAAtrAdonAmantaraM-madhye eti madhye Agatya vighnaM karotItyantarAyaH-8 ekAtmapariNAmenAdIyamAnAH karmabhAvayogyAH pudgalA jJAnAvaraNadarzanAvaraNavedanIyAdinAnAbhedaM pratipadyante, sakRdupabhuktAnnapariNAmarasa-rudhira-zukra-mAMsa-majjAdivat / tathAcoktamaSTakarmapra sUtrArtha---'aTTha kammapagaDIo' ityAdi ||suutr 4 // karmaprakRtiyA~ ATha haiM-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya // 4 // tattvArthadIpikA--pUrvokta bandha ke do prakAra haiM-mUla prakRtibandha aura uttaraprakRti bandha / inameM se ATha prakAra ke mUlaprakRti bandha kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM-mUlaprakRtibandha ATha prakAra kA kahA gayA hai-(1) jJAnAvaraNa (2) darzanAvaraNa (3) vedanIya (4) mohanIya (5) AyuSya (6) nAma (7) gotra aura (8) antarAya jisake dvArA jIva kA jJAna guNa vRta-AcchAdita kiyA jAya yA jo jJAna guNa ko AcchAdita karatA hai, vaha jJAnAvaraNa kahalAtA hai / jo karma darzana guNa ko AvRta karatA hai, vaha darzanAvaraNa kahalAtA hai / jisake nimitta se sukha duHkha kA vedana arthAt anubhava kiyA jAtA hai, vaha vedanIya kahalAtA hai jisake dvArA jIva mohita hotA hai yA jo jIva ko mUDha banAtA hai, vaha mohanIya hai / jisake udaya se jIva nAraka Adi bhavoM ko prApta karake vahA~ TikA rahatA hai vaha Ayu karma hai / jo karma AtmA ko nAnA yoniyoM meM, nAraka Adi paryAyoM ke dvArA nimitta karatA hai arthAt jisake kAraNa jIva nAraka Adi kahalAtA hai vaha nAma karma hai| jisake udaya se jIva u~cA yA nIcA kahA jAtA hai, use gotra kahate haiM / jo dAtA, deya aura dAnapAtra ke antarAla meM-bIca meM AjAtA hai, Akara vighna DAla detA haiM, use antarAya kahate haiN| jaise eka sAtha khAyA huA AhAra rasa, rudhira, mAMsa, majjA, zukra Adi nAnA dhAtuoM ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai, usI prakAra AtmA ke eka hI pariNAma se grahaNa kiye hue karma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 3. sU. 4 bandhasvarUpanirUpaNam 359 kRtiviSayaM prajJApanAyAm-21 - pade 1 - uddezake 288 - sUtre - " aTukammapagaDIo paNNattAo, taMjA - NANAvara NijjaM - daMsaNAvara NijjaM vedaNijjaM mohaNijjaM - AuyaM nAmaM - goyaM-aMtarA iyaM -" iti / aSTakarmaprakRtayaH paH prajJaptAH, tadyathA - jJAnAraNIyam - darzanAvaraNIyam - vedanIyam - AyuSyamnAma - gotram - antarAyikam iti / tathAca - mUlaprakRtibandho'STavidho bhavatIti siddham // 4 // tattvArthaniryuktiH - pUrvasUtrokeSu prakRtisthityanubhAvapradezabandhalakSaNeSu caturSu bandhamedeSu prathamastAvatprakRtibandho dvividhaH prajJaptaH, mUlaprakRtibandhaH - uttaraprakRtibandhazca / tatra - prathamaM mUlaprakRtibandhamaSTavidhaM pratipAdayitumAha - "aTukamma - " ityAdi / aSTau karmaprakRtayaH prajJaptaH, jJAnAvaraNa- 1 darzanAvaraNa - 2 vedanIya - 3 mohanIya- 4 ssyuSya - 5 nAma -- 6 gotrA - 7 'ntarAya - 8 bhedAt / tatra - jJAnaM tAvad bodhasvarUpaM vizeSaviSayakam AtmanaH paryAyaH / evaM sAmAnyaviSayakaM darzanamapi | AtmaparyAyaeva jJAna-darzanayorAvaraNam - AcchAdanam jJAnAvaraNam-1 darzanAvaraNaJca - 2 AvaraNamAvRttiH Atriyate'neneti vyutpattyA bhAvakaraNayoryuTianAdeze, AvaraNazabdaniSpattiH / sukhaduHkharUpeNa vedanIyatayA vedanIyamiti - 3 karmavyutpattiH / muhyati-anena mohayati mohanaM vA mohanIyam - 4 karaNakartRbhAvavyutpattiH / etyanena narakAdivargaNA ke pudgala jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya Adi nAnA bhedo ko prApta hote haiM / prajJApanAsUtra ke 21 veM pada meM, prathama uddezaka ke 288 veM sUtra meM kahA hai- 'karma kI ATha prakRttiyA~ kahI vaI haiM yathA-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya / ' tattvArthaniryukti -- pUrvasUtra meM kathita prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza bandha - ina cAra prakAra ke bandhoM meM se pahalA prakRtibandha do prakAra kA kahA gayA hai - (1) mUla prakRtibandha aura (2) uttara prakRtibandha / ina do bhedoM meM se prathama mUla prakRtibandha ATha prakAra kA hai, yaha batalAne ke lie kahate haiM karma kI mUla prakRtiyA~ ATha haiM, jinheM ATha karma bhI kahate haiM / unake nAma isa prakAra haiM- (1) jJAnAvaraNa (2) darzanAvaraNa ( 3 ) vedanIya ( 4 ) mohanIya (5) Ayu (6) nAma (7) gotra aura (8) antarAya / jJAna AtmA kA eka asAdhAraNa bodhAtmaka guNa hai, jisake dvArA vastu ke vizeSa aMza kA parijJAna hotA hai | darzana AtmA kA vaha asAdhAraNa guNa hai jisake dvArA vastu kA sAmAnya aMza jAnA jAtA hai / jo karma pravRtti jJAna aura vastu ko AvRtta yA AcchAdita karatI hai arthAt Dha~ka detI hai, use kramazaH jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kahate haiM / 'AvaraNa' zabda bhAvasAdhana bhI hai aura karaNasAdhana ( AcchAdana) bhI hai / AvRtti, ko bhI AvaraNa kahate haiM aura jisake dvArA AvRtti kI jAya use bhI AvaraNa kahate haiM / saMskRta bhASA ke anusAra lyuT pratyaya karane para 'AvaraNa' zabda niSpanna hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre gatyantarANi ityAyuH, AyurevA''yuSyam-5 namayati-prahvayati-AtmAnaM nAnAyoniSu gatyAdyabhimukhamiti nAma-namyate'neneti nAmazabdakartRkaraNasAdhanaH-6 ucca-nIcabhedalakSaNaM gotraM, gacchati-prApnoti AtmA yat tadgotram-7 Atmano vIryalAbhAdi antardhIyate yena so'ntagayaH-8 / evaJca-jJAnAvaraNa-darzanAvaraNodayajanitA bhavavyathA sarvasaMsAriprANInAM bhavati / tAJca bhavavyathAM vedayamAno'pi jIvo mohagrastatvAnna virajyati / aviraktazcanAraka-devamAnuSa-tiryagAyuSi vartamAno bhavati / nahinAmarahitaM janma sambhavati / / janmadhAriNazca prANinaH sarvadaivoccAvaca-gotreNA'nusyUtA bhavanti' tatrApi saMsAriNAM jIvAnAM sukhalavAnubhavaH sarvo'pi sAntarAyo bhavati, ityevamaSTavidhaM mUlaprakRtibandharUpaM karmA'vagantavyam // 4 // mUlasUtram--"ee paMca navaduaTThAvIsacaudocattAlIsadupaMcabheyA-" // 5 // chAyA-"ete pacca nava yaSTAviMzaticaturdvicatvAriMzadvipaJcamedAH-" // 5 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre'STavidho mUlaprakRtibandhaH prarUpitaH, samprati-saptanavatividham jisake kAraNa sukha aura duHkha rUpa vedana-anubhUti ho, use vedanIya kahate hai / jIva ko jo mUr3ha arthAt tattvAtattva ke viveka se vikala banA detA hai yA jisake dvArA jIva mohita kiyA jAtA hai, vaha mohanIya hai / mohita honA bhI mohanIya hai / 'mohanIya' zabda karaNasAdhana, kartasAdhana aura bhAvasAdhana bhI hai / jisake kAraNa jIva naraka gati Adi ko prApta karake vahA~ sthita rahatA hai, vaha Ayu hai| 'Ayu' ko hI 'AyuSya' bhI kahate haiN| jo karmapravRtti AtmA ko nAnA yoniyoM meM gati Adi ke sanmukha namAtI hai yA jisake kAraNa AtmA namatA hai, vaha nAma hai / yaha nAma zabda kartRsAdhana aura karaNasAdhana haiN| gotra ke do bheda haiM--ucca aura nIca / AtmA jise prApta karatA hai vaha gotra hai / AtmA ke vIrya meM tathA lAbha Adi meM jo antara-vighna DAlatA hai, vaha antarAya hai / isa prakAra jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke udaya se utpanna hone vAlI bhavavyathA samasta saMsArI jIvoM ko hotI hai| usa bhavavyathA kA vedana karatA huA bhI jIva moha se grasta hone ke kAraNa virakta nahIM ho pAtA aura jaba virakta nahIM hotA to nAraka, tiryaMca, deva, aura manuSya Ayu meM vartatA hai / jaba kisI Ayu meM rahatA hai to usakA nAraka Adi koI na koI nAma avazya hotA hai, kyoMki nAma se rahita janma hotA nahIM / janmadhArI prANI sadaiva ucca yA nIca gotra se yukta hote haiN| saMsArI jIvoM ko vahA~ jo sukha ke leza kA anubhava hotA hai, vaha bhI antarAyayukta arthAt vighnoM se paripUrNa hotA hai| yaha ATha prakAra kA mUlaprakRtibaMdha samajhanA caahie| mUlasUtrArtha-"ee paMcanavaduaThThAvIsacaudo" ityAdi / sUtra-5 mUla karmaprakRtiyoM ke kramazaH pA~ca, nau, do, aTThAIsa, cAra, vayAlIsa, do aura pA~ca bheda haiM / / 5 / / tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM ATha prakAra kA mUlaprakRtibandha kahA gayA hai / aba sattAnave (97) prakAra ke uttaraprakRti bandha kI prarUpaNA karate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 5 uttara prakRtibandhanirUpaNam 361 uttaraprakRtibandhaM prarUpayitumAha - "ee paMca-" ityAdi / ete jJAnAvaraNa- darzanAvaraNa- vedanIya-mohanIyA - ssyu- rnAma - gotrA - sntarAyAH kramazaH paJca nava dyaSTAviMzaticaturdvicatvAriMzadvipaJcabhedA bhavanti / tathAca -- jJAnAvaraNIyaM karma paJcavidham - 5 darzanAvaraNIyaM navavidham- 9 vedanIyaM dvividham-2 mohanIyam aSTAviMzatividham- - 28 AyuSyaM caturvidham - 4 nAmakarma dvicatvAriMzad vidham-42 gotraM karma - dvividham- 2 antarAyakarma paJcavidham - 5 avaseyamiti bhAvaH // 5 // tattvArthaniyuktiH - pUrvasUtre mUlaprakRtibandhaH AtmakarmavargaNAyogyapudgalaskandhadravyaikatvapariNatilakSaNaH ayogolakAgnivat parasparAnuSaktatayA pratibhAsamAnaH aSTaprakArako bhavatIti prarUpitaH samprati-- uttara prakRtibandhaM saptanavatividhaM prarUpayitumAha - "ee paMca" ityAdi / ete pUrvoktA aSTaprakArakA mUlaprakRtibandharUpAH / jJAnAvaraNa - darzanAvaraNa- vedanIya - mohanIya - AyuSya - - nAma - gotrA - 'ntarAyAH pratyekaM kramazaH paJcanavadyaSTAviMzaticaturdvicatvAriMzadadvipaJcabhedA bhavanti / tathA ca jJAnAvaraNaprakRtibandhaH pazcavidhaH / darzanAvaraNaprakRtibandho navividhaH / vedanIyaprakRtibandho dvividhaH / mohanIyaprakRtibandho'STAviMzatividhaH AyuSyaprakRtibandhazcaturvidhaH / nAmaprakRtibandho dvicatvAriMzadvidhaH - gotraprakRtindho dvividhaH / antarAyaprakRtibandhaH paJcavidho'vagantavyaH / tatra-jJAnAvaraNIyaM paJcavidham uktaJca sthAnAGge 5 -sthAne 3 - uddezake - "paMcavihe NANAva - riNajje kamme paNNatte, taMjahA - AbhiNibohiyaNANAvaraNijje, suyaNANAvaraNijje, ohiNANAvara Nijje maNapajjavaNANAvara Nijje kevalaNANAvaraNijje-" iti paJcavidhaM jJAnAvaraNa karma pA~ca prakAra kA hai / darzanAvaraNa ke nau bheda haiM / vedanIya ke do, mohanIya ke aTThAIsa, Ayu ke cAra, nAmakarma ke bayAlIsa, gotrakarma ke do aura antarAya ke pA~ca bheda haiM || 5 // tattvArthaniyukti -- pUrvasUtra meM mUlaprakRtibandha kA nirUpaNa kiyA gayA haiM / AtmA ke pradezoM aura karmavargaNA ke pudgalaskandhoM kA ekameka ho jAnA usakA lakSaNa hai / isa bandha ke kAraNa AtmA aura karma, agni aura lohe ke gole ke samAna paraspara mile hue pratIta hone lagate haiM / vaha ATha prakAra kA hotA hai, yaha kahA jA cukA hai / aba uttara prakRtibaMdha kI prarUpaNA karate haiM / usake sattAnave bheda isa prakAra hote haiMjJAnAvaraNaprakRtibandha ke pA~ca bheda haiM, darzanAvaraNa prakRtibandha ke nau bheda haiM 9 (14) vedanIya prakRtibandha ke do, 2 (16) mohanIyaprakRtibaMdha ke aTThAIsa 28 (44), AyuSya prakRtibaMdha ke cAra 4 (48) nAmaprakRtibaMdha ke bayAlIsa 42 (90) gotraprakRtibaMdha ke do 2 (92) aura antarAyaprakRtibaMdha ke pA~ca 5 (97) bheda haiM / - jJAnAvaraNIya ke pA~ca bheda haiM / sthAnAMgasUtra ke pA~caveM sthAna ke tRtIya uddezaka meM kahA haijJAnAvaraNIya karma pA~ca prakAra kA kahA gayA hai, yathA- 'AbhinibodhikajJAnAvaraNIya, 46 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre jJAnAravaNIyaM karma prajJaptam, tadyathA - AbhinibodhikajJAnAbaraNIyam - 1 zrutajJAnAvaraNIyam - 2 abadhijJAnAvaraNIyam - 3 manaH paryavajJAnAvaraNIyam - 4 kevalajJAnAvaraNIyam - 5 darzanAvaraNIyaM navavidham-uktaJca sthAnAGge 9 - sthAne "Navavihe darisaNAvaraNijje kamme paNa, taMjA - nidA- 1 niddAniddA - 2 payalA - 3 payalApayalA - 4 thI giddhI - 5 cakkhu daMsaNAvaraNe - 6acakkhudaMsaNAvaraNe- 7 ohidaMsaNAva-raNe -8 kevaladasaNAvaraNe - 9 -" iti / navavidhaM darzanAvaraNIyaM karma prajJaptam, tadyathA - nidrA - nidrAnidrA - pracalApracalApracalAstyAnarddhiH, cakSurdarzanAbaraNam - acakSudarzanAvaraNam - avadhidarzanAvaraNam - kevaladarzanAvaraNam iti / vedanIyaM dvividham, uktaJca - prajJApanAyAM 23 - pade 2 - uddezake 293 - sUtre - " sAtAvedaNijjeya - asAtAvedaNijje ya-" iti / sAtAvedanIyaJca-asAtAvedanIyaJceti / 362 mohanIyamaSTAviMzatividham, - , - uktaJca tatraiva 'mohaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte - 2 goyamA ! duvihe paNNatte, taMjahA -- daMsaNamohaNijje ya-caritamohaNijje ya mohanIyaM khalu bhadanta !, karma katividha prajJaptam ? gautama ! dvividhaM prajJaptam, tadyathAthA - darzanamohanIyaM cacAritramohanIyaJca, 'daMsaNamohaNije NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! tivihe paNNatte, taM jahA sammataveyaNijje micchattaveyaNijje, sammAmicchattaveyaNijje / darzanamohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! trividhaM prajJaptam, tadyathA - samyaktvavedanIyam - mithyAtvavedanIyam - samyaGmithyAtva vedanIyaJceti / zrutajJAnAvaraNIya, avadhijJAnAvaraNIya, manaH paryavajJAnAvaraNIya aura kevalajJAnAvaraNIya / darzanAvaraNIya karma ke nau bheda haiM / sthAnAMgasUtra ke navama sthAna meM kahA hai- darzanAvaraNIya karma nau prakAra kA kahA gayA hai yathA - ( 1 ) nidrA (2) nidrAnidrA (3) pracalA (4) pracalApracalA (5) styAnarddhi (6) cakSudarzanAvaraNa (7) acakSudarzanavaraNa (8) avadhidarzanAvaraNa aura (9) kevaladarzanAvaraNa / vedayakarma ke do bheda haiM / prajJApanAsUtra ke 23 ve uddezaka meM kahA hai-- sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya / mohanIya karma aTThAisa prakAra kA hai - prajJApanA meM ukta sthala para hI kahA hai prazna- bhagavan ! mohanIyakarma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara - gautama ! do prakAra kA kahA hai, yathA- darzanamohanIya aura cAritramohanIya | prazna- bhagavan ! darzanamohanIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara - gautama ! tIna prakAra kA kahA hai- samyaktva vedanIya, mithyAtva vedanIya aura samyak mithyAtva vedanIya / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 su0 5 uttaraprakRtibandhanirUpaNam 363 ___'carittamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kahavihe paNNatte' goyamA ! duvihe paNNatte taM jahA-kasAyaveyaNijje no kasAyaveyaNijje' cAritramohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividha prajJaptam ? gautama ! dvividhaM prajJaptam ? tadyathA-- kaSAyavedanIyam no kaSAyavedanIyaJceti / / 'kasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! solasavihe paNNatte, taMjahA-aNaMtANubaMdhIkohe, aNaMtANubaMdhImANe-aNaM tANubaMdhImAyA, aNaMtANubaMdhIlobhe, apacca khANe kohe, evaM-mANe. mAyA, lobhe, paccakkhANAvaraNe kohe, evaM-mANe, mAyA, lobhe, saMjalaNakohe, evaM-mANe, mAyA, lobhe / kaSAyavedanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! SoDazavidhaM prajJaptam, tavathA-anantAnubandhI krodhaH-anantAnubandhImAnaH-anantAnubandhinImAyA, anantAnubandhIlobhaH, apratyAkhyAnakrodhaH, evaM-mAno, mAyA, lobhaH, prAtyAkhyAnAvaraNaH krodhaH, evaM-mAnaH mAyA lomaH, saMjvalanakrodhaH, evaM-mAnaH-mAyA-lobhaH ___NokasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! Navavihe paNNatte, taMjahA-itthIveyaNijje, purisaveyaNijje, napuMsagaveyaveyaNijje hAse-rati-aratI-bhaesoge-duguMchA-iti / nokaSAyavedanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! navavidhaM prajJaptam , tadyathAstrIvedanIyam , puruSavenIyam , napuMsakavedanIyam , hAso-rati-rarati-bhayaM-zoko-jugupsA iti / AyuSyaM caturvidham uktaJca tatraiva-'Aue NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! prazna-bhagavan ! cAritramohanIya karma kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! do prakAra kA kahA hai-kaSAyavedanIya aura no kaSAyavedanIya / prazna-bhagavan ! kaSAyavedanIya kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! solaha prakAra kA hai-anantAnubaMdhI krodha, anantAnubaMdhI mAna, anantAnubaMdhI mAyA aura anantAnubaMdhI lobha / apratyAkhyAna mAna apratyAkhyAna mAyA aura apratyAkhyAna lobha / pratyAkhyAna krodha, pratyAkhyAna mAna, pratyAkhyAna mAyA aura pratyAkhyAna lobha tathA saMjvalana mAna, saMjvalana mAyA aura saMjvalana lobha / prazna-bhagavan ! no kaSAyavedanIya karma kitane prakAra kA hai ? uttara---gautama ! nau prakAra kA hai, yathA-strIveda vedanIya puruSa veda vedanIya, napuMsakaveda vedanIya, hAsya, rati, arati, bhaya zoka aura jugupsA / Ayu karma ke vahIM para cAra bheda kahe haiM, yathA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 tattvArthasUtre cauvihe paNNatte,taM jahA-NeraiyAue, tirikkhaAue, maNussAue, devAue, / AyuSyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam gautama ! caturvidham prajJaptam, tadyathA-nairayikAyuSyaMtiyegAyuSyaM-manuSyAyuSyaM-devAyuSyam / nAma-dvicatvAriMzadvidham , uktaJca tatrava-"NAma NaM bhaMte 1 kamme kaivihe paNNatte-3 goyamA ! vAyAlIsavihe paNNatte, taMjahA-gatiNAme-1 jAtiNAme-2 sarIraNAme-3 sarIrovaMgaNAme-4 sarIbaMdhaNaNAme-5 sarIrasaMghayaNaNAme-6 saMghAyaNaNAme-7 saMThANaNAme-8 vaNNaNAme-9gaMdhaNAme-10 saNAme-11 phAsaNAme-12 agurulaghuNAme-13 uvaghAyaNAme-14 parAghAyaNAme-15 ANupubbINAme-16 ussAsaNAme-17 AyavaNaNAme-18 ujjoyaNAme-19 vihAyagaiNAme-20 tasaNAme-21 thAvaraNAme-22 suhumaNAme-23 bAdaraNAme-24 pajjattaNAme-25 apajjattaNAme-26 sAhAraNasarIraNAme-27 patteyasarIraNAme-28 thiraNAme-29 athiraNAme-30 subhaNAme-31 asubhaNAme-32 subhagaNAme-33 dubhagaNAme-34 sUsaraNAme-35 dUsaraNAme-36 AdejjaNAme-37 aNAdejjaNAme-38 jasokittiNAme-39 ajasokittiNAme-40 NimmANaNAme-41 titthagaraNAme-42 chAyA-nAma khalu bhadanta-1 karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! dvicAtvAriMzadvidhaM prajJaptam , tadyathA--gatinAma--1 jAtinAma--2 zarIranAma--3 zarIropAGganAma-4zarIrabandhananAma--5 zarIrasaMhanananAma--6 saMghAtananAma--7 saMsthAnanAma-8 varNanAma-9 gandhanAma-10 rasanAma--11 sparzanAma--12 agurulaghunAma--13 upaghAtanAma--14 parAghAtanAma--15 AnupUrvInAma--16 ucchvAsanAma--17 AtapanAma--18 udyotanAma--19 vihAyogatinAma--20 trasanAma-21 sthAvaranAma--22 sUkSmanAma-23 bAdaranAma--24 paryAptanAma--25 aparyAptanAma--26 sAdhAraNa prazna-bhagavan ! Ayu karma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara-gautama ! cAra prakAra kA kahA hai- nairayikAyu, tiryagAyu, manuSyAyu aura devAyu nAmakarma ke bayAlIsa bheda haiN| usI sthAna para kahA haiprazna--bhagavan ! nAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara-gautama ! bayAlIsa prakAra kA kahA hai yathA- (1) gatinAma (2) jAtinAma (3) zarIra nAma (4) zarIrayoga nAma (5) zarIra bandhana nAma (6) zarIra saMhanana nAma (7) saMghAta nAma (8) saMsthAna nAma (9) varNanAma (10) gaMdhanAma (11) rasanAma (12) sparza nAma (13) aguruladhunAma (14) upaghAta nAma (15) parAghAta nAma (16) AnupUrvInAma (17) ucchvAsa nAma (18) Atapa nAma (19) sUkSmanAma (20) vihAyogatinAma (21) trasa nAma (22) (23) sthAvara nAma (23) sUkSma nAma (24) bAdara nAma (25) paryAptanAma (26) aparyApta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwvvvv ~ ~ dIpikAniyuktizca a0 3 sU. 5 uttaraprakRtibandhanirUpaNam 365 zarIranAma--27 pratyekazarIranAma-28 sthiranAma--29 asthiranAma--30 zubhanAma--31 azubhanAma--32 subhaganAma--33 durbhaganAma--34 susvaranAma--35 duHsvaranAma--36 AdeyanAma--37 anAdeyanAma--38 yazaHkIrtinAma--39 ayazaHkIrtinAma--60 nirmANanAma--41 tIrthakaraNAma-42 __gotraM karma dvividhaM prajJaptam, uktaJca-'goe NaM bhaMte ! kamme kai vihe paNNate ! goyamA ? duvihe paNNatte, taMjahA-uccAgoe ya, nIyAgoe ya, gotraM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam- gautama-! dvividhaM prajJaptam, tadyathA--uccagotraJca, nIcagotraJca / __ antarAyikaM paJcavidham , uktaJca--"aMtarAe NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate? goyamA! paMcavihe paNNatte, taMjahA-dANaMtarAie, lAbhaMtarAie, bhogaMtarAie uvabhogaMtarAie, vIriyaMta rAie,-', iti antarAyaH khalu bhadanta- karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! paJcaviSaM prajJaptam , tadyathA-dAnantarAyaH, lAbhAntarAyaH, bhogAntarAyaH, upabhogAntarAyaH, vIryAntarAyaH iti // 5 // mUlasUtram-"NANAvaraNijja paMcavihaM maiAi bheyao-" // 6 // chAyA-"jJAnAvaNIya paJcavidhaM matyAdi medataH-" // 6 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre jJAnAvaraNAdirUpASTavidhamUlakarmaprakRtibandhasya -uttaraprakRtInAM paJcanavAdyaSTAviMzaticaturdvicattvAriMzadvipaJcabhedAH pratipAditAH-samprati-tAn bhedAn kramazaH pratipAdayituM prathamaM jJAnAvaraNakarmaNaH paJcabhedAn pratipAdayati--NANAvaraNijjaM ityAdi ? jJAnAvaraNIyaMnAma (28) sAdhAraNa zarIra nAma (27) pratyeka zarIra nAma (29) sthira nAma (30) asthira nAma (31) zubhanAma (32) azubhanAma 33 subhaga nAma 34 dubhaMga nAma 35 susvara nAma 36 duHsvara nAma 37 Adeya nAma 38 anAdeya nAma 39 yazokIrti nAma 40 ayazokIrti nAma 41 nirmANa nAma aura 42 tIrthakara nAma / gotra karma do prakAra kA hai kahA bhI hai-- prazna-bhagavan ! gotrakarma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara-gautama ! do prakAra kA kahA hai- ucca gotra aura nIca gotra / antarAya karma pA~ca prakAra kA hai| kahA bhI haiprazna-bhagavan ! antarAya karma kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! pA~ca prakAra kA hai, yathA- 1 dAnAntarAya *2 lAbhAntarAya 3 bhogAntarAya 4 upabhogAntarAya aura 5 vIryAntarAya // 5 // mUlasUtrArtha-'NANAvaraNijja paMcavihaM" ityAdi sUtra // 6 // jJAnAvaraNIya karma pA~ca prakAra kA hotA hai matijJAnavaraNIya Adi bheda se // 6 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jJAnAvaraNa Adi ATha mUla karma prakRti bandha kI uttara prakRtiyoM ke pA~ca, nau, do aTThAIsa, cAra, do, bayAlIsa, do aura pA~ca bheda kahe gae haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 tattvAryasUtre paJcavidhaM bhavati matyAdibhedataH yathAmati-zrutA-'vadhi-manaHparyava-kevalajJAnAnAmAvaraNAni paJcasanti tena jJAnAvaraNIyaM paJcavidhaM tathAhi-matijJAnAvaraNam zrutajJAnAvaraNam-avadhijJAnAvaraNammanaHparyavajJAnAvaraNam-kevalajJAnAvaraNaJceti saMkSepaH // 6 // tattvArthaniyuktiH-pUrvasUtre'STavidhamUlakarmaprakRtibandhasya saptanavatividhottaraprakRtibandheSu-pratipAditavyeSu prathamaM jJAnAvaraNakarmaNo bhedAn pratipAdayati-"nANAvaraNijja" ityAdi / jJAnAvaraNIya paJcavidhaM bhavati tathAhi matijJAnAvaraNam-1 zrutajJAnAvaraNam-2 avadhijJAnAvaraNam-3 manaHparyavajJAnAvaraNam-4 kevalajJAnAvaraNaJceti, jJAnAvaraNarUpaprathamakarmamUlaprakRtibandhasyottaraprakRtibhedA paJca / tatra-jJasvabhAvasyAtmanaH prakAzarUpasya jJAnAvaraNakSayopazamakSayasamudbhUtAH prakAzavizeSAH matijJAnAdiparyAyAH bahubhedA bhavanti / tathAhi-avagraha-IhA-'vAyadhAraNAdayaH indriyA'nindriyanimittattvAd matijJAnasya bhedAH / aGgA'naGgavikalpAH zrutajJAnasya medaaH| bhavakSayopazamajanyapratipAtyAdivikalpAH avadhijJAnasya bhedAH Rjuvipulamativikalpo manaHparyavajJAnasya bhedau / sayogAyogasthAdivikalpAH kevalajJAnasya bhedA bhavanti / tatra-indriyanimittaM zrotrAdipaJcakasamudbhavaM kSayopazamajanyaM yogyadezAvasthitasvaviSayapAhijJAnaM aba una bhedoM kA kramazaH pratipAdana karane ke lie sarvaprathama jJAnAvaraNIya karma ke pA~ca bhedoM kA nirdeza karate haiM mati, zruta, avadhi, manaHparyava aura kevalajJAna ke AvaraNa bhI pA~ca haiM- mati jJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaHparyavajJAnAvaraNa aura kevalajJAnAvaraNa // 6 // tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM kathita ATha mUlaprakRti bandha kI sattAnave uttaraprakRtiyoM kA pratipAdana karatA hai| unameM se prathama jJAnAvaraNa karma prakRti ke bhedoM kA kathana karate haiM / mati, zruta, avadhi, manaHparyava aura kevala jJAna, ina pA~ca jJAnoM ke AvaraNa bhI pA~ca hote haiM, yathA- 1 matijJAnAvaraNa 2 zrutajJAnAvaraNa 3 avadhijJAnAvaraNa 4 manaHparyavajJAnAvaraNa 5 kevalajJAnAvaraNa / yaha prathama jJAnAvaraNa nAmaka mUla prakRti kI pAMca uttara prakRtiyA~ haiN| jJAna svabhAva vAle prakAzarUpa AtmA ke jJAnAvaraNa karma ke kSaya aura kSayopazama se utpanna honevAle prakAza vizeSa rUpa matijJAna Adi bahuta-se bheda hote haiM / jaise-avagraha, IhA, avAya, dhAraNA Adi / matijJAna indriyoM aura mana ke nimitta se utpanna hotA hai, ataeva matijJAna ke aneka bheda haiN| aMgapraviSTa, aura aMgabAhya ye do zrutajJAna ke bheda haiM / bhava pratyaya aura kSayopazamapratyaya yaha do avadhijJAna ke bheda haiM / kSayopazamapratyaya ke bhI pratipAtI, apratipAtI Adi chaha bheda hote haiN| Rjumati aura vipulamati, ye do manaHparyavajJAna ke bheda haiM / sayogi kevala jJAna, ayogikevalajJAna Adi kevalajJAna ke bheda haiM | jo zrotra Adi pA~ca inadriyoM se utpanna hotA hai- kSayopazama rUpa antaraMga kAraNa se zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a03 sU06 jJAnAvaraNakarmaNaH medanirUpaNam 367 bhavati / anindriyaM punarmanovRttiH-oghajJAnazceti, tadetanmatijJAnamAniyate yena tanmatijJAnAvaraNaM dezaghAtinayanapaTalavat-candraprakAzAbhrAdivadvA / zrotrendriyopalabdhiH-zrutaM, zeSendriyamanovijJAnaJca zrutazAstrAnusArisvArthA'bhidhAnasamartha zrutajJAnam / tadanekavidham tathAcoktam- "jAvaMti akkharAiM, akkharasaMjoyagA jettiyA loe| evaiyA pagaDIo, muyanANe hoti nAyavvA // 1 // "yAvanti-akSarANi akSarasaMyogA yAvanto loke / etAvatyaHprakRtayaH zrutajJAne bhavanti jnyaatvyaaH||1|| iti / tasya zrutajJAnasyA-''varaNaM zrutajJAnAvaraNam, etadapi dezaghAti bhavati / antargatabahutara pudgaladravyAvadhAnAdavadhirucyate, pudgaladravyamaryAdayaiva vA''tmanaH kSayopazamajanyaH prakAzAvirbhAvo'vadhiH indriyanirapekSaH sAkSAt-jJeyagrAhIlokAkAzapradezamAnaprakRtibhedaH / tasyA'vadhijJAnasyAvaraNam-avadhijJAnAvaraNam , etadapi dezaghAtyeva bhavati / eva mAtmano manodravyaparyAyAn nimittIkRtya jAyamAnaH pratibhAsaH [saMjJi-] manuSyakSetrAbhyantaravRttipalyopamA'saMjanita hotA hai vaha jJAna yogya deza meM sthita apane viSaya ko grahaNa karanA-jAnatA hai / anindriya manovRtti aura oghajJAna hai yaha matijJAna jisake dvArA AcchAdita kiyA jAtA hai, vaha matijJAnAvaraNa karma kahalAtA hai| yaha karma dezaghAti hai| nayanapaTala ke samAna hai yA candramA ke prakAza ko rokane vAle megha ke samAna hai / zrotrendriya se hone vAlI upalabdhi ko zruta kahate haiM, zeSa indriyoM se aura mana se hone vAlA jJAna jo zruta-zAstra kA anusaraNa karatA ho aura apane viSaya ke pratipAdana meM samartha ho vaha zrutajJAna kahalAtA hai| zruta jJAna aneka prakAra kA hai / kahA bhI hai-'loka meM jitane akSara haiM aura akSaroM ke saMyoga haiM, utanI zrutajJAna kI prakRtiyA~ jAnanA caahie| zrutajJAna ko AvRtta karane vAlA karma zrutajJAnAvaraNa kahalAtA hai| yaha karma bhI dezaghAti hai| ___ antargata bahuta-se pudgala dravyoM ke avadhAna se avadhi kahalAtA hai, athavA pudgaladravyoM ko hI jAnane kI maryAdA ke kAraNa avadhi kahalAtA hai / yaha kSayopazama se utpanna hotA hai isameM indriyo ke vyApAra kI apekSA nahIM rahatI, sAkSAt jJeya padArthoM ko jAnatA hai aura lokAkAza ke pradezoM ke barAbara asaMkhyAta bheda haiN| isa avadhijJAna ko AcchAdita karane vAlA karma avadhijJAnAvaraNa kahalAtA hai / yaha karma bhI dezaghAti hI hai| jo jJAna AtmA ke manodravya ke paryAyoM ko avalambana karake utpanna hotA hai, manuSya kSetra ar3hAI dvIpa taka hI jisakA vyApAra hotA hai, palyopama ke asaMkhyAta bhAga parimita zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 tattvArthasUtre khyeyabhAgAvacchinnapazcAtpuraHkRtapudgalasAmAnyavizeSagrAhI manaHparyAyajJAnasaMjJastasyAvaraNaM manaHparyAyajJAnAvaraNam , idamapi dezAdhAti / samastAvaraNakSayAvirbhUtamAtmaprakAzatattvam sakaladravyaparyAyagrAhikevalajJAnam. tasyAvaraNaM-kevalajJAnAvaraNam , etacca sarvaghAtibhavatIti bhAvaH // 6 // mUlasUtram - "daMsaNAvaraNijjaM navavihaM cakkhumAi bheyao-" // 7 // chAyA-"darzanAvaraNIyaM navavidha cakSurAdimedataH // 7 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre jJAnAvaraNakarma mUlaprakRtibandhasya paJcottaraprakRtayo matijJAnAvaraNAdirUpAH pratipAditAH, samprati-darzanAvaraNakarmamUlaprakRtibandhasya 'nava' uttaraprakRtIH pratipAdayitumAha darzanAvaraNIyaM navavidhaM bhavati cakSurAdibhedataH cakSu-racakSu-ravadhikevaladarzanAvaraNAni4 nidrA nidrAnidrA-pracalA-pracalApracalA-styAnaddhayazca nava-bhedA santi tathAca-cakSurderzanAvaraNam-1 acakSurdanAvaraNam-2, avadhidarzanAvaraNam-3, kevaladarzanAvaraNam-4, nidrA-5, nidrAnidrA-6, pracalA-7, pracalApracalA-8, styAnarddhizca-9 ityevaM darzanAvaraNaM navavidhaM bodhyam ||7|| tattvArthaniyukti:-pUrvasUtre matijJAnAvaraNAdirUpAH paJcottaraprakratayaH pratipAditAH samprati-darzanAvaraNasya bhedAn vivakSurAha-'daMsaNAvaraNijjaM' ityAdi darzanAvaraNIyaM navavidhaM bhavati Age pIche bhUta-bhaviSyat kAla ke pudgaloM ko sAmAnya aura vizeSa rUpa se jAnatA hai vaha manaH paryAya jJAna kahalAtA hai; isa jJAna ko DhaMkane vAlA karma manaH paryayajJAnAvaraNa kahalAtA hai| yaha karma bhI dezaghAti hai / jo jJAna samasta AvaraNoM ke kSaya se utpanna hotA hai aura samasta dravyoM aura paryAyoM ko jAnatA hai, vaha kevala jJAna kahalAtA hai use AvRta karane vAlA karma jJAnAvaraNa hai / kevala jJAnAvaraNa karma sarvaghAtI hai // 6 // mUlasUtrArtha--'dasaNAvaraNijjaM navavihaM' ityAdi sUtra 7 darzanAvaraNIya karma nau prakAra kA hotA hai cakSurdarzanAvaraNIyaAdi bhedase ||suu0 7 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jJAnAvaraNakarma rUpa mUla prakRtibandha kI matijJAnAvaraNa Adi pA~ca uttaraprakRtiyA~ batalAi gaI haiN| aba darzanAvaraNa karma rUpa mUlaprakRtibandha kI nau uttaraprakRtiyA~ kahate haiM-cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana ke cAra AvaraNa tathA nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalApracalA aura styAnarddhi, yaha darzanAvaraNa karma kI nau uttara prakRtiyA~ haiM / isa prakAra darzanAvaraNa karma nau prakAra kA hai- (1 cakSudarzanAvaraNa (2) acakSu darzanAvaraNa (3) avadhidarzanAvaraNa (4) kevaladarzanAvaraNa (5) nidrA (6) nidrAnidrA 7 pracalA 8 pracalApracalA aura 9 styAnarddhi // 7 // tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM jJAnAvaraNakarma kI matijJAnAvaraNa Adi pA~ca prakRtiyoM kA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 7 darzanAvaraNasya bhedanirUpaNam 369 darzanAvaraNarUpadvitIyaM karma mUlaprakRtibandhasyottaraprakRtibhedA nava bhavanti tathAhi cakSurdarzanAvaraNam acakSurdarzanAvaraNam-2, avadhidarzanAvaraNam-3, kevaladarzanAvaraNam-4, nidrA-5 nidrAnidrA-6, pracalA-7, pracalApracalA 8, styAnarddhi-9, zceti / / tatra-sukhapratibodhalakSaNaH svApo nidrA, nidrA nidrAca-duHkhapratibodhasvarUpA, / UrdhvazayanalakSaNAtiSTacchayanarUpA pracalA, caGkramaNena calanaM pracalApracalA styAnarddhiH styAnaM stimitaM tasya RddhiH styaanHi,stbdhtaa'tishyH| tathAca-darzanAvaraNabhedAzcakSurdarzanAvaraNAdayo nidrAdayazceti nava bhavanti / tatra caSTe pazyatyanenA''tmeti cakSuH darzanArthakacakSiG-dhAtoHcikSeH zicca itisic sarvANyevendriyANi sAmAnya-vizeSabodhasvabhAvasyAtmanaH karaNarUpANi dvArANi santi tad dvArakaJca cakSurdarzanaM sAmAnyamAtropalambhanAtmaka mAtmapariNatirUpaM bodhyam tallabdhi-ghAtica cakSurdarzanAvaraNaM bhavati cakSurbhinnendriyamana viSayamaviziSTamacakSurdarzanamAtmapariNatirUpaM bodhyam, tallabdhighAticA-'cakSurdanAvaraNaM bhavati / ___ avadhAvapi prathamasampAte sAmAnyamAtropalabhbhanAtmakamAtmapariNatirUpamavadhidarzanam / kevaladarzanaJca sAmAnyopabhogarUpaM bhavati / etaduttarAvaraNamavadhidarzanAvaraNam--kevaladarzanAvaraNaJcA'vanirUpaNa kiyA gayA, yahA~ darzanAvaraNa ke nau bheda kahe jAte haiM-darzanAvaraNa nAmaka jo karma kI dUsarI mUla prakRti hai, usake nau bheda haiM / ve yoM haiM 1 cakSudarzanAvaraNa 2 acakSudarzanAvaraNa 3 avadhidarzanAvaraNa 4 kevaladarzanAvaraNa 5 nidrA 6 nidrAnidrA 7 pracalA 8 pracalApracalA aura 9 styAnarddhi / jo nIMda saralatA se TUTa jAe vaha nidrA kahalAtI hai nidrArUpa anubhava karane yogya-ko nidrA kahate haiM / jo nIMda kaThinAI se TUTe vaha gAr3hI nIMda nidrAnidrA hai / khar3e-khar3e yA baiThe-baiThe Ane vAlI nidrA pracalA hai, jisa nidrA meM, socA huA kArya kara DAlA jAtA hai, vaha styAnarddhi nidrA kahalAtI hai / isa prakAra pA~ca nidrAe~ aura cAra cakSudarzanAvaraNa Adi milakara darzanA varaNa ke nau bheda hote haiN| jisake dvArA AtmA dekhatA hai, use cakSu kahate haiM ! sabhI indriyA~ sAmAnya-vizeSa bodhasvarUpa AtmA ke lie kAraNa haiM-rUpAdi ko grahaNa karane ke dvAra hai / cakSu rUpa dvAra se hone vAlA darzana arthAt sAmAnya bodha cakSudarzana kahalAtA hai vaha AtmA kI hI eka viziSTa pariNati hai| cakSudarzanAvaraNa cakSudarzana labdhi kA ghAtaka hotA hai| cakSu ke atirikta zeSa indriyoM se tathA mana se hone vAlA sAmAnya bodha acakSudarzana hai| vaha bhI AtmA kI hI pariNati hai / usakI labdhi kA ghAta karane vAlA acakSudarzanAbaraNa kahalAtA hai| ___ avadhijJAna ke upayoga se pahale jo sAmAnya jJAna hotA hai vaha avadhidarzana hai / yaha bhI AtmA kI pariNati hai / isakA ghAta karane vAlA karma abadhidarzanAvaraNa kahalAtA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 __ tattvAryasUtre gantavyam / iti navavidhaM darzanAvaraNarUpadvitIyamUlaprakRtikarmaNa uttaraprakRtikarmA'vaseyam // 7 // mlasUtram-"veyaNijjaM duvihaM saayaasaaybheyo-"||8|| chAyA -- "vedanIyaM dvividhaM zAtA'zAtamedataH-" // 8 // tanvArthadIpikA--pUrvasUtre dvitIyasya darzanAvaraNarUpamUlaprakRtikarmaNo navavidhamuttaraprakRtikarmaprarUpitam samprati vedanIyatvena prasiddhasya tRtIyasya mUlaprakRtikarmaNo dvividhamuttaraprakRtikarmaprarUpayitumAha "veyaNijjaM duvihaM,sAyAsAyabheyao-" iti. / vedanIyaM tAvat mUlaprakRtikarma uttaraprakRtikarmatvena dvividhaM prajJaptam , zAtAzAtabhedataH, zAtAvedanIyam-azAtAvedanIyaJceti // 8 // tattvArthaniyukti:--pUrvasUtre darzanAvaraNarUpamUlaprakRtikarmaNo dvitIyasya navavidhamuttaraprakRtikarma prarUpitam, samprati-vedanIyatvena prasiddhatRtIyamUlaprakRtikarmaNo dvaividhyamuttaraprakRtikarma prarUpayitumAha-veyaNijjaM duvihaM,sAyAsAyabheyao--" iti. / vedanIyaM khalu tRtIyaM mUlaprakRtikarma-uttaraprakRtitvena dvividhaM prajJaptam, zAtazAtabhedataH savedham-asavedyaJcetyevaM vedanIyamUlaprakRteruttaraprakRtidvayaM bhavati. / tathA ca yadudayAdupabhoktuH karturAtmano manuSya-devAdijanmasu-audArikAdizarIramanodvAreNA'bhimatamiSTaM sukhapariNatirUpam AgantukavividhamanojJadravya-kSetra-kAla-bhAvasambandhavazAt prAptaparipAkAvastham anekabhedaM bhavati tatsadvedanIyamavagantavyam / tadeva sadvedya-zAtAvedanIyaJcetyucyate, tadviparItam-asadvedanIyam-asadvedyam-azAtAveda kevaladarzana bhI sAmAnya upayoga hai, ise AvRta karane vAlA karma kevaladarzanAvaraNa kahalAtA hai / dUsarI mUla karmaprakRti kI yaha nau uttaraprakRtiyAM haiM // 7 // sUtrArtha-"veyaNijja duvihaM' ityAdi // 8 // " vedanIya karma do prakAra kA hai-sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya // 8 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM dvitIya mUla karmaprakRti darzanAvaraNa kI nau uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai, aba tIsarI mUlaprakRti vedanIya ke bhedoM kA kathana karate haiM vedanIya nAmaka tIsarI mUla karmaprakRti ke do bheda haiM-sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya // 8 // tattvArthaniyukti--pichale sUtrameM darzanAvaraNa karma kI uttaraprakRtiyoM kA kathana kiyA hai, aba vedanIyakarma kI uttara prakRtiyoM kA pratipAdana karate haiM __ vedanIyakarma kI uttaraprakRtiyA~ do haiM sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya / jisake udaya se AtmA ko manuSya aura deva Adi janmoM meM audArika Adi zarIra tathA mana ke dvArA, Agantuka vividha manorama dravya-kSetra-kAla-bhAva aura bhava ke sambandha se aneka prakAra ke sukha kA anubhava hotA hai, vaha sAtAvedanIya kahalAtA hai / use sAtAvedanIya yA sadedya bhI kahate haiM / isase jo viparIta ho vaha asAtAvedanIya, asadvedya yA azAtAvedanIya kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 3 sa. 9 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 371 nIyaJcocyate / evaJca-Atmano'bhimataviSayatvam saveMdanIyatvam / Atmano'nabhimataviSayatvaJcAssadvedanIyatvamavagantavyam // 8 // mUlasUtram--"mohaNijja aTThAvIsavihaM dasaNacarittAdibheyao--" // 9 // chAyA--"mohanIyam-aSTAviMzatividhaM darzanacAritrAdibhedataH-" // 9 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre vedanIyAkhyasya tRtIyamUlaprakRtikarmaNo dvaividhyenottaraprakRtikarmaprarUpitam , samprati--mohanIyasya caturthamUlaprakRtikarmaNo'STAvidhamuttarakarma prarUpayati "mohaNijja-" ityAdi / tathAca-mohaniyaM karma dvividham, darzanamohanIyam-1 caaritrmohniiynyc-2| tatra-darzanamohanIyaM trividham, mithyAtvamohanIyam-1 samyaktvamohanIyam-2 samyagmi dhyAtva mizramohanIyaJca-3 / cAritramohanIyantu-kaSAyamohanIya-1 nokaSAyamohanIya-2 bhedena dvividham / tatra-kaSAyamohanIyaM SoDazavidham , krodha-mAna-mAyA-lobhacatuSTayasya kaSAyamohanIyasya pratyekam anantAnubandhyapratyAkhyAnakaSAyapratyAkhyAnakaSAya-saMjvalanakaSAyabhedena cAturvidhyAt SoDazabhedA bhvnti| nokaSAyamohanIyaM khalu navavidhaM bhavati, hAsya-ratya-rati-zoka-bhaya-jugupsA-puruSavedastrIveda-napuMsakavedabhedAt ityevaM rItyA darzanamohanIyasya -uparyuktatraividhyena saha cAritramohanIyasya SoDazakaSAyamohanIya, navanokaSAyamohanIyabhedaiH paJcaviMzatibhedAnAM sammelanenA--'STAviMzatividhaM mohanIyamUlaprakRtikarmaNa uttaraprakRtikarmasampadyate -iti bhAvaH // 9 // jisa karma ke udaya se aniSTa sAmagrI prApta hone para asAtA-duHkha rUpa anubhUti ho, vaha asadvedya karma hai // 8 // sUtrArtha--"mohaNijja aTThAbIsavihaM' ityAdi // 9 // darzanamohanIya aura cAritramohanIya Adi ke bheda se mohanIya karma aThAIsa prakAra kA hai||9|| tattvArthadIpikA-pichale sUtra meM vedanIya nAmaka mUla karmaprakRti kI do uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA; aba mohanIya nAmaka cauthI mUla karmaprakRti kI aThAIsa uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa karate haiM-mohanIya karma do prakAra kA hai-darzamohanIya aura cAritramohanIya / inameM se darzanamohanIya karma tIna prakAra kA hai-2 mithyAtvamohanIya 2 samyaktvamohanIya aura 3 samyag mithyAtvamohanIya arthAt mizramohanIya / cAritramohanIya do prakAra kA hai-kaSAyamohanIya aura nokaSAyamohanIya / inameM se kaSAyamohanIya ke solaha bheda haiM krodha, mAna, mAyA, aura lobha, yaha cAroM kaSAya anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna Ara saMjvalana ke bheda se cAracAra prakAra ke hone ke kAraNa solaha prakAra ke ho jAte haiN| nokaSAyamohanIya ke nau bheda haiM- 1 hAsya 2 rati 3 arati 4 zoka 5 bhaya 6 jugupsA 7 puruSaveda 8 strIveda aura 9 napuMsaka veda / isa prakAra darzanamohanIya ke, tIna bhedoM ke sAtha cAritramohanIya ke solaha, kaSAyamohanIya ora nau no kaSAyamohanIya ke pacIsa bhedoM ko sammilita karane se mohanIya nAmaka mUla prakRti kI aThAIsa uttaraprakRtiyA~ ho jAtI haiM // 9 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 tattvArthasUtre tattvArthaniyukti:--pUrvasUtre vedanIyAkhyatRtIyamUlaprakRtikarmaNo dvaividhyenottaraprakRtikarmaprarUpitam sampratihi-caturthasya mohanIyamUlaprakRtikarmaNo'STAviMzatividhamuttarakarmaprarUpayitumAha"mohaNijjaM aTThAvIsavihaM daMsaNacArittAibheyao-" iti / mohanIyaM khalu mUlaprakRtikarma, uttaraprakRtitvenA'STAviMzatividhaM prajJaptam, darzanacAritrAdibhedataH / / mithyAtvamohanIya-samyaktvamohanIya-samyagamithyAtvamohanIyarUpatrividhadarzanamohanIyA'nantA 'nubandhyapratyAkhyAna-pratyAkhyAna-saMjvalanakaSAyarUpabhedacatuSTayA'vacchinnapratyekakrodha-mAna-mAyAlobhacatuSTayabhedAvacchinnaSoDazakaSAya-hAsyaratyaratizokabhayajugupsAstrIvedanapuMsakavedabhedAvacchinnanavanokaSAyarUpapaJcaviMzatibhedAvacchinnacAritramohanIyabhedAt tatra tattvArthazraddhAnalakSaNaM samyaktvaM tadrUpaM mohanIyam samyaktvamohanIyam tad viparItam atattvArthazraddhAnaM tattvArthAzraddhAnaM vA mithyAtvam, tadrUpaM mohanIyaM mithyAtvamohanIyam-tadubhayaM samyag mithyAtatvazraddhAnalakSaNaM ca samyag mithyAtvam, tadrUpaM mohanIyaM samyaga mithyAtvamohanIyam ityevaM tAvat trividhaM darzanamohanIyasyottaraprakRtikarma bodhyam tattvArthazraddhAnaM darzanaM tanmohanAd darzanamohanIyamucyate prANAtipAtAdirUpaprANivadhAdito viratirUpaM cAritram-tanmohanAt mUrchArUpAt ; cAritramohanIyaM karma vyapadizyate tatra darzanamohanIyasyoktatraividhyaM vartate teSAM trayANAmapi bandho bhavati tathA coktm-|| tattvArthaniyukti- pUrvasUtra meM vedanIya nAmaka mUlakarmaprakRti kI do uttara prakRtiyA~ batalAI jA cukI haiM; aba cauthI mohanIya mUlaprakRti kI aThAIsa uttaraprakRtiyoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-mohanIya nAmaka mUlaprakRti darzanamohanIya aura cAritramohanIya Adi ke bheda se aThAIsa prakAra kI hai| __ tIna prakAra kA darzana mohanIya-mithyAtvamohanIya, samyaktva mohanIya aura nizra mohanIya, anantAnubandhI apratyAkhyAna pratyAkhyAna aura saMjvalana ke krodha, mAna, mAyA, lobha, yoM solaha kaSAya mohanIha tathA nau no kaSAya mohanIya arthAt hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strI veda, puruSaveda aura napuMsakaveda, yaha saba milakara mohanIya karma kI aTThAIsa uttara prakRtiyA~ haiN| tattvArtha ke viSaya meM samyak zraddhAna na ho-viparIta zraddhAna honA mithyAtva kahalAtA hai / jisa karma ke udaya se mithyAtva kI utpatti hotI hai, vahamithyAtvamohanIya karma kahalAtA hai / jisake udaya se samyaktva kA ghAta to na ho kintu vaha dUSita banA rahe, vaha samyaktva mohanIya karma kahalAtA hai| jisake udaya se samyaktva aura mithyAtva rUpa milA julA pariNAma utpanna ho, vaha samyaga-mithyAtva yA mizramohanIya kahalAtA hai / yaha tIna darzanamohanIya kI uttara prakRttiyA~ haiN| prANAtipAta arthAt prANivirAdhanA Adi kI nivRtti ko cAritra kahate haiM / use jo mohitamUrchita karade arthAt jo cAritra pariNAma ko jAgRta na hone de, vaha cAritramohanIya karma kahalAtA hai| yadyapi darzanamohanIya karma ke tIna bheda haiM, aura tInoM meM bandha hotA hai| kahA bhI hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU09 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 373 mithyAtvasya hyudaye jIvo viparItadarzano bhavati / na ca tasmai saddharmaH svadeta pittodaye ghRtavat // 1 // iti, uktarItyA ca mithyAtvazuddhau granthibhedAnantaraM samyaktvAvAptirmavati, tadanantaraJca "samyaktvaguNena tato vizodhayati karma tacca mithyAtvam / yadvacchakRtprabhRtibhiH zodhyante kodravAmadanAH // 1 // yat sarvathA tatra vizuddhaM tadbhavati samyaktvam / mizraMtu daravizuddhaM bhavatyazuddhaM ca mithyAtvam // 2 // iti, madanakodravA stu vyavasthA bhavanti avizuddha vizuddha-daravizuddhAH tasmAdatra tadRSTAntaH mithyAtva-samyag mithyAtveSu mithyAtvodayAcca tattvArthAzraddhA bhavati viparItadRSTitvAt / tathAcoktam // nanu kodravAn madanakAn bhuktvA nAtmavazanAM naro yAti / zuddhAdI (zuddhabhakSI) na ca muhyati mizraguNa-zcApi mizrAd vA // 1 // iti, sa khalu mithyAtvavAn mithyAtvodayAnuguNapariNAmavartitvena pItamadyahRtpUrabhakSaNapittodayAd vyAkSiptendriyakaraNapuruSavadayathAsthitArtharucivighAtakAriNA mithyAtvena viparItameva pratipadyate, uktaJca mithyAtva kA udaya hone para jIva kI dRSTi (ruci, pratIti, zraddhA) viparIta ho jAtI hai / use samIcina dharma rucatA nahIM, jaise pitta kA prakopa hone para ghRta bhI kaTuka lagane lagatA hai // 1 // mithyAtva kI zuddhi hone para graMthibheda ko pazcAt samyaktva kI prApti hotI hai / tadanantarajIva apane samyaktva guNa ke dvArA mithyAtva karma kA vizodhana karatA hai, jaise mAdaka kodravoM ko chAcha Adi se zodhita kiyA jAtA haiM / zodhana karane para jo karma vizuddha ho jAtA hai, vaha samyaktva mohanIya karma kahalAtA hai / jo arddha zuddha hotA hai arthAt kucha zuddha aura kucha azuddha hotA hai vaha mizra kahalAtA hai aura jo pUri taraha azuddha rahatA hai vaha mithyAtva karma kahalAtA hai // 1-2 // madanakodrava kI tIna avasthAeM hotI hai-avizuddha, vizuddha aura ardhavizuddha / isa kAraNa yahA~ usakA dRSTAnta diyA gayA hai| mithyAtva, samyaktvamoha aura mizramoha meM se mithyAtva ke udaya se tattvArtha meM azraddhA hotI hai kyoMki mithyAtva ke udaya se jIva viparIta dRSTi vAlA ho jAtA hai| kahA bhI hai___ madana-kodravoM ko khAkara manuSya apane vaza meM nahIM rahatA hai / zuddha kiye hue kodravoM ko khAne vAlA mohita-mUr3ha nahIM hotA aura arddha zuddha kodravoM ko khAne vAlA arddha mUrchita hotA hai jaise madirApAna karane se athavA dhatUre ke bhakSaNa se yA pitta ke prakopa se jisakI indriyA~ vikSipta ho jAtI haiM, aisA puruSa vAstavikatA-avAstavikatA kA viveka nahIM kara pAtA, isI prakAra mithyAdRSTi jIva samIcIna tattvaruci kA vidhAna karane vAle mithyAtva ke udaya se viparIta hI zraddhA karatA hai / kahA bhI hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 tattvArthasUtre micchtttimirpcchaaiyditttthiiraagdossNjuttaa| dhammaM jiNapaNNattaM bhavvAvi narA naroyaMti // 1 // micchAdiThIjIvo uvaiSTuM pavayaNaM na saddahai / saddahai asambhAvaM uvaTa vA aNuvai8 // 2 // payamakkharaM ca ikkaMpi jo na roei suttaniddiSTuM / sesaM royaMto vi hu micchAdichImuNeyavvo // 3 // iti, mithyAtvatimirapracchAditadRSTayo rAgadveSasaMyuktAH / / dharma jinaprajJaptaM bhavyA api narA na rocante // 1 // mithyAdRSTiIvaupadiSTaM pravacanaM na zraddhadhAti / zraddadhAtyasadbhAvamupadiSTaM vA'nupadiSTam // 2 // padamakSaraM caikamapi yo na rocate sUtranirdiSTam / zeSaM rocamAno'pi khalu mithyAdRSTiAtavyaH // 3 // iti kinycoktnyc-|| taM micchattaM jamasadahaNaM taccANa jANa bhAvANaM / saMsaiyamabhiggahiyaM aNabhiggahiyaM ca tivihaM ca // 1 // iti / tanmithyAtvaM yada azraddhAnaM tathyAnAM jAnIhi bhAvAnAm / sAMzayikamAbhigrahikamAnAbhigrahikaJca trividhaJca // iti / jinakI dRSTi mithyAtva rUpI andhakAra se AcchAdita ho gaI hai, jo rAga aura dveSa se yukta haiM, aise jIva bhavya hone para bhI jinendraprarUpita dharma para ruci nahIM karate // 1 // mithyAdRSTi jIva upadiSTa pravacana para to zraddhA karatA nahIM, kintu upadiSTa yA anupadiSTa asadbhAva para arthAt viparIta tattva para zraddhA karatA hai // 2 // ___ jo jIva sUtra-Agama meM kathita eka bhI pada yA eka bhI akSara para aruci (azraddhA) karatA haiM, vaha zeSa samagra Agama para zraddhA karatA ho to bhI use mithyAdRSTi hI samajhanA cAhie // 3 // tattvArthazraddhAna rUpa AtmA kA pariNAma samyaktva kahalAtA hai| samyaktva pA~ca prakAra kA hai-(1) aupazamika (2) sAsvAdana (3) vedaka (4) kSAyokazamika aura (5) kSAyika / anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha aura darzana mohanIya kI tIna, yo sAtoM prakRtiyoM kA upazama hone para aupazamika samyaktva utpanna hotA hai yaha samyaktva antarmuhUrta mAtra hI rahatA hai| tatpazcAt anantAnubandho kaSAya kA udaya ho jAtA hai aura anantAnubandhI kaSAya ke udaya se samyaktva kA nizcaya hI ghAta ho jAtA hai / kahA bhI hai __ agara saMyojanA kA arthAt anantAnubaMdhI kaSAya kA udaya rahatA to sAsvAdana samyaktva ho jAtA hai aura yadi usakA abhAva hotA hai to nirdoSa samyaktva prApta hotA hai // 1 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU0 9 mohanIya karmaNa uttarakarmanirUpaNam 375 samyaktvavedanIyaM tAvat zuddhapudgalapratyayaAtmanastattvArthazradhAnapariNAmaH, sa caupazamikasAsvA dana-vedaka- kSAyopazamika - kSAyikabhedena; paJcavidhaH, tatra darzanamohasaptake upazAnte sati aupazAmikaM bhavati, sadaiva samyaktvamantarmuhUrta kAlAvacchinnaM bodhyam, upazamasamyagdarzanakAle saMyojanAH SaNNAmAvalikAnAmante kasyacidubhayabhAvaM gacchanti; anantAnubandhibhirUpazamasamyaktvaM nityameva viha nyate, uktaJca "saMyojanodayazcet syAtsAsvAdanasamyaktvam / tasya vizuddhayatastadabhAvAt samyaktvamanavadyam " // 1 // kSAyopazamikasamyaktvapudgalacaramagrAsAnubhavakAle vedakasamyaktvaM bhavati udita midhyAtvapudga lakSaye anudita mithyAtvopazame ca kSAyopazamikaM samyaktvaM bhavati, kSAyikaM samyakvaM punarniravazeSadarzanamohakSaye sati saMjAyate, na nu - vizuddhapudgalakSaye tattvArthazraddhAnalakSaNasya pariNAmasyAbhAvo bhavati / tathAcoktam -- "prakSINe tarhi samyaktve samyagdRSTiH kathaM matA ? kSayo dravyasya tatreSTaH pariNAmasya na kSaya:-,, // 1 // iti, samyag mithyAtvaveda nIyantu - prathamataH samyaktvamutpAdayan karaNatrayaM vidhAyo - pazamasamyaktvamAsAdayati / tadanantaram mithyAtvadalikaM tripuJjItvena zuddhamizrAzuddhatvena pariNamati / taduktamsamyakttvaguNena tato vizodhayati karma tacca mithyAtvam- / yadvacchakRtprabhRtibhiH zodhyante kodravA madanAH // 11 // iti, ityevaM tAvat trividhaM darzanamohIya karmottara prakRtibandhaM pratipAdya, samprati- pazcaviMzatividham cAritramohanIya karmottaraprakRtibandhaM pratipAdayati / kSAyopazamika samyaktva ke antima pudgaloM kA anubhava karane ke kAla meM vedaka samyaktva hotA hai| udaya meM na Aye midhyAtva ke pudgaloMkA kSaya, aura udaya meM na Aye mithyAtva kA upazama hone para kSAyopazamika samyaktva hotA hai / sampUrNa darzanamohanIya kA kSaya hone para kSAyika samyaktva kI prApti hotI hai| aisA nahIM hai ki vizuddha pugaloM kA kSaya hone para tatvArthazraddhA rUpa pariNAma kA abhAva ho jaae| kahA bhI hai samyaktva mohanIya ko pudgagaloM ke kSaya ho jAne para samyag dRSTi kaise mAnI gaI hai ? isa kA uttara yaha hai ki vahA~ dravya kA kSaya mAnA gayA hai, pariNAma kA kSaya nahIM // 1 // samyag - mithyAtva vedanIya pahale samyaktva ko utpanna karatA huA, tIna karaNa kara ke, upazama samyaktva ko prApta karatA hai / tadanantara mithyAtva ke dalika ko zuddha, mizra aura azuddha, isa prakAra tIna puMja ke rUpa meM pariNata karatA hai / kahA bhI hai tatpazcAt samyaktvaguNa ke dvArA mithyA karma kA usI prakAra vizodhana karatA hai jaise chAcha Adi se madana kodrava zuddha kiye jAte haiM // 1 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 tattvArthasUtre cAritramohanIyaM karma dvividhaM prajJaptam, kaSAyamohanIyaM nokaSAyamohanIyam / tatra-kaSAyavedanIyaM SoDazavidham tadyathA-krodha, mAna, mAyA, lobhakaSAyANAM caturNA pratyekam anantAnubandhyapratyAkhyAnakaSAya-pratyAkhyAna-kaSAya-saMjvalanakaSAyacatuSTayabhedena SoDazabhedA avaseyAH / tatrA-'nantaH saMsAro nAraka-tiryaG-manuSya-devarUpacaturgati janma-jarA-maraNalakSaNastadanubandhAdanantAnubandhinaH saMyojanAzca krodha-mAna-mAyA-lobhaH santi / tatrA-'prItilakSaNaH krodhaH -1garvalakSaNo mAnaH -2zAThyalakSaNA mAyA -3gArthyalakSaNo lobhaH -4 uktaJca --- "saMyojayanti yannaramanantasaMkhyeyairbhavaiH kssaayaaste-| saMyojanatAnantA'nubandhitA vA 'pyatasteSAm- // 11 // iti, anantAnubandhinAM khalu girirAjizailastambhadhanavaMzamUlakRmilAkSArAgA udAharaNAni / evam-apratyA isa prakAra darzanamohanIya karma kI tIna uttaraprakRtiyoM kA pratipAdana karake aba pacIsa prakAra ke cAritramohanIya karma kI uttaraprakRti rUpa bandha kA pratipAdana karate haiM, cAritramohanIya karma do prakAra kA hai-kaSAyamohanIya aura nokaSAyamohanIya / kaSAyamohanI ke solaha bheda hai; yathA-krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAroM kaSAyoM ke anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ke bheda se 444=16-solaha bheda hote haiN| nAraka, tiyeca, manuSya aura deva rUpa caturgati tathA janma, jarA, maraNa rUpa ananta saMsAra kA anubandha karane vAlA kaSAya anantAnu baMdhI kahalAtA hai / krodha, mAna, mAyA aura lobha, isake cAra bheda hote haiN| inameM se krodha kA lakSaNa aprIti hai, mAna kA lakSaNa garva hai, mAyA kA lakSaNa zaThatA (kapaTatA) hai aura lobha kA lakSaNa gRddhiAsakti hai / kahA bhI hai| jo kaSAya jIva ko ananta bhavoM se saMyojita karatA hai use anantAnubaMdhI yA saMyojanA kaSAya kahate hai // 2 // anantAnubaMdhI kaSAyoM ke giri rAjI (parvata meM par3I huI darAra) zaila staMbha (parvata) vAMsa kI jar3a aura kiramicI raMga, ye cAra udAharaNa haiM tAtparya yaha hai ki jaise parvata kI darAra kabhI miTatI nahIM hai, usI prakAra jo krodha jIvana paryanta kabhI na miTe use anantAnubaMdhI krodha samajhanA caahie| jaise patthara kabhI namatA nahIM usI prakAra jo mAna jIvana paryanta dUra na ho, vaha anantAnubaMdhI mAna hai / jaise vAMsa kI jar3a meM atyanta vakratA hotI hai, usI prakAra kI vakratA anantAnubaMdhI mAyA meM hotI hai / jaise vastra meM lagA huA kiramicI raMga anta taka chUTatA nahIM hai , usI prakAra jo lobha jIvana ke anta taka na chUTe vaha anantAnubaMdhI lobha khlaataahai| arthAt anantAnubaMdhI krodha kA svabhAva patthara bhI lakIra=1mAna kA svabhAva vajra kA stambha mAyA kA svabhAva vAMsa kI jar3a lobha kA svabhAva kRmija raMga ke samAna hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 3 sU. 9 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 377 khyAnakaSAyastAvatakrodhAdicatuSTayabhedena caturvidho vyapadizyate / tatra-dvivighaM tAvat pratyAkhyAnaM bhavati, dezaviratirUpaM sarvaviratirUpaJca / tatra-dezaviratilakSaNamalpaM pratyAkhyAnam apratyAkhyAnamucyate tadAvaraNakaSAyo-'pratyAkhyAnA'varaNakaSAyo vyapadizyate / yaH khalu kaSAyaH svalpapratyAkhyAnamAvRNoti sarvaviratilakSaNamapi pratyAkhyAnamAvRNotyeveti na kimapi citramasti / uktaJca AvRNvanti pratyAkhyAnaM svalpamapi yena jIvasya / tenA'pratyAkhyAnAvaraNAste nirvizeSoktyA- // 1 // iti, eSAM kaSAyANAmudaye sati samyaktvalAbhaH sarvadezaviratilakSaNaM pratyAkhyAnaM na sambhavati, / sarvaviratilakSaNapratyAkhyAnasyA''varaNakaSAyaH-pratyAkhyAnakaSAya ucyate "sarvAn prANino yAvajjIvanaM na hanmi-" ityAdipratyAkhyAnaM sthagayantIti ye kaSAyAste pratyAkhyAnAvaraNakaSAyA ucyante / tathAcoktam - "sarvapratyAkhyAnaM yenAvRNvanti tdbhilpto'pi-| tena pratyAkhyAnA''varaNAste nirvizeSottayA- // 1 // iti, saMjvalanakaSAyAH khalu samastapApasthAnaviratizAlinamapi yatiM duHsahapariSahasaMpAte sati yugapat saMjvalayantIti saMjvalanAH / tathAcoktam apratyAkhyAta kaSAya bhI krodha Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai / pratyAkhyAta do prakAra kA hotA hai-dezabirati rUpa aura sarvaviratirUpa / inameM se deza virati pratyAkhyAna alpa hone ke kAraNa apratyAkhyAta kahalAtA hai| usako AvRta karane vAlA arthAt utpanna na hone dene vAlA kaSAya apratyAkhyAnAvaraNa kahalAtA hai| jo kaSAya svalpa pratyAkhyAna bhI nahIM hone detA vaha sarvaviratipratyAkhyAna ko bhI rokatA hai, isameM koI Azcarya kI bAta nahIM hai| kahA bhI hai-- 'jo kaSAya jIva ke svalpa (ekadezIya) pratyAkhyAna ko bhI rokate haiM, ve sAmAnyatayA apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahalAtA haiM // 1 // ina apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM ke udaya hone para samyaktva kI prApti hone para bhI sarvavirati yA dezavirati pratyAkhyAna nahIM hotA / jo kaSAya sarvavirati pratyAkhyAna kA AvaraNa karatA hai arthAt sarvavirati caritra nahIM hone detA, vaha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahalAtA hai / maiM kisI bhI prANI ko jIvanaparyanta mana, vacana, kAya aura kRta, kArita anumodanA se ghAta nahIM karU~gA' ityAdi prakAra kA pratyAkhyAna sarvavirati pratyAkhyAna kahalAtA hai / isako jo utpanna na hone de, vaha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| kahA hai jisameM kaSAya ke udaya se jIva cAhatA huA bhI sarvavirati pratyAkhyAna nahIM kara pAtA, vaha sAmAnya rUpa se pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahalAtA hai // 1 // saMjvalana kaSAya samasta pApasthAnakoM se virata sarvavirati se sampanna sAdhu ko bhI dussaha 48 zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 tatvArthasUtre "saMjvalayanti yatiM yat saMvignaM sarvapApaviratamapi / tasmAt saMjvalanA ityaprazamakarA nirucyante // 1 // iti, saMjvalanAzca te kaSAyAH saMjvalanakaSAyAH tathAcaikaikasyA'pratyAkhyAna-pratyAkhyAna saMjvalanakaSAyasya krodhAdayazcatvAro bhedA iti dvAdazabhedAH saMjAtAH pUrvoktAH, anantAnubandhinazca catvAraH krodhamAna- mAyA lobhA iti kaSAyamohanIyasya SoDazabhedAH bhavanti / tatrA - spratyAkhyAnakaSAyakrodhamAna-mAyA-lobhodAharaNAni bhUrAjya-sthi meSazRGga - kardamarAgAH, 1 pratyAkhyAnakaSAyakrodhamAnAdeH reNurAji-kASTha- gomUtramArga - khaJjanarAgA udAharaNAni / saMjvalanakaSAyakrodhAderudAharaNAni jalarAji - tRNazalAkAvalekhanikA haridrArAgAH bhavanti iti SoDazavidhaM kaSAyavedanIyaM prarUpitam / samprati-navavidhaM nokaSAyavedanIyaM pratipAdapati, hAsyaM ratiH, aratiH - zokaH, bhayaM - jugupsAparISaha ke upasthita hone para ekadama saMjvalita ( kaSAyAviSTa) kara dete haiM / isa kAraNa unheM saMjvalana kaSAya kahate haiM / kahA bhI hai jo kaSAya saMsAra se virakta aura samasta pApoM se rahita sAdhu ko bhI saMjvalita kara dete haiM, arthAt muni-avasthA meM bhI jinakI sattA rahatI hai, unheM saMjvalana kaSAya kahate haiM / saMjvalana rUpa kaSAyoM ko saMjvalana kaSAya kahate haiM / isa prakAra apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana kaSAya ke krodha Adi cAra-cAra bheda hone se bAraha bheda ho jAte haiM / inameM anantAnubandhI ke pUrvokta cAra bheda sammilita kara dene para kaSAya mohanIya ke solaha bheda hote haiM / apratyAkhyAna krodha mAna, mAyA aura lobha ke udAharaNa ye haiM- krodha kA svabhAva tAlAba ke tarar3a, (1) mAna kA svabhAva asthi (haDDI) kA stambha ( 2 ) mAyA kA svabhAva meSa zRGga (meDhekA sIMga) aura lobhakA svabhAva kardama rAga / arthAt apratyAkhyAna krodha kA svamAva tAlAbakI tar3a (darAra) mAna kA svabhAva haDDI kA stambha, mAyAkA svabhAva meSa- meMDhA- kA sIMga, lobha kA svabhAva kardama rAga ke samAna hotA hai / pratyAkhyAna kaSAya ke krodha mAnAdi ke udAhAraNa hai - krodha kA svabhAva bAlU meM khIMcI huI lakIra, mAna kA svabhAva kASTa kA stambha, mAyAkA svabhAva calate baila ke mUtra, lobha kA svabhAva khaMjana ke samAna hotA hai / saMjvalana krodha jalameM khIMcI huI rekhA, mAna kA svabhAva tRNa kA stambha, mAyA kA svabhAva avalekhanikA vAMsa kI khapacI - vAMsa kI chilI huI patalI tvacA, lobha kA svabhAva haldI pataMga ke raMga ke samAna hote hai / isa prakAra kaSAya vedanIya ke solaha bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba nau prakAra ke no kaSAya karma kA pratipAdana karate haiM - (1) hAsya (2) rati (3) arati zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU09 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 379 purussvedH-striivedH-npuNskvedshceti| tatra-kaSAyaikadezatvAt-kaSAyavizeSatvAdvA hAsyAdayo nokaSAyazabdena vyapadizyante / mizrArthako vA nozabdo'tra gRhyate, tathAcate hAsyAdayaH kaSAyasahakRtAH santaH svakAryasampAdane samarthA bhavanti, na khalu hAsyAdInAM kaSAyaM vinA svakAryasampAdane pRthaksAmarthyamasti / yaddoSazca yaH kaSAyo bhavati tatsahacariNo hAsyAdayo'pi tattadoSA eva bhavanti tathAcA'nantAnubandhyAdi sahacaritAhAsyAdayastatsvabhAbakA eva sampadyante / tasmAdete'pi hAsyAdayazcaraNopaghAtakAritvena tattulyatayaiva grahItavyAH uktaJcAnyenA'pi "kaSAyasahavartitvAt-kaSAyapreraNAdapi- / haasyaadinvksyoktaa-nokssaaykssaaytaa-||1||-iti / tatra-hAsya no kapAyamohodayAt sakAraNaM-niSkAraNaM vA hasati raGgAvatIrNanaTavat / ratinokaSAyamohodayAd bAhyAbhyantarabastuSu-AsaktilakSaNA prItirbhavati, iSTeSu vA rUparasAdiSu-Asakti rUpA ratiH sNjaayte-| aratinokaSAyamohodayAt dharme'prItirUpA'rati bhavati / zokarUpa no kaSAda mohodayAt vilApanaM karoti, svaziraAdyavayavAna Ahanti-niHzvasati-roditi, bhuvastale luThati ca- / bhayarUpanokaSAyamohodayAt udvijati trasyati-kampate,ityAdi / jugupsAlakSaNanokaSAyamoho(4) zoka (5) bhaya (6) jugupsA (7) puruSa veda (8) strI veda aura (9) napuMsaka veda / ___ kaSAya ke eka deza hone se athavA kaSAya vizeSa hone se hAsya Adi ko no kaSAya kahA jAtA hai / athavA no zabda yahA~ (mizra) artha meM grahaNa kiyA gayA hai / isakA Azaya yaha hai ki kaSAya ke sAtha milakara hI hAsya Adi apanA kArya karane meM samartha hote haiN| kaSAya ke abhAva meM hAsya Adi apanA kArya sampAdana karane meM svatantra rUpa se samartha nahIM hote haiN| ___ kaSAya jisa doSa vAlA hotA hai, usake sAthI hAsya Adi bhI usI doSa ko utpanna karate haiN| aisI sthiti meM anantAnubandhI Adi se sahacarita hAsya Adi bhI usI ke se svabhAva vAle hote haiN| ataeva ina hAs / Adi ko bhI, cAritra kA ghAtaka hone ke kAraNa kaSAyoM ke tulya hI samajhanA cAhie / dUsaroM ne bhI kahA hai-ye hAsya no kaSAyoM ke sAthI hone ke kAraNa tathA kaSAyoM ko prerita karane arthAt--bhar3akAne vAle hone se no kaSAya kahe gaye haiM // 1 // hAsya no kaSAya mohanIya ke udaya se jIva raMga bhUmi meM naTa ke samAna sakAraNa athavA niSkAraNa hI ha~sane lagatA hai| rati no kaSAya mohanIya ke udaya se bAhya aura Abhyantara vastuoM meM Asakti-prIti utpanna hotI hai athavA iSTa rUpa-rasa Adi meM AsaktirUpa prIti hotI hai| arati no kaSAya mohanIya ke udaya se dharma meM aruci utpanna hotI hai / zoka no kaSAyamoha ke udaya se manuSya vilApa karatA hai, apane mastaka Adi avayavoM ko pITatA hai, ThaNDI sAMseM letA hai, rotA hai aura dharatI para loTatAhai / bhaya nokaSAyamohanIya ke udaya se udvigna hotA hai-ghabarAtA hai, trasta hotA hai kA~pane lagatA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 AAAAAAAAYA tattvArthasUtre dayAt zubhA'zubhadravyaviSayakaM ghRNAjananaM vyalIkamupajAyate / puruSavedarUpanokaSAyamohodayAt strIsvabhilASo bhavati, UdriktazleSmaNa AmraphalAbhilASavat / evaM saGkalpaviSayIbhUtAsvapi strISu puruSavedarUpanokaSAyamohodayAt abhilASo bhavati / strIvedalakSaNanokaSAyamohodayAt striyAH puruSeSu-abhilASo bhavati, tanmohodayAdeva saGkalpaviSayIbhUteSu ca puruSeSu-abhilASo jAyate / napuMsakavedalakSaNanokaSAyamohodayAt kasyacit strIpuruSadvayaviSayo'pi-abhilASa saMjAyate, dhAtudvayodaye sammArjitAdidravyAbhilASavat, kasyacitpunaH puruSeSvevAbhilASaH prAdurbhavati saGkalpajanyaviSayeSu cA'nekarUpo'bhilASo bhavati / tatra-puruSavedAdInAM nokaSAyANAM tRNakASThakarISAgnayo dRSTAntA bhavanti / puruSavedamohAnalasyA'tyantaM jvalataH prAptapratikriyasya vaDaveva prazamo bhavati, samAsAditatRNapUlasyeva na cira sthAyI anubandho bhavati / strIvedamohAnalasya cirakAlAvasthAyinaH sambhASaNa-sparzana-zuSkandhanA'bhi varddhitasya cirakAlAnantaraM prazamo bhavati, dRDhatama-khadirAdikASThapravRddhajvAlAmAlAkalApA'nalavat / napuMsakavedamohAnalasya mahAnagaradAhadahanasyeva karISAgnerivA'ntarvijRmbhamANadIptatamakaNanikahai / jugupsA no kaSAyamoha ke udaya se zubha aura azubha dravyoM ke viSaya meM ghRNA utpanna hotI hai| puruSabeda no kaSAya mohanIya ke udaya se striyoM kI abhilASA hotI hai, jaise kapha ke prakopa vAle ko Amraphala kI abhilASA hotI hai / isI prakAra saMkalpa kI viSayabhUta striyoM meM bhI puruSa veda no kaSAya moha ke udaya se abhilASA hotI hai| strI veda no kaSAya moha ke udaya se strI ko puruSa kI abhilASA hotI hai aura isI veda ke udaya se saMkalpa ke viSayabhUta puruSoM meM bhI abhilASA hotI hai / napuMsakaveda no kaSAya mohanIya ke udaya se strI aura puruSa, donoM ke sAtha ramaNa karane kI abhilASA utpanna hotI hai, jaise do dhAtuoM kA udaya hone para sammArjita Adi dravyoM kI abhilASA hotI hai kisI-kisI ko puruSoM kI hI abhilASA hotI hai tathA saMkalpajanita viSayoM meM aneka prakAra kI abhilASA utpanna hotI hai| ___puruSa veda Adi tIna no kaSAyoM ke lie ghAsa kI agni, kASTha kI agni aura karISa (chANoM) kI agni kA udAharaNa prasiddha hai puruSa veda mohanIya rUpI agni jaba tIvratA ke sAtha prajvalita hotI hai taba usakA pratIkAra hone para vaDavA kI bhA~ti upazama ho jAtA hai / jaise ghAsa kA pUlA jaldI hI jala jAtA hai, vaise puruSaveda kA asara bhI zIghra samApta ho jAtA hai-cirasthAyI nahIM hotA / strI veda moha rUpI agni cirakAla meM zAnta hotI hai vaha jhaTapaTa prajvalita bhI nahIM hotI balki saMbhASaNa, sparzana Adi rUpi sUkhe Idhana se zanaiH zanaiH vRddhi ko prApta hotI hai / strI veda kI Aga atyanta majabUta khadira kI lakar3I kI khUba bar3hI huI jvAlAoM ke samUha ke samAna hotI hai / usake zAnta honemeM dera lagatI hai| napuMsaka veda mohanIya rUpI agni ukta donoM se adhika ugra hotI hai| vaha kisI mahAnagara zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU09 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 381 rasya cirakAlena prazamo bhavati, ityevaM rItyA cArItramohanIyaM paJcaviMzatividhaM prarUpitam, trividhaJca darzanamohanIyaM prAgeva nirUpitam, ityaSTAviMzatividhaM mohanIyaM karma-uttaprakRtitvena sampannam / tatrA'nantAnubandhI krodhAdikaSAyodayaH samyagdarzanamupahanti tadudayAt samyagdarzanaM notpadyate pUrvotpannamapi tat paripatati, apratyAkhyAnakrodhAdikaSAyodayAd sarvadezalakSaNAyAH viraterabhAvaH saMjAyate, pratyAkhyAnakrodhAdikaSAyodayAd dezavira tirbhavati, kintu -uttamacAritrasya lAbho na bhavati sarvasmAt prANAtipAtAd viramAmIti rUpasya lAbho na bhavatIti bhaavH| ___ saMjvalanakaSAyodaye punarakaSAyacAritralAbho na bhavati / tatra-krodha, mAna, mAyA, lobhAnAM cAturNAmapi pratyekamanantA'nubandhyapratyAkhyAna-pratyAkhyAnasaMjvalanAnAmekaikasya cAturvidhyakramaNa krodhAdestIvra-madhya vimadhya-mandabhAvAn pradarzayati tatra-tIvrastAvada anantAnubandhI krodhaH parvatarAjisadRzo bhavati, yathA-parvatAnAM zilAdivibhAgarUpapASANakhaNDAnAM rAjibhirdArurUpA-utpadyate sa ca zilAyAmutpannArAjiryAvatkAlaM zilArUpaM tAvatkAlaparyantamavatiSThate, nahi tasyAH sandhAnaM bhavati / ke dAha kI agni ke samAna yA chANoM kI Aga ke samAna bhItara hI bhItara khUba dhadhakatI rahatI hai| usakI upazAnti cira kAlameM hotI hai| isa prakAra paccIsa taraha ke cAritramohanIya karma kA nirUpaNa kiyA gyaa| tIna prakAra ke darzana mohanIya karma kA nirUpana pahale kiyA jA cukA hai yoM mohanIya karma kI aTThAIsa hI prakRtiyoM kA pratipAdana ho cukA / anantAnubandhI kaSAya kA udaya samyagdarzana kA ghAta karatA hai jaba taka usakA udaya rahatA hai taba taka samyagdarzani kI utpatti nahIM hotI / samyagdarzana yadi pahale utpanna ho cukA ho aura bAda meM anantAnubandhI kaSAya kA udaya ho to vaha naSTa ho jAtA hai / apratyakhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya se dezavirati bhI utpanna nahIM ho prAtI, sarvavirati to hogI hI kaise ! pratyAkhyAna kaSAya ke udaya se dezavirati meM to rukAvaTa nahIM hotI kintu sarvavirati rUpa uttama cAritra kI prApti nahIM hotI / tAtparya yaha hai ki 'saba prakAra ke prANAtipAta se virata hotA hai| isa prakAra ke sakalasaMyama kA lAbha nahIM hotaa| ___ saMjvalana kaSAya ke udaya se vItarAga cAritra kI prApti nahIM hotii| anantAnubandhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana, ina cAroM ke krodha, mAna, mAyA aura lobha yaha cAra-cAra bheda haiN| anantAnubadhI Adi cAra prakAra ke krodhameM, isI prakAra mAna, mAyA aura lobha meM paraspara jo tAratamya hai arthAt tIvrabhAva, madhyabhAva, vimadhyabhAva aura mandabhAva hai, use dikhalAte haiM__ cAroM prakAra ke krodho meM anantAnubandhI krodha tIvra hotA hai| vaha parvata meM par3I huI darAra ke samAna hai| jaise parvata meM yA pASANazilA Adi meM jo darAra par3a jAtI hai, vaha jaba taka zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre evamanantAnubandhI krodha utpannaH san bhavApekSayA yAvatkAlaM tasmin bhave jIvastiSThati tAvatkAlamanuvartate na tasyAsti kazcidupasaMharaNopAyaH, tadanumaraNAcca bhUyasA narakaM vrajati madhyaH khalvapratyAkhyAnakaSAyakrodho bhUmirAjisadRzaH saMvatsaramAtrakAlA'nubandhI bhavati, yathA- bhUmau rAjiH samudbhUtAsatI - avazyameva varSAsu vinAzamupagacchati, evameva - tathAvidhaH krodhaH samutpanno varSAbhyantare prazAnto bhavati, maraNAnantaraM ca tAdRzakrodhazAlino jIvAstiryagyonau samutpadyante / 382 vimadhyastAvat-pratyAkhyAnakaSAyakrodho vAlukArAjisadRzo bhavati, yathA - vAlukAyAM kASThazalAkA--zarkarAdInAmekatamena nimittena samutpannaH rAjiH prakarSatazcaturmAsAbhyantare punaH sandhAnameti, evameva - tathAvidhaH krodhaH samutpannaH pratyAkhyAnAvaraNakaSAyazcaturmAsAbhyantare niyamataH upazAmyati, tathAvidhaM krodha manusRtAH prANino maraNAnantaraM manuSyayonau samutpadyante / mandaH punaH--saMjvalanakaSAyakrodha udakarAjisadRzo bhavati, yathA udake daNDazalAkA'GgulyAdInAmekata nimittena samutpanA rAjirudakasya dravatvAd utpatyanantarameva jhaTityeva sandhAnameti, evaM yathoktanimittotpanno yasya viduSo'pramattasya krodho bhavati tasya pratyavamarzeno tpanyanantarameva vyapagato bhavati, tathAvidhaM krodhamanusRtAH prANino deveSu samutpadyante / zilA hai taba taka banI rahatI hai, jur3a nahIM sakatI, isI prakAra anantAnubandhI krodha utpanna hotA hai to vaha jIvanaparyanta kabhI nahIM zAnta hotA / usakA saMskAra jIvanavyApI hotA hai / usake saMskAra ko naSTa karane kA koI upAya nahIM hai / anantAnubaMdhI krodha ke sAtha maraNa prApta karane vAle jIva prAyaH naraka gati meM utpanna hote haiM / apratyAkhyAtI krodha madhya zreNI kA hotA hai / vaha bhUmi meM par3I huI darAra ke samAna hai, jisakA saMskAra eka varSa taka banA rahatA hai / tAtparya yaha hai ki jaise jamIna meM jo darAra par3a jAtI hai, vaha varSARtu meM avazya hI miTa jAtI hai / isI prakAra jo krodha eka bAra utpanna hokara eka varSa ke andara-andara prazAMta ho jAtA hai, vaha apratyAkhyAnI krodha kahalAtA hai / isa krodha vAle jIva mRtyu ke pazcAt tiryaca gati meM utpanna hote haiM / pratyAkhyAnAvaraNa kA krodha vimadhya kahA gayA hai vaha vAlukA meM khIMcI huI rekhA ke samAna hotA hai / tAtparya yaha ki vAlu ke Dhera meM lakar3I se yA anya kisI salAI se agara rekhA banA dI jAya to vaha adhika se adhika cAra mahIne ke bhItara miTa jAtI jo krodha niyama se cAra mAsa meM zAnta ho jAya vaha pratyAkhyAnakrodha krodha vAle jIva mara kara manuSyayoni meM janma lete haiM / hai| isI prakAra kahalAtA hai / isa saMjvalanakrodha manda hotA hai / vaha jala meM khIMcI huI rekhA ke samAna kahA gayA hai / tAtparya yaha hai ki daNDa, zalAkA yA uMgalI Adi se jala meM yadi rekhA khIcI jAya to jala tarala hone se vaha rekhA usI samaya miTa jAtI hai, isI prakAra jisa apramatta jJAnI puruSa kA zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a0 3 sU0 9 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 383 evaM mAno'pi-anantAnubandhI-apratyAkhyAnakaSAyaH-pratyAkhyAna-saMjvalanakaSAyazca tIvromando vimadhyo mandazca--bhAva AtmapariNativizeSaH kramazaH zailastambhasadRzaH asthistambhasadRzaH tRNastambhasadRzazcAvagantavyaH tatra yathA-zailastambhastathA'nantAnubandhI mano'pi kutazcinnimittAdutpanno maraNaparyantaM tiSThati, sajAtyantarAnubandhI niranunayo'pratyavamarzazca zailastambhasadRzo bhavati, tathAvidhaM mAnamanusRtya maraNAnantaraM narakeSU tpadyante / evaM tAvat asthistambhasadRzAdiSvapi mAneSu uparyuktanodharI yaiva yathAyathaM nigamanaM vidhAtavyam evaM-mAyA'pi-anantAnubandhyapratyakhyAna-pratyAkhyAnasaMjvalanakaSAyabhedAccaturvidhA, tIvA-madhyAbimadhyA-mandAcA-''tmapariNativizeSabhAvarUpAkramazo vaMzamUlasadRzI, meSavRSANasadRzI, gomUtrikAsadRzI, avalekhanikA sadRzI, cA'vagantavyA tatra-yathAvaMzamUlamatikuTilamupAyasahasreNApi saralaM kartumazakyaM bhavati, avalekhanikA-vadhakyupakaraNavizeSaH, taddhArollikhitamatyantakuTilaM bhavati zeSaM gatArtham / evaM tathAvidhA mAyA'pi, anantAnubandhinI tIvA na kadApi jIvanaparyantaM saralAvidhAtuM zakyA bhavati tathAvidhAM mayAmanusRtAH prANino maraNAnantaraM narakeSu utpattiM labhante evamevakrodha utpanna hote hI upazAnta ho jAtA hai, usakA vaha krodha saMjvalanakrodha kahalAtA hai / isa prakAra ke krodha vAle jIva devagati meM utpanna hote haiN| isI prakAra mAna bhI cAra prakAra kA hai / anantAnubaMdhI mAna tIvra, apratyAkhyAnI mAna madhya, pratyAkhyAtI mAna vimadhya aura saMjvalana mAna manda hotA hai / yaha cAra prakAra kA mAna anukrama se zailastambha ke samAna, aura asthistambha ke samAna, dArustabhma ke samAna aura tRNastabhma ke samAna jAnanA caahie| jaise zailastaMbha arthAt parvata kadApi nahIM namatA, usI prakAra kisI nimitta se utpanna huA jo mAna jIvanaparyanta nahIM miTatA, vaha anantAnubandhI mAna kahalAtA hai| isa mAna ke vazIbhUta hokara marane vAle prANI narakagati meM utpanna hote haiM isI prakAra vaha asthistaMbha (haDDI) Adi ke samAna mAna bhI pUrvokta krodha ke sadRza hI ghaTita karalenA cAhie / unake phalasvarUpa hone vAlI gati bhI pUrvavat hI samajhalenA cAhie / isI prakAra mAyA bhI cAra prakAra kI hai-anantAnubaMdhI mAyA, apratyAkhyAnI mAyA, pratyAkhyAnI mAyA aura saMjvalanamAyA / krodha aura mAnA kI bhA~ti mAyA bhI anukrama se tIvra madhya, vimadhya aura manda hotI hai / anantAnubaMdhI mAyA vAMsa kI jar3a ke samAna, apratyAkhyatI mAyA meDhe ke sIMga ke samAna, pratyAkhyAnI mAyA gomUtrikA (calate -calate mUtane vAle baila ke mUtra kI Ter3hI-mer3hI rekhAoM) ke samAna aura saMjvalana mAyA avalekhanikA ke samAna hotI hai| tAtparya yaha hai ki jaise vAMsa kI jar3a atyanta kuTila--vakra hotI hai aura hajAra prayatna karane para bhI sIdhI nahIM ho sakatI, isI prakAra tIvra anantAnubaMdhI mAyA bhI jIvanaparyanta kadApi nahIM miTAI jA sktii| isa mAyA ke vazIbhUta hokara marane vAle jIva maraNa ke anantara narakagati zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 tattvArthasUtre pUrvokta krodharItyaiva kramaza meSaviSANasadRzI prabhRtInAmapi mAyAnAM yathAyogyaM nigamanaM vidhAtavyam sA ceyaM mAyA-nikRti-vaJcanA- dambha-kUTacchalanAss-rjavAdizabdairapi vyapadizyate / evaM lobho'pi tAvadanantAnubandhyapratyAkhyAna - pratyAkhyAna - saMjvalana - kaSAyabhedena caturvidhaH kramazastIvro madhyo- vimadhyo- mandazcAtmapariNativizeSarUpo bhAvaH lAkSArAgasadRzaH kardamarAgasadRzaH khaJjanarAgasadRzaH haridvArAgasadRzcAvagantavyaH / tatra - lAkSArAgasadRzaH khalu tIvro'nantAnubandhI lobhakaSAya AmaraNAnna vyapagacchati jAtyantarAnubandho niranunayo'pratyavamarzazca mavati, tathAvidhaM lobhamanusRtAH prANino maraNAntaraM narakeSUtpatti prApnuvanti kardamarAgasadRzastAvad madhyo'pratyAkhyAnakaSAyo lobho varSaparyantaM tiSThati, tathAvidhaM lobhamanusRtA jIvA maraNAnantaraM tiryagyoniSu samutpatti prApnuvanti 1 evaM khaJjanarAgasadRzaH khalu pratyAkhyAnakaSAyoM vimadhyo lobhazcaturmAsaparyantaM tiSThati, tathAvidhaM lobhamanusRtAH prANino maraNAnantaraM manuSyeSUtpattiM labhante / evaM haridrArAgasadRzaH punarmando lobhaH AtmapariNativizeSo bhAvaH pratyavamarzanotpattyanantarameva vyapagacchati, tathAvidhaM lobhamanusRtA jIvA maraNAnantaraM deveSu samutpattiM prApnuvanti eSAJca caturNAM krodha- mAna-mAyAlobhAnAM kaSAyANAM pratyanIkAH kSamA mArdavA ''rjava - santoSAH pratighAtahetavo bhavanti / meM utpanna hote haiM isI taraha pUrvokta krodha kI bhA~tI meDhe ke sIMga ke sadRza Adi tIna prakAra kI mAyA ko bhI yathAyogya samajha lenA cAhie / mAyA ke aneka paryAyavAcaka zabda haiM, jaise-nikRti, vaMcanA, daMbha' kUTa chalanA, anArjava Adi / ina zabdoM se mAyA ke aneka rUpoM ko bhI samajhA jA sakatA hai / lobha bhI cAra prakAra kA hai - anantAnubaMdhI lobha, apratyAkhyAnI lobha, pratyAkhyAnI lobha aura saMjvalanalobha / ye cAroM prakAra ke lobha kramazaH tIva, madhya, vimadhya aura manda hote haiM / ye lAkSArAga ( kRmijaraGga) ke samAna, kardamarAga ke samAna, khaMjanarAga ke samAna aura haridrArAga ke samAna haiM / lAkSArAga ke samAna tIvra anantAnubaMdhI lobha maraNaparyanta dUra nahIM hotA hai / isa lobha kA anusaraNa karake marane vAlA prANI marane ke bAda naraka meM utpanna hote haiM / kardamarAga samAna apratyAkhyAnI lobha eka varSa paryanta ThaharatA hai / isa lobha ke vazIbhUta hokara marane vAle prANI tiryaMca yoni meM utpanna hote haiM / khaJjanarAga ke samAna vimadhya pratyAkhyAnI lobha cAra mAsa taka ThaharatA hai / isa lobha kA anusaraNa karake marane vAle prANI mRtyu ke pazcAt manuSyagati meM utpanna hote haiM / isI taraha haridrArAga- haldI ke raGga - ke samAna manda saMjvalana lobha utpatti ke pazcAt zIghra hI dUra ho jAtA hai / isa lobha ke vazIbhUta hokara marane vAle jIva maraNa ke anantara deva gati meM utpanna hote haiM / ina krodha, mAna, mAyA aura lobha kaSAyoM ke virodhI bhAva anukrama se kSamA, mRdutA, RjutA aura santoSa haiM / kSamA Adi virodhI bhAvoM kA avalambana karake krodha Adi kaSAyoM kA pratighAta kiyA jA sakatA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 9 mohanIyakarmaNa uttarakarmanirUpaNam 385 tatra krodhasya pratighAtahetuH kSamA - 1 mAnasya pratighAtaheturmArdavam - 2 mAyAyA anArjavAdirUpAyAH pratighAtaheturArjavam - 3 lobhasya pratighAtahetuH santoSo bhavati / itibhAvaH idamatrAvadheyam-mohanIyapradhAnAni khalu karmANi bhavanti, tAni ca sarvadezopaghAtadvArA prANinAM narakAdibhavaprapaJcaprApaNe bIjAni santi, tatra - mohastAvat kaSAyajanito bhavati, kaSAyavazAtkhalu bandhasthitivizeSaH sakaladuHkhaprAptizca tasmAt karmaNAM lAghavaiSiNA mumukSuNA krodhAdikaSAyamohasaMvaraNopAyAH kSamAdayaH satatamabhyasanIyAH uktaJca yadatiduHkhaM loke yacca sukhamuttamaM tribhuvane'pi / tadviddhi kaSAyANAM vRddhikSayahetukaM sarvam // 2 // jaM aidukkhaM loe, jaM ca suhaM uttamaM tihuyaNaMmi / taMjA kasAyANaM, buDhikkhayauyaM savvaM // 1 // iti // 9 // mUlasUtram - " Aue cauvvihe, nAraga-tirikkha - maNussa - deva - bheyao - " // 10 // chAyA - " AyuSyaM caturvidham, nAraka tairazca mAnuSya devabhedataH - " // 10 // 2 tAtparya yaha hai ki krodha ke pratighAta kA kAraNa kSamA hai / mAna ke pratighAta kA kAraNa marda hai / mAyA ke pratighAta kA kAraNa Arjava ( saralakA) hai / lobha ke pratighAta kA hetu santoSa hai / yahA~ samajhane yogya vastu yaha hai ki ye saba karma moha pradhAna haiM, arthAt AThoM karmoM meM mohanIya karma hI pradhAna hai / ina karmoM meM koI-koI sarvaghAtI aura koI-koI dezaghAtI haiM, arthAt koI AtmA ke guNa kA pUrNa rUpa se ghAta karate haiM to koI AMzika rUpa se ghAta karate haiM / ye karma hI narakabhava Adi ke prapaMca ko prApta karAne meM kAraNabhUta haiM / moha kaSAya se utpanna hotA hai / kaSAya kI vizeSatA se karma kI sthiti meM vizeSatA hotI hai / kaSAya se hI samasta duHkhoM kI prApti hotI hai / ata eva jo mumukSu karmoM kI laghutA cAhatA hai| use krodha Adi kaSAyoM kA saMvaraNa karane ke upAya kSamA Adi sadguNoM kA nirantara abhyAsa karanA caahie| kahA bhI hai isa loka meM jo bhI ghora duHkha hai aura tInoM lokoM meM jo bhI uttama sukha hai, vaha saba kaSAyoM kI vRddhi aura nAza ke kAraNa hI samajhanA caahie| tAtparya yaha haiM ki jyoMjyoM kaSAyoM kI vRddhi hotI hai, tyoM-tyoM duHkha kI vRddhi hotI hai aura jyoM-jyoM kaSAyoM kA nAza hotA hai, tyoM-tyoM duHkha kA nAza hotA hai / ataeva kaSAyoM ke binAza ke lie sadaiva prayatnazIla rahanA cAhie ||9|| " Aue cauvvihe " ityAdi // 10 // AyuSya karma cAra prakAra kA hai- (1) nArakAyu (2) tiryaMcAyu (3) manuSyAyu aura (4) devA // 10 // 49 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tattvArthadIpikA-pUrvasUtre caturthasya mohanIyasya karmaNo mUlaprakRtibandhasyA'STAviMzatibhedA uttaraprakRtayaH prarUpitAH, samprati kramaprAptasya paJcamasyA-''yuSyakarmaNo mUlaprakRtibandhasya caturbhedA uttaraprakRtIH prarUpayitumAha-"Aue caubihe-" ityAdi / AyuSyaM karma-uttaraprakRtitvena caturvidhaM prajJaptam, nAraka-tairazca-mAnuSya-devabhedataH / tathAca AyuSyakarmaNaH uttaraprakRtittvasya nArakAyuSyaM-tairyagyonAyuSyaM-mAnuSyAyuSyaM-devAyuNyam itthaM cAturvidhyaM bodhyam // 10 // tattvArthaniyukti:--pUrvasUtre caturthamohanIyakarmamUlaprakRtibandhasyA'STAviMzatibhedA uttaraprakRtIH prarUpayan-samprati-paJcamasyA''yupyakarmaNo mUlaprakRtibandhasya caturbhedA uttaraprakRtI prarUpayitumAha--"Aue caubihe nAraga-tirikkha-maNussa-devabheyao-" iti. / AyuSyaM karmauttaraprakRtirUpaM caturvidhaM prajJaptam / nAraka-tairazca-mAnuSa-daivabhedataH, nArakAyuSya-tairyagyonAyuSya-mAnuSyAyuSya devAyuSyANi bhedAH / tathAca-yasya karmaNa udayAt mAtmA prAyogyaprakRtivizeSAnuzAyI bhUtaH san nArakatairyagyonamAnuSadevagatibhAvena jIvati, yasya ca kSayAt mriyate , tadAyuSyaM vyapadizyate. tathAcoktam ___ "svAnurUpAnavopAttaM paudgalaM drvymaatmnH| jIvana yattadAyuSkaM utpAdAd yasya jiivti.||1|| iti.|| tathAvidhasya khalu prathamabaddhasyA-''yuSo'nnAdaya upakArakA bhavanti, / tasya cA-''yuSaH karmaNo mUlaprakRtibandhasyo-ttaraprakRticatuSTayaM vartate nArakAyuSkam-tairyagyonikAyuSkam-mAnuSAyukam-daivAyuSkaJceti, tattvArthadIpikA--pUrva sUtra meM karma kI cauthI mUlaprakRti mohanIya kI aThAIsa uttara prakRtiyoM kA prarUpaNa kiyA gayA, aba pA~cavIM mUla prakRti Ayu kI cAra uttara prakRtiyA~ batalAte haiM AyuSyakarma kI uttaraprakRtiyA~ cAra haiM-narakAyu, tithaMcAyu, manuSyAyu aura devAyu // 10 // tattvArthaniyukti-pichale sUtra meM cauthI mohanIya rUpa mUla karmaprakRti kI aThAIsa uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA, aba Ayu nAmaka pA~cavIM mUlakarmaprakRti kI cAra uttaraprakRtiyA~ kahate haiM-uttara prakRtirUpa AyuSyakarma cAra prakAra kA kahA gayA hai-narakAyu, tiryaMcAyu, manuSyAyu aura devAyu / jisa karma ke udaya se-AtmA nAraka, tiryaMca manuSya yA deva ke rUpa meM jIvita rahatA hai aura jisa karma ke kSaya se mara jAtA hai, use AyuSyakarma kahate haiM / kahA bhI hai apane anurUpa Asrava ke dvArA grahaNa kiye hue anna Adi usa prathamabaddha Ayu ke upakAraka hote haiM / usa Ayu nAmaka mUlaprakRti kI cAra uttara prakRtiyA~ haiM-(1) nArakAyuSka (2) tairyagyonikAyuSya (3) mAnuSAyuSka (4) devAyuSka / 'AyuS' pada kI vyutpatti isa - - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 3. sU. 10 AyuSyakarmaNo medanirUpaNam 387 AyuSpadavyutpattistu-Aniyante zeSaprakRtayaH upabhogAya jIvena yasmin tadAyuH, kAMsyapAtrAdhAre bhoktureva paribhogAya zAlpodanAdi vyaJjanavikalpAH klpnte| yadvA-''nIyate tadbhavAntarbhAvI prakRtigaNo'nenetyAyuH, rajjubaDhekSuyaSTibhAravat / athavA-zarIradhAraNaM pratibandha Ayatate ityAyurnigaDAdivat. pRSodarAditvAtsiddhiH / AyurevA''yuSkam, taccaturvidham-saMsArasya caturgatikatvAt, tatra-narakAH pRthivIpariNativizeSA --utpatti-yAtanAsthAnarUpAH tatsambandhinaH -prANino'pi narakAstAsthyAvyapadizyante, teSAmidamAyu rakamucyate / tiryagyonaya eka--dvi-tri-catuH-paJcendriyAH teSAmidaM tairyagyonayam, / manuSyA-sammUchimAH, garbhajAzca, teSAmidaM mAnuSam, / devAnAM bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikAnAmidaM daivamucyate, ityevaM tAvad AyuSyasya mUlaprakRtibandhasya karmaNaH uttaraprakRtikarmacaturvidhaM sampannam // 10 mUlasUtram -- "NAme bAyAlIsavihe, gai-jAi-sarIrAi bheyao-" // 11 // chAyA-"nAma-dvicatvAriMzadvidham, gati-jAti-zarIrAdibhedataH-" // 11 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre paJcamasyA--''yuSyakarmaNazcatasra uttaraprakRtayaH pratipAditAH, prakAra haiM-AnIyante arthAt lAI jAtI haiM zeSa kRtiyA~ upabhoga ke lie jIva ke dvArA jisameM use 'Ayu' kahate haiN| kAMse ke pAtra rUpa AdhAra meM bhojana karane vAle ke lie hI zAli (cAvala) aura odana Adi vividha prakAra ke vyaMjana rakkhe jAte haiM athavA AnIyante arthAt lAI jAtI haiM usa bhava ke andara hone vAlI prakRtiyA~ jisake dvArA, use Ayu kahate haiM; rasse se ba~dhe hue Ikha IkSu ke bhAre ke samAna / tAtparya yaha hai ki jaise rassA IkhoM ko ikaTThA rakhanA hai, usI prakAra AyuSyakarma amuka bhava saMbandhI samasta prakRtiyoM ko ikaTThA kara rakhatA hai / athavA nigar3a (veDI) Adi ke samAna zarIra dhAraNa ke prati jo yatnazIla hotA hai, vaha Ayu kahalAtA hai| Ayu ko hI AyuSka kahate haiN| Ayu cAra prakAra kA hai kyoMki saMsAra cAra gati rUpa hai| naraka pRthvI kA eka vizeSa prakAra kA pariNamana hai / naraka ve yAtanAoM ke sthAna haiN| naraka meM rahane vAle prANI bhI naraka kahalAte haiM; naraka saMbaMdhI (Ayu) ko nAraka kahate haiN| ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya tiryagyonikoM kI Ayu ko tairyagyonika kahate haiN| sammUrchima aura garbhaja manuSyoM kI Ayu ko mAnuSAyu kahate haiN| bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kI Ayu daivAyu kahI jAtI hai| isa prakAra AyuSya mUlaprakRti kI cAra prakRtiyA~ siddha huI // 10 // sUtrArtha--"NAme bAyAlIsavihe gaijAi" ityAdi sUtra // 11 gati, jAti, zarIra Adi ke bheda se nAma karma bayAlIsa prakAra kA hai // 11 tattvArtha dIpikA--pichale sUtra meM pA~cavIM mUla karmaprakRti AyuSya kI cAra prakRtiyA~ zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre samprati-kramaprAptasya SaSThasya nAmakarmaNomUlaprakRtibandhasya dvicatvAriMzad vidhA uttaraprakRtIH prarUpayitumAha - " NAme" ityAdi / nAmakarma - uttaraprakRtitvena dvicatvAriMzadvidhaM prajJaptam, gati - jAtizarIrAdibhedataH / gatinAma - 1 jAtinAma - 2 zarIranAma - 3 zarIrAGgopAGganAma - 4 zarIrabandhanAma - 5 zarIrasaMghAtanAma -6 saMhanananAma-7 saMsthAnanAma - varNanAma - 9 gandhanAma - 10 rasanAma- 11 sparzanAma- 12 agurulaghunAma-13 upaghAtanAma - 14 parAghAtanAma - 15 AnupUrvInAma- 16 ucchvAsanAma-17AtapanAma- 18 udyotanAma - 19 vihAyo gatinAma - 20 trasanAma - 21 sthAvaranAma - 22 sUkSmanAma -- 23 bAdaranAma - 24 paryAptanAma - 25 aparyAptanAma - 26 sAdhAraNazarIranAma - 27 pratyekazarIranAma - 28 sthiranAma - 29 asthiranAma - 30 zubhanAma - 31 azubhanAma - 32 subhaganAma - 33 durbhaganAma - 34 susvaranAma - 35 duHsvaranAma - 36 AdeyanAma - 37 anAdeyanAma - 38 yazaHkIrtinAma-39 ayazaHkIrtinAma - 40 nirmANanAma - 41 tIrthaGkaranAma - 42. ityevamuttaraprakRtinAma dvicatvAriMzadavidhaM bodhyam- // 11 // tatvArthaniryuktiH -- pUrvasUtre paJcamAyuSyakarmaNazcatamna uttaraprakRtayaH pratipAditAH, sampratikramaprAptaSaSTha nAmakarmaNo mUlaprakRtibandhasya dvicatvAriMzadavidhA uttaraprakRtIH prarUpayitumAha - " NAmebayAlIsavihe, gai - jAi - sarIrAi bheyao -" iti / 388 (10) gaMdha nAma nAmakarma - uttaraprakRtitvena dvicatvAriMzadavidhaM prajJaptam, gati - jAti - zarIrAdibhedataH / kahIM gaI haiM, aba kramaprApta chaThI mUla karma prakRti nAmakarma kI bayAlIsa uttaraprakRtiyA~ kahate haiMuttaraprakRtiyoM kI apekSA se nAmakarma ke bayAlIsa bheda haiM / ve isa prakAra haiM- (1) gatinAma ( 2 ) jAtinAma (3) zarIra nAma ( 4 ) zarIrAMgopAMga nAma ( 5 ) zarIra bandhana nAma (6) zarora saMghAta nAma (7) saMhanana nAma (8) saMsthAna nAma ( 9 ) varNanAma (11) rasanAma (12) sparzanAma (13) agurulaghu nAma (14) upaghAta nAma (15) parAghAta nAma (16) AnupUrvI nAma (17) ucchUvAsa nAma (18) Atapa nAma (19) udyotanAma (20) vihAyogati nAma (21) trasanAma (22) sthAvara nAma (23) sUkSmanAma (24) bAdara nAma (25) paryApta nAma (26) aparyApta nAma (27) sAdhAraNa zarIra nAma ( 28 ) pratyeka zarIra nAma (29) sthira nAma (30) asthira nAma (31) zubha nAma (32) azubha nAma ( 33 ) subhaga nAma (34) durbhaga nAma (35) susvara nAma ( 36 ) du:svara nAma (37) Adeya nAma (38) anAdeya nAma (39) yazaH kIrtti nAma (40) ayazaH kIrtti nAma (41) nirmANa nAma aura (42) tIrthakara nAma; ye nAma karma kI vayAlIsa uttara prakRtiyA~ haiM // 11 // tatvArtha niryukti pichale sUtra meM AyuSya karma kI cAra uttaraprakRtiyA~ kahI gaIM, kramaprApta nAma karma kI vayAlIsa uttara prakRtiyoM ko pratipAdana karate haiM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktazca a0 3 sU011 nAmakarmaNo dvicatvAriMzadmanirUpaNam 389 gati-jAti-zarIra -zarIrAGgopAGga-zarIrabandha-zarIrasaMdhAta-saMhanana-saMsthAna-varNa-gandha-rasa--sparzA 13 14 15 16 . 17 18 19 20 21 22 23 24 'gurulaghUpaghAta-parAghAtA-''nupUyucchvAsa - Atapo--yota vihAyogati-trasa-sthAvara-sUkSma-bAdara25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 paryAptA--'paryApta-sAdhAraNazarIra--pratyekazarIra--sthirA-sthira--zubhA-'zubha--subhaga--durbhaga--susvara--duHsvarA--''deyA--'nAdeya--yazaHkIrtya- yazaHkIrti -nirmANa-tIrthaGkaranAmabhedAt / ityevaM tAvad dvicatvAzibhedAH nAmakarmaNo mUlaprakRtibandhasyottaraprakRtyo'vagantavyAH / AsAmuttaraprakRtInAM bhedAstu--trinavatisaMkhyakA bodhyA, tathAhi-(1) gAtenAmacaturvidham , / naraka-- tiryag--manuSya--devagatibhedAt4., (2) jAtinAma--paJcavidham , ekendriya--dvIndriya-trIndriya--caturindriya--paJcendriyajAtibhedAt (9) (3) zarIranAma--paJcavidham, audArika-vaikriyA ''hArakataijasa kAmeNazarIranAmabhedAt-(14) (4)zarIrAGgopAGganAma--trividham , audArika-baikriyA-''hAraka zarIrAGgopAGganAmabhedAt3(17)(5) zarIrabandhanAmapaJcavidham, audArikAdipaJca zarIrabandhabhedAt5 (22) / (6) zarI gati, jAti, zarIra Adi ke bheda se nAma karma kI vayAlIsa uttara prakRtiyA~ hotI hai| unake nAma isa prakAra haiM--(1) gati (2) jAti (3) zarIra (4) zarorAMgopAMga (5) zarIra bandhana (6) zarIra saMghAta (7) saMhanana (8) saMsthAna (9) varNa (10) gaMdha (11) rasa (12) sparza (13) aguru laghu (14) upaghAta (15) parAghAta (16) AnupUrvI (17) ucchvAsa (18) Atapa (19) uThyota (20) vihAyo gati (21) trasa (22) sthAvara (23) sUkSma (24) bAdara (25) paryApta (26) aparyApta (27) sAdhAraNa zarIra (28) pratyekazarIra (29) sthira (30) asthira (31) zubha (32) azubha (33) subhaga (34) durbhaga) (35) susvara (36) duHsvara (37) Adeya (38) anAdeya (39) yazaHkIrti (40) ayazaH kIrti (41) nirmANa aura (42) tIrthakaranAma / / ina (42) uttaraprakRtiyoM ke tirAnave (93) bheda hote haiM, ve isa prakAra haiN| (1) gatinAma karmake cAra bheda haiM-narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati / (2) jAtinAmakarma ke pA~ca bheda haiM--ekendriyajAti, dvIndriyajAti, trIndriyajAti, caturindriyajAti aura paMcendriyajAti 5(9) / (3) zarIranAmakarma pA~ca prakAra kA hai-audArikazarIranAmakarma, vaikriya zarIranAmakarma, AhArakazarIranAmakarma, taijasazarIranAmakarma aura kArmaNazarIranAmakarma 5(14) / (4) aMgopAMgakarma ke tIna bheda haiM-audArika-aMgopAMga, vaikriya-aMgopAMga, AhAraka-aMgopAMga 3(17) / (5) zarIrabandhananAmakarma ke pA~ca bheda haiM-audArikazarIrabandhana, vaikriyazarIrabandhana, AhArakazarIrabandhana, taijasazarIrabandhana, kArmaNazarIrabandhana 5(22) / zarIra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 tattvArthasUtre rasaMghAtanAma--audArikAdipaJcabhedAtpaJcabidham5(27) (7)saMhananaM nAma--SaDvidham, vajraRSabhanArAcaRSabhanArAca--nArAcA'rdhanArAca--kIlikA--sevArtasaMhananabhedAt. / 6 (33) (8)saMsthAnanAmaSaDvidham-samacaturasra-nyagrodhaparimaNDala -sAdi--kubja--vAmana--huNDanAmabhedAt 6(30) (9)varNanAma paJcavidhaM kaSNa--nIla--rakta--pIta-- vetabhedAt5 (44) / (10)gandhanAmadvividhaM surabhi--durabhibhedAt 2 (46) (11)rasanAmapaJcavidhaM tikta--kaTu--kaSAyA-'mla--madhurabhedAt 5 (51) / (12) sparzanAmASTavidhaM gurulaghukarkaza-.mRdu--zItoSNa-rUkSa-snigdhabhedAt (59) (12-15) aguruladhUpaghAta-parAdhAtanAmA pratyekamekaikavidham / 3 (62) / (16) AnupUrvInAma--caturvidham , naraka-tiryag--manuSya--devagatyAnupUrvInAmabhedAt 4.(66) / )17-19) uchvAsodyotA''tapanAmAnyapi-ekaikavidhAni / 3 (69) (20) vihAyogatinAma--dvividham, prazastA'prazastavihAyogatibhedAt 2 (71) / 21 22 23 24 25 26 27 28 29 zeSANi-trasa-sthAvara-sUkSma-bAdara-paryAptA-'paryApta pratyekazarIra-sAdhAraNazarIra-sthirAsaMghAtanAmakarma ke pA~ca bheda haiM-audArikazarIrasaMghAta, vaikriyazarIrasaMghAta AhArakazarIrasaMghAta taijasazarIrasaMghAta, kArmaNazarIrasaMghAta 5(27) / (7) saMhanananAmakarma ke chaha bheda haiM-vajraRSamanArAcasaMhanana, RSabhanArAcasaMhanana, nArAcasaMhanana, ardhanArAcasaMhanana, kIlikAsaMhanana, sevArtasaMhanananAmakarma 6(33) / (8) saMsthAnanAmakarma ke chaha bheda haiM-samacaturasrasaMsthAnanAma nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna, sAdisaMsthAna, kubjakasaMsthAna, vAmanasaMsthAna aura huNDasaMsthAnanAmakarma 66(39) / (9) varNa, (10) gaMdha, (11) rasa aura (12) sparza ke bIsa 20 bheda hote haiM-varNa nAmakarma ke pA~ca bheda haiM-kAlA, nIlA, rAtA, pIlA aura zveta 5 (44) gandhake do bheda-surabhi gaMdha aura durabhigandha 2(46) rasake pA~ca bheda-tikta, (tIkhA) kaTu, (kaDDuA) kaSAyalA, khaTTA, aura mIThA 5(52) sparzanAma ke ATha bheda-guru, laghu, karkaza, mRdu (komala), zIta, uSNa, rUkSa, snigdha (59) (13) agurulaghu bhI eka prakAra kA hai 60 / (14) upadhAta aura (15) parAghAta kA bhI eka-eka bheda hai / (62) (16) AnupUrvInAmakarma ke cAra bheda haiM-narakAnupUrvI, tiryagAnupUrvI, manuSyAnupUrvI, aura devAnupUrvI 4(66) / (17) ucchvAsa, (18) udyota (19) Atapa nAmakarma kA eka-eka bheda hai / (69) (20) vihAyogatinAmakarma ke do bheda haiM-prazastavihAyogati aura aprazastavihAyogatinAma (71) / nAmakarma ke bayAlIsa bhedoM meM se yahA~ 20 bhedoM kA varNana huA ? zeSa bAIsa bheda ye hai 21 trasa, 22 sthAvara, 23 sUkSma, 24 bAdara, 25 paryApta, 26 aparyApta 27 sAdhAraNazarIra, 28 pratyekazarIra, 29 sthira, 30 asthira, 31 zubha, 32 azubha, 33 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikaniyuktizca a 3 sU. 11 nAmakarmaNo dvicatvAriMzabhedanirUpaNam 391 'sthira-zubhA-'zubha-subhaga-durbhaga-susvara-duHsvarA-s'deyA-unAdeya-yazaH kirtya yazaHkIrti-ni 41 42 rmANa tIrthaGkara nAmAni dvAviMzatisaMkhyakAnyekaikavidhAni santi 22(93) ityevaM rItyA nAmakarmaNa eka saptateviMzatezca saMmelane bhavanti trinavatibhedAstAsAM mUlottaraprakRItanAmiti savistaraM vivicyate tatra-namayati-prApayati jIvaM nArakAdibhavAntarANIti nAma-yadvA-namayati-prahvayati jIvapradezasambandhipudgaladravyavipAkasAmarthyAt nAmeti yathArthasaMjJA yathA-zuklAdiguNopetadravyeSu citrapaTAdivyapadezapravRttirniyatasaMjJAheturbhavati, tatra-gatinAmnaH piNDaprakRtezcatvAro bhedA narakagatinAmAdayo bhavanti yadudayAt-nAraka iti vyapadizyate tannArakagatinAma, evaM tiryaga gtinaamaadyo'pyvgntvyaaH| __ evaM jAtinAmnaH piNDaprakRteH paJcabhedAH ekendriyjaatinaam-dviindriyjaatinaam-triindriyjaatinaam-cturindriyjaatinaam-pnycendriyjaatinaamsNjnykaaH| tatraikendriyajAtinAmakarmodayAdekendriya iti vyapadizyate, ekendriyasaMjJAvyapadezaheturekendriya jAtinAma, evaM dvIndriyajAtinAmAdiSvapyavaga ntavyam. / tatraikendriyajAtinAmA-'nekavidham, pRthivIkAyikA-'pkAyika--tejaskAyika-vAyukAyikavanaspatikAyikajAtinAmabhedAt, dvi-tri-catu-paJcendriyajAtinAmAnyapi zaGkha-zuktikA-yupadesubhaga, 34 durbhaga, 35 susvara, 36 duHsvara 37 Adeya, 38 anAdeya, 39 yazaHkIrti, 40 ayazaHkIrti, 41 nirmANa aura 42 tIrthakaranAmakarma kA eka-eka hI bheda hai / isa prakAra (71+22-93) ikahattara aura ye bAIsa saba milAkara pUrvokta (nAmakarmakI) vayAlIsa prakRtiyoM ke tirAnave (93) bheda hote haiN| aba yahA~ nAmakarma kA savistara vivecana kiyA jAtA hai jo karma jIva ko narakabhava Adi meM le jAtA hai athavA jo karma jIvapradezoM se saMbaddha pudgaladravya ke vipAka ke sAmarthya se jIva ko namAtA hai, vaha nAmakarmakahalAtA hai / 'nAma' yaha yathArtha saMjJA hai, arthAt jaisA isa karma kA nAma hai, usI prakAra kA usakA svabhAva bhI hai / jaise zukla Adi guNoM se yukta drabyoM meM 'citrapaTa' aisA vyavahAra hotA hai, yaha niyata saMjJA kA kaarnnhai| gatinAmaka piNDaprakRti ke cAra bheda haiM-narakagati Adi / jisa karma ke udaya se jIva nAraka kahalAtA hai, vaha narakagatinAmakarma kahalAtA hai / isI prakAra zeSa bhI samajha lenA caahie| jAtinAmaka piNDaprakRti ke pA~ca bheda haiM-ekendriyajAtinAmakarma, dvIndrijAtinAmakarma, trIndriyajAtinAmakarma, caturindriyajAtinAmakarma aura paMcendriyajAtinAmakarma / ekendriyajAtinAmakarma ke udaya se jIva ekendriya kahalAtA hai arthAt 'ekendriya' aise vyavahAra kA kAraNa ekendriyajAtikarma hai / isI prakAra dvIndriyajAtinAmakarma Adi ke viSaya meM bhI jAnanA cAhie / ekendriyajAtinAmakarma bhI aneka prakAra kA hai-pRthivIkAyika-ekendriyajAtinAmakarma, apkAyika-ekendriyajAtikarma, tejaskAyika--ekendriyajAtinAmakarma, vAyukAyika-ekendriyajAtinAma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 tattvArthasUtre hikA pipIlikAdibhramarasaraghAditiryagamanuSyAdijAtinAmabhedena vaktavyAni audArika-vaikriyA-''hAraka-taijasa-kArmaNazarIranAmAni paJcavidhAni nAmakarmaNa uttaraprakRtirUpANi bhavanti / __ audArika-vaikriyAhArakabhedabhinnAni trividhAnyapi zarIrAGgopAGganAmAni pratyekamanekavidhAni bhavanti, / tatra-zarIrAGganAma khalu zironAma-1uronAma-2pRSThanAma-3bAhunAma-4udaranAma--5 crnnnaam-6hstnaam-7| upAGganAmAnyapi anekavidhAni bhavanti, sparzananAma-rasananAma ghrANanAma-cakSurnAma-zrotranAma prabhRtIni / ekendriyAdilakSaNapaJcavidhajAtiSu strIpuruSanapuMsakaliGgavyavasthAniyAmakamAkArarUpAvayavaracanAvyavasthAniyAmakaJca zarIranirmANanAmocyate / tathAca-sarvajIvAnAM svakIya-svakIyazarIrAvayavavinyAsaniyamakAraNaM tAvat [zarIra nirmANanAma bhvti.| hAdinirmANakalAkauzalazAlitakSakavat. / zarIranAmakarmodayAt gRhiteSu-gRhyamANeSu vA tadyogyapudgaleSu -AtmapradezasthiteSu zarIrAkAreNa pariNAmiteSvapi jatukASThavat / parasparAviyogalakSaNaM [zarIra] bandhananAma yadi na syAt-tadAkarma, vanaspatikAyika-ekendriyajAtinAmakarma, / isI prakAra dvIndriyajAtinAmakarma zaMkha aura zuktikA Adi ke bheda se, trIndriyajAtinAma upadeTikA (udayI) pipIlikA Adi ke bheda se, caturindriyajAtinAma bhramara tathA saraghA (madhumakkhI) Adi ke bheda se aura paMcendriyajAtinAmamanuSya Adi jAtinAma ke bheda se aneka prakAra ke samajha lene cAhie / zarIranAmakarma ke pA~ca bheda haiM-audArikazarIranAmakarma, vaikriyazarIranAmakarma, AhArakazarIranAmakarma, taijasazarIranAmakarma, kArmaNazarIra nAmakarma / audArika-aMgopAMga, vaikriya-aMgopAMga aura AhAraka-aMgopAMga ke bheda se tIna prakAra ke aMgopAMganAmakarma meM se bhI pratyeka ke aneka bheda hote haiM / zironAmakarma ,uronAmakarma, pRSThanAmakarma, bAhunAmakarma, udaranAmakarma, caraNanAmakarma, hastanAmakarma, ye aMganAmakarma ke bheda haiM / isI prakAra upAMganAmakarma bhI aneka prakAra ke hote haiM, jaise-sparzanaupAMganAmakarma, rasanAupAMganAmakarma, ghrANa-upAMganAmakarma, cakSu-upAMganAmakarma, zrotra-upAMganAmakarma ityAdi / ekendriyajAti Adi pA~ca prakAra kI jAtiyoM meM strI, puruSa, napuMsaka liMga kI vyavasthA kA niyamana karane vAlA evaM amuka prakAra ke avayavoM kI racanA kI vyavasthA kA niyAmaka nirmANa nAma karma hai| nirmANa nAma karma ke udaya se hI samasta jIvoM ke apane-apane DhaMga ke zarIra avayavoM kI racanA hotI hai| yaha nirmANa nAma karma mahala-makAna Adi banAne meM kuzala kArIgara ke samAna hai| zarIra nAma karma ke udaya se zarIra ke yogya pudgaloM ko grahaNa kara liyA, ve Atma pradezoM meM sthita bhI ho gae aura zarIra ke AkAra meM pariNata hogae, kintu unheM lAkha aura kASTa ke samAna Apasa meM aviyoga (eka meka rUpa) karane vAlA bandhana nAma karma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAnayuktizca a 3 sU. 11 nAmakarmaNo dvitratvAriMzadbhedanirUpaNam 393 vAlukAnirmitapuruSavat zarIrANi vidhaTeran / tasmAt - [ zarIra = ] bandhananAmasvIkRtam, yadapi - audArikazarIrAdibhedAt paJcavidham prajJaptam / baddhAnAmapi pudgalAnAM parasparaM jatukASThanyAyena pudgalaracanAvizeSaH saMghAtaH / saMyogenAsstmanA gRhotAnAM pudgalAnAM yasya karmaNa udayAt - audArikAdizarIra vizeSaracanA bhavati tatsaMghAtanA - makarmadArumRtpiNDAyaHpiNDasaMghAtavat etadapi saMghAtanAma - audArikAdizarIrabhedAt paJcavidham / sa caivaM vidhaH saMghAtanAmakarmabhedo yadi na syAt tadA -- pratyakSatayA vinizcayaH puruSastrI gavAdilakSaNo vividhazarIrabhedo naiva saMbhAvyeta saMghAtakarmavizeSAbhAvAt. / saMhanananAmApi SaDvidham, vajraRSabhanArAcAdibhedAt / tatrA'snAM bandhavizeSaH saMhananam, tatra vajraM - kIlikA -- RSabhaH - pariveSTanapaTTaH, nArAcaH - ubhayatomarkaTabandhaH iti padArthaH / yatra dvayorastho rubhayato markaTabandhena baddhayoH paTTAkRtinA tRtIyenAssthA pariveSTitayorupari tadasthitritayabhedi kIlikAkAraM vajranAmakamasthibhavettad vajrarSabhanArAcasaMhananam 1 yat vajrAkAra kIlikArahitaM pUrvoktaM saMhananaM tadRSabhanArAcasaMhananam 2 yatra ubhayapArzvaAdi na hotA to bAlU se bane hue puruSa ke samAna zarIra bizara jAte / tAtparya yaha hai ki jaise bAlU ke kaNa Apasa meM mile hue hokara bhI pRthak-pRthak rahate haiM, usI prakAra zarIra ke pudgala pRthak-pRthak hI na raha jAe~, isake lie bandhana nAma svIkAra kiyA gayA hai / bandhana nAma karma bhI audArika Adi zarIroM kI taraha pA~ca prakAra kA hai / 1 lAkha aura kASTha ke samAna paraspara baddha pugaloM ko jo pragAr3ha racanAvizeSa hai, use saMgha kahate haiM / parya yaha hai ki AbhA ke dvArA gRhIta pudgaloM kA bandhana nAma karma ke dvArA Apasa meM bandha to ho jAtA hai, magara usa bandha meM pragAr3hatA lAne vAlA saMghAta nAma karma haiM / ataeva jisa karma ke udaya se audArika Adi zarIroM kI gADhI racanA hotI hai vaha saMghAta nAma karma kahalAtA hai / jaise kASTha meM yA mRttikA ke piNDa meM eka prakAra ko saghanatA hotI hai, usI prakAra kI saghanatA zarIra - pudgaloM meM bhI dekhI jAtI hai / yahanatA saMghAta lobha karma ke udaya se utpanna hotI hai / saMghAta nAma karma bhI zarIra nAma karma ke samAna audArika Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai / agara saMghAta nAma karma na hotA to zarIra meM jo Thosapana dikhAI par3atA hai, vaha na hotA / saMhanana nAma karma chaha prakAra kA hai - vajra - RSabhanArAca saMhanana, vajra kA artha kIlikA hai, RSabha kA artha pariveSTana paTTa hai, nArAca kA artha donoM tarpha markaTa bandha hai, isa prakAra yaha padoM kA artha huA / saMhananoM kA artha kiyA jAtA hai - jisameM do haDDiyA~ donoM tarpha markaTa bandha se bandhI huI aura phira paTTe kI AkRti vAlI tIsarI haDDI se pariveSTita kI huIM hoM, unake upara una tInoM haDDiyoM ko kIlI ke AkAra kI vajra nAma kI tIsarI haDDI lagI huI ho usa bandhana vizeSa ko vajra RSabhanArAca saMhanana kahate haiM 1 | jisameM haDDiyAM saba 50 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 tattvArthasUtre yomarkaTabandho bhvettt-naaraacsNhnnm3|ytr-eksmin pArzve markaTabandhaH, dvitIye kIlikA bhavettad ardhanArAcasaMhananam 4Ayatra dvayorasthoHsandhibhAgaH kIlikayA viddho bhavet yatra kIlikAviddhAsthidvayasaMcitaM tat kIlikAsaMhananam 5|ytr asmAM parasparaM paryantabhAgaiHsparzanamAtraM bhavettat sevaarttsNhnnm6| saMsthAnanAma-tAvatpavidham samacaturasrAdibhedAt. tatra saMsthAnaM-saMsthitiH AkAravizeSo'vayavaracanAviveSaHpUrvokteSveva badhyamAneSu pudgaleSu yasya karmaNaudayAt saMsthAnavizeSo bhavati. tatsaMsthAnanAma / tatra-samaJca tat caturasraJceti samacaturasram, mAnonmAnapramANamanyUnamanadhikam , evaM nyagrodhaparimaNDalAdikamapi bodhyam / varNanAma-kRSNanIlalohitapItazuklanAmabhedAt pnycvidhm-| gandhanAma-dvividham, surabhipUrvokta prakAra se hoM kintu vajrAkAra kolikA mAtra nahIM ho usa bandhana vizeSa ko RSabhanArAcasaMhanana kahate haiM 2 / jisameM donoM tarpha meM markaTa bandha ho usako nArAcasaMhanana kahate haiM / 3 jisameM eka tarpha to markaTa bandha ho dUsarI tarpha kIlikA ho usakoM arddhanArAca saMhanana kahane haiM 4 / jisameM do haDDiyoM kA saMdhi bhAga (joDa) kIlikA se viddha-baMdhI huI ho usako kIlikA saMhanana kahate haiM 5 / aura jisameM haDDiyoM kA agrabhAga paraspara meM sparza mAtra se mile hue hoM usako sevAttai saMhanana kahate haiM 6 / saMsthAna nAma karma ke chaha bheda haiM-samacaturasrasaMsthAna Adi / yahA~ saMsthAna kA Azaya hai-AkAra arthAt amuka AkAra meM zarIra kI racanA honA tAtparya yaha hai ki zarIra ke yogya bA~dhe jAne vAle pudgaloM meM jisa karma ke udaya se koI viziSTa AkRti utpanna hotI hai, vaha saMsthAna nAma karma kahalAtA hai| jo saMsthAna sama caurasa ho vaha samacaturasra kahalAtA hai| mAna, unmAna aura pramANa kI apekSA se usameM na nyUnatA hotI hai, aura na adhiktaa| __ jisameM nAbhi se Upara ke bhAga meM sabhI avayava caturasra samacatuSkoNa arthAt yathocita lakSaNa vAle hoM kintu nAbhi ke nIce kA bhAga Upara jaisA na ho usako nyagrodha parimaMDala saMsthAna kahate haiM 2 / jisameM nAbhi ke nIce ke bhAga meM sabhI avayava samacaturasna samacatuSkoNa arthAt yathocita lakSaNa vAle hoM kintu nAbhi ke upara kA bhAga nIce jaisA na ho usako sAdi saMsthAna kahate haiM 3 / jisameM grIvA-gardana-hasta aura caraNa samacaturasrasamacatuSkoNa arthAt yathocita lakSaNavAle hoM kintu zarIra kA madhyabhAga-hRdaya pITha Adi saMkSiptavikRta ho usako kubjasaMsthAna kahate haiM 4 / jisameM zarIra kA madhya bhAga tathA grIvA-gardana hasta aura caraNa saba samacaturasra-samacatuSkoNa aura yathocita lakSaNavAle hoM kintu pramANa meM choTe hoM usako vAmana-saMsthAna kahate haiM 5 / jisameM hasta caraNa Adi avayava bahuprAya arthAt pramANopeta nahIM hoM usako huMDasaMsthAna kahate haiM 6 / varNanAmakarma pA~ca prakAra kA hai-kRSNa varNanAmakarma, nIla varNa nAmakarma, rakta varNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpakAnayuktizca a0 3 sU 11 nAmakarmaNo dvicatvAriMzadbhedanirUpaNam 395 durabhigandhabhedAt / evaM tiktakaTukaSAyA-'mlamadhuranAmabhedAt, rasanAma paJcavidham / sparzanAma khalu audArikAdiSu zarIreSu yasya karmaNa udayAt karkazAdiH sparzavizeSo bhavati, taducyate / taccASTavidham krksh-mRdu-guru-lghu-shiito-ssnn-snigdh-ruukssbhedaat.| aguru-laghupariNAmaniyAmakamagurulaghunAma vyapadizyate, gurutva-laghutva-gurulaghutvapariNAmatrayaniSedhakamagurulaghunAmA-'vaseyam / tathAca yasya karmaNa udayAt sarvajIvAnAM kuJAdInAM nijazarIrANi na gurUNi-nApi laghUni svato bhavanti, kintu-agurulaghupariNAmevA-'varundhanti, tatkarma agurulaghuzabdena vyapadizyate, sarvadravyANyeva sthityAdinA'nekena svabhAvena pariNamante, tatrA'gurulaghupariNAmasya niyAmakaM tAvad agurulaghunAmavartate / / zarIrAGgopAGgAnAM pUrvoktAnAM yasya karmaNa udayAt parairanekavAramupadhAtaH kriyate, tadupadhAtanAma. / paratrAsapratighAtAdijanakaM parAdhAtanAma, yasya karmaNa udayAt kazcidvipazcid darzanamAtreNaivaujasvIvAkcAturyeNA-'nyAM sabhAmupagataH sabhyAnAmapi trAsamutpAdayati parapratibhApratighAtaM vA karotitatparAghAtanAmavyapadizyate / nAma karma, pItavarNa nAma karma, zukla varNa nAma karma / gandha nAma karma ke do bheda haiM-surabhigaMdhanAma karma aura durabhigaMdha nAma karma / rasanAma karma ke pA~ca bheda haiM-tiktarasanAma karma, kaTukarasa nAma karma, kaSAyarasa nAma karma, amlarasa nAma karma aura madhurasanAma karma / sparzanAma karma ATha prakAra kA hai-karkazasparza nAmakarma, mRdusparzanAmakarma, gurusparza nAma karma, laghusparza nAma karma, zItasparza nAma karma, uSNasparza nAma karma, snigdhasparza nAma karma aura rUkSasparza nAma karma / ye varNa-gaMdha-rasa-sparza nAmaka nAmakarma zarIra meM amuka-amuka prakAra ke varNa gandha Adi ko utpanna karate haiN| ___ aguru laghu nAma karma vaha hai jo zarIra kI aguru laghutA kA niyAmaka hotA hai| gurutA, laghutA aura guru-laghutA, ina tIna prakAra ke pariNAmoM kA niSedhaka jo pariNAma hai, vaha agurulaghu kahalAtA hai| abhiprAya yaha hai ki jisa karma ke Udaya se saba jIvoM ke zarIra na ati guru hote haiM, na ati laghu hote haiM, kintu agurulaghu pariNAma vAle hote haiM, vaha agurulaghu nAma karma kahalAtA hai| saba dravya sthiti Adi anekasvabhAvoM se pariNata hote haiN| unameM se aguru laghu pariNAma kA niyAmaka aguru laghu nAma karma hai| jisa nAma karma ke udaya se apane hI zarIra ke avayava Apako hI kaSTadAyaka hote haiM, vaha upaghAta nAma karma hai| dUsare ko trAsa yA pratighAta Adi utpanna karane vAlA parAghAta nAmakarma hai| jisa karma ke udaya se koI vidvAn darzanamAtra se ojasvI pratIta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre AnupUrvIca - kSetrasannivezakramarUpA - vaseyA, tatra yatkarmodayAt - atizayena tadgamanAnuguNyaM syAt tadapyAnupUrvI kthyte| sAcA -'ntargati dvividhA bhavati, RjvI vakrA ca / tatra yadA samayapramANayA RvyA gacchati tadAT- agrimAyuH karmAnubhavannA''nupUrvI nAma karmaNaivotpatisthAnaM prAptaH san puraHsamupasthitamAyurAsAdayati / vakragatyAtu - dvi-tri- catuH samayapramANayA kUrpara - lAGgala - gomUtrakA lakSaNayA pravRtto vakrArambhakAle puraskRtamAyurAsAdayati tadaiva cA''nupUrvInAmakarmA'pyudeti / atha yathA-RyAM gatau-AnupUrvI nAma karmavinaivotpattisthAnaM prApnoti / evaM vakragatyAmapi kathaM nA--''nupUrvI nAmavinaivotyattisthAna prApnotIti cet ? ucyate, RjyAM gatau pUrvAyurvyApAreNaiva gacchati, yatra tatpUrvamAyuH karmakSINaM bhavati, tatraiva tasya khalu adhvayaSTisthAnIyasyA''nupUrvInAmakarmaNa udayo bhavati-- / tathAca vakragatau varttamAnabhavAyuH karmaNaH kSayAdAnupUrvI nAmakarma bhavati / hotA hai aura kisI sabhA meM pahu~ca kara vacanacAturya se anya sadasyoM ko trAsa utpanna karatA hai athavA dUsaroM kI pratibhA kA pratighAta karatA hai, vaha parAghAta nAma karma kahalAtA hai / 396 jIva jaba vartamAna zarIra ko tyAga kara navIna janma grahaNa karane ke lie vigrahagati karatA hai, usa samaya isa karma kA udaya hotA hai / isa AnupUrvI nAma karma ke udaya se jIva apane niyata utpatti kSetra meM pahu~catA hai / udaya se ati kSetra ke sanniveza krama ko AnupUrvI kahate haiM / jisa karma ke zaya ke sAtha gamana kI anukUlatA hotI hai, use bhI AnupUrvI kahate haiM / vaha antarAla - gati do prakAra kI hai-- Rjugati aura vargAta / jIva jaba eka samaya pramANa Rjugati se gamana karatA hai taba agalI Ayu karma kA anubhava karatA huA hI AnupUrvI nAma karma ke dvArA utpatti sthAna ko prApta hokara agalI Ayu ko prApta karatA hai| do, tIna yA cAra samaya vAlI vakragati se, jo pANimuktA, lAMgalikA aura gomUtrikA lakSaNa vAlI hotI hai, gamana karatA hai to mor3a Arambha hone ke samaya AgAmI Ayu ko prApta kara aar hai / usI samaya AnupUrvI nAma karma kA udaya hotA hai / zaMkA- jaise Rjugati meM AnupUrvI nAma karma ke udaya ke binA hI jIva apane utpatti kSetra meM pahu~ca jAtA hai, usI prakAra vakragati karake bhI AnupUrvI nAma karma ke binA hI utpatti kSetra meM kyoM nahIM prApta ho jAtA ? samAdhAna-Rjugati meM pUrvabhava saMbaMdhI Ayu ke vyApAra se hI jIva kA gamana hotA hai; jahA~ pUrvabhava kI Ayu kA kSaya ho jAtA hai vahI AnupUrvI nAma karma kA, jo adhvayaSTi arthAt mArga meM par3I lakar3I ke samAna hai, udaya hotA hai| isa prakAra vakragati meM vartamAna bhava ke Ayu karma kA kSaya hone para AnupUrvI nAma karma kA udaya hotA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 11 nAmakarmaNo dvicatvAriMzabhedanirUpaNam 397 prANApAnapudgalagrahaNasAmarthyajanakam-ucchvAsanAma / AtapasAmarthyajanakaM tAvad AtapanAma-ucyate / prakAzasAmarthyajanakamudyotanAma / labdhizikSarddhihetukasyA''kAzagamanasya janaka vihagagatinAma, tatra-prazastA vihagagati haMsAdInAm , aprazastA punaruSTrAdInAm / trasatvaniSpAdakaMvasanAma, trasAH-dvi-tri-catuSpaJcendriyalakSaNA jIvA ucyante, trasyantIti trasAH / ___sthAvaratvaniSpAdakaM sthAvaranAma, / sUkSma zarIranivartakaM-sUkSmanAma / bAdarazarIranivartakaMbAdaranAma / paryAptanAmavivicyate-tatra paryAptaM paryAptiH sA taavtpnycvidhaa-aahaarpryaaptiH-shriirpryaapti:-indriypryaaptiH-bhaasaamnnpjjtti-bhaassaamnHpryaaptishc-| tatrAtmanaH kriyAparisamAptiH paryAptirucyate / tathA ca-pudgalarUpAtmanaHkaraNavizeSaH paryAptiH, yena karaNavizeSeNA''-tmanaH AhArAdigrahaNasAmarthya niSpadyate, tacca karaNaM yaiH pudgalai niSpAdyate te pudgalA AtmanA gRhItAH santastathAvidhapariNatizAlinaH paryAptizabdena vyapadizyante / manaHprAptirapi-indriyaparyAptimadhye gatArthA- paryAptinivartaka-paryAptinAma / evamaparyApti prANApAna arthAt ucchavAsa aura nizvAsa ke yogya pudgaloM ko grahaNa karane kI zakti Utpanna karane vAlA karma ucchvAsa nAma karma kahalAtA hai| Atapa ke sAmarthya kA janaka karma AtapanAma karma hai / prakAza kI zakti utpanna karane vAlA udyotanAma karma hai| labdhi, zikSA yA Rddhi ke prabhAva se AkAza meM gamana karane kI zakti utpanna karane vAlA karma vihagagati yA vihAyogati nAma karma kahalAtA hai| prazasta vihAyogati haMsa Adi kI sundara cAla aura aprazasta vihAyogati UMTa Adi kI bhaddI cAla samajhanA cAhie / dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya java trasa kahe jAte haiM / jisa karma ke udaya se trasa paryAya kI prApti hotI hai vaha trasa nAma karma hai / jisa karma ke udaya se sthAvara paryAya kI prApti ho, vaha sthAvara nAmakarma hai / sUkSma zarIra kA janaka sUkSmanAmakarma hai / jisake udaya se bAdara zarIra utpanna ho vaha bAdaranAmakarma kahalAtA hai| paryApta nAma karma kA vivecana-jisa karma ke udaya se apane-apane yogya paryAptiyoM kI pUrNatA ho vaha paryApti nAma karma kahalAtA hai| paryAptiyA~ pA~ca haiM-AhAraparyApti, zarIraparyApti, indriyaparyApti 'bhAsAmaNapajjatti' aura bhASAmanaHparyApti / AtmA kI kriyA kI samApti ko paryApti kahate haiM / isa taraha paryApti AtmA kA eka prakAra kA karaNa hai / usa karaNa se AtmA meM AhAra Adi ko grahaNa karane kA sAmarthya utpanna hotA hai, vaha karaNa jina pudgaloM se utpanna hotA hai, ve pudgala AtmA ke dvArA gRhIta hokara evaM viziSTa pariNAma se pariNata hokara paryApti kahalAte haiN| manaH paryApti indriyaparyApti meM sammilita hai, ataH usakI pRthaka gaNanA nahIM kI gaI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 tattvArthasUtre nivartakamaparyAptinAma / anekajIvasAdhAraNazarIranivartakaM sAdhAraNazarIranAma, anantAnAM jIvAnAmekaM zarIraM sAdhAraNaM kisalaya-nigodavajraprabhRti, yathA-ekajIvasya paribhogaH tathA 'nekasyApi tadabhinnam ekaM sAdhAraNaM sat yasya karmaNa udayAt niSpadyate tat-sAdhAraNazarIranAma / sthiratvaniSpAdakaM sthiranAma / tadviparItamasthiranAma / evam-zubhA-'zubha-subhagadurbhaga-susvara-duHsvareSvapi karmasu vibhAvanIyam / Adeyatvanirvartakam-AdeyanAma / tadviparItamanAdeya nAma yazornivartakaM yazaH kIrttinAma / tad viparItamayazaH kIrtinAma / tIrthakaratvanivartakaM tIrthakaranAma ___ evaM yasya karmaNa udayAd darzana-jJAna-caraNa lakSaNaM tIrthaM pravartayati munigRhastha sarvavirati-dezaviratidharmaJcopadizati AkSepiNI-saMkSepiNI-saMvega-nirvedakathAbhirbhavyajanasaMsiddhaye surA'sura-narapatipUjitazca bhavati tat tIrthakaranAma, ityevaM sottara nAmakarmabhedo bahuvidhaH prajJaptaH // 11 // jisa karma ke udaya se jIva apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa na kara pAve use aparyAptinAma karma kahate haiN| jisa karma ke udaya se aise zarIra kA nirmANa ho jo aneka (ananta) jIvoM ke lie sAdhAraNa ho, vaha sAdhAraNa nAma karma kahalAtA hai| ananta jIvoM kA jo eka hI zarIra hotA hai, use sAdhAraNazarIra kahate haiM / aisA zarIra koMpala Adi nigoda meM hI pAyA jAtA hai| vahA~ eka jIva kA AhAra ananta jIvoM kA AhAra hotA hai, eka kA zvAsocchvAsa hI ananta jIvoM kA zvAsocchvAsa hotA hai| aisA sAdhAraNa zarIra jisa karma ke udaya se niSpanna hotA hai, vaha sAdhAraNazarIra nAma karma hai| sthiratA utpanna karane vAlA karma sthiranAmakarma hai / isase jo viparIta ho vaha asthira nAmakarma hai / isI prakAra zubha, azubha, subhaga, durbhaga, susvara aura duHsvara nAma karma bhI samajha lene cAhie / AdeyatA utpanna karane vAlA AdeyanAmakarma kahalAtA hai aura jo usase viparIta ho vaha anAdeyanAmakarma hai / jisake udaya se yaza aura kIrti phaile vaha yazaH kIrtinAmakarma aura jisake udaya se apayaza evaM apakIrti ho, vaha ayazaHkIrttinAmakarma kahalAtA hai / jisa karma ke udaya se tIrthakaratva kI prApti ho, use tIrthakaranAmakarma kahate haiN| isa karma ke udaya se jIva darzana jJAna-cAritra rUpa tIrtha kI pravRtti karatA hai, muniyoM ke sarvavirati aura gRhasthoM ke dezavirati dharma kA upadeza karatA hai, AkSepiNI, vikSepiNI, saMveginI aura nirvedinI kathAoM ke dvArA bhavya janoM kI siddhi mokSa ke lie mokSamArga pradarzita karatA hai aura jisa karma ke prabhAva se surendroM, asurendroM evaM narendroM dvArA pUjita hotA hai vaha tIrthakaranAmakarmakahalAtA hai| isa prakAra nAmakarma kI uttara evaM uttarottara prakRtiyA~ aneka prakAra kI kahI gaI hai // 11 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 12 gotrakarmaNodvaividhyanirUpaNam 399 mUlasUtram- "goe duvihe, ucce-nIe ya-" // 12 // chAyA- "gotraM dvividham, uccairnIcazca-' // 12 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre nAmakarmamUlaprakRtibandhasya dvicatvAriMzadvidhamuttaraprakRtikarmapratipAditam samprati-gotrakarmaNo dvaividhyaM pratipAdayitumAha-"goe duvihe ucce nIe ya-" iti / gotraM karma-dvividhaM prajJaptam / uccagotram-nIcagotraM ceti / tatroccagotram-deza-jAti-kula-sthAna-mAna-satkArai-zvaryAdyutkarSaniSpAdakaM bhavati, taviparItaM-nIcagotram / caNDAla-vyAdha-mInabandhadAsyAdiniSpAdakaM bhavati // 12 // tattvArthaniyukti:-pUrvasUtre-dvicatvAriMzadvidhamuttaraprakRtikarma, nAmakarmamUlaprakRtibandhasya dvividhamuttaraprakRtikarmapratipAdayitumAha-"goe duvihe uccA-nIyA ya-"iti / gotraM karma dvividham prajJaptam , uccagotraM-nIcagotraM ceti / ___ tatra-yadudayAd jIva uccairjAti prApnoti taduccagotram / yadudayAcca jIvo nIcairjAti prApnoti tannIcagotramucyate / tatroMccagotram-AryadezeSu magadhA'GgakaliGgabaGgAdiSu-utpattiprayojaka bhavati / evam-harivaMzekSvAkuprabhRtipitRvaMzarUpajAtiSu, evaM mAtRvaMzarUpograbhogAdikuleSu cotpattiprayojakaM bhavati / evaM-prabhoH samIpe pratyAsannatayo-pavezanAdirUpasthAnasya svakareNa vastrapradAnAdi sUtrArtha-'"goe duvihe uccA nIyAya' sUtra-12 gotrakarma kI do uttara prakRti haiM-uccagotra aura nIca gotra / tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM nAma karma nAmaka mUla prakRti kI bayAlIsa uttara prakRtiyoM kA pratipAdana kiyA gayA; aba gotrakarma kI do uttara prakRtiyoM kA kathana karate haiMgotrakarma kI uttara prakRtiyA~ do haiM-uccagotra aura nIcagotra / uccagotra deza-jAti-kula-sthAna-mAna-satkAra-aizvarya Adi kA utkarSa utpanna karatA hai| nIcagotra isase viparIta hotA hai| isake udaya se cANDAla, vyAdha, macchImAra, dAsa dAsI Adi avasthAoM kI prApti hotI hai // 12 // tattvArthaniyukti- pichale sUtra meM nAma karma kI bayAlIsa uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| aba gotra nAmaka jo mUlaprakRti hai, usakI do prakRtiyoM kA kathana karate haiM gotrakarma ke do bheda haiM uccagotra aura nIcagotra / jisa karma ke udaya se jIva ucca jAti ko prApta karatA hai, vaha uccagotra aura jisake udaya se nIca jAti ko prApta kare vaha nIcagotra karma kahalAtA hai / uccagotra karma magadha, aMga, kaliMga, vaMga Adi Arya dezoM meM janma lene kA harivaMza, ikSvAku Adi pitRvaMza rUpa jAtiyoM meM tathA ugrakula bhogakula Adi mAtRvaMza rUpa uttama kuloM meM janma lene kA kAraNa hotA hai| isI prakAra prabhu prabhAvazAlI ke samIpa meM naz2adIkI se baiThane Adi zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre rUpamAnasya, abhyutthAnAsanA'JjalipragrahAdirUpasatkArasya, gajAzvarathapadAtiprabhRtyaizvaryasya cotkarSanirvartakamuccagotraM bhavati / nIcagotraM punazcANDAla-varuDa-vyAdha-dhIvarajAlapAzadAsabhAvA-'vaskarazodhakAdinirvartakaM bhavati, yadudayAt sarvalokasamAdRte-ikSvAkuvaMze, sUryavaMze, candravaMze, kuruvaMze, harivaMze-ugravaMze, ityAdivazeSa jIvasya janma bhavati taduccergotramiti byapadizyate / yadudayAcca-nindite daridre-bhraSTAcAre-'satyavAdike-taskaravRttikArake-vyabhicAriNiprANivadhakArake cANDAlAdininditakule jIvasya janma bhavati, tadnIcagotramiti phalitam // 12 // mUlasUtram-"aMtarAe paMcavihe, dANa-lAbha-bhoga-upabhoga-cIriyaMtarAyabheyao" chAyA-''antarAyaH paJcavidhaH, dAna-lAbha-bhogo-pabhoga-vIryAntarAyabhedataH" 13 tattvArthadIpikA-pUrvasUtre gotrakarmaNo mUlaprakRtibandhasya dvividhimuttaraprakRtibandhasvarUpaM pratipAditam , sampratyaSTamasyA'ntarAyakarmaNaH paJcavidhamuttaraprakRtibandhasvarUpaM pratipAdayitumAha"aMtarAe" ityAdi / antarAyakarma-uttaraprakRtitvena paJcavidhaM prajJaptam , dAnAntarAya-lAbhAntarAya bhogAntarAyo-pabhogAntarAya-vIryAntarAyabhedAt / tatra dAnalAbhabhogopabhogavIryapariNAmavyAghAtahetutvAd dAnAntarAyAdivyapadezo bhavati / rUpa sthAna kA, apane hAtha se vastra pradAna Adi rUpa mAna kA, abhyutthAna, Asana, aMjalipragraha Adi satkAra kA tathA hAthI ghor3A ratha evaM padAti Adi aizvarya paidA karane vAlA uccagotra karma kahalAtA hai| nIcagotra karma ke udaya se cANDAla, varuDa, vyAdha, dhIvara jAlapAza, dAsabhAva, kUr3A-kacarA buhArane vAlA Adi hotA hai / jisake udaya se samasta loka meM Ahata ikSvAkuvaMza, sUryavaMza, candravaMza, kuruvaMza, harivaMza tathA ugravaMza Adi uttama vaMzoM meM se kisI meM janma hotA hai, use uccagotra karma kahate hai| isake viparIta jisa karma ke udaya se nindita, daridra, bhraSTAcArI, asatyabhASI cauravRttikAraka, vyabhicArI, hiMsaka, cANDAla Adi kuloM meM jIva kA janma hotA hai; vaha nIca gotra kahalAtA hai // 12 // sUtrArtha-" aMtarAe paMcavihe' ityAdi / sUtra-13 antarAya karma pA~ca prakAra kA hai-dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya // 13 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM gotra karma rUpa mUla prakRti kI do uttara prakRtiyoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, aba AThavIM mUlaprakRti antarAya karma kI pA~ca uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM- antarAya karma kI uttara prakRtiyAM pA~ca kahI gaI haiM, yathAdAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAnsarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya / yaha karma dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya pariNAma meM vighna DAlane kA kAraNa hotA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a 3 sU. 13 antarAyakarmaNaH paJcavidhatvanirUpaNam 401 tathAca-yadudayAt dAtukAmo'pi na dadAti, labdhukAmo'pi na labhate, bhoktumicchannapi na bhuGkte upabhoktumabhivAJchannapi nopabhuGkta, utsahitukAmo'pi notsahate, tadbhantarAyakarma dAnAntarAyAdibhedAt / paJcavidhaM tAvat uttaraprakRtirUpaM sampadyate // 13 // tattvArthaniryuktiH -- pUrvasUtre saptamasya gotrakarmaNo mUlaprakRtibandhasyottaraprakRtibandhasvarUpaM pratipAdya samprati-aSTamasyA'ntarAyakarmaNaH / paJcavidhamuttara prakRtibandhasvarUpaM pratipAdayitumAha"aMtarAe" iti / antarAyakarma-uttaraprakRtitvena paJcavidhaM prajJaptam / dAnalAbhabhogopabhoga vIryAntarAyabhedAt tathAca-antarAyakarmottaraprakRtayo dAnAntarAya - lAbhAntarAya - bhogAntarAyo -pabhogAntarAya - vIryAntarAyarUpAH paJca bhavanti / tatra - dAnaM deyadravyasya tyAgarUpam tasyA'ntarAyo dAnAntarAyaH ? tadudayAtsatyapi deyadravye, yaddhikarma - uditaM sat dIyamAnadravyadAnakarmaNo'ntarAyaM vighnamantardhAnarUpaM karoti taddAnAntarAyakarma ucyate tadudayAd - deyadravye, pratigrahItarica sannihite'pi "asmai dattaM dravyaM mahAphalajanakaM bhaviSyati" iti jAnannapi dAtA deyadravyaM na prayacchati / evaM-yadudayAd vidyamAnaM labhyavastu labdhukAmo'pi na labhate, tallAbhAntarAyakarma vyapadizyate / hai, isa kAraNa dAnAntarAya Adi ke nAma se kahA jAtA hai / tAtparya yaha hai ki jisa karma ke udaya se jIva dAna dene kA icchuka ho kara bhI de nahIM pAtA, lAbha pAne kA abhilASI ho kara bhI lAbha nahIM kara sakatA, bhogane kI icchA hone para bhI bhoga nahIM sakatA, upabhoga karane kI vAMchA karatA huA bhI upabhoga nahIM kara pAtA aura utsAha prakaTa karane kI kAmanA hone para bhI utsAha prakaTa nahIM kara sakatA, vaha antarAya karma kahalAtA hai / dAnAntarAya Adi usakI pA~ca uttara prakRtiyA~ haiM // 13 // tatvArthaniyukti - pUrvasUtra meM sAtavIM mUlakarma prakRti gotra kI uttaraprakRtiyA~ batalA kara aba AThavIM mUlaprakRti antarAya karma kI pA~ca uttara prakRtiyA~ dikhalAte haiM - uttaraprakRtiyoM ke rUpa meM antarAya karma pA~ca prakAra kA hai - dAnAntarAya, lAbhAntarAya bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya, antarAyakarma kI ye hI pA~ca uttaraprakRtiyA~ haiM,, / deya vastu kA tyAga karanA dAna kahalAtA hai / usame hone vAlA antarAya arthAt vighna dAnAntarAya kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki jisa karma ke udaya se deya dravya ke maujUda hone para bhI dAtA dAna nahIM kara sakatA - jo dAna meM vighna DAla detA hai, vaha dAnAntarAya karma kahalAtA hai / dene yogya dravya vidyamAna rahatA hai : lene vAlA bhI sAmane hotA hai aura dAtA yaha bhI jAnatA hai ki ise dravya diyA jAyagA to mahAn phala kI prApti hogI phira bhI dAnAntarAya karma ke udaya se dAtA dAna nahIM de pAtA / isI prakAra labhya vastu kI maujUdagI hone para bhI aura lAbha kI icchA hone para bhI jisa karma ke udaya se lAbha na ho sake, vaha lAbhAntarAya karma kahalAtA hai / bhogAntarAya, upabhogA 1 51 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 tattvArthasUtre evam-bhogo-pabhoga-vIryAntarAyakarmANyapi bodhyAni tathA sakalArthibhyastadIyaprArthanAnusAraM yathAzaktinirvizeSamudAracetAH sannapi yasya yAcamAnasyApi deyamalpamApa dravyaM na dadAti tasya lAbhAntarAya karmodayo bodhyaH / / evaM sakRdupabhujya yat parityajyate punarupabhogAkSama srakcandanaprabhRti, tacca-bhogarUpaM sambhavadapi yasya karmaNa udayAd yo na bhuGkte tasya bhogAntarAyakarmodayaH vastra--zayanA-sana bhAjanAdirUpa upabhoga ucyate, punaH punarupabhujyamAnatvAdupabhogazabdena taducyate, tasya vastrAdyupabhogasya sambhave'pi yasya karmaNa udayAd na paribhogo bhavati, tatkarma upabhogAntarAya karma vyapadizyate / vIrya punarutsAhazceSTAzaktirityucyate, tatra-yasya karmaNa udayAt kasyacitsamayasyApibalasampannasyApi upacitazarIrasyApi-taruNasyApi alpaprANatA dharmAdikAryakartuH sAmarthyotsAhAdikaM na bhavati tad vIryAntarAyakarma ucyate, tathAvidhasya ca vIryAntarAyakarmaNaH pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyeSu kSayopazamajanitatAratamyAt sAkalyenodayo bodhyaH / dvIndriyatrIndriyAdestu-vIryasya vRddhi yAvat caramachadmastho bhavet iti prkrssaaprkrssvishessoplbdheH| tIrthaGkare punarutpannakevale sarvavIryAntarAya karmakSayaH, tasmin bhagavati niratizayaM vIryaM bhavatIti bhaavH|13| ntarAya aura vIryAntarAya karma bhI isI prakAra svayaM samajha lene cAhie / koI udAracitta puruSa, samAna bhAva se, yAcakoM kI icchA ke anusAra yathAzakti dAna de rahA ho, magara koI aisA yAcaka ho jise yAcanA karane para bhI, svalpa bhI dravya na de to samajhanA cAhie ki usa yAcaka ko lAbhAntarAya karma kA udaya hai / jo vastu eka bAra bhogI jAya vaha bhoga kahalAtI hai, jaise mAlA candana Adi / bhoga ke yogya vastu vidyamAna ho phira bhI jisa karma ke udaya se usakA bhoga na kiyA jAsake vaha bhogAntarAya karma kahalAtA hai| vastra, zayyA, Asana, bhAjana Adi upabhoga kahalAtA hai, kyoMki unakA bAra-bAra bhoga kiyA jAtA hai / ina vastra Adi vastuoM ke hone para bhI jisa karma ke udaya se paribhoga na kiyA jA sake, use upabhogAntarAya karma kahate haiN| vIrya kA artha hai utsAha, ceSTA, yA zakti / koI manuSya balasampanna hai, puSTa zarIra vAlA hai, taruNa hai, phira bhI dharma kArya Adi karane meM sAmarthya prakaTa nahIM karatA, utsAha nahIM dikhalAtA, to samajhanA cahie ki usake vIryAntarAya karma kA udaya hai / pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya aura vanaspatikAya ke jIvoM meM vIryAntarAya karma kA, kSayopazama janita taratamatA ke anusAra pUrNarUpa se udaya samajhanA cAhie / inakI apekSA dvIndriya jIvoM meM, dvIndriyoM kI apekSA trondriya jIvoM meM kama vIryAntarAya pAyA jAtA hai / isa prakAra chadmastha-avasthA ke carama samaya meM arthAt bArahaveM kSINa kaSAya nAmaka guNasthAna ke aMtima samaya meM vIryAntarAya karma saba se kama pAyA jAtA hai| kevalajJAna utpanna hone para cAhe tIrthakara kevalI ho yA sAmAnyakevalI, vIryAntarAya karma se sarvathA rahita ho jAte haiN| unameM sarvotkRSTa vIrya hotA hai // 13 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 14 jJAnAvaraNAdInAM sthitibandhanirUpaNam 403 mUlasUtram - "NANadaMsaNAvaraNijja veyaNijjatarAyANaM tIsaI koDAkoDIo ThiI ukkosiyA, // 14 // chAyA-"zAna-darzanA-'varaNa-vedanIyA-ntarAyANAM triMzatkoTikoTayaH sthitirukarSikA, // 14 // tattvArthadIpikA-pUrvaM jJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmaNAM mUlaprakRtibandhaH prarUpitaH samprati-teSAM sthitibandhaM prarUpayitumAha-"NANadaMsaNA-" ityAdi / jJAnAvaraNadarzanAvaraNavedanIyA'ntarAyANAM caturNA karmaNAM triMzatsAgaropamakoTikoTyaH utkarSikA utkRSTA sthitiHprajJaptA / eteSAM catuNA jaghanyikA-jaghanyA sthitirentamuhUrtapramANA prajJaptA / tathAca-jJAnAvaraNa-darzanAvaraNavedanIyAntarAyakarmaNAmutkarSeNa triMzatsAgaropamakoTikoTyaH sthitirmavatIti vijJeyam // 14 // tattvArthaniyuktiH-pUrva tAvadjJAnAvaraNAdikarmaNAM mUlaprakRtibandhaHpratipAditaH samprati - teSAM sthitibandhaM pratipAdayituM prathamaM tAvad jJAnadarzanAvaraNavedanIyAntarAyaNAM caturNA karmaNAM sthitibandhaM pratipAdayati -- "NANadaMsaNAvaraNijjaveyaNijjaMtarAyANaM tIsaI koDikoDIo ThiI ukkosiyA" iti / jJAnadarzanAvaraNavedanIyA'ntarAyANAM catue~ karmaNAM triMzatsAgaropamakoTikoTyaH utkarSikA utkRSTA sthitiH prajJaptA, bandhakAlAdArabhya yAvadazeSaM nirjIrNa bhavati tAvAn khalu sthitikAlaH sthitipadenocyate / tathAcA-''sAM catasRNAM mUlaprakRtInAM triMzatsAgaropamakoTikoTIrUpa utkRSTaH sthitibandhaH sUtrArtha-'NANadaMsaNAvaraNijja' ityAdi sUtra // 14 // jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya aura antarAya karma kI utkRSTa sthiti tIsa kor3Akor3I sAgaropama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI hai // 14 // tattvArthadIpikA--isase pUrva prakRtibandha kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya, ina cArakarmoM kI utkRSTa sthiti tIsa kor3A kor3I sAgaropama kI hai aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai // 14 // tattvArthaniyukti-pichale sUtroM meM mUla aura uttara prakRtibandha kI prarUpaNA kI gaI hai| aba sthitibandha kA prarUpaNA karate hue pahale jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya karma kI sthiti batalAte haiM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya karma kI utkRSTa sthiti tIsa kor3A kor3I sAgaropama kI aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai| bandha ke samaya se AraMbha karake aba taka vaha karma pUrNa rUpa se nirjIrNa hotA hai, taba taka kA kAla sthitikAla kahalAtA hai| sthiti kAla ko hI yahA~ sthiti zabda se kahA hai / isa prakAra pUrvokta cAra mUlaprakRtiyoM kA sthiti bandha utkRSTa tIsa kor3A kor3I sAgaro zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 tattvArthasUtre pratipattavyaH / tatra-varSasahasratrayamabAdhAkAlo bodhyaH, yAvatkAlaparyantaM baddhaM karma nA'nubhUyate udayenA''yAti, tAvAn kAlo bAdhAkAlapadenocyate / bAdhAkAlastu-yatprabhRtijJAnAvaraNAdikarma udayAvalikApraviSTaM sat niHzeSamupakSINaM bhavati tAvAnkAla ucyate / tathAcaitad jJAnAvaraNAdikarmacatuSTayaM bandhakAlAdArabhya triSu varSasahasreSu vyatIteSu udayAvalikAM pravizatIti bhAvaH / / evaJca-jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-vedanIyA-'ntarAyakarmaNAM triMzatsAgaropamakoTikoTIrUpotkRSTAsthitiH saMjJino mithyAdRSTeH paJcendriyasya paryAptakasya jIvasyAvagantavyA / uktaJcottarAdhyayanasUtre 33 adhyayane "udahIsarisanAmANa, tIsaIkoDikoDIo- / ukkosiyA ThiI hoI, aMtomuhuttaM jahanniyA- // 19 // AvaraNijjAyaduNDaMpi, veyaNijje taheva ya- / aMtarAe ya kammammi, ThiI esA viyAhiyA- // 20 // chAyA-udadhisadRzanAmnA triMzatkoTikoTayaH / utkarSikA sthitirbhavati, antarmuhUrta jaghanyikA // "AvaraNIyayordvayorapi vedanIye tathaiva ca- / antarAye ca karmaNi sthitireSA vyAkhyAtA- // 14 // iti / mUlasUtram -"mohaNIjassa sattari koTikoDIo-' // 15 // chAyA--"mohanIyasya saptatiH koTikoTayaH // 15 // pama kA samajhanA cAhie ina cAroM karmoM kA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai / bandha hone ke pazcAt jitane kAla taka karma kA udaya nahIM hotA, utanA kAla abAdhAkAla kahalAtA hai| abAdhAkAla vyatIta ho jAne ke pazcAt jJAnAvaraNa Adi koI karma jaba udayAvalikA meM praviSTa hotA hai, taba se AraMbha karake usako pUrNarUpa se kSaya hone taka ke kAla ko bandhakAla kahate haiM / tAtparya yaha huA ki jJAnAvaraNa Adi ukta cAroM karma bandha kAla se lekara tIna hajAra varSa vyatIta ho jAne para udayAvalikAmeM praviSTa hote haiN| jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya karma kI tIsa kor3A kor3I sAgaropama kI jo utkRSTa sthiti batalAI gaI hai, vaha saMjJI, mithyAdRSTi paMcendriya paryApta jIva kI apekSA se samajhanI cAhie / uttarAdhyayanasUtra ke 33 ve adhyayana meM kahA gayA hai---- do AvaraNoM kI arthAt jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kI, vedanIya kI tathA antarAya karma kI tIsa kor3A kor3I sAgaropama kI utkRSTa sthiti kahI gaI hai| ina cAroM kI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai // 19--20 // 14 // sUtrArtha--'mohaNijjassa sattari' ityAdi / sUtra-15 mohanIya karma kI utkRSTa sthiti sattara kor3A kor3I sAgaropama kI hai // 15 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpaka niyuktizca a. 3 sU. 15 mohanIya karmaNaH sthitibandhanirUpaNam 405 tattvArthadIpikA -- " pUrvasUtre jJAnAvaraNa- darzanAvaraNa - vedanIyA - 'ntarAya - karmacatuSTayasya sthitiH pratirUpitA, samprati - mohanIyasya karmaNaH sthitiM pratipAdayitumAha - "mohaNijjassasattari koDikoDIo - " iti / mohanIyasya pUrvoktasvarUpasya karmaNaH saptatisAgaropamakoTikoTyaH utkRSTataH sthitirbhavati, jaghanyena tu - antarmuhUrtapramANA sthitiravagantavyA - // 15 // tattvArthaniryuktiH - pUrva jJAnAvaraNAdInAM catasRNAM karmaprakRtInAM sthitikAlaH savistaraM prarUpitaH, samprati-mohanIyakarmaprakRteH sthitakAlaM prarUpayitumAha - "mohaNijjassa sattari koDIkoDIo-" iti / mohanIyasya karmaNaH saptatiH sAgaropamakoTikoTiyaH utkRSTataH sthitiH sambhavati, jaghanyena punarantarmuhUrtapramANA sthitirbhavati / tatra cAbAdhAkAlaH saptavarSasahasrANi bodhyaH / tadanantaraM bAdhAkAlo yAvadazeSaM karmakSINaM bhavati yAvatkAlAdArabhya mohanIyaM karma udayAvalikApraviSTaM sat yAvacca niHzeSaH mupakSINaM bhavati tAvAn kAlo bodhyaH, tacca mohanIyaM karma saptasu varSa sahatreSu vyatIteSu udayAvalikAM pravizatIti bhAvaH / " iyaJcApi mohanIyasya karmaNa utkRSTA sthitiH saMjJipaJcendriyasya mithyAdRSTeH paryAptakasya jIvasyA'vagantavyA / tattvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya aura antarAya karma kI sthiti batalAI gaI hai, aba mohanIya karma kI sthiti kA pratipAdana karate haiM mohanIya karma kI, jisakA svarUpa pahale kahA jA cukA hai, utkRSTa sthiti sattara kor3A kor3I sAgaropama kI hai / isa karma kI jaghanya sthiti antarmuhUrtta kI hai // 15 // tattvArthaniyukti - isase pahale jJAnAvaraNa Adi cAra karmaprakRtiyoM kA sthiti kA vistAra pUrvaka batalAyA jA cukA hai, aba mohanIya karma kA sthiti kAla batalAte haimohanIya karma kI utkRSTa sthiti sattara kor3A kor3I sAgaropama kI tathA jaghanya sthiti antarmuhUrtta kI hai / mohanIya karma kA abAdhAkAla sAta hajAra varSa kA hai / abAdhAkAla ke samApta hone se lekara sampUrNa karma ke kSaya hone taka kA kAla bAdhAkAla kahalAtA hai / arthAt jisa samaya mohanIya karma udayAvalikA meM praviSTa huA, usa samaya se lagAkara usake pUrNa rUpa se kSINa hone taka kA samaya bAdhAkAla kahA jAtA hai| phalitArtha yaha hai ki sAta hajAra varSa vyatIta ho jAne para sattara kor3A kor3I sAgaropama kI sthiti vAlA mohanIya karma udayAvalikA meM praviSTa hotA hai / mohanIya karma kI yaha utkRSTa sthiti saMjJI paMcendriya midhyAdRSTi paryApta jIva kI apekSA se samajhanA cAhie / arthAt mithyAdRSTi saMjJI paryApta paMcendriya jIva hI sattara kor3A kor3I sAgaropama kI sthiti kA bandha kara sakatA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 tattvArthasUtre uktaJcottarAdhyayane 33 adhyayane 21 gAthAyAm"udahIsarisanAmANa sattara koddikoddiio| mohaNijjassa ukkosA aMtomuhuttaM jahanniyA // 1 // iti / chAyA-"udadhisadRzanAmnAM saptatikoTikoTyaH / mohanIyasya utkRSTA antarmuhUrtaM jaghanyikA // 1 // iti // 15 // mUlasUtram-"nAmagottANaM vIsaIkoDikoDIo-" // 16 // chAyA--"nAma-gotrayoviMzatiH koTikoTyaH-" // 16 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre mohanIyasya karmaNaH sthitikAlaH prarUpitaH, samprati-nAmagotrayoH karma mUlaprakRtyoH sthitikAlaM prarUpayitumAha-nAmagottANaM vIsaIkoDAkoDIo-" iti / nAmagotrayoH karmaNo rutkRSTataH sthitirvizatiH koTikoTayaH prajJaptA, jaghanyato'STamuhUrtapramANA sthitibodhyaa-||36|| tattvArthaniyuktiH--pUrva mohanIyakarmamUlaprakRteH sthitiH kAlAvadhiH pratipAditaH, samprati nAmagotrakarmaNoH sthitikAlaM pratipAdayitumAha-"nAmagottANaM vIsaIkoDikoDIo-" iti / nAmagotrayoH nAmakarmamUlaprakRteH-gotrakarmamUlaprakRtezca pratyekaM viMzatisAgaropamakoTikoTayaH utkRSTataH sthitiH sambhavati / tatra-pratyeka varSasahasradvayaM nAmakarmaNo-gotrakarmaNazcA'bAdhAkAlo bhavati, tadanantaraM bAdhAkAlo bhavati dvayorapi, tathAca-yadArabhya nAmakarmagotrakarma ca-udayAva uttarAdhyayana sUtra ke 33 veM adhyayana meM kahA hai 'mohanIya karma kI utkRSTa sthiti sattara kor3A kor3I sAgaropama kI hai aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai ' // 15 sUtrArtha--'nAmagottANaM bisaI' ityAdi sUtra-16 nAma aura gotra karma kI utkRSTa sthiti vIsa kor3A kor3I sAgaropama kI hai // 16 // tattvArthadIpikA-pUrva sUtra meM mohanIya karma kA sthiti kAla prarUpita kiyA gayA hai, aba nAma aura gotra nAmaka mUla prakRtiyoM kA sthitikAla pratipAdana karane ke lie kahate haiM-- nAma karma aura gotra karma kI sthiti kA utkRSTa kAla vIsa kor3A kor3I sAgaropama hai / inakA jaghanya sthitikAla ATha muhUrta samajhanA cAhie // 16 // tattvArthaniyukti-isase pUrvavartI sUtra meM mohanIyakarma kI sthiti kahI gaI hai, aba nAma aura gotrakarma kI sthiti kA kAla pratipAdana karane ke lie kahate haiM--- nAmakarma aura gotrakarma nAmaka mUlaprakRtiyoM kI utkRSTa sthiti bIsa-bIsa kor3A kor3I sAgaropama hai ina donoM kA abAdhAkAla do-do hajAra varSa kA hai / tatpazcAt bAdhAkAla prAraMbha ho jAtA hai| udayAvalikA meM praviSTa hone ke samaya se AraMbha hokara pUrNarUpa se kSaya ho zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU. 16 nAmagotrakarmaNo sthitibandhanirUpam 407 likApraviSTaM sat yAvaniHzeSamupakSINaM bhavati tAvAn kAlo bAdhAkAlo'vagantavyaH / evaJca-bandhakAlAdArabhya varSasahasradvaye vyatIte sati nAmakarma-gotrakarma ca udayAvalikA pravizati, nAmakarma gotrakarma ca bandhakAlAdArabhya yAvantaM kAlaM nAnubhUyate tAvAnkAlo'bAdhAkAlastayorucyate, iyaJcApi nAmakarmaNo-gotrakarmaNazcotkRSTA viMzatisAgaropamA sthitiH saMjJipaJcendriyaparyAptakamithyAdRSTeH prANino'vaseyA / tathAcoktamuttarAdhyayane--33-adhyayane-23-gAthAyAm---- "udhiisrisnaamaannN-viisikoddikoddiio-| nAmagottANaM ukosA-aMtomuhuttaM jhnniyaa-||1|| iti / "udadhisadRzanAmnAM viMzatiH kottikottyH| nAmagotrayorutkRSTA antarmuhUrta jaghanyikA // 1 // iti // 16 // mUlasUtram-"Aukammassa tettIsa sAgarovamA ThiI ukkosA-" // 17 // chAyA-AyuH karmaNastrayastrizat sAgaropamA sthitiH- " // 17 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre nAmagotrakarmaNo mUlaprakRtyorutkRSTA sthitiH prarUpitA, sampratipunarAyuSyakarmaNormUlaprakRterutkRSTAM sthiti prarUpayitumAha- "Aukammassa--" ityAdi / AyuH karmaNo mUlaprakRtestrayastriMzat sAgaropamANi pUrvakoTitribhAgA'bhyadhikAni-utkRSTAsthitiravaganvyA, jaghanyA sthitiH punarantarmuhUrtapramANA bhavatItyagre vkssyte-|| 17 // jAne taka kA samaya bAdhAkAla kahalAtA hai / isa prakAra bandhakAla se lekara do sahasra varSa kA vyatIta ho jAne para nAmakarma aura gotrakarma udayAvalikA meM praviSTa hote haiN| nAmakarma aura gotrakarma bandha ke samaya se lekara jitane samaya taka anubhava meM nahIM Ate, utanA samaya unakA abAdhAkAla kahalAtA haiM / nAma aura gotrakarma kI bIsa kor3Akor3I sAgaropama kI jo utkRSTa sthiti kahIM gaI hai, usakA bandha saMjJI paMcendriya paryApta mithyAdRSTi jIva hI kara sakatA hai| uttarAdhyayana sUtra ke 33 veM adhyayana kI gAthA 23 meM kahA hai-nAmakarma aura gotrakarma kI utkRSTa sthiti bIsa kor3Akor3I sAgaropama kI hai aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai // 16 // sUtrArtha--'Aukammassa tettIsa' ityAdi sUtra-17 Ayukarma kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI haiM // 17 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM nAma aura gotra nAmaka mUla prakRtiyoM kI sthiti kA nitapaNa kiyA gayA, aba Ayu nAmaka mUlaprakRti kI utkRSTa sthiti kahate haiM Ayu nAmaka mUlaprakRti kI utkRSTa sthiti pUrva koTi ke tribhAga se adhika tetIsa sAgaropama kI jAnanA cAhie / isakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai, yaha Age kaheMge // 17 // zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 mm tattvArthasUtre tattvArthaniyukti:--pUrva nAmagotrakarmaNo sthitikAlAvadhiH pratipAditaH samprati punarAyuSyakarmaNo mUlaprakRterutkRSTasthitikAlAvadhiM pratipAdayitumAha-"Aukammassa tettIsa sAgarovamA ThiI ukkosA-" iti / AyuHkarmaNo mUlaprakRtestrayastriMzat sAgaropamANi pUrvakoTitribhAgA'bhyadhikAni utkRSTA sthitiH sambhavati, jaghanyA sthitistu-antarmuhUrtamAtrA bhavatItyagre samAdhAsyate, atraca-sAgaropamagrahaNena koTikoTipadasya nivRttiravagantavyA / trayastriMzat padopAdAnAdapi koTikoTigrahaNasya nivRttirbhavati / atraca-pUrvakoTitribhAgo'bAdhAkAlo bodhyaH / tadanantaraJca bAdhAkAlo bhavati tathAca yatkAlAdArabhyA''yuSyakarma udayAvalikApraviSTaM sat yAvanniHzeSamupakSINaM bhavati tAvAnkAlo bodhyaH / evaJca-bandhakAlAdArabhya pUrvakoTitribhAge'bAdhAkAle vyatIte sati AyuHkarmamUlaprakRtirudayAvalikAM pravizati / yAvatkAlaM tatkameM nAnubhUyate tAvatkAlo'bAdhAkAlapadena vyapadizyate, iyaJcApi-AyuSyakarmaNastrayastriMzatsAgaropamarUpotkRSTA sthitiH saMjJipaJcendriyaparyAptakasya mithyAdRSTeravagantavyA- / "tathAcoktamuttarAdhyayane-33-adhyayane-22-gAthAyAm tettIsasAgarovamA-ukkoseNa vigaahiyaa-| ThiI u Au kammassa-aMtomuhuttaM jahaniyA- // 1 // iti tatvArthaniyukti-nAma aura gotrakarma kI sthiti kA kAla batalAyA jA cukA hai, aba AyuSya nAmaka mUlaprakRti kA utkRSTa sthiti kAla pratipAdana karane ke lie kahate haiM Ayukarma nAmaka mUlaprakRAtaM kI utkRSTa sthiti karor3a pUrva ke tIsare bhAga se adhika tetIsa sAgara kI utkRSTa sthiti samajhanI cAhie / jaghanya sthiti antarmuhUrta pramANa hai, yaha Age kahA jAegA / yahA~ 'sAgaropama' kA grahaNa karane se 'kor3Akor3I' pada kA niSedha ho jAtA hai| tettIsa' pada grahaNa karane se bhI 'kor3Akor3I' kI nivRtti ho jAtI hai / tAtparya yaha hai ki Ayukarma kI sthiti sirpha tetIsa sAgaropama kI hai, tetIsa koDAkor3I sAgaropama kI nahIM hai| yahA~ karor3a pUrva kA tribhAga abAdhAkAla samajhanA cAhie / usake pazcAt bAdhAkAla kA prAraMbha hotA hai| jisa kAla meM Ayu karma udayAvalikA meM praviSTa hotA hai usase lekara pUrNa rUpa se usake kSaya hone taka kA kAla bAdhAkAla kahalAtA hai / isa prakAra Ayu bandha ke pazcAt karor3a pUrva kA tIsarA bhAga bItane para Ayu karma kA udaya hotA hai / jitane kAla taka usakA anubhava nahIM hotA, utanA kAla 'abAdhAkAla' kahalAtA hai / Ayukarma kI tetIsa sAgaropana kI jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai, vaha saMjJI paryApta paMcendriya kI apekSA se samajhanA cAhie / uttarAdhyayana sUtra ke 33 veM adhyayana kI 22 vI gAthA meM kahA hai-'Ayu karma kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI kahI gaI hai // 17 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 3 sU18. vedanIyanAmagotrakarmaNAM jaghanyasthitiH 409 "trayastriMzatsAgaropamANi - utkRSTena vyAkhyAtA - / sthitistu AyuSkarmaNaH - antarmuhUrtta jaghanyakA- // 1 // iti // 17 // mUlasUtram - "veyaNijjassa bArasamuhuttA ThiI jahaniyA - " // 18 // chAyA - " vedanIyasya dvAdazamuhUrtA sthiti rjaghanyikA - " // 18 // taccArthadIpikA -- pUrvaM jJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmamUlaprakRtInAM sAmAnyena sthiti rutkRSTA pratipAditA, samprati- jaghanyAM sthitiM prarUpayituM pUrvoktasUtrakramAnusAreNa vedanIyasya karmaNo jaghanyAM sthitimAha - " saMparAiya sAyAveyaNijjassa-" ityAdi / sAmparAyika sAtAvedanIyasya karmaNodvAdazamuhUrtA jaghanyakA- jaghanyA sthitirbhavati, utkRSTA sthitistu - paJcadaza sAgaropama koTikoTayaH prajJatA // 18 // tattvArthaniryuktiH - pUrvaM tAvadaSTavidhakarme mUlaprakRtInAmutkRSTaH sthitikAlaH prarUpitaH samprati sUtrakramAnuzrayaNena vedanIyasya karmaNo jaghanyasthitikAlaM prarUpayati - "veyaNijjassa bArasa muhuttA ThiI jahanniyA - " iti . "vedanIyasya mUlaprakRtirUpasya karmaNo dvAdazamuhUrtA sthitiH, jaghanyikA - jaghanyA bhavati / tatrA'bAdhAkAlo'ntarmuhUrtam, tasyotkRSTA sthitistu - paJcadazasAgaropamakoTikoTayaH prajJaptA / tatrA'bAdhAkAlastu - paJcadaza zatavarSANi, asAtAvedanIyasya tAvad vedanIyakarmottara prakRtivizeSarUpasyokRSTa sthiti stritsAgaropamakoTikoTyaH tasya jaghanyA punaH sthitiH sAgaropamasya saptabhAgAstrayaH palyopamA saMkhyeyabhAgonAH prajJaptAH atrA'bAdhAkAlautkRSTAyAM sthitau sahasratrayavarSINi, jaghanyAyAM punarantarmuhUrtamAtram- abAdhAkAlo bodhyaH // 18 // mUlasUtram - - "nAmagottANaM ahamuhuttA ThiI jahanniyA - " // 19 // sUtrArtha - - ' veyaNijassa' ityAdi sUtra // 18 // vedanIya kI jaghanya sthiti bAraha muhUrtta kI hai // 18 // tattvArthadIpikA - isase pahale jJAnAvaraNIya Adi AThoM mUla prakRtiyoM kA sAmAnya rUpa se utkRSTa aura jaghanya sthitibaMdha kahA gayA hai, aba vedanIya karma kI jaghanya sthiti kahate haiMvedanIya rUpa ( sAmparAyika sAtAvedanIya ) mUla prakRti kI jaghanya sthiti bAraha muhUrtta kI hai / utkRSTa sthiti pandraha kor3A kor3I sAgaropama kI kahI gaI hai // 18 // tattvArthaniyukti -- pahale mUla karmaprakRtiyoM kA sAmAnya rUpase sthitikAla kahA gayA hai, aba vedanIya kI sthiti kA prarUpaNa kiyA jAtA hai vedanIya karma ( sAmparAyika sAtA vedanIya ) kI jaghanya sthiti bAraha muhUrtta kI hai / isakA abAdhAkAla antarmuhUrtta kA hai // 18 // 52 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 chAyA - - nAmagotrayoraSTamuhUrtA sthitirjayanyikA -- // tatvArthadIpikA -- pUrvasUtre vedanIyasya karmaNaH sAtAvedanIyarUpottaraprakRteH sthitiH prarUpitA, samprati-nAmagotrayoH sthitiM pratipAdayitumAha - nAmagottANaM aTTha muhuttA ThiI jahanniyA - iti / nAmagotrayo raSTamuhUrtA sthitirjaghanyA prajJaptA, abAdhAkAlo'ntarmuhUrtapramANaH // 19 // tattvArthaniyukti:- - pUrva vedanIyasya karmaNaH sthitiH prarUpitA, samprati - nAmagotrayoH sthitiM pratipAdayitumAha- nAmagottANaM aTThamuhuttA ThiI jahanniyA " - iti / nAmagotrakarmaNoraSTa muhUrtA sthitiH jaghanyakA jaghanyena sambhavati / uktaJca bhagavatI sUtre 6 zatake 3 uddezake 'nAmagoyANaM- jahaNNeNaM ahamuhuttA- " iti / nAmagotrayorjaghanyenA'STau muhUrttAni iti // 19 // mUlasUtram -- 'sesANaM aMto muhutaM jahanniyA" // 20 // chAyA -- zeSANAm antarmuhUrtta jaghanyikA tatvArthadIpikA -- pUrvasUtradvaye vedanIyanAmagotreti trayANAM mUlaprakRtInAM sthitiH prarUpitA, samprati-tadanyeSAM paJcAnAM jJAnAvaraNAdInAM mUlaprakRtInAM sthiti prarUpayitumAha-- "sesANaM aMtomuhuttA jahanniyA -" iti / zeSANAm - pUrvasUtradvayoktebhyo vedanIyanAmagotrebhyo'tiriktAnAM tattvArthasUtre sUtrArtha -- 'nAmagottANaM aha muhuttA ThiI' ityAdi / sUtra - 19 // nAma karma aura gotra karma kI jaghanya sthiti ATha muhUrtta kI hotI hai // 19 // tattvArthadIpikA -- pUrva sUtra meM vedanIya karma kI sthiti kahI gaI hai, aba nAma aura gotra karma kI sthiti kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM-nAma aura gotra karma kI jaghanya sthiti ATha muhUrta kI hai| isakA abAdhAkAla antarmuhUrtta pramANa hai // 19 // tattvArthaniryukti- pahale vedanIya karma kI sthiti kI prarUpaNA kI gaI, aba nAma aura gotra rUpa mUla prakRtiyoM kA pratipAdana karate haiM nAma aura gotra karma kI jaghanya sthiti ATha muhUrtta pramANa hai / bhagavatI sUtra zataka 6, uddezaka 3 meM kahA hai- nAma aura gotra karma kI jaghanya stha ATha muhUrta kI hai // 19 // sUtrArtha - 'sesANaM aMto muhuttA' ityAdi / sUtra // zeSa prakRtiyoM kI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai // 20 // 20 // zrI tatvArtha sUtra : 1 tatvArthadIpikA - isase pahale ke do sUtroM meM vedanIya, nAma aura gotra karma, rUpa mUla prakRtiyoM kI sthiti batalAI gaI hai, aba zeSa pA~ca jJAnAvaraNa Adi rUpa mUla prakRtiyoM kI sthiti kahate haiM zeSa arthAt pUrvokta vedanIya, nAma aura gotra karma se atirikta jJAnAvaraNa, darzanA Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAAAAAAAAAAAAA--- dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 20 zanAvaraNAdInAM jaghanyasthitiH 411 jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-mohanIyA-''yuSkA-'ntarAyANAM paJcakarmaNAM prakRtInAM sthitistAvad jaghanyA-antarmuhUrtA bhavati // 20 // tattvArthaniyuktiH -pUrva tAvad vedanIyanAmagotrakarmaNAM mUlaprakRtinAM sthitiH pratipAditA, samprati tadanyeSAM jJAnAvaraNAdikarmaNAM mUlaprakRtInAM sthiti pratipAdayitumAha--"sesANaM aMto muhuttaM jahanniyA-" iti / zeSANAm-vedanIyanAmagotrA'tiriktAnAM jJAnAvaraNadarzanAvaraNamohanIyA-''yuSyA-'ntarAyANAM karmaNAM mUlaprakRtinAM sthitiH khalu jaghanyA-'ntamuhUrta bhavati / AbAdhAkAlo'pyantarmuhUrtameveti / uktaJcottarAdhyayane 23 adhyayane 19-22 gAthAyAm- "aMto muhuttaM jahanniyA-" iti / antarmuhUte jaghanyikA, iti // 20 // mUlasUtram - "kammANaM vivAgo aNubhAvo-" // 21 // chAyA karmaNAM vipAko'nubhAvaH tattvArthadIpikA---pUrvaM jJAnAdikarmaNAM mUlottaraprakRtibandhanirUpaNapUrvakaM sthitibandhaH prarUpitaH, samprati tAvadanubhAvabandhaM prarUpayitumAha --- "kammANaM vivAgo aNubhAvo-" iti / karmaNAM jJAnAvaraNa-darzanAvaraNAdInAM mUlaprakRtInAM-matijJAnAvaraNAdInAmuttaraprakRtInAJca sarveSAM karmaNAM vipAkaH phalam-anubhAva ucyate, karmabandhasya phalaM vipAko'nubhAva ityarthaH // 21 // varaNa, mohanIya, AyuSka aura antarAya karma rUpa mUla prakRtiyoM kI jaghanya sthiti antamuhUrta pramANa hai // 20 // tattvArthaniyukti--pahale vedanIya, nAma aura gotra karma rUpa mUla prakRtiyoM kI sthiti pratipAdana kI gaI hai, aba zeSa jJAnAvaraNa Adi karma rUpa mUla prakRtiyoM kI sthi ta kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM-- zeSa arthAt jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa mohanIya, AyuSya aura antarAya karmo kI-mUla prakRtiyoM kI jaghanya sthiti antarmuhUrta mAtra hai / abAdhAkAla bhI antarmuhUrta kA hotA hai| uttarAdhyayana sUtra ke 33 veM adhyayana kI gAthA 19-22 meM kahA hai-jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai // // 20 // sUtrArtha--'kammANaM vivAgo aNubhAvo' // 21 // karmoM kA vipAka-phala-anubhAva kahalAtA hai // 21 // tattvArthadIpikA--pahale jJAnAvaraNa Adi karma rUpa mUla prakRtiyoM kA tathA unake sthitibandhakAla kA nirUpaNa kiyA gayA, aba anubhAvabandha kA nirUpaNa karate haiM jJAnAvaraNa darzanAvaraNa Adi mUla prakRtiyoM kA tathA matijJAnAvaraNa Adi uttaraprakRtiyoM kA jo vipAka arthAt phala hai, vaha anubhAva kahalAtA hai // 21 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 tattvArthasUtre tattvArthaniyuktiH- pUrvasUtrapaJcakena jJAnAvaraNAdikarmaNAmutkRSTA jaghanyA ca sthitiH prarUpitA, samprati-kramaprAptamanubhAvabandhaM vizeSalakSaNapUrvakaM prarUpayitumAha-"kammANaM vivAgo aNu bhAvo-" iti / karmaNAM-jJAnAvaraNAdimUlaprakRtInAM matijJAnAvaraNAdInAmuttaraprakRtInAJca sarveSAM karmaNAM vipAkaH-vipacanaM phalam udayAvalikApravezo'nubhAva ucyate / jJAnAvaraNAdikarmaNAM viziSTo-nAnAvidho vA pAko vipAkaH, vakSyamANakaSAya-tIvra-mandAdibhAvavizeSAd viziSTaH pAko vipAkaH, / yadvA-dravyakSetrakAlabhAvabhavalakSaNanimittabhedajanitanAnAvidhaH pAko vipAkaH-anubhavarUpo'nubhAvaH / tatra-prazastAprazastapariNAmAnAM tIvra-mandAdivipAkaH pUrvoktajJAnAvaraNAdikarmajanitasukha-duHkhaphalavizeSA'nubhavanamanubhAvaH / tatra--zubhapariNAmAnAM prakarSabhAvAcchubhaprakRtInAM karmaNAM prakRSTo'nubhavaH azubhaprakRtInAM nikRSTaH / azubhapariNAmAnAM prakarSabhAvAdazubhaprakRtInAM prakRSTo'nubhavaH, zubhaprakRtInAM nikRSTo'nubhavo bhavatItibhAvaH / yadvA yena karaNabhUtena bandhanamanubhUyate-AtmanA'sAvanubhAvaH, anugatovA bhAvo'nubhAvaH, sarvAsAmeva karmamUlottaraprakRtInAM phalaM vipAkodayAvalikApravezarUpA'nubhAvAjjovasyA'nusamayamicchA-'nicchApUrvakaM karmAnubhavanaM bhavati / tatra-jJAnAvaraNakarmaNaH phalaM jJAnAbhAvaH, darzanAvaraNasya karmaNaH phalaM tAvad darzanazattaya tattvArthaniyukti--pichale pA~ca sUtroM meM jJAnAvaraNa Adi karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai, anukrama se prApta anubhAvabandha kA viziSTa lakSaNa batalAte hue prarUpaNa karate haiM-jJAnAvaraNa Adi mUla prakRtiyoM kA tathA matijJAnAvaraNa Adi uttaraprakRtiyoM kA-sabhI karmoM kA vipAka-phala yA udayAvalikA meM praveza anubhAva kahalAtA hai / ___ jJAnAvaraNa Adi karmoM kA viziSTa yA vividha prakAra kA pAka vipAka kahalAtA hai / athavA dravya, kSetra, kAla, bhAva aura bhava rUpa nimittakAraNoM ke bheda se utpanna nAnA prakAra kA pAka vipAka-anubhavarUpa anubhAva kahalAtA hai| prazasta aura aprazasta pariNAmoM kA tIvra manda Adi vipAka, jo pUrvokta jJAnAvaraNa Adi karmoM ke dvArA janita sukha-duHkha Adi phala rUpa hotA hai, usakA anubhava karanA anubhAva hai| zubha pariNAmoM kA prakarSa hone se zubha karma prakRtiyoM meM utkRSTa anubhAva utpanna hotA hai| aura azubha karma prakRtiyoM meM nikRSTa-kama anubhAva utpanna hotA hai / jaba azubha pariNAmoM meM prakarSa hotA hai to azubha karmaprakRtiyoM tIvra anubhAva aura zubha prakRtiyoM meM manda anubhAva utpanna hotA hai| athavA jisake kAraNa AtmA bandha kA anubhava karatA hai use anubhAva kahate hai| yA anugata bhAva anubhAva kahalAtA hai / jaba pUrvabaddha karma udayAvalikA meM praviSTa hotA hai, to jIva ko icchA se yA anicchA se anusamaya-pratisamaya-use bhoganA hI par3atA hai| jJAnAvaraNa karma kA phala jJAna kA abhAva hotA hai| darzanAvaraNa kA phala darzanazakti zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 3 sU. 21 __ anubhAvabandhanirUpaNam 413 varodho bhavati, evaM rItyA sarvakarmaNAM sva-svakAryesukhaduHkharUpA'nubhUtirbhavati / sa ca karmavipAkaH tathA tathAca bhavati, tattad anyathA bhavati, tatra-yenA'dhyavasAyaprakAreNa yAdRgbhAvabaddhaM karma, tattathA, tenaiva prakAreNa vipacyate-tattatkarmamanubhUyate / anyathA ca prakArAntareNApica vipacyate tattatkarmaphalamasnubhUyate / sa ca vipAko-'nubhAva stIvra-manda-madhyAvasthAbhedo bhavati / tatra-kadAcicchubhamapi karmA'zubhavipAkatayA'nubhUyate, azubhaJca-zubhavipAkatayA'nubhUyate, ityevaM vaividhyaM karmaphalavipAke'vagantavyam / tathAcoktam "tAsAmeva vipAkanibandho-yo nAma nirvacanabhinnaH / "sa-raso'nubhAva saMjJa-stItro-mando'tha madhyovA // 1 // iti tatra khalu jJAnAdyAvaraNAdyaSTaprakArakeSu mUlaprakRtikarmasu kiJcitkarma pudgalesveva vipacyate'nubhUyate, vividhaprakAreNa pudgalAn tatkarma pariNatimApAdayati / kiJcitpunaH karmabhAvavipAkibhavati, bhavAntare prApte janmavato jIvasya zarIradhAriNa eva vipacyate tenA'nubhUyate / kiJcitkhalu karma kSetravipAkibhavati, kSetrAntare vipacyate-narakAdikSetrAdAvanubhUyate / kiJcitkarma punarjIva vipAkibhavati-tasminneva janmani jIve vipacyate / uktaJca_"saMhananaM saMsthAnaM varNasparzarasagandha nAmAni / aGgopAGgAni tathA zarIranAmAni sarvANi // 1 // kA rukanA hai| isa prakAra sabhI karmoM ke dvArA utpanna hone vAle sukha-duHkha rUpa anubhUti hotI hai / vaha karmavipAka amuka-amuka prakAra kA hotA hai| jisa prakAra ke adhyavasAya se jo karma jisa rUpa meM bA~dhA hai, vaha usI rUpa meM phala pradAna karatA hai| vahI karmaphala jIva ko bhoganA par3atA hai / kabhI-kabhI anya prakAre se bhI bhogA jAtA hai| karma kA vipAka koI tIvra, koI manda aura koI madhyama hotA hai / kabhI-kabhI zubha rUpa meM bA~dhe hue karma kA phala azubha rUpa meM bhogA jAtA hai aura azubha rUpa meM bA~dhe karma kA phala zubha rUpa meM bhogA jAtA hai / isa prakAra karma phala vipAka meM dvirUpatA samajhanA cAhie / kahA bhI hai jJAnAvaraNa Adi ATha karma prakRtiyoM meM se koI karma pudgalavipAkI hotA hai| usakA phala pudgaloM meM hI hotA hai arthAt vaha karma pudgaloM meM hI vividha prakAra kA pariNamana utpanna karatA hai| koI karmaprakRti bhavavipAkI hotI hai / usa kA phala bhavAntara kI prApti hone para zarIradhArI jIva hI bhogatA hai| koI-koI karmaprakRti kSetravipAkI hotI hai, usa kA phala kSetra kI pradhAnatA se bhogA jAtA hai| koI karma jIvavipAkI hotA hai / usa kA phala AtmA ko hI bhoganA par3atA hai arthAt AtmA ke guNoM ko vaha prabhAvita karatA hai / kahA hai saMhanana, saMsthAna, varNa, sparza, rasa, gaMdhanAmakarma, aMgopAMganAmakarma, saba zarIranAmakarma, aguru laghu, parAghAta upaghAta Atapa udyota pratyeka zarIra sthira zubha nAmakarma tathA inake vipa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 tattvArthasUtre "agurulaghu parAghAto-paghAtanAmAtapodyotanAmAni / pratyekazarIra sthirazubhanAmAnItaraiH sArdham // 2 // "prakRtaya etAH pudgalapAkAH bhavapAkamuktamAyuSyam / kSetraphalamAnupUrvI jIvavipAkAH prakRtayo'nyAH // 3 // iti atha kathaM tAvadanyathA karmabandha stadanyathAprakAreNa vipacyate ? iticet atrocyate-- uktapratyayavazAdupAtto vipAkalakSaNo'nubhAvo dvidhA pravarttate svamukhena-paramukhena ca, tatra-sarvAsAM jJAnAvaraNAdi mUlaprakRtInAM svamukhenaivA'nubhavo bhavati, natu-paramukhena / nahi jJAnAvaraNaM karma darzanAvaraNatayA vipacyate kintu-uttaraprakRtInAM kAsAJcit tulyajAtIyAnAM paramukhenApi vipAko bhavati, yathA- matijJAnAvaraNasya zrutajJAnAvaraNatayA'pi vipAko'nubhavaH evaM zrutajJAnAvaraNasyApi matijJAnAvaraNatayA'nubhavo bhavati, evaM rItyA paJcAnAmapi jJAnAvaraNottaraprakRtInAM parasparaM paramukhatayA rUpAntareNa vipAko'vaseyaH / / parantUttaraprakRtInAM madhye'pi AyuSka-darzanacAritramohAnAM tulyajAtIyAnAmapi parasparaM saMkramona bhavati, nahi-narakAyuSyamukhena tiryagAyuSyaM manuSyAyuSyaM vA vipacyate'nubhUyate, no vA-darzanamohazcAritramohamukhena vipacyate, nApi-cAritramoho darzanamohatayA vipacyate itibhAvaH / tathAcarIta arthAt sAdhAraNa zarIra asthira aura azubhanAma karma, yaha saba karma prakRtiyA~ pudgalavipAkinI haiN| Ayu karma kI cAro prakRtiyA~ bhavavipAkI haiN| AnupUrvI karma kSetra vipAkI hai aura zeSa saba prakRtiyA~ jIvavipAkI haiN| prazna-anya prakAra se bA~dhA huA karma anya prakAra se kaise bhogA jAtA hai ? uttara-ukta kAraNoM se utpanna huA vipAka rUpa anubhAva do prakAra se pravRtta hotA haisvamukha se aura paramukha se jJAnAvaraNa Adi sabhI mUla prakRtiyoM kA anubhAva svamukha se hI hotA hai, paramukha se nahIM / jJAnAvaraNa karma, darzanAvaraNa ke rUpa meM phala nahIM detA; isI prakAra kisI bhI mUla prakRti kA dUsarI mUla prakRti ke rUpa meM saMkramaNa nahIM hotA / kintu eka hI karma kI uttara prakRtiyA~ samAnajAtIya anya prakRtiyoM ke rUpa meM pariNata ho jAtI haiN| isa prakAra unakA vipAka paramukha se bhI hotA hai, jaise mati jJAnAvaraNa kA zrutajJAnAvaraNa ke rUpa meM vipAka ho jAtA hai aura zrutajJAnAvaraNa kA matijJAnAvaraNa ke rUpa meM saMkramaNa ho sakatA hai| isa prakAra jJAnAvaraNa karma kI pA~coM prakRtiyA~ paramukha se arthAt rUpAntara se bhI phalapradAna karatI haiN| parantu uttara prakRtiyoM ke saMkramaNa meM mI kucha apavAda haiM / cAra prakAra kI Ayukarma kI prakRtiyoM kA paraspara meM saMkramaNa nahIM hotA, arthAt koI bhI eka Ayu dUsarI Ayu ke rUpa meM nahIM badala sakatA / isI prakAra darzanamohanIya aura cAritra mohanIya haiM to eka mohanIya karma kI hI uttara prakRtiyA~, magara unakA bhI paraspara saMkramaNa nahIM hotA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 0 21 anubhAvabandhanirUpaNam 415 evaJca - jIvaH karmaphalavipAkamanubhavan karmapratyayamevA'nAbhogavIryapUrvakaM karma saMkramayati / tathAca --AtmA--utpAdavyayadhauvyapariNatizIlo jJAnAvaraNAdikasya karmaNo vipAkamanubhavan karmahetukameva tadanyanimittavarjitamanAbhogavIryapUrvakaM karmasaMkramaM vidhatte / nirnimittastAvadanAmogo jJAnAdyAvaraNodaya ucyate / AbhuJjAnasya karmaphalavipAkamadhyavasyata AtmanazceSTAvizeSa AbhogavIryam / anAbhuJjAnasya tatphalavipAkamanadhyavasyataH AtmanaH sAmarthya viziSTakriyApariNAmo'nAbhogavIryam evaMvidhAnAbhogavIryapUrvakaM karma saMkramaM vidhatte evaJca - kAsAJcit uttaraprakRtInAM svasvajAtIyasvevottaraprakRtiSu saMkramo bhavati, na sarvAsAmuttaraprakRtInAm / tatrApi sajAtIyAsvevottaraprakRtISu saMkramo na tu vijAtIyAsu / yathA - paJcaprakArakaM matijJAnAvaraNAdikaM jJAnAvaraNaM zrutajJAnAvaraNAdiSu caturSu saMkramate, natu cakSurdarzanAvaraNAdiSu darzanA - varaNottara prakRtivizeSAsu / - nApi jJAnAvaraNadarzanAvaraNAdiSu mUlaprakRtiSu saMkrAmati, nApi - darzanAvaraNaM jJAnAvaraNAdisvabhinna jAtIyamUlaprakRtiSu vA saGkramaM vidadhAtItibhAvaH / bandhavipAka nimittAnAM vibhinnajAtIyatvAt / udAharaNArtha narakAyu tirthaMcAyu ke rUpa meM nahIM palaTa sakatI, aura darzanamohanIya cAritra mohanIya ke rUpa meM apanA phala nahIM detI tathA cAritra mohanIya kA darzana mohanIya ke rUpa meM paripAka nahIM ho sakatA / isa prakAra karma vipAkaphala kA anubhava karatA huA jIva karma ke kAraNa hI anA - bhoga vIrya pUrvaka karma kA saMkramaNa karatA hai / kA udaya kaha isa prakAra utpAda, vyaya aura dhauvya pariNati vAlA AtmA jJAnAvaraNa vipAka kA anubhava karatA huA karma ke kAraNa, anya nimittoM ke binA hI pUrvaka karma kA saMkramaNa karatA hai / nimittahIna anAbhoga jJAnAvaraNa Adi lAtA hai / Abhoga karane vAle arthAt karmaphala vipAka ko bhugatane vAle AtmA kI vizeSa 'ceSTA AbhogavIrya kahalAtI hai / tAtparya yaha hai ki samajhabUjha kara jo prayatna kiyA jAtA hai, use AbhogavIrya kahate haiM / aura binA soce-samajhe, anajAna meM jo ceSTA hotI hai, vaha anAbhoga vIrya kahalAtI hai / jIva anAbhoga vIryapUrvaka hI karma saMkramaNa karatA hai / isa prakAra kinhI uttara prakRtiyoM kA apanI sajAtIya uttaraprakRtiyoM meM saMkrama hotA hai, saba kA nahIM / vaha saMkramaNa sajAtIya uttara prakRtiyoM meM hI hotA hai, vijAtIya prakRtiyoM meM nahIM / jaise jJAnAvaraNa karma kI matijJAnAvaraNa karma Adi pA~ca prakRtiyoM kA zrutajJAnAvaraNa Adi cAra prakRtiyoM ke rUpa meM saMkramaNa ho sakatA hai, darzanAvaraNa kI viziSTa prakRti cakSudarzanAvaraNa Adi meM nahIM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Adi karmoM ke anAbhoga vIrya Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tathAhi-jJAnAvaraNatya bandhanimittaM tAvat prakRSTadoSanihnavAdikam asAtAvedanIyAderbandha nimittaM duHkhazokAdikam, jJAnAvaraNadarzanAvaraNayorbandhanimittasyA'bhinnatve'pi sadAzayavizeSAt pariNAmabhinnatvamavaseyam , jJAnAvaraNasya vizeSagrAhitvAt, darzanAvaraNasya tu sAmAnyagrAhitvAt sAmAnyopayogasyaivA''cchAdakatvaM bhavati / evaJca-bandhanimittatvAd-vipAkanimittabhedAcca bhedavatISu jJAna varaNa-darzanAvaraNa-vedanIya mohanIyA-''yuSya-nAma-gotrA-'ntarAyarUpAsu mUlaprakRtiSu parasparaM saMkramo na bhavatItibhAvaH / / kintu-uttaraprakRtiSveva parasparaM saMkramo bhavati, kintu tatrApi kAsAJcidevottaraprakRtinAM kAsucitprakRtiSu saGkramo bhavati, natu-sarvAsAM sarvAsu saGkramo bhavati tathAhi--- darzanamohastAvat---catvAro'nantAnubandhinaH krodhAdayo mithyAtvaM-samyagmithyAtvaM-samyacavaJceti / cAritramohastu apratyAkhyAnakaSAya-pratyAkhyAnakaSAyAdivartate / tatra-darzanamoho na cAritramohe saGkramaM karoti, no vA-cAritramoho darzanamohe saGkramaM vidhatte, evaM-samyaktvaM samyagamithyAtvena saMkrAmati-kintu-samyagramithyAtvasyA'satyapibandhe samyaktve saMkramo bhavati / evaM-samya jJAnAvaraNa bhI darzanAvaraNa Adi dUsarI mUla prakRtiyoM meM saMkrAnta nahIM hotA / isI prakAra darzanAvaraNa kA kisI dUsarI mUla karma prakRti ke rUpa meM saMkramaNa nahIM hotA kyoMki unake bandha ke kAraNa bhinna jAti ke hote haiM / bandha ke kAraNa isa prakAra haiM-jJAnAvaraNa ke baMdha ke kAraNa nihnava Adi haiM, asAtAvedanIya ke bandha ke kAraNa duHkha zoka Adi haiM / yadyapi jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke bandha ke kAraNa samAna hai, phira bhI Azaya meM bhinnatA hone ke kAraNa unake pariNAma meM bhinnatA ho jAtI hai / jJAnAvaraNa karma vizeSa grAhI bodha kA nirodha karatA hai aura darzanAvaraNa sAmAnya upayoga (darzana) ko AcchAdita karatA hai isa prakAra bhinna bhinna baMdha ke kAraNa hone se tathA bhinna bhinna phala vAlIM hone se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa vedanIya mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya prakRtiyoM kA paraspara saMkramaNa nahIM hotA / saMkramaNa uttara prakRtiyoM meM hI hotA hai, kintu unameM bhI kinhIM-kinhIM hI uttaraprakRtiyoM kA kinhIM-kinhIM uttara prakRtiyoM meM hI saMkramaNa hotA hai; sabhI kA sabhI meM saMkramaNa nahIM hotaa| udAhAraNArtha-darzana mohanIya karma kA cAritra mohanIya ke rUpa meM saMkramaNa nahIM hotA hai aura cAritra mohanIya kA darzanamohanIya ke rUpa meM saMkramaNa nahIM hotA / isI prakAra samyaktva prakRti samyag-mithyAtva rUpa se saMkrAnta nahI hotI, kintu samyagmithyAtva arthAt mizraprakRti kA bandha na hone para bhI samyaktvameM saba saMkrama hotA hai / isa prakAra samyaktva prakRti aura mizra prakRti kA mithyAtva meM saMkramaNa hotA hai / AyuSka karma kI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU0 21 anubhAvabandhanirUpaNam 417 ktvasamyagamithyAtvayomithyAtvaM saMkrAmayati, kintu-AyuSyasya nArakatiryaGmanuSyadevabhedasya parasparaM saMkramo na bhavati / nahi-nArakAyuSyaM tiryagAyuSyaM vA manuSyAyuSye-devAyuSye vA saMkramaM vidhtte| tathAcottaraprakRtiSvapi darzanacAritramohanIyakarmaNoH samyamithyAtva-vedanIyAyuSkANAJcottaraprakRtInAM jAtyantarAnubandhavipAkanimittAnAM bhinnajAtIyakatvAdeva saMkramo na bhavatItibhAvaH tathAcoktam "mUlaprakRtibhinnAH saMkramayati guNata uttarAH prkRtiiH| natvAtmAmUrtatvA dadhyavasAnaprayogeNa // 1 // zithilayati dRDhabaddhaM draDhayati ca karma nanu jIvaH / utkRSTAzca jaghanyAH sthitiviparyAsayati caapi-||2|| iti saMkramaNa-sthityu-dIrNAtrayeca dRSTAntatrayaM pradarzyate "tArIkaraNaM tAmrasya zoSaNastemanemRdaH kramazaH / AmraparipAcanaM vA kAle teSUpadRSTAntAH- // 1 // yathAsaMkhyamanvayo bodhyaH-- anubhAvAMzca viparyAsayati tathaiva prayogato jIvaH / tIvrAn vA mandAn vA svAsu prakRtisvabhinnAsu- // 2 // cAra uttaraprakRtiyoM kA paraspara saMkramaNa nahIM hotA-narakAyu badala kara tiryaMcAyu Adi ke rUpa meM nahIM ho sakatI / isI prakAra koI bhI anya Ayu kisI dUsarI Ayu prakRti ke rUpa meM nahIM prApta kI jAtI / tAtparya yaha hai ki uttara prakRtiyoM meM bhI darzanamohanIya aura cAritramohanIya kA, samyaga-mithyAtvavedanIya kA tathA Ayu karma kI prakRtiyoM kA paraspara saMkramaNa nahIM hotA; kyoMki unake bandha ke kAraNoM meM bhinnatA hai, isa kAraNa ve bhinna jAtiya haiM / kahA bhI hai 'AtmA amUrtta hone ke kAraNa apane adhyavasAya kI vizeSatA se mUla prakRtiyoM se abhinna uttara prakRtiyoM meM saMkramaNa karatA hai, arthAt eka mUla prakRti kI uttara prakRtiyoM meM ulaTa-palaTa kara letA hai / isI prakAra dRr3ha bA~dhe hue karma ko adhyavasAya kI vizeSatA se zithila kara letA hai aura zithila bA~dhe hue ko dRDha bhI kara letA hai / aura jaghanya sthiti ko utkRSTa sthiti ke rUpa meM badala sakatA hai / saMkramaNa, sthiti aura udIraNA , ina tInoM ke viSaya meM tIna dRSTAnta dikhalAte hai saMkramaNa kA dRSTAnta hai tA~be ko tAroM ke rUpa meM palaTanA-tAMbA prayoga ke dvArA tAroM ne rUpa meM parivartita ho jAtA hai| sthiti kA udAharaNa hai-mRttikA kA zoSaNa evaM ArdIkaraNa udIraNAkA udAharaNa hai Ama ko jaldI pakA lenA yaha kramazaH tIna udAharaNa haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 tattvArthasUtre "yadyadvA mandaM sat kSArIkriyate haridrayA cUrNam / vAtAtapAdibhizca kSAraM mandIkriyate ythaa-||3|| "tIvo'nubhAvayogo bhavatihi mithyaatvvedniiysy-| samyaktve tvatimando mizre mizro'nubhAvazca // 4 // iti evaJca-darzanamohanIya-cAritramohanIya-vedanIyA-''yuSya karmottaraprakRtinAmAgame AsravANAM bhinnatayaiva paThitatvena jAtyantarAnuvartanakAri vipAkanimittAnAM teSAM vibhinnajAtIyakatvena na tAsAmuttaraprakRtInAM saMkrama iti bhAvaH / kintu-sarvAsAmeva mUlottaraprakRtinAmapavartanaM tubhavatyeva, taccApavartanaM drAghIyasyAH karmasthiteralpIkaraNarUpaM bodhyam. / adhyavasAyavizeSAt-sarvAsAmeva prakRtinAM tatsambhavati / prastutaH khalvanubhAvalakSaNo vipAko yathA nAma bhavati, evaJca - - yasya karmaNo yadnAma saMjJA bhavati, tatkarmanAmAnurUpameva vipacyate tathAca-jJAnAvaraNAdikarmaNAM savikalpAnAM pratyekamanvathanirdezo vartate / tathAhi - jJAnamAtriyate yena tad jJAnAvaraNaM karmocyate taddhi jJAnAvaraNaM karma vipacyamAnaM jJAnAbhAve paryavasyati, jJAnAvaraNakarmaNo vipAkAvasthAyAM jJAne bhAve paryavasAnaM bodhyam / 'isI prakAra jIva apane prayoga se anubhAva meM bhI saMkramaNa karatA hai arthAt kisI karma prakRti kA tIvra anubhAva bandha kiyA ho to apavartanAkaraNa ke dvArA use maMda rUpa meM palaTa sakatA hai aura bA~dhe hue manda anubhAva ko ud varttanA karaNa ke dvArA tItra anubhAva meM badala sakatA hai| jaise manda anubhAva vAlA cUrNa haridrA (haldI) ke dvArA tIvra kara diyA jAtA hai aura tIvra cUrNa vAyu evaM dhUpa ke dvArA manda banA diyA jAtA hai / 'mithyAtva prakRti kA anubhAva tItra hotA hai, samyaktva-prakRti kA anubhAva manda hotA hai aura mizra prakRti kA anubhAva mizra-madhyama hotA hai|' isa prakAra darzanamohanIya, caritramohanIya, aura AyuSkarma kI uttara prakRtiyoM kA saMkramaNa nahIM hotA / isakA kAraNa yaha hai ki inake bandha ke kAraNa Agama meM bhinna-bhinna batalAe gae haiM aura bhinna karaNoM se bandha hone se ye prakRtiyA~ bhinna jAti kI haiN| inakA phala bhI bhinna hai / hA~ apavartana sabhI prakRtiyoM kA ho sakatA hai, cAhe mUlaprakRti ho yA uttara prakRti / dIrghakAlIna sthiti kA alpakAlIna ho jAnA apavartana kahalAtA hai| pariNAma kI vizeSatA ke anusAra sabhI prakRtiyoM kA apavartana ho sakatA hai| yaha jo anubhAva-vipAka hai, vaha nAma ke anusAra hotA hai| jisa karma kA jo nAma hai. usI ke anurUpa usakA phala bhI hotA hai / jJAnAvaraNa Adi sabhI karmoM ke viSaya meM yahI samajhanA cAhie / jaise-jo karma jJAna ko AvRta-acchAdita karatA hai, vaha jJAnAvaraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU. 21 anubhAvabandhanirUpaNam 419 evaM darzanAvaraNaM karma vipacyamAnaM sAmAnyopayogoparodhe paryavasyati, darzanaM sAmAnyopayogalakSaNam Atriyate yena tatkarma-darzanAvaraNamityanvarthatvamavaseyam / evaM sAtAvedanIyaMkarma vipacyamAnaM sukhAnubhave paryavasyati, asAtAvedanIyazca karma vipacyamAnaM duHkhAnubhave paryavasyati / evam--darzanamohanIyaM karma vipacyamAnaM tattvArthazraddhAnalakSaNaM darzanaM mohayatIti bodhyam / cAritramohakarma vipacyamAnaM mUlottaraguNabhedalakSaNaM cAritraM mohayatIti bodhyam / ____ evaM-yadudayAda AyurjIvanaM prANadhAraNaM bhavati, tadAyuH karma vipacyamAnaM prANadhAraNe paryavasyati / evaM tAMstAn gatijAtyAdIn bhAvAn prazastAn-aprazastAMzca nAmayati-prApayatIti nAmakarma vipacyamAnaM gatinAmAdyanubhave paryavasyati / evaM nAmakarmaNaH pratibhedamapi-anvarthatvamanusRtyaiva vipAko'vagantavyaH, yathA-gatiM nAmayatIti gatinAma. / / evaM jAtinAma-zarIranAma-aGgopAGganAmAdi tIrthakaranAmakarma vipacyamAnaM tattadbhAve paryavasyati / evaM-gotrakarma, gUyate zabdyate iti gotraM-saMzabdanam "guzabde" ityasmAddhAto STan pratyaye gotrazabdasiddhiH tacca gotraM dvividhaM bhavati, uccai gotram-1 nIcairgotraJceti-2 tatra-yasya karmaNa udayAduccairayaM pUjyaH-ugro bhoja-ikSvAku rityevaM gUyate-saMzabdayate gIyate taduccai gotraM karma vipacyamAnaM tathAvidhoccavaMzasaMzabdena paryavasyati ! kahalAtA hai / jJAnAvaraNa karma jo phala detA hai usakA paryavasAna jJAna ke abhAva meM hotA hai / arthAt jJAnAvaraNa karma apane nAma ke anusAra jJAna kA nirodha karatA hai| ___ isI prakAra darzanAvaraNa karma kA phala darzana arthAt sAmAnya bodha ko AcchAdita karanA hai / darzana arthAt sAmAnya upayoga, use jo AvRta kare vaha darzanAvaraNa / isa prakAra nAma ke anurUpa hI usakA vipAka hotA / sAtAvedanIya kA phala sukha kA vedana karAtA hai / AsAtAvedanIya asAtA arthAt duHkha kA vedana-anubhava karAtA hai / darzanamohanIya karma jaba phala detA hai to darzana arthAta tattvArthazraddhAna ko mohita- kaluSita yA naSTa karatA hai / cAritramohanIya karma cAritra ko utpanna nahIM hone detaa| isI prakAra jisa karma ke vipAka se Ayu arthAt prANadhAraNa hotA hai, vaha Ayu karma kahalAtA hai / isa prakAra Ayu karma kA vipAka prANadhAraNa hai / isI prakAra gati jAti Adi prazasta yA aprazasta bhAvoM ko jo karma prApta karAtA hai vaha nAmakarma bhI gatinAma Adi kahalAtA hai isakA phala bhI nAma ke anusAra hI samajhanA cAhie / gotra karma kA phala bhI usake nAma ke anukUla hotA hai / 'guG' dhAtu zabda ke artha meM hai / STan pratyaya hone se 'gotra' zabda siddha hotA hai gotra do prakAra hai-uccagotra aura nIcagotra / jisa karma ke phala svarU jIva UMcA kahalAtA hai-yaha pUjya hai| ugra kula zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 tattvArthasUtre evaM yasya karmaNa udayAd daridro'yam garhitazcANDAlAdirityevaM nIcazabdena gUyate-zabdyate iti tatkarma nIcai gotraM vipacyamAnaM ninditavaMzazabdena paryavasyati- / evaM yasya karmaNa udayAd deya-dAna-dAtrAdInAM madhye vighno jAyate---- tatkarmA'ntarAyapadena vyapadizyate, tathA-- vidhAntarAyakarma vipacyamAnaM sat dAnAdInAM vighnakaraNe paryavasyati. / evaJca-nArakAdi gati jAti zarIrAdivRtte rjIvasya jJAnAvaraNAdi sarvakarmaNAmudaye sati yathAnAma vipAko bhavati. / tathAcoktaM samavAyAGge vipAkazrutavarNane "aNubhAgaphalavivAgA savvesiM ca kammANaM-" iti, anubhAgaphalavipAkAH sarveSAzca karmaNAm iti / evaM-prajJApanAyAM 23-pade 33-uddeze, uttarAdhyayane-33-adhyayane coktam / athoktarItyA yadi tathAvidhakarmaNAM vipAkalakSaNo'nubhAva ityucyate, tadA kiM tatkarmA-'nubhUtaMsad AbharaNavadavatiSThate-? Ahosvit-niHsAraM sat pravacyate-3 iticed atrocyate-baddhaM karmA'nubhUtaM sat yathAyogyamAtmanaH pIDAnugrahaupradAyA-'bhyavahRtaudanAdivikAravat avasthAnanimittA'bhAvAt vinaSTaM nirjIrNa bhavati. / evaJca-jJAnAvaraNAdikarmaNo vipAkalakSaNAdanubhAvAt kSayalakSaNaparizaTanaM bhavati AtmapradezebhyaH paripatanalakSaNaM nirjaraNaM karmapariNate vinAzo jAyate, AkarmapariNAmaphalapariNAmabhogabhojakula yA ikSvaku kula kA hai isa prakAra ke zabdoM se kahA jAtA hai vaha ucca gotra karma bhI apane nAma ke anusAra hI phala detA hai / jisa karma ke udaya se 'yaha daridra hai, garhita hai, cANDAla hai, ityAdi nIcazabdoM se zabdita hotA hai vaha nIcagotra kahalAtA hai| isakA phala nIca vaMza Adi kI prApti hai / jisa karma ke udaya se deya, dAna, dAtA Adi ke madhya meM antarAya-vighna upasthita ho jAtA hai, vaha antarAyakarma kahalAtA hai / antarAyakarma jaba apanA phala detA hai to vaha dAna Adi meM vighna DAlane ke rUpa meM hI hotA hai / isa prakAra jJAnAvaraNa Adi samasta karmoM kA phala unako apane-apane nAma ke anusAra hI hotA hai / samavAyAMga sUtra meM vipAkazruta ke varNana meM kahA hai-'anubhAga-phala-vipAka sabhI karmoM kA hotA hai / ' 'prajJApanAsUtra ke pada 23 meM tathA uttarAdhyayana ke adhyayana 33 meM bhI aisA hI kahA hai| zaMkA-yadi karmoM kA phala pUrvokta prakAra se hotA hai to phala dene ke pazcAt vaha karma AbhUSaNa kI taraha rahatA hai athavA nissAra hokara cyuta ho jAtA hai-jhar3a jAtA hai ? __samAdhAna-bA~dhA huA karma jaba bhoga liyA jAtA hai to AtmA ko pIr3A yA anugraha pradAna karake, khAye hue bhojana Adi ke vikAra kI taraha jhar3a jAtA hai; kyoMki usa samaya usake Thaharane kA koI kAraNa nahIM raha jAtA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a 3 sU. 21 anubhAvabandhanirUpaNam 421 parisamApteH karmavedanAlakSaNo rasAnubhavo nirjarA bhavatitIbhAvaH / karmaNo nirjarA ca - dvividhA prajJaptA, vipAkajanyA'vipAkajanyA ca / tatra - vipAka udayaH, avipAkaH punarudIraNA ucyate / tatra - vipAkajanyA karmanirjarA tAvat caturgatAvaneka jAtivizeSAvadharSite saMsArArNave pariplavamAnasya jIvasya zubhA - 'zubhAtmakarmaNaH prAptavipAkakAlasya yathAyogyamudayAvalikApravAhe patitasya phalopabhogAdupajAta sthitikSaye sati nivRttirUpA bodhyA / yasya punaH karmaNo vipAkakAlAprAptasya aupakramikakriyAvizeSasAmarthyAdanudIrNasya sato - 'pi balAdudIraNayA- udayAvalikANAmanupravezanena panasa - tindukA - ssmraphalAdipAkavad vedanena - nirjarA bhavati, sA- vipAkajanyA nirjarocyate / tathAcoktam tArIkaraNa tAmrasya zoSaNaste mRdaH kramazaH / AmraparipAcanaM vA kAle teSUpadRSTAntAH // 1 // ete trayodRSTAntAH saMkramasthityudIraNAsu yathAsaMkhyaM yojanIyAH, saiveyamavipAkajanyA karmanirjarA tapohetukA vyapadizyate, vakSyamANena dvAdazaprakAreNa - tapasA ca karmaNa AsravanirodhalakSaNaH saMvarazca bhavati, nirjarA ca bhavatItyagre saMvarAdhikAre vakSyate, uktaJca - bhagavatIsUtre 1 - zatake 1 uddezake 11sUtre - "udIriyA veDyA ya nijjinnA - " iti, udIritAni - vedittAni ca nirjIrNAni, iti // 21 // isa prakAra jJAnAvaraNa Adi karmoM ke vipAka ke pazcAt usakI nirjarA ho jAtI arthAt vaha AtmapradezoM se alaga ho jAtA hai / karma kI nirjarA do prakAra kI hai - vipAkajanya aura avipAkajanya / yahA~ vipAka kA artha hai udaya aura avipAka kA artha udIraNA / isa caturgati rUpa evaM aneka prakAra ke janmoM vAle saMsAra - sAgara meM bahate hue jIva ke zubha azubha karma jaba vipAkakAla ke Ane para svayaM udaya meM Ate haiM to unakA phala bhoga lenepara unakI sthiti kA kSaya ho jAtA hai / sthitikSaya ho jAne para ve nivRtta ho jAte haiM / yaha vipAkajanya nirjarA hai / jisa karma ke vipAka kA kAla prApta na huA ho, phira bhI kisI aupakramika kriyA ke dvArA use balAt udaya meM le AnA udIraNA hai / udIraNA ke dvArA karmaphala bhoga lene ke pazcAt usakI nirjarA ho jAtI hai / vaha avipAka janya nirjarA kahalAtI hai / jaise panasa, teMdU yA Ama kA phala ghAsa Adi meM dabA dene se samaya se pUrva hI paka jAtA hai, usI prakAra koIkoI karma bhI apane niyata samaya se pahale hI udIraNA ke dvArA apanA phala de detA hai aura phala dene ke pazcAt jhar3a jAtA hai / ise avipAkajanya nirjarA kahate haiM / kahA bhI hai 'tAMbe kA tAra banAnA, miTTI kA zoSaNa yA AdrIkaraNa karanA aura Ama ko pakAnA, yaha tIna udAharaNa saMkrama, sthiti aura udIraNA ke viSaya meM yathAkrama samajha lene cAhie / ' kyoMki yaha tapa se hotI hai / Age kahe saMvara bhI hotA hai / yaha bAta Age yaha avipAkajanya nirjarA tapahetuka hotI hai, jAne vAle bAraha prakAra ke tapa se nirjarA ke atirikta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 tattvArthasUtre mUlasUtram - "savva kammANaM aNaMtANaMtA paesagA abhavvANaM aNaMtaguNA, siddhANaM aNaMtabhAgA-" // 22 // chAyA--"sarvakarmaNAmanantA'nantAH pradezakAH, abhavyAnAM anantaguNAH-siddhAnA manantabhAgAH-" // 22 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre karmaNAmanubhAvabandhaH prarUpitaH, samprati-teSAM sAmAnyato nirdiSTaM pradezabandhaM vizeSataH pratipAdayitu mAha-"savvakammANaM-" ityaadi-| sarvakarmaNAmjJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmaprakRtiyogyAnAM pudgalAnAmanantA'nantAH pradezAH santi, no saMkhyeyAH, nAspyasaMkhyeyAH pradezAH te khalu-karmabhAvayogyapudgalaskandhAH abhavyAnAmanantaguNAH- siddhAnAJcAnantatamabhAge santi / tathAca-karmabhAvayogyAnAM pudgalAnAM jIvena kiyAn bhAgo badhyate' iti jijJAsAyAm - karmabhAvayogyapudgaladravyANAmiyattA'vadhAraNarUpaparimANaparicchedalakSaNaH pradezabandhaH pUrva pratipAditaH tasya ca pradezabandhasya vizeSataH svarUpajJAnAya kiM hetuH sa pradezabandhaH ? kadA vA-? kuto vA-? kiM svabhAvo vA-? kasmin vA- kiM parimANazca-? iti vaktavyam. / tatra-sarvakarmaprakRtihetukAH sarveSu ca bhaveSu tatraikaikasya jIvasya vyatIteSu, ananteSu bhaveSu-AgamAdiSu ca saMkhyeyeSusaMvara ke prakaraNa meM nahIM kI jaaegii| bhagavatIsUtra ke prathama zataka meM kahA hai --- karmoM kI udIharaNA hotI hai, vedana hotA hai aura phira unakI nirjarA ho jAtI hai // 2 // 'sabakammANaM aNaMtANaMtA paesagA' ityAdi // sUtra-22 // sUtrArtha--samasta karmoM ke pradeza anantAnanta-abhavyoM se ananta guNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga haiM // 22 // tattvArthadIpikA--pUrva sUtra meM karmoM ke anubhAva kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba sAmAnya rUpa se nirdiSTa pradezabandha kA vizeSa rUpa se pratipAdana karane ke lie kahate haiM-jJAnAvaraNa Adi AThoM karmoMke anantAnantapradeza hote haiM-saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM hote| anantAnanta saMkhyA ananta prakAra kI hai, ataeva usako niyata karane ke lie kahate haiM ve anantAnanta pradeza abhavya jIvoM kI rAzi se anantaguNita adhika samajhane cAhie aura siddha jIva rAzi ke anantaveM bhAga samajhane cAhie / ___ jIva karmayogya pudgaloM kA kitanA bhAga bA~dhate haiM ? isa prakAra kI jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie karma ke yogya pudgaloM kA parimANa-pariccheda rUpa pradezabandha kA pahale prarUpaNa kiyA jA cukA hai; magara pradezabandha ke svarUpa kA vizeSa rUpa se jJAna karAne ke lie yahA~ ina bAtoM para prakAza DAlanA Avazyaka hai -pradezabandha kA kAraNa kyA hai ? vaha kaba hotA hai ? kahA~ se hotA hai ? usakA svabhAva kyA hai ? vaha kisameM hotA hai ? usakA parimANa kyA hai ? __ samasta karmaprakRtihetuka, pratyeka jIva ke bhUtakAlIna ananta bhavoM meM tathA AgAmI saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhavoMmeM, kAyayoga vacanayoga aura manoyoga ke nimitta se-ina zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpakAniyuktizca a0 3 sU. 22 pradezabandhanirUpaNam 423 | asaMkhyeyeSu-anantA'nanteSu vA bhaveSu kAya-vAG-manaHkarmayogavizeSAcca karma bhAvagrahaNayogyAH sUkSmAH pudgalAH, na tu-sthUlAH ekakSetrAvagahinaH sthitipariNatAH, na tu-gatipariNatAH Atmano-pAdIyante- / evaJca-te khalu jJAnAvaraNAdyaSTavidharmaprakRtigrahaNayogyAH sUkSmAH pudgalaskandhAH na tubAdarAH abhavyAnantaguNAH siddhAnantatamabhAgapramitapradezAH ghanAGgulasyA'saMkhyeyabhAgakSetrAvagAhinaH eka-dvi-tri-catuHsaMkhyeyA'saMkhyeyasamayasthitikAH paJcavarNa paJcarasa dvigandha catuHsparza svabhAvAH kAya-vAG-manoyogavazAdAtmanA''tmasAt kriyante iti bhAvaH // 22 // tattvArthaniyuktiH---pUrvasUtre karmaNAmanubhAvabandhaH prarUpitaH, samprati teSAM sAmAnyataH pratipAditameva vizeSataH pradezabandhaM prarUpayitumAha- "savvakammANaM-" ityAdi / sarvakarmaNAm-jJAnAvaraNAdyaSTavidhakarmaprakRtigrahaNayogyapudgalAnAm anantAnantAH pradezAbadhyante, na tu-saMkhyeyAH, nA'pyasaMkhyeyAH, nApyanantAH pradezAH / atra pradezabandhazabdArthastu-iyattA'vadhAraNam, karmabhAvapariNatapudgalaskandhAnAM parimANaparicchedenA'vadhAraNarUpaH pradezabandha iti bhAvaH / tathAca-pradezabandhasvarUpajJAnArthamatra praznottarAyoga kI tIvratA yA mandatA ke anusAra kArmaNa vargaNA ke pudgala grahaNa kiye jAte haiM / ve pudgala sUkSma hote haiM, sthUla nahIM / jina AkAzapradezoM meM AtmapradezoM kA avagAhana hotA hai, unhIM AkAzapradezoM meM rahe hue ve pudgala grahaNa kiye jAte haiM-bAhara (bhinna kSetra meM) rahe hue pudgaloM kA grahaNa nahIM hotA / sthita pudgala hI grahaNa kiye jA sakate haiM, jo gatirUpa meM pariNata hoM-gamana kara rahe hoM, unakA grahaNa nahIM hotA / ullikhita samasta vizeSatAe~ hone para bhI agara unakI pradezoM kI saMkhyA abhavya jIvoM kI samagra rAzi se anantaguNI aura siddha jIvoM kI rAzi ke anantaveM bhAga ho to hI unakA grahaNa hotA hai, anyathA nahIM / isI prakAra ve dhanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kSetra meM sthita hone cAhie; pA~ca varNa vAle pAMca rasa vAle do gandha vAle, aura cAra sparza vAle hone cAhie / phira isakI sthiti cAhe eka samaya kI ho, cAhe do, tIna, cAra, saMkhyAta yA asaMkhyAta samaya kI ho, / aise pudgaloM ko AtmA apane kAya, vacana aura mana ke yoga se grahaNa karatA hai // 22 // tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM karmoM ke anubhAvabandha kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba sAmAnya rUpa pUrvakathita pradeza bandha kA vizeSa rUpa se pratipAdana karate haiM jJAnAvaraNa Adi ATha prakRtiyoM ke yogya pudgala jo anantAnanta pradezoM vAle hote haiM, unhIM ko AtmA grahaNa karatA hai / saMkhyAta asaMkhyAta yA ananta pradezoM vAle pudgaloM ko nahIM grahaNa karatA / karmayoga pudgalaskaMdhoM kA niyata parimANa meM ba~dhanA pradezabandha kahalAtA hai| pradezabaMdha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 tattvArthasUtre Takamavaseyam / tathAhi kiM nimittAH pudgalA badhyante -: iti prathamaH praznaH 1 AtmA tAvat tAn pudgalAn karmabhAvena pariNatiyogyAn badhnan kimekena dikpradezena badhnAti -: utAho sarvadikpradezai badhnAti ? iti dvitIyaH praznaH -2 sa khalu pudgalAnAM pradezabandhaH kiM sarvajIvAnAM samAna eva bhavati ? utAho kutazcinnimittAdasamAnaH- iti tRtIyaH praznaH - 3 kiM guNA - kevalAH pudgalA badhyante -: iti caturthaH praznaH -4 atha-yatra ca gaganatale vyavasthitAH pudgalA bhavanti tatraiva ye jIvapradezA avagADhAH santi, kiM teSAmeva pudgalAnAM teSu jIvapradezeSu bandho bhavati ? Ahosvid - jIvapradezAvagADhAkAzadezavyatiriktapradezavartino'pi pudgalA badhyante iti paJcamaH praznaH - 5 atha kiM gatipariNatAH pudgalA badhyante-? utAho-sthitipariNatAH pudgalA badhyante : iti SaSThaH praznaH 6 atha te khalu karmabhAvena badhyamAnAH pudgalAH kimAtmanAM sarvapradezeSu zliSyanti - ? kiMvA - ekaikapradeze zliSyanti-: iti saptamaH-7 / atha te kila karmabhAvapariNatiyogyAH pudgalaskandhAH kiM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantapradezA badhyante -? kiM vA -'nantAnantapradezA badhyante - ? ityaSTamaH praznaH -- 8 eSAmaSTAnAmapi praznAnAM kramazo'STAvuttarANi vakSyamANAni bodhyAni / tathAhi ke svarUpa ko spaSTa rUpa se samajhane ke lie ATha praznoM ke uttaroM ko samajha lenA Avazyaka hai / ve isa prakAra haiM (1) una pugaloM ke bandha kA kAraNa kyA hai ? (2) AtmA karmayogya pudgaloM ko jaba bA~dhatA hai to eka dizA se bA~dhatA hai athavA sarva dizAoM se ? (3) kyA pradezabandha saba jIvoM ko eka samAna hotA hai ? yA kisI kAraNa se usameM asamAnatA hotI hai ? (4) kina guNoM vAle pudgaloM kA bandha hotA hai ? (5) jina AkAzapradezoM meM karmavargaNA ke pudgala avagADha haiM, unhIM AkAzapradezoM meM sthita AtmA, vahIM kA vahIM, unheM baddha kara letA hai athavA bAharI AkAzapradezoM meM sthita pugoM ko khIMca kara grahaNa karatA hai ? (6) kyA gatipariNata pudgala baddha hote haiM ? athavA sthiti - pariNata - sthira pudgaloM kA bandha hotA hai ? (7) ba~dhane vAle pudgala samasta AtmapradezoM meM ba~dhate haiM yA AtmA ke eka-eka pradeza meM baMdhate haiM ! (8) kArmaNavargaNA ke ve pudgala saMkhyAtapradezI yA asaMkhyAtapradezI hoM to baMdhate haiM athavA anantapradezI hoM to hI unakA bandha hotA hai ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 3 sU. 22 pradezabandhanirUpaNam 425 "nAmapratyayAH pudgalA badhyante - 1 sarvataH sarvadigbhyaH pudgalA badhyante - 2 kAyAdiyogavizeSAt pariNativaicitryAt sarveSAmasamAnaH pudgalakarmapradezabandhaH - 3 sUkSmAH pudgalA badhyante - 4 ekakSetrAvagADhAH pudgalA badhyante - 5 sthitipariNatAH pudgalA badhyante - 6 sarvAtmapradezeSu teSAM pudgalAnAM bandho bhavati-7 anantAnantapradezAH pudgalA badhyante-8 ityevamaSTAvuttarANi teSAM praznAnAm ayameteSAmabhiprAyaH- - nAmapratyayAH nAmno jJAnAvaraNAdyantarAyaparyantasyA - 'nvarthasaMjJakasyA 'STavidhakarmaNaH pratyayAH kAraNAni nAmapratyayA ste pudgalA bhavanti, tAn pudgalAn vinA jJAnAvaraNAdi karmodayAdi na sambhavati, muktasyevAtmanaH saMsAriNa iti bhAvaH / yadvA-nAmapratyayo nimittaM yeSAM te nAmapratyayAH gatijAtyAdibhedAni nAmakarmANiina ATha praznoM ke uttara kramaza: isa prakAra haiM (1) kArmaNavargaNA ke ve pudgala nAma - pratyaya ba~dhate haiM arthAt jisa prakRti kA jo nAma hai usI ke anusAra ba~dhate hai / (2) sabhI dizAoM se - saba ora se ba~dhate haiM / (3) saba jIvoM ke yoga kA vyApAra samAna nahIM hotaa| kisI jIva ke yoga kA vyApAra tIvra hotA hai to kisI ke yoga kA vyApAra manda hotA hai / tIvratA aura mandatA meM bhI aneka zreNiyA~ hotI haiM, ataeva saba jIvoM kA pradezabandha samAna nahIM hotA, varan yoga kI asamAnatA ke kAraNa asamAna hotA hai / yoga kI pravRtti tIvra ho to adhika pudgalapradezoM kA baMdha hotA hai aura yadi manda hotI haiM to kama pradeza ba~dhate haiM / (4) sUkSma pudgaloM kA hI bandha hotA hai / (5) eka kSetrAvagADha pudgala hI baddha hote haiM arthAt jahA~ AtmA ke pradeza haiM, vahIM para avagADha pudgala AtmapradezoM ke sAtha zliSTa ho jAte haiM; idhara-udhara se Akarzita hokara nahIM ba~dhate / (6) jo karmapudgala sthita hoM arthAt gamana na kara rahe hoM, una kA hI bandha hotA hai / (7) una pudgaloM kA bandha AtmAke sabhI pradezoM meM hotA hai / jaise agni meM tape hue lohe ke gole ko pAnI meM chor3a diyA jAya to vaha apane sabhI pradezoM se jalako grahaNa karatA hai, usI prakAra AtmA apane sabhI pradezoM se karmapudgaloM ko grahaNa karatA hai / (8) anantAnanta pradezI pudgala hI ba~dhate haiM / yaha pUrvokta ATha praznoM ke uttara haiN| inakA Azaya yaha hai ki AtmA ke sAtha ba~dhane vAle pudgala nAma pratyaya hote haiM arthAt apane-apane artha ke anusAra nAma vAle karmoM ke kAraNa hote haiM / aise pudgaloM ke binA jJAnAvaraNa Adi karmoM kA udaya Adi nahIM ho jaise muktAtmA ko udaya Adi nahIM hotA / athavA nAma jinakA pratyaya arthAt kAraNa sakatA, 54 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 tatvArthasUre audArikAdizarIrAdiyogAH karmaNo hetutAmAsAdayanti, paramparayA-gatyAdayo'pi tasmAd nAmakarmahetukAnAM pudgalAnAM bandho bhavati / athavA- nAmakarmaNa uttaraprakRtibhUtazarIranAmAntargatabandhananAmapratyayAH khalu pudgalA badhyante, __ yasya karmaNa udayAd gRhIta-gRhyamANapudgalAnAmanyazarIrapudgalaiH saha sambandho bhavati, tat karmabandhananAmapadenocyate, kASThadvayakhaNDasya saMyojane jatuvat / athavA-yAdRzAH pudgalAH pradezabandhasya hetavo bhavanti, te pudgalA jJAnAvaraNa-darzanAvaraNAdanAmnaiva pratyAyyante jJAnAvaraNAdi nAmnA teSAM pudgalAnAM svarUpamAkhyAyate / __ yatohi-jJAnAvaraNasamarthAnAM darzanAvaraNAdisamarthAnAmeva ca pudgalAnAM bandhanAt / athaikAkArANAmeva pudgalAnAmAtmanA-upAdIyamAnatayA kathaM te upAdIyamAnAH ekAkArAH pudgalA jJAnAvaraNAdiviziSTatayA-''tmapradezeSu zliSTA bhavanti-? nahi jJAnAvaraNAdiviziSTAH kecana pudgalA bahiH santIti cedatrocyate-jJAnAvaraNAdi sarvamUlaprakRtikarmabhAvavargaNAyogyAnAM pudgalAnAM sAmAnyato gRhItAnAmapi adhyavasAyavizeSAt pRthak-pRthagjJAnAvaraNAdibhedatayA''tmanA pariNamanAt te khalu pudgalA jJAnAvaraNAditayA pariNatA bhavantIti prathamapraznottarAzayaH hai, ve nAma pratyaya kahalAte haiN| gati jAti Adi nAma karma-audArika zarIra Adi yoga karma ke kAraNa hote haiM aura paramparA se gati Adi bhI kAraNa hote haiM, isa kAraNa nAma karma hetuka pudgaloM kA bandha hotA hai / athavA nAmakarma kI uttaraprakRti zarIra nAma karma ke antargata jo bandhana nAmakarma hai, usake kAraNa pudgaloM kA bandha hotA hai| __ jisa karma ke udaya se pUrvagRhIta zarIra ke pudgaloM kA saMbaMdha hotA hai, vaha bandhana nAma karma kahalAtA hai| yaha karma kASTha ke do khaMDoM ko jor3ane vAlI lAkha ke samAna hai| athavA jisa prakAra ke pudgala pradezabandha ke kAraNa hote haiM, ve pudgala jJAnAvaraNa darzanAvaraNa Adi nAma se hI jAne jAte haiM / jJAnAvaraNa Adi nAmoM se una pudgaloM ke svarUpa kA kathana kiyA jAtA hai| kyoMki jJAna ke AvaraNa aura darzana ke AvaraNa Adi meM samartha hI pudgaloM kA bandha hotA hai| prazna-eka-se svarUpa vAle pudgaloM ko AtmA grahaNa karatA hai, aisI sthiti meM ve pudgala jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa Adi vizeSa svarUpoM meM AtmA ke sAtha kisa prakAra zliSTa hote haiM ! arthAt jaba karmapudgala mUlataH eka sarIkhe haiM to unake svabhAva meM AtmA ke sAtha vaha hote hI kaise antara par3a jAtA hai ? uttara-jJAnAvaraNa Adi samasta mUla aura uttara prakRtiyoM ke yogya pudgala yadyapi grahaNa karane se pahale eka-se hote haiM, unameM jJAnAvaraNa Adi kA bheda nahIM hotA, phira bhI AtmA apane adhyavasAya kI vizeSatA ke kAraNa una sAmAnya pudgaloM ko bhI jJAnAvaraNa darzanAvaraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU. 22 pradezabandhanirUpaNam 427 samprati dvitIyapraznottarAzaya ucyate--- sarvataH--sarvAsu khalu dazasu dikSu vyavasthitAn pudgalAn karmabhAvayogyAn Atmo-pAdatte / evaJcatiryagaSTau dizaH santi UrdhvamadhazcakaikA dig ityevaM dazadikSvavasthitAn pudgalaskandhAna , gRhNAti, natvekadikpratiSTAn / athavA sarvataH-sarvairAtmapradezairAtmA karmavargaNAyogyapudgalAn upAdatta. ete cAtmapradezAH saMsAriNo jIvasya kecana Urdhvam-kecana punaradhastAd bhavanti / vakSyamANasaptamapraznottarasya punaruktatAdoSastu na sambhavati, tasya-"sarvAtmapradezeSu-" ityasyA'nantAnantapradezeSu sambandhArthakatvAt / -2 / samprati tRtIyapraznottarAzayaH pratipAdyate sarvajIvAnAM tulyaH karmabandho na bhavati, apituatulyaH khalu karmabandho bodhya AtmanA kAya-vADa manoyogavizeSAt kAyasya-vAco-manasazca kriyA ceSTA'nuSThAnabhASaNacintAdirUpayA''tmano yogaH sambandha stdvishessaat-prinntive|ctryaat tIbra-tAvatara-tIvratamamandAdirUpAd atulyaM skhalu karmabandhanaM bhavati / 3 / Adi bhinna-bhinna rUpa meM pariNata kara letA hai| tAtparya yaha hai ki sAmAnya karmapudgaloM meM jJAnAvaraNa Adi jo alaga-alaga prakRtiyA~ utpanna ho jAtI haiM, usakA kAraNa AtmA kA adhyavasAya hai / yaha prathama praznottara kA Azaya samajhanA cAhie / dUsare praznottara kA Azaya yaha hai AtmA samasta arthAt dazoM dizAoM meM sthita pudgaloM ko jo karmarUpameM pariNata hone ke yogya hoM, grahaNa karatA hai / tichiM dizAe~ ATha haiM-cAra pUrva Adi dizAe~, cAra IzAna Adi vidizAe~; aura UrdhvadizA tathA adhodizA / isa prakAra dazoM dizAoM meM sthita pudgalaskaMdhoM ko AtmA grahaNa karatA hai; kisI eka dizA meM sthita pudgaloM ko nhiiN| athavA AtmA samasta AtmapradezoM se karmavargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai| saMsArI jIva ke ye Atmapradeza koI Upara aura koI nIce hote haiN| isa artha meM Age kahe jAne vAle sAtaveM praznottara se punarukti nahIM hai| vahA~ 'sarvAtmapradezeSu' kA artha 'anantAnantapradezesu' aisA artha hotA hai| ____ aba tIsare praznottara kA Azaya prakaTa karate haiM-saba jIvoM ko karmabandha samAna nahIM hotA balki saba ke karmabandha meM asamAnatA hotI hai / isa kA kAraNa hai yoga kI vizeSatA arthAt mana vacana aura kAya kI ceSTA-anuSThAna, bhASaNa aura cintana Adi kI vicitratA / saba jIvoM ke yoga kI pravRtti samAna na hone se karmabandha bhI samAna nahIM hotA hai / kisI ko tIvra, kisI ko tIvratara, kisI ko tIvratama aura kisI ko manda, mandatara aura mandatama bandha hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 tatvArthasUtre ____ atha caturthapraznottarAzaya ucyate sUkSmA eva pudgalAH sUkSmapariNatirUpAH karmabargaNAyogyA badhyante, na tu-bAdarAH-bAdarapariNatizAlinaH pudgalAH / atra sUkSmArthastAvadApekSikatvAdbahuvidho bhavati, / paramANuprabhRtyanantapradezavargaNAyAmapi bhUyo'nantarAzipradezAt kecana grahaNayogyA bhavanti, kecana puna grahaNayogyA na bhavanti / tasmAt-sUkSmagrahaNena kramaza audArika-vaikriyA''hAraka-taijasa-bhASA-prANA-'pAna-manovargaNA ullaMdhya karmavargaNAyogyAH sUkSmapariNatizAlina eva pudgalA badhyante itibhAvaH / uktakrameNa sUkSmapariNatibhAjaH kecana-pudgalA bhavanti / 4 / ___ atha paJcamapraznottarAzaya ucyate ___ eka kSetrAvagADhA eva pudgalA badhyante, na tu-kSetrAntarAvagADhAH, ekasminnabhinne kSetre jIvapradezaiH saha ye'vagADhA AzritAH pudgalA bhavanti-ta eva badhyante / tathAca-yatrAkAze jIvo'vagADho bhavati tatraiva ye karmavargaNAyogyAH pudgalA avagADhAH santi, teSAmeva pudgalAnAM bandho bhavati-na tu-kSetrAntarAvagADhAnAm / AtmAvagADhAkAzakSetre vartamAnAH pudgalAH AtmavRttirAgAdisnehaguNayogAdAtmani laganti, AtmAnavagADhAkAza kSetrAvagADhAstu-AtmAnAzritatvena tadbhAvapariNatyabhAvAt Atmani no lagnAni bhavanti / samprati-SaSTha praznottarA'bhiprAya ucyate--sthitAH-sthitipariNatA eva pudgalAH karma cauthe praznottara kA Azaya-sUkSma pariNamanavAle kArmaNavargaNA ke pudgaloM kA hI bandha hotA hai, bAdara pariNamana vAle pudgaloM kA bandha nahIM hotA / sUkSma zabda kA artha ApekSita hone se aneka prakAra kA hotA hai| paramANu se lekara anantapradezI vargaNA meM bhI sUkSma zabda kA prayoga kiyA jA sakatA hai| una ananta pradezI vargaNAoM meM koI-koI karma rUpa meM grahaNa karane ke yogya hotI haiM, koI grahaNa karane yogya nahIM hotii| ataeva 'sUkSma' zabda ko grahaNa karane kA Azaya yaha hai ki kramazaH audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa, bhASA, zvAsocchvAsa aura manobargaNA ko lAMghakara kArmaNavargaNA ke yogya sUkSma pariNamana vAle pudgaloM kA hI bandha hotA hai| ukta krama se koI-koI pudgala sUkSma pariNamana vAle hote haiN| pA~caveM prazna aura uttara kA Azaya-eka kSetra meM avagADha pudgaloM kA hI bandha hotA hai anya kSetrameM avagADha pudgaloMkA baMdha nahIM hotA hai / jo pudgala jIva pradezoM ke sAtha abhinna kSetra meM rahe hue hote haiM, vahI baddha hote haiM / bhinna kSetra meM rahe hue karmapudgala bhinna kSetra meM sthita jIvapradezoM ke sAtha nahIM ba~dhate haiN| chaThe prazna aura uttara kA abhiprAya-kArmaNa vargaNA ke jo pudgala sthita hote haiM arthAt zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 3 sU. 22 pradezabandhanirUpaNam 429 vargaNAyogyA badhyante. na tu-gatipariNatAH / yatohi-gatipariNatibhAjaH pudgalA gacchantyeva pariNAmavizeSAd Atmani na zliSyante, vegavattvAt / 6 ____ atha-saptamapraznottarAbhiprAyaH pratipAdyate sarveSu tAvadasaMkhyeyarUpeSu AtmapradezeSu jJAnAvaraNAdisarvaprakRtikarmavargaNAyogyAH pudgalA badhyante, ekaikasya punarjJAnAvaraNAdi karmaNo yogyAH katipayAH pudgalA ekaikasmin Atmapradeze badhyante, asaMkhyeyapradezAtmano jIvasyaikaikaH pradezo'nantairjJAnAvaraNakarmavargaNAyogyapudgalaskandhairbaddho bhavati / evaM-darzanAvaraNAdi karma pudgalaskandhairapyanantairbaddho bodhyaH / 7 athAnte cA'STamapraznottarAzayaH pratipAdyate-anantAnantapradezAH karmavargaNAyogyAH pudgalA badhyante, na tu-saMkhyeyAsaMkhyeyAnantapradezAH, teSAM khalu--saMkhyeyAsaMkhyeyAnantapradezaskandhAnAmagrahaNayogyatvAd bandho na sambhavati / apitu-anantAnantapradezAnAmeva pudgalaskandhAnAM bandho bhavati, tatrAnante pudgalarAzau bhUyo'nantapudgalaprakSepAd anantAnantA iti vyapadizyante, te cAnantAnantapradezAH pudgalA jJAnAvaraNAdi karmavargaNAyogyA Atmana ekaikasmin pradezo badhyantezliSyante karmavargaNAyA ayogyAstu-na badhyante, ityevaM pradezabandhasvarUpaM prarUpitam / tatra-prakRSTA dezA bahavo'vayavA yeSu te pradezAH skandhA ityucyante ? uktaJcottarAdhyayane-33-adhyayane-17-18-gAthAyAmgati pariNata nahIM hote, unhIM kA bandha hotA hai| jo pudgala gamana karate hue hote haiM, unakA AtmA ke sAtha bandha nahIM hotA, kyoMki ve vegavAn hote haiM sAtaveM prazna aura uttara kA Azaya-eka AtmA ke asaMkhyAta pradeza hote haiN| una sabhI pradezoM meM jJAnAvaraNa Adi ke yogya karmavargaNA ke pudgala AtmA ke pratyeka pradeza ke sAtha baddha hote haiN| isa prakAra AtmA kA eka-eka pradeza ananta-ananta jJAnAvaraNa Adi karmoM ke yogyapudgaloM se baddha hai yahI bAta darzanAvaraNa Adikarmo ke viSaya meM bhI samajhanI cAhie / antima AThaveM praznottara kA abhiprAya-karma ke yogya anantAnantapradezI pudgaloM kA bandha hotA hai| saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI yA anantapradezI pudgala skandhoM meM AtmA ke sAtha bandha hone kI yogyatA hI nahIM, ataeva unakA bandha bhI nahIM hotA / ananta pradezoM vAle pudgalaskaMdha meM punaH ananta pradeza ora milA diye jAe~ to vaha skaMdha anantAnanta pradezI kahalAtA hai| aise anantAnanta pradezI karmapudgaloM ke skaMdha eka-eka Atmapradeza meM baddha hote haiN| ayogya pudgaloM kA bandha nahIM hotA hai / yaha pradezabandha kA nirUpaNa huA / jisa pudagala meM bahuta-se pradeza aura deza hote haiM, vaha skaMdha kahalAtA hai / uttarAdhyayana sUtra adhyayana 33 kI gAthA 17-18 meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 savvesiM ceva kammANaM - paesaggamaNaMtagaM - / gaMThiya sattAIyaM - aMto siddhANa AuyaM - // 1 // savvajIvANakammaMtu-saMgahe chaddisAgayaM - / savve va parase - savvaM savveNa baddhagaM - // 2 // iti, sarveSAcaiva karmaNAM pradezakamanantakam - / grathita sattvAdikam - ante siddhAnA mAyuSkam sarvajIvAnAM karmatu - saMgrahe para dizAgatam - / sarveSvapi pradezeSu - sarve sarveNa baddhakam - // 2 // iti, // 1 // yatra yatra SaTsvapi dikSu lokA bhavanti, tatra SaDbhya eva digbhyaH karmANi gRhyante, punaH yatra tisRSu catasRSu paJcasu vA dizAsu lokA bhavanti tatra kramazaH tisRbhyazcatasRbhyaH paJcabhyo digbhya eva karmANi gRhyante / zeSadizAsu, lokA'bhAvabhavanAt na santi pudgalAH / ataH karmANyapi na gRhyante |||suu022|| iti zrI vizvavikhyAta - jagadvallabha - prasiddhavAcaka - paJcadaza bhASAkalita lalitakalA pAlApaka pravizuddha gadyapadyAnaikagranthanirmApaka zAhucchatrapati kohApurarAjapradatta 'jainazAstrAcArya' padabhUSita jainadharmaMdivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracitasya dIpikAniryukti TIkAdvayopetasya tatvArthasUtrasya tRtIyamadhyayanaM samAptam // 3 // tatvArthasUtre sabhI karmoM ke pradezoM kA parimANa ananta hotA hai / sabhI jIva chahoM dizAoM se Agata karma pudgaloM ko grahaNa karate haiM aura samasta AtmapradezoM se grahaNa karate haiM / isa prakAra jIva ke sAtha karmapudgaloM kA 'sarva se sarva kA' bandha hotA hai // 1-2 // jahAM chahoM dizAoM meM loka hotA hai, vahAM chahoM dizAoM se karma gRhIta hote haiM aura jahAM tIna cAra yA pAMca dizAoM meM loka ho vahAM kramazaH tIna-cAra aura pAMca dizAoM se hI karmoM kA grahaNa hotA hai / zeSa dizAoM meM aloka hone se pudgala nahIM haiM / isaliye karmoM kA grahaNa bhI nahIM hotA hai |sU022 // zrI jainazAstrAcArya, jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita tatvArtha sUtrakI dIpikA evaM niyukti nAmaka vyAkhyAkA tIsarA adhyayana samApta // 3 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha caturtho'dhyAyaH mUla sUtram -- " subhakammaM puNNaM" // 1 // chAyA -- '' zubhakarma puNyaM " // 1 // tattvArthadIpikA -- jIvAjIvabandhapuNyapApA''sravasaMvara nirjarAmokSAkhyeSu navatattveSu jIvAjIvabandhAtmakAni trINi tattvAni prathama-dvitIya tRtIyAdhyAyeSu kramazaH prarUpitAni, sampratikramaprAptaM caturthe puNyatattvaM prarUpayitumAha - " subhakammaM puNNaM" iti / zubhakarma puNyamucyate, puNati - zubhayatyAtmAnamiti puNyam " puNazubhe" ityasmAda auNAdiko yatpratyayaH, athavA--pUjyate pavitrI kriyate AtmA'neneti puNyam, punAtyAtmAnamiti vA puNyaM zubhakarma, pUJ pavane ityasmAt " pUjo yaNNuk hasvazca -" ityauNAdikasUtreNa yatpratyayaH, NugAgamo - hUsvazceti puNyazabdasiddhiH / tatra - zubhaM kalyANaM sukhaM tajjanakaM karmA'hiMsAdikaM puNyam puNyajanakaM vyapadizyate, kAraNe kAryopacArAt, puNyajanake'hiMsAdizubhakarmaNi puNyazabdopacArAd zubhakarma puNya - mityucyate / tacca - zubhakarmA'nekavidhaM prajJaptam / tadyathA - sAtAvedanIyam - samyaktvam pazJca mahAvratAni pazcANuvratAnizubhAyuSyam - zubhanAma - zubhagotram - satyabhASaNamityAdi // 1 // caturtha adhyAya sUtra - 1 1 // sUtrArtha - - ' subhakammaM puNNaM' zubha karma puNya kahalAtA hai // tattvArthadIpikA- jIva, ajIva, bandha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa, nau tattvoM meM se jIva, ajIva aura bandha tatvoM kA prathama, dvitIya aura tRtIya adhyAyoM meM kramazaH vivecana kiyA jA cukA hai / aba prasaMga prApta puNya tattva kA viSe - cana kiyA jAtA hai / zubha karma ko puNya kahate haiM / jo AtmA ko punIta ( pavitra - zubha) banAtA hai, yA jisake dvArA AtmA pavitra banatA hai, vaha puNya hai / 'puJ dhAtu kA artha hai pavitra karanA / isa dhAtu se 'pUJo yaNNuk hrasvazva' isa uNAdi sUtra se yat pratyaya, 'NukU' kA Agama aura hrasva hone para 'puNya' zabda kI niSpatti huI hai / kalyANa yA sukha ko 'zubha' kahate haiM aura unheM utpanna karane vAlA karma bhI 'zubha' kahalAtA hai / puNya ke janaka, ahiMsA Adi zubha karma bhI kAraNa meM kArya kA upacAra karane se puNya kahe jAte haiM / ve zubha karma aneka prakAra ke haiM, jaise - sAtAvedanIya, samyaktva, pA~ca mahAvrata, pAMca aNuvrata zubha Ayu, zubha nAma, zubha gotra, satyabhASaNa Adi // 1 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwww tatvArthasUtre tattvArthaniyuktiH-yadyapi-"nava sabbhAvapayatthA paNNattA, taMjahA-jIvA ajIvA puNNaM pAvo Asavo saMvaranijjarA baMdho mokkho-" itisthAnAGgasya 9sthAne kathanAnusAreNa navatattveSu puNyaM tRtIyatattvameva vartate / tathAhi "jIvAjIvA ya baMdho ya puNaM pAvA''savo tahA saMvaro nijjarA mokkho saMtee tahiyA nv-|| iti uttarAdhyayane bandhatattvameva tRtIyaM pratipAditam tasmAt tadanusAreNa prathama-dvitIya-tRtIyAdhyAyeSu kramazo jIvAjIvabandharUpANi trINi tattvAni prarUpya samprati - kramaprAptaM caturtha puNyatattvaM pratipAdayitumAha-'subhakammaM puNNaM' iAta / zubhakarmapuNyamityucyate / tathAca- yatkarmodayAt zubhojvalapudgalabandhadvArA yatphalopabhogaAtmAnukUlo bhavati, tatpuNyatattvamucyate itibhAvaH / evaJcasottaraprakRtikamaSTaprakArakaM jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa vedanIya-mohanIyA-''yu-rnAmagotrAntarAyarUpaM mUlaprakRtikaM paudgalikaM karma dvividhaM prajJaptam, puNyaM pApaJca / tatra-yacchubhaM karma tatpuNyam, tatra--bhUtAnukampA-vratyanukampA-dAna sarAga-saMyamAdihetukaM sAtAvedanIyam-1 zubhAyuSkaM tairazcaM mAnuSaM daivaMca-2 saptatriMzatprakArakaM zubhanAma-3uccairgotrAtmakaM zubhagotraM ca-4ityetaccaturvidhaM zubhakarmapuNyam, tattvArthaniyukti-yadyapi sthAnAMga sUtra ke nauveM sthAna meM jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSa, isa krama se nau tattvoM kI gaNanA kI gaI hai / isake anusAra tIsarA tattva puNya hai, kintu uttarAdhyayana sUtra ke anusAra tIsarA tattva bandha hai| uttarAdhyayana ke 28 veM adhyayana meM kahA hai | 'jIva, ajIva, bandha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa, ye nau tattva haiN|' yahA~ uttarAdhyayana sUtra meM prarUpita krama ke anusAra hI prathama adhyAya meM jIva kA, dUsare me ajIva kA aura tIsare meM bandha ke svarUpa kI prarUpaNA kI gaI hai| aba krama prApta cauthe puNya tattva kA pratipAdana karane ke lie kahA gayA hai- 'zubha karma puNya hai|' tAtparya yaha hai ki jisa karma ke udaya se zubha-ujjvala karma ke bandha dvArA AtmA ko anukUla phalopabhoga hotA hai, vaha puNya tattva kahalAtA hai / isa prakAra jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma gotra aura antarAya, ina ATha mUla prakRtiyA~ haiM tathA inakI uttara prakRtiyA~ do prakAra kI haiM---puNya rUpa aura pAparUpa / inameM jo karma zubha hai vaha puNya hai| prANiyoM ko anukampA, vratI janoM kI anukampA tathA sarAga saMyama Adi kAraNoM se ba~dhane vAlA sAtA vedanoya (1), zubhaAyu arthAt tiryaMcaAyu, manuSyaAyu aura devaAyu (2), saiMtIsa prakAra kA zubha nAma (3), aura ucca gotra (4), yaha cAra prakAra ke zubha karma puNya haiN| isake sivAya saba azubha kameM pApa rUpa haiM / pApa tattva kI prarUpaNA pA~caveM adhyAya meM kI jAegI / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU0 2 puNyasvarUpanirUpaNam 433 tato'nyatpApam / tacca-paJcame pApAdhyAye prarUpayiSyate / zubhAyuSkaM karma triprakArakam,-tiryaksambandhi-manuSyasambandhi-devasambandhibhedAt / zubhanAmakarma tAvat-saptatriMzatprakAramavaseyam / manuSyadevagati-2 paJcendriyajAti-1 audArikAdizarIrapaJcaka-5 samacaturasnasaMsthAna-1 vajrarSabhanArAcasaMhanana-1 audArikavaikriyA-''hArakazarIratrayAGgopAGga-3 prazasta-varNa,gandha,rasa,sparza,4 manuSyadevAnupUrvI-2 agurulaghu-parAdhAto--cchvAsA-''tapo-yota-prazastavihAyogati-trasa-bAdaraparyApta pratyeka-sthira-zubha-subhaga-susvarA-''deya-yazaH-kIrti-nirmANa-tIrthakaranAma--18 bhedAt iti // 1 // mUla sUtram-"navavihe-puNNe-" // 2 // chAyA--"navavidhaM puNyam-" // 2 // tattvArthadIpikA- pUrvasUtre-puNyasvarUpamuktam, samprati-tabhedAn pratipAdayitumAha"navavihe puNNe-" iti // 2 // - // navavidham-navaprakArakaM tAvat- puNyaM prajJaptam, tadyathA--annapuNyam -1 pAnapuNyam-2 vastrapuNyam-3 layanapuNyam-4 zayanapuNyam-4 manaHpuNyam-6 vacaHpuNyam-7 kAyapuNyam-8 namaskArapuNyam-9 iti-|| __zubha Ayu karma ke tIna bheda haiM--tiryaMcasaMbaMdhI, manuSyasaMbaMdhI aura devsNbNdhii| zubha nAmakarma saiMtIsa prakAra kA hai--(1) manuSyagati (2) devagati (3) paMceMdriyajAti (4-8) audArika Adi pA~ca zarIra (9) samacaturasra saMsthAna (10) vajra-RSabhanArAca saMhanana (11) audArika aMgopAMga (12) vaikriya-aMgopAMga (13) AhAraka aMgopAMga (14) prazasta varNa (15) prazasta gaMdha (16) prazasta rasa (17) prazasta sparza (18) manuSyAnupUrvI (19) devAnupUrvI (20) aguru laghu (21) parAdhAta (22) ucchvAsa (23) Atapa (24) udyota (25) prazasta vihAyogati (26) trasa (27) bAdara (28) paryApta (29) pratyeka (30) sthira (31) zubha (32) subhaga (33) susvara (34) Adeya (35) yazaH kIrti (36) nirmANa aura (37) tIrthaMkara nAma karma // 1 // sUtrArtha --- 'navavihe puNNe' sUtra 2 puNya nau prakAra kA hai // 2 // tattvArthadIpikA--- pUrva sUtra meM puNya kA svarUpa batalAyA gayA hai| aba usake bhedoM kA pratipAdana karate haiM puNya ke nau bheda haiM / ve isa prakAra haiM (1) annapuNya (2) pAnapuNya (3) vastrapuNya (4) layanapuNya (5) zayanapuNya (6) manaHpuNya (7) vacanapuNya (8) kAyapuNya aura (9) namaskArapuNya // 2 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 tattvArthastre ___ tattvArthaniyuktiH- pUrvasUtreNa kramaprAptaM caturtha puNyatattvasvarUpaM prarUpitam, sampratipuNyasya navabhedAn pratipAdayati- "navavihe puNNe-" iti / navavidhaM puNyaM prajJaptam uktaJca sthAnAGge9-sthAne3-uddezake "Navavihe punne paNNatte, taMjahA-annapuNNe-1 pANapunne-2 vatthapunne-3 leNapunne-4 sayaNapunne-5 maNapunne-6 vayapuNNe 7 kAyapunne-8 namokArapuNNe-9 iti-| navavidhaM puNyaM prajJaptam , tadyathA---annapuNyam-pAnapuNyam-vastrapuNyam-layanapuNyam-zayanapuNyam-manaHpuNyam-vacaHpuNyam-kAyapuNyam-namaskArapuNyam- iti- / tatra-supAtrAya yogyAyA'nnadAnAd yaH khalu tIrthakaranAma-yazaHkIrtinAmAdipuNyakarmaprakRtibandho bhavati tadannapuNyamityucyate / anukampayA yadAnam-tadapi-puNyamucyate / tatra yasya karmaNaH udayAt darzanajJAnacaraNalakSaNaM tIrtha pravartayati, yati-zramaNa-gRhasthadharmaJcA''kSepaM saMkSepaM saMvenirvedadvAreNa bhavyajanasaMsiddhaye samupadizati, surAsuramanujapatipUjitazca bhavati tattIrthakaranAmakarmetyucyate / evam-yazo nAma kIrtinAmAdyapi pUrvoktarItyA'vagantavyam / evam-suyogyapAtrAya kalpanIyapAnadAnAd yastIrthakaranAmAdi zubhakarmaprakRtibandho bhavati tatpAnapuNyaM vyapadizyate / evam-suyogyAya vastradAnAdapi tIrthakaranAmAdizubhakarmaprakRtibandho bhavati tasmAd-vastra tattvArthaniyukti-pichale sUtra meM anukrama se prApta cauthe tattva puNya ke svarUpa kA pratipAdana kiyA jA cukA hai| prakRta sUtra meM usake nau bhedoM kA prarUpaNa karate haiM puNya nau prakAra kA hai / sthAnAMgasUtra ke nauveM sthAna ke tRtIya uddezaka meM kahA hai-puNya ke nau bheda kahe haiN| ve isa prakAra haiM- (1) annapuNya (2) pAnapuNya (3) layana puNya (4) zayanapuNya (5) vastrapuNya (6) manaHpuNya (7) vacanapuNya (8) kAyapuNya aura (9) namaskArapuNya / / yogya supAtra ko anna kA dAna karane se tIrthakara nAmakarma, yA yazaH kIrti nAma karma Adi puNya karmoM kA bandha hotA hai, use anna puNya kahate haiM / anukampA pUrvaka anna kA dAna dene se bhI ba~dhane vAlA zubha karma annapuNya kahalAtA hai| jisa karma ke udaya se darzana, jJAna aura cAritra rUpa tIrtha kI pravRtti karatA hai, sAdhu dharma aura zrAvaka dharma kA AkSepaNI, vikSepaNI, saMveganI aura nivedanI dharmakathAoM dvArA bhavya jIvoM kI siddhi ke lie dharma karatA hai aura surendroM asurendroM tathA narendroM dvArA pUjita hotA hai, vaha tIrthaMkara nAma karma kahalAtA hai| isI prakAra yazaH kIrtti nAma karma Adi kA svarUpa pUrvavat samajha lenA cAhie / (2) isI prakAra suyogya pAtra ko kalpanIya pAna (jalAdika) dene se tIrthakara nAma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 2 puNyasvarUpanirUpaNam 435 puNyaM taducyate / evam-layanasya gRhasya yogyAya pAtrAya dAnAdapi tIrthakaranAmAdi zubhakarmapratibandho bhavati, atastad layana-puNyamityucyate / evam-zayyAsaMstArakasya zayanasya yogyAya zramaNAdipAtrAya dAnAdapi tIrthakaranAmAdizubhakarmaprakRtibandhAd zayanapuNyaM taducyate / evam-manasA guNijaneSu toSAt , vacasA teSAM prazaMsanAt kAyena vandanAdinA paryupAsanAt , munijanAdInAM namaskArakaraNAcca yastathAvidhanAmAdipuNyakarmaprakRtibandho bhavati tad-manaHpuNyam, vacaHpuNyam, kAyapuNyam, namaskArapuNyamityucyate / / uktaJca -- "annaM pAnaJca vastraJca, AlayaH zayanAsanam / suzrUSA vandanaM tuSTiH puNyaM navavidhaM smRtam- // 1 // iti evaJcA-'napAnavastragRhazayanA''sanadAnAdinA tIrthakRd munijanaprabhRtiyogyAnAM zuzrUSA vaiyAvRttyA''rAdhanavandanaparyupAsanAdinA ca zubhakarmabandhena puNyaM bhavatIti nirUpitam // 2 // mUlamUtram--"tabbhogo vaayaaliisbheennN--"3|| chAyA--"tadbhogo dvAcatvAriMzad bhedena-" karma Adi zubha prakRtiyoM kA jo bandha hotA hai, vaha pAnapuNya kahalAtA hai| (3)supAtra ko vastra kA dAna karane se bhI tIrthakara nAma karma Adi zubha prakRtiyoM kA bandha hotA hai / ataeva use vastra puNya kahate haiN| (4) yogya pAtra ko layana arthAt gRha dene se bhI tIrthaMkara nAma Adi zubha karma prakRtiyoM kA bandha hotA hai / vaha layanapuNya kahalAtA hai / (5) isI prakAra zramaNa Adi yogya pAtra ko zayyA-saMthArA dAna karane se bhI tIrthakara prakRti Adi kA bandha hotA hai / ataeva vaha zayanapuNya hai| (6) isI taraha guNIjanoM ko dekhakara mana se santuSTa hone-mana meM pramodabhAva jAgRta hone se, vacana dvArA unakI prazaMsA karane se aura kAya dvArA vandanaAdi karake upAsanA karane se aura munijanoM ko namaskAra karane se bhI zubha nAmAdi karmaprakRtiyoM kA bandha hotA hai| vaha anukrama se manaHpuNya, vacanapuNya, kAyapuNya aura namaskArapuNya kahalAtA hai| kahA bhI hai anna, pAna, layana, zayana, vastra, mana, vacana, kAya, zuzrUSA, vandana aura tuSTi, yaha nau prakAra kA puNya hai // 1 // isase yaha pratipAdita huA ki tIrthakara, munijana Adi yogya pAtroM kI zuzrUSA, vaiyAvRtya, ArAdhana, vandana aura paryupAsanA Adi karane se zubha karma kA bandha hone se puNya hotA hai // 2 // sUtrArtha- "tabbhogo bAyAlIsabheeNaM // 3 // puNya kA bhoga bayAlIsa prakAra se hotA hai // 3 // munijana Adi yogya pAtroM kA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 tattvArthastre tattvArthadIpikA--pUrvasUtre annapuNyAdibhedena puNyaM navavidhaM prarUpitam , samprati-tasya puNyasya dvicatvAriMzadavidhaM bhogaM pratipAdayitumAha-"tabbhogo bAyAlIsabheeNaM-" iti / tasya pUrvopAttasya zubhakarmarUpapuNyasya bhogaH sukhaduHkhAnubhavalakSaNo dvAcatvAriMzadabhedena bhavati / tadyathA-sAtAvedanIyam-1, yugalatiryaGmanuSyadevAyUMSi-3, manuSyadevagatI-2, paJcendriyajAtiH-1, audArikAdizarIrANi paJca-5, samacaturasrasaMsthAnam 1, vajrarSabhanArAcasaMhananam-1, audArika-vaikriyA''hArakazarIratrayAGgopAGgAni-3, prazasta varNagandharasasparzAH-4, manuSyadevAnupUvyau-2, aguruladhu-parAghAto- cchvAsA-''tapo-yota-prazasta vihAyogati-sa-bAdara-paryApta pratyekazarIra-sthira-zubhasubhaga-susvarA-''deya-yazaH kIrti-nirmANa ---- tIrthakaro-ccairgotrANi 19 ityetaiHcatvAriMzadvidhaiH puNyasya sukharUpaphalabhogo bhavatIti bodhyam // tattvArthaniyuktiH-pUrva navadhAbhinnaM puNyaM prarUpitam, puNyasya dvicatvAriMzabhedAn phalabhogaprakAraM prarUpayitumAha-"tabbhogo bAyAlIsameeNaM-" iti / tadbhogaH-tasya zubhakarmarUpapuNyasya bhogaH sukharUpaphalAnubhavaH dvAcatvAriMzabhedena sampadyate-tathAhi- 'sAyaM-1 uccAgoyaM-1 naratiriyadevAu-3 maNussadevagaI-2 / paMciMdiyajAi-! taNupaNagaM-5 aMgovaMgatiyaMpi-3 vajjarisahanArAyaM saMhananaM-? samacauraMsasaMThANaM-1 vaNNAi caukkasupasatthaM-4 maNussadevANupuvIe-2 agurulahu-1 parAghAyaM-! ussAsaM-1 AyavaM-! ujjoyaM-supasatthA vihayagaI-tasAidasagaM-10 NimmANaM- titthayaraM-1 bAyAlIsA punnapagaIo-" iti / / tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM annapuNya Adi nau prakAra ke puNya kA prarUpaNa kiyA gayA aba puNya ke bayAlIsa prakAra ke bhoga batalAne ke lie kahate haiM--pUrvopArjita zubha karma rUpa puNya kA sukhAnubhava rUpa bhoga vayAlIsa prakAra se hotA hai / vaha isa prakAra hai-(1) sAtAvedanIya (2) tiyecAyu (3) manuSyAyu (4) devAyu (5) manuSyagati (6) devagati (7) paMcendriyajAti 8--12 audArika Adi pA~ca zarIra (13) samacaturasra saMsthAna (14) vajra RSabhanArAcasaMhanana (15--17) audArika, vaikriya, AhAraka ke aMgopAMga (18) prazastavarNa (19) prazastagandha (20) prazastarasa (21) prazasta sparza (22) manuSyAnupUrvI (23) devAnupUrvI (24) agurulaghu (25) parAghAta (26) ucchvAsa (27) Atapa (28) udyota (29) prazastavihAyogati (30) trasa (31) bAdara (32) paryApta (33) pratyeka zarIra (34) sthira (35) zubha (36) subhaga (37) susvara (38) Adeya (39) yazaHkIrti (40) nirmANa (41) tIrthakara gotra aura (42) uccagotra / isa bayAlIsa prakAroM se puNya kA sukha rUpa bhoga hotA hai, aisA samajhanA cAhie // 3 // tattvArthaniyukti-pahale batalAyA gayA hai ki puNya nau prakAra kA hotA hai| aba yaha batalAte haiM ki puNya bayAlIsa prakAra se bhogA jAtA hai arthAt puNya ke phalasvarUpa bayAlIsa bhAvo kI prApti hotI hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU 30 puNyasya phalabhogaprakAranirUpaNam 437 sAtam - 1 uccairgotram- 1 naratiryagdevAyUMSi - 3 manuSyadevagatI - 2 paccendriyajAtiH - 1 tanupaJcakam - 5 aGgopAGgatritayamapi - 3 samacaturasrasaMsthAnam - 1 vajrarSabhanArAcasaMhananam - 1 varNAdicatuSkasuprazastam - 4 manuSyadevAnupUrvyaM - 2 aguruladhu - 1 parAghAtaH-1 ucchvAsaH - 1 AtapaH- 1 udyotaH -- 1 suprazastA vihAyo gatiH - trasAdidazakam - 10 nirmANam - 1 tIrthakara :- 1 etA dvAcatvAriMzat puNyaprakRtayaH santi tathAca-sAtAvedanIyam, tiryagAyuSyayugalarUpam, manuSyAyuSam devAyuSyam, manuSyagatiH, devagatiH, paJcendriyajAtiH, audArikazarIram, vaikriyazarIram, AhArakazarIram, taijasazarIram, kArmaNazarIram audArikazarIrAGgopAGgam, vaikriyazarIrAGgopAGgam, AhArakazarIrAGgopAGgam, vajrarSabhanArAcasaMhananam, samacaturastrasaMsthAnama, zubhavarNaH, zubhagandhaH, zubharasaH, zubhasparzaH, manuSyAnupUrvI, devAnupUrvI agurulaghunAma, parAdhAtanAma, ucchUvAsanAma, AtapanAma udyotanAma, prazastavihAyogatiH, nirmANanAma, tIrthakara nAma trasanAma, bAdaranAma, paryAptanAma, pratyekazarIranAma, sthiranAma, zubhanAma subhaganAma, susvaranAma, AdeyanAma, yazaH kIrtinAma, uccairgotranAmabhedaiH puNyasya phalaM sukhamanubhUyate jIvaiH // 3 // zubha karma rUpa puNya kA sukhAnubhava rUpa phala kyAlIsa prakAra se prApta hotA hai / vaha bayAlIsa prakAra isa taraha haiM - ( 1 ) sAtAvedanIya (2) uccagotra (3) manuSyAyu ( 4 ) ticAyu (5) devAyu (6) manuSyagati (7) devagati (8) paMcendriyajAti ( 9 ) audArika zarIra (10) vaikriyazarIra (11) AhArakazarIra (12) taijasazarIra (13) kArmaNazarIra (14) audArika-aMgopAMga (15) vaikriya - aMgopAMga (16) AhAraka - aMgopAMga (17) vajraRSabhanArAcasaMhanana (18) samacaturastrasaMsthAna (19) zubhavarNa (20) zubhagaMdha (21) zubharasa (22) zubhasparza (23) manuSyAnupUrvI (24) devAnupUrvI (25) agurulaghu (26) parAghAta (27) ucchvAsa (28) Atapa (29) udyota (30) suprazasta vihAyogati ( 31 - 40 ) trasadazaka arthAt sa, bAdara paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara Adeya, yazaHkIrti, tathA (42) tIrthaMkaraprakRti aura (41) uccagotra nirmANa yaha vayalIsa puNyaprakRtiyA~ kahI gaI haiM / abhiprAya yaha hai ki pUrvopArjita puNya ke phalasvarUpa sAtAvedanIya kI prApti hotI hai / isI prakAra tiryacAyu, manuSyAyu, devAyu, manuSyagati, devagati, paMcendriyajAti, audArikazarIra, vaikriya zarIra, AhAraka zarIra, taijasa zarIra, kArmaNa zarIra, audarikazarIrAMgopAMga, vaikriyAzarIrAMgopAMga, AhArakazarIrAMgopAMga, vajrarSabhanArAcasaMhanana, samacaturasrasaMsthAna, zubha (iSTa) varNa, zubhagaMdha, zubharasa, zubhasparza, manuSyAnupUrvI, devAnupUrvI agurulaghunAma parAghAtanAma, ucchvAsanAma AtapanAma, udyotanAma, prazastavihAyogati, nirmANanAma tIrthakaranAma, trasanAma, bAdaranAma, paryAptanAma pratyekazarIranAma sthiranAma, zubhanAma, subhaganAma, susvaranAma AdeyanAma yazaH kIrttinAma aura uccagotranAma ina bhedoM se puNya kA phala bhogA jAtA hai ||3|| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 tattvArthastre mUlasUtram-"sAyAveyaNijjaM pANANukaMpAiehi- " // 4 // chAyA-"sAtAvedanIya prANAnukampAdibhiH-" // 4 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre sAtAvedatoyAdidvAcatvAriMzadvidhakarmabhiH puNyaphalabhogo bhavatIti pratipAditam, samprati-teSu prathamopAttaM sAtAvedanIyaM karma kiM svarUpaM kazca taddhetu riti prarUpayitumAha- "sAyAveyaNijja pANANukaMpAiehiM--" iti / sAtAvedanIyaM karma prANAnukampAdibhirbhavati, tatra karturbhoktuzcAtmanaH iSTamabhimataM manujadevAdijanmani zarIramanodvAreNa sukhapariNatarUpamAgAmibahuvidhamanojJadravyakSetrakAlabhAvasambandhasamAsAditaparipAkAvasthamanekaprakArakaM yadudayAd bhavati tat sAtAvedanIyaM karmocyate, tacca prANAnukampAbhUtAnukampA-jIvAnukampA-sattvAnukampAbhiH,tathA prANabhUtajIvasattvAnAm-aduHkhanatA, 1 azo canatA, 2 ajhUraNatA, 3 atepanatA, 4 apiTTanatA, 5 aparitApanatA, 6 ebhiHSabhizca evaM dazabhiH kAraNairbadhyate // sU. 4 // sUtrArtha-'sAyAveyaNijjaM' ityAdi sU. 4 prANAnukampA Adi kAraNoM se sAtAvedanIya karma baMdhatA hai // 4 // tattvArthadIpikA-pahale sUtrameM pratipAdana kiyA gayA hai ki sAtAvedanIya Adi bayAlIsa prakAra se puNya ke phala kA bhoga hotA hai| aba yaha pratipAdana karate haiM ki una bayAlIsa bhedoM meM sarvaprathama gine hue sAtAvedanIya karma kA svarUpa kyA hai ? aura usakA kAraNa kyA hai ? sAtAvedanIya karma kI prApti prANiyoM kI anukampA Adi kAraNoM se hotI hai| usakA phala kartA aura bhoktA AtmA ko iSTa-manojJa hotA hai| manuSyajanma yA devAdijanmoM meM zarIra aura mana ke dvArA sukha-pariNatirUpa hotA hai| AgAmI kAla meM anukUla dravya kSetra kAla bhAva ke nimitta se usakA manojJa paripAka hotA hai / tAtparya yaha hai ki jisa karma ke paripAka se anukUla evaM abhISTa sukha rUpa anubhUti hotI hai vaha sAtAvedanIya karma kahalAtA hai| prANiyoM para anukampA karane se, bhUtoM para anukampA karane se, jIvoM para anukampA karane se, sattvoM para anukampA karane, tathA prANabhUta jIva sattvoM ko aduHkhanatA-duHkha nahIM pahu~cAne se 1, azocanatA-zoka nahIM pahu~cAne se 2, ajUraNatA-zarIra zoSaNajanaka zoka nahIM pahu~cAne se 3, atepanatA-azrupAtajanaka zoka nahIM pahu~cAne se 4, apiTTanatA-lAThI Adi dvArA nahIM pITane se 5, aparitApanatA-zArIrika mAnasika saMtApa nahIM pahu~cAne se 6, isa prakAra cAra prakAra kI anukampA aura cha prakAra kI aduHkhanatA Adi aise daza kAraNoM se sAtA vedanIya karma kA bandha hotA hai // 4 // tattvArthaniyukti-puNya zubha karma hai, yaha pahale kahA jA cukA hai / sAtA vedanIya Adi zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU.4 sAtAvedanIyakarmasvarUpanirUpaNam 439 tattvArthaniyukti:--pUrvaM zubhakarmarUpaM puNyaM pratipAditam tasya ca "sukhAnubhavalakSaNaphalabhogaH sAtAvedanIyAdidvicatvAriMzavidhaiH karmabhiH sampadyate ityapyuktam / tatra-prathamopAttaM sAtAvedanIyaM karma prarUpayitumAha-"sAyAveyaNijja pANANukaMpAiehiM" iti / sAtAvedanIya karma prANAnukampAdibhirhetubhirbadhyate, tatra prANAnukampAgatAdizabdena bhUtAnukampA, jIvAnukampA, sattvAnukampA, eSAM trayANAM padAnAm , tathA eSAM caturNA viSaye aduHkhanatAdInAM SaNNAM padAnAM ca saMgraho bodhyaH / tatra prANA:- dvitricaturindriyAH, bhUtAH-vanaspatayaH jIvA:-paJcendriyAH, sattvAH pRthivyaptejovAyavaH-uktaJca "prANA-dvi tri catuH proktAH, bhUtAstu taravaH smRtaaH| jIvAH paJcendriyAH proktAH, zeSAH satvA udIritAH // 1 // iti / teSAM teSu vA anukampA-kAruNyaM dayAbhAvaH, eSAM duHkheSu duHkhabhAvanA, mriyamANeSu mAryamANeSu vA tadrakSaNamityAdi, samavedanA'nubhavanaM ceti catvAraH prakArAH 4, tathA eSAmeva aduHkhanatA 1, azocanatA 2, ajUraNatA 3, atepanatA 4, apiTTanatA 5, aparitApanatA 6, ete SaDapi yAvat padasaMgrAhyAHsanti, tatra aduHkhanatA-prANAdInAM duHkhAnutpAdanam 1, azocanatA-zokAnutpAdanam 2, ajUraNatA-zarIrazoSaNajanakazokAnutpAdanam 3, atepanatA-azrupAtAdijanakazokAnutpAdanam 4, apiTTanatA yaSTyAdibhiratADanam 5, aparitApanatA-zArIramAnasasantApAnubayAlIsa prakAra se usake phala kA bhoga hotA haiM, yaha bhI batalAyA jA cukA hai| aba pahale grahaNa kiye hue sAtAvedanIya karma kI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM __ "sAyAveyaNijja pANANukaMpAiehiM" ityAdi / - sAtAvedanIya karma kA prANAnukampA Adi kAraNoM se bandha hotA hai / yahA~ prANAnukampA ke sAtha lage hue Adi zabda se bhUtAnukampA, jIvAnukampA, satvAnukampA ina tIna padoM kA tathA inhIM prANabhUta jIva sattvoM ke viSaya meM aduHkhanatA Adi chaha padoM kA saMgraha samajhanA cAhiye / ve chaha pada isa prakAra hai - aduHkhanatA-1 azocanatA-2 ajUraNatA-3 atepanatA-4 apiTUnatA-5, aura aparitApanatA-6, yahA~ prANa zabda se dvIndriya trIndriya caturindriya, bhUtazaddha se vanaspatikAya, jIvazabda se paJcendriya aura satva zabda se zeSa pRthivI pAnI, agni aura vAyukAya samajhanA cAhiye / isI ke viSaya meM kahA bhI hai "prANA dvi-trI -catuHproktA" ityAdi / inakI athavA inameM anukampA-karuNA arthAt dayAbhAva rakhanA, inake duHkha meM duHkha prakaTa karanA, marate hue arthAt kisI anya dvArA mAre jAte hue inakA rakSaNa karanA / tathA inakI vedanA meM samavedanA prakaTa karanA anukampA kahalAtI hai, ina cAra prakAra kI anukampA se tathA inhIM cAroM ke viSaya meM aduHkhanatA--duHkha nahIM pahu~cAnA 1, azocanatA-zoka nahIM pahu~cAnA 2, ajUNatA-jisase zarIra sukha jAya aisA zoka nahIM pahuMcAnA 3, ate zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 tattvAryasUtre tpAdanam ete SaT pUrvoktaizcaturbhirebhiH- SabhirevaM dazabhiH kAraNairjIvasya sAtAvedanIyaM karma vadhyate / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 7, zatake-6 uddezake ___ "kahaM NaM bhaMte jIvANaM sAyAveyaNijjA kammA kijjati ? goyamA ! "pANANukaMpAe bhUyANukaMpAe-jIvANukaMpAe-sattANukaMpAe-bahUNaM pANANaM jAva sattANaM adukkhaNayAe-aso. yaNayAe-ajUraNayAe-atippaNayAe-apiTTaNayAe-apariyAvaNayAe, evaM khalu goyamA ! jIvANaM sAyAveyaNijjA kammA kijaMti-" iti / kathaM khalu bhadanta ! jIvAnAM zAtAvedaniyAni karmANi kriyante ? gautama ! prANAnukampatayA bhUtAnukampatayA-jIvAnukampatayA sancAnukampatayA bahUnAM prANAnAM yAvadbhUtAnAM jIvAnAM sattvAnAm aduHkhanatayA-azocanatayA ajUraNatayA atepanatayA apiTTanatayA aparitApanatayA, evaM khalu gautama ! jIvAnAM zAtAvedanIyAni karmANi kriyante iti // suu04|| mUlasUtram--"appAraMmbha-appapariggahAiehiM maNussAue-" // 5 // chAyA--"alpArambhA'lpaparigrahAdibhirmanuSyAyuSyam-" // 5 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre sAtAvedanIyarUpapuNyakarmabandhahetavaH prarUpitAH, sampratimanuSyAyuSyarUpapuNyakarmabandhahetUn prarUpayitumAha- "appArambha0" ityAdi / alpArambhAlpaparigrahAdibhirhetubhirmanuSyAyuSyaM puNyakarma badhyate / tatrA'lpArambhaH--alpaH stokaH ArambhaH prANiprANavyaparopaNajanakakAryam-tatrAlpatApanatA jisake kAraNa azrupAta hone lage, muMha se lAre girane lage, aisA zoka nahIM pahuMcAnA4, apiTTanatA lAThI Adi se nahI pITanA5, aparitApanA--zArIrika mAnasika kisI prakAra kA santApa nahIM pahuMcAnA6, isa prakAra pUrvokta cAra prakAra kI anukampA rUpa kAraNa tathA ye chaha kAraNa,, ina daza prakAra ke kAraNoM se jIva ke sAtAvedanIya karma kA bandha hotA hai| isa viSaya para vyAkhyAprajJapti arthAt bhagavatI sUtra zataka 7 uddeza 6 meM kahA hai- 'kahaM NaM bhaMte ! jIvANaM sAyAveNijjA kammA kajjati" ityAdi / sUtra-4 sUtrArtha---"appAraMbha appapariggahAi" sUtra-5 alpa Arambha aura alpa parigraha Adi kAraNoM se manuSyAyu kA bandha hotA hai // 5 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM sAtAvedanIya rUpa puNya karma ke kAraNoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM alpa AraMbha aura alpa parigraha Adi kAraNoM se manuSyAyu rUpa puNya karma kA bandha hotA hai| Arambha kA artha hai prANiyoM ke prANoM kA vyaparopaNa-nAza karane vAlA kArya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 5 puNyakarmabandhahetunirUpaNam 441 alpArambhaH - sthUlaprANAtipAtAdijanakavyApAratyAgaH alpaparigrahaH -- AbhyantareSu rAgadveSAdyAtmapariNAmeSu bAhyakSetra vAstu hiraNyadhanadhAnyAdiSu mamatvatyAgaH, Adipadena svabhAvamArdam ArjavaJca gRhyate / tathAca---alpArambhA'lpaparigrahasvabhAvamA devArjavaizcaturbhirhetubhUtairmanuSyAyuSyaM puNyakarma badhyate // 5 // tattvArthaniryuktiH - pUrva sarvabhUtAnukampAdayaH sapta sAtAvedanIyarUpapuNya karmabandhahetutayA pratipAditAH samprati---manuSyAyuSyarUpapuNyakarmabandhasya hetutvenA - 'lpArambhAdayaH prarUpyante- "appAraMbha appapariggahAi ehiM maNussAue- " iti alpArambhA'lpaparigrahAdibhiH kAraNairmanuSyAyuSyaM karma badhyate tacca - puNyarUpamava seyam / tatrA - 'lpArambhaH sthUlaprANAtipAtAdijanakavyApAraviratirUpaH / alpaparigrahaH - AntareSu rAgadveSAdyAtmapariNAmarUpeSu bAhyeSu ca kSetravAstudhanadhAnyasuvarNAdiSu parigraheSu mamatvaviratirUpaH / Adipadena svabhAvamArdavam, ArjavaJca gRhyate / tatra - svabhAvena nisargeNa - prakRtyaiva mArdavammRdutA, jAtikula - balarUpalAbha - tapaH zrutaizvaryasthAneSu garvAbhAvaH svabhAvamArdavamucyate / prakRtibhatvam - prakRtivinItatvam amatsaratvam, sAnukrozatvam / evaM svabhAvena sahajena Arjavam | RjutA - saralatA yathAvasthitamanovacaH kAyaviSayakakuTilatArAhityam / tathAcA -'lpArambhatA stokaprANivadhAdyAcaraNamapi nAntarIyakam alpaparigrahatA zabdAdiusakI alpatA arthAt sthUlaprANAtipAtAdijanaka vyApAra kA tyAga, alpaparigraha kA artha hai Abhyantara rAgadveSAdi AtmapariNAma tathA bAhya kSetra (kheta - khulI jagaha), vAstu ( makAna Adi), dhana dhAnya- svarNa Adi para mamatva kA tyAga 2, / sUtra meM prayukta 'Adi' zabda se svabhAva kI mRdutA arthAt komalatA aura RjutA arthAt saralatA grahaNa karanA cAhie / isa prakAra alpa AraMbha, alpa parigraha, svabhAva kI mRdutA tathA RjutA, ina cAra kAraNoM se manuSyAyu rUpa puNyakarma kA bandha hotA hai ||5|| tatvArthaniyukti - isase pUrva sarvabhUtAnukampA Adi sAta sAtAvedanIya karma ke bandha ke kAraNoM kA pratipAdana kiyA gayA hai aba manuSyAyu rUpa puNya karma ke kAraNoM kI prarUpaNA karate haiN| alpa AraMbha 1 aura alpa parigraha 2 Adi kAraNoM se manuSyAyu rUpa puNya karma kA bandha hotA hai / alpArambha vaha hai jisameM sthUla prANAtipAtAdijanaka vyApAra kA parityAga karanA / parigraha kA artha hai mUrchA yA gRddhi / usameM alpatA, arthAt Antarika rAgadveSAdi AtmapariNAma, tathA bAhya kSetra, vAstu ( mahala - makAna ) dhana dhAnya svarNa Adi padArthoM meM mamatva kA tyAgakaranA hai / 'Adi' zabda se svabhAvamArdava aura Arjava kA grahaNa kiyA gayA hai / svabhAva se arthAt prakRti se hI mRdutA honA arthAt jAti, kula, bala, rUpa, lAbha, tapa, zruta evaM, aizvarya ke viSaya meM abhimAna na honA svabhAvamArdava kahalAtA hai 3 / prakRtibhadratA 4, prakRti vinItatA 5, 56 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 tatvAryasUtre viSayakA'lparAgatA, alpecchA vA / svabhAvamRdutA svAbhAvikIbhadratA / svabhAvaRjutA naisagikIsaralatA, sukhaprajJApanIyatvam , vAlukArAjitulyaroSatvam svAgatakaraNAghabhilASitvam , svabhAvamadhuratvam , lokayAtrA'nugrahodAsInatA gurudevatA'bhivandanA'tithisaMvibhAgazIlatvam , dharmadhyAnazIlatvam , madhyamapariNAmatvaJca, ityetaiHkhalu-manuSyAyuSya kame badhyate iti phalitam / uktaJca aupapAtike-sUtre- 'appAraMbhA-appapariggahA-dhammiyA-dhammANuyA" ||iti|| alpArambhAH, alpaparigrahAH dhArmikAH-dharmAnugAH-- iti / / "sthAnAGge 4-sthAne 4-uddezake coktam-- "cauhi ThANehi jIvA maNussAuyattAe kammaM pagareti, taM jahA-pagaibhaddayAe-pagaiviNIyayAe-sANukkosayAe-amaccharittAe-" iti / caturbhiHsthAnIvA manuSyAyupkatAya varma prakurvanti, tadyathA-prakRtibhadratayA, prakRtivinItatayA, sAnukrozatayA, amatsaritayA, iti / evam-uttarAdhyayane 7-adhyayane 20-gAthAyAJcoktam-.. vemAyAhiM sikkhAhiM je narA gihi suvvayA / uti mANusaM joNi kammasaccAhupANiNo // 1 vimAyAbhiH zikSAbhiH ye narA gRhi suvrtaaH| upayanti mAnuSI yoni karmasatyAH hi prANinaH // 1 // iti // 5 // amatsaranA 5, dayAlutA 7, Adi bhI isI ke antargata haiN| isI prakAra svabhAva se RjutA, saralatA honA yA mana, vacana, kAya kI kuTilatA kA tyAga karanA Arjava kahalAtA hai / pUrvokta kathana kA phalitArtha isa prakAra hai-alpa AraMbha karane se arthAt kama se kama hiMsAjanaka pravRtti karane se, zabda Adi viSayoM meM rAga kI alpatA hone se, icchA kI nyUnatA se, svAbhAvika bhadratA se, svAbhAvika saralatA se, sukha prajJApanIyatA se, vAlukA meM khIMcI huI lakIra ke samAna alpa krodha hone se, svAgata karane Adi kI abhilASA se, svabhAva kI madhuratA hone se, udAsIna bhAva ke sAtha lokayAtrA kA nirvAha karane se, guru evaM deva ko vandana karane se, atithisaMvibhAgazIla hone se, dharmadhyAnazIla hone se evaM madhyama prakAra ke pariNAmoM ko dhAraNa karane se manuSyAyukarma kA bandha hotA hai / aupapAtikasUtra meM kahA hai alpa Arambha vAle, alpa parigraha vAle, dhArmika tathA dharmAnugAmI jIva manuSyAyu kA bandha karate haiN|' sthAnAMgasUtra ke cauthe sthAna, cauthe uddezaka meM kahA hai----cAra kAraNoM se jIva manuSyAyu karma kA upArjana karatA hai; ve cAra kAraNa isa prakAra hai--(1) prakRti se bhadra honA (2) prakRti se vinIta honA (3) dayAlu honA aura (4) amatsarI honA / isI prakAra uttarAdhyayana sUtra ke sAtaveM adhyayana kI 20 vIM gAthA meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 6 mUlasUtram - " sarAgasaMjamAiehiM devAue " // 6 // -- " sarAgasaMyamAdikairdevAyuSyam" // 6 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre manuSyAyuSyAtmaka puNyakarmabandhahetavaH prarUpitAH samprati - devAyuSyarUpapuNyakarmabandhahetUn prarUpayitumAha - " sarAga saMjamAiehiM devAue" iti / sarAgasaMyamAdikairdevAyuSyaM karma badhyate, tatra - sarAgasaMyamastAvan saMjvalanakaSAyarUparAgasa havartinaH sarvato hiMsAdivira tilakSaNapaJcamahAvratarUpaH saMyamaH chAyA- devAyuSya puNyabandhahetu nirUpaNam 443 Adipadena - dezaviratilakSaNANutratarUpaH saMyamAsaMyamaH / paravazatayA - 'nurodhAccA'kuzalakarmanivRttirUpA''hArAdinirodharUpA - kAmanirjarA, bAlasyA - jJAninastapo bAlatapaH, caturbhirhetubhirdevAyuSyabandho bhavatIti bhAvaH // 6 // ityeta tattvArthaniyuktiH - pUrvaM tAvadalpArambhA - 'lpaparigrahaprakRtibhadratvAdayo manuSyAyuSyabandhahetutvena prarUpitAH samprati - devAyuSyavanvasya hetutvena sarAgasaMyamAdon prarUpayitumAha - "sarAgajamAiehiM devAue" iti / sarAgasaMyamAdibhiH kAraNabhUtairdevAyuSyaM karma badhyate / tatra - sarvato hiMsA'nRtasteya maithunaparigrahebhyaH pApakarmabhyo viratilakSaNapaJcamahAvratarUpaH saMjvalana kaSAyAtmakarAgasahavartinaH saMyamaH - sarAgasaMyamaH / Adipadena - sthUlaprANAtipAtAdinivR jo manuSya vividha prakAra kI zikSA ke dvArA suvratoM ko dhAraNa karate haiM, ve manuSyayoni ko prApta karate haiM / saba prANiyoM ko apane-apane karma ke anusAra phala kI prApti hotI hai ||5|| sUtrArtha - 'sarAgasaMjamAi' ityAdi ||suutr - 6 // sarAgasaMyama Adi kAraNoM se devAyu kA bandha hotA hai || 6 || tatvArthadIpikA - pUrvasUtra meM manuSyAyu karma ke bandha ke kAraNoM kA kathana kiyA gayA, aba devAyu rUpa puNyakarma ke bandha ke kAraNoM kI prarUpaNA karate haiN| sarAgasaMyama Adi devAyu karma ke baMdha ke kAraNa haiM / sarAgasaMyama prANAtipAtaviramaNa Adi pA~ca mahAvrata rUpa saMyama jaba saMjvalana kaSAya se yukta hotA hai, taba vaha sarAgasaMyama kahalAtA hai / Adi zabda se aNuvrata rUpa dezavirati yA saMyamAsaMyama kA grahaNa karanA cAhie / tathA parAdhIna hokara athavA dUsareke anurodha se akuzala kRtya se nivRtta hone rUpa akAmanirjarA evaM bAlatapa ina cAra kAraNoM se devAyu kA bandha hotA hai ||6|| tatvArthaniyukti - pahale batalAyA gayA hai ki alpArambha, alpaparigraha, svabhAva kI bhadratA Adi kAraNoM se manuSyAyu kA bandha hotA hai aba sarAgasaMyama Adi ko devAyu ke bandha kA kAraNa kahate haiM-- sarAgasaMyama Adi kAraNoM se devAyu kA bandha hotA hai / hiMsA, asatya, steya, maithuna aura parigraha, ina pA~ca pApoM ke pUrNa rUpa se virata honA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre ttilakSaNadezaviratirUpapaJcA'NuvratAtmakaH saMyamAsaMyamaH sthUlaprANAtipAtAdito nivRtiH sampUrNaprANAtipAtAyekadeza-sthUlaprANAtipAtAdirUpadezato viritiHsaMyamAsaMyama ityucyate ataeva-saMyamAsaMyamo'Nuvratamiti vyapadizyate, aNuca tad vratamityaNuvratam , aNu-alpaMstokaM dezato hiMsAdinivRttirUpaM vratamaNuvratamiti vyutpattiH / tasmAt-sarvato hiMsAdiviratiH paJcamahAvratam, dezato hiMsAdiviritiH paJcA'Nuvratam / / idameva vratadvayamatra sarAgasaMyama-saMyamA'saMyamarUpadvayaM kramazo'vaseyam / akAmanirjarAcaakAmayamAnasyA'nabhilaSata eva kamepudgalaparizaTanarUpA, tatra-kAma icchA, prekSA pUrvakAritvam tadarthopayogavato nirjarA-karmapudgalanirjaraNam kAmanirjarA, na kAmanirjarAyA bhavati-sA-'kAmanirjarocyate / sA khalu--akAmanirjarA paravazatayA'nurodhAccA-'kuzalakarmanivRtirUpA caturvidhAhAranirodharUpA ca / bAlatapastAvat-mithyAdarzanasahavartirAgadveSAbhyAM vyAptasya satvAvabodhavimukhasyA'tatvetasvAbhinivezapravRttasya yathAvasthita jJeyaviparItajJAnasya bAlasya dharmArthaM zItoSNAdisahanarUpaM tapobAlatapaH procyate / ityetaizcaturbhiH-sarAgasaMyama-saMyamAsaMyamA-'kAmanirjarAbAlatapo lakSaNaipA~ca mahAvrata rUpa saMyama kahalAtA hai| yaha saMyama jaba saMjvalanakaSAya rUpa rAga se yukta hotA hai to sarAgasaMyama kahalAtA hai| sUtra meM prayukta 'Adi' zabda se saMyamAsaMyama, ajhAmanirjarA aura bAlatapa kA grahaNa karanA cAhie / inameM se saMyamAsaMyama kA artha hai-sthUlaprANAtipAta Adi se nivRtti rUpa dezavirati arthAt aNuvrata Adi kA pAlana karanA / dezavirati, sarvavirati kA AMzika rUpa hai, ataeva use anuvrata bhI kahate haiN| isa prakAra pUrNarUpa se arthAt tIna karaNa aura tIna yoga se hiMsA Adi kA tyAga karanA mahAvata hai, aura do karaNa tIna yoga Adi AMzika rUpa se unhIM pApoM kA tyAga karanA aNuvrata hai / isI ko dezavirati yA saMyamAsaMyama bhI kahate haiN| tIsarA kAraNa hai akAmanirjarA / binA icchA hI jo karmanirjarA hotI hai, vaha akAmanirjarA kahalAtI hai| kAma arthAt icchA yA soca-samajhakara koI kArya karanA / binA kAmanA ke hI jo nirjarA hotI hai, use akAmanirjarA kahate haiM / parAdhInatA ke kAraNa yA kisI ke anurodha-Agraha se prerita hokara AhAra Adi kA tyAga karane se bhUkha sahana kara lene Adi se hotI hai| mithyAdarzana ke sahavartI rAga aura dveSa se jo yukta hai, jo tattvajJAna se vimukha hai, mUDha hai, kutattva ke Agraha ke vazIbhUta hokara pravRtti karatA hai, jo vastusvarUpa se viparIta jJAna kA dhAraka hai aura dharma samajha kara zIta uSNa Adi ko sahana karatA hai aura ajJAna kaSTa karatA hai / athavA isI prakAra ke anya viparIta kRtya karatA hai, usa puruSa kI tapasyA ko bAla tapa arthAt ajJAnatapa kahate haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 6 devAyuSyabandhahetunirUpaNam 445 hetubhirdevAyuSyabandho bhavatItibhAvaH / evam-dharmazravaNagaurava tapobhAvanA yogyapAtradAna samyagdarzanAdibhizca devAyuSyabandho bhavatIti bodhyam / ____ uktaJca-sthAnAGge 4-sthAne 4-uddezake-"cauhi ThANehiM jIvA devAuyattAe kamma pagare ti, taM jahA -sarAgasaMjameNaM saMjamAsaMjameNaM bAlatavokammeNaM, akAmaNijjarAe" iti / caturbhiH sthAnai rjIvA devAduSyatayA karma prakurvanti tadyathA sarAgasaMyamena, saMyamAsaMyamena, vAlatapaHkarmaNA, akAmanirjarayA iti / evaM samyakatvenA'pi devAyuSyakarmabandho bhavatItibodhyam / uktaJca prajJApanAyAM 6-pade "vemANiyAvi jai samahiTThi pajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmigagabbhavakkaMtiyamaNussehiMto uvavajjati kiM saMjaya sammadidvihito asaMjayasammaddihipajjattaehito saMjayAsaMjaya sammaddiTThipajjattasaMkhejja hiMto uvavajjati goyamA ! tihiMtovi uvavajjati, evaM jAva accugo kappo" iti / / vaimAnikA api yadi samyagdRSTi paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya utpadyante [tarhi / kiM saMyatasamyagdRSTibhyo'saMyatasamyagdRSTiparyAptebhyaH saMyatAsaMyatasamdRSTi paryApta saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante ? gautama tribhyo'pyutpadyante, evaM yAvadacyutaH kalpaH iti // 6 // tAtparya yaha hai ki sarAgasaMyama, saMyamAsaMyama, akAmanirjarA aura bAlatapa, ina cAra kAraNoM se devAyuSya kA bandha hotA hai / isI prakAra dharmazravaNa karane se, tapasyA karane se, bAraha bhAvanAoM ke cintana se yA tapa meM bhAvanA rakhane se, yogya pAtra ko dAna dene se tathA samyagdarzana Adi kAraNoM se bhI devAyu kA bandha hotA hai| sthAnAMgasUtra ke cauthe sthAna ke cauthe uddezaka meM kahA hai - 'cAra kAraNoM se jIva devAyu karma kA bandha karate haiM-(1) sarAgasaMyama se (2) saMyamAsaMyama se (3) bAlatapa kA AcaraNa karane se aura (4) akAmanirjarA se / samyaktva se bhI devAyu karma kA bandha hotA hai / prajJApanAsUtra ke chaThe pada meM kahA hai yadi vaimAnika deva....samyagdRSTi, paryApta, saMkhyAta varSa kI Ayu vAle, karmabhUmija, garbhaja manuSyoM se Akara utpanna hote haiM to kyA saMyatasamyagdRSTiyoM se Akara utpanna hote haiM athavA asaMyata samyagdRSTiyoM se Akara yA saMyatAsaMyatasabhyagdRSTiyoM se Akara utpanna hote haiM ? uttarameM prabhu zrI kahate haiM he gautama tInoM se hI Akara utpanna hote haiM / isa kathana kA bhAva yaha hai ki asaMyatasamyagdRSTi bhI vaimAnika deva ke rUpa me utpanna ho sakatA hai, saMyatAsaMyata bhI aura saMyata bhI vaimAnika deva ke rUpa meM utpanna ho sakatA hai| isa kathana se spaSTa hai ki samyagdarzana bhI devAyu kA kAraNa hotA haiM // 6 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre "mUlasUtram -- kAya bhAvabhAsujjuyaavisaMvAdaNajogehiM suhanAmakammaM" // 7 // chAyA - " kAya bhAvabhASARjutA'visaMvAdanayogaiH zubhanAmakarma // 7 // tatvArthadIpikA - "pUrvasUtre devAyupyarUpapuNyakarmabandhahetavaH prarUpitAH samprati - zubhanAmakarmabandha hetUn prarUpayitumAha--- da "kAya bhAvabhAsujjuyaavisaMvAdaNajogehiM suhanAmakammaM " iti kAyaRjutA bhAvaRjutA - bhaSA RjutA'visaMvAdanayogarUpaizcaturbhiH kAraNaiH zubhanAmakarma bandhyate / tatra kAyaRjutA kAyasya saralatA paravaJcanakAyaceSTA varjanam 1 | bhAvaRjutA - atra bhAvazabdena mano gRhyate, tena manoyogaRjutA-manasaH saralatA. paravaJcanamanaH pravRttivarjanam 2 | bhASARjutA bhASA saralatA - akuTilabhASaNam 3 | avisaMvAdanayogaH - visaMvAdanam anyathA pratipannasyAnyathAkaraNaM tadrUpo yogo vyApAraH, tena vA yogaH sambandho visaMvAdanayogaH, tadabhAvAt - avisaMvAda nayogaH 4 / ebhizcaturbhiHtubhiH zubhanAma karmabandho bhavatIti / asya saptatriMzatprakArairupabhogo jAyate // 7 // tatvArthaniryuktiH - - pUrvaM sarAgasaMyama-saMyama saMyamA - kAmanirjarA - bAlatapaH prabhRti devAyuSyarUpapuNyakarmavandhahetavaH prarUpitAH, samprati - zubhanAmakarmabandhahetutayA kAyaRjutAdi catuSTayaM pratipAdayitumAha sUtrArtha - 'kAya bhAvabhAsujjuyaavisaMvAdaNa' ityAdi / sUtra - 7 kAya, bhAva - mana, bhASA-vacanakI saralatAse, tathA avisaMvAdana pratAraNa - ThagAI -na karane se zubhanAmakarmakA bandha hotA hai ||7|| tattvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM devAyu rUpa puNyakarma ke bandha ke kAraNoM kI prarUpaNA kI gaI hai| aba zubhanAmakarma ke bandha ke kAraNa kahate haiM kAya kI RjutA 1 bhAva arthAt mana kI RjutA 2 bhASA arthAt vacana kI RjutA 3 aura avisaMvAdana - kapaTarahitayathArtha pravRtti 4 ina cAra kAraNoM se zubhanAmakarmakA bandha hotA hai / kAyakI saralatAko kAya RjutA kahate haiM, ? evaM bhAba arthAt manakI saralatA ko bhAvaRjutA I I kahate hai / bhASA arthAt vacana kI saralatA ko bhASA RjutA kahatA hai / tathA dhokhA denA athavA gAI karanA visaMvAdana hai, isakA abhAva avisaMvAdana hotA hai, isake yoga - saMbandha ko avisaMvAdana yoga kahate haiM 4 / tAtparya yaha hai ki ina cAre kAraNoM se zubhanAmakarma kA bandha hotA hai vaha saiMtIsa zubha prakRtiyoM se bhogA jAtA hai ||7|| tatvArtha niryukti-isase pUrva batalAyA gayA hai ki sarAgasaMyama, saMyamAsaMyama, akAmanijarA aura bAlatapasyA Adi devAyu rUpa puNya karma bandha ke kAraNa haiM / aba zubhanAma karma ke cAra kAraNoM kA kathana karate haiM- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU 7, zubhanAmakarmabandhahetu nirUpaNam 447 'kAya bhAva bhAsujjuyaavisaMvAdaNajogehiM suhanAmakammaM " kAya bhAva - bhASarjutA - 'visaMvAdanayogaiH zubhanAmakarma badhyate / ca tatra kAyaRjutA tAvat kAyasyAvakratA - akuTilatA paravaJcanakAyaceSTAvarjanam / sA kubjatva-vAmanatva-nikRSTAGgopAGgAvayavaceSTana - nayananikocana - nAsikAbhaGga - strI - puruSabhRtya - mRtakAdi ceSTA rUpA'sadbhAvAnAmanudbhAvanarUpA 1 | bhAvaRjutA - bhAvazabdenAtra mano gRhyate, tena manoyogaRjutA-manaso'kuTilatA- paravaJcanamanaH pravRttivarjanam 2 | bhASARjutA - bhASAyA vacasa RjutA - saralatA-paravaJcanavacanavyApAravarjanam / yathArtha kAyaceSTAnusAreNaiva manaso vacasazcApi yathArthatayA vyavaharaNamiti bhAvaH 3 / avisaMvAdanayogaH- tatra - visaMvAdanaM paravipratAraNaM paravaJcanam anyathApratinnapasyAnyathAkaraNamityarthaH, na visaMvAdanam avisaMvAdanaM paravaJcanAbhAvarUpam, vivakSitArthasya yathAvasthita svabhAvasya paraM prati yathArthatayA pratipAdanam avisaMvAdanaM bodhyam, tasya tadrUpo vA yoga:, tena vA yogaH saMbandhaH -- avisaMvAdanayogaH 4 / tathA caivaMvidhaiH kAyaRjutA - bhAvaRjutA - bhASARjutA -'visaMvAdanayogAtmakaizcaturbhirhetubhiH zubhanAmakarmabandho bhavati / uktaJca vyAkhyAprajJaptau aSTame zatake navamoddezake "suhanAmakammA sarIrapucchA ?, goyamA kAyaujjuyayAe bhAvujjuyayAe bhAsujjuarre avisaMvAda jogeNaM subhanAmakammA sarIra jAva ppayogabaMdhe / " iti, kAyAmeM vakratA na honA kAyakI RjutA kahalAtI hai 1, bhAva arthAt vacanameM kuTilatA na honA bhAva kI RjutA kahalAtI hai 2 evaM bhASA arthAt vacanameM kuTilatA na honA bhASA kI RjutA kahalAtI hai 3 / tathA ThaganA, dhUrtatA karanA, dhokhA denA - dUsare ke sAtha chalakapaTa karanA visaMvAdana kahalAtA hai, aisA na karanA, avisaMvAdana kahalAtA hai / arthAt kAyA saMbaMdhI kuceSTA kA na honA kAya kI RjutA hai, kAyAkI kuceSTA kA abhiprAya hai ki - zarIra ke kisI aMgako vikRta karanA jaise kubaDA ho jAnA, vAmana vananA, aMgopAMgakI kharAva ceSTA karanA A~kheM maTa kAnA, muMha bigADanA, nAka sikoDanA, strI bhRtya - nokara cAkara kI ceSTA karanA ityAdi asadabhAvoMko pradarzita karake dUsare ke sAtha chala na karanA kAya kI RjutA kahalAtI hai, bhAva arthAt manameM kuTilatA na honA bhAvakI RjutA hai, vacanase kisI ko dhokhA na denA bhASAkI RjutA hai / tAtparya yaha hai ki manameM jo vicAra AyA ho usako vacana dvArA usI rUpa se prakaTa karanA aura usI ke anurUpa zArIrika pravRtti karanA mana vacana kAyA kI saralatA kahalAtI hai 3 / tathA jo vastu jaisI hai usako usI rUpa meM kahanA, anyathA svIkAra karake anyathA na karanA usI rUpa se usakA AcaraNa karanA avisaMvAda yoga kahalAtA hai 4 / ina cAra prakAra kI pravRtti se zubhanAma karmakA bandha hotA hai, usa zubhanAmakarmake viSaya meM bhagavatI sUtra ke AThaveM zataka ke nauveM uddezemeM kahA hai zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba8 tattvArthasUtre chAyA-zubhanAmakarma zarIrapRcchA ? gautama ! kAyaRjukatayA, bhAvaRjukatayA, bhASARjukatayA, avisaMvAdanayogena zubhanAma karma zarIra yAvatprayogabandhaH, iti, etacca zubhanAmakarma deva manuSyagatyAdisaptatrizatprakArairupabhujyate, tathAhi-devagati1manuSyagati2-manuSyadevAnupUrvIdvaya 4 - paJcendriyajAtyau5-dArikAdizarIrapaJcakau 10-dArikavaikriyAhArakazarIra-trayAGgopAGgamadhyavartizirauraH pRSThabAhUdaracaraNarUpAGganAma-rasanaghrANacakSuH-zrotrarUpo pAGganAma13-vajraRSabhanArAcasaMhanana14---samacaturasnasaMsthAna 15 -prazastavarNagandharasasparzacatuSTaya 19--trasAdidazaka-trasa-bAdaraparyApta-pratyekazarIra--sthira-zubha-subhaga--susvarA-''deya-yazaH kIrtya29---'gurulaghu30-cchUvAsA 31-''tapA 32-dyota33-prazastavihAyogati34-parAghAta 35-tIrthakara36-nirmANa37-nAmAnIti 37 / ityetaiH saptatrizatprakAraiH zubhanAmakarma samupabhujyate, iti ||suu0 7 // mUlasUtram-"vIsaIThANArAhaNeNaM titthayarattaM-" // 8 // chAyA-- "viMzatisthAnArAdhanena tIrthakaratvam--" // 8 // prazna-zubhanAmakarma ke viSayayameM pRcchA-arthAt he bhadanta ! zubhanAma karma kA bandha kina kAraNoM se hotA hai ?" uttara-he gautama ! kAyakI RjutAse 1, mAvakI RjutA se 2, bhASA kI RjutA se 3 aura avisaMvAdana yoga se zubhanAma karma kA bandha hotA hai|" yaha zubhanAmakarma devagati manuSya gati Adi saiMtIsa prakAra se bhogA jAtA hai jaise__ devagati, manuSyagati, manuSyAnupUrvI, devAnupUrvI, paJcendriyajAti, audArikAdi pAMca zarIra tIna aMgopAMga arthAt audArika aMgopAMga 1, vekriya aMgopAMga 2, AhAraka aMgopAMga3, 13 vajraRSabhanArAca saMhana, samacaturasra saMsthAna, prazasta-varNa gandha rasa sparza trasa Adi daza arthAt 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 trasa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha subhaga, susvara, Adeya, yazaH kIrti, agurulaghu, ucchvAsa, Atapa, udyota,prazastavihAyogati, parAghAta, tIrthakara aura nirmANanAmakarma / ina saiMtIsa prakArase zubhanAmakarmakA bhoga hotA hai| inameM jo aMgopAMganAma karmakA nirdeza kiyA hai vahAM zira 1, vakSasthala-(chAtI) 2, pRSTha (pITha) 3, donoM bAi (bhujAeM) 5, udara (paTa) 6, aura donoM caraNa 8, yaha ATha aMga kahalAte haiM / aMguliyA~, jIbha, A~kha, kAna, nAka Adi upAMga kahalAte haiM |suutr 7 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 0 8 tIrthakaratvazubhanAmakarmabandhanirUpaNam 449 tattvArthadIpikA -- viMzatisthAnArAdhanena tIrthakaratva zubhanAmakarmabandho bhavati tatra-viMzati - sthAnakAni tAvadimAni santi, [17] arhata siddha- pravacana- guru- sthavira - bahuzrutatapasviSu vatsalatA-7 / yathAvasthitaguNagrAmotkIrtanarUpA bhakti: - 8 / , tathA teSAmevA-dAdInAM jJAne'bhIkSNam - zAzvataM punaH punarupayogaH, jJAneSUpayogo jJAnopayogaH ityaSTasthAnakAni / darzanaM samyakttvazraddhAnarUpam - 9 vinayo gurudevAdiviSayakaH - 10, Avazyakam ubhayakAlam AvazyakakaraNam - 11, zIlavrataJca - niraticAram, vratapratyAkhyAna nirmalapAlanam - 12 kSaNala vAdi kAleSu pramAdaM vihAya zubhadhyAnakaraNam - 13 tapo - dvAdazavidham - 14 tyAgo dAnam, tacca - parai rbhayaM prAptasya mAryamANasya kathaJcin mriyamANasya ca parirakSaNam, abhayadAnamantra karuNAdAnasyopalakSaNam, supatrebhyo dAnam supAtradAnam mahAvratadhAribhyaH pratimAdhArizrAvakebhyazca dAnaM supAtradAnam catuvidha zramaNa - zramaNI zrAvaka-zrAvikA rUpa-saMdhasukhotpAdanamityarthaH - 15 / vaiyAvRttyam - AcAryAdInAM suzrUSA 16 samAdhiH - sarvajIvAnAM sukhotpAdanam - 17 apUrva jJAnagrahaNaM prasiddham - 18 zrutabhaktiH jinoktAgameSu paramAnurAgaH - 19 pravacane prabhAvanA, prabhUtasUtrArtha -- 'vIsaI ThANArAhaNeNaM' ityAdi / sUtra. 8 vIsa sthAnoM kI ArAdhanA se tIrthakara nAma karma kA bandha hotA hai ||8|| tattvArthadIpikA --vIsa sthAnoM arthAt boloM kA ArAdhana karane se tIrthakara nAmaka zubhanAma karma kA bandha hotA hai / ve vIsa sthAnaka nimnalikhita haiM-- 1 vatsalatA honA | (1) arhanta bhagavAn ke prati vAtsalyabhAva honA arihanta bhagavAn kA guNagrAma karanA / 2, siddha bhagavAn ke prati vAtsalyabhAva honA / 3 pravacana ke prati 4, guru ke prati vatsalatA honA / 5 sthavira (vRddha) ke prati vatsalabhAva honA / 6 bahuzruta arthAt vividha zAstroM ke jJAtA ke prati vAtsalya honA 7 tapasvI janoM ke prati vAtsalya honA arthAt inake vAstavika guNoM kA kIrttana karane rUpa bhakti honA / tathA 8 inake jJAnameM nirantara upayoga lagAye rakhanA / 9 darzana arthAt nirmala tattvArthazraddhAna honA 10 deva aura guru ke prati vinayabhAva honA / 11 donoM kAloM meM Avazyaka kriyA karanA / 12 zIlavrata pratyAkhyAna ko nirmala pAlanA / 13 kSaNa, lava Adi kAloM meM pramAda tyAga kara zubha dhyAna karanA / 14 bAraha prakAra kA tapazcaraNa karanA / 15 dAna denA dUsare kisI ko bhayabhIta kara rahe hoM yA mAra rahe hoM yA kisI kAraNa koI mara rahA ho to usakI rakSA karanA / yaha abhaya dAna yahA~ karuNAdAna kA upalakSaNa sUcaka hai / supAtroM ko dAna denA arthAt mahAvratadhArI tathA pratimAdhArI zrAvakoM ko dAna denA arthAt zramaNa, zramaNI zrAvaka aura zrAvikA rUpa saMgha ko sukha sAtA upajAnA / 16 vaiyAvRtya AcArya Adi zuzrUSA karanA / 17 samAdhi- samasta jIvoM ko sukha upajAnA / 18 nitya nayA 57 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 tattvArthasUtre bhavyebhyaH pravrajyAdAnam bhavakUpapatat saMsArArNavanimagnaprANijAtatrAsasamAzvAsanaparAyaNaM jinazAsanamahimopabRMhaNam samastasya jagato jinazAsanarasikakaraNam, mithyAtvatimirApaharaNam caraNakaraNazaraNIkaraNaJca, 20 ityetAni viMzatisthAnakAni sarvajIvasAdhAraNAni torthakaratvazubhanAmakarmabandhahetubhUtAni santi etairvizatisthAnakaijIvastIrthakaratvaM labhate itibhAvaH / sthIyate'sminniti sthAnam, adhikaraNe lyuTU / sthityAdhArabhUtaM kAraNamityarthaH tathAca arhadAdi vatsalatAdIni viMzatistIrthakaratvaprAptiH sthAnAni kAraNAni santIti bhAvaH // 8 // tattvArthaniyuktiH-pUrva sAmAnyato'visaMvAdanakAyavaco manoyogaRjutAdInAM manuSyagatyAdisaptatriMzatprakArakazubhanAmakarmabandhahetutvena prarUpaNe'pi, anantAnupamaprabhAvasyAcintyavibhUtivizeSakAraNasya trailokyAtizAyinastIrthakaranAmakarmaNo vizeSahetUn pratipAdayitumAha-vIsaIThANArAhaNeNaM titthayarattaM-" iti / viMzatisthAnArAdhanena tIrthakaratvanAmakarma badhyate / uktaJca-jJAtAdharmakathAGgasUtre 252 pRSThe sIkhanA 19 zrutabhakti-jinapratipAdita AgamoM meM anurAga rakhanA / 20 pravacanaprabhAvanA-pracura bhavya jIvoM ko dIkSA denA, saMsAra rUpI kUpa meM girate hue aura saMsAra-sAgara meM DUbate hue prANiyoM ke lie AzvAsana rUpa jinazAsana kI mahimA bar3hAnA, samasta jagat ko jinazAsana kA rasika banAnA, mithyAtva-timira ko naSTa karanA aura mUlottara guNoM ko dhAraNa karanA / sarva jIvoM ke lie sAdhAraNa yaha vIsa sthAna tIrthaGkara nAma karma ke bandha ke kAraNa haiM tAtparya yaha hai ki ina vIsa kAraNoM se jIva tIrthakaratva prApta karatA hai / vyasta ekaaura samasta donoM rUpa se inheM kAraNa samajhanA cAhie arthAt inameM se eka kAraNa ke dvArA bhI tIrthaGkaranAma karma bA~dhA jA sakatA hai aura aneka kAraNoM se bhI / kintu smaraNa rakhanA cAhie ki utkRSTatama rasAyana Ane para ho isa mahAn sarvottama puNyaprakRti kA bandha ho sakatA hai / yahA~ sthAna kA artha vAsanA hai, ataeva pUrvokta arhadvAtsalya Adi vIsa sthAnoM kA artha vIsa kAraNa samajhanA cAhie // 8 // tattvArthaniyukti yadyapi sAmAnya rUpa se avisaMvAdana, kAya, vacana aura mana kI RjutA ko sa~tisa prakAra ke zubha nAma karma ke bAda kA kAraNa batalAyA jA cukA hai; ina prakAroM meM tIrthaGkara prakRti kA bhI samAveza ho jAtA hai, kintu tIrthaGkara eka viziSTa prakRti hai / vaha ananta evaM anupama prabhAvavAlI, acintya Atmika evaM bAhya vibhUti kA kAraNa aura triloka meM sarvotkRSTa hai; ataeva usake kAraNa bhI viziSTa haiM / isIlie usake viziSTa kAraNoM kA pRthak rUpa se nirdeza kiyA jAtA hai vIsa sthAnoM kI utkRSTa ArAdhanA se tIrthaGkaranAma kama kA baMdha hotA hai / jJAtA dharmakathAMga sUtra meM kahA haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 4 sU. 8 tIrthakaratvazubhanAmakarmabandhanirUpaNam 451 "taMjahA-arahaMta-1 siddha-2 pavaNaya-3 guru-4 thera-5 bahussue-6 tavassImu-7 vacchallayAi-8 tesiM abhikkhaNaM NANovaoge ya- // 1 // daMsaNa-9 viNae-10 Avassae ya-11- sIlavvae niraiyAraM-12 khaNalava-13 tava-14 cciyAe-15 veyAvacce-16 samAhIya-17 // 2 // appuvvaNANagahaNe-18muyabhattI-19 pakyaNe pabhAvaNayA 20 / eehiM kAraNehiM titthayarattaM lahai jIvo // 3 // iti // sU0-5 // "arhat siddhapravacana gurusthavirabahuzrutatapasviSu / vatsalatA ca teSAm abhIkSNaM jJAnopayogazca // 1 // "darzanavinayAvazyakaJca shiilvrtnirticaarH| kSaNalavatapazcaryA veyAvRttyaM samAdhizca // 2 // "apUrvajJAnagrahaNaM zrutabhaktiH pravacanaprabhAvanA / etaiH kAraNa stIrthakaratvaM labhate jIvaH // 31 // iti // gAthAtrayeNa saMsUcitAni viMzatisthAnakAni yathA-vatsalatA-arhat-siddha-pravacanaguru-sthavira-bahuzrutatapasviSu vatsalatA, bhaktiH-yathA'vasthitaguNagrAmotkIrtanarUpA 1-7 jJAnopayogaH-eteSAmarhadAdInAmeva jJAne'bhIkSNaM punaHpunarUpayogaH ityaSTasthAnAni darzana-samyaktvaM paramaprakRSTA darzanavizuddhi stattvArthazraddhAnalakSaNA, darzanaM dRSTistattvaviSayA ruciH prItiH jIvAdiSu pratyayAvadhAraNarUpA, kSAyopazamikopazamikakSAyikANAM samyagdarzanAnAM yathAyogyaM nAnAprakArikAzuddhivizuddhistIrthakaranAmakarmaNo hetuH / vinayaH-vinayapadena vinayasampannatA gRhyate, tatra vinIyate'STaprakA (1) arihaMta (2) siddha (3) pravacana (4) guru (5) sthavira (3) bahuzruta aura (8) tapasvI para vatsalatA rakhanA unake jJAna-pravacanameM upayoga rakhanA (9) samyattava (10) vinaya (11) Avazyaka (12) niraticAra zIloM aura vratoM kA pAlana (13) kSaNalava (14) tapa (15) tyAga (16) vaiyAvRtya (17) samAdhi (18) apUrvajJAnagrahaNa (19) zrutabhakti aura pravacanaprabhAvanA; ina vIsa kAraNoM se jIva tIrthakaratva prApta karatA hai / / 1-3 // jJAtAsUtra kI ina tIna gAthAoM meM vIsa sthAnoM kA nirdeza kiyA gayA hai / isake anusAra (1-7) ahat, siddha pravacana, guru, sthavira, bahuzruta aura tapasvI para vAtsalya hone se tathA isakI bhakti arthAt yathAvasthita guNoM kA kIrtana karane se (8) jJAnopayoga-isake jJAna-pravacanameM nirantara upayoga lagAye rakhanA / 9 darzana arthAt atyanta utkRSTa darzanavizuddhi-niraticAra samyaktva kI nirmalatA se-kSayopazamika, kSAyika athavA aupazamika samyagdarza kI yathAyogya utkRSTa vizuddhi hone se, (10) vinayasampannatA-se jisake dvArA ATha prakAra ke karma haTAye jAe~ vaha vinaya hai / usake cAra bheda zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..............nnn....nnnnn.runman 452 tattvArthasUtre rakaM karmA'neneti vinayaH, sa caturvidho bodhyaH, jJAna-darzana-cAritropacArabhedAt / tatra bahumAnAdirjJAnaviSayaH, niHzaGkanirAkAGkSAdibhedo darzanavinayaH, vakSyamANasamiti-guptipradhAnazcAritravinayaH, abhyutthAnA''sanapradAnA'JjalipragrahAdibhedaH punarupacAravinaya ucyate, evaMvidhavinayapariNAmapariNataAtmA vinayasampanno bhavati tasya bhAvo vinayasampannatA, sA cApi-tIrthakaranAmakarmaNo hetuH 10 Avazyakam-evamatra-AvazyakapadenA--''vazyakakaraNamucyate AvazyakAnAM sAmAyikAdInAM bhAvato'nuSThAnam-ubhayakAlAvazyakakaraNamiti bodhyam , etadapi khalu tIrthakaranAmakarmabandhasya heturbhavati, sAmAyikazabdArthastu-samo-rAgadveSarAhityam , tadbhAvasyA-''yaHprAptiH samAyo-jJAnAdilAbhaH, sa prayojanamasyeti sAmAyikam sAvadyakarmaviratirUpaM pratikramaNAdikam , tadAdiryeSAmAvazyakAnAM caturvizati stavAdInAm tAni sAmAyikAdInyA-vazyakAni avazyamahorAtrA'bhyantare kartavyatayA'nuSTheyAni-AvazyakAni, tAni ca saptadazavidhasaMyamaviSayavyApArarUpatvAd vividhaprakArANi icchA-mithyA tathAkArAdIni bhavanti, teSAM bhAvatastadupayogAnanyatvenA'nuSThAnam tasmAt-sadbhAvAvahitacittasyA'nuSThAnakaraNam anyUnAnatiriktatayA yathAvihitakAlA''sevanaM tIrthakaranAmakarmabandhasya heturiti bhAvaH / 11 haiM-(1) jJAnavinaya (2) darzanavinaya (3) cAritra vinaya aura (4) upacAra vinaya / jJAna aura jJAnI ke prati bahumAna honA jJAnavinaya hai, niHzaMka aura nirAkAMkSa Adi bhedoMvAlA darzana vinaya hai, Age kahI jAne vAlI samiti gupti kI pradhAnatA vAlA cAritravinaya hai, UThakara khar3A ho jAnA, Asana denA hAtha jor3anA Adi upacAra vinaya hai| isa prakAra ke vinaya rUpa pariNAma vAlA AtmA vinaya sampanna kahalAtA hai / yaha vinayasampannatA bhI tIrthaGkara nAma karma ke bandha kA kAraNa hai / Avazyaka-yahAM Avazyaka pada se Avazyaka kriyA kA karanA samajhanA cAhie |saamaayik Adi AvazyakoM kA bhAvapUrvaka anuSThAna karanA-prAtaH aura sAyaMkAla Avazyaka kriyA kA AcaraNa karanA / isase bhI tIrthaGkara nAma karma kA bandha hotA hai| rAgadveSa kI rahitatA sama kI prApta ko 'samAya' kahate haiM samAya arthAt jJAna Adi kA lAbha jisakA prayojana ho vaha sAmAyika hai / sAvadha karmoM se virata honA pratikramaNa Adi haiN| 'Adi' zabda se yahA~ caturvizatistava vagairaha samajhanA cAhie, jo dina aura rAtri ke antima samaya meM avazya karane yogya hoM ve Avazyaka haiM / ye Avazyaka sataraha prakAra ke saMyama viSayaka vyApAra rUpa hone ke kAraNa vividha prakAra ke haiM,, yathA-icchAkAra, mithyAkAra, lathAkAra Adi / inakA anuSThAna sadbhAvapUrvaka karane se, yathAkAla vidhipUrvaka, nyUnatA evaM adhikatA Adi doSoM ko barjita karake AcaraNa karane se tIrthakara nAma karma kA bandha hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 3su. 8 tIrthakara tvazubhanAmakarmabandhanirUpaNam 453 zIlavratam, tatra-zIlaM piNDavizuddhi samitibhAvanAdayaH uttaraguNAH abhigrahalakSaNAH mumukSoH samAdhikAraNatvAta, vrataJca paJcamahAvratAtmakam rAtribhojanaviratiparyavasAnaM ca gRhyate zIlAni ca vratAni ceti zIlavatAni teSu niraticAratvaM niraticAra iti, nitarAmatyantamanaticAro - 'pramAdaHsaMyamapratipattikAlAdArabhyA''yuSaH kSayaparyantamavizrAntyA -sstyantikAspramAdAtmakaH saptadazavidha zIlavataviSayamanu saMyamaH sarvajJazrItIrthakara bhagavatpraNItasiddhAntAnusaraNarUpanira ticArapUrvakaM SThAnamityarthaH, etadapi - tIrthakara nAmakarmaNo heturiti bhAvaH // 12 // kSaNalaveti - kAlopalakSaNam kSaNalavAdikAleSu pramAdaM vihAya zubhadhyAnakaraNam 13 tapaH svAnurUpazaktyapekSaM tapazca tIrthakaratvanAmakarmaNo heturavagantavyaH, karmaNastAnAt / zoSaNAttapa ucyate tacca tapo dvividham bAhyAbhyattarabhedAt / pratyekaM punaH SaDvidham, prAyazci ttAdibhedAt anazanAdibhedAcca tacca tapaH svazaktyapekSam, laukikapUjApratiSThA satkAra sammAnatRSNAnirapekSeNa cittenA'nuSThIyamAnaM sat tIrthakaranA karmabandhaheturbhavati // 14 // tyAgaH -- tyAgo dAnam, taccA - 'bhayadAnaM karuNAdAnaM, supAtradAnaM ca tatrA - bhayadAnaM bhayAnutpAdanaM parairbhayaM prAptasya mAryamANasya kathaJcitriyamANasya ca parirakSaNama, karuNAdAnaM karuNA (12) zIla aura vrata - kA niraticAra pAlana karane se bhI torthaMkara nAma karma TET hai / yahA~ zIla kA artha hai- piNDavizuddhi, samiti, bhAvanA Adi uttaraguNa evaM nAnA prakAra ke abhigraha; kyoMki inase mumukSu ko samAdhi kI prApti hotI hai / pA~ca mahAvrata aura rAtribhojana viramaNa ko vrata zabda se grahaNa kiyA jAtA hai / inakA pUrNa - rUpa se niraticAra pAlana karanA arthAt saMyama ko svIkAra karane se lagA kara jIvana paryanta apramattabhAva se sevana karanA niraticAra zIla - vrata pAlana kahalAtA hai / arthAt sarvajJa zrI torthaMkara bhajavAna dvArA praNIta siddhAMta ke anusAra zIloM aura vratoM kA anuSThAna karanA niravicAra zIla vratakA pAlana kahalAtA hai / isase bhI tIrthakara nAmakarma kA bandha hotA hai / (13) kSaNa lava - yaha kAla kA sUcaka hai / kSaNa bhara yA lava mAtra bhI pramAda na karake zubha dhyAna karanA / (14) tapa--apane sAmarthya ke anusAra tapasyA karane se bhI tIrthaMkara nAmakarma kA baMdha hotA hai / jo karmoM ko tapta kara de - sokha le, vaha tapa / tapa do prakAra kA hai - bAhya aura Abhyantara bAhya tapa chaha prakAra kA hai aura Abhyantara tapa bhI chaha prakAra kA hai / prAyazcitta Adi Abhyantara tapa haiM aura anazana Adi bAhya tapa haiM / ina tapoM kA yadi laukika pUjA-pratiSThA, satkAra - sammAna Adi kI icchA ke binA, kevala karmanirjarA ke hetu hI anuSThAna kiyA jAya to tIrthakara nAma karma kA bandha hotA hai / (15) tyAga -- kA artha dAna hai / dAna do prakAra kA hai - abhayadAna aura supAtra - dAna | apanI ora se bhaya utpanna na karanA, dUsarA kisI ko bhayabhIta kara rahA ho, mAra zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 tatvArtha sUtre yaddIyate tat karuNAdAnam / supAtradAnaM mahAvratadhAribhyaH pratimAdhArizrAvakebhyazca yaddAnaM tat / idamupalakSaNam, tena caturvidhasaMghasukhotpAdanamityarthaH || 15 || vaiyAvRttyaM - AcAryAdInAM zuzrUSA, 16 samAdhiH -- sarvajIvAnAM sukhotpAdanam, tathAsaMghasya zramaNAnAM ca samAdhiH vaiyAvRttyakaraNamapi tIrthakara nAmakarma bandhaheturbhavati tatra saMvastAvatsamyaktva - jJAnacAritrANAM samUhastadAdhAratvAt zramaNazramaNI - zrAvaka zrAvikArUpo'pi saMghastasya samAdhiH-samAdhAnaM nirupadravatvamiti // 17 // apUrvajJAnagrahaNaM - prasiddham 18 zrutabhakti:jinoktAgameSu paramAnurAgaH, svaguNadoSAvarjitasakalasurAsuramanujezvareSu mahAmahimazAliSuacintyasAmarthyayukteSu sanmArgopadezAt paropakAraparAyaNeSu paramayogyAcAryeSu prakRSTamanaH pariNAmazuddhipUrvikA bhaktiH, sadbhAvAtizayotkIrtanavandanaparyupAsanAdi rUpA tIrthakaratvanAmakarmaNa hetubharvatItibhAvaH // 19 // evam - pravacanaprabhAvanA - prabhUtabhavyebhyaH pravrajyAdAnam, bhava kUpapa tatprANitrANa samAzvAsanaparAyaNajinazAsanamahimopabRMhaNaM samastasya jagato jinazAsanarasikakaraNaM mithyAtvatimirApaharaNaM rahA ho yA koI mara rahA ho to usakI rakSA karanA abhayadAna hai / abhayadAna yahA~ karuNAdAna kA upalakSaNa hai / mahAvratadhArI muniyoM ko tathA pratimAghArI zrAvakoM ko dAna denA supAtradAna kahalAtA hai / yaha kathana upalakSaNa mAtra hai, ataeva caturvidha saMgha ko sAtA upajAnA hI supAtradAna samajhanA cAhie / (16) vaiyAvRtya -- AcArya, upAdhyAya Adi kI nirmala bhAva se sevAzuzrUSA karanA vaiyAvRtya hai / (17) samAdhi -- saba jIvoM ko sukha upajAnA / tathA-saMgha aura zramaNoM kI samAdhi evaM vaiyAvRtya karane se bhI tIrthaMkaranAma karma baMdhatA hai / saMgha kA matalaba hai samyagdarzana jJAna aura cAritra kA samUha / zramaNa, zramaNI zrAvaka aura zrAvikA meM ye samyagdarzana Adi pAye jAte haiM, ataH inakA samUha bhI saMgha kahalAtA hai / inako sAtA pahu~cAnA arthAt kisI prakAra kA upadrava na hone denA, zAnti pradAna karanA saMghasamAdhi hai / (18) apUrvajJAnagrahaNa - nitya nayA-nayA jJAna prApta karanA / 19) zrutabhakti - jinendra bhagavAn dvArA kathita AgamoM meM parama anurAga honA / surendroM asurendroM aura narendroM Adi ko AkarSita karane vAle, mahAmahimAzAlI aura acintanIya sAmarthya se sampanna, sanmArga kA upadeza karane ke kAraNa paropakAra karane meM tatpara parama yogya AcAryoM ke prati utkRSTa mAnasika zuddhipUrvaka bhakti karanA zrutabhakti hai / bhakti kA Azaya haiunameM rahe hue guNoM kA kIrttana karanA, vandana karanA, upAsanA karanA / yaha zrutabhakti bhI tIrthaMkara nAmakarma ke bandha kA kAraNa hai / (20) pravacanaprabhAvanA - bahuta-se bhavya jIvoM ko dIkSA denA, saMsAra rUpI kUpa meM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a04 sU09 uccagotrakarmabandhanirUpaNam 455 caraNakaraNazaraNIkaraNaM ca / byastarUpeNa samastarUpeNavA etAni tIrthakaratvaprApti hetubhUtAni viMzatisthAnakAni, yeSAmArAdhanena jIvastIrthakaratvaM labhate // 8 // mUlasUtram ---"AyaNiMdA-parappasaMsAihiM uccAgoe-" // 9 // chAyA--"AtmanindA-paraprazaMsAdibhiruccairgotram-' // 9 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre darzanavizuddhayAdInAmAtmapariNatibhAvavizeSANAM tIrthakaranAmakarmabandhahetutvena prarUpaNaM kRtam samprati-uccairgotrakarmabandhahetoH prarUpaNaM kartumAha "AyajiMdAparappasaMsAihiM uccAgoe-" iti / AtmanindAparaprazaMsAdibhiH uccairgotrakarmabandho bhavati / tatrAtmanaH-svasya nindanaM-gahaNamAtmanindA parasya ca prazaMsanaM zlAghanaM paraprazaMsA, Adipadena parasya sadguNaprakAzanamasadguNAcchAdAnam, svasya ca sadguNAcchAdanam asadguNaprakAzanaM namravRttitvam nirabhimAnatvaJcetyetaiH SaDbhirhetubhiruccaigotrakarmabandhaH // 9 // tattvArthaniyuktiH-pUrva tIrthakaratvanAmakarmabandhahetutvena darzanavizuddhayAdayo viMzatirbhAvA AtmapariNAmavizeSAH prarUpitAH, samprati-uccairgotrakarmabandhahetuM prarUpayitumAha - "AyaNiMdA parappasaMsAihi uccAgoe-" iti / AtmanindA paraprazaMsAdibhiH kAraNavizeSairuccairgotranAmakarma bdhyte| par3ate hue prANiyoM kA trANa karane vAle evaM unheM AzvAsana dene vAle jinazAsana kI mahimA ko baDhAnA, sAre saMsAra ko jinazAsana kA rasika banAnA, mithyAtva rUpI aMdhakAra kA apaharaNa karanA tathA caraNa aura karaNa ko zaraNa karanA arthAt inakA nirdoSa pAlana karanA, yaha saba pravacanaprabhAvanA ke antargata hai| tIrthakaratva kI prApti ke ye vIsa kAraNa haiM arthAt ina saba kA athavA inameM se kisI eka do yA adhika kA utkRSTa rUpa se sevana karane se jIva tIrthakaranAmakarma kA bandha karatA hai // 8 // sUtrArtha-'AyaNiMdA parappasaMsAihiM' ityAdi suutr-||9|| AtmanindA aura paraprazaMsA Adi kAraNoM se uccagotra karma kA bandha hotA hai // 9 // tattvArthadIpikA -pUrvasUtra meM darzanavizuddhi Adi AtmA kI pariNativizeSoM ko tIrthakaranAmakarma ke bandha kA kAraNa kahA hai / aba uccagotra karma ke bandha ke kAraNoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM apanI nindA aura dUsaroM kI prazaMsA karane se uccagotra karma kA bandha hotA hai| apanI nindA karanA AtmanindA hai aura dUsare kI prazaMsA karanA paraprazaMsA hai| Adi zabda se dUsaroM ke sadguNoM ko prakAzita karanA aura doSoM ko DhaMkanA tathA apane sadguNoM ko DhaMkanA aura doSoM ko prakaTa karanA, namratA dhAraNa karanA, nirabhimAna honA, ina chaha kAraNoM se uccagotra karma kA bandha hotA hai // 9 // tattvArthaniyukti-pUrva sUtra meM darzanavizuddhi Adi bosa AtmapariNAmoM ko tIrthakaranAmakarma ke bandha kA kAraNa kahA, aba uccagotrakarma ke baMdha ke kAraNoM kI prarUpaNA karate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 tattvArthasUtre tatrA-''tmanaH svasya jAti kula-rUpa-bala-zrutA-''jhai-zvaryaprabhRtInAM garhaNam AtmanindA, parasyA'nyasya-jAtikularUpabalazrutA-''jJai-zvaryAdInAM prazaMsanam paraprazaMsA, Adipadena-AtmanaH svasya sadguNAnAmAcchAdanam asadguNAnAJcodbhAvanam , parasya sadguNAnAmutkIrtanam asadguNAnAJcA'nukIrtanam namra-vRttitvam garvarAhityam / nirabhimAnatvam nirahaGkAratvama / ityetaiH SabhiHkAraNairutkRSTekSvAku-harivaMza-bhojarAjAdhuccairgotrakarmabandho bhavati / tathAcokam-vyAkhyAprajJaptau bhagavatI sUtre 8-zatake 9-uddezake- "jAiamadeNaM,-kulaamadeNaM,balaamadeNaM,-rUbaamadeNaM-tavaamadeNaM,--suya zramadeNaM,--lAbhaamadeNaM,--issariyaamadeNaM,-- uccAgoyakammAsarIra jAva paogabaMdhe-" iti / jAtyamadena kulA'madena balA'madena rUpA'madena tapo'madena zrutA'madena lAbhA'madena aizvaryA'madena uccairgotrakarmazarIrayAvatprayogabandhaH iti // 9 // mUlasUtram-pANAivAyAihiMto musAvAyaadinnAdANa abaMbhacerapariggahehito savvao veramaNaM pNcmhccyaa-"||10|| chAyA-prANAtipAtA-dibhyaH-mRSAvAdA-'dattAdAnA-'brahmacaryaparigrahebhyaH sarvatoviramaNa paJcamahAbratAni // 10 // tattvArthadIpikA-dvicatvAriMzatpuNyaprakRtisvarUpamuktam , puNyaprakRtibandhena ca sadgatiHsaddharmaprAptizca bhavati, tadevaM prastAvAt mokSa hetubhUtAni paJcamahAvratAnyAha-"pANAivAya-musAvAya" ityAdi / AtmanindA aura paraprazaMsA Adi kAraNoM se uccagotra karma kA baMdha hotA hai| jAti, kula, rUpa, bala, zruta, AjJA, aizvarya Adi kA abhimAna na karate hue apane doSoM kI nindA karanA AtmanindA hai aura dUsare ke sadguNoM kI prazaMsA karanA paraprazaMsA hai| sUtra meM grahaNa kiye Adi zabda se yaha samajhanA cAhie-apane sadguNoM ko AcchAdita karanA aura doSoM ko prakAzita karanA, namratA dhAraNa karanA aura nirabhimAna honA; ina chaha kAraNoM se uccagotrakarma kA baMdha hotA hai / uccagotra karma ke udaya se ikSvAkuvaMza, harivaMza, bhojarAjavaMza Adi jaise uccagotroM meM janma prApta hotA hai / vyAkhyAprajJapti arthAt bhagavatIsUtra ke zataka 8, uddezaka 9 / meM kahA hai __ jAti kA mada-na karane se kula kA mada na karane se, bala kA mada na karane se, rUpa kA mada na karane se, tapa kA mada na karane se, zruta kA mada na karane se lAbha kA mada na karane se aura aizvarya kA mada na karane se uccagotra karma kA bandha hotA hai // 9 // sUtrArtha--'pANAivAyAihiMto' suutr-||10|| prANAtipAta Adi se pUrNarUpa meM nivRtta honA pA~ca mahAvrata haiM // 10 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a04 sU. 10 paJcamahAvatasevanaphalanirUpaNam 457 prANAtipAtAdibhyaH, prANAtipAtaH Adizabdena mRSAvAdA-'dattAdAnA'brahmacarya-pariprahANAM grahaNaM bhavati, tebhyaH sarvato viramaNaM mahAvratAni ucyante tAni paJca / tatra-prANAtipAtaH prANibadhaH, mRSAvAdo-'satyabhASaNam , adattAdAnam-steyam , abrahmacarya-maithunam , parigraho mUrchA etebhyaH sarvataH-sarvaprakAreNa, trikaraNa-triyogai viramaNaM virati nivRtti ritibhAvaH // 10 // tattvArthaniyuktiH-dvicatvAriMzadvidhapuNyaprakRtibandhena sadgatiH saddharmaprAptizca bhavati, prastAvAt mokSahetubhUtAni paJcamahAvratAnyAha---"pANAivAya-musAvAya adinnAdANa abaMbhaceraapa riggahe hiMto savvao veramaNaM paMcamahavvayA-" iti / prANAtipAtaH mRSAvAdA-'dattAdAnA-brahmacarya-parigrahe bhyaH sarvataH sarvAzena gRhyante tebhyaH dravyakSetrakAlabhAvA trikaraNaistriyogaiH sarvathA viratinivRttiH paJcamahAvratAnyucyante / / tatra-prANAtipAtaH kaSAyAdipramAdapariNAmapariNatenA-''tmanA ka; manovAkkAyAdirupayogabyApArAt karaNakAraNAnumodanarUpakAyavyApAreNa dravyabhAvabhedena dvividhena prANiprANavyaparopaNarUpaH / mRSAvAdastAvad asatyabhASaNam-anRtavacanam-alIkAbhibhASaNam-2 adattAdAnaJca-adattasya svasvatvanivRttipUrvakamavitIrNasyA-''dAna mucyate-3 abrahmacaryam-strIsaMyogaH, maithunamiti yAvat-4 parigrahastu---mUrchA, sacittAcittamizreSa tattvArthadIpikA--prANAtipAta ke sAtha juDe hue Adi zabda se mRSAvAda, adattAdAna, abrahmacarya aura parigraha kA grahaNa hotA hai / tAtparya yaha hai ki prANAtipAta Adi pA~ca pApoM se tIna karaNa aura tIna yoga se nivRtta ho jAnA pA~ca mahAvrata haiM / prANAtipAta arthAt jIvoM kI hiMsA, mRSAvAda arthAt asatyabhASaNa, adattAdAna arthAt steya (corI), abrahmacarya arthAt maithuna aura parigraha arthAt mUrchA-- mamatA, ina saba se pUrNarUpa se virata honA mahAvrata haiM // 10 // tattvArthaniyukti----bayAlIsa prakAra kI puNya prakRti ke bandha se sadgati kI prApti hotI hai, tathA saddharma hotA hai| isa prasaMga se yahA~ pA~ca mahAvratoM kA kathana karate haiM-- prANAtipAta aura 'Adi zabda se mRSAvAda, adattAdAna, abrahmacarya tathA parigraha se, pUrNa rUpa meM arthAt sampUrNa dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se, tIna karaNoM aura tInoM yogoM se nivRtta honA pA~ca mahAvata haiM / kaSAya aura pramAda rUpa pariNata AtmA ke dvArA, mana vacana aura kAya rUpa yoga ke vyApAra se tathA karane, karAne aura anumodana rUpa tIna karaNoM ke dvArA dravya aura bhAva prANoM kA vyaparopaNa karanA prANAtipAta kahalAtA hai / asatya bhASaNa karanA, asatya vacana kahanA yA jhUTha bolanA sAvadha vacana bolanA mRSAvAda kahalAtA hai / svAmI ke diye vinA kisI vastu ko grahaNa karanA adattAdAna hai / strIsaMyoga yA maithuna ko abrahmacarya kahate hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre zAstrA'numatirahiteSu dravyAdiSu mamatvarUpaH, etebhyaH prANAtipAtAdibhyaH sarvataH sarvAtmanA, trikaraNe striyogaimanovAkAyairviramaNaM nivRttiH paJcamahAvratAnyavaseyAni / prANivadhAdito nivRttivratamucyate hiMsAdilakSaNaM kriyAkalApaM nAnutiSThati, apitu ahiMsAdilakSaNameva kriyAkalApamanutiSThatIti phalati / prANAtipAtAdibhyo nivRttasya zAstravihitakriyAnuSThAnAt sadasatpravRttinivRttikriyAsAdhyaM karmakSapaNaM bhavati, karmakSapaNAcca mokSAvAptiriti bhAvaH / atredaM bodhyam-prANAtipAtastAvat prANaviyojanam , prANAzcendriyAdayaH tatsambandhAtprANino jIvAH pRthivIkAyAyekendriya-dvIndriya-trIndriya-caturindriya-paJcendriyA stAn jIvAn vijJAya zraddhayA pratipadya bhAvata stasyA'karaNaM jJAnazraddhAnapUrvakaM cAritramucyate / tacca-sadasatpravRttinivRttikriyAlakSaNaM cAritraM manovAkkAyakRtakAritA'numoditabhedenA'nekavidhaM bodhyam / uktaJca sthAnAGge 5-sthAne 1-uddezake-"paMcamahavvayA paNNattA, taMjahA- savvAo pANAivAyAo veramaNaM, jAva savvAo pariggahAo veramaNaM-" iti / paJcamahAvratAni prajJaptAni, tadyathAsarvasmAt prANAtipAtAdviramaNam , yAvat-sarvasmAt parigrahAd viramaNam iti, evaM Avazyake dazavaikAlike'pyuktam // 10 // sacitta acitta aura mizra dravyoM meM mUrikhanA usakA nAma parigraha hai, mamatva dhAraNa karanA parigraha hai / ina pAcoM pApoM se pUrNarUpa se arthAt tona karaNa aura tIna yoga se nivRtti honA pA~ca mahAvrata hai / prANihiMsA Adi se nivRtti vrata hai isakA abhiprAya yaha hai ki amuka puruSa hiMsA Adi kriyAoM kA AcaraNa nahIM karatA hai kintu ahiMsAdi kriyAoM kA hI AcaraNa karatA hai / jo prANAtipAta Adi se virata ho jAtA hai, vaha zAstra meM pratipAdita sat kriyAoM meM pravRtti karatA hai, aura asat kriyAoM se nivRtta hotA hai isa kAraNa usake karmo kA kSaya hotA hai, aura karmakSaya se mokSa kI prApti hotI hai| yahA~ yaha samajha lenA cAhie ki prANAtipAta kA artha hai prANiyoM ko prANoM se viyukta karanA / prANa indriya Adi ko kahate haiM / prANa jisameM pAye jAe vaha prANI arthAt jIva kahalAtA hai| prANI kaI prakAra ke hote haiM |-pRthviikaay Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya, ina jIvoM ke svarUpa ko samajhakara aura usa para zraddhA karake unake prANoM kA viyoga na karanA jJAna zraddhAnapUrvaka cAritra kahalAtA hai / sat meM pravRtti karanA aura asat se nivRtti karanA cAritra kA lakSaNa hai / mana vacana kAya kRta kArita aura anumodana ke bheda se vaha aneka prakAra kA hai / sthAnAMgasUtra ke 5 veM sthAna ke prathama uddezaka meM kahA hai-'mahAvrata pA~ca kahe gaye haiM, ve isa prakAra haiM-samasta prANAtipAta se virata honA yAvat samasta parigraha se virata honA / Avazyaka aura dazabaikAlikasUtra meM bhI mahAvrata pA~ca hI kahe gaye haiM // 10 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 11 paJcANuvratanirUpaNam 459 mUlasUtram -- "pANA ivAyAi hiMto desao veramaNaM paMcANuvvayA - " // 11 // chAyA - " prANAtipAtAdibhyo dezato viramaNaM paJcANuvratAni - " // 11 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre prANAtipAtAdibhyaH sarvato viratilakSaNAni paJca mahAvratAni prarUpitAni, samprati - tebhya eva prANAtipAtAdibhyo dezato viratilakSaNAni paJcANuvratAni prarUpayitumAha -'pANAivAyA ihiMto desao veramaNaM paMcANuvvayA - " iti / prANAtipAtAdibhyo dezataH ekadezato viramaNaM viratiH nivRttiH paJcANutratAnyucyante / tatra prANAtipAtaH prANiprANavyaparopaNam jIvahiMsA, AdipadenA - nRtabhASaNa- steya-maithunaparigrahA gRhyante, tebhyaH paJcabhyo dezataH ekadezato viramaNam, sthUlaprANAtipAta - sthUlAnRtabhASaNa sthUlasteya - sthUlAbrahmacarya - sthUlaparigrahebhyo nivRttiH khalu - paJcANutratAni ucyante // 11 // tattvArthaniryuktiH - pUrva sakalaprANigaNaprANavyaparopaNa - mRSAvAda - steyA'brahmacarya-parigrahanivRttirUpapaJcamahAvratAni prarUpitAni, samprati-sthUlaprANAtipAtAdinivRttilakSaNapazcANutratAni prarUpayitumAha- pANAivAyAihiMto desao veramaNaM paMcANuvvayA - " iti / prANAtipAtAdibhyo dezato viramaNam ekadezato nivRttiH paJcANuvratAni ucyante / tathAca sUtrArtha - 'pANAivAya ihiMto desao veramaNaM' ityAdi / 11 prANAtipAta Adi se eka deza se virata honA paMca aNuvrata haiM // 11 // tatvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM prANAtipAta Adi se pUrNa rUpa se virata hone rUpa pA~ca mahAvratoM kA prarUpaNa kiyA gayA, aba yaha batalAte haiM ki unhIM prANAtipAta Adi se AMzika rUpa se virata honA pA~ca aNuvrata haiM prANAtipAta Adi pA~ca pApoM se deza se virata honA pAMca aNuvrata haiM / prANavyaparopaNa yA jIvahiMsA ko prANAtipAta kahate haiM / sUtra meM prayukta 'Adi' zabda se asatyabhASaNa, steya, maithuna aura parigraha kA grahaNa kara lenA cAhie / ina pA~coM se eka deza se virata honA pA~ca aNuvrata haiM / arthAt sthUla prANAtipAtaviramaNa, sthUla mRSAvAdaviramaNa, sthUla corI (steya) viramaNa sthUla abrahmacaryaviramaNa aura sthUla parigrahaviramaNa arthAt parigraha parimANa, yaha pA~ca aNuvrata haiM // 11 // tatvArtha niyukti pahale sampUrNa prANiyoM ke prANavyaparopaNa se nivRtti sampUrNa mRSAvAda se, sampUrNa adattAdAna se, sampUrNa abrahmacarya se tathA sampUrNa parigraha se nivRtti rUpa pA~ca mahAvratoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai, aba sthUla prANAtipAta Adi se nivRtti rUpa pA~ca aNuvratoM kA kathana karate haiM / prANAtipAta Adi kA AMzika rUpa tyAga karanA pA~ca aNuvrata kahalAte haiM / hiMsA do prakAra kI hai saMkalpajA aura ArambhajA, athavA sUkSma aura sthUla ke bheda se zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasatre sthUlasUkSmabhedAt, saGkalpajArambhamedAdvA dvividhastAvad hiMsArUpaH prANAtipAtaH sakalaprANigaNaviSayo bhavati, tasmAcca-prANAtipAtAt na sarvasmAt prANiprANavyaparopaNamAtrAd viratiH / kintu - ekadezAdeva saGkalpajAdvA sthUlarUpAtprANAtipAtAnnivRttiH / 460 evam na sarvasmAd mRSAvAdAnnivRttiH, apitu - ekadezAdeva kUTasAkSIdAnAdirUpam natu marmAdijanyamRSAvAdAt / evam na sarvasmAt steyAd adattAdAnarUpAd viratiH, apitu -- ekadezAdeva haThaharaNAdikAda balAharaNAdisthUlarUpAt, yatraihikAmuSmikAcauryadoSAH rAjadaNDakArAgAra narakapAtAdirUpAH gRhasthAnAM bhavati, tat - steya balAdAharaNAdikaM sthUlaM bodhyam / sUkSmaM steyaM tAvat-parihAsAdinA parakIyavastugrahaNarUpamavagantavyam / evam sthUlAdeva ekadezAt paradArAda maithunAda viratiH svadArasantoSarUpA, na tu sarvasmAd maithunAt svaparadArarUpAnnivRttiH svadAramantuSTaH san tadanyayoSitau jananIvadanupazyati / evam-parigraho mUrcchA-gA mamatvam, sa ca dvividhaH bAhyAbhyantarabhedAt / tatrAntareSu zarIrAdiSu mamatvarUpaAntaraparigrahaH, bAhyeSu ca - kSetravAstusuvarNadhanadhAnyAdiSu vastuSu sneha rUpo bAhyaparigraho bodhyaH / tatra - bAhyAdeva sthUlarUpAt kSetravAstuhiraNyAdivastuno viratiH, na tu - sarvasmAd hiMsA ke do bheda haiM / sampUrNa prANAtipAta se virata na honA kintu ekadeza se hI virata honA kevala sthUla rUpa saMkalpajA hiMsA kA tyAga karanA sthUlaprANAtipAtavirati nAmaka aNuvrata hai / isI prakAra saba prakAra ke mRSAvAda kA tyAga na karake sirpha ekadeza se arthAt jhUThI sAkSI dene Adi rUpa asatyabhASaNa se nivRtta honA sthUlamRSAvAdavirati aNuvrata hai / isa aNuvrata meM sthUla asatya kA hI tyAga kiyA jAtA hai, sUkSma mRSAvAda kA nahIM / isI prakAra sthUla adattAdAna kA tyAga karanA adattAdAnaviramaNa aNuvrata kahalAtA hai / isa aNuvrata meM sabhI prakAra ke adattAdAna kA tyAga nahIM hotA, apitu sthUla adattAdAna kA hI tyAga kiyA jAtA hai / jisa adattAdAna se isa loka aura paraloka meM corI kA doSa lagatA hai, jise sAmAnyatayA corI kahA jAtA hai aura jo corI rAjya dvArA daNDanIya hotI hai, jisa kAraNa se kArAgAra aura naraka kA pAtra bananA par3atA hai, use sthUla corI samajhanA cAhie / ha~sI majAka meM kisI ko vastu le lenA yA chipA denA skUla corI nahIM, sUkSma corI hai / gRhasthoM ko aisI corI kA tyAga nahIM hotA / isI prakAra eka deza se maithuna kA tyAga karanA brahmacaryANuvrata kahalAtA hai / ekadeza se maithuna ke tyAga kA tAtparya hai parastrIsaMyoga kA tyAga karanA / jo svastrI meM santuSTa rahakara parastrI ko mAtA ke samAna samajhatA hai, vaha svadAra saMtoSa vratI kahA jAtA hai / parigraha kA artha hai-- mUrcchA, gRddhi yA mamatva | parigraha ke do bheda haiM- bAhya aura Antarika, Antarika zarora Adi para mamatA honA Antarika parigraha hai / kSetra, vAstu ( mahala - zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 12 paJcaviMzatirbhAvanAnirUpaNam 461 bAhyAbhyantaraparigrahAnnivRttiH iti / evaJcoktarItyA sthUlebhyaH prANAtipAta-mRSAvAda-steya-maithunaparigrahebhyo viramaNarUpANi paJcANuvratAni bhavantIti phalitam / uktaJca sthAnAGge 5-sthAne 1-uddezake-"paJcANuvvayA paNNattA, taM jahA lAo pANAibAyAo veramaNaM, thUlAo musAvAyAo veramaNaM thUlAo adinnAdANAo veramaNaM, sadArasaMtose, icchAparimANe-" iti / paJcANuvratAni prajJaptAni tadyathA- sthUlAt prANAtipAtAd viramaNam, sthUlAd mRSAvAdAd viramaNam, sthUlAdadattAdAnAd viramaNam, svadArasantoSaH, icchAparimANam iti / / 11 // mUlasUtram - "tatthejjalu IriyAiyA paNavIsaM bhaavnnaao-"||12|| chAyA-tatsthaiyArtham-IryAdikAH paJcaviMzatirbhAvanAH" // 12 // tattvArthadIpikA--pUrva dezato hiMsAdiviratilakSaNapaJcA'NuvratAdisvarUpaM prarUpitam, samprati teSAM bratAnAM sthiratAsampAdanArthaM tAvad IryAdikA paJcaviMzatirbhAvanAH prarUpayitumAha-"tatthejjaTuM, ityAdi, / tatsthairyArtham teSAM pUrvoktAnAM vratAnAM sthUlaprANAtipAtaviramaNAdilakSaNAnAM sthairyArtham- sthiratAkaraNArtha dRDhIkaraNArtham IryAdikAH-iryAdilakSaNAH paJcaviMzatirbhAvanA bhavanti / tatra--IryA-IraNam, yatanayA gamanam , 1 Adipadena-manaH prAzastya-vacaH prAzastyai makAna), suvarNa dhana, dhAnya Adi bAhya vastuoM para mamatva honA bAhya parigraha hai / parigraha parimANa nAmaka aNuvrata meM samasta vastuoM kA tyAga nahIM kiyA jAtA kintu unakI maryAdA kara lI jAtI hai / isI kA sthUlaparigrahatyAga bhI kahate haiN| isa prakAra sthUlaprANAtipAtaviramaNa, sthUlamRSAvAdaviramaNa, sthUlaadattAdAnaviramaNa, sthUla maiMthUnaviramaNa aura parigrahaparimANa nAmaka pA~ca aNuvrata hote haiN| sthAnAMgasUtra ke pA~caveM sthAnaka ke prathama uddezaka meM kahA hai-aNuvrata pA~ca kahe gaye haiMsthUlaprANAtipAtaviramaNa, sthUla mRSAvAdaviramaNa, sthUla adattAdAnaviramaNa, svadArasantoSa aura icchAparimANa // 11 // sUtrArtha -'tatthejja8 iriyAiyA paNavIsaM' ityAdi / 12 / vratoM kI sthiratA ke lie paccIsa bhAvanAe~ hotI hai // 12 // tattvArthadIpikA- isase pUrva sthUla rUpa se hiMsA kA tyAga karanA Adi pA~ca aNuvratoM kA pratipAdana kiyA gayA, aba una vratoM meM sthiratA lAne ke lie IryA Adi paccIsa bhAvanAoM kA kathana karate haiM-pUrvokta prANAtipAtaviramaNa Adi vratoM kI sthiratA ke lie IryA Adi paccIsa bhAvanAe haiM (2) prANAtipAta viramaNamahAvrata kI pA~ca bhAvanAe~ -(1) iryA-yatanApUrvaka gamana karanA (2) mana kI prazastatA (3) vacana kI prazastatA (4) eSaNA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre paJca prathamamahAvratasya bhAvanAH - 5 Alocya sambhASaNaM -1 krodhalobha - 3 bhaya-4 hAsyeSu -5 anRtavivarjanaJceti dvitIyamahAtratasya bhAvanAH 10 462 5 SaNA''dAnanikSeparUpAH 4 aSTAdazavidhavizuddhavasateryAcanApUrvakaM sevanaM - 1 pratidinamavagrahaM yAcitvA tRNakASThAdigrahaNaM 2 pIThaphalakAdyarthamapi vRkSAdInAmacchedanaM - sAdhAraNapiNDasyAdhikato na sevanaM - 4 sAdhuvaiyAvRttya - karaNaJca - 5 ti paJca tRtIyamahAvratasya bhAvanAH - 15 strI pazu-paNDakarahitavasatisevanaM 1 strIkathAvarjanaM-- 2 stryaGgopAGgA'navalokanam 3 pUrvakRta surataraterasmaraNaM 4 pratidinaM bhojanaparityAga - 5 ti paJca caturthamahAvratasya - 20 prazastA'prazasta zabda 1 rUpa 2 rasa 3 gandha 4 sparzeSu 5 rAgadveSavarjanaM zabdAdibhedAt paJca paJcamamahAvratasyeti militAH paJcaviMzatirbhAvanAH kartavyAH // 12 // tattvArthaniryuktiH - pUrva sarvaprANAtipAtaviramaNAdilakSaNAni paJca mahAvratAni prarUpitAni, samprati teSAM dArjyArthamekaikasya mahAvratasya paJca paJcabhAvanA prarUpayitumAha - " tatthejjadvaM IriyAiyApaNavIsaM bhAvaNAo - " iti / aura (5) AdAnanikSepa / (2) satyamahAvrata kI pA~ca bhAvanAe~ - (1) socavicAra kara bolanA (2) krodha kA tyAga lobha kA tyAga (4) bhaya kA tyAga (5) hAsya kA tyAga karanA / (3) adattAdAnaviramaNavrata kI pAMca bhAvanAe~ (1) aThAraha prakAra se vizuddha vasati (upAzraya - sthAna ) kI yAcanA karake sevana karanA (2) vizuddha pITha - phalaka Adi kI yAcanA karanA (3) vRkSa Adi kA chedana na karanA ( 4 ) sAdhAraNa piNDa (bhojana) kA adhika sevana karanA aura (5) sAdhuoM kI vaiyAvRtya karanA / (4) brahmacaryavrata kI pA~ca bhAvanAe~ - (1) strI, pazuaura paMDaka se rahita sthAna meM bAsa karanA (2) strIyoM saMbaMdhI kathA na karanA (3) strI ke aMgopAMgoM kA avalokana na karanA (4) pUrvakAla meM arthAt gRhasthAvasthA meM bhoge hue bhogoM kA smaraNa na karanA aura (5) pratidina gariSTha bhojana kA parityAga karanA / (5) parigrahatyAgamahAvrata kI pA~ca bhAvanAe~ - ( 1 ) manojJa zabdoM meM rAga aura amanojJa zabdoM meM dveSa na karanA (2) manojJa evaM amanojJa rUpa meM rAga-dveSa na karanA (3) manojJa - amanojJa rasa meM rAga-dveSa na karanA ( 4 ) manojJa - amanojJa gaMdha meM rAga-dveSa na karanA aura (5) manojJa-amanojJa sparza meM rAga-dveSa na karanA / pA~coM vratoM kI milakara ye paccIsa bhAvanAe~ haiM / // 12 // tattvArthaniyukti - - pahale prANAtipAtaviramaNa Adi pA~ca mahAvratoM kA prarUpaNa kiyA gayA hai, una vratoM ko dRDha karane ke lie pratyeka kI pA~ca-pA~ca bhAvanAe~ kahate haiM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU 12. paJcaviMzatirbhAvanAnirUpaNam 463 tatsthairyArtham IryAdikAH paJcaviMzatirbhAvanA bhAvanIyAH, teSAM pUrvoktasvarUpANAM sarvataH prANAtipAtaviramaNAdilakSaNAnAM paJcamahAvratAnAM, dezataH prANAtipAtAdiviratilakSaNA'NuvratAnAJca sthairyArtha dRDhatAsampAdanArtham IryAsamitiH--1 Adipadena-manoguptiH-2 vacoguptiH-3 eSaNA-4 AdAnanikSepaNA-5 AlocyasambhASaNa-6 krodhapratyAkhyAna-7 lobhapratyAkhyAna-8 bhayapratyAkhyAna -9 hAsyapratyAkhyAna-10 aSTAdazavidhavizuddhavasateryAcanApUrvakaM sevanam-11 pratidinamavagrahayAcitvA tRNakASThAdigrahaNam-12 pIThaphalakAdyarthamapi vRkSAdInAmacchedanam-13 sAdhAraNapiNDasyA'dhikato na sevanam-14 sAdhuvaiyAvRttyakaraNaJca-15 strI-pazunapuMsakasaMsaktazayanA''sanavarjanam-16 rAgayuktastrIkathAvarjanam-17 stroNAM manoharendriyadarzanavarjanam-18 pUrvaratA'nusmaraNavarjanam-19 pratidinaM bhojanarityAgazca20 manojJA-'manojJasparza-21 rasa-22 gandha-23 varNa-24 zabdAnAM-25 rAgadveSavarjanaJcaityevaM paJcaviMzatirbhAvanA bhAvanIyAH / tatra-prathamAH paJcabhAvanAH iryAsamiteH [prANAtipAtavirateH dvitIyAH paJcabhAvanA asatyavirateH tRtIyAH paJcabhAvanAH steyavirateH, caturthyaH paJcabhAvanAH brahmacaryasya, paJcamyaH paJcabhAvanAH parigrahavirateravagantavyAH / una pUrvokta vratoM ko sthira rakhane ke lie iMryA Adi paccIsa bhAvanAe~ karanI cAhie sarvathA prANAtipAtaviramaNa Adi pA~ca mahAvratoM ko tathA ekadeza prANAtipAtaviramaNa sUpa aNubratoM kI sthiratA-dRDhatA ke lie nimnalikhita bhAvanAoM kA sevana karanA cAhie (1) IryAsamiti (2) manogupti (3) vacanagupti (4) eSaNA (5) AdAnanikSepaNa (3) AlocyasaMbhASaNa-soca-vicAra kara bolanA (7) krodha kA tyAga (8) lobha kA tyAga (9) bhaya kA tyAga (10) hAsya kA tyAga (11) aThAraha prakAra se vizuddha vasati (sthAna) kA sevana (12) pratidina avagraha kI yAcanA karake tRNa kASTa Adi ko grahaNa karanA (13) pITha-phalaka Adi ke lie bhI vRkSa Adi kA chedana na karanA (14) sAdhAraNa piNDa kA adhika sevana nahIM karanA (15) sAdhuoM kI sevA karanA (16) strI pazu aura paMDaka (napuMsaka-hiz2ar3A) ke saMsarga vAle zayana Asana sthAna kA sevana na karanA (17) rAgapUrvaka striyoM kI kathA na karanA (18) striyoM kI manohara indriyoM kA avalokana na karanA (19) pUrvamukta bhogoM kA smaraNa na karanA (20) pratidina gariSTha bhojana kA tyAga karanA (21-25) manojJa sparza rasa gandha varNa aura zabda meM rAga aura amanojJa sparza Adi meM dveSa na krnaa| yaha paccIsa bhAvanAe~ hai / inameM prAraMbha kI pA~ca prANAtipAtavirati kI haiM / dUsarI pA~ca asatyaviramaNamahAvrata kI tIsarI pA~ca adattAdAnamahAvrata kI, cauthI pA~ca brahmacaryamahAvrata kI aura antima pA~ca parigrahaparityAgamahAvrata kI haiM inakA spaSTIkaraNa isaprakAra hai (1) IryAsamiti-IryA kA artha hai gamana karanA / gamana meM samiti arthAt saMgatatA yA zAstra ke anusAra pravRtti honA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 tattvArthastre tatra tAvad-IraNaM gamanam iryA, tasyAM samitiH-saGgatiH zrutarUpeNA-''tmanaH pariNatiH, tadupayogena purastAt yugamAtrayA dRSTayA sthAvarajaGgamAni bhUtAni parityajan apramattaH san gacchedityAdirUpo vidhirIryAsamitirucyate manoguptizca-manaso rakSaNam, ArtaraudradhyAnA'pracAraHdharmadhyAne upayogazca-2 bacoguptizca-eSaNAsamitirUpA-3 eSaNA ca-trividhA, gaveSaNA-1 grahaNa-2 grAsa-3 bhedAt / tasyAmeSaNAyAmasamitasya SaNNAmapi kAyAnAmupadhAnApattiH syAdatastatsaMrakSaNArthaM sakalendriyopayogalakSaNA eSaNA samitiH kartavyA-4 AdAnanikSepaNAsamitistu-audhiko-1 pagrahika-2 bhedena dvividhasyopadhergrahaNa-sthApanalakSaNayorAdAna-nikSepaNayorAgamAnusAreNa pratyavekSaNa-pramArjanarUpA samitirucyate- 5 ___ AlokitapAnabhojanantu-pratigRhaM pAtramadhyapatitapiNDasya cakSurAdupayogena tatsamutthAgantukasattvasaMrakSaNArtha pratyavekSaNaM kartavyam , upAzrayamAganya ca punarapi prakAzayukte pradeze sthitvA / pAnabhojanaM supratyavekSitaM kRtvA prakAzapradezAvasthitena valganaM kartavyamiti bodhyam , ityevaM rItyA-etAHpaJcabhAvanAH punaH punarbhAvayan vAsayan bAhulyena sampAdayan samastAnyaprANAtipAtalakSaNAmahiMsAM IryAsamiti hai, tAtparya yaha hai ki upayoga ke sAtha cAra hAtha bhUmi ko dekhate hue, sthAvara aura trasa jIvoM ko bacAte hue apramatta hokara gamana karanA cAhie / manogupti mana kI rakSA karanA / AtadhyAna aura raudradhyAna na hone denA, dharmadhyAna meM manako lgaanaa| (3) vacanagupti vacana kA nirodha karake mauna dhAraNa karanA yA AvazyakatA hone para soca vicAra kara hita mita bhASaNa karanA / (4) eSaNAsamiti-zuddha AhAra Adi kI gaveSaNA karanA eSaNA tIna prakAra kI haigaveSaNA grahaNaiSaNA grAsaiSaNA jo eSaNAmeM yatanAvAn nahIM hotA, vaha chaha kAya ke jIvoM kA ghAta karatA hai, ataeva usase bacane ke lie saba indriyoM se upayoga lagA kara eSaNAsamiti kA pAlana karanA caahie| (5) AdAnanikSepaNAsamiti sAdhu veza audhika-aura aupagrahikA kAraNa parane para jo liyA jAya donoM prakAra kI upadhi ke rakhane aura uThAne meM yatanA karanA arthAt Agamokta vidhi se usakA pratilekhana karake evaM pramArjana karake rakhanA uThAnA caahie| athavA AlokitapAnabhojana --- pratyeka ghara meM pAtra meM par3e hue AhAra ko netroM dvArA dekha lenA cAhie jisase usameM utpanna hue yA idhara-udhara se Aye hue jIvoM kI rakSA ho / upAzraya meM Akara prakAza. yukta sthAna meM sthita hokara punaH bhojana-pAnI ko acchI taraha se dekha lenA cAhie aura prakAzayukta sthAna meM hI usakA sevana karanA cAhie / ina pA~ca bhAva zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 12 pAtuM samartho bhavatIti bhAvaH // athA'nRtaviratilakSaNasatyavacanasya dAyarthaM pUrvoktapaJcabhAvanAsu prathamaM tAvada anuvIci - bhASaNamucyate, anuvIcizabdo dezIya AlocanArthakaH / tathAca - samIkSya - Alocya vacanapravartanam - anuvIcibhASaNaM bodhyam, anAlocitavaktA kadAcinmRSA'pi brUyAt, tatazcAtmano lAghava vairapIDAH khalu - aihikAni phalAni syuH, paraprANopaghAtazcA'vazyaMbhAvI, ataH samakSyodAharaNenAtmAnaM bhAvayan na mRSAbhASaNajanitapApena sampRkto bhavati - 1 krodhasya - kaSAyavizeSasya mohakarmodayaniSpannapradveSaprAyasyAprItilakSaNasya pratyAkhyAnaM - nivRttiranuvRttirvA, tena - krodhapratyAkhyAnena / satatamAtmAnaM bhAvayet tathA bhAvayan vAsayaMzca satyAdi na vyabhicaratIti - 2 / / paJcaviMzatirbhAvanAnirUpaNam 465 evaM - lobhapratyAkhyAnaM tAvat - tRSNAlakSaNasya lobhasya pratyAkhyAnaM parityAgaH tenA 'pyAtmAnaM bhAvayan na vitathabhASI bhavati - 3 evaM bhayazIlasya bhIrutvasya pratyAkhyAnenA'pi - AtmAnaM bhAvayan nAnRtaM kadAcid vadati, bhayazIlo janaH kadAcid vitathamapi bhASate / cauro'tha pizAco vA mayA rAtrau dRSTa iti, tasmAd - nirbhayavAsanAdhyAnamAtmani bhAvayet -4 nAoM ko punaH punaH bhAne vAlA ahiMsAvata kI rakSA karane meM samartha hotA hai / asatyaviramaNa vrata kI dRr3hatA ke lie kahI huI pA~ca bhAvanAoM meM se pahale anuvIci - bhASaNa kA kathana karate haiM / 1 (1) anuvIcibhASaNa - yahA~ 'anuvIci' zabda dezya hai aura usakA artha hai - AlocanA tAtparya yaha huA ki soca-samajha kara vacanoM kA prayoga karanA anuvIci bhASaNa karanA hai / binA soce-samajhe bolane vAlA vaktA kadAcit mithyA (asatya) bhASaNa bhI kara baiThatA hai usase apanI laghutA hotI hai tathA vaira, pIDA Adi iha loka saMbaMdhI anartha utpanna hote haiM / usase dUsare ke prANoM kA ghAta bhI avazya hotA hai / ataeva anubIcibhASaNa se jo apane Apako bhAvita karatA hai, vaha mRSAbhASaNa ke doSa kA bhAgI nahIM hotA / (2) krodhapratyAkhyAna - mohanIya karma ke udaya se utpanna hone vAle dveSarUpa krodhakaSAya kA tyAga karanA cAhie aura apanI AtmA ko krodhapratyAkhyAna se bhAvita karanA cAhie / jo krodhatyAga kI bhAvanA karatA hai, vaha prAyaH satya kA ullaMghana na karake usakA pAlana karane meM samartha hotA hai / (3) lobhapratyAkhyAna- - lobha kA artha hai tRSNA / usakA tyAga karanA lobhapratyAkhyAna kahalAtA hai | jo lobha kA tyAga kara detA hai use asatyabhASaNa nahI karanA par3atA / (4) bhayapratyAkhyAna - bhaya asatya bhASaNa kA kAraNa hai / jo vyakti apanI AtmA ko nirbhayatA se bhAvita karatA hai, vaha asatya bhASaNa nahIM karatA / bhayazIla manuSya mithyAbhASaNa bhI karatA hai / jaise Aja rAtri meM mujhe cora dikhAI diyA, pizAca dikhA Adi / isa 1 59 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N tattvArthasUtre evaM-mohodbhavaparihAsalakSaNahAsyapariNata AtmA parihAsaM kurvan pareNa saha vitathamapi bhASeta, tasmAt tasya pratyAkhyAnenA-''tmAnaM bhAvayan satyavratapAlanakSamo bhavati 10 evaM-khalu-anuvIcyavagrahayAcanaM tAvad-AlocyA 'vagrahayAcanarUpa bodhyam-11 avagrahazca-deva rAja-gRhapatizayyAtara -sAdharmika-bhedena paJcavidhaH tatra yo yatra svAmI sa eva yAcanIyaH / asvAmikagrahaNa doSA dhikyaM syAt, tasmAdAlocyA-'vagraho yAcya ityevamAtmani bhAvayet itthaJca bhAvayan nA-'dattA dAne pravartate iti / abhIkSNAvagrahayAcanaM tAvat svAminA sakRddatte'pi parigrahe muhUrmuhuravagrahayAcanarUpaM bodhyam pUrvalabdhaparigrahaH-glAnAdyavasthAsu uccAraprasravaNapAtrahastapAdaprakSAlanasthAnAni svAmicittapIDAparihArArtha yAcanIyAni / eva metAvatparimitaM sarvataH kSetramavagrahItavyam ityetadevA-'vadhAraNarUpam etAvadityavagrahA'vadhAraNaM bodhyam 12 evaM-pIThaphalakAdyarthamapi vRkSAdInAmacchedanaM jJeyam -13 evaM-sAdhAraNapiNDasyApi sevanaM nA'dhikataH-apitu -gurubhiranujJApitameva pAnabhojanaM gRhItavyam guruNA manujJayA kAraNa asatya se bacane ke lie apanI AtmA meM nirbhayatA kI bhAvanA jAgRta karanI cAhie / (5) moha ke udaya se utpanna hone vAle parihAsa se yukta vyakti ha~sI-majAka meM asatya bhASaNa karatA hai / ataeva ha~sI-majAka ke tyAga kI bhAvanA se bhAvita honA cAhie / jo parihAsa kA tyAga kara detA hai, vaha satyavrata kA pAlana karane meM samartha hotA hai| (10) (11) isI prakAra soca-vicAra kara avagraha kI yAcanA karanA cAhie, yaha anuvIci avagrahayAcanA nAmaka bhAvanA hai / avagraha-(AjJA) pA~ca prakAra kA hai-(1) deva kA (2) rAjA kA (3) gRhapati kA (4) zayyAtara kA aura (5) sAdharmika kA / jo jisakA svAmI ho, usake lie usIse AjJA lenA cAhie / jo svAmI na ho usase agara yAcanA kI jAya to aneka prakAra ke doSoM kI utpatti hotI hai / ataeva soca-vicAra kara hI avagraha ko yAcanA karanI cAhie / jo isa bhAvanA se yukta hotA hai, vaha adattAdAna meM pravRtti nahIM karatA / (12) abhIkSNa avagrahayAcanA-svAmI ne eka bAra koI vastu pradAna kara dI ho phira bhI vAraMvAra usakI yAcanA karanA abhIkSNa avagrahayAcanA hai / pUrva prApta vastu ke lie-arthAt rugNAvasthA Adi meM uccAra prasravaNa ke pAtra rakhane ke lie, hAtha Adi prakSAlana ke sthAna Adi ke lie punaH yAcanA karanA cAhie jisase usake svAmI ke citta meM pIr3A na upaje / isI prakAra saba ora se itanA-itanA sthAna hama grahaNa kareMge, isa prakAra nizcita karake usakA avagraha lenA caahie| (13) pITha-phalaka arthAt pIr3hA tathA pAThA Adi ke lie bhI vRkSa Adi kA chedana na karanA adattAdAnavrata kI tIsarI bhAvanA hai| (14) jo AhAra sAdhAraNa ho arthAt aneka sAdhuoM kA sammilita ho, usameM se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a0 4 sU. 12 paJcaviMzatibhAvanAnirUpaNam 467 svIkRtaM pAnabhojanaM sUtroktavidhinA bhuJjIta, audhikaupagrahikabhedamupadhirUpaM vastrAdikamapi sarvaguru bhiranujJAtaM vandanapUrvakaM guruvacanavidhinA paribhoktavyam , evaM rItyA-''tmani bhAvayan vAsayaMzcA'steyabrataM nAtikAmati. / 14 evaM sAdhuvaiyAvRttyakaraNamapi bodhyam 15 evaM brahmacaryasya maithunaviratilakSaNasya pUrvoktAsupaJcabhAvanAsu strI-pazu-nupuMsakasaMsaktazayanAsanavarjanaM tAvat deva-manuSya strI-tiryagajAtivaDavAgo mahiSya-jA-''vikAdibhiH saha saMsaktA-''sana-zayanAdiparityAgarUpaM vodhyam , tAbhiH saha pratizrayasaMstArakA-''sanAdibahvapAyatvAdvarjanIyamityevaM vAsayannAtmAnaM bhAvayediti / 16 evaM-strIpazunapuMsakAnAmasadbhAve'pi rAgasaMyuktastrIkathAvarjanaM kartavyam , mohodbhavakaSAyarUparAgAkArapariNatiyuktA rAgajananI khalu strIkathA deza-jAti-kula-nepathya-vacanA-''lApagativilAsa-vibhrama-bhrUbhaGga-kaTAkSa-hAsya-lIlA-praNayakalaha-zRGgArarasaparipUrNA satI vAtyeva [vaMToliyAjaise] cittodadhiM nUnamevavikSobhayati, - tasmAt rAgAnuvandhistrIkathAvarjanaM zreya iti bhAvayet. 17 evaM-strINAM manoharendriyAlokanavarjanaM kartavyam , tAsAM kamanIyakucakalazAdyavalokanAdiviratiH khalu zreyasI vartate ityevaM bhAvayet 18 evaM-pUrvaratAnusmaraNavarjanaM kartavyam , sAdhvavasthAyAM lekara adhika kA sevana na karanA cAhie / jisa aura jitane AhAra ko grahaNa karane kI guru kI anumati ho, utanA hI grahaNa karanA cAhie / guru kI AjJA se grahaNa kiye hue AhAra pAnI kA sUtrokta vidhi ke anusAra upabhoga karanA cAhie / isI prakAra audhika evaM aupagrahika upadhi-vastra Adi sabhI kucha guru kI AjJA se, vandanapUrvaka, guru ke kathanAnusAra hI kAma meM lAnA cAhie / isa prakAra kI bhAvanA vAlA adattAdAna viramaNavrata kA ullaMghana nahIMkaratA / (15) sadA sAdhu kA vaiyA vRtya karanA caahie| (16) brahmacaryavrata kI pUrvokta pA~ca bhAvanAoM meM se strI-pazu-paMDaka se rahita sthAna ke sevana kA tAtparya hai deva-manuSyastrI, tiyecajAti-ghor3I, gAya, bhaiMsa, bakarI, bher3a Adi ke samparka vAle Asana-zayana Adi kA tyAga karanA / jisa sthAna meM yaha hoM usameM nivAsa karane se aneka hAniyA~ hotI haiM / ataeva brahmacaryavrata kA pAlana karane ke lie isa bhAvanA se AtmA ko vAsita karanA cAhie / (17) strI, pazu, paMDaka kA sadbhAva na ho to bhI rAgayukta hokara strI kathA arthAt striyoM saMbaMdhI vArtAlApa kA tyAga karanA cAhie / moha janita rAga rUpa pariNati se yukta strI kathA, jisameM deza, jAti, kula, veSabhUSA bolacAla, gati, vilAsa, vibhraka, bhrUbhaMga (bhauhoM kA maTakAnA), kaTAkSa, hAsya, lIlA, praNaya kalaha Adi zRGgAra rasa sammilita hai, usase paripUrNa hone ke kAraNa vavaMDara ke samAna citta rUpI samudra ko kSubdha kara detI hai / ataeva rAga saMbaMdhita strIkathA kA tyAga karanA hI zreyaskara hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwanmaana tattvAryastre gRhasthadazAnubhUtaratakrIDAdyanusmaraNAt kAmAgni saMdIpanaM [sandhukSaNaM] bhavati, tasmAt-tadvarjanaM zreyaH iti svAtmani bhAvayet / 19 evaM-praNItarasabhojanavarjanaM kartavyam , praNItasya--vRSyasya snigdhamadhurAdirasasya' dugdha-dadhihaiyaGgavIna-ghRta-guDa-tailAdibhakSaNena medo-majjA-zukrAdyupacayAdapi mohodbhavo bhavati, tasmAtnirantarAbhyAsena praNItarasabhojanaM varjanIyamiti brahmacaryarakSArthamAtmani bhAvayet 20 evaM-bAhyAbhyantaraparigrahazUnyasya zramaNasya paJcAnAM rUpa-1rasaragandha-3sparza-4zabdAnAMmanojJAnAmindriyArthAnAM prAptau gArthyatarjanam amanojJAnAJca teSAM prAptau dveSavarjanaM kartavyamityAsmani bhAvayet 25 "uktaJca samavAyAGge paJcaviMzatitame 25 samavAye-"paMcajAmassa paNabIsaM bhAvaNAo paNNattAo, taMjahA-IriyAsamiti, maNaguttI, AloyabhAyaNabhoyaNaM AdANabhaMDamattanikkhevaNAsamiI, aNuvIibhAsaNayA, kohavivege, lobhavivege, bhayavivege, hAsavivege, uggaha aNuNNayaNayA, uggahasImajANaNayA, sayameva uggahaM aNugiNhaNayA, sAhammiuggahaM aNuNNaviyaparibhujaNayA, sAhAraNabhattapANaM aNuNNAviya paDijhuMjaNayA, itthI pasupaMDagasaMsattasayaNAsaNavajjaNayA, itthIkahavajjaNayA itthINaM iMdiyANa mAloyaNavajjaNayA, puvvarattapuccakIliyANaMaNaNusaraNayA, paNIyAhAravajjaNayA, soiMdiyarAgovaraI, cakkhidiyarAgovaraI, pANidiya rAgovaraI, jibhidiyarAgovaraI phAsiMdiyarAgovaraI, iti / paJcayAmasya paJcaviMzatirbhAvanAH prajJaptAH, tadyathA-IryAsamitiH-1 manoguptiH-2 vaco (18) striyoM kI manohara indriyoM ko dekhane se bhI bacanA cAhie / unake manorama kuca Adi ke avalokana se virata honA hI zreyaskara hai, aisI bhAvanA karanI cAhie / (19) pUrvakAla meM bhoge hue bhogoM kA smaraNa nahIM karanA cAhie / sAdhu-avasthA meM gRhasthadazA meM bhoge hue bhogoM kA smaraNa karane se kAmAgnei pradIpta ho jAtI hai / ataeva unake smaraNa kA tyAga kara denA hI kalyANakArI hai / (20) pratidina vinA kAraNa pauSTika bhojana bhI nahIM karanA cAhie / bala-vIryavardhaka snigdhamadhura Adi rasoM kA sevana karane se tathA dUdha, dahI, ghRta, gur3a taila Adi kA sevana karane se meda, majjA evaM zukra Adi dhAtuoM kA upacaya hotA hai aura usase moha kI utpatti hotI hai| ataeva hamezA, abhyAsa rUpa meM pauSTika rasoM ke sevana kA tyAga karanA cAhie / brahmacarya kI rakSA ke lie inakA tyAga Avazyaka hai / (21-25) isI prakAra bAhya evaM Amyantara parigraha se rahita zramaNa ko manojJa rUpa, rasa, gaMdha, sparza aura zabda kI prApti hone para rAga aura amanojJa rUpa Adi kI prApti hone para dveSa nahIM karanA cAhie / ina bhAvanAoM se aparigraha mahAvata meM dRr3hatA AtI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 13 guptiH - 3 AlokitabhAjanabhojanam - 4 AdAnabhANDAmatranikSeNAsamitiH-5 anuvIcibhASaNam6 krodhavivekaH -- 7 lobhavivekaH - 8 bhayavibeka - 9 hAsyavivekaH- 10 avagrahAnujJApanatA - 11 avagrahasomAjJAnatA - 12 svayamevAvagrahAnugrahaNatA - 13 sAdharmikAvagrahamanujJAya paribhuMjanatA - 14 sAdhAraNa bhaktapAnamanujJApya paribhuJjanatA - 15 strIpazupaNDakasaMsaktakazayanAsanavarjanatA - 16 strokathAvarjanatA - 17 pUrvaratapUrvakrIDitAnAmananusmaraNatA - 18 strINAmindriyA lokanavarjanatA - 19 praNItAhAravarjanatA - 20 zrotrendriyarAgo paratiH - 21 cakSurindriyarAgoparatiH - 22 prANendriyarAgoparatiH23 jihvendriyarAgoparatiH - 24 sparzendriyarAgoparatiH - 25 iti // 12 // // 13 mUlasUtram -"hiMsAdisu ubhayaloge ghoraduhaM cauggaibhamaNaM cachAyA- - "hisAdiSUbhayaloke ghoraduHkhaM caturgatibhramaNa ca // 13 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre prANAtipAtAdiviramaNalakSaNeSu paJcasu vrateSu prativratamadhikRtya paJca-paJcabhAvanAH prarUpitAH samprati - sAmAnyataH sarvavrata sAdhAraNI bhAvanAH pratipAdayitumAha "hiMsAdisu" ityAdi / hiMsAdiSu-prANAtipAtA-'nRta- steyA brahmacarya - parigraheSu paJcasu vakSyamANAsraveSu - ubhayaloke, samavAyAMgasUtra ke pacIsaveM samavAya meM kahA hai pA~ca mahAvratoM kI paccIsa bhAvanAe~ kahI haiM, ve isa prakAra haiM - ( 1 ) IryAsamiti (2) manogupti (3) vacanagupti (4) AlokitapAnabhojana (5) AdAnabhANDamAtranikSepaNA samiti (6) anuvIcibhASaNa (7) krodhaviveka (8) lobhaviveka ( 9 ) bhayaviveka (10) hAsya viveka (11) avagrahAnujJApanatA ( 12 ) avagraha samAjJAnatA (13) svayamevAvagrahAnugrahaNatA (14) sAdharmikoM kI anumati lekara AhAra Adi bhoganA (15) sAmAnya AhAra- pAnI kI anumati lekara bhoganA (16) strI--pazu paNDakarahita zayanAsana kA tyAga karanA (17) strI kathA kA tyAga (18) pUrva bhoge hue bhogoM kA smaraNa na karanA (19) striyoM kI indriyoM ke avalokana kA tyAga karanA (20) praNItAhAravarjana (21) zrotrendriya rAgoparati - zabda ke viSaya meM rAga na karanA (22) cakSurindriya ke viSaya meM rAga nakaranA (23) ghrANendriya ke viSaya meM rAga na karanA (24) jihvA - indriya ke viSayameM rAga na karanA aura (25) sparzanendriya ke viSaya meM rAga na karanA ||12|| sarvavratasAmAnyabhAvanAnirUpaNam 469 sUtrArtha - 'hiMsAdisu ubhayaloge ghoraduhaM' ityAdi sUtra 13 hiMsAdi pApa karane para iha - paraloka meM ghora duHkha hote haiM aura cAroM gatiyo meM paribhramaNa karanA par3atA hai // 13 // tatvArthadIpikA - pUrva sUtra meM prANAtipAtaviramaNa Adi pA~ca mahAvratoM meM se pratyeka kI pA~ca-pA~ca bhAvanAoM kI prarUpaNA kI, aba aisI bhAvanAoM kA nirUpaNa karate haiM jo sabhI toM kI sthiratA ke lie samAna haiM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mmanue tattvArthasUtre ihaloke paraloke ca narakAdijanmani ghoraduHkha, tadvipAkAnnarakAdiSu tIvrayAtanAnubhavanaM tadbhAvayet jJAnapUrvakakriyAnuSThAnena hiMsAdiSu-aihika, pAralaukikanarakAdijanmA'narthaparamparAM garhitanArakAditIbraduHkhAnubhavanaJcopalabhamAno jIvaH prANAtipAtAdiSu na pravartate iti bhAvaH ghoraduHkhameva hiMsAdiSu sarvatra bhAvayet, caturgatibhramaNaJca-naraka-tiryaG-manuSya-devagatirUpacaturgatiSu bhramaNaJca bhavati hiMsAdineti bhAvayet // 13 // tattvArthaniyuktiH-pUrva sarvato-dezatazca hiMsA-'nRta-steyA--brahmaparigrahebhyo viratilakSaNeSu paJcamahAvratA--'NuvrateSu prativrataM paJca-paJcabhAvanAH teSAM dADhA) prarUpitAH, samprati-sarvavratasAmAnyabhAvanAH prarUpayitumAha--"hiMsAdisu ubhayaloge ghoraduhaM, cauggaibhamaNaM ca-"iti hiMsAdiSu-hiMsA-'satya-steya-maithuna parigraheSu paJcasu vakSyamANA sarveSu tiSThatAmubhayaloke'smin paraloke ca narakAdau ghoraduHkhaM tIvrayAtanA, tadvipAkajanyatIvranArakAdiyAtanAnubhavanam "mA bhUyAd" iti bhAvanayA vratIjIvo hiMsAdiSu kathaJcidapi na pravartate / tathAcehaiva tAvad hiMsAdiSu pravRttasya janasyA-'mI pratyavAyA darIdRzyante, prANAtipAta. mRSAvAda, steya, abrahmacarya aura parigraha, ina pA~coM AsravoM kA sevana karane se donoM loko meM arthAt isa loka meM aura naraka Adi paraloka meM ghora duHkha bhugatanA par3atA hai| ina Asravo ke phalasvarUpa naraka Adi meM tIvra yAtanAe~ bhoganI par3atI haiM, aisI bhAvanA karanI cAhie arthAt vAra-vAra aisA vicAra karanA caahie| tAtparya yaha hai ki jo jIva jJAnapUrvaka kriyA kA anuSThAna karatA hai aura hiMsA Adi pApoM ke AcaraNa se iha-paraloka saMbaMdhI anarthoM ke hone kA cintana karatA hai, naraka AdimeM hone vAle atyanta tIbra duHkhoM kA vicAra karatA hai usakI hiMsA Adi meM pravRtti nahIM hotii| isa kAraNa aisI bhAvanA karanI cAhie ki hiMsA Adi pApoM meM sarvatra duHkha hI duHkha hai / ina pApoM kA sevana karane vAle naraka, tiryaMca, manuSya aura deva-ina cAroM gatiyoM meM bhramaNa kiyA karate haiM // 13 // tattvArthaniyukti-.- isase pUrva pUrNarUpa se hiMsA Adi se viratirUpa pA~ca mahAvratoM aura dezavirati rUpa pA~ca aNuvratoM meM se pratyeka kI sthiratA ke lie pA~ca-pA~ca bhAvanAoM kA kathana kiyA gayA hai| aba aisI katipaya bhAvanAoM kA prarUpaNa kiyA jA rahA hai jo sabhI vratoM ke lie samAna haiM hiMsA, asatya caurya, maithuna aura parigraha, ina pA~ca AsravoM kA sevana karane vAloM ko isI loka meM aura naraka Adi paraloka meM tIvra duHkhoM kA anubhava karanA par3atA hai / hiMsA Adi ke phalasvarUpa ghora yAtanAe~ sahana karanI paDatI hai ! kahIM aisA na ho ki mujhe bhI ina duHkhoM ko sahana karanA par3e / isa prakAra bAra-bAra vicAra karane vAlA batI puruSa hiMsA Adi meM pravRtti nahIM karatA / zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 13 sarvavratasAmAnyabhAvanAnirUpaNam 471 narakAdau cA-'mutra dAruNo hi pApavipAko bhavatIti bhUyo bhUyo bhAvayediti / tatra prANivadhe tAvat ghoraduHkhaM pradarzyate, hiMsanazIle hiMsro janaH satatamudvejayitA saMtrAsakArI bhavati, sa khalu-hiMsro bhISaNaveSo lalATaracittakuTilabhUbhaGgo nitAnteAmarSanirbharanetradRDhadantadaSToSTaH prANinAM saMtrAsajanako bhavati, nityAnubaddhavairazca saMjAyate, evaJce-haloke'pi vaMzadalakazAdibhistADanaM nigaDazRkhalAdi bhirbandhanaM vividhakASTheSTakAropaNAdi pariklezaJca pratilabhate, pretyaca-narakAdigati pratiprApnoti loke gahiMto ninditazca bhavati, pUrvajanmopArjitA'zubhakarma vipAko'yaM khalu "etasya mama pApino varAkasye" tyevaM sambhAvayatazca vivekabalAt 'prANivadhAna vyuparamaH zreyAn iti tasya dRr3hanizcayaH samutpadyate iti bhAvaH / evam hiMsAdinA nArakatiryaG manuSyadebagatirUpacaturgatisaMsAre bhramaNam narakanigodAdiSu anantajanma maraNAdikaM ghorAtighoraM duHkhaM prApnuvanti / atha -hiMsako jano yathA pratyavAyena lipyate, evam asatyavAdI jano'pi pratyavAyabhA hiMsA Adi pApoM kA AcaraNa karane vAle ko prathama to isI loka meM aneka prakAra kI musIbateM jhelanI par3atI haiM aura AgAmI janmoM meM jAkara bhayAnaka kaSTa sahane par3ate haiM, isa prakAra punaH punaH cintA karanA cAhie / hiMsA karane se kisa prakAra ghora duHkha sahana karane par3ate haiM, isakA digdarzana yahA~ karAyA jAtA hai ___ hiMsaka jana sadaiva trAsadAyaka evaM bhayaMkara hotA hai / vaha bhayAnaka veSa dhAraNa karatA hai, apanI bhauheM lalATapara caDA letA hai| usake citta meM IrSyA aura dveSa kA vAsa hotA hai / ataeva isakI AkRti bhISaNa hotI hai / vaha dAMta pIsatA hai, hoTha cabAtA hai aura usake netroM se krUratA TapakatI hai| vaha prANIyoM ke lie bar3A hI trAsa janaka hotA hai| sadaiva baira bA~dhe rahatA hai use isI janma meM lAThiyoM se aura kor3oM se pITA jAtA hai, hathakar3iyoM aura ver3iyoM se bA~dhA jAtA hai aura vividha prakAra ke kASThoM evaM IToM Adi kA AropaNa karake kaSTa pahu~cAyA jAtA hai / paraloka meM use naraka Adi durgati prApta hotI hai| vaha loka meM garhita aura nindita hotA hai / usa samaya use isa tathya kA nizcaya hotA hai ki-mujha pApI ko pUrva janmameM upArjita pApoM kA hI yaha phala bhoganA par3a rahA hai / isa prakAra kI bhAvanA karatA huA vaha socatA hai ki hiMsA se virata honA hI mere lie zreyaskara hai| isI prakAra hiMsA Adi kukRtyoM ke AcAra se narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati rUpa saMsAra meM paribhramaNa karanA par3atA hai / naraka aura nigoda Adi meM anantaananta janma-maraNa karake ghora-atighora duHkha sahana karane par3ate haiM / jaise hiMsaka ko aneka anarthoM kA sAmanA karanA par3atA hai / isI prakAra asatyavAdIjana bhI duHkhoM kA bhAgI hotA hai / loka meM usake vacana para koI vizvAsa nahIM karatA / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 tattvArthasUtre gbhavati loke'zraddheyavacanazca saMjAyate evamaihikaM pratyavAyajanyam asatyabhASaNaprayuktaM jihvAcchedanazrotra- nAsikAcchedanAdikaM pratigarhitaM phalaM labhate, nArakAditIvayAtanAduHkhaJcAssmuSmikaM phalaM labhate evamanRtabhASaNajanitaduHkhayuktebhyo baddhavairebhyo jihvAcchedanAdi pUrvoktadoSA'pekSayA'pi yAtanA vizeSAnadhikAn vadhabandhAdIn duHkhahetUn prApnoti tIvrAzayo jana stIvrasthityanubhAvameva karmoM-pAdatte - pretyacA- zubhAM tIvranArakAdiyAtanAmA sadayati, tasmAdanRtabhASaNasyaivaMvidhaviSamaphalavipAkamAtmanyanubhAvayan "tadvyuparamaH zreyAn " itirItyA vicAryA nRtabhASaNAd vyuparato bhavati, yathAca prANAtipAtA 'satyabhASaNA'nuSThAyinaH pratyavAyayuktA bhavanti, evaM paradravyaharaNaprasaktamatirapi stenaH sarvasyodvejako bhavati apahriyamANadravyAdidhanasvAmina udvegaM samutpAdayati, [tena ] ihaloke'nyadravyApaharaNajanyatADanapIDanakazAdyabhighAtanigaDazRMkhalAdi bandhanakara-caraNa-zrotra - nAsikau SThacchedana bhedana sarvasvaharaNAdikaM pratilabhate pretya ca nArakAditIvayAtanAgatiM prApnoti, tasmAt - steyAdavyuparamaH zreyAn iti bhAvayama cauryAda vyuparato bhavati, yathA-khalu prANAtipAtA'satyabhASaNasteyA'nuSThAyinaH pracurAn pratyavAyAn pApnoti / asatya bhASaNa karane vAle kI jIbha kATa lI jAtI hai, kAna aura nAka kA chedana kiyA jAtA hai / isa prakAra asatyavAdI atyanta nindanIya phala bhogatA hai / paraloka meM use naraka Adi kI tIvra yAtanAe~ evaM ghora duHkha sahana karane par3ate haiM / 1 isa prakAra asatya bhASaNa se jIva nAnA prakAra ke duHkhoM se yukta hotA hai / dUsaroM ke sAtha usakA vaira baMdha jAtA hai / jihvA chedana Adi ke kaSTa use prApta hote haiM / ina saba pUrvokta doSoM kI apekSA bhI use vadha - bandhana Adi duHkhoM ke vizeSa kAraNa prApta hote haiM / jisakA adhyavasAya tIvra hotA hai, vaha dIrgha sthiti aura tIvra anubhAva (rasa) vAle karmoM kA bandha karatA hai phalasvarUpa paraloka meM tIvra azubha vedanA kA vedana karatA hai / asatya bhASaNa ke isa prakAra ke phala- vipAka kI vicAraNA karane vAle ke cittameM usase aruci utpanna ho jAtI hai aura vaha socatA hai ki asatya bhASaNa se virata honA hI zreyaskara hai ! isa taraha ke vicAra ke phalasvarUpa vaha asatya bhASaNa se virata ho jAtA hai / jaise prANAtipAta aura asatya bhASaNa karane vAloM ko anarthoM kA sAmanA karanA par3atA hai, usI prakAra parakIya dravya ke apaharaNa meM Asakta cora ko bhI anartha bhogane par3ate haiM / vaha sabake lie trAsadAyaka hotA hai / vaha jisake dhana ko curAtA hai, use bar3A hI udvega utpanna hotA hai / isa pApakRtya kA sevana karane se cora ko tAr3ana, pIDana Farst kI mAra, hathakar3iyoM - ber3iyoM kA bandhana, hAthoM pairoM kAna nAka hoTha Adi avayavoM kA chedana-bhedana, sarvasvaharaNa Adi -Adi duSpariNAma bhugatane par3ate haiM / paraloka meM bhI use naraka Adi kI tIvra yAtanAe~ bhoganI par3atI haiN| ataeva corI se virata ho jAnA hI kalyANakara hai / isa prakAra kI bhAvanA karane vAlA corI se nivRta ho jAtA hai ! zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizva a0 4 sU. 13 savavratasAmAnyanirUpaNam 473 evamabrahma se vino'pi kAminIvilAsavizeSavibhramoddhAntasvAntAH viprakIrNendriya vRtta yastucchaviSaye pravartitendriyAH manojJeSu zabdarasagandhasparzeSu anuraktAH santo madonmattagajendrA iva niraGkuzA iSTAniSTa pravRttinivRttivicArarahitAH kutrApi na zarma labhate, mohAbhibhUtAzca karttavyA kartavya vivekara - hitatvAt sarvamapi karma zobhanameva manyamAnAH kartuM pravartante grahAviSTapuruSavat / parastrIgamanaprayuktAzcehaloke vairAnubandhaliGgacchedanavadhabandhama sarvasvApaharaNAdIn apAyAn pratilabhate, pretyaca nArakAdigatiM prApnuvanti, tasmAnmaithunato vyuparamaH zreyAn iti bhAvayan tato vyuparato bhavati / evaM parigrahavAnapi janastaskarAdInAmAkramaNIyo bhavati, yathA- kazcitpakSI mAMsapezIkaraH zyenAdipakSibhiH AmamAMsabhakSibhirabhibhavanIyo bhavati / tathaiva-parigrahIjano'pi taskarAdibhirabhibhUyate, tadapArjanarakSaNakSamaprayuktAzca duHkhaparizramazokAdidoSAn pratilabhate, parIgrahazIlasya zuSkendhanairagneriva dravyAdibhistRptirna bhavati, lobhAbhibha jaise prANAtipAta, asatya bhASaNa aura caurya karane vAloM ko bahuta se anarthoM kA sAmanA karanA par3atA hai, usI prakAra abrahma kA sevana karane vAloM ko bhI nAnA prakAra ke duHkha bhogane par3ate haiM / kAminI ke hAva bhAva ko dekha kara jinakA citta udbhrAnta ho jAtA hai, jinakI indriyA~ kAbU meM nahIM rahatIM aura tuccha viSayoM meM pravRtta hotI haiM, jo manojJa zabda rUpa gaMdha rasa aura sparza meM, jo rAga ke kAraNa haiM, anurakta hokara madamAte hAthI ke samAna niraMkuza ho jAte haiM, iSTa pravRtti aura aniSTanivRtti ke vicAra se zUnya haiM, unheM kahIM para bhI sukha - zAnti prApta nahIM hotI / ve moha se grasta hokara kRtya - akRtya ke viveka se rahita hone ke kAraNa apane pratyeka kArya ko ThIka samajhate haiM / unakI dazA aisI ho jAtI hai jaise unheM bhUta lagA ho / jo puruSa parastrI lampaTa hote haiM, ve isa loka meM bahutoM se vaira bA~dhate haiM aura indriyachedana, vadha bandhana, sarvasva haraNa Adi anarthoM ko prApta karate haiM / paraloka meM naraka Adi gati meM jAkara duHkha bhogate haiM / isa kAraNa maithuna se nivRtta ho jAnA hI zreyaskara hai; isa prakAra kI bhAvanA karane bAlA puruSa maithuna se virakta ho jAtA hai / isI prakAra parIgrahavAn jana para cora - luTere AkramaNa karate haiM / jaise koI pakSI mAMsa kA khaMDa coMca meM dabA kara ur3a rahA ho to mAMsa bhakSaNa karane vAle zyena Adi dUsare pakSI usa para jhapaTate haiM, usI prakAra parigrahI puruSa ko taskara Adi satAte haiM ! unheM prathama to dhanAdi parigraha ke upArjana ke lie duHkha sahana karanA par3atA hai, phira usakI rakSA ke lie parizrama karanA par3atA hai; itanA saba karane para bhI anta meM jaba usakA vinAza ho jAtA hai to ghora-zoka kA anubhava karanA par3atA hai / jaise sUkhe IMdhana se agni kI tRpti nahIM hotI, usI prakAra lAlacI parigrahI ko dhana 60 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre vAcca karttavyAkartavyavivekarahitatvAnmahadaniSTaM prApnoti pretyaca nArakAditIvrayAtanAgatiM prApnoti lubdho'yaM jana itica loke sa garhito bhavati, tasmAd - parigrahato vyuparatiH khalu zreyasI' ityAtmanibhAvayan pariprahAd vyuparato bhavati / 474 lobharUpayA tRSNA pizAcikayA vazIkRtacitto na kAnapi pratyavAyAn pazyati, lobhagrasto janaH pitaramapi dhanArthaM vyApAdayati--mAtaramapi tADayati hinasti ca sutamapi hantu mudyato bhavati bhrAtrA - dInapi dravyArthaM jighAMsati kiM bahunA - svaprANapriyAM preyasImapi tadarthaM hanti evamanyAnapi bahUnarthAn karoti-iti lobhAbhibhUto janaH kimapi kAryamakArye na parigaNayati, tasmAt - parigrahe'narthAn bahUn bhAvayan tato nivRttiM samAsAdayati hiMsAdiSu paJcasu duHkhameva ca bhAvayet / 9 evaJca - hiMsAdipaJcakaM yathA mama duHkhajanakatvAdapriyaM bhavati, evaM sarveSAmapi prANinAM - hiMsAdikaM vadhabandhanacchedanAdihetukamapriyaM bhavati ityAtmAnubhavena sarveSAM duHkhaM hiMsau bhAvayan prANAtipAtAd viratiH zreyasIti bhAvanayA tasmAd vyuparato bhavati / evaM yathA mamA'satya se tRpti nahIM hotI, cAhe kitanA hI kyoM na prApta ho jAya ! jo lobha se abhibhUta hotA hai, vaha karttavya - akarttavya ke viveka se rahita ho jAtA hai aura isa kAraNa mahAn aniSTa ko prApta karatA hai / paraloka meM nArakoM saMbaMdhI tIvra yAtanAe~ usako bhugatanI par3atI haiN| duniyA lAlacI kaha kara usakI nindA karatI hai / ataeva parigraha se nivRtta ho jAnA hI hitakara hai| isa prakAra kI bhAvanA karane se jIva parigraha se nivRtta ho jAtA hai / lobha kA aMga yaha jo tRSNA rUpI pizAcanI hai, isake vazIbhUta ho jAne vAle puruSa kisI prakAra ke anarthoM kI paravAha nahIM karate ! unheM koI anartha hI nahIM dIkha par3ate / lobhagrasta manuSya dhana ke lie apane pitA ke bhI prANa haraNa karane se nahIM jhijhakatA / vaha apanI mAtA ko bhI mAratA yahA~ taka ki mAra DAlatA hai ! apane beTe kA vadha karane ko bhI udyata ho jAtA hai / sahodara bhAI ko bhI saMhAra karane kA vicAra karatA hai| adhika kyA kahA jAya; apanI prANapriyA patnI ke bhI prANoM kA grAhaka bana jAtA hai isI prakAra ke anyAya anartha bhI karane meM saMkoca nahIM karatA / lobhI manuSya kArya aura akArya ko kucha bhI nahIM ginatA / isa prakAra jo puruSa lobha se hone vAle anarthoM kA cintana karatA hai, vaha parigraha se virata ho jAtA hai / isake atirikta aisI bhAvanA bhI karanI cAhie ki ye hiMsA Adi pA~coM pApa duHkha svarUpa hI haiM ! jaise hiMsA Adi pA~coM duHkhajanaka hone ke kAraNa mujhe apriya haiM, usI prakAra anya sabhI prANiyoM ko bhI vadha bandhana chedana Adi se hone vAlI hiMsA Adi apriya haiN| isa prakAra apane nija ke anubhava se jo hiMsA ko duHkhamaya socatA hai, vaha prANAtipAta Adi se nivRtta ho jAtA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 13 sarvavratasAmAnyabhAvanirUpaNam 475 bhASaNAdi bahumahaduHsvamupajAyate, evaM sarveSAmapi prANinAmasatyabhASaNA'bhyAkhyAnenA-'bhyAkhyAnahetukaM mahaduHkha masmin loke bhvti| ____ paraloke tu-asatyabhASaNaparo yatra janma mAsAdayati, tatra-tatra ca tathAvidhairevA-'satyabhASaNAbhyAkhyAnai rabhiyujyamAnaH sadA mahaduHkhamanubhavatIti bhAvayan anRtabhASaNA dvirato bhavati / evaM yathA taskarAdibhi mameSTa dravyApahareNa bhavati bhUtapUrvaM ca tathA sarvaprANinA mapi dravyApahAre bhavatItyAtmAnubhavena bhAvayannadattAdAnAd virato bhavati / evaM maithunasyApi rAga-dveSamUlakatvAd hiMsAdi vadeva duHkhajanakatvena-lokasamAjagarhitatvena ca duHkhajanakatvaM bhAvayan tasmAdvirato bhavati / atha strINAmupabhoge yato'dharapAnAdi saMspajinitasukhavizeSA'nubhava eva laukikazAstrakAribhiH saDiNDima mudruSyate-saMzabdyate tadanuyAyibhizca rAgAnusAribhirvAdyairiva tAtkamiti tasya duHkhAtmakatvamiticed-? atrocyate yathA khalu-kSaya-kuSThAdayo vyAdhivizeSA bhaiSajyopayogena-pathyA-''sevanena cAMzataHsamucchidyamAnA api punaH punarudbhavanti, evaM-kAmadevavyAdhayo'pi na khalu maithunasevanena sarvathA zAntA abhavan-na vA bhavanti-bhaviSyanti ca / tathAcoktam "na jAtu kAmaH kAmanAmupabhogena zAmyati / haviSA kRSNavarmeva bhUya evA'bhivardhate // 1 // iti tasmAt-karmaNAM kSayopazamAdayaH kSetra-kAla-dravya-bhAvA'pekSiNo nAtyantikaM sukhamupajana isI prakAra jaise asatyabhASaNa se mujhe mahAn duHkha utpanna hotA hai / usI prakAra samasta prANiyoM ko asatyabhASaNa se tathA mithyAdoSAropaNa Adi se dhora kaSTa pahu~catA hai / isa taraha kA vicAra isI loka ko lekara karanA cAhie / ___ asatyabhASI puruSa mRtyu ke pazcAt jahA~ janma letA hai, vahA~ use asatya bhASaNa, mithyA doSAropaNa Adi kA usI prakAra sAmanA karanA par3atA hai jaisA usane pahale svayaM kiyA thA / isase use mahAn duHkha kA anubhava karanA par3atA hai / aisI bhAvanA karane vAlA mithyA bhASaNa se nivRtta ho jAtA hai| jaise cora-DAkuoM ke dvArA pahale mere dhana ke apaharaNa se mujhe duHkha huA thA, usI prakAra anya jIvoM ko bhI dhana ke apaharaNa se duHkha hotA hai', isa prakAra AtmAnubhava ke AdhAra para jo bhAvanA karatA hai, vaha adattAdAna se nivRtta ho jAtA hai / isI prakAra se jo vyakti maithuna ko rAga-dveSa mUlaka hone, hiMsA Adi ke samAna duHkhajanaka hone tathA loka evaM samAja meM garhita hone ke kAraNa duHkhajanaka hone kI bhAvanA karatA hai, vaha maithuna se vimukha ho jAtA hai| dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA rakhane vAle karmoM ke kSayopazama Adi zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w 476 tattvArthasatre yituM samarthA bhavanti, kevalaM teSAM kiJcitkAlArtha duHkhapratibandhamAtrakAritvAt tasmAt mUDhAstamavasthAvizeSaM vastuto duHkhamapi sukhamabhimanyante / ___yathA--kaNDUyanaM [gAtrakharjanam] kurvan jano duHkhameva tadAnIM sukhamabhimanyate mohAt , tathA-maithunamupasevamAno'pi mokSapratibandhakIbhUtA-'nantAnantasaMsArabhramaNAdiduHkhameva [ApAtaramaNIyakam-] sparza sukhamabhimanyate, tasmAnmaithune'pi-duHkhabhAvanAbhAvitacetaso maithunAda viratirbhavatIti / evaM-dhanAdiSu mamatvarUpaparigrahavAn jano'prAptaprAptanaSTeSu dhanAdibastuSu kramazo'bhilASArakSaNazokodbhavaM duHkhameba sarvathA prApnoti tasmAd-aprApteSu vastrAdivastuSu prAptyabhilASAM kurvan tadanAsAdayan duHkhamevA'nubhavati prApteSu ca teSu rAja-taskarA-'nala-dAyAda-mUSikAdibhyo rakSaNe satatamudvignaH san duHkhamevAsAdayati, vinaSTeSu ca teSu parigraheSu tadviyogajanito'sahyaHsmRtyanuSagalakSaNaH zokAnalo nitarAM santApayati / tasmAt-teSu parigraheSu duHkhameva bhAvayato janasya parigrahAd viramo bhavati, evaM rItyA prANAtipAtA-'nRtabhASaNa-steyo-brahma-parigraheSu duHkhameva bhAvayato vatinaH paJcavrateSu sthiratA lakSaAtyantika sukha utpanna karane meM samartha nahIM hote haiN| ve to kucha samaya ke lie duHkha kA pratIkAra mAtra karate haiM ataeba mUDhajana usa avasthA-vizeSa ko, duHsvarUpa hone para bhI sukha mAnate haiM / / jaise svAja khujalAne vAlA puruSa ajJAnavaza duHkha ko bhI usa samaya sukha mAna letA hai, usI prakAra maithuna sevana karane vAlA bhI mukti ke virodhI evaM anantAnanta saMsAra paribhramaNa ke kAraNa, ApAtaramaNIya bhogoM-duHkha ko bhI sparzasukha samajhaletA hai / isa prakAra maithuna meM duHkha kI bhAvanA se jisa kA citta bhAvita hotA hai, vaha maiMthuna se nivRta ho jAtA hai / isI prakAra dhana Adi para mamatA dhAraNa karane vAlA jana dhana prApta na ho to usakI lAlasA karatA hai, prApta ho jAya to usakI rakSA karane kA duHkha bhogatA hai aura naSTa ho jAya to zokajanita duHkha kA bhAgI hotA hai / vastra Adi vastuoM ko prApta karane kI abhilASA ho aura vaha prApta na ho sake to duHkha kA hI anubhava hotA hai| kadAcit usakI prApti ho jAya to rAjA, cora, agni, bhAgIdAra aura cUhoM Adi se use bacAne ke lie sadaiva udvima rahanA par3atA hai / isa prakAra udvegajanya duHkha kA anubhava karanA par3atA hai jaba rakSA karate-karate bhI vaha parigraha calA jAtA hai, to usake viyoga se utpana hone vAle asahya zoka kI agni use atyanta santapta banAtI hai| isa prakAra parigraha pratyeka dazA meM duHkharUpa hI hai| jo aisI bhAvanA karatA hai, vaha parigraha se virakta ho jAtA hai| pUrvokta prakAra se prANAtipAta, asatyabhASaNa, steya, abrahmacarya aura parigraha meM duHkha hI duHkha hai, aisI bhAvanA karane vAle vratI kI pA~coM vratoM meM dRDhatA utpanna hotI hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a04 sU0 13 NadRDhatAbhavatIti bhAvaH / uktaJca - sthAnAGge - 4 - sthAne 2 - uddezake 282-sUtre - saMvegiNIkA cavviA paNNattA, taMjahA - ihalogasaMvegiNI, paralogasaMvegigI, AyasarIrasaMvegiNI, parasarIrasaMvegiNI / NivveyaNI kahA caubvihA paNNattA, taMjA- ihaloge ducciraNA kammA ihaloge duhaphalavivAgasaMjuttA bhavati // 1 // ihalo duccinnA kammA para loge duhaphala vivAgasaMjuttA bhavati || 2 || paraloge ducciSNA kammA ihaloge duhaphalavivAgasaMjuttA bhavati || 3 || paraloge ducciNNA kammA paraloge duhavivAgaphalasaMjuttA bhavaMti // 4 // ihaloge sucinnA kammA ihaloge suhaphalavivAgasaMjuttA bhaSaMti // 1 // ihaloge suciNA paraloge suhaphalavivAgasaMjuttA bhavaMti - ||2|| evaM caubhaMgo - " sarvavratasAmAnya bhAvanirUpaNam 477 saMveginIkathA caturvidhA prajJaptA, tadyathA - ihalokasaMveginI, paralokasaMveginI, AtmazarIrabeginI, parazarIrasaMveginI / nirvedinIkathA caturvidhA prajJaptA, tadyathA - iha loke duzcIrNAni karmANi ihaloke duHkhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // 1 // iha loke dukhIrNAni karmANi paraloke duHkhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // 2 // paraloke dukhIrNAni karmANi iha loke duHkhaphalavipAka saMyuktAni bhavanti ||3|| paraloke dukhIrNAni karmANi paraloke duHkhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti ||4|| ihaloke sukhI - rNAni karmANi ihaloke sukhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // | 1 | iha loke sucIrNAni karmANi paraloke sukhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // 2 // evaM caturbhagaH, tathAca - paraloke khucIrNAni karmANi ihaloke sukhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // 3 // paraloke sucIrNAni karmANi paraloke sukhaphalavipAkasaMyuktAni bhavanti // 4 // sthAnAMgasUtra ke cauthe sthAna ke dUsare uddezaka ke sUtra 282 meM kahA hai saMveginI arthAt vairAgyavarddhaka kathA cAra prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra hai(1) ihalokasaMveginI ( 2 ) paralokasaMveginI (3) AtmazarIrasaMveginI aura ( 4 ) parazarIrasaMbeginI / nirvedinI kathA cAra prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra hai - ( 1 ) isa loka meM duzcIrNa karma isaloka meM duHkharUpa phalavipAka se saMyukta hote haiM (2) isa loka meM duzcIrNakarma paraloka meM duHkharUpa phalavise saMyukta hote haiM (3) paraloka meM ducIrNa karma isa loka meM duHkharUpa phalavipAka se saMyukta hote haiM (4) paraloka meM duzcIrNa karma paraloka meM duHkharUpa vipAka se saMyukta hote haiM / (1) isa loka meM sucIrNa karma isa loka meM sukharUpa phalavipAka se saMyukta hote haiM arthAt sukharUpa phala pradAna karate haiM (2) isa loka meM sucIrNa karma paraloka meM sukharUpa phala pradAna karate haiM, ityAdi cAroM bhaMga pUrvavat samajha lene cAhie / arthAt paraloka meM sucIrNa karma isa loka meM sukharUpa vipAka se saMyukta hote haiM aura paraloka meM sucIrNa karma paraloka meM sukharUpa phalavipAka se saMyukta hote haiM, yaha donoM bhaMga bhI samajha lete cAhie zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka78 tatvAryasUtre ityevaM catvAro bhaGgAH-sucIrNakarmasukhaphalavipAkAnAM bodhyAH / saMvedyate-saMvegyate saMsArA'sAratApradarzanena mokSAbhilASautpAdyate'nayeti saMvedanI-saMveginI / tatra-yA kathA saMsArasyA'sAratAM pradA bhavyajIveSu mokSAbhilASAM janayati, sA saMveginI bodhyA, yathA-mallIkumArI svasyA manuraktAn SaDapi bhUmipAlAn vijJAya tebhyaH saMsArAsAratAM pradarya-vinIya mokSAbhilASaM janayAmAsa / tathAcoktam-"yasyAH zravaNamAtreNa muktivAJchA prajAyate / saMvedanI yathA mallI SaDnRpAn pratyabodhayat " // 1 // nirvedyate viSayabhogebhyo virajyate zrotA'nayeti nirvedanI, tathAcoktam"yadAkarNanamAtreNa vairAgyamupajAyate / nirvedanI yathA zAlibhadro vIreNa bodhitaH-" // 1 // yasyAH kathAyAH zravaNamAtreNaiva vairAgyamupajAyate sA nirvedanIkathA-dharmakathA procyate, yathA-bhagavAn mahAvIraH zAlibhadraM pratibodhitavAn iti // 13 // mUlasUtram - "savvabhUe-guNAhiga-kilissamANAviNeeK mitti-ppamoyakAruNNamajjhatthAI-,' // 14 // chAyA- "sarvabhUta-guNAdhika-klizyamAnA- vinayeSu maitrI-pramoda-kAruNya-mAdhyasthAni // 14 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre-hiMsAdinivRttilakSaNapaJcavratasAdhAraNatayA prANAtipAtAdiSuihA'mutre ghoraduHkhabhAvanA ca prarUpitA, samprati tadvatasyaiva dAArtha sarvasattvAdiSu maitryAdibhA jo kathA saMvigna ko arthAt saMsAra ko asAratA pradarzita karake mokSa kI abhilASA utpanna kare vaha saMveginI athavA saMvedinI kathA kahalAtI hai| jaise rAjakumarI mallI ne apane Upara anurakta chaha rAjAoM ko saMsAra kI asAratA dikhalA kara aura samajhAkara unameM mokSa kI abhilASA utpanna kara dI thii| kahA bhI hai jisa kathA ke zravaNa mAtra se mukti kI abhilASA utpanna ho jAtI hai, vaha saMvedinI kathA kahalAtI haiM / jaise mallI kumArI ne chaha rAjAoM ko pratibodha diyA // 1 // jisa kathA ke dvArA zrotA viSayabhogoM se virakta hotA haiM vaha nirvedanI kathA kahalAtI hai / kahA bhI hai-- jisa kathA ko sunane se vairAgya kI utpatti ho, vaha nirvedinI kathA hai jaise bhagavAn mahAvIra ne zAlibhadra ko pratibodha diyA thA // 1 // sUtra- // 13 // sUtrArtha--'savvabhUe guNAhiga' ityAdi sUtra-14 samasta prANiyoM para maitrI bhAvanA, adhika guNavAnoM ke prati pramoda bhAvanA, duHkhI prANiyoM para karuNAbhAvanA aura avinItoM para mAdhyasthabhAvanA rakhanI cAhie // 14 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM hiMsA Adi pA~coM pApoM kI nivRttirUpa pA~ca mahAvatoM kI sAmAnya prANAtipAta Adi meM iha-paraloka meM ghora duHkhabhAvanA kA nirUpaNa kiyA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAfnayuktizca a0 4 sU0 14 sarvabhUtAdiSu maitryAdibhAvanAnirUpam 479 vanAH prarUpayitumAha "savvabhUya-guNAhiga- kilissamANA viNesuM mittipamoyakAruNNa majjhatthAI - " iti / sarvabhUtaguNAdhikaklizyamAnA'vinayeSu maitrIpramoda kAruNyamAdhyasthAni, iti / tatra - sarvabhUteSu sarvaprANiSu maitrIM bhAvayet guNAdhikeSu svApekSyayA - sdhikaguNavatsu pramodaM - harSAtizayaM bhAvayet klizyamAneSu klezamanubhabatsu ca kArUNya - dayAdAkSiNyaM bhAvayet, avinayeSu - avinIteSu rATheSu ca mAdhyasthyam - audAsInya mupekSAvRtti bhAvayet evaMvidha maitryAdibhAvanAbhiH sarvaiH saha vairAdikaM vinaSTaM bhavatIti bhAvaH / tathAcoktam -- "satveSu maitrI guNiSu pramodaM kliSTeSu jIveSu dayAparatvama / mAdhyasthyamAvaM viparItavRttau sadA mamAtmA vidadhAtu deva ? || 1 || iti // 14 // tattvArthaniryuktiH - pUrvaM prANAtipAtAdiviratilakSaNapaJcavratAnAM sthiratArtha sarvasAdhAraNatayA hiMsAdiSu aihika - pAralaukikA pAyAvadyadarzanarUpA bhAvanA duHkhabhAvanA ca prarUpitA, sampratiteSAmeva vratAnAM paramparayA sthiratAsampAdanArthaM sarvabhUtAdiSu maitryAdibhAvanAH pratipAdayitumAha gayA; aba unhIM mahAvratoM kI dRDhatA ke lie savaprANiyoM para maiMtrI Adi bhAvanAoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM sarva prANiyoM, guNAdhikoM, klizyamAna jIvoM aura avinItoM para kramazaH maitrI, pramoda kAruNya aura mAdhyastha bhAvanA honI cAhie / arthAt sabhI prANiyoM para maitrIbhAvanA dhAraNa kare, jo apanI apekSA adhika guNavAn haiM, unake prati pramoda - harSAtizaya kI bhAvanA dhAraNa kareM, jo apano apekSA adhika guNavAn haiM, unake prati pramoda - harSAtizaya kI bhAvanA dhAraNa kareM / jo jIva duHkha kA anubhava kara rahe una para karuNAbhAvanA rakkheM aura jo avinIta arthAt zaTha haiM, apane se viruddha vicAra aura vyavahAra karate haiM, usake prati madhyasthabhAva dhAraNa kare | tAtparya yaha hai ki isa prakAra maitrI Adi bhAvanAoM se saba ke prati vaira-virodha naSTa ho jAtA hai / kahA bhI hai- 'sattveSu maitrIM guNISu pramodamityAdi / haiM he deva ! merI AtmA prANimAtra para maitrIbhAva dhAraNa kare, guNI janoM ko dekha kara pramoda kA anubhava kare, dukhI janoM para karuNAbhAva dhAraNa kare aura viparIta vyavahAra karane vAloM para madhyasthabhAva dhAraNa kareM // 14 // tattvArthaniyukti -- pahale prANAtipAtavirati Adi pA~ca vratoM ko sthiratA ke lie sAmAnya rUpa se sabhI vratoM se sambandha rakhane vAlI duHkhabhAvanA kA nirUpaNa kiyA gayA, jisameM yaha batalAyA gayA hai ki hiMsA Adi kA AcaraNa karane se isaloka aura paraloka meM duHkha kI prApti hotI hai / aba unhIM vratoM kI paramparA se sthiratA ke lie maitrI Adi bhAvanAoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 tatvAryasane "sancabhUya-guNAhiga-kilissamANA viNaeK mini ppamoyakAruNNamajjhatthAI-" iti / sarvabhUta guNAdhika klizyamAnA-'vinayeSu maitrI pramoda kAruNya mAdhyasthyAni iti / tatra yathAkrama sarvasattveSu maitrIm guNAdhikeSu pramodam-2 klizyamAneSu kAruNyam- 3 avinayeSu mAdhyasthyaJca bhAvayediti bodhyam / tatra medyati snihyani, iti mitram , tasya bhAvo maitrI parahitacintArUpA sakalaprANiviSayaH AtmanaH snehapariNAmaH, pramAdAdanyathA vA kRtApakareSvapi prANiSu mitratAM hRdaye nidhAya "ahametasya mitramasmi" "eteca mama mitrANi santi" iti, nA'haM mitradrohitvaM pratipatsye, mitradrohitvasya durjanAzrayatvAt / tasmAt-"sarvaprANino'haM kSame-" iti sarvasattvAnprati bhAvayet, "samyaga manovacanakAyaiH sarvasattvAnahaM sahe" ityevaM bhAvanayA mitratA ythaarthtyaa-''saadyte| ye ca mayA'pakRtAH prANina stAnapi mitratvAt kSame'ham tathA ca sarvaprANiSu mama maitrI vartate, na kenApi mama vairamiti, sa caiSa vairAnubandhaH prasRtapratyavAyazAkhAzatasaMbAdho mAtsaryaviSayodayo bhUyo bhUyo bicchinnavIjAGkuraprasavasamartho'pi tIkSNaprajJAvivekAsidhArAcchedyastiraskRtanikhilazeSaheturapi maitrI bhAvanayA niravazeSa samUlaghAtaM pratihantavya iti bodhyam / evaM samyaktvAdiguNAdhikeSu atiSu pramodaM-harSAtizayaM bhAvayet / saba prANiyoM para maitrI, adhika guNavAnoM para pramoda, duHkhI janoM para dayA aura avinItoM para mAdhyasthyabhAva dhAraNa karanA cAhie / jo medyati-snihyati arthAt sneha karatA hai, vaha mitra kahalAtA hai| mitra ke bhAva ko maitrI kahate haiM / dUsare ke hita kA vicAra karanA maitrI hai / pratyeka prANI para maitrIbhAva honA cAhie / pramAda se athavA anya kisI kAraNa se kisI ne apakAra kiyA ho to unake prati bhI maitrIbhAva dhAraNa karake aisA vicAra karanA cAhie-maiM isakA mitra hU~, ye mere mitra haiM, maiM apane mitra ke sAtha droha nahIM karU~gA, mitra se droha karanA durjanoM kA kAma hai-satpuruSoM kA nahIM / isa kAraNa maiM samasta prANiyoM para kSamAbhAva dhAraNa karatA hU~ / isa prakAra kA bhAva nirantara dhAraNa karane se vAstavika maitrIbhAva kI prApti hotI hai / jinhoMne merA apakAra kiyA hai. ve bhI mere mitra haiN| unake prati bhI mera mana meM kSamAbhAva hai| sabhI prANiyoM se merI maitrI hai| kisI ke sAtha merA vaira yA virodha nahIM haiN| vairAnubandha bar3A hI viSama hai / usase aneka prakAra ke anarthoM kI saikar3oM zAkhAe~ phUTatI haiN| IrSyA-dveSa Adi kI utpatti hotI hai| bAra-bAra kATane para bhI usakI jar3a phira harIbharI ho jAtI haiN| bIjAMkura ke samAna usakI paramparA calatI rahatI hai / ataeva use jar3a se ukhAr3ane ke lie tIvra prajJA evaM viveka rUpI khaDga--dhArA kA upayoga karanA caahie| matrI bhAvanA se hI virodha kA samUla nAza ho sakatA hai| zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 14 sarvabhUtAdiSu maiJyAdi bhAvanAnirUpaNam 481 tatra-pramodastAvat vandanastavanaprasaMzanavaiyAvRttyakaraNAdibhiH samyaktvajJAnacAritra tapo'dhikeSu munivareSu sva-para-tadubhayakRtasammAnajanyaH sarve ndriyAbhiyakta AnandAtireka ucyate / tatra-samyaktvaM tAvat tattvArthazraddhAnasvarUpaM bodhyam, jJAnaJce-STAniSTapravRttinivRttiviSayaka bodharUpam cAritraJca-mUlottaraguNabhedam tapazca bAhyAbhyantarabhedena dvividhamavaseyam / etaizco-paryuktalakSaNaiHsamyakvAdibhiH zrAvakApekSayA viziSTheSu zramaNeSu svena-pareNa-tadubhAbhyAM vA kRtavandanAdinA munijanaguNotkIrtanasamaye ekatAna zravaNasamutphullanayanAvirbhataromAJca kaJcukitagAtrayaSTyAdiliGgena prakaTito manaHpraharSaH pramodo vyapadizyate taM bhAvayediti / evamklezamanubhavatsu klizyamAneSu dIneSu anAthabAlavRddhAdiSu kAruNyaM bhAvayet tatra-kAruNyaM khalu anukampArUpamucyate dInopari-anugrahaH dayAdRSTiH, dInatvaJca-mAnasikazArIrikaduHkhairabhibhUtatvaM bodhym| tatra-karuNAkSetreSu satveSu mithyAdarzanAnantAnubandhyAdirUpamahAmohAbhibhUteSu matizrutavibhaGgajJAnavyApteSu iSTAniSTaprAptiparihAravarjiteSu anekaduHkhapIr3iteSu dInakRpaNA-'nAthabAlavRddhAdiSu avi jo jIva samyaktva Adi guNoM meM apane se bar3ha kara haiM, viziSTa vratI haiM, una pare pramoda arthAt harSa kI adhikatA kI bhAvanA karanI cAhie / samyaktva, jJAna, cAritra yA tapa kI apekSA se jo apane se adhika haiM, unako vandana karanA; unakA stavana karanA, unakI prazaMsA karanA, vaiyAvRtya Adi karanA; sanmAna karanA aura samasta indriyoM se AnaMda ke atireka ko prakaTa karanA pramoda kahalAtA haiN| inameM tattvArtha ke zraddhAna ko samyaktva kahate haiM / iSTa meM pravRtti aura aniSTa se nivRtti viSayaka bodha jJAna kahalAtA hai / mUlaguNoM ko aura uttara guNoM ko cAritra kahate haiM / bAhya aura Abhyantara ke bheda se do prakAra kA tapa hai| yaha samyaktva Adi zrAvakoM kI apekSA zramaNoM meM viziSTa rUpa meM pAye jAte haiM / ataeva unheM dekhakara vandana Adi karanA, unake guNoM kA utkIrtana karanA, ekAgra hokara unake pravacana ko sunanA, nayanoM kA khila uThanA, harSe se romAMca utpanna ho jAnA, ityAdi cihnoM se prakaTa hone vAlA harSa pramoda kahalAtA hai| usakI bhAvanA karanI cAhie / ___ isI prakAra jo jIva kleza ke pAtra bane hue haiM, dIna haiM, anAtha haiM, bAla yA vRddha haiM, unake Upara karuNA bhAva dhAraNa karanA cAhie / karuNA kA artha hai anukampA / dInoM para anugraha arthAt dayA kI dRSTi rakhanI caahie| jo prANI mAnasika athavA zArIrika duHkhoM se pIDita haiM, unheM dIna kahate haiN| jo karuNA ke pAtra haiM, mithyAdarzana evaM anantAnubandhI Adi mahAmoha se gusta haiM, kumati kuzruta evaM vibhaMga, jJAna se yukta haiM, jo iSTa prApti aura aniSTa parihAra se rahita haiM, aneka duHkhoM se pIDita haiM, dIna, daridra, anAtha, bAla vRddha haiM, unake prati avicchinna karuNAbhAvanA dhAraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 tattvAryasUtre cchinnaM kAruNyaM bhAvayet, tathAvidhaM kAruNyaM bhAvayaMzca mokSopadezadezakAlApekSavastrA'nnapAnapratizrayau-SadhAdibhistAnanugRhNIyAditi / avineyeSu zaTheSu janeSu mAdhyasthyam audAsInyam-upekSAM bhAvayet / tatra-vinIyante zikSAM grAhayituM zakyante ye te vineyA zikSAH ye na tathA bhavanti te'vineyAH zikSA'nahIM ucyante / cetanA-api kASTha kuDyA-'zmasannibhAH grahaNa-dhAraNehA-'pohazUnyAH mithyAdarzanAbhibhUtA duSTajanavipralabdhA ucyante, teSu-audAsInyaM bhAvayet, teSu-sadupadezAdikaM zuddhabIjamivo-gharabhUmiSUptaM na kimapi phalAdhAyakaM bhavati, tasmAtteSu-upekSaiva kartavyeti bhAvaH / tathAcoktam parahitacintAmaitrI-paraduHkhanivAraNaM tathA karuNA- / parasukhatoSo modaH-paradoSopekSaNamupekSA // 1 // iti __uktaJca sUtrakRtAGge prathamazrutaskandhe 15-adhyayane 3-gAthAyAm---"mittiM bhUehiM kappae-" maitrI bhUteSu kalpayet iti / / evam-aupapAtike 1-sUtre 20-prakaraNe coktam "muppaDiyANaMdA-" supratyAnandAH iti / punastatraivopapAtike bhagavadupadeze coktamkaranI cAhie / karuNAbhAva dhAraNa karake unheM mokSa kA upadeza denA cAhie tathA deza aura kAla ke anusAra vastra, anna, pAnI, sthAna, auSadha Adi dekara unakA anugraha karanA cAhie / avinIta haiM-zaTha hai, aise logoM ke prati udAsInatA kA bhAva dhAraNa karanA cAhie / jinheM zikSA dI jA sakatI ho, jo unake yogya hoM, ve vinIta kahalAte haiM / jo zikSA ke bhI yogya na ho ve avInIta haiM / ve cetana hone para bhI lakkar3a yA dIvAra ke samAna jaDa hote haiM / grahaNa, dhAraNa IhA, apoha se zUnya, mithyAtva se gupta aura duSToM dvArA bahakAye hote haiM / aise logoM para bhI dveSa na dhAraNa karate hue udAsInatA rakhanA cAhie / Upara bhUmi meM boyA huA zuddha bIja bhI jaise phalavAna nahIM hotA' usI prakAra aise logoM ko diyA huA sadupadeza saphala nahIM hotA / ataeva unake prati upekSA rakhanA hI ucita hai kahA kabhI hai-'parahita cintA maitrI' ityAdi / dUsaroM ke hita kA cintana karanA maitrI hai, dUsaroM ke duHkha kA nivAraNa karanA karuNA hai, dUsaroM kA sukha dekhakara sukhI honA pramoda hai aura dUsaroM ke doSoM kI upekSA karanA mAdhyasthya hai / sUtrakRtAMgasUtra ke prathama zrutaskaMdha ke 15 veM adhyayana meM, tIsarI gAthA meM kahA hai'prANimAtra para maitrabhAva dhAraNa karanA cAhie / ' ___ aupapAtikasUtra ke prathama sUtra ke vIsave prakaraNa meM kahA hai-'muppaDiyANaMdA' arthAt dUsaroM ke sukha ko dekhakara Ananda kA anubhava karanA cAhie / ' isI sUtra meM bhagavAn ke upadeza ke zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 15 paJcavratadhAriNAM bhAvanAntaranirUpaNam 483 "sANukkosayAe-" sAnukrozatayA, iti / AcArAGgaprakaraNe zrutaskaMdhe 8 adhyayane 7uddeze 5-gAthAyAJcoktam-" "majjhattho nijjarApehI-samAhimanupAlae" iti / / 'madhyastho nirjarApekSI-samAdhimanupAlayet' iti // 14 // mUlasUtram -"saMvegaNivveyaNaTuM jagakAyasabhAvA ya-" // 15 // chAyA-"saMveganirvedArtha jagatkAyasvabhAvau-' // 15 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre prANAtipAtAdiviramaNalakSaNavratasthairyArthaM paJcavratasAdhAraNatayA maitrI kAruNyamuditopekSAbhAvanA prarUpitAH samprati- tasyaiva pUrvoktapaJcavratasya sthiratArtha paJcavratasAdhAra Natayaiva bhAvanAM prarUpayitumAha "saMvegaNivveyaNatthaM jagakAyasabhAvA ya" iti / saMveganirvedArtham saMsArabhIrutvalakSaNasaMvegArtham, vairAgyalakSaNanirvedArthaJca yathAkramaM jagatkAya-svabhAvau ca, saMsAralakSaNajagat-svabhAvazarIralakSaNakAyasvabhAvaJca bhAvayet, bhUyo bhUyaH paricintayet / tatra-jagatpadArthastAvat tAMstAn devamAnuSatiryaGnArakaparyAyAn atyantaM gacchati prApnotIti jagat prANinivahaHprakaraNa meM kahA hai-'sANukkosayAe' arthAt dayA yukta hokarake / ____ AcArAMgasUtra ke, prathama zrutaskaMdha meM, AThaveM adhyayana ke sAtaveM uddezaka kI pA~cavIM gAthA meM kahA hai---'anagAra madhyastha-samabhAvI hokara tathA kevala karmanirjarA kI hI icchA karatA huA samAdhi kA pAlana kare / // 14 // sUtrArtha-'saMvegaNivveyaNaTuM' ityAdi sUtra-15 saMvega aura nirveda kI vRddhi ke lie jagat ke aura zarIra ke svabhAva kA cintata karanA cAhie // 15 // tattvArthadIpikA--isase pahale ke sUtra meM ahiMsA Adi vratoM kI sthiratA ke lie sAmAnya rUpa se arthAt sabhI vratoM ke lie samAna rUpa se upayogI maitrI, pramoda, karuNA aura mAdhyasthya bhAvanAoM kA kathana kiyA gayA, aba unhIM pA~coM mahAvratAdikI dRr3hatA ke lie samAna rUpa se upayogI anya bhAvanAoM kA nirUpaNa karate haiM saMvega aura nirveda ke lie saMsAra ke aura zarIra ke svabhAva kA vicAra vAra-vAra karanA cAhie / saMsAra se bhayabhIta honA saMvega hai aura viSayoM se virakti honA nirveda hai| ina donoM ko vRddhi aura puSTi ke lie anukrama se saMsAra aura zarIra ke svabhAva kA cintana karanA cAhie arthAt jagat ke svabhAva kA punaH punaH cintana karane se saMvega kI vRddhi hotI hai aura kAya ke svarUpa kA vicAra karane se vairAgya kI vRddhi hotI hai / vibhinna manuSya tiryaca nAraka aura deva paryAyoM ko jo gamana karatA arthAt prApta hotA rahatA hai, use jagata kahate haiN| isa vyutpatti ke anusAra jagat kA artha hai-jIvasamUha / athavA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 tattvArthasUtre yadvA-dharmAdharmAkAzakAlapugdalAdidravyasannivezasthAnaM jagat-ucyate, saMsAra ityarthaH / cIyate yaH sa kAyaH, cIyate vA'smin avasthAdikamiti kAyaH zarIram , jagacca-kAyazceti jagatkAyau tayoH svabhAvaH-svarUpam jagatkAyasvabhAvaH tau ceti zabdArthaH // 15 // tattvArthaniyukti:--pUrva hiMsAdito nivRttilakSaNavratapaJcakadRDhatArtha paJcavratasAdhAraNatayaiva prANimAtrAdiSu maitryAdibhAvanAH pratipAditAH samprati-tathAvidhahiMsAdyakuzalanUtanakarmAdAnanivRttiparAyaNapaJcavratadhAriNAM kriyAvizeSapraNidhAnArtha bhAvanAntaraM pratipAdayitumAha-"saMvegaNinveyaNatthaM jagakAyasabhAvA ya" iti saMveganirvedArtham jagatkAyasvabhAvau ca paJcavratadhArIjIvo bhAvayet / tatra--saMvegArtha nagatsvabhAvaM bhAvayet, vairAgyArthaJca kAyasvabhAvaM bhAvayet / tatra saMvegastAvat saMsArabhIrutvAdilakSaNaH nAnAvidhoccAvacaprANijAtajanma-maraNajarAdipIDAklezakarmavipAkaparipUrNasaMsArasantrAsaiti bhAvaH / nirvedastu-vairAgyarUpaH zarIraniSpratikarmatAdilakSaNo bodhyaH, vakSyamANavAstukSetrAdidazavidhabAhyopadhiSu eva vakSyamANarAgadveSa dicaturdazAbhyantaropadhiSu cA'nabhiSaGgaH mUrchArAhityam alobhAtmakaH AtmanaH pariNAma iti bhaavH| dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala Adi ke rahane kA jo kSetra sthAna hai, vaha bhI jagat kahalAtA hai jise saMsAra kahate haiN| jisakA upacaya hotA hai, vaha 'kAya' kahalAtA hai, athavA jisameM avasthA Adi kA upacaya hotA hai, use kAya kahate haiM / kAya kA artha 'zarIra' hai| saMvega aura nirveda ko baDhAne ke lie jagat ke aura zarIra ke svarUpa kA bAra-bAra vicAra karanA cAhie // 15 // tattvArthaniyukti-isase pUrva hiMsAparityAga Adi pA~coM vratoM kI dRDhatA ke lie pA~coM mahAvrata Adi ke lie sAdhAraNa maitrI Adi bhAvanAoM kA pratipAdana kiyA gyaa| aba hiMsA Adi azubha navIna karmabandha kI nivRtti meM tatpara paMcamahAvrata dhArI sAdhuoM kI kriyAvizeSa ke praNidhAna ke hetu anyabhAvanAoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM___pA~camahAvratoM Adi ko dhAraNa karane vAlA jIva saMvega aura nirveda ke lie jagat ke aura zarIra ke svarUpa kA cintana kare / arthAt saMvega ke lie jagat ke svabhAva kA aura nirveda ke lie zarIra ke svabhAva kA vicAra kare / saMsAra ke prati bhIrutA honA saMvega hai arthAt nAnA prakAra ke ucca aura noca prANiyoM ke janma, maraNa, jarA pIDA, kleza evaM karmavipAka se paripUrNa saMsAra ke trAsa kA vicAra karanA saMvega hai| vairAgya ko nirveda kahate haiN| isakA tAtparya hai zarIra kA sAja-zrRMgAra Adi na karanA / Age kahe jAne vAle kSetra, vAstu, Adi dasa prakAra kI bAhya upadhi meM aura rAga zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a04 sU0 15 paJcavratadhAriNAM bhAvanAntaranirUpaNam 485 tatra-jagatsvabhAvastu-priyavastuviprayoga-vipriyavastusaMprAptisamabhIpsitA'lAbhadAridryadaurbhAgyadaurmanasyavadhabandhanAbhiyogA'samAdhiduHkhasaMvedanalakSaNo vartate / evaM saMsAre khalu saMsAriNAM sarvasthAnAni azAzvatAni bhavanti, dharmAdharmAdidravyANAJca pariNAmitvAt anantaparyAyarUpeNa gamanAt, teSvapi-dharmAdiSadravyeSu pariNAmAnityatAM bhAvayet / kAyasvabhAvastAvat-mAtApitroH rajaH zukramekIbhUtaM sad garbhajanmanAM prANinAM zarIratayA pariNataM bhavati, ityAdilakSaNaH, saMmUrchanopapAtajanmanAM prANinAM punarutpattidezAvagADhaskandhAdAnanirmANAni zarIrANi nAnAkArANi azubhapariNAmavanti parizaTanopacayatvAt vinazvarANi bhavanti ityevaM lakSaNazca vodhyH| paramArthatastu-jIvAjIvadravyANi jagat padenocyate, teSAM pudgaladravyAdInAM svabhAvAH anAdisAdiyuktAH prAdurbhAvatirobhAvasthityanyatAnugrahavinAzAtmakA bhavanti / tathAhi-jIvasyAsaMkhyeyadveSa Adi caudaha prakAra kI Antarika upadhi meM Asakti-mamatA na honA / tAtparya yaha hai ki nirlobhatArUpa AtmA kA pariNAma nirveda kahalAtA hai / priya padArtha kA viyoga ho jAnA, apriya kA saMyoga honA iSTa kI prApti na honA, daridtA honA, durbhAgya honA, durmanaskatA honA, vadha, bandhana, abhiyoga, asamAdhi aura duHkha kA anubhava honA, aisA jagat kA svabhAva hai| saMsAra ke sabhI sthAna azAzvata haiM / koI bhI jIva yA ajIva kA aisA paryAya nahIM jo sthAyI ho / dharma aura adharma Adi sabhI dravya pariNamanazIla haiM / unameM nirantara parivartana hote rahate haiM / atItakAla meM eka-eka dravya kI ananta avasthAe~ ho cukI haiM aura yaha krama eka kSaNa bhI kabhI rUkatA nahIM hai / isa prakAra dharma Adi chaho dravyoM meM pariNati nityatA kI bhAvanA kare, arthAt aisA vicAra kare ki Atmadravya ajara amara avinAzI aura nitya hone para paryAyoM kI upekSA se kSaNa kSaNa meM rUpAntarita hotA rahatA hai / kabhI deva kabhI manuSya kabhI tithaMca aura nAraka paryAya ko dhAraNa karatA hai aura vahA~ vividha prakAra kI Adhi-vyAdhiyoM ko bhogatA hai| isI prakAra anya dravyoM kI nityAnityatA kA bhI cintana kare / kAya ke svabhAva kA isa prakAra vicAra kare-mAtA aura pitA kA raja aura vIrya jaba mizrita hotA hai, to vaha garbhaja prANiyoM ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai ! saMmUrchima aura upapAta janma vAle jIvoM ke zarIra utpatti kSetra meM rahe hue pudgalaskaMdhoM ko grahaNa karane se nirmitahote haiN| ve zarIra vividha AkAroM ke aura azubha pariNamana vAle hote haiN| unameM apacaya aura upacaya arthAt bichur3anA aura milanA hotA rahatA hai aura ve saba vinazvara hote haiM / vAstava meM to jagat zabda se jIvaaura ajIva dravyoM kA grahaNa hotA hai / una pudgala Adi dravyoM ke svabhAva anAdi-sAdi yukta hote haiN| prAdurbhAva (pragaTa) honA aura tirobhAva (chipanA) honA phira bhI dravya rUpa se sthiti rahanA, anya kA anugraha karanA aura paryAya se vinaSTa honA, yaha saba dravyoM kA svabhAva hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 tasvArthasUtre pradezatva cetanAvattvajJAnavatvAdiH khalu pariNAmo'nAdirbhavati, kazcitpunaH pariNAmastasyaiva jIvasya devatva-manuSyatvAdilakSaNaH sAdirbhavati / pudgaladravyasyApi-mUrtatvarUpa-rasa-gandha-sparzAdimattvalakSaNaH pariNAmo'nAdiH kintu-ghaTapaTAdiparyAyalakSaNaH pariNAmastu sAdirbhavati / evam-dharmAdharmarUpadravyadvayasya lokAkAzavyApakatvAdistAvat pariNAmo'nAdiH / jIvapudgalAdigatiAsthatiniyAmakasya tasya tAvad dharmAdharmadravyadvayasya gatisthitipariNatimajjanitaH pariNAmaH punaH sAdirbhavati / / evaM-lokAkAzasyApi-amUrtatvAsaMkhyeyapradezavattvAdira nAdiH pariNAmaH / avagrAhakadravyajanitaH pariNAmaH punaravagAhalakSaNaH sAdirbhavati / ityevaM rItyA'nAdisAdipariNAmaviziSTaH paryAyAntarotpAdalakSaNaH prAdurbhAvo dravyANAM bhavati / tirobhAvastu-santatirUpeNAvasthitau vaisrasiko vinAzaityAdirUpo bhavati / sthi idhau vyaM teSAM dravyANAmanAdiH pariNAmaH / evam-sarveSAM dravyANAM parasparaM bhedalakSaNo'nyatvarUpaH pariNAmo'nAdiH sambhavati / jIvAnAJca-parasparopakArAdilakSaNaH pariNAmo'nAdiH / vinAzastu-prAyogikaH pariNAmaH sAdivatate / asaMkhyAtapradezavattva, jJAnavattva Adi jIva ke anAdi pariNAma haiM / usake koI-koI pariNAma, jaise devatva, manuSyatva Adi, sAdi bhI hote haiN| isI prakAra pudgala dravya kA mUrttattva rUpa, rasa, gaMdha, aura sparzavatva pariNAma anAdi hai, ghaTa-paTa Adi paryAya rUpa pariNAma sAdi hai| dharma aura adharma dravya kA lokAkAzavyApakatva Adi pariNAma anAdi hai / ye dravya jIvoM aura pudgaloM kI gati aura sthiti ke niyAmaka haiM, ataeva gatizIla aura sthitizIla jIva-pudgaloM ke pariNamana se utpanna hone vAlA dharmadravya aura adharmadravya kA vaha pariNAma sAdi hai / isI prakAra lokAkAza kA amUrttatva evaM asaMkhyAtapradezavatvapariNAma anAdi hai| kintu avagAhaka dravyoM ke nimitta se utpanna hone vAlA avagAha pariNAma sAdi hai| isa prakAra dravyoM meM pUrvaparyAya kA vinAza aura uttara paryAya kA utpAda rUpa sAdi pariNAma honA hI prAdurbhAva aura tirobhAva hai / arthAt navIna paryAya kI utpatti ko prAdurbhAva kahate haiM aura pUrvaparyAya ke vinAza ko tirobhAva kahate haiN| yaha sabhI dravyoM meM nirantara hote rahate haiM / vastu saMtAna (dravya) rUpa se avasthita rahatI hai, phira bhI usameM svAbhAvika aura kAraNa janya vinAza hotA hI rahatA hai| sthiti yA dhrauvya sabhI dravyoM kA anAdi pariNAma hai / isI prakAra chahoM dravyoM meM paraspara bhinnatA rUpa jo pariNAma hai, vaha bhI anAdi hai, arthAt anAdi kAla se pratyeka dravya kA aisA svarUpa hai ki vaha kisI anya dravya ke rUpa meM pariNata nahIM hotaa| paraspara meM upakAra karanA, yaha jo jIva dravya kA pariNAma hai, vaha bhI anAdi kAlina hai / jIva kA sAdi pariNAma to paryAyoM ke rUpa meM spaSTa hI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 15 paJcavatadhAriNAM bhAvanAntaranirUpaNam 487 ityevaM tAvat punaHpunarAlocyamAnaH khalu jagatsvabhAvaH saMsArato bhIrUtvalakSaNAya saMvegAya sampadyate,ajJAnahiMsAdicoSTitAnAM saMsArAnantaphaladoSadarzanAt taducchedArthamaharnizaM saMvegameva bhAvayatIti bhAvaH / acetanAnAmapi nityAnityamUrtAmUrtarUparasagandhasparzazabdasaMsthAnAdipariNAmazubhAzubhakalpanAnAmanAyasantAnakasvabhAvatvamanubhavan araktamUDhadviSTo jagad anyAyanyAyaceSTitAni bhIti yuktAni abhayabhUtAni ca bhAvayan saMvegavAn bhavatIti bhAvaH / evam-kAyasvabhAvastAvad anityatAjanmaprabhRtivinazvaratA bAlakumArayauvanaprauDhasthavirAvasthA pUrvapUrvAvasthopamardaino-ttarottarAvasthAsvarUpaM pratipadyante, tasmAdAyuSaH parisamAptiparyantaM zarIrasya pariNAmAnityatvaM bhAvayet tadanantaraM krodhena vahninA vA zvAnagRhmAdizakuntasampAtena vA vAtA-tapazoSaNena vA vighaTitaH zarIrAkArapariNata pugdalaprabandho vyaNukAdiskandhabhedena paramANuparyavasAnena vibhaktatvAdanitya ucyate / __bahukAlamapi caiSa kAyaH kuGkumA-'guru-kapura-kastUrikA-'nulepanamiSTAnna-pAna-vastrA''cchAdanAdinA upalAlitaH pAlitazcA-'kANDa eva vidhvaMsamAsAdayati ityevaM bhAvayatazca zarIre nirmamatvaM isa prakAra bAra-bAra jagat ke svabhAva kA cintana kiyA jAya usase saMvega kI prApti hotI hai / tAtparya yaha hai ki ajJAna evaM hiMsA Adi kRtyoM kA ananta saMsAra rUpa phala-doSa dikhAI dene se unake tyAga ke lie rAta-dina saMvega kI hI bhAvanA hotI hai| saMvegavAn vyakti jaba yaha anubhava karatA hai ki acetana padArthoM kI bhI nitya-anitya, mUrtta-amUrtta, rUpa, rasa gaMdha, sparza, zabda, saMsthAna Adi pariNAma kI zubha-azubha pariNati hotI hai| rAga-dveSa se rahita hokara anyAyapUrNa ceSTAe~ bhayayukta haiM aura nyAyasaMgata ceSTAe~ abhaya rUpa haiM, isa prakAra kI bhAvanA karatA huA saMvegavAn hotA hai / kAma ke svabhAva kA vicAra isa prakAra karanA cAhie-yaha zarIra anitya hai| janmakAla se lagAkara vinAzazIla hai / isameM kamI bAlyAvasthA, kabhI kumArAvasthA, kabhI yauvanAvasthA, kabhI prauDhAvasthA aura kabhI vRddhAvasthA utpanna hotI hai ! pUrva-pUrva avasthA ko vinaSTa karake Age-- Age kI avasthAe~ utpanna hotI haiM ! isa prakAra yaha zarIra Ayu kI samApti paryanta anitya hai ! tatpazcAt krodha se, Aga se, zvAna yA gIdha Adi pakSiyoM ke nimitta se, havA aura dhUpa se sUkha kara zarIra ke AkAra meM pariNata hue pudgalaskaMdha bikhara jAte haiN| bikharate-bikharate dvayaNuka Adi rUpa dhAraNa karate hue anta meM paramANuoM ke rUpa meM vibhakta ho jAte haiM isa prakAra yaha zarIra anitya hai ! ___ dIrgha kAla taka isa zarIra kA kuMkuma, agara, kapUra kastUrI, Adi kA lepana karake, miSTAnna, pAna, vastrAcchAdana Adi se lAlana-pAlana kiyA jAtA hai, phira bhI asamaya meM hI vidhvaMsa ko prApta ho jAtA hai ! zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre bhavati / tatazca saMvegavairAgye bhavataH / kiccA - 'nyaH khalu kAyasvabhAvo duHkhahetutvaM bhavati / tatra--pIDArUpabAdhAlakSaNaM duHkham, sA ca bAdhA zarIrasvAntAzrayA bhavati, tatazca yAvatkAlaparyantaM zarIraM tiSThati tAvadapi zarIrAzrayo duHkhopabhogo na vyavacchinno bhavati karmapugdalAtmapradezAnAM parasparAnugatau nIrakSIravadavibhAge sati AtmanaH karma pugda lahe tuko duHkhAnubhavo bhavati, tatazca kAyasya duHkhahetutAM bhAvayan bhavya AtmA'sya zarIrasyA - sstyantikocchedAya prayatate / evaM niHsAratvamapi kAyasvabhAvo vartate, tathAhi tvaG mAMsa-majjAdipaTalabhedena pariveSTyamAne'pi asmin zarore kadalIgarbha iva medo'sthipaJjarA''ntrajajalamalamUtrakaphapittamajjAdisamudAye na kopi sArabhAgaH samupalabhyate, 488 apitu---niHsAra upalabhyate khalu akAlabhaGguro'yaM kAya ityevaM bhAvayataH zarIre mUrcchAlakSaNe'bhiSvaGgo na bhavatIti / evam - azucitvamapi kAyasvabhAvo vartate, tatrA - zucitvaJca - lokaprasiddhaM zarIre evaM bAhulyena darIdRzyate / tathAhi - garbhavyutkrAntikamAnuSazarIrasya khalu mUlaM kAraNaM zukrazoNite bhavataH, tadanantaraJca tayoreva zukrarajaso kalala - budabudmAMsapezIprabhRtipariNAmaH kiJci nmAsAnantaraM ziraH pANipAdAdyavayavA'bhivyaktimAtRbhakSitAhAraniH syandapravAhapUritarasaharaNI kulyA isa prakAra cintana karane se zarIra ke prati jo mamatva hotA hai, vaha dUra ho jAtA hai / isase saMvega aura vairAgya kI utpatti hotI hai / isake atirikta yaha zarIra duHkhoM kA kAraNa hai / pIDArUpa bAdhA ko duHkha kahate haiM / vaha bAdhA do prakAra kI hotI hai-zarIra ke Azraya se aura mana ke Azraya se / yaha zarIra jaba taka vidyamAna rahatA hai taba taka duHkha se chuTakArA nahIM mila sakatA / karma ke pudgala aura AtmA ke pradeza jaba milate haiM aura dUdha - pAnI kI taraha eka meka hokara rahate haiM to karma - pudgaloM ke nimitta se duHkha kA anubhava hotA hai / isa prakAra yaha zarIra duHkha kA kAraNa hai, aisI bhAvanA karatA huA bhavya jIva zarIra ke atyanta vinAza ke lie prayatna karatA hai arthAt aisI sAdhanA karatA hai jisase zarIra ke sAtha kA saMbaMdha sadA ke lie naSTa ho jAya ! yaha zarIra nissAra bhI hai| tvacA ( camar3I) mAMsa, majjA Adi se veSTita isa zarIra meM, jo ki meda, asthipaMjara, AMtoM, jala, mala, mUtra, kapha, pitta, majjA Adi kA samudAya hai, kadalI staMbha ke samAna niHsAra hai, isameM kucha bhI sAra nahIM hai ! apitu akAla meM hI naSTa ho jAne vAlA yaha zarIra nissAra hI pratIta hotA hai| aisI bhAvanA karane vAle ke citta meM zarIra ke prati Asakti nahIM rahatI / yaha zarIra azuci arthAt apavitra bhI hai| loka meM jo azuci ke rUpa se prasiddha hai, zarIra ke andara hI usakI bahulatA dekhI jAtI hai garbhaja manuSya ke zarIra kA mUla kAraNa zukra aura zoNita hai / tatpazcAt unhIM zukra aura zoNita kA kalakala, bud buda, mAMsapesI Adi ke zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 15 paJcavratadhAriNAM bhAvanAntaranirUpaNam 489 nAlikayA pariprApitA'zeSarasAsvAdanaparivaryamAnapoSaH purISamadhyAsInaH paripUrNAvayavopacitaH san paripAkavazAnmAtRgarbhayonivivaranirgataH mAtRdugdhAhArA''sevanopacitazoNitamAMsakIkasAsaMghAtaH purISamUtrayuktaH zleSmapittavAyudhAtuvaiSamyaprakopodbhUtazothaH, gaNDauSThatalAdisaMsparzAdvA galacchoNitalavalasikApUyapaTalaprAyapariNAmaH sarvAvasthAsu-azucirevakAya ityevaM bhAvayet / ityevaM bhAvayatazca pUrvoktalakSaNasaMvegavairAgye bhavataH / tatrA-''rambhaparigraheSu doSadarzanAdaratirdharme bahumAno bhavati,zarIrabhogasaMsArAbhyAM ca nirviSNatA vairAgyabhAvaH vaimukhyamudregaH sambhavatIti bhAvaH // mUlasUtram-"devA cauvvihA, bhavaNavai-vANamaMtara-joisiya vemaanniybheyaa-"||16|| chAyA ---"devAzcaturvidhAH bhnptivaanvyntrjyotissk-vaimaanikmedaat-"||16|| tattvArthadIpakA-navavidheSu jIvAditatveSu kramaprAptaM caturthaM puNyatattvaM prarUpayituM caturthAdhyAyaM kRtaH tatra-puNyatattvaM savizeSa prarUpya tatphalabhUtAM devagati prarUpayituM prathamaM devabhedAn prarUpayati-"devA cauvvihA, bhavaNavai-vANamaMtara-joisiya-vemANiyabheyA-" iti / devAHrUpa meM pariNamana hotA hai / kucha mahonoM ke pazcAt zira, hAtha, paira, Adi avayaba prakaTa hote haiN| garbha meM sthita jIva mAtA ke dvArA khAye hue AhAra ke rasa ko rasaharaNI nAr3I ke dvArA grahaNa karatA hai aura usI se apanA poSaNa prApta karatA hai / vaha maile meM nivAsa karatA hai / jaba avayava paripUrNa ho jAte haiM tava paripakva hokara mAtA ke garbha se bAhara nikalatA hai| phira mAtA ke dUdha kA AhAra karake usameM rudhira mAMsa Adi dhAtuoM kA upacaya hotA hai / malamUtra se yukta hotA hai / kyA, pitta evaM vAta rUpa dhAtuoM kI viSamatA ke prakopa se usameM sUjana utpanna ho jAtI hai ! gaMDa, oSTha talAdi ke sparza se rakta bahane lagatA hai, pIva haratA hai ! isa prakAra yaha zarIra sabhI avasthAoM meM azuci hI banA rahatA hai| aisI bhAvanA karanI cAhie / isase saMvega vairAgya kI utpatti aura vRddhi hotI hai / tAtparya yaha hai ki AraMbha parigraha Adi meM doSa dekhane se unake prati aruci aura dharma meM bahumAna utpanna hotA hai| zarIra-bhoga aura saMsAra se virakti hotI hai, vimukhatA hotI hai, udvega utpanna hotA hai // 15 // sUtrAthe-'devA cauvvihA' ityAdi sUtra 16 deva cAra prakAra ke haiM .... bhavanapatti, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika // 16 // tattvArthadIpikA--jIva Adi nau tattvoM meM se kramaprApta cauthe puNyatattva kI prarUpaNA karane lie cauthe adhyAya kA nirmANa kiyA gayA hai / isameM viziSTa rUpase puNyatattva kI prarUpaNA karake puNya ke phala se prApta hone vAlI devagati kI prarUpaNA karane ke lie sarvaprathama devoM ke bheda kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 tattyAryasUtre devagatinAmakarmodaye'bhyantare hetau sati bAhyavibhUtivizeSairvIpaparvatasamudrAdiSu pradezeSu yathAkAmaM dIvyanti-kIDantIti devAH, pacAditvAdac pratyayaH, te caturvidhA santi, bhavanapati-vAnavyantarajyotiSka-vaimAnikabhedAt tathAca-bhavanapatayaH vAnavyantarAH jyotiSkA:-vaimAnikAzcetyevaM catuvidhA devAH santIti bhAvaH // 16 // tattvArthaniyuktiH-pUrvaM tAvad yathAkramaM puNyatattvasvarUpaM savistaraM prarUpitam, sampratipuNyakarmaphalabhUtAM devagatiM prarUpayituM prathamaM devabhedAn Aha-"devA caubihA, bhavaNavai-vANamaMtara-joisiya-vemANiyabheyA-, iti / devAH-devagatipuNya nAkarmodaye sati dvIpaparvatAdivizeSadivyapradezeSu dIvyanti-krIDanti-ramante, iti devAH, yatheSTa vicaraNazIlatvAt satatakrIDAsaktamAnasA bhavanti / athavA-dIvyanti dyotante iti devAH, atyantabhAsvarazIlatvAd-asthi-mAMsA-'sRG-majjAdirahitatvena paramaramaNIya sarvAGgopAGgatvAcceti / yadvA-vidyA-mantrA-'JjanAdikaM vinApi pUrvakRtatapaHsApekSajanmaprAptyanantarameva nirAlambAkAzAtizayagaticAriNaH khalu devA bhavanti, divukrIDAvijigISAvyavahAradyutistutimodamadasvapnakAntigatiSu ityanuzAsanAt, teSAmatizayagatizcAgame pratipAditA vartate / tathAcoktam-vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 11 zatake 10-uddezake-"ke mahAlae NaM bhaMte ! loe paNNatte ? goyamA ! ayaMca NaM deva cAra prakAra ke haiM- bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika / Abhyantara kAraNa devagatinAmakarma kA udaya hone para bAhya vibhUtiyoM se dvIpa, parvata, samudra Adi pradezoM meM icchAnusAra jo krIDA karate haiM, ve deva kahalAte haiM / (pacAdi gaNa) meM pATha hone se deva zabda meM ac pratyaya huA hai / devoM ke pUrvokta cAra prakAra haiM // 16 // tattvArthaniyukti-pahale vistArapUrvaka puNyatattva ko prarUpaNA kI gaI hai / aba puNyakarma ke phala devagati kI prarUpaNA karane ke lie sarvaprathama devoM ke bheda kahate haiN| devagati nAmaka puNya nAmakarma ke udaya se dvIpa parvata Adi divya pradezoM meM jo krIr3A karate haiM, ve deva kahalAte haiN| yatheSTa vicaraNa karane ke svabhAva vAle hone se unakA mana sadaiva krIr3A meM Asakta rahatA hai| athavA dIvyanti kA artha hai- dyotante / atyanta tejovAn hone se aura asthi, mAMsa. rudhira, majjA Adi se rahita hone ke kAraNa jinake sabhI aMgopAMga atyanta ramaNIya hote haiM ve deva kahalAte haiM / athavA vidyA, maMtra evaM ajana Adi ke binA hI pUrvakRta tapa ke prabhAva se jo janmakAla se hI binA Alambana ke AkAza meM gamana karate haiM, ve deva kahalAte haiM / vyAkaraNa zAstra ke anusAra 'divu' dhAtu ke aneka artha hote haiM, jaise-krIr3A, vijigISA (jItane kI icchA), vyavahAra, dhuti, stuti, moda, mada, svapna, kAnti aura gati / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizcaa0 4 sU. 16 devamedanirUpaNam 491 jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM majjhe khuDDulae paNNatte, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM chadevAmahiiDhiyA jaMbuddIve dIve maMdarapavvae maMdaracUliyaM savvao samaMtA saMparikkhittANaMciThejjA, aheNaM cattAri disAkumArI mahayariyAo cattAri balipiMDe gahAya jaMbuddIvassa dIvassa causu vi dAresu bahiyAbhimuhIo ThiccA te cattAri balipiDe jamagasamagaM bahiyAbhimuhe pavAhejjA, pabhU NaM goyamA-! tao egamege deve te cattAri vi balipiMDe dharaNitalamasampatte khippAmeva paDisAharittae, teNaM goyamA ! ukkiTThAe jAva devagatIe ege puratthAbhimuhe, payAte, evaM-chassu vi disAsu payAtA, teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vAsasahassAue dArae payAte, tae NaM tassa dAragassa ammApiyaro pahINA bhavaMti, No cevaNaM te devA loyaMte saMpAuNaMti, tae NaM tamsa dAragassa Aue pahoNe bhavai, No ceva NaM te devA loyaMtaM saMpAuNaMti, taeNaM tassa dAragassa advimijA pahINA bhavaMti, No ceva NaM te loyaMta saMpAuNaMti, taeNaM tassa dAragassasamatte vi kulavaMse pahINe bhavai, Noceva NaM te loyaMta saMpAuNaMti, tae NaM tassa dAragassa nAmagottevi pahINe bhavai, no ceva NaM te loyaMta saMpAuNaMti, tesiM NaM bhaMte ! devANaM kiM gae bahue agae bahue ? goyamA ! gae bahue no agae bahue, gatAo se agae asaMkhijjaibhAge,agatAo se gae asaMkhejjaguNe, evaM mahAlae goyamA ! loe paNNatte-, iti / kiyanmahAn khalu bhadanta ! lokaH prajJaptaH ? gautama ! ayaJca khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM madhye kSullakaH prajJaptaH, tasmin kAle tasmin samaye khalu SaDUdevA maharddhikAH jambUdvIpe dvIpe mandaraparvate mandara cUlikAM sarvataH samantAt saMparikSipya tiSTheyuH, atha khalu catasro dikkumAryo mahattarikAzcaturo balipiNDAn gRhItvA jambUdvIpasya dvIpasya caturvapi dvAreSu bahirabhimukhyaH sthitvA tAn caturo balipiNDAn yugapad bahirabhimukhAn pravAhayeyuH / / prabhugautama ! tata ekaiko devastAn caturo'pi balipiNDAn dharaNitalamasaMprAptAn kSiprameva pratisaMhartum ? te gautama ! utkRSTayA yAvad devagatyA eko devaH pUrvAbhimukhaH prayAtaH, devoM kI viziSTa gati kA varNana AgamoM meM kiyA gayA hai| vyAkhyAprajJaptibhagavatIsUtra ke gyArahaveM zataka ke dasaveM uddezaka meM kahA hai prazna---bhagavan ! loka kitanA bar3A hai ? uttara ---gautama ! yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa samasta dvIpoM aura samudroM ke andara hai aura saba se choTA hai / kisI kAla aura kisI samaya meM chaha mahAn Rddhi ke dhAraka deva jambUdvIpa meM, meruparvata kI coTI ko saba ora se ghera kara khar3e hoN| idhara cAra bar3o dizAkumAriyA~ cAra balipiNDoM ko grahaNa karake jambUdvIpa ke cAroM dvAroM para bAhara kI ora mukha karake khar3I hokara una cAroM balipiNDoM ko eka sAtha chor3a deN| to he gautama ! una chaha devoM meM se eka-eka deva una cAroM balipiNDoM ko dharatI para prApta hone se pahale hI, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 tattvArthasUtre evaM-SaTsvapi dikSu prayAtAH / / tasmin kAle tasmin samaye khalu varSasahasrAyuSko dArakaH prayAtaH, tatastasya dArakasya mAtApitarau prahINau bhavataH naiva te devA lokAntaM saMprApnuvanti, / tatastasya dArakasyAyuH prahINaM bhavati naiva te devA lokAntaM samprApnuvanti, tata stasya dArakasyA'sthimajjAH prahINA bhavanti, naiva te devA lokAntaM samprApnuvanti, tatastasya dArakasya saptamo'pi kulavaMzaH prahoNo bhavati naiva te devA lokAntaM samprApnuvanti / tatastasya dArakasya nAmagotramapi prahINaM bhavati naiva te devA lokAntaM samprApnuvanti / teSAM khalu bhadanta ! devAnAM kiM gataM bahukam agataM bahukam ? gautama ! gataM bahukam na-agataM bahukam, gatAt tad agatam asaMkhyeyabhAgAH / agatAt tad gatam asaMkhyeyaguNam ___"evaM-mahAn gautama ! lokaH prajJaptaH, iti / evaM-devAnAM vimAnamahatvaJca 2-dvitIyapade prajJApanAyAmuktam-ke mahAlayA NaM bhaMte ! vimANA paNNattA ! goyamA ! ayaM NaM jambuddIve dIve savvadIvasamudANaM majjhe khuDDalae, deve mahiDDie jAva mahAnubhAge jAva iNAmevattikaTu kevalakappaM jaMbuddIvaM dIvaM tihiM accharANivAtehiM tisattakhutto aNupariyaTTittA NaM havvamAgacchejjA, se NaM deve tAe ukiTAe turiyAe caMDAe cavalAe sIhAe uddhayAe zIghratApUrvaka jhela sakatA hai, grahaNa kara sakatA hai| devoM kI gati itanI tIvra hotI hai| aisI tIvra gati se eka deva pUrva dizA kI ora calA, isI prakAra chahoM deva chahoM dizAoM meM ravAnA hue| usa kAla aura usa samaya meM eka hajAra varSa kI Ayu vAlA eka bAlaka utpanna huA usake mAtA-pitA mRtyu ko prApta ho ge| phira bhI usa utkRSTa gati se jAte hue ve deva loga ke anta taka nahIM pahu~ce / tatpazcAt usa bAlaka kI Ayu pUrNa ho gaI / taba taka deva usI tIvra cAla se calate hI gae / phira bhI ve loka ke anta taka nahIM pahu~ca paaye| tatpazcAt samaya bItane para usa bAlaka kA nAma-gotra bhI miTa gayA / taba taka nirantara calate-calate bhI ve deva, loka kA anta nahIM pA sake / prazna-bhagavan ! una devoM ne jo phAsalA taya kiyA baha adhika hai, yA jo phAsalA taya karanA zeSaraha gayA, vaha adhika hai ? ___ uttara-he gautama ! taya kiyA huA phAsalA adhika hai taya na kiyA huA phAsalA adhika nahIM hai / taya ko huI dUrI se taya na kI huI dUrI asaMkhyAtavA~ bhAga hai taya na kI huI dUrI se taya kI huI dUrI asaMkhyAtaguNI hai / he gautama ! loka itanA bar3A hai; arthAt isase kalpanA kI jA sakatI hai ki yaha loka kitanA mahAn hai ! isI prakAra prajJApanA sUtra ke dvitIya pada meM devoM ke vimAnoM kI vizAlatA pradarzita karane ke lie kahA hai zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a04 sU0 16 devamedanirUpaNam 493 jayaNAe cheyAe divAe devagatIe jAva egAhaM vA viyAhaM vA tiyAhaM vA ukkoseNaM chammAse vIivaejjA, atthegaiyaM vimANaM vIiejjA, atthegaiyaM no vIivaejjA, e mahAlayArNa goyamA! vimANA paNNattA" kiyanmahAnto bhadanta ! vimAnAH prajJaptAH ! gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM madhye kSullako devo maharddhiko yAvat mahAnubhAgo yAvata idameveti kRtvA kevalakalpaM jambUdvopaM dvIpaM tribhirakSaranipAtaitrisaptakRtvaH anuparivartya zIghramAgacchet sa devastayA utkRSTayA tvaritayA caNDayA capalayA zIghrayA udbhatayA yatanayA chekayA divyayA yAvad ekAhaM vA, yahaMvA tryahaM votkRSTataH SaNmAsaM vyativarteta kiyadekaM vimAnaM vyativarteta kiyadevaM na vyativarteta iyanmahAnto gautama ! vimAnAH prajJAptAH / tathAcaivaMvidhAH khalu gatayo devAnAM vi madhyamAH santi, anyeSAJca devAnA mutkRSThatamA gatayaH santi / evaJca-puNyanAmakarmodayajanitA devagatayo bhavanti / / sAtizayakrIDAgatidyutisvabhAvAH prativiziSTa sthAnavartinaH sukhabAhulyA devA bhavanti iti / te khalu devAzcaturvidhAH santi bhavanapati-vAnavyantarajyotiSkavaimAnikabhedAt / tatra-bhavanapatayau'dho loke nivasanti / vAnavyantarAH-jyotiSkAzca tiryagloke / vaimA nakAzcorddhavaloke nivasanti / prazna-bhagavan ! bimAna kitane bar3e kahe gae haiM ? / uttara--- he gautama ! yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa sarva dvIpoM aura samudroM ke madhya meM hai aura saba se choTA (eka lAkha yojana vistAra vAlA) hai| koI mahAn Rddhi kA dhAraka yAvat mahAm prabhAva vAlA deva 'ye lo' aisA kaha kara sirpha tIna cuTakiyoM meM arthAt tIna bAra cuTakI bajAne meM jitanA samaya lagatA hai utane se svalpa kAla meM ikkIsa bAra sampUrNa jambUdvIpa kI pradakSiNA karake ekadama lauTa Aye, aisI atizaya tIvra gativAlA ho vaha deva apanI usI utkRSTa, tvarAyukta, pracaNDa, capala, zIghra, uddhana, vegayukta (yA yAtanAmaya) cheka aura divya gati se, eka dina, do dina, tIna dina aura utkRSTa chaha mahine taka lagAtAra calatA rahe, to kisI eka vimAna ko pAra kara le aura kisI vimAna ko chaha mahIne meM bhI pAra na kara pAve / he gautama ! devavimAna itane vizAla hote haiM ! tAtparya yaha hai ki jo deva tIna cuTakiyoM meM ikkIsa bAra samagra jambUdvIpa kA cakkara kATa sakatA hai, vahI deva chaha mAsa taka lagAtAra cala kara bhI kisI-kisI vimAna ko pAre nahIM kara sakatA ! isase deva vimAnoM ko vizAlatA kI kalpanA AsakatI hai / yaha to devoM kI madhyama gatiyA~ haiM / dUsare devoM kI gatiyA~ utkRSThatama hotI hai / isa prakAra devagatiyA~ puNyanAma karma ke udaya se janita hotI haiM / deva viziSTa krIr3A, gati aura dhuti svabhAva vAle viziSTa-viziSTa sthAnoM meM rahane bAle tathA sukha kI bahulatA vAle hote haiM / ve deva cAra prakAra ke haiM-bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka, aura vaimAnika / ukta cAra prakAra ke devoM meM se bhavanapati adholoka meM nivAsa karate haiM, vAnavyantara aura jyotiSka madhya loka meM rahate haiM aura vaimAnika Urdhvaloka meM nivAsa karate haiM / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 tattvArthasUtre tatra-bhavanapatayo ratnaprabhApRthivyAmUrdhvamadhazca yojanasahasraM vihAya janmasamAsAdayanti / vAnavyantarAH punarasyA eva ratnaprabhAyA upari adhazca parityaktasya yojanasahasrasyo-lamadhazca yojanazatamekaikamapahAya madhye'STasu yojanazateSu janma pratilabhante / jyotiSkadevAstu samatalAd bhUbhAgAt navatyadhikasaptayojanazatAni Aruhya dazAdhikazatayojanavistAre AkAzadeze lokAntAt kiJcinnyUne janma prApnuvanti / vaimAnikAH punarasmAdapyadhIM rajjumadhiruhya saudharmAdisavArthasiddhivimAnaparyanteSu janmata upapadyante tadeva-mutpAdanivAsasthAnabhedAccaturvidhAste devA vyapadizyante te khalu bhavanapatyAdayo devAH svasthAneSutpannAH santo'nyatrApi lavaNodadhimandarAcalabharatAdivarSadharahimavadAdiparvanatarugahanaprabhRtiSu uktasthAnavyatirekeNApi vasanti / kevalaM teSu janmanA teSAmutpAdo na bhavatIti bhAvaH / atha bhagavatIsUtre 12 zatake 9 uddezake 461--sUtre -paJcavidhA devAH pratipAditAH tathAhi -- phativihA NaM bhaMte ! devA paNNattA ? goyamA ! paMcavihA devA paNNattA, taMjahA bhaviyadavvadevA naradevA dhammadevA devAhidevA ya bhAvadevA ya" katividhAH khalu bhadanta ! devAH prajJaptAH ? gautama ! paJcavidhA devAH prajJaptAH, tadyathA-bhavikadravyadevAH, naradevAH, dharmadevAH bhavanapatideva ratnaprabhA pRthvomeM Upara aura nIce ke eka eka hajAra yojana kSetra ko chor3a kara janma lete haiN| vAnavyantara isI ratnaprabhApRthvI ke Upara chor3e hue eka eka hajAra yojana kSetra meM se Upara-nIce eka-eka sau yojana chor3a kara bIca ke ATha sau yojanoM meM utpanna hote haiN| jyotiSka deva isa samatala bhUmibhAga se sAta sau nabbe yojana Upara se lagAkara eka sau dasa yojana meM arthAt 790 yojana kI u~cAI se lekara 900 taka ke 110 yojanoM meM utpanna hote haiN| vaimAnikadeva jyotiSka dovoM se DeDha rajju Upara saudharma devaloka se lekara sarvArthasiddhi vimAna paryanta meM vaimAnika deva janma grahaNa karate haiN| isa prakAra utpAda aura nivAsa sthAna ke bheda se deva cAra prakAra ke kahe jAte haiM / bhavanapati Adi deva apane-apane sthAnoM meM utpanna hokara anyatra lavaNasamudra, mandarAcala, himavAn parvata tathA tarugahana Adi meM bhI, pUrvokta sthAnoM ko chor3a kara nivAsa karate haiM / hA~, ina sthAnoM meM unakA janma nahIM hotaa| yahA~ zaMkA kI jA sakatI hai ki bhagavatIsUtra ke bArahaveM zataka ke nauveM uddezaka meM, pA~ca prakAra ke deva kahe gaye haiN| bhagavatIsUtra kA vaha kathana nimnalikhita hai prazna-bhagavAn ! deva kitane prakAra ke kahe haiM ? uttara ---gautama ! pA~ca prakAra ke deva kahe gae haiM; yathA-(1) bhavyadravyadeva (2) naradeva (3) dharmadeva (4) devAdhideva aura (5) bhAvadeva / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 16 devabhedanirUpaNam 495 devAdhidevAH bhAvadevAzca, iti / tatra bhavyadevastAvat paJcendriyatiryagyonijo vA, manuSyo vA, baddhe khalu devAyuSi anantarAgAmini janmani devatvenotpatsyate sa khalu AgAminI devavRttimAzritya deva iti vyapadizyate taddalikatvAda dArucchedaprajJApanavat / naradevAH punazcakravartinazcaturdaza ratnAdhipataya ucyante, anyamanuSyApekSayA teSAmutkRSTatvAt / dharmadevAstAvata zramaNAH sAdhavo yathoktapravacanArthAnuSThAtAra ucyante teSAM saddharmapradhAnatayA vyavahAravattvAt devAdhidevAstu - tIrthaM kRnnAmakarmodayavartinaH kRtArthAH arhanto vyapadizyante bhavyajIvAnAM sadupadezadvArA'nugrAhakatvAt zeSadevAnAM pUjArhatvAcca / bhAvadevAH punarbhavanapativAnavyantarajyotiSka- vaimAnikAH devagati nAmakarmodayavartino devakA ucyante, krIDAdyatizayavartitvAt evaJca - devAnAM paJcabhedatvena kathaM teSAM caturvidhatva mebokta miti cet ? ucyate / bhAvadevAnAmeva prakRte vivakSitatvena caturvidhatvaM pratipAditam kiJcAssvyAnAM caturNAM manuSyatvena kiJcidatizayamaGgIkRtya teSAM devatvaM pratipAditam / tasmAda-bhAvadevA caturvidhA eva santIti bodhyam / (1) bhavyadravyadeva - jisa paMcendriya tiryaMca yA manuSya ne devAyu kA bandha kara liyA hai aura jo agale janma meM deva ke rUpa meM utpanna hogA, vaha AgAmI devaparyAya kI apekSA se bhavya dravya deva kahalAtA hai / yaha kathana lakar3I kATane ke udAharaNa se naigamanaya kI apekSA samajhanA cAhie ! (2) naradeva - caudaha ratnoM ke adhipati cakravartI naradeva kahalAte haiM; kyoMki anya manuSyoM kI apekSA ve utkRSTa hote haiM / (3) dharmadeva - sAdhu dharmadeva haiM, kyoMki ve pravacana meM pratipAdita artha kA anuSThAna karate haiM aura unake vyavahAra meM samIcIna dharma kI pradhAnatA hotI hai / (4) devAdhideva - jinake tIrthaMkara nAmakarma kA udaya haiM, jo kRtArtha ho cuke haiM aura arhanta haiM, ve devAdhideva kahalAte haiM; kyoMki ve dharmopadeza ke dvArA bhavya jIvoM para anugraha karate hai aura anya devoM ke dvArA bhI pUjanIya hote haiM / (5) bhAvadeva - bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva, jinake devagati - nAmakarma kA udaya hai, bhAvadeva kahalAte haiM / kyoMki ve atizaya krIDA meM nirata rahate haiM / isa prakAra jaba deva pA~ca prakAra ke haiM to Apane cAra hI prakAra ke kyoM kahe ? isa prazna kA uttara yaha hai - yahA~ sirpha bhAvadevoM kI ho vivakSA kI gaI hai, isI kAraNa devoM ke cAra bheda kahe haiM, isake atirikta pUrvokta pA~ca prakAra ke devoM meM prArambha ke tIna vAstava meM manuSya haiM / aura bhavyadravya deva manuSya yA tiryaJca hai / kucha vizeSatAoM ke kAraNa hI unheM deva kahA gayA hai / ataeva bhAvadevoM ke bheda cAra hI samajhanA cAhie / | zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre uktaJca vyAkhyAprajJaptau bhagavatI sUtre 1 zatake 7 uddezake-"cauvvihA devA paNNatA, taMjahA bhavaNabai-vANamaMtara-joisa-vemANiyA-" / caturvidhA devA prajJaptAH, tadyathA bhavanapativAnavyantarajyotiSkavaimAnikA iti // 16 // mUlasUtram-"tattha bhavaNavai dasavihA,asura-nAga suvaNNavijjU aggI dIva udahidisA vAu thaNiyakumArabhedA // 17 // chAyA-"tatra-bhavanapatayo dazavidhAH, asura-nAga-suparNa-vidyudagni- dvIpo- dadhidizA-vAyu-stanitakumAra-bhedAt-,, // 17 // tattvArthadIpikA- pUrvasUtre bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikabhedena devAzcaturvidhAH pratipAditAH, samprati-teSu prathamopAttAnAM bhavanapatInAM vizeSato dazabhedAn prarUpayitumAha-"tatthabhavaNavaI dasavihA-" ityAdi / tatra-teSu caturvidheSu bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikadeveSu bhavanapatayastAvad dazavidhA bhavanti, asurakumAra-nAgakumAra-suparNakumAra-vidyutkumArA'gnikumAra-dvIpakumAro-dadhikumAra-dizAkumAra-vAyukumArastanitakumArabhedAt, dvandvAnte zrUyamANasya kumArazabdasya pratyekabhabhisambandha. / ete ca dazabhavanavAsizabdenA'pi vyapadizyate-- // 17 // tattvArthaniyuktiH-pUrva tAvat sAmAnyato devAzcaturvidhAH-bhavanapati-vAnavyantarajyotiSka-vaimAnikarUpAH prarUpitAH , samprati-teSu prathamopAttAnAM bhavanavAsinAM vizeSato daza bhagavatIsUtra ke prathama zataka ke sAtaveM uddezaka meM kahA hai-'deva cAra prakAra ke kahe gae haiM, yathA-bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika // 16 // sUtrArtha--'tattha bhavaNavaI dasavihA' ityAdi sUtra 17 bhavanapatideva dasa prakAra ke haiM-asurakumAra, nAgakumAra, suparNakumAra, vidyutkumAra, agnikumAra, dvopakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra, vAyu-pavana) kumAra aura stanitakumAra // 17 // tatvArthadIpikA-pUrvasUtra meM bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ke bheda se cAraprakAra ke devoM kA pratipAdana kiyA gayA hai; aba unameM saba se pahale gine gaye bhavanapatiyoM ke dasa avAntara bhedoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM unameM se arthAt cAra prakAra ke bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM se bhavanapati dasa prakAra ke hote haiM-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suparNakumAra (4) vidyutkumAra (5) agnikumAra (6) dvopakumAra .7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) pavanakumAra aura (10) stanitakumAra / dvandvasamAsa ke anta meM jur3A huA pada sabhI ke sAtha lagAyA jAtA hai, isa niyama ke anusAra 'kumAra' zabda yahA~ saba ke sAtha lagAyA jAtA hai / ye bhavanapati deva 'bhavanavAsI' bhI kahalAte haiM // 17 // tatvArthaniyukti---isase pUrva bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ke bheda se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 17 bhavanavAsInAM vizeSato dazamedanirUpaNam 497 bhedAn pratipAdayitumAha-"tattha bhavaNavaI dasabihA-" ityAdi / tatra- teSu pUrvokteSu deveSu bhavanapativAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikarUpeSu bhavanapatayastAvada dazavidhA bhavanti, asurakumAra-nAgakumAra-suparNakumAra-vidyutkumArA'gnikumAra-dvIpakumAro dadhikumAra-dizAkumAra-vAyukumArastanitakumArabhedAt / tatrA--'suranAgAdInAM dvandasamAsena dvandvAnte zrUyamANasya kumArazabdasya pratyekamabhisambandhAt tathAvidhArthalAbhaH / ete ca daza bhavaneSu vasanazolatvAd bhavanavAsizabdenA'pi vyapadizyante, bhUmiSThatvAd bhavanAni ucyante teSu vastuM zIlaM yeSAM te bhavanavAsina iti vyutpattiH, kumAravad ete kAntadarzanAH kamanIyadarzanAH sukumArA mRdumadhurakalitalalitagatayaH zRGgArAbhijAtarUpavikriyAH kumArabaccoddhatarUpaveSabhUSAbhASApraharaNacaraNapAtayAnavAhanAH kumAravadeva sphuTarAgAH krIDanaparAyaNAzca bhavanti tasmAtkumArA ucyante / tatrA'surakumArA''vAseSu-asurakumArAH prativasanti / AvAsAstAvata-mahAmaNDapAH vividharatnaprabhAsitollolAH bhavanti, tathAvidheSu AvAseSu prAyazo bAhalyenA--'surakumArA vasanti kadAcid bhavaneSvapi nivasanti nAgakumArAdayastu-bhavaneSveva cAra prakAra ke devoM kA pratipAdana kiyA gayA hai / aba unameM se sarvaprathama ginAye bhavanavAsiyoM ke dasa vizeSa bheda batalAte haiM unameM se arthAt pUrvokta bhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, ina cAra prakAra ke devoM meM se bhavanapati dasa prakAra ke haiM / unake nAma ye haiM-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suvarNakumAra (4) vidyutkumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) pavanakumAra aura (10) stanitakumAra / ___ asura-nAga Adi meM mUlasUtra meM dvandva samAsa hai aura dvandvasamAsa ke anta meM jor3A gayA pada pratyeka zabda ke sAtha jor3A jAtA hai; isa niyama ke anusAra yahA~ dasoM bhedoM ke sAtha kumAra zabda kA prayoga kiyA gayA hai / ye dasoM bhavanoM meM nivAsa karane ke svabhAva vAle haiM, ataeva bhavanavAsI bho kahalAte haiN| unake nivAsa bhUmi meM hone se bhavana kahe jAte haiN| una bhavanoM meM jo vAsa karate hoM ve bhavanavAsI kalalAte haiM / ye saba kumAra ke samAna dekhane meM kamanIya hote haiN| sukumAra hote haiM / inakI gati ati lalita, kalita, mRdu aura madhura hotI hai / sundara zRGgAra, rUpa aura vikriyA se yukta hote haiM / kumAroM ke samAna rUpa, veSabhUSA, bhASA, Ayudha, yAna, bAhana aura caraNanyAsa vAle, kumAroM ke samAna ho rAgavAn aura krIDAparAyaNa hote haiM / isI kAraNa inheM kumAra kahate haiM / ____ asurakumAra asurakumArAvAsa meM nivAsa karate haiM / unake AvAsa vizAla maMDapoM vAle aura vividha prakAra ke ratnoM kI prabhA se camakate hue hote haiM / prAyaH asurakumAra aise AvAsoM meM rahate haiM aura kadAcit bhavanoM meM bhI nivAsa karate haiM / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 tattvAryasUtre . WWW prAyo vasanti nAnAvAseSu , tAni khalu bhavanAni bahi vRttAni antazcaturasraNi adhastAt puSkarakarNikA saMsthAnAni bhavanti te khallu-AvAsA bhavanAni ca ka bhavantIti jijJAsAyAmAha __ AvAsAstAvat-mahAmandarasya yojanasahasramAtrAvagAhino dakSiNasyAM dizi tiryagbahvISu yojanalakSakoTI koTISu bhavanti bhavanAni tu-dakSiNArdhAdhipatInAM camarAdInAm , uttarArdhAdhipatinAJca baliprabhRtInAM yathAyathamasurAdInAM santi ! vastutastu-ratnaprabhAyA azItisahasrAdhikalakSayojanabAha lyAyA upari-- adhazcaikaika sahasrayojanaM parityajya madhye'STasaptatisahasrAdhikalakSayojaneSu kusumaprakaravat prakIrNA AvAsA bhavanti / bhavanAni tu-ratnaprabhAyA bAhalyArdharUpANi navatisahasrayojanAni-adho'vagrAhya madhye vartante eteSAJcA-'surakumArAdInAM nAmakarmaniyamAt bhavanapratyayAzca svajAtivizeSaniyatA vikriyA bhavanti / tatra-bhavahetukA stAbad janmatapo'nuSThAnanirapekSA vikriyA sambadhyante, nAmakarmaniyamAcca svajA tivizeSaniyatA vikriyA bhavantIti bhAvaH / / aGgopAGganAmakarmodayAt nirmANanAmakarmodayAd varNa-rasa-gandha-sparzAdinAmakarmodayAcca pratijAtivizeSakAriNyaH khalu -vikriyAH sambhavanti / tatrA-'surakumArAHkhala -gambhIrAzayAHghanazarIrAH-zrImantaH-sarvAGgopAGgasundarA:-pANDurabarNAH--mahAkAyAH-ratnotkaTa--mukuTabhAsvarAHrakSAbandhanalAJchitA bhavanti / sarvaJcaitat khalu-eteSAmasurakumArANAM nAmakarmodayajanitaM bhvti-1| nAgakumAra Adi prAyaH bhavanoM meM hI rahate haiM aura nAnA vAsoM meM rahate haiN| ve bhavana bAhara golAkAra aura bhItara caukora hote haiM / nIce se kamala kI karNikA ke samAna hote haiM / ve AvAsa aura bhavana kahA~ hote haiN| aisI jijJAsA hone para kahate haiM eka hajAra yojana avagAha vAle mahA mandara parvata se dakSiNa dizA meM tirne bahuta sI kor3Akor3I lAkha yojanoM meM AvAsa hote haiM / bhavana dakSiNArdha ke adhipati camaraindra Adi ke aura uttarAdha ke adhipati vali vagairaha asuroM ke yathAyogya hote haiM / vAstava meM to eka lAkha assI hajAra yojana moTI ratnaprabhA pRthvI ke eka-eka hajAra UparI aura nIcale bhAga ko chor3a kara eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM phUloM ke samAna phaile hue AvAsa hote haiM / bhabana samatala bhUmi bhAga se cAlIsa hajAra yojana nIce jAne para prArambha hote haiN| ina asura kumAra Adi kI nAmakarma ke niyama ke anusAra aura bhavanoM ke kAraNa se apanI- apanI jAti meM niyatavikriyA hoto hai / aMgopAMga nAmakarma ke udaya se, nirmANanAma karma ke udaya se pratyeka jAti meM alaga alaga vikriyAe~ hotI haiM / asura kumAra gaMbhIra Azaya vAle saghana zarIra vAle, zrImanta, sundara samasta aMgopAMgoM vAle, pAMDura varNa, sthUla zarIra vAle, ratnajaTita mukuTa se dedIpyamAna aura rAkhaDI ke cihna se yukta hote haiM / asura kumAroM ko yaha saba nAmakarma ke udaya se prApta hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 17 bhavanavAsInAM vizeSato dazabhedanirUpaNam 499 nAgakumArAzva - ziromukheSvadhikapratirUpa: pANDuravarNAH zyAmA:--- - mRdulalitagatayaH ziraHsu nAgaphaNAlAJchitA bhavanti--2 / suvarNakumArAstu - adhikapratirUpagrIvoraskAH - suvarNavarNAH garuDalA JchitA bhavanti - 3 / vidyutkumArAzca - snigdhAH raktavarNAH - vajralAJchitA bhavanti - 4 agnikumArAstu mAnonmAnapramANayuktA raktavarNAH pUrNakalazalAJchanA bhavanti - 5 dvIpakumArAzco - raH skandhabhujAgrahasteSu -adhi kapratirUpAH raktavarNA avadAtAH siMhalAJchanA bhavanti - 6 udadhikumArAH punarurukaTiSvadhika pratirUpAH / pANDuravarNA azvalAJchanA bhavanti - 7 dikkumArAH puna - jaGghAgrapAdeSu - adhikapratirUpAH suvarNavarNAH gajalAJchanA bhavanti - 8 vAyukumArAstu - stharasthUlavRttagAtrA nimnodarA nolavarNA matsya lAJchanA bhavanti 9 - stanitakumArAstu snigdhAH snigdhagambhIrAnunAda mahAsvanAH suvarNavarNA vardhamAnacihnA bhavanti 10 sarve ca nAnAvastrAbharaNA avagantavyAH / tatrA - sUn prANAn rAnti- gRhNanti nArakANAM parasparayodhanena duHkhaM janayantIti - asurAH, prAyeNa teSAM saMzliSTapariNAmatvAt, asurAzca-te nAgakumAroM kA zira aura mukha adhika sundara hotA hai / the pANDura varNa mRdu aura lalima gati vAle aura mastaka para sarpa ke cinha se yukta hote haiM / suvarNa kumAroM kI grIvA aura vakSasthala adhika sundara hote haiM / suvarNa varNavAle sundara hote haiM / unake mukuTa para garur3a kA cihna hotA hai / vidyatkumAra snigdha (cikane ), dedIpyamAna raktavarNavAle sundara aura vajra ke cihnavAle hote haiM / agnikumAra mAna, unmAna aura pramANa se yukta bhAsvara, sundara raktavarNa, aura pUrNakalaza cihna se yukta hote haiM / dvIpakumAra vakSa, skaMdha, bhujA aura hAthoM ke agrabhAga meM adhika sundara hote haiM, rakta varNa hote haiM, salaune hote haiM aura siMha ke cihna se yukta hote haiM / 1 udadhikumAroM kI uru aura kaTi bhAga bahuta sundara hotA hai / varNa se pANDura varNa hote haiN| unake azva ghoDe kA cinha hotA hai / dikkumAroM kI jaghAe~ aura pairoM kA agrabhAga adhika sundara hotA hai / ve suvarNavarNa aura gaja ke cihna vAle hote haiM / vAyukumAra sthira sthUla aura gola gAtra vAle, dha~se hue udara vAle, nIlavarNa sundara aura matsya ke cihna vAle hote haiM / stanitakumAra snigdha evaM gambhIra tathA mahAn dhvani vAle, suvarNa varNa tathA varddhamAnaka zarAva - sikorA, ke cihna vAle hote haiM / ye sabhI nAnA prakAra ke vastroM aura AbharaNoM vAle hote haiM / jo nAraka jIvoM ke asu - prANoM ko grahaNa karate haiM, arthAt unheM Apasa meM lar3A - lar3Akara duHkha utpanna karate haiM, ve asura kahalAte hai / asura prAyaH saMkliSTa pariNAmoM vAle hote haiM / asura rUpa kumAroM ko asura 1 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre kumArAcaityasurakumArAH - 1 na gacchantIti nagAH parvatAH candanAdivRkSAvA teSu bhavA nAgAH-2 suSThu zobhanAni parNAni pakSA vA yeSAnte suparNA 3 vidyotante dIpyante iti vidyutaH 4 aGgAni pAtAlalokaM vihAya krIDArthamUrdhvamAgacchantIti agnayaH - 5 udakAni dhIyante ekatrI bhavanti yeSu te udadhayaH - [ 5 ] udadhiSu kriDAyogAt te devA api udadhipadena vyapadizyante 6 dvirgatA Apo yeSu te dvIpA : - teSu dvIpeSu kriDAyogAddevA api dvipapadenocyante- 7dizanti-vitaranti - avakAzamiti dizaH, tAsu - dikSu kriDAyogAt te'pi devA dikpadena vyapadizyante-8vAnti tIrthakarAvehAramArga zodhayanti iti vAyavaH - 9 ' stananti zabdaM kurvanti stanaH zabde vA saMjAto yeSAM te stanitAH, tathAvidhAzca te kumArAceti ka 10 asurakumArAdayo'vagantavyAH eteSAJcAsura kumArAdInAM bhavanasaMkhyA tAvat - sAmAnyato dvisaptatilakSAdhikasaptakoTayaH santi, vizeSatastu - dakSiNadigvyavasthi- surakumArANAM catustriMzallakSasaMkhyakAni bhavanAni bhavanti uttara digvyavasthitAnAM punastrizallakSANi ekatra - catuSSaSTiH / 500 dakSiNadigvarti nAgakumArANAM catuzcatvAriMzallakSANi, uttaradigvarti nAgAnAntu - catvAriM zallakSANi, ekatra - caturazItiH / dakSiNadigvAsinAM dvIpakumAradikkumAro -dadhikumAra - vidyukumAra - stanitakumArAgnikumArANAM ca SaNNAM pratyekaM catvAriMzallakSANyeva / 1 kumAra kahate haiM / jo gamana na kareM unheM naga kahate hai arthAt parvata yA candana Adi vRkSa / una nagoM meM hone vAloM ko naga kahate haiM / jinake parNa arthAt paMkha sundara ho ve suparNa / jo vidyotita - dIpta ho ve vidyut jo apane ahnoM ko pAtAlaloka meM chor3akara krIr3A karane ke lie Upara jAveM ve agni / udaka (jala) ekatrita hotA hai jinameM ve udadhi arthAt samudra aura udadhi meM krIr3A karane vAle deva bhI udadhi kahalAte haiM, ap jinake dvirgata do ora ho ve dvIpa aura dvIpa meM krIr3A karane vAle deva bhI dvIpa kahalAte hai / jo avakAza detI haiM ve dizAe~ kahalAtI hai / dizAoM meM krIr3A karane vAle deva bhI dizA kahalAte haiM / jo vAtI - calatI hai arthAt tIrthaMkara ke bihAra ke mArga ko sApha karatI hai, ve vAyu / jo stananti arthAt zabda karate haiM ve stanita yA jinhoMne stana arthAt zabda kiyA ho ve stanita / aise kumAra asura kumAra Adi kahalAte hai / asurakumAra Adi ke bhavanoM kI saMkhyA sAmAnya rUpa se sAta karor3a bahattara lAkha (77200000) hai / vizeSa rUpa se dakSiNa dizA ke asura kumAro ke bhavana cauttIsa lAkha aura uttara dizA vAloM ke tIsa lAkha haiM / donoM dizAoM ke milakara cauMsaTha lAkha bhavana haiM / dakSiNa dizA ke nAga kumAroM ke bhavana cavAlIsa lAkha aura uttaradizA ke nAga kumAroM ke bhavana cAlIsa lAkha haiM / donoM ke milAkara caurAsI lAkha haiM / dakSiNa dizA ke dvIpakumAroM dizAkumAroM udadhikumAroM, vidyatkumAroM stanitakumAro aura akumAroM ina chahoM meMse pratyeka ke cAlIsa-cAlIsa lAkha bhavana haiM aura uttara dizA meM zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 17 bhavanavAsInAM vizeSato dazabhedanirUpaNam 501 uttara digvAsinAmapi-dvIpakumAra--dikkumAro-dadhikumAra--vidyutkumAra-stanitakumArA-gnikumArANAM ca SaNNAM pratyekaM SaTtriMzallakSANi ekatra-pratyekaM SaTsaptatireva dakSiNadigvAsinA suvarNakumArANAM khalu aSTAtriMzakSANi uttaradigvA sanAM punaH suvarNakumArANAM catusviMzallakSANi ekatra dvisaptatizceti- / bAyukumArANAM SaTcatvAriMzallakSANi, ekatra SaNNavatizceti bhavanAni santIti bodhyam / uktaJca prajJApanAyAM prathame pade devAdhikAre-"bhavaNavaI dasavihA paNNattA, taMjahA asurakumArA-nAgakumArA-suvaNakumArA-vijjukumArA-aggIkumArA-dIvakumArA-udahikumArA-disAkumArA-vAukumArA-thaNiyakumArA-iti bhavanayatayo dazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-asuraku-mArA:-nAgakumArA-suvarNakumArA --- vidyutkumArA--agnikumArAH-dIpakumArAHudadhikumAraH-dikkumArAH-vAyukumArAH-stanitakumArAH iti // 17 // mUlasUtram-vANamaMtarA aTTavihA, kiNNara-kiMpurisa-mahoraga-gaMdhavva-jakkharakkhasa-bhUya-pisAyabhedA-" // 18 // chAyA-vAnavyantarA aSTavidhAH,kinnara-kimpuruSa mahoraga-gandharva-yakSa-rAkSasa-bhUta pizAca bhedAt-" | // 18 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre bhavanapatInAM devAnAM vizeSato'surakumArAdi dazabhedAH prarUpitAH samprati-kramaprAptAn vAnavyantarAn devAn vizeSato'STabhedAn prarUpayitumAha-"vANamaMtarA rahane vAloM dvIpakumAroM, dizAkumAroM udadhikumAroM, vidyutkumAroM stanita kumAroM aura agnikumAroM, ina chahoM ke chattIsa-chattIsa lAkha haiN| dono dizAoM ke milakara pratyeka ke liyattara-- chiyattara lAkha bhavana haiN| dakSiNa dizA ke suvarNakumAroM ke ar3atIsa lAkha bhavana hai, uttaradizA ke suvarNakumAroM ke cautIsa lAkha haiM / donoM ke milakara bahattara lAkha haiN| dakSiNa dizA meM nivAsa karate vAle vAyu kumAroM ke pacAsa aura uttara dizA ke vAyu kumAroM ke chIyAlIsa lAkha; donoM ke mila kara chiyAnave lAkha bhavana haiN| prajJApanA sUtra ke prathama pada meM devoM ke prakaraNa meM kahA hai bhavanapati deva dasa prakAra ke haiM, yathA-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suparNa kumAra (4) vidyutkumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) vAyu kumAra aura (10) stanitakumAra // 17 / / sUtrAthe--'vANamaMtarA aTThavihA' sUtra-18 vAnavyantara deva ATha prakAra ke haiM / tatvArthadIpikA--pUrva sUtra meM bhavanapati devoM ke dasa bhedoM kI prarUpaNA kI gaI, aba kramaprApta vAnavyantara devoM ke ATha vizeSa bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM--- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 tattvArthasUtre aTThavihA, kiNNara- kiMpurisa - mahoraga-gaMdhavva jakkha - rakkhasa-bhUya - pisAyabhedA-" iti vAnavyantarAH -- vane bhavAH vAnAH vividhAni dezAntarANi nivAsA yeSAM te vyantarAH, vAnAste vyantarAH vAnavyantarAH vAnavyantarA devayonivizeSA aSTavidhAH prajJaptAH, kinnara - kimpuruSa - mahoraga-gandharva-yakSa-rAkSasa - bhUta-pizAcabhedAt / ayaM kramaH prajJApanAsUtroktaH " uttarAdhyayanetvayaM kramaH- -' vANamaMtarA aTThavihA, - pisAya - bhUya - jakkha - rakkhasa-kira-- kiMpurisa - mahoraga - gaMdhavva - bhedA - " iti / eteSAJcASTAnAM devAnAM pizAcAdi sva svanAmakarmodaya vizeSavazAt pizAcAdisaMjJAvyapadezo bhavati / eteSAmAvAsAH - asyA ratnapra. bhAyAH pRthivyAH sahasrayojanabAhalyasya ratnamayasya kANDasyopari- ekaM yojanazatamavagAhyA - dhazcaka yojanazataM varjayitvA madhye'STasu yojanazateSu tiryag - asaMkhyAtasahasrA bhaumeyA nagarAvAsAH snti| te khalu-bha - bhaumeyA nagarAvAsAH bahirvRttAH antazcaturasrAH adhastAt puSkarakarNikA saMsthAnAH santi / tatraite - vAnavyantarA vasantIti // 18 // tattvArthaniryuktiH - pUrvaM tAvat - bhavanapatidevA asurakumArAdi dazavidhA vizeSataH prarUpi - tAH samprati-kramaprAptAnAM - vAnavyantarANAM vizeSato aSTabhedAn prarUpayitumAha - " vANamaMtarA aTThavAnavyantara deva ATha prakAra ke haiM - ( 1 ) kinnara ( 2 ) kimpuruSa ( 3 ) mahoraga (4) gaMdharva (5) yakSa (6) rAkSasa (7) bhUta aura (8) pizAca / jo vana meM hoM ve 'vAna' kahalAte haiM aura jo vividha dezAntaroM meM nivAsa karate ho vyantara kahalAte haiM / vAna jo vyantara hai, unheM vAnavyantara kahate haiM / yaha eka prakAra kI devayoni hai / ye ATha prakAra ke hote haiM - kinnara, kiMpuruSa, mahoraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta, aura pizAca / yahA~ jisa krama kA ullekha kiyA gayA hai vaha prajJApanAsUtra ke anusAra hai / uttarAdhyayana sUtra kA krama isa prakAra hai - vAnavyantara deva ATha prakAra ke haiM-pizAca, bhUta, yakSa rAkSasa kinnara, kimpuruSa, mahoraga aura gandharva / ina AThoM prakAra ke devoM kI jo pizAca Adi saMjJAe~ haiM, ve apane apane nAma karma ke udaya vizeSa se samajhanI cAhie / vAnavyantaroM ke AvAsa - isa ratnaprabhA pRthvI ke eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke Upara sau yojana avagAhana karake aura nIce bhI ekasau yojana chor3akara bIca meM AThasau yojana meM tirche asaMkhyAta hajAra bhaumeya nagarAvAsa hai ve nagarAvAsa bAhara se gola, bhItara se catuSkoNa aura nIce se puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiM / ina nagarAvAsoM meM vAnavyantara deva nivAsa karate hai // 18 // tatvArthaniyukti --- pUrvasUtra meM bhavanapati devoM ke dasa vizeSa bheda kahegAye haiM aba krama prApta vAnavyantara devoM ke ATha vizeSa bhedo kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM - vAnavyantara deva zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a04 sU0 17 bhavanavAsInAM vizeSato daza medanirUpaNam 503 kiNNara-kipurisa-mahoraga-gaMdhavva - jakkha- rakkhasa - bhUya- pisAya bhedA-" iti / vAnavyantarAHvane bhavA:--vAnA vanacarAH, vividham-antaram AvasanaM yeSAM te vyantarAH vAnAzvate vyantarAzceti vAna vyantarAH khalvaSTavidhAH santi / kinnara - kimpuruSa - mahoraga - gandharva-yakSa- rAkSasa-- bhUta-pizAcabhedAt tathAca-- yasmAtkhalvadhastiryagUrdhvaJca triSvapi lokeSu svAtantryeNa -- svecchayA parAbhiyogAccazakrAdidevendracakravaryAdyAjJayA vicarantaH aniyatagatipracArAH santaH prAyeNa pratipatanti, manuSyAnapi kecana vyantarA bhRtyavadupacaranti, vividheSu ca zailakandarAntaravana -- vivarAdiSu tiryagloke prativasanti, tasmAd - vAnavyantarA iti vyapadizyante / uttarAdhyayanadhRtA'STavAnavyantarapAThakrametu - pizAca - bhUta - yakSa-rAkSasa - kinnara - kimpuruSamahoraga - gandharvANAmitthaM pAThakramaH / uktaJca prajJApanAyAM 1 pade devAdhikAre " vANamaMrA aTThavihA, paNNattA taMjahA kiNNarA, kiMpurisA, mahoragA, gaMdhavvA, jakkhA, rakkhasA, bhUyA, pisAyA - " iti / vAnavyantarAaSThavidhAH prajJaptAH, tadyathA - kinnarAH - kimpuruSAH - mahoragAH - gandharvAH1:- yakSA: - rAkSasAH-bhUtAHpizAcAH, iti // 18 // mUlasUtram -- " joisiyA paMcavihA, caMdasUragahaNa kkhattatArAbhedao - " // 19 // chAyA - " jyotiSkAH paJcavidhAH, candrasUryagrahanakSatratArAmedAt- // 19 // ATha prakAra ke haiM kinnara kimpuruSa, mahoraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta aura pizAca / vana meM rahane vAle vAna kahalAte haiM aura vividha dezAntaroM meM rahane vAle vyantara kahalAte / vAna jo vyantara haiM, ve vAnavyantara kahe jAte haiM / vAnavyantara yoni ke ye deva ATha prakAra ke haiM-- kinnara, kimpuruSa, mahoraga, gandharva, yakSa, rAkSasa, bhUta, aura pizAca / ye deva adholoka, madhya loka aura Urdhvaloka meM tInoM lokoM meM svataMtratApUrvaka icchAnusAra vicaraNa karate haiM aura devendra - zakra tathA cakravartI kI AjJA ke anusAra bhI vicaraNa karate haiM / inakA gatipracAra aniyata hotA hai / koI - vyantara bhRtya ke samAna manuSyoM kI bhI sevA karate haiM ' tirche loka meM aneka prakAra kI zaila, kakarA, vana aura vila Adi sthAnoM meM nivAsa karate haiM / isa kAraNa inakI saMjJA vAnavyantara hai| uttarAdhyayana sUtra ke anusAra ina ATha bhedoM kA krama isa prakAra hai - pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kimpuruSa, mahoraga aura gandharva, / prajJApanAsUtra ke prathama pada meM devAdhikAra meM kahA hai vAnavyantara deva ATha prakAra ke kahe gaye haiM, yathA - kinnara, kimpuruSa, mahoraga rAkSasa, bhUta, aura pizAca // 18 // gandharva, yakSa , sUtrArtha - 'joisiyA paMcavihA' ityAdi / sUtra. // 19 // jyotiSka deva pA~ca prakAra ke haiM zrI tatvArtha sUtra : 1 9 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre tatvArthadIpikA - pUrvaM tAvat sAmAnyato bhavanapativA navyantarajyotiSkavaimAnikeSu caturvidheSu deveSu pratipAditeSu vizeSato bhavanapati - vAnavyantarANAM devAnAM prarUpaNaM kRtam, sampratikramaprAptAn jyotiSka devAn vizeSato nirUpayitumAha " joisiyA paMcavihA- " ityAdi / 504 jyotiSkAH--jyotiHsvabhAvavatvAt tejomayAH jyotiSkasaMjJakA devAH paJcavidhAH santi, candra-sUrya-grahanakSatratArAbhedataH tathAca - candrasUryAdinAmakarmodayAt tatpratyayAH khalu candrasUryagrahanakSatratArA saMjJakAste jyotiSkadevA bhavanti, eteSAM pratyekaM prabhAvazca bhinnabhinnarUpAH santi / asmAt khalu-samatalabhUbhAgAta UrdhvaM navatyadhikasaptazatayojanAni upari, sarvajyotiSAmadhobhAge vyavasthitAstArakAH santi tato dazayojanAni UrdhvaM sUryAzcaranti, tato'zItiyoMcandracaranti / tatazcatvAri yojanAni UrdhvaM nakSatrANi caranti tatazcatvAri yojanAnyutpabudhAzcaranti / tatastrINi yojanAnyutpatya zukrAzcaranti tatastrINi yojanAnyUrdhvaM vRhaspatayaH saJcaranti, tatastrINi yojanAnyUrdhvamatikramya kujAH saJcaranti / tatastrINi yojanAnyUrdhvamatikramya zanaizvarAzvaranti, sa eSa jyotirgaNasaJcaraNaviSayo nabho'vakAzo dazAdhikayojanazatavistArastiryagasaMkhyeyadvIpasamudrapramANo ghanodadhiparyanto'vagantavyaH // 19 // tattvArthadIpikA- pahale sAmAnya rUpa se bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ke bheda se cAra prakAra ke devoM kI prarUpaNA kI gaI thI, unameM se bhavanapati aura vAnavyantara devoM kI vizeSa rUpa se prarUpaNA kI gaI / aba krama se prApta jyotiSka devoM kI vizeSa prarUpaNA kI jAtI hai tejomaya jyotiSka nAmaka deva pA~ca prakAra ke kahe gaye hai - ( 1 ) candra ( 2 ) sUrya (3) graha (4) nakSatra aura (5) tArA / candra - sUryAdi nAmakarma ke udaya se candra, sUrya graha, nakSatra aura tArA nAmaka jyotiSka deva hote haiM ina saba ke prabhAva bhinna bhinna prakAra ke hote haiM / isa bhUmi ke samatala bhAga se sAtasau nabbe yojana kI u~cAI para sabhI jyotiSka devoM ke nIce tAraka deva vidyamAna haiM / inase daza yojana Upara arthAt AThasau yojana kI u~cAI para sUrya deva hote haiM sUrya se assI yojana Upara candra deva vicaraNa karate haiN| arthAt 880 yojana Upara candra haiM / candra se cAra yojana Upara nakSatroM kA cAra hotA hai / aura unase bho cAra yojana kI u~cAI para budha kA cAra hotA hai / budha se tIna yojana Upara zukra kA vimAna hai, usase tIna yojana Upara vRhaspatti kA vimAna hai aura isase bhI tIna yojana Upara maMgala kA cAra hotA hai / isase bhI tIna yojana Upara zanaizcara kA vimAna hai / isa prakAra samasta jyotiSka devoM kA sampUrNa cAra kSetra eka sau dasa yojana kA hai / tirche meM asaMkhyAta dvIpasamudra pramANa ghanoMdadhi paryanta samajhanA cAhie // 19 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 19 vizeSato jyotiSkadevanirUpaNam 505 tattvArthaniyuktiH - pUrva sAmAnyato bhavanapativAnavyantara jyotiSkavaimAnikAzcaturvidhA devAH prarUpitAH tato vizeSalo bhavanapatayo vAnavyantarAzca devAH prarUpitAH samprati-kramaprAptAn jyotiSkadevAn vizeSataH prarUpayitumAha- "joisiyA paMcavihA, caMdasUragahaNakkhattatArAbhedao -" iti / jyotiSkAH dyotante iti jyotISa vimAnAni, pRSodarAditvAn- dasya jaztve sAdhu, teSu bhavAH jyotiSkA devAH jyotisvarUpA vA devA jyotiSkAH mukuTeSu ziro maulimukuTAzritaiH prabhAmaNDalakalpairujjvalaizcandrasUryatArAmaNDalairyathAyathaM cihnairvirAjamAnA butimantaH khalu jyotiSkA devAH paJcavidhAH santi / candrasUryagrahanakSatratArAbhedataH tatra sarveSu jyotiSkeSu deveSu candrANAM pradhAnatvapratipAdanArthaM prathamopAdAnaM kRtam tatra-samatalAdasmAd bhUmibhAgAnnavatyadhikasaptazatayojanAnyUrdhvamatikramya tAvatprathamo jyotiSkatArAbimAnaprastAro vartate, tadupari dazayojanAnyAruhya sUryavimAnaprastAro vidyate, tadupari-azItiyojanAnyatikramya candravimAnaprastAro vartate, tadupari viMzatiyojanAnyAruhya tArAnakSatra budha-zukra- vRhaspati-kujazanaizcarANAM vimAnaprastAro vidyate / sUryAdadhastAt kiJcidUnayojane keturvartate, candrAdadhobhAge kiJcidUnayojane khalu rAhurasti,candra- tatvArthaniyukti - pahale sAmAnya rUpa se bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, ina cAra prakAra ke devoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai tatpazcAt bhavanapati aura vAnavyantara devoM ke bhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai / aba anukrama se prApta jyotiSka devoM ko vizeSa rUpa se prarUpaNA karate haiM jo dyotita ho use jyoti kahate haiM arthAt vimAna / pRSodarAdi gaNa meM pATha hone se 'da' ke sthAna para 'ja' Adeza hotA hai, ataH jyoti' zabda niSpanna hotA hai / usa jyoti arthAt vimAna meM jo utpanna hoM, ve jyotiSka deva kahalAte haiM / athavA jo deva jyotisvarUpa hoM ve jyotiSka kahalAte haiM / ye jyotiSka deva mastaka para mauli - mukuTa dhAraNa karate haiM, prabhAmaNDala ke samAna ujjvala candra, sUrya aura tArAmaNDala ke cihnoM se yathAyogya suzobhita hote haiM, kAntimAn hote haiM / inake pA~ca prakAra haiM (1) candra (2) sUrya (3) graha (4) nakSatra aura ( 5 ) tArA ! ina jyotiSka devoM meM candra devoM kI pradhAnatA hai, isa kAraNa unakA Adi meM grahaNa kiyA hai / isa samatala bhUmibhAga se sAtasau nabbe yojana Upara sarvaprathama tArAvimAnoM kA prastAra hai / usase dasa yojana Upara sUryavimAna kA prastAra hai / usase assI yojana ko u~cAI para candra vimAna kA prastAra hai / usase bIsa yojana tArA, nakSatra, budha, zukra, vRhaspati, maMgala aura zanaizvara ke vimAna prastAra haiM / 64 zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 tattvArthasUtre sUryagrahAn vihAya zeSA nakSatraprakIrNakatArakAzca ekasmin svasva mArge caranti / tatra-tArAgrahANA maniyatacAritvAta candrasUryANAmUrdhvamadhazcaranti |tthaac-srvebhyo jyotiSke bhyo'dhastAta sUryAzcaranti, tata UrdhvaM candrAzcaranti,tata Urdhva grahAH, tata UrdhvaM nakSatrANi,tata UrdhvaM viprakIrNatArakA zcaranti / kintu-tAgagrahANAmaniyatacAritayA sUryAdadhastAdapi saJcAroM bhavati. ityevaM rItyA khalu jyotirloko dazAdhikayojanazatavistAraH , ekaviMzatyadhikaikAdazayojanazatairjambUdvIpamerusparzamakurvan sarvAsu dikSu maNDalAkAreNa vyvsthitH| lokAntaJcaikAdazAdhikaikAdazayojanazataraspRzan sarvato' vaseyaH / kujAdayastArAgrahAzcordhvamastiryaksaMcaraNazIlatvenA'niyatacAritvAd adhastAt tAva llambamAnA bhabanti, yAvat-sUryAd dazayojaneSUpalabhyante / jyotiSkeSu tAvat- sarvopari svAtinakSatraM nakSatramaNDalasya sarvAdhastAda bharaNInakSatram / sarva dakSiNato mUlanakSatram, sarvottaratazcA'bhijitnakSatraM bartate / tato-'tyantaprakAzakAritbAd jyotiH zabdanAmadheyeSu vimAneSu bhavA devA jyotiSkA ucyante / sUrya se kucha yojana nIce ketu kA vimAna hai aura candra se kucha yojana nIce rAhu kA vimAna hai / candra, sUrya aura grahoM ke sivAya zeSa nakSatra aura prakIrNaka tAre apane apane eka ho mArga meM saMcaraNa karate haiM / tArA aura graha aniyata rUpa se cAra karate haiM,ataH kabhI candra aura sUrya se Upara aura kabhI nIce calate haiM / isa prakAra sabase nIce sUrya,sUrya ke Upara candramA, candramA se Upara graha, grahoM ke Upara nakSatra aura nakSatroM ke Upara prakIrNaka tAre calate haiM / kintu tArA aura graha aniyata rUpa se gati karane ke kAraNa sUrya se nIce bhI gati karate haiM / sampUrNa jyotirloka ekasau dasa yojana ke vistAra meM hai / gyArahasau ekkIsa yojanoM meM, jambUdvIpa ke meru parvata kA sparza na karate hue, sabhI dizAoM meM golAkAra rUpa se sthita hai / gyArahasau gyAraha yojana se sparza na karatA huA sabhI ora lokAnta samajhanA cAhie / maMgala Adi tArA, graha, Upara, noce aura tircha calate haiM, ataeva aniyata rUpa se calate haiM, isa kAraNa nIce lambAyamAna hote haiM yAvat sUrya se dasa yojanoM meM pAye jAte haiM / jyotiSkoM meM sabase Upara svAti nakSatra hai aura nakSatramaMDala ke sabase nIce bharaNI nakSatra hai| sabase dakSiNa meM mUlanakSatra hai aura sabase uttara meM abhijit nakSatra / atyanta hI prakAza karane vAle hone ke kAraNa jyoti nAmaka vimAnoM meM jo deva haiM, ve jyotiSka kahalAte haiM / athavA vimAnoM saMbandhI jyoti ke kAraNa ve deva jyotiSka kahalAte haiN| ve deva krIDA nahIM karate, sirpha dyotita-prakAzamAna hote haiM / athavA yoM kahA jA sakatA hai ki ve zarIra saMbandhI jyoti ke dvArA ghotita hote haiM, kyoM ki unakA zarIra jyotipuMja kI bhA~ti camacamAtA huA dedIpyamAna hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU0 19 kalpopapannakavaimAnikadevanirUpaNam 507 bimAnagatajyotiSaH sambandhino vA devAH tena dIvyanti-dyotante, vapuHsambandhinA vA jyo tiSA dIvyante iti jtotiSkA ucyante / jyotireva bhAsvaradedIpyamAnazarIratvAt samastadiGmaNDaladyotakatvAdvA jyotiSkAH ucyante, svArthe kan pratyayaH, / mukuTeSu tAvat-prabhAmaNDalasthAnIyAni-ujjvalAni candrasUryAdIni bhavanti / candrasya -candrAkAra cihnam, sUryasya-sUryAkAraM cihnam evam grahanakSatrANAmapyavagantavyam. ! uktaJca prajJApanAyAM prathamapade 1 devAdhikAre--- 'joisiyA paMcavihA paNNattA, taMjahA caMdA -sUrA-gahA-NakkhattA-tArA-,,iti. / jyotiSkAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-candrA:-sUryA:grahAH- nakSatrANi-tArAH iti // 19 // mUlasUtram - 'kappovavaNNagA vemANiyA bArasavihA,sohamma-IsANasaNaMkumAra-mAhiMda -bNbhloy-lNty-mhaamukk-shssaar-aanny-paannyaarnnaaccuybhedaa-||20|| chAyA-kalpopapannakA vaimAnikAH dvAdazavidhAH saudharme-zAna-sanatkumAra-mAhendrabrahmalokalAntaka-mahAzukra shsraaraa-''nt-praanntaa''rnnaa-cyutmedaat-||20|| tattvArthadIpikA-vaimAnikasvarUpaM nirUpayituM pUrva caturvidhadeveSu bhavanapati-vAnavyantara-jyo tiSka-vaimAnikeSu vizeSato bhavanapatayo vAnavyantarA jyotipkAzca devAH prarUpitAH samprati-kalpopapannakavaimAnikadevAndvAdazavidhAn pratipAdayitumAhaathavA una devoM ko samasta dizAmaMDala prakAzita karane ke kAraNa jyotiSka kahate haiM / 'jyotiSka' zabda meM svArtha meM 'kan' pratyaya huA hai, arthAt 'jyotiS' zabda meM 'kan' pratyaya karane para bhI usake artha meM koI parivartana nahIM hotA-jo artha 'jyotiSa' zabda kA hai vahI 'jyotiSka' zabda kA bhI hai| una devoM ke mukuToM meM prabhAmaNDala sthAnIya candra-sUrya Adi ke cihna ho hote haiM / candradeva ke mukuTa meM candra ke AkAra kA aura sUrya deva ke mukuTa meM sUrya ke AkAra kA cihna hai / yahI bAta grahoM aura nakSatroM ke saMbandha meM bhI samajhanA cAhie / prajJApanAsUtra ke prathama pada meM devoM ke prakaraNa meM kahA hai-jyotiSka deva pA~ca prakAra ke haiM -candra, sUrya, graha, nakSatra, aura tArA // 19 // sUtrArtha- 'kappovavaNNagA vemANiyA' ityAdi suutr----||20|| kalpopapannavaimAnika deva bAraha prakAra ke haiM / -(1) saudharma (2) IzAna (3) sanatkumAra (4) mAhendra (5) brahmaloka '6) lAntaka (7) mahAzukra (8) sahasrAra (9) Anata (10) prANata (11)AraNa aura (12) acyuta / sUtra 20 // tattvArthadIpikA-bhavanapati, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika, ina cAra prakAra ke devo meM se pahale bhabanapati, bAnavyantara aura jyotiSka devoM kI prarUpaNA kI gaI hai / aba bAraha prakAra ke kalpopapanna devoM kA kathana karane ke lie kahate haiM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 tattvArthasUtre 'kappovavaNNagA vemANiyA bArasavihA, sohamma-IsANa-saNaMkumAra-mAhiMda-baMbhaloyalaMtaya-mahAsukkasahassAra-ANaya-pANaya-AraNAccuyabhedA-iti. / kalpopapannakAH-kalpeSu dvAdazadevAtmakeSu upapannAH sambaddhAH kalpopapannakAH vaimAnikA vi vizeSeNa dAnazIlatapobhAvaiH pUrvabhavopArjitapuNyapuJjazAlinaH-prANinaH-svasthitAn sukRtino mAnayanti Adriyante -AdhAraM dadati-iti vimAnAni, teSu vimAneSu bhavAH vaimAnikA devA dvAdazavidhAH santi, saudharme-zAna-sanatkumAra-mAhendra-brahmaloka-lAntaka--mahAzukra--sahasrArA-''nata--prANatAraNAcyutAH vakSyamANaprakAreNAvasthitA santi tathAhi yasmin paTale saudharmanAmA kalpo dakSiNadizi vartate, tasmin eva paTale uttaradizi-IzAnanAmA kalpo samazreNyA sthitaH / samIpavartI etau dvAvapi pratyekamarddhacandrAkArau samazreNyA sthitau / evam-sanatkumAramAhendradevalokAvapi evameva samazreNyA sthitau / tadanebrahma-lAntaka-mahAzukrasahasrAraparyantA devalokA ekaikasyopayupari vartante tadane AnataprANatanAmAnau dvau devalokau, tadane AraNAcyutau ca / ete catvAro devalokA dvau dvau yugalarUpeNa saudharmezAnadevalokavadevArddhacandrAkArau samazreNyA sthitau ityevaM dvAdazadevalokAH samavasthitAH santi // sU0 20 // tattvArthaniyuktiH--pUrva tAvat sAmAnyataH pratipAditeSu caturvidheSu bhavanapati-vAnavyantarajyotiSka-vaimAnikadeveSu vizeSataH kramazo bhavanapati-vAnavyantarajyotiSkadevAnAM prarUpaNaM vihi___ kalpoM meM arthAt bAraha devalokoM meM jo utpanna ho ve deva kalpopapannaka kahalAte haiM / jo apane andara rahane vAloM ko jinhoMne vizeSa rUpa se dAna, zIla tapa aura bhAvanA kA Asevana karake pUrvabhava meM puNyarAzi prApta kI hai unako sukRtI-puNyAtmA mAnate haiM unakA Adara karate hai tathA unheM AdhAra pradAna karate haiM unheM bimAna kahate haiM / bimAnoM meM utpanna hone vAle deva vaimAnika kahegaye haiM aura ve bAraha prakAra ke haiM (1) saudharma (2) IzAna(3)sanatkumAra (4) mAhendra(5)brahmaloka (6) lAntaka (7)mahAzukra (8) sahasrAra (9)Anata (10) prANata (11) AraNa aura (12)acyuta / ye kalpa bakSyamANa prakAra se vyavasthita haiM, jaise-jyotizcakra ke upara asaMkhyAta karor3A karor3a yojana jAne para saudharma aura IzAna devaloMka haiM, jisa pradeza meM saudharma kalpa dakSiNadigvartI hai usi pradeza ke samIpa uttara digvatI IzAna kalpa bhI hai / ye donoM hI kalpa pratyeka arddhacandrAkAra se samazreNimeM sthita haiN| inake Upare asaMkhyAta karoDA karor3a yojana jAne para isI prakAra sanatkumAra kalpa aura mAhendra kalpa ye donoM bhI arddhacandrAkArase samazreNime sthita haiN| unake Upara brahma, lAntaka, mahAzukra, aura sahasrAra, ye cAra kalpa eka eka ke pratyeka asaMkhyAta asaMkhyAta yojana jAne para haiM aura sahasrAra kalpa ke Upara Anata--prANata ye do devaloka tathA ina ke Upara AraNa aura acyuta ye cAroM kalpa do do yugala rUpa se saudharma aura IzAna devaloka kI taraha arddhacandrAkAra se samazreNi meM sthita haiM / 2 / isaprakAra bArahoM devaloka vyavasthita haiN| sUtra // 20 // tattvArthaniyukti-pahale sAmAnya se pratipAdita cAra prakAra ke jo bhavanapati vAnavyantara zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 20 kalpopapannakavaimAnikadevanirUpaNam 509 tam samprati vaimAnikadevAnAM vizeSataH prarUpaNaM kartu kalpopapannakakalpAtItabhedena dvividheSu vaimAnikeSu prathamaM prathamopAttakalpopapannakavaimAnikadevAn prarUpayati "kappovavaNNagA vemANiyA bArasavihA sohamma-IsANa saNaMkumAra mAhida baMbhaloya laMtaya mahAsukka sahassAra ANaya pANaya AraNAccuyabheyA" iti / kalpopapannakA-kalpeSu dvAdazadevalokeSu upapannakAH kalpopapannakAH vaimAnikAH vizeSataH svasthitAn sukRtazAlino mAnayanti sammAnayanti dhArayanti iti vimAnAni, teSu bhavA, vaimAnikAH te devAH khalu dvAdazavidhAH santi, saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntaka mahAzukrasahasrArA''nataprANatA''raNA'cyutabhedAt / tatra-te khalu kalpA vakSyamANaprakAreNa vyavasthitAH santi, tathAhi jyotizcakrAdupari asaMkhyAtakoTikoTiyoz2anAnyatikramyAtra merUpalakSitA rdhidakSiNottarabhAgavyavasthitau pUrvapazcimAyatau dakSiNottaraviSkambhau arcimAlIva dedIpyamAnau asaMkhyeya yojanAyAmaviSkambhaparikSepau sarvaratnamayau madhyavyavasthitasarvaratnamayAvazokamaptaparNacampakasahakArasuzobhitazakrendraizAnendrAvAsayuktau saudhamaizAnadevalokau pratyekamarddhacandrAkArau yugalarUpeNa dakSiNottarabhAgajyotiSka aura vaimAnika haiM unameM vizeSataH krama se bhavanapati vAnavyantara jyautiSka devoM kI prarUpaNA karadI gaI hai aba baimAnika devoM kI vizeSa rUpa se prarUpaNA karane ke liye kalpo. papanna aura kalpAtIta ke bhedoM ko lekara do prakAra ke baimAnikoM meM prathama grahaNa kiye hue kalpopapanna baimAnika devoM kA prarUpaNakarate haiM "kappobavannagA vemANiyA bArasabihA0' ityAdi / kalpopapannaka deva saudharma-IzAna-sanatkumAra-mAhandra; brahma loka-lAntaka-mahAzukra-sahasrAra Anata--prANata AraNa acyuta ke bheda se bAraha prakAra ke hote haiM / kalpoM meM arthAt bAraha prakAra ke devaloko meM jo utpanna hote haiM ve kalpopapannaka vaimAnika deva kahe jAte haiM, vaimAnika kA artha hai vimAno meM rahane vAle deva, vizeSa rUpa se apane meM rahe hue pUrvopArjita puNya zAlI prANiyoM ko mAnate haiM, arthAt sammAna karate hai dhAraNa karate haiM unako vimAna kahate haiM, aura vimAnoM meM hone vAle deva vaimAnika kahalAte haiM / ve vaimAnika deva saudharma Adi bAraha kalpoM meM hone se deva bhI bAraha prakAra ke kahe jAte haiN| bAraha kalpa Age kahe jAne bAle prakAra se vyavasthita haiM jyotizcakra ke Upara asaMkhyAta karor3A karor3a yojanoM ke ullaMghane para yahA~ meru parvata ko Azraya karake dakSiNArddha tathA uttarArdha bhAga meM vyavasthita pUrvapazcima se lambe aura dakSiNa uttara se cauDe acimAlI sUrya kI taraha dedIpyamAna asaMkhyAta yojana AyAma viSkaMbhaparikSepa vAle sarva ratnamaya madhyasthita sarvaratna maya azoka saptaparNa campaka sahakAra suzobhita zakrendra aura IzAnendra ke AvAsa se yukta do pahalA aura dUsarA saudharma aura IzAna devaloka eka eka ardhacandrA kAra yugala rUpa dakSiNottara bhAga ko lekara samazreNi meM vyavasthita haiM 1-2 / unake Upara asaMkhyAta zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 tatvArtha sUtre apekSya sthitau samazreNyAM tadupari - asaMkhyAta koTikoTiyojanAnyatikramyAtra tRtIya - caturthI sanatkumAra mAhendradevalokau api pratyekamarddhacandrAkArau yugalarUpe dakSiNottaramapekSya sthitau 4 / tadupari asaMkhyAtayojanAtikrame brahmadevaloko varttate tatra ca lokAntikadevA jinendrajanmAdi mahotsavavilokanotsukAH zubhAdhyavasAyaprAyA bhaktizravaNatAvazIkRtacittA nivasanti / atha brahmalokAdArabhyASTamasahasrA ra devalokaparyantaM catvAro devalokA ekaikasyoparyupari asaMkhyAtayojanAntareNa vartante, tathAhi sanatkumAra - mAhendra devalokayugalAdupari asaMkhyAtayojanAnyatikramyAtra paJcamo brahmadevaloko vartate 5 / tadupari - asaMkhyAta koTiyojanAtikrame SaSTho lAntakadevaloko vartate 6, tadupari asaMkhyAtayojanAtikrame saptamo mahAzukadevaloko vartate 7 tadupari asaMkhyAtayojanAtikrame'STamaH sahasrAradevaloko vartate 8 / iti / atha - tadupari aseMkhyAtayojanAtikrame navamadazamau AnataprANatadevalokau api prathamadvitIyadevalokavat pratyekamarddhacandrAkArau yugaladakSiNottarabhAgamapekSya sthitau samazreNyAM 10 / tadupari asaMkhyAtayojanAtikrame ekAdaza-dvAdazau AraNAcyuta - devalokau etau dvAvapi pUrvavat pratyekamarddhacandrAkArau yugalarUpeNa samazreNyAM sthitau 11-12 / iti dvAdazadevalokasthitisvarUpam / yojanajAne para yahAM tIsarA aura cauthA sanatkumAra mAhendra ye do devaloka bhI pratyeka arddhacandrAkAra yugala rUpa se dakSiNottara bhAga ko lekara samazreNi meM vyavasthita haiM 3-4 inake Upara asaMkhyAta yojana jAne para yahAM brahma deva loka haiM / isa brahma deva loka meM lokAntaka deva rahate haiM ve jinendra janmAdi ke mahotsava ko dekhane meM utsuka zubha adhyavasAya vAle bhakti bhAva meM vazIkRtacitta vAle hote haiM / aba brahmaloka se lekara AThaveM sahasrAra deva loka paryanta cAra deva loka eka eka ke Upara asaMkhyAta asaMkhyAta yojanoM ke antara se vyavasthita haiM, jaisesanatkumAra aura mAhendra ina yugala deva loMko se Upara asaMkhyAta yojanoM ke lAMghane para yahA~ pA~cavA~ brahma deva loka hai 5 / usake Upara asaMkhyAta yojana jAne para chaThA lAntaka devaloka hai 6 / usake Upara asaMkhyAta yojana jAne para sAtavA~ mahAzukra deva loka hai 7) usake Upara asaMkhyAta yojana jAne para AThavA~ sahasrAra devaloka hai 8 / isa ke Upara asaMkhyAta yojana jAne para naubA~ dasavA~ Anata aura prANata deva loMka bhI pahale dUsare saudharma IzAna kI taraha pratyeka arddhacandrAkAra yugala rUpa se dakSiNottara bhAga ko lekara samazreNi meM sthita hai 8-10 / isI prakAra inake Upara asaMkhyAta yojana jAne para gyArahavA~ aura bArahavA~ AraNa aura acyuta devaloka, ye donoM deva loka bhI pUrva ke Anata prANata kI taraha pratyeka ardha candrAkAra yugala rUpa se dakSiNottara bhAga ko lekara samazreNi meM sthita haiM 11 - 12 / yaha bAraha devaloka kI sthiti kA svarUpa hai / zrI tatvArtha sUtra H 1 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 20 kalpopapannakavaimAnikadenirUpaNam 511 tata Urdhva navagraiveyakAni uparyupari krameNa santi, tadupari ca paJcamahAvimAnAni santIti vaimAnikadevAnAmavasthitikramo'vagantavyaH tatra-saudharmakalpasAhacaryAttadindro'pi saudharma ucyate IzAnadevalokasya aizAno nAma indraH svabhAvato varttate, aizAnasya nivAsaH kalpa aizAna ucyate, tatsAhacaryAdindro'pi aizAna ucyate ityevaM rItyA sanatkumArAdayo'pyavagantavyAHsaudharmAdikalpavAsinAM devAnAM dazaindrA bhavanti navama-dazamayoH,ekAdaza-dvAdazayozceti yugaladvaye ekaikendrasya sadbhAvAt / atha saudharmAdayo devalokAH samatalabhUmitaH kiyatkiyahUramupari varttate iti pradarzyate prathamadvitIyau saudharmezAnau dvau kalpau yugalarUpeNa sthitau samatalabhUmitaH sArdukarajjukamupari vartete2, tRtIyacaturthako sanatkumAra-mAhendrakalpau yugalarUpeNa sthitau samatalabhUmitaH sArddha dvirajjukamupari vartete 4 / evaM paJcamaH kalpaH sapAdatrirajjukam, SaSTaH kalpaH sArddhanirajjukam ,saptamaH kalpa ekabhAgona caturajjukam aSTamaH kalpaH catUrajjukam , evaM navamadazamau yugalarUpeNa sthitau dvau kalpau sArddhacatUrajjukam , evameva ekAdaza-dvAdazau yugalarUpeNa sthitau dvau kalpau samatalabhUmitaH paJcarajjukamupari vartete12, iti-kalpopapannadevasambandhinAM dvAdazadevalokAnAM samatalabhUmita uccaistvaM vijJeyamiti / bArahaveM kalpa ke Upara nau graiveyaka vimAna haiN| jo eka -dUsare ke Upara avasthita haiM / unake Upara pA~ca anuttara nAmaka mahA vimAna haiM / yaha vaimAnika devoM kI avasthiti kA saudharma kalpa ke kAraNa vahAM kA indra bhI saudharma kahalAtA hai / IzAna nAmaka deba svabhAvataH nivAsa karatA hai / usakA nivAsa hone se baha kalpa aizAna kahalAtA hai aura aizAna kalpa ke sahacarya se vahA~ kA indra aizAna indra ke nAma se prasiddha hai| isI prakAra Age ke kalpoM evaM indroM ke viSaya meM bhI samajhalenA cAhiye / saudharma Adi kalpoM meM nivAsa karane vAle devoM ke dasa indra hote haiN| kyoM ki nauve aura dasa veM ina do deva lokoM kA bhI eka hI indra hotA hai, aba yahA~ saudharmAdi devaloka samatala bhUmise kitane U~ce haiM ! yaha dikhalAyA jAtA haipahalA aura dUsarA jo saudharma aura IzAna kalpa hai ve yugalarUpa se sthita donoM kalpa samatala bhUmi se DeDha rAjU 2 / tIsarA aura cauthA jo sanatkumAra aura mAhendra ye yugala rUpa se sthita donoM kalpa samalata bhUmi se (2 // ) DhAI rAjU Upara hai 4 / isI prakAra pA~cavA~ kalpa (31) savA tIna rAjU Upara hai, chaThA kalpa (3 // ) sADhe tIna rAjU U~cA hai, sAtavA~ kalpa (3 // .) paune cAra rAjU U~cA haiM, aura AThavAM sahasrAra kalpa (4) cAra rAjU samatala bhUmi se U~cA hai 8 / isI prakAra nauvAM aura dasavA~ yug2ala rUpa se sthita ye donoM kalpa (4 // ) sADhe cAra rAjU U~ce haiM, tadanantara gyArahavA~ aura bArahavAM yugala rUpa se sthita ye donoM kalpa samatala bhUmi se pA~ca rAjU U~ce hai| yaha kalpopapanna bAraha devalokoM kA samatala bhUmi se Upara hone kA pramANa jAnanA cAhiye ! zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre tadagre tritrirUpeNa trINi trikANi kalpAtItAnAM navagraiveyaka devAnAM santi, teSu prathamaM trikaM samatala bhUmitaH paJcarajjukam ekarajjukasya trayo bhAgAH kriyante tebhya eko bhAgacetAvatkamupari vartate 3 dvitIyaM trikaM paJcarajjukam ekasya rajjukasya bhAgatrayamadhyAd dvau bhAgau cetAvatkaM samabhUmita upari varttate 6 tRtIyaM trikaM paripUrNa SaDjjuka samatala bhUmita upari varttate 9 ete nava puruSAkAralokasya grIvA - sthAne varttamAnatvAd graiveyakA ucyante / tadagre paJcAnuttaravimAnAni yeSAmuttare'gre na kespi vimAnavizeSA vidyante iti tAnyanuttaravimAnAni procyante te paJca pratyekaM caturdikSu samazreNyA sthitAH kiJcidUnasaptarajjukaM samatalabhUmita upari varttate / teSAM paJcAnAM parasparamantaram ekarajjukasya kiJcidUnAH paJcabhAgA kriyante, tanmadhyAdekeka bhAgaparimitamantaramekaikasya bartate / iti paJcAnuttara vimAnavarNanam / navagraiveyakAH, paJcAnuttara devAzceti caturdazAnAM kalpAtItadevAnAM varNanamagrimasUtre kariSyate iti / jambUdvIpe mahAmandaraH sahasrayojanAvagAho navanavatisahasrayojanocchrAyaH / tasyAdhastadadholoko varttate / tiryakprasRtazca tiryagloko varttate tasyopariSTAt urdhvaloko varttate / merUcUlikA cacatvAriMzad yojanocchrAyA bodhyA / uktazva - prajJApanAyAM prathamapade devAdhikAre - "vemANiyA"duvihA paNNattA, taMjahA kappovavaNNagA ya kappAIyA ya, se kiM taM kappovavaNNagA - ? kappova 512 inake Age tIna tIna karake tIna trika meM kalpAtIta nava graiveyaka deva haiM / una tIna trikoM meM se pahalA trika samatala bhUmi se pA~ca rAjU aura eka rAjU ke tIna bhAgoM meM kA eka bhAga jItanA U~cA hai 3 / dUsarA trika pA~ca rAjU aura eka rAjU ke tIna bhAgo meM kA do bhAga jitanA U~ / hai 6 / aura tIsarA trika pUrA chaha rAjU samatala bhUmi se U~cA hai / ye nava puruSAkAra loka grIvA (galA) sthala para hone se graiveyaka kahalAte haiM 9 / ina ke Age pA~ca anuttara vimAna haiM, jinake uttara arthAt Age koI vimAna na hone se ye anuttara vimAna kahalAte haiM ye pA~ca pratyeka cAroM dizAoM meM samazreNi se sthita hai ye samatala bhUmi se kucha kama sAta rAjU U~ce haiN| ye pAMcoM anuttara vimAna eka rAjU ke kucha kama pA~ca bhAga kiye jAya~, una meM se eka-eka bhAga ke antara se sthita haiM / yaha pA~ca anuttara vimAnoM kA varNana huaa| aise ye nau graiveyaka aura pA~ca anuttara vimAna vAsI isa prakAra caudaha kalpAtIta deva kahalAte haiM, ina caudaha prakAra ke kalpAtIta devoM kA varNana agale sUtra meM kiyA jAyagA / jambUdvIpa kA mahAmandara parvata eka hajAra yojana pRthivI ke andara hai, ninyAnabe (99) hajAra yojana kI isakI U~cAI hai, isake nIce ke bhAga meM adholoka hai / tiryak arthAt Ter3hA phailA huA tiryagaloka hai / isake Upara Urdhvaloka hai / isa merukI cUlikA cAlIsa yojana kI U~cAI vAlI hai / prajJApanA sUtra ke prathama pada meM devAdhikAra meM kahA hai vaimAnika deva do prakAra ke kahe gaye haiM, yathA - kalpopapannaka aura kalpAtIta kalpopapannaka kitane prakAra ke haiM ? ve zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 20 vaNNA, bArasavihA paNNattA, taMjahA- sohammA-IsANA saNakumArA- mahiMdA-baMbhalogA-laMtayAmahAsukkA - sahassArA- ANayA-pANayA- AraNA- accuyA ya" iti / vaimAnikA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - kalpopapannakAzca-kalpAtItAzca / athakiM te kalpopapannakAH - ? / kalpopapannakavaimAnikadevanirUpaNam 513 3 kalpopapannakA dvAdazavidhAH prajJaptAH tadyathA - saudharmAH - IzAnAH sanatkumArAH - mAhendrAH brahmalokAH-lAntakAH-mahAzukrAH - sahasrArA:- AnatAH - prANatAH - AraNAH-acyutAzceti / punarapyuktaJca prajJApanAyAM 6 - pade, anuyogadvAre aupapAtike siddhAdhikAreca - "sohamma-IsANa sakumAra - mAhiMda - ba~bhaloya-laMtaga - mahAsukka - sahassAra - ANaya - pANaya - AraNa - accuyA" iti / saudharme - zAna - sanatkumAra - mAhendra - brahmaloka - lAntaka-- mahAzukra - sahasrArA --''nata-prANatA - ssraNA - 'cyutAH iti // sU020 // mUlasUtram -- " kappAIyA vemANiyA caudasavihA, NavagevejjagA paMcANuttarovavAiyayA - " // sU0 21 // chAyA - " kalpatItA vaimAnikAzcaturdazavidhAH " navagraiveyaka - paJcAnuttarau - papAtikabhedAt // sU0 21 // tatvArthadIpikA - pUrvaM kalpopapannakA vaimAnikadevA saudharmAdayo dvAdazavidhA vizeSataH prarUpitAH samprati-kalpAtItAnAM vaimAnikadevAnAM caturdazavidhAnAM vizeSataH prarUpaNaM kartumAha"kappAIyavemANiyA cauddasavihA, NavagevejjagapaMcAnuttarovavAiyabheyA - " iti / bAraha prakAra ke hote haiM, yathA - saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, aura acyuta / prajJApanA sUtra ke chaThe pada meM tathA anuyogadvAra meM aura aupapAtika sUtra ke siddhAdhikAra meM kahA hai saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, aura acyuta ||suutr - 20 // sUtrArtha -- ' kappAIyA vaimANiyA' ityAdi // sUtra. 21 // kalpAtIta vaimAnika deva caudaha prakAra ke haiM - navagraiveyaka deva aura pA~ca anuttaraupapAtikadeva // sUtra // 21 // tatvArthadIpikA - pahale kalpopapanna vaimAnika devoM ke saudharma Adi bAraha vizeSa bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA aba kalpAtIta vaimAnika devoM ke caudaha avAntara bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-kalpAtIta vaimAnika deva caudaha prakAra ke haiMnaugraiveyaka aura pA~ca anuttaraupapAtika / 65 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 tattvArthasUtre ___ praiveyakAH kalpAtItAH- kalpebhyo'tItAH kalpaM vA'tikAntAH,uparitanakSetravartino vaimAnikAH, vimAneSu bhavAH-vaimAnikAH devAH caturdazavidhAHsanti,navagraiveyakapaJcAnuttarau-papAtikabhedAt / tatrA-'dhastanauveyakatrayam , madhyamaveyakatrayam, uparitanauveyakatrayam , ityevaM navauveyakAHpaJcA'nuttaraupapAtikAH, na-uttaraM yebhyaste'nuttarA, anuttarAzcate-aupapAtikAzceti anuttaraupapAtikAH / upapAto'sti yeSAM te-aupapAtikAH devAH--vijaya-vaijayanta-jayantA-'parAjita-sarvArthasiddhAH,teSAM bhedAt tathAca-navagraiveyakAH paJcA'nuttaraupapAtikAzcetyevaM saMmilitAzcaturdazavidhAH khalu kalpAtItAH vaimAnikadevA bhvnti-|| 21 / tattvArthaniyuktiH-pUrva tAbat saudharmezAnAdikA dvAdazavidhAH kalpopapannakA vaimAnikadevAH prarUpitAH samprati-caturdazavidhAna kalpAtItAn vaimAnikadevAn prarUpayitumAha"kappAIyA vemANiyA cauddasavihA,Navagevejjaga paMcAnuttarovavAiyabheyA--'' iti / kalpAtItAH-kalpebhyo dvAdazasaMkhyakebhyaH pUrvoktebhyaH saudharmAdisaMjJakebhyo'tItAstAnatikAntAH uparitanakSetre vartamAnAH kalpAtItAH vaimAnikA devAzcaturdazavidhAH santi, navagraiveyaka-paJcAnuttaraupapAtikabhedAt tatra-navauveyakAstAvat-lokarUpapuruSasya grIveva grIvA kaNThapradezaH, tasyAM bhavA graiveyakAH grIvAbharaNabhUtA devavizeSAH aveyakA ucyante tatrAdhastanauveyakAstrayaH, madhyamagraiveyakAstrayaH,uparitanaveyakAstrayazcetyevaM saMmIlya navasaMkhya jo deva bAraha kalpoM se atIta-bAhara haiM ve kalpAtIta kahe jAte haiN| athavA jina devoM meM indra, sAmAnika Adi kI kalpanA nahIM hotI-jinameM svAmI-sevaka bhAva nahIM hotA, jo sabhI ahamindra haiM, una devoM ko kalpAtIta kahate haiM / ye deva bAraha devalokoM se Upara rahate haiN| vimAnoM meM utpanna hone ke kAraNa unakI vaimAnika saMjJA hai / ve caudaha prakAra ke haiM-naugraiveyaka vimAnoM meM utpanna hone vAle aura pA~ca anuttaravimAnoM meM utpanna hone vAle // 21 // tattvArthaniyukti-isase pahale saudharma, IzAna, Adi bAraha prakAra ke kalpopapannaka vaimAnika devoMkI prarUpaNA kI gaI hai / aba caudahaprakAra ke kalpAtIta vaimAnikoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM kalpAtIta vaimAnika deva caudaha prakAra ke haiM-nau graiveyakadeva evaM pA~ca anuttaraupapAtika saudharma Adi pUrvokta bAraha kalpoM se jo atIta hoM arthAt unase bhI Uparake kSetra meM jo hoM, ve kalpAtIta kahalAte haiM athavA jo indra sAmAnika ko bhedakalpanA se atIta hoM-saba samAna zreNI ke hoM, ve kalpAtIta kahalAte haiM / kalpAtIta devoM ke pUrvokta caudaha bheda haiM / praiveyaka vimAna nau haiM / prarUpaNA kI anukUlatA ko dRSTi se unhe tIna bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai-tIna adhastana arthAt nIce ke, tIna madhyama arthAt bIca ke zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a04 sU0 21 kalpAtItavaimAnikadevanirUpaNam 515 kAH khalu aveyakAH santi paJcAnuttaraupapAtikAH punaH vijaya-vaijayantA-'parAjita-sarvArthasiddharUpAH santi etebhyaH paJcabhya uttarakSetre keSAmapi devAnAM nivAsAbhAvAt na santi vimAnAntarANi-uttaraM yebhyastAnyanuttarANi vimAnAni yadvA-zabdAnAmanekArthatvAt nAstyuttaraM vimAnaM yasmAttat tadupari na ko'pi devalokaH / / ime paJcA'nuttaraupapAtikA devA ucyante navapaJcabhedAccaturdazadevAH kalpAtItA ucyante tatra--paJcavimAnavizeSAH sarvoparivartamAnAH santi, ataeva te'nuttarA iti vyapadizyante avidyamAnam--uttaram anyavimAnAdi yeSAM te'nuttarAH vijayAdinAmAnaH eva vimAnavizeSAH santi / tatra--vijitAH abhibhUtA nirastAH svargarUpA'bhyudayasya vighnahetavo yaiste trayo vijayavaijayantajayantanAmAno devAH santi / te khalu samastAn amyudayavinAzahetUn nirasyA'mandAnandarUpasvargasukhasandoharasamAtmasAtkRtyopabhujate, tairevA'bhyudayavidhAtahetubhirna parAjitA bhavanti ye te'parAjitA ucyante / sarveSu cA'bhyudayArtheSu siddhAH sarvArthasiddhAH ucyante, te khalu sarvArthasiddhAH svargA'bhyudayikasukhaprakarSavartitvAt sarvaprayojaneSu-avyAhatazaktayo bhavanti / __sarvArthairvA siddhAH sarvArthasiddhAH, sarvai revA'tizayazAlibhiH zabdarUparasagandhasparzAdibhiratiramaNI aura tIna uparitana arthAt Upara ke / jo vimAna sarvotkRSTa haiM, jinase uttama anya koI vimAna nahIM haiM, ve anuttara vimAna kahalAte haiN| ve pA~ca ye haiM-vijaya vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha / nau aveyakavAsI aura paoNca anuttara vimAnavAsI , yoM donoM milakara kalpAtIta deva caudaha prakAra ke haiN| yaha loka puruSAkAra hai / loka-puruSa kI grIbA ke sthAna para jo vimAna avasthita haiM, ve graiveyaka kahe gaye haiM una vimAnoM meM rahane vAle deva bhI graiveyaka kahalAte haiM / pAMca anuttara vimAna sabho vimAnoM ke Upara avasthita haiM, isa kAraNa unhe anuttara kahA gayA hai / nahIM hai uttara-zreSTha jinase, ve anuttara / vijaya vaijayanta Adi devoM ke nAma haiM. aura devoM ke nAma se vimAnoM ke bhI yehI nAma haiN| __ jinhoMne svarga saMbaMdhI abhyudaya kI prAptI meM vighna DAlane vAle sabhI kAraNoM ko vijita kara liyA hai, arthAt una para vijaya prApta kara liyA hai, ve tIna deva vijaya, vaijayanta aura jayanta kahalAte haiM / ve deva abhyudaya kA vinAza karane vAle kAraNoM ko dUra karake amanda (tIvra) Ananda rUpa svargasukha ke samUha ko AtmasAt karake bhogate haiM / isI prakAra svargIya sukha meM bAdhA DAlane vAle kAraNoM se jo parAjita na hue hoM, ve aparAjita kahalAte haiM / jo deva abhyudaya saMbaMdhI samasta arthoM meM siddha (saphala) hoM ve sarvArthasiddha kahalAte haiN| sarvArthasiddha deva svarga ke sukhoM kI carama sImA para pahuMca cuke haiM, ataeva samasta prayojanoM meM unakI zakti avyAhata hotI hai| athavA jo deva sarva artho arthAt prayojanoM se siddha ho ve sarvArthasiddha kahalAte haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 tattvArthasUtre yaiH siddhAH prakhyAtAH savArthasiddhAH yadvA-sarve arthAH siddhA bhavanti yatra te sarvArthasiddhAH / tatraikamanuSyabhavaM kRtvA tatratyaH sarve devA mokSa prApya siddhA bhavantIti bhAvaH / vijayAdiSu ca kecana devA dvimanuSyabhavamapi kRtvA mokSaM prApnuvanti, sarvArthasiddhe ca -niyamata ekabhavameva kRtvA mokSaM prApnuvantIti vizeSaH ata eva-sarvArtha siddhA ucyante , sarve cA'bhyudayArthAH / eSAM siddhA bhavantIti savArthasiddhA ucyante athavAvijitaprAyANi vA karmANi ebhiriti vijayAdayaH pratanukarmapaTalAJchannatvAt pratyAsannavartyanavadya sukhanirbharasiddhivibhUtisamAgamatvAtprAptaparamakalyANAH munijanmani parISahai dvAviMzatisaMkhyakaiH kSutpipAsAdibhiparAjitAH santo maraNAntaramapi aparAjitA eva devAH samutpannAH bhavanti / yadvA-satatatRptatvAttatra kSudhAdibhirna parAjIyante ityaparAjitA ucyante evaM saMsArasambandhinyAH sarvakartavyatAyAH parisamAptatvAt sarvArthasiddho vypdishynte.| athavA-siddhaprAyaHsakalakarmakSayalakSaNo mokSa rUpa uttamArtho yeSAnte sarvArthasiddhAH / teSAM mokSasyA'nte AgAmijanmabhAvitvAt , ityevaM rItyA yadyapi vijayAdayo'pi savArthasiddhatvena vyapadeSTuM zakyante. tathApi-gozabdAdivat samasta atizayazAlI evaM atyanta ramaNIya zabda, rUpa, rasa, gaMdha, sparza Adi se jo siddha arthAt prakhyAta hoM, ve sarvArthasiddha samajhane cAhie / _____ athavA jahA~ sarva artha siddha ho jAtA hai; ve sarvArthasiddha / isakA tAtparya yaha hai ki vahA~ (sarvArthasiddha vimAna) ke deva eka manuSyabhava karake mokSa prApta kara lete haiM aura siddha ho jAte haiN| vijaya Adi cAra vimAnoM ke koI-koI deva do manuSyabhava karake bhI siddha hote haiM, jaba ki sarvArthasiddha vimAna ke deva niyama se eka hI bhava dhAraNa karake siddhi prApta kara lete hai / yaha sarvArthasiddha vimAna kI cAra vimAnoM se vizeSatA hai / vijaya Adi devoM ke nAma kA dUsare prakAra se bhI artha kiyA jA sakatA hai / jinhoMne karmoM ko lagabhaga vijita kara liyA hai, be vijaya Adi deva kahe jA sakate haiN| unake karma bahuta halke par3a jAte haiM, isa kAraNa siddhi-mukti kI niravadya sukhamaya vibhUti unake sannikaTa A jAtI hai / ataeva ve parama kalyANa ko prApta kara cuke haiM / kSudhA pipAsA Adi vAIsa parISaho se apane pUrva muni jIvana meM parAjita na hokara, maraNa ke anantara bhI ve aparAjita devoM ke rUpa meM utpanna hote haiN| athavA sadaiva tRpta rahane ke kAraNa ve deva kSudhA Adi se parAjita nahIM hote, isa kAraNa unheM aparAjita kahA hai / isI prakAra saMsAra saMbandhI samasta karttavyoM ko parisamApta kara cukane ke kAraNa unheM sarvArthasiddha kahA jAtA hai / athavA samasta karmo kA kSaya svarUpa mokSa rUpa uttama artha jinakA prAyaH siddha ho cukA hai, be sarvArthasiddha kahalAte haiM; kyoMki agale dUsare hI bhava meM unheM mokSa prApta hone vAlA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 22 bhavanapatyAdidevAnAM lezyAvatvAdikam 517 sarvArthasiddhapadasyApi sarvArthasiddhanAmakadevavizeSeSu rUr3hatvAt te eva devavizeSAH sarvArthasiddhA ucyante / nA'nye vijayAdayo'pIti samavaseyam. / uktaJca prajJApanAyAM 6-pade,anuyogadvAre aupapAtike siddhAdhikAre ca "heTrimagevejjaga, majjhimagevejjaga' uvarima gevejjaga,vijaya, vejayaMta, jayaMta aparAjiya, sabvaTThasiddhadevA ya-,,iti / adhastanapraiveyaka,madhyamaveyako-paritanapraiveyaka,vijaya, vaijayanta, jayantA'parAjita, sarvArthasiddhadevAzceti // 21 // mUlasUtram ---"bhavaNavaivANamaMtarANaM AillAo cattAri lessA, z2oisiyANaM teulessA, vemANiyANaM uvarimA tiNi lessA y-||22|| chAyA-bhavanapativAnavyantarANAmAdyAzcatasro lezyAH,jyotiSkANAM tejolezyA, vaimA nikAnAmuparitanyastisro leshyaashc-||22|| "tattvArthadIpikA-pUrva tAvat sAmAnyato vizeSatazca bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka vaimAnikAnAM devAnAM svarUpANi prarUpitAni, samprati-teSu deveSu keSAM kiyatyo lezyA bhavantIti isa prakAra kI vyutpattiyoM ke anusAra yadyapi vijaya Adi cAra anuttara bimAnoM ke deva bhI sarvArthasiddha kahe jA sakate haiM, kintu 'go' pada ke samAna 'sarvArthasiddha' pada bhI sarvArthasiddha nAmaka bimAna ke nivAsI deboM ke lie rUDha haiN| tAtparya yaha hai ki 'go' zabda kA artha haigamana karane vAlA / isa vyutpatti ke anusAra jo bhI gamana karatA hai, usa manuSya, azva Adi sabhI ko 'gau' kahA jA sakatA hai, kintu 'go' zabda gAya nAmaka pazu ke artha meM rUr3ha ho gayA hai, ataeva saba calane-phirane vAloM kA vAcaka nahIM mAnA jAtA, isI prakAra 'sarvArthasiddha' pada se yadyapi vijaya Adi devoM ko bhI kahA jA sakatA hai, parantu kahA nahIM jAtA, kyoMki vaha pA~caveM anuttara vimAna ke devoM ke lie rUr3ha hai| prajJApanA sUtra ke chaThe pada meM, anuyogadvAra meM aura aupapAtikasUtra ke siddhAdhikAra meM kahA hai 'adhastana graiveyaka, madhyama aveyaka, uparitana aveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha deva // 21 // sUtrArtha--'bhavaNavaivANamaMtarANaM' ityAdi // 22 // bhavanapati aura vAnavyantara devoM meM prArambha kI cAra lezyAe~ jyotiSkoM meM tejolezyA aura vaimAniko meM anta kI tIna lezyAe~ hotI haiM // 22 // tattvArthadIpikA--isase pUrva bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke svarUpa kA pratipAdana kiyA gayA, aba yaha batalAte haiM ki una devoM meM kitanI aura kauna-kauna sI lezyAe~ hotI haiM - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre prarUpayitumAha--'bhavaNavai-vANamaMtarANaM AillAo cattArilessA, joisiyANaM teulessA, vemANiyANaM uvarimA tiNNi lessA-,,iti / bhavanapativAnavyantarANAM dazavidhA'surakumArAdibhavanavAsidevAnAm, aSTavidhakinnarAdivAnavyantarANAJcA-''dyAH-prathamAzcatasraH skhalu kRSNanIlakApota-tejolezyA bhavanti / jyotiSkANAM -paJcavidhacandra-sUryAdijyotiSkadevAnAntu-kevalamekA tejolezyA bhavati, vaimAnikAnAJca-kalpopapannakAnAM dvAdazavidhasaudharmAdonAm, kalpAtItAnAJca-navagraiveyakapaJcAnuttaraupapAtikAnAM devAnAm uparitanyo'ntimAH tisraH khalu tejaH padma-zuklalezyA bhavanti etA devAnAM ythaaythmvgntvyaaH||22|| tattvArthaniyuktiH-pUrva tAvad devAH sAmAnyatazcaturvidhAH, bhavanapati-vAnavyantarajyotipka-vaimAnikAH, vizeSatazcA'surakumArAdidazavidhabhavanapatayaH, aSTavidhAzca-kiMnarAdayo vAnavyantarAH, candra-sUryAdayaH paJcavidhA jyotiSkAH, saudharmAdidvAdazavidhAH kalpopapannakA vaimAnikadevA, navagraiveyakapaJcAnuttaraupapAtikAzca kalpAtItA vaimAnikA devAH, prarUpitA sampratiteSu deveSu keSAM devAnAM kiyatyo lezyA-bhavantIti pratipAdayitumAha "bhavaNavai vANamaMtarANaM AdillAo cattAri lessA. joisiyANaM teulessA,vemANiyANaM uvarimA tiNNi lessA ya-"iti / bhavanapati-vAnavyantarANAm devAnAm AdyAzcatasraH khalu lezyA kRSNa-nIla-kApotatejorUpA lezyA bhavanti jyotiSkANAM devAnAM kevalamekA tejolezyA bhavati vaimAnikAnAM kalpopapannakAnAM saudharmAdidvAdazavidhAnam , kalpAtotAnAJca-navagraiveyakapaJcAnuttaraupapAtikAnAM ca devAnAm , uparitanyo'ntimAstisnaH khalu lezyAH- tejaHpadmazuklarUpA lezyA bhavanti / ___ asurakumAra Adi dasa bhavanapati devoM meM tathA kinnara Adi ATha prakAra ke vAnavyantara devoM meM prArambha kI cAra lezyAe~-kRSNa, nIla, kApota aura teja pAI jAtI hai / candra sUrya Adi jyotiSka devoM meM eka mAtra tejolezyA hotI hai aura bAraha kalpopapanna, nau graiveyaka evaM pA~ca anuttaraupapAtika devoM meM antima tIna lezyAe~-teja, padma aura zukla, pAI jAtI hai / // 22 // tattvArthaniyukti--pahale devoM ke sAmAnya rUpa se cAra bheda kahe gae-bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika / tatpazcAt bhavanapatiyoM ke asurakumAra Adi dasa bheda, vAnavyantaroM ke kinnara Adi ATha bheda, jyotiSko ke candra-sUrya Adi pA~ca bheda aura, kalpopapanna vaimAnikoM ke bAraha bheda, aveyakoM ke nau bheda aura anuttaraupapAtikoM ke pA~ca bheda batalAye gaye haiN| aba yaha pratipAdana karate haiM ki una devo meM kitanI-kitanI bhAvalezyAe~ hotI hai ? bhavanapatiyoM aura vAnavyantaroM meM Adi kI cAra lezyAeM, jyotiSkoM meM tejolezyA aura vaimAnikoM meM anta kI tIna lezyAeM pAI jAtI haiN| bhavanapatiyoM aura vAnavyantaro meM kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyA ye cAra lezyAeM haiN| saudharma Adi bAraha prakAra ke kalpopapannaka aura kalpAtIta navagraiveyaka evaM pA~ca anutaraupapAtika vaimAnika devoM meM anta kI tIna arthAt tez2a, padma aura zukla nAmaka lezyAeM hotI hai zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a0 4 sU. 22 bhavanapatyAdidevAnAM lezyAvatvAdikam 519 tatra saudharme-zAnayostAvat tejo lezyA bhavati / sanatkumAra--mAhendra brahmalokeSu ca padmalezyA bhavati / lAntaka-mahAzukra-sahasrArA-''nata-prANatA-''raNA'cyutanava|veyakANAmekAzuklA lezyA bhavati / Uparyupari punastA lezyA vizuddhatarA avseyaaH| paJcAnuttaropapAtikeSu ca paramazuklalezyA bhavati, "uktaJca sthAnaGge 1-sthAne 51-sUtre-"bhavaNavai-vANamaMtarANaM cattAri lessAo, joisiyANaM egA teulessA, vemANiyANaM tinni uvarimalessAo-" iti / bhavanapati-vAnavyantarANAM catasro lezyAH, jyotiSkANAmekA tejolezyA, vaimAnikAnAM tisra uparitanalezyA iti / tatrA''dyAzcatasraH kRSNanIlakApotatejo lezyA bhavanapati-vAnavyantarANAM devAnAmavaseyAH / jyotiSkANAM-candrasUryagrahanakSatratArArUpANAM tejolezyA evA'vaga ntavyA / tatra-saudharmezAnayostejolezyAH sanatkumAra-mAhendra-brahmalokAnAM pAlezyA, zeSANAM zuklalezyA uttarottaraM vizuddhAzca tA lezyA bodhyAH / uktaJca jIvAbhigame 3-pratipattau 1-uddezake, prajJApanAyAM 17-pade-1 uddezeca "sohammIsANadevANaM katilessAo paNNattAo ? goyamA ! egA teUlessA paNNattA' saNakumAramAhiMdesu egA pamhalessA evaM baMlogevi pamhA, sesesu ekkA sukkalessA, aNuttarovavAiyANaM ekA paramasukkalessA-" iti saudharmezAnadevAnAM kati lezyAHprajJaptA, sanatkumAra-mAhendrayo rekA padmalezyA / evaM brahmaloke'pi padmA, zeSeSu ekA zuklalezyA, anuttaropapAtikAnAmekA paramazuklA iti // 22 // vaimAnikoM meM saudharma aura IzAna meM tejolezyA pAI jAtI hai / sanatkumAra, mAhendra aura brahmaloka meM padma lezyA pAI jAtI hai, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata AraNa aura acyuta meM tathA navagraiveyakoM aura pA~ca anuttaraupapAtika meM zuklalezyA hotI hai / yaha zuklalezyA Upara-Upara adhika vizuddha hotI hai| sthAnAMgasUtra ke prathama sthAna meM kahA hai-bhavanapatiyoM aura vAnavyantaro meM cAra lezyAeM hotI haiM. jyotiSko meM eka tejolezyA hotI hai aura vaimAnikoM meM anta kI tIna lezyAeM hotI haiM / inameM prArambha kI cAra kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyA bhavanapatiyoM aura vAnavyantaroM meM hotI haiN| candra, sUrya, graha, nakSatra, aura tArA nAmaka pA~ca jyotiSkoM meM eka tejolezyA hotI hai, saudharma tathA IzAna meM tejolezyA, sanatkumAra, mAhendra aura brahmaloka meM padmAlezyA aura zeSa vaimAnikoM meM uttarottara vizuddha zuklalezyA hotI hai| jIvAbhigama kI tIsarI pratipatti ke prathama uddezaka meM tathA prajJApanAsUtra ke 17 satraha veM pada ke prathama uddezaka meM kahA hai-saudharma aura IzAna devoM meM kitanI lezyAeM hotI haiM ? gautama ! eka tejolezyA hotI hai / sanatkumAra aura mAhendra meM padmalezyA, brahmaloka meM bhI pAlezyA aura zeSa vaimAnikoM meM zuvalalezyA tathA anuttaraupapAtikoM meM paramazuklalezyA hotI hai // 22 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 tattvArthasUtre mUlasUtram-kappovavannagadevANaM iMdasAmANiyatAyattIsaga AyarakkhagalogapAla parisovavannaga aNiyAhivai pakiNNaga Abhijogiya kibvisiyA dasa-" // 23 // chAyA- "kalpopapannakadevAnAm Indra-sAmAnika trAyastrizakA-''tmarakSaka-lokapAla-pariSadupapannakA-'nIkAdhipati-prakIrNakA-''bhiyogika-kilbiSikAzca daza-" // 23 // tattvArthadIpikA-pUrvaM tAvat sAmAnyato vizeSatazca caturvidhadevAnAM bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikAnAM svarUpanirUpaNAnantaraM teSAM caturvidhAnAmapi devAnAM kRSNanIlAdi SaDlezyA yathAyathaM prarUpitAH samprati-teSu devanikAyeSu caturvidheSvapi kiyanta indrasAmAnikatrAyastriMzakA'tmarakSakalokapAlAdayo bhavantIti prarUpayituM prathamaM kalpopapannakavaimAnikadevAnAmindrAdayo dazabhavantIti pratipAdayati "kappovavannaga0-" ityAdi / kalpopapannakadevAnAm saudharmAdyacyutAntadvAdaza kalpopapannakavaimAnikadevAnAmAjJaizvayAdi bhogopabhogAdisampAdakatayA-indrasAmAnikAdayo daza parivArA bhavanti / tatra-indantianyadevAsAdhAraNA'NimAdiguNayogAt paramaizvaryaM prApnuvantIti-indroH-1 samAne bhavAH sAmAnikAH indrasya samAna mevA-''jJai-zvayaMvarjitamAyu-vIrya-parivAra'sUtrArtha-'kappovavannagadevANaM' ityAdi / sU0 / 22 / kalpopapannaka vaimAnika devoM meM indra, sAmAnika, trAyastriMza, AtmarakSaka, lokapAla, pAriSada, anIkAdhipati, prakIrNaka, Abhiyogya aura kilviSaka ye dasa bheda hote haiM // 23 // tattvArthadIpikA--pahale bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kA sAmAnya aura vizeSa rUpa se svarUpa batalAyA gayA; tatpazcAt cAroM prakAra ke devoM meM pAI jAne vAlI kRSNa nIla Adi lezyAoM kA nirUpaNa kiyA gayA / aba yaha batAlAte haiM ki cAroM devanikAyoM meM se kisameM indra. sAmAnika Adi kitane bheda hote haiM ? isa prazna kA samAdhAna karane ke lie sarvaprathama kalpopapannaka vaimAnika devoM ke indra Adi dasa bhedoM kA pratipAdana karate haiM saudharma se lekara acyuta paryanta bAraha kalpopapAnnaka vaimAnika devoM meM AjJA aizvarya Adi tathA bhogopabhoga Adi ke sampAdaka rUpa se indra Adi dasa parivAra hote haiM / (1) indra / anya devoM ko prApta na ho sakane vAle aNimA Adi guNoM ke yoga se jo indanti arthAt parama aizvarya ko prApta hote haiM, ve indra kahalAte haiN| vaha rAjA ke samAna hotA hai| (2) sAmAnika-jo indra to na hoM kintu indra ke samAna ho / arthAt indra ke samAna hI jinakA manuSya, virya parivAra bhoga aura upabhoga hoM kintu indra ke samAna AjJA aura aizvarya na hoM, ve sAmAnika devaloka kahalAte haiM / unheM 'mahattara bhI' kahate haiN| ye deva rAjA ke pitA, guru yA upAdhyAya ke samAna haiM, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 23 kalpopapannakadevAnAmindrAdinirUpaNam 521 bhogo-pabhogAdikaM yeSAmasti te sAmAnikA ucyante mahattarA ityarthaH-2 pitRgurUpAdhyAyasadRzAH trayastriMzadevA trAyastrizakAH' mantri-purohitasthAnIyAH vayasya-sandhAnakAri-pIThamardAditulyAH3 AtmarakSakA:-Atmana indrasya rakSA yebhyaste AtmarakSakAH aGgarakSakopamAnAH 4 / lokapAlAHlokaM pAlayantIti lokapAlAH, ArakSakasamAnAH, koSAdhyakSAdisadRzAH, koTTapAlAH pattanarakSakAHmahAtalavarAH / durgapAlasamAnA lokapAlA ucyante 5 / pariSadupapannakAH-pAriSadA 6 / anIkAdhipatayaH-padAdi hastidhoTakarathacarAdisaptavidhAnAmanIkAnAM senAnAmadhipatayaHanIkAdhipatayaH dnnddsthaaniiy| ucyante-8 prakIrNakAH paurajAnapadasadRzAH-8 AbhiyogikAH-vAhanAdikarmaNi pravRttAH dAsasadRzAH ucyante 9 kilbiSikAH kilbiSa pApaM yeSAmasti te kilbiSAH divAkIrti samAnAzcANDAlatulyAH kilbiSikA ucyante 10 ___ ete daza-daza tAvad indrAdayaH saudharmAdiSu acyutAnteSu dvAdazasu vaimAnikeSu indrAdayodazadaza yathAyogyaM pratyekaM kvacidvayo DhUyormadhye ca bhavantIti bhAvaH // 23 // tattvArthaniyuktiH-pUrvaM tAvat caturvidhAnAmapi devAnAM bhavanapati-vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM kRSNanIlAdiSavidhalezyA yathAyathaM pratipAditAH samprati teSAM devAnAm AjJaizvarya bhogopabhogAdisampAdanArthaM khalu yathAyathendrAdayo daza bhavanti, tatra-prathamaM kalpopannaka(3) trAyastriMza- ye maMtri aura purohita sthAnIya haiM / mitra, pITha marda Adi ke samajhanA cAhie (4) Atmaraka para indra kI rakSA karane vAle, aMgarakSaka ke samAna (5) lokapAla-loka-janatA kI rakSA karane vAle, koSAdhyaka ke samAna arthacara, kotavAla ke samAna dezarakSaka, durgapAla ke samAna mahAtalavara deva lokapAla kahalAte haiM / (6) pAriSada--sadasyoM ke samAna / (7) anIkAdhipati-paidala, hastI, azva, rathacara Adi sAta prakAra kI senAoM ke adhipatti inheM daNDasthAnIya bhI kaha sakate haiN| (8) prakIrNaka-nAgarika janatA ke samAna / (9) Abhiyogika-dAsa ke samAna jo vAhana Adi ke kAma meM Ate haiN| (10) kilviSika-- divAkIrti nApita ke samAna, cANDAla ke samAna bhinna koTi ke deva / indra Adi ye dasa bheda saudharma Adi acyuta deva loka taka vAroM vaimAnikoM meM ye dasoM bheda pAye jAte haiM / kahIM-kahIM do- do deva lokoM meM ye bheda hote haiM // 23 // tatvArthaniyukti-isase pahale bhavanapati, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika devoM kI kRSNa nIla Adi chaha lezyAoM kA yathAyogya pratipAdana kiyA gayA; aba inhIM devoM ke AjJA, aizvarya, bhoga upabhoga Adi ke sampAdana ke lie indra Adi dasa bheda hote haiM, una kA pratipAdana karane kelie prathama bhavanapati aura kalpopapannaka vaimAnika devoM meM hone vAle dasa bhedoM kA pratipAdana zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre vaimAnikadevAnAM pratyekamindrAdidazabhedAn pratipAdayitumAha "kappovavannagadebANaM iMda sAmA 7 522 2 3 4 8 yi tAyattIsaga Ayarakkha logapAlaparisovabannaga aNiyAhivai paiSNaga Abhijo 9 10 giya kibbisiyA dasa" iti / kalpopapakannadevAnAm indra - sAmAnika - trAyAstriMzakA -''tmaprakIrNakA - ssbhiyogikakilbiSikA daza devAH 5 rakSaka--lokapAlapariSadupapannakA'nIkAdhipati pratyekaM yathAyathaM bhavanti / 6 tatrendrAstAvat paramaizvaryayuktAH sAmAnikAdibhedAnAM navAnAmadhipatayaH - 1 sAmAnikAstu AjJaizvarya varjitA - ssyu0kavIryabhogopabhogAdibhirindra tulyA bhavanti, kevalamindratvarUpaparamaizvaryasakalakalpAdhipatitvaJca sAmAnikAnAM nAsti / ataevendrasya samAnasthAne bhavAH sAmAnikA ucyante, te ca sAmAnikAH amAtyapitR gurUpAdhyAyamahattaratulyA bhavanti 2 trayastriMzakAH khalu - mantripurohita sthAnIyA bhavanti / tatra - mantriNo rAjyakAryabhAracintakAH purohitAstuzAntika- pauSTikAdyAbhicArikakarmakAriNo bhavanti 3 | AtmarakSakAH - AtmanaH svasyendrasya rakSakAH zirorakSakasthAnIyAH udyatAyudhA raudrAH pRSThato'vasthAyino bhavanti - 4 / lokapAlAstu - lokAn pAlayantIti vyutpattyA - ssrakSakasthAnIyA bhavanti, tatrA -''rakSakAH svaviSaya (deza) sandhirakSaNatatvarAH lokapAlA bhavanti 5 / pariSadupapannakAH - pAriSadyAH, mitrasthAnIyA karate haiM - kalpopapannaka devoM ke indra, sAmAnika trAyastriMzaka AtmarakSaka lokapAla, pariSadupapannaka (pAriSada), anIkAdhipati, prakIrNaka Abhiyogika aura kilbiSika ye dasa-dasa deva hote haiM / inakA svarUpa isa prakAra hai (1) indra-jo parama aizvarya se yukta ho aura sAmAnika Adi nau kA adhipati ho / sAmAnika- jinakA AjJA - aizvarya indra ke samAna na ho, parantu Ayu vIrya (parAkrama), bhoga upabhoga Adi usa ke samAna hI hoM / tAtparya yaha hai ki indra zAsaka hotA hai-usakI AjJA calatI hai, vaha sampUrNa kalpa kA adhipatI hotA hai, yaha vizeSatA sAmAnika devo meM nahI hotI, parantu Ayu Adi meM ve indra ke samAna hI hote haiM indra rAjA ke sadRza hai to ye usake amAtya, pitA guru, upAdhyAya yA mahattara ke samAna haiM ! (3 trAyazi - ye maMtrI aura purohita ke sadRza haiM ! o rAjya ke karate haiM - zAsana sUtra saMcAlita karate haiM! ve maMtrI kahalAte haiM / zAnti karma vAle purohita kahalAte hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 kAryabhAra kI cintA puSTi karma Adi karane (4) AtmarakSaka - jo indra ke rakSaka hoM, Ayudha tAna kara pIche khar3e rahate hoM aura raudra hoM / (5) lokapAla - jo lokoM kA pAlana kareM ve lokapAla / isa vyutpatti ke anusAra ye Atma rakSaka sthAnIya hote haiM ! ArakSaka ve kahalAte haiM jo deza kI samdhiyoM sImAoM kI rakSA karate haiM (6) pAriSadya - mitroM ke samAna, sabhAsadoM ke sadRza / Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 24 kinnarAdivyantarANAM jyotiSkaNAM ca devanAmindrAdikam 523 vayasya tulyA bhavanti 6 / anIkAdhipatayaH senApatisthAnIyAH daNDanAyakasadRzAH, anIkAni--- tAvad hasti, ghoTaka, ratha, padAtivAhanasvarUpANi-7) prakIrNakAH-paurajAnapadatulyAH, prajAsadRzA ityrthH-8| AbhiyogikA:-mRtyasthAnIyAH, Abhimukhyena yogo'bhiyogaH anyArAdhanecchayA'bhimukhIkRtakarmavizeSastamahantIti-AbhiyogikA daassdRshaaH-9| kilbiSikA-kilbiSaM pApaM carantIti kilbiSikAH-cANDAlAdisthAnIyAH bhavanti-10 ||suutr 23 / / / mUlasUtram - "vANamaMtarajoisiyANaM iMdasAmANiyaparisAAyarakkhagaNiyAhivaiNopaMca bhavaNapaINaM satta / kappAIyA ya ahamiMdA" ||suutr 24 // chAyA--"vAnavyantarajyotiSkANAm indra 1 sAmAnika 2, pAriSada 3, Atmara kSaka-4 anIkAdhipatayaH paJca bhavanapatInAM sapta kalpAtItAzca ahamindrAH" ||suutr 24 // tatvArthadIpikA--- pUrvasUtre dvAdazavaimAnikAnAM devAnAmindrAdayo dazadazA''jJaizcaryabhogopabhogAdisampAdakatayA prarUpitAH / samprati vAnavyantarajyotiSkANAM devAnAmindrAdayaH paJca bhavantIti, kalpAtItAnAJca nava graiveyakapaJcAnuttaraupapAtikadevAnAm ----ahamindratvaM bhavatIti ca prarUpayitu mAha "vANamaMtarajoimiyANaM iMdasAmANiyaparisobavaNNagaAyarakkhaaNiyAhivaiNo paMca bhavaNavaINaM satta kappAIyA ya ahamiMdA"-iti / (7) anIkAdhitI- senApati yA daNDanAyaka ke samAna / senAe~ aneka prakArakI hotI haiMgajasenA, azvasenA, rathasenA, padAtisenA Adi / (8) prakIrNaka- janatA(prajA)ke samAna / Abhiyogika- bhRtyoM-dAsoM ke samAna, jo dUsaroM kA kAma karane ko tatpara raheM / (10)kilbiSika-kilbiSa kA artha hai pApa / jo deva cANDAloM - samAna ghRNita samajhe jAte haiM, ve kilviSika kahalAte haiM / sU. // 23 // sUtrArtha--'vANamaMtarajoisiyANaM iMda' ityAdi sUtra 24 // vAnavyantara aura jyotiSkoM meM (1) indra (2) sAmAnika (3) pAriSadupapannaka (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati ye pA~ca deva hote haiM kalpAtIta deva saba ahamindra hote haiM // 24 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM bAraha kalpopapanna vaimAnika devoM ke indra Adi dasa-dasa bheda, AjJA, aizvarya, bhoga upabhoga Adi ke sampAdaka rUpa meM pratipAdana kiye gaye haiN| aba yaha batalAte haiM ki vAnavyantaroM aura jyotiSkoM meM indrAdi pA~ca hote haiM nau graiveyaka deva aura pA~ca anuttaraupapAtika deva sabhI ahamindra hote haiN| unameM indra Adi kA koI bheda nahIM hotaa| vAnavyantara aura jyotiSka devoM meM ye pA~ca pA~ca bheda vAle deva hote haiM (1) indra (2) sAmAnika (3) pAriSada (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati kalpAtIta deva ahamindra hote haiM / kinnara kimpuruSa Adi ATha vAnavyantaroM tathA candra sUrya Adi pA~ca jyotiSkoM meM (1) indra (2) sAmAnika (3) pAriSadupapannaka (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati (6) prakIrNaka (7) Abhiyomika aura (8) kilviSi ye ATha meda hote hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 tattvArthasUtre vAnavyantarajyotiSkANAm-kinnarakimpuruSAdyaSTavidhavAnavyantarANAM candrasUryaprabhRtipaJcajyotiSkANAJca devAnAM-indra-1 sAmAnika 2, pAriSadupapannakA -3 ''tmarakSakA-4'nIkAdhipatayaH paJca tAvad AjJaizvaryabhogopabhogAdividhAyakAH santi / bhavanapatInAmindrasAmAnikAdayaH saptadevA tattadindrANAmAjJaizvaryabhogopabhogAdividhAyakA santi kintu-kalpAtItAzca navagraiveyakapaJcAnuttaraupapAtikAH ahamindrA bhavanti, ahamindrAH svasya svayamevA-''jJaizvaryasvAmitvabhartRtvapoSakatvAdividhAyakA bhavanti / ityeva teSAmahamindratvamavaseyam ||suutr-24|| tattvArthaniyuktiH-pUrva tAvad saudharmezAnAdidvAdazavaimAnikadevAnAmAjJaizcaryabhogopabhogAdi vidhAyakatayA-indrAdayo daza-dazadevAH pratyekaM pratipAditAH-samprati-kinnarAdivAnavyantarANAM candrasUryAdijyotiSkANAJca devAnAM indrAdayaH paJca-paJca bhavanti, kalpAtItAnAM cendrAdayo na bhavantIti pratipAdayitumAha ___ "vANamaMtarajoisiyANaM"-ityAdi / vAna-vyantarajyotiSkANAma, kinnara-kimpuruSAdhaSTavidhavAnavyantarANAm-candrasUryagrahanakSatratArApaJcakajyotiSkANAM devAnAm indra-sAmAnikAdayaH pratyekaM paJca-paJca-AjJaizvaryabhogopabhogAdividhAyakA bhavanti / teSAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAJcendrAstAvat caturNA sAmAnikAdInAmadhipatayaH paramaizvaryasampannA bhavanti 1, sAmAnikAH punarindrasya samAnasthAne bhavAH sAmAnikAH AyuSkavIryaparivAra-bhogo-pabhogAdi-bhirindratulyA bhavanti / te khalu sAmAnikA mahattarA AmAtya kalpAtIta deva arthAt nava graiveyaka tathA pA~ca anuttaraupapAtika ahamindra hote haiN| unameM zAsya-zAsakabhAva nahIM hai, svAmI sevaka kA bheda nahIM hai, ve svayaM hI apane svAmI, bhartA yA poSaka haiN| ve kisI kI AjJA meM nahIM hote, kisI ke aizvarya ke vidha yaka nahIM hote / isa kAraNa unheM ahamindra kahate haiM // 24 // tattvArthaniyukti--pahale saudharma IzAna Adi bAraha prakAra ke vaimAnikoM ke ajJAaizvaryabhoga upabhoga ke vidhAyaka rUpa se indra Adi dasa-dasa bheda pratipAdana kiye gaye aba kinnara Adi vAnavyantaroM aura candra-sUrya Adi pA~ca jyotiSkoM meM indrAdi devoM ke bheda batalAte haiM / yahAM indra Adi pAMca bheda vAle deva hote haiM kinnara kimpuruSa Adi ATha prakAra ke vAnavyantaroM meM tathA candra-sUrya graha nakSatra aura tAre, ina pAMca jyotiSka vimAnoM meM indra sAmAnika pAriSadya AtmarakSaka anIkAdhipati / ye pAMca prakAra hI AjJA-aizvarya, bhogopabhoga ke vidhAyaka rUpa meM hote haiN| isa prakAra vAnavyantaroM aura jyotiSkoM meM ina pAMca prakAroM meM se(1) indra vaha hai jo zeSa cAra ke adhipati haiM aura parama aizvarya se sampanna hote haiN| (2) sAmAnika-jo indra ke sAmAna sthAna para ho ve sAmAnika Ayu, vIrya, parivAra, bhoga aura upabhoga Adi kI apekSA ve indra ke hI barAbara hote haiN| unheM mahattara, guru, pitA yA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a04 sU021 kinnarAdivyantarANAM jyotiSkANAM ca devAnAmindrAdikam 525 pitR - gurU - pAdhyAya sadRzA avaseyAH 2, pAripadyAH - pariSadi bhavAH pAriSadAH vayasyasadRzAH mitrasthAnIyA 3 / AtmarakSakAH -- udyatAyudhAH - raudrAH - pRSThato'vasthAyinaH 4 anIkAdhipatayaH senApatisthAnIyAH 4 / bhavanapatidevAnAM ca - indrasAmAnikatrAyastriMzaka - lokapAlapariSadupapannakA-nIkAdhipatyAtmarakSaketi sapta bhavanti, tatra sAmAnikAdayaH SaT tattadindrasya - AjJaizvaryabhogopabhogAdividhAyakAH bhavantIti / ke punaH - kalpAtItAH - 1 ye kecana kalpebhyaH pUrvoktebhyaH SoDazasaudharmAdisvargebhyo'tItA atikrAntAH ta eva - uparitanakSetravartino navagraiveyakadevAH paJcAnuttaropapAtikAzca kalpAtItavaimA - nikAH-ahamindrAH, ahaM - svayameva sveSAmindrAH / na tu - teSAmanye kecanendrAH santi / ataeva - te'hamindrA vyapadizyante, nApi teSAM sAmAnikAdayo vAnavyantarA bhavanti / te khalu - Adimatrikamadhyamatrikoparitanatriketi navagraiveyakAH, vijaya- vaijayanta---- jayantA'parAjita sarvArthasiddhAzcetyevaM paJcAnuttaraupapAtikAzca vaimAnikadevA: sveSAM - sveSAmAjJaizvaryAdhipatyapaurapatyasvAmitvabhartRtvapoSakatvAdikaM svayameva kurvanti ityAzayaH / upAdhyAya ke samAna samajhanA cAhie / (3) pAriSadya - jo mitroM ke samAna ho / (4) AtmarakSaka - jo apane zastrAstroM ko udyata rakhate haiM, raudra hote haiM aura indra kI rakSA ke lie usake pIche khar3e rahate haiM / (5) anIkAdhipati - ye senApatiyoM ke samAna hote haiM / bhavanapati devoM ke indra, sAmAnika, trAyastriMzaka, lokapAla pAriSadya, anIkAdhipati aura AtmarakSaka ye sAta AjJA aizvarya bhogopabhoga ke vidhAyaka hote haiM / kalpAtIta deva kauna haiM ? isa prazna kA uttara yaha hai ki jo deva pUrvokta saudharma Adi bAraha kalpoM se pare haiM Upara haiM ve nau prakAra ke graiveyaka deva aura pA~ca prakAra ke anutaraupa-pAtika deva kalpAtIta kahalAte haiM / ve saba ahamindra hote haiM- Apa hI apane indra haiM / unakA koI anya indra nahIM hotA / isI kAraNa ve ahamindra kahalAte haiM / unameM sAmAnika Adi vibhAga nahIM hote / aise kalpAtIta devoM meM nava graiveyaka deva nIce madhya aura Upara aise tIna trikoM meM tIna tona saMkhyA se rahate haiM / anuttaraupapAtika deva vijaya - vaijayanta jayanta, aparAjita aura sarvArtha siddha nAmaka pA~ca anuttara vimAnoM meM rahate haiM / ve svayaM hI apane AjJA aizvarya, adhipatittva, bhartRtva poSakatva ke vidhAyaka hote haiM / bhavanapati devoM ke - indra sAmAnika, trAyastriMzaka lokapAla pAriSadya - anIkAdhipati aura AtmarakSaka, ye sAta AjJA aizvarya ke vidhAyaka hote haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 tattvArthasUtre tathAcoktaM prajJApanAyAM dvitIye sthAnapade 38 sUtre "kahi NaM bhaMte-vANamaMtarANaM" ityetasmin sUtre "sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM aggamahisINaM sANaM sANaM parisANaM, sANaM sANaM aNIyANaM, sANaM sANa aNIyAhivaINaM, sANaM sANaM Ayarakkhadeva sAhassIma aNNesiMca vahaNaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM mahattaM mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANA....jAva viharaMti" iti / ___ "svAsAM-svAsAM sAmAnikasAhasrINAm svAsAM svAsAmagramahiSINAm-sveSAM sveSAM sapariSadAma, sveSAM sveSAmanIkAnAm, sveSAM sveSAmanokAdhipatInAm svAsAM svAsAmAtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAJca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAJcA-''dhipatyam paurapatyam-svAmitvam, bhartRtvam , mahattarakatvam AjJaizvaryasenApatyaM karvanti....yAvaviharantIti / / tatazcA-gre prajJApanAbAmeva 2-pade 42 sUtre coktam-"kahiNaM bhaMte ! joisiyANaM devANaM....tattha sANaM sANaM vimANAvAsasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM, sANaM sANaM aggamahisINaM saparivArANaM sANaM sANaM parisANaM, sANaM sANaM aNIyANaM, sANaM sANaM aNIyAhivaINaM sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM aNNesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANaM devINaya AhevaccaM jAva viharaMti"-iti / kutra khalu bhadanta ! jyotiSkANAM devAnAm ........tatra sveSAM sveSAM vimAnAvAsasahasrANAm, svAsAM svAsAM sAmAni sAhasrINAm svAsAM svAsAmagramahiSINAM saparibArANAm, svAsAM svAsAM pariSadAm sveSAM sveSAM anIkAnAm-sveSAM sveSAmanIkAdhipatInAm, svAsAM svAsAmAtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAM ca bahUnAM jyotiSkANAM devAnAJca devInAM cA-s'dhipatyaM kurvanto yAvadAveharanti-iti // uktaJca bhavanapatidevaviSaye prajJApanAyAH dvitIye sthAnapade 28 sUtre "kahi NaM bhaMte ! bhava prajJApanA ke dUsare sthAnapada ke 38 veM sUtra meM "kahiNaM bhaMte vANamaMtarANaM" isa sUtra meM kahA hai--apane-apane sahasroM sAmAnika deboM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apaneaNne pAriSadya devoM kA, apane-apane anIka devoM kA, apane-apane anIkAdhipatiyoM kA apaneapane AtmarakSaka senA ke devoM kA aura bhI bahuta-se vAnavyantara devoM kA adhipatitva, paurapatya, svAmitva bhartRtva, mahattaratva, AjJA-aizvarya senApatitva karate hue vicarate haiN| __ prajJApanA sUtra meM isI sthAna padake 42veM sUtrameM "kahi NaM bhaMte ! joisiyANaM" isa sUtra meM kahA hai ----ve apane-apane sahasroM vimAnAvAsoM kA, apane-apane sahasroM sAmAnikadevoM kA apanI-apanI saparivAra agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apane-apane anIkoM kA apane-apane anIkAdhipatiyoM kA, apane-apane sahasroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bhI bahuta se jyotiSka devoM aura deviyoM kA adhipatitva karate hue yAvat vicarate haiM / bhavanapati devoM ke viSaya meM isI prajJApanA sUtra ke dUsare pada meM 'kahi gaM bhaMte bhavaNavA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 25 pUrvokteSu caturvidheSu kati indrAH bhavantIti nirUpaNam 527 NavAsINaM" iti sUtre - teNa tattha sANaM 2, tAyattIsANaM sANaM 2, logapAlANaM sANaM 2, aggamahisaNaM, sANaM sANaMparimANaM, sANaM 2, aNIyANaM, sANaM 2, afterati sANaM 2, AyarakkhagadevasAhassINaM annesiMca....kAremANA jAva viharati iti // 24 // mUlasUtram -- "bhavaNavai - vANamaMtarANaM pADiekkaM do iMdA joisiyANaM do vemANi - yANaM egege" sU0 // 25 // chAyA -- "bhavaNapati - dhAnavyantarANAM pratyekaM dvAvindrau, jyotiSkANAM chau, vaimAni kAnAmekaH ". - sUtra // 25 // tatvArthadIpikA - pUrvaM tAvat bhavanapati - vAnavyantara - jyotiSkavaimAnikadevAnAM yathAyathaM pratyekaM keSAM kiyanta indrAdayo bhavantIti prarUpitam, sampratyasurakumArAdidazavidhabhavanapatInAM kinnarakimpuruSAdyaSTavidhavAnavyantarANAJca pratyekaM dvau - dvAvindrau bhavataH, jyotiSkANAM dvau, vaimAnikAnAM punarekaikaindro bhavatIti prarUpayitumAha "bhavaNavai - vANamaMtarANa pADiekkaM be iMdA, joisiyA - NaM do vemANiyANaM egege' iti / bhavanapati - vAnavyantarANAm asurakumArAdidazavidhabhavanavAsinAm, kinnarAdyaSTavidhavAnavyantarANAJca pratyekaM dvau - dvAvindrau staH / jyotiSkANAM candrasUryagrahanakSatratArANAM dvAvindrau candra-sUryaustaH / vaimAnikAnAntu - saudharmAdInAM kalpopannakAnAmekaikaindraH / saNaM' isa 28 ve sUtrameM kahA hai - apane-apane lAkhoM bhavanAvAsoM apane 2, hajAroM sAmAnika devoM kA apane 2, trAyastrika devoM kA apane 2, lokapAloM kA apanI apanI agramahiSiyoM kA apane 2, pAriSadya devoM kA apanI 2, senAoMkA apane 2 anIkAdhipatiyoM kA apane 2 AtmarakSaka devoM kA tathA aura bhI bahuta se devoM kA Adhipatya Adi karate hue rahate haiM | sUtra ||24|| sUtrArtha - 'bhavaNavai - vANamaMtarANaM pADiekaM' ityAdi / sUtra ||25|| bhavanapatiyoM aura vAnavyantaro kI pratyeka jAti meM do do indra hai, jyotiSkoM meM kula do indra hai aura vaimAnikoM meM (eka - eka kalpa meM) eka - eka indra haiM / sUtra // 25 // tattvArthadIpikA - bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM meM indra Adi kitane 2, prakAra ke hote hai, yaha batalAyA jA cukA hai / aba asurakumAra Adi dasa prakAra ke bhavanapatiyoM meM tathA kinnara kimpuruSa Adi ATha prakAra ke vAnavyantaroM meM, pratyeka jAti meM do-do indra hote hai, jyotiSko meM jAtivAcaka kula do indra haiM aura vaimAnikoM meM eka-eka indra haiM yaha pratipAdana karate haiM / asurakumAra Adi dasa prakAra ke bhavanavAsiyoM meM aura kinnara Adi ATha prakAra ke vAnavyantaro meM pratyeka jAti meM do-do indra hote hai / candra, sUrya, graha, nakSatra aura tAre ina pA~ca prakAra ke jyotiSko meM kevala jAtivAcaka do indra-candra aura sUrya hote hai / saudharmaAdi pratyeka vaimAnika devoM meM eka-eka indra hotA haiM / saudharmakalpa meM zaka indra hai, I zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre tatra - saudharma zakraH, IzAne - IzAnaH, tannAmA indraH / Anata - prANatayoH prANataH AraNAcyutayora cyutaH ||sUtra ||25| tatvArthaniryuktiH - pUrvokteSu caturvidheSu bhavanapativAnavyantarajyotiSkavaimAnikadeveSu kutra tAvad ekaikaindraH - 3 kutravA - dvau dvAvindrau staH- 1 itiprarUpayituM prathamaM bhavanapativAnavyantarANAM devAnAM pratyekaM dvau dvAvindrau bhavataH jyotiSkANAM vaimAnikAnAmekaikaindra itiprarUpayitumAha ' 'bhavaNabaivAnamaMtarANaM pADiekkaM ve iMdA, / joisiyANaM do vamANiyANaM egege -" iti| bhavana pativAnavyantarANAm - asurakumArAdidazavidhabhavanavAsinAM kinnarAdi - aSTavidhavAnavyantarANAJca pratyekaM dvau dvAvindrau bhavataH / tatra - bhavanavAsiSvasurakumArANAM camaro balIvetyevaM dvAvindrau staH, nAgakumArANAMdharaNo bhUtAnandazca / 528 vidyutkumArANAM harirharisahazca / suparNakumArANAM veNudevau veNudAlI ca, agnikumArANAm agnizikho-'gnimANavazca vAyukumArANAM velambaH prabhazca dvIpakumArANAM pUrNo vaziSThazca, dikkumArANAJcA - 'mitagatiH - amitavAhanazceti / vAnavyantareSvapi - kinnarANAM kinnara : - kimpuruSazcetyevaM dvAvindrau, kimpuruSANAM satpuruSo mahApuruSazca mahoragANAm atikAyo mahAkAyazca gandharvANAM gItarati gatayazazca yakSANAM IzAna kalpa meM IzAna indra hai; ( yAvata) Anata - prANata meM prANata indra hai, AraNa-Acyuta kalpoM meM acyuta nAmaka indra hai ||25|| tattvArthaniyukti - bhavanavAsI, vAnavyattara, jyotiSka aura vaimAnika, ina pUrvokta cAra prakAra ke devoM meM se kinake esa - eka indra hai / aura kinake do-do indra haiM / yaha pratipAdana karane ke lie kahate haiM ki bhavanavAsI aura vAnavyantaroM meM pratyeka jAti ke do-do indra hote haiM, jyotiSkoM meM jAtivAcaka do hI indra haiM aura vaimAnikoM meM pratyeka kalpa meM ekaeka indra hai- asurakumAra Adi dasa prakAra ke bhavanavAsiyoM meM do-do indra haiM, kinnara Adi ATha prakAra ke vAnavyantaroM meM bhI do-do indra haiM / asurakumAroM meM camara aura bali nAmaka do indra haiM / nAgakumAroM meM dharaNa aura bhUtAnanda nAmaka do indra haiM / vidyutkumAroM meM hari aura harisaha, suparNakumAroM meM veNudeva aura veNudAlI, agnikumAroM meM agnizikha aura agnimANava, vAyukumAroM meM velamba aura prabhaMjana, dvIpakumAroM meM pUrNa aura viziSTa, udadhikumAroM meM jalakAnta aura jalaprabha, dikkumAroM meM amitagati aura amitavAhana nAmaka indra haiM / stanitakumAroM meM ghoSa aura mahAghoSa nAmaka do indra haiM / vAnavyantaroM meM kinnaroM meM kinnara aura kimpuruSa, kimpuruSoM meM satpuruSa aura mahApuruSa, mahoragoM meM atikAya aura mahAkAya, gandharvoM meM gItarati aura gItayaza, yakSoM meM pUrNa zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 25 pUrvokteSu caturvidheSu kati indrAH bhavantIti nirUpaNam 529 pUrNabhadrau mANibhadrazca / rAkSasANAM-bhImo mahAbhImazca, bhUtAnAM pratirUpo-'tirUpazca, pizAcAnAMkAlo mahAkAlazceti, jyotiSkANAJca candrasUryagrahAdInAM bahavazcandrAH sUryAzcandrAHsanti / vaimAnikAnAM punaHkalpopapannakAnAmekaika indro bhavati- / tatra-saudharme zakraH, aizAne-IzAnaH, sanatkumAre-sanatkumAraH, mAhendra mAhendraH, brahmaloke brahmA, lAntake-lAntakaH, mahAzukra-mahAzukraH / sahasrAre-sahasrAraH, dvayorapyAnata-prANatayoHprANatanAmA-ekaevedraH / AraNAcyutayozca dvayoracyutanAmA-eka evendro bhavati / acyutAtparato navauveyakeSu vijayAdiSu paJcAnuttaraupapAtikeSu cendrAdayo na bhavanti, sarva eva te kalpAtItAH svatantratvAd ahamindrA bhavanti prAyazo gmnaagmnrhitaashc-| "uktaJca-sthAnAGge 2-sthAne 3-uddezake-"do asurakumAriMdA paNNattA,taMjahAcamareceva, balIceva, do nAgakumAriMdA paNNattA, taMjahA-dharaNe ceva bhUyANaMde ceva, do muvaNNakumAriMdA paNattA, taMjahA--veNudeveceva veNudAlIceva, do vijjukumAriMdA paNNattA, taM jahA-haricceva harisaheceva, do aggikumAriMdA paNNattA, taM jahA-aggisihe cevaaggimANave ceva, do dIvakumAriMdA paNNattA, taM jahA-punneceva visiTeceva, do udahi kumAriMdA paNNatA, taM jahA- jalakaMteceva-jalappabheceva, do disAkumAriMdA paNNattA, taM jahA-amiyamatI ceva amiyavAhaNe ceva, do vAtakumAriMdA paNNattA, taM jahA--velaMbecevapabhaMjaNeceva, do thaNiyakumAriMdA paNNattA, taM jahA--ghoseceva mahAghoseceva, do pisAaiMdA paNNattA, taM jahA-kAle ceva mahAkAle ceva, / do bhUiMdA paNNattA, taMjahA--surUveceva paDirUveceva, do jakkhidA paNNattA, taM jahA-punnabhaddeceva maNibhadde ceva, do rakkhasiMdA paNNattA, taMjahA- -bhImeceva mahAbhImebhadra aura maNibhadra, rAkSasoM meM bhIma aura mahAbhIma, bhUtoM meM pratirUpa aura atirUpa tathA pizAcoM meM kAla aura mahAkAla nAmaka do indra haiN| ___ jyotiSkoMmeM-candra, sUrya aura graha Adi meM candra aura sUrya nAmaka do indra haiN| aura sUrya bahuta se haiM / ataH jAtivAcaka do indra haiN| kalpopapannaka vaimAnikoM meM pratyeka kalpa meM eka-eka indra hai| saudharma meM zakra, aizAna meM IzAna, sanatkumAra meM sanatkumAra, mAhendra meM mAhendra, brahmaloka meM 'brahma' lAntaka meM lAntaka, mahAzukra meM mahAzukra, sahasrAra meM sahasrAra, Anata--prANata nAmaka donoM kalpoM meM eka prANata AraNa aura acyuta kalpoM meM eka acyuta nAmaka indra hai| acyutakalpa se Age nau aveyakoM meM aura pA~ca anuttara-vimAnoM meM indra Adi kA bheda nahIM hai, ve kalpAtIta haiM / vahA~ ke sabhI deva svatantra hone ke kAraNa 'ahamindra haiM aura ve prAyaH gamana-Agamana se rahita haiM-idhara-udhara AvAgamana nahIM karate haiN| __ sthAnAMgasUtra ke dUsare sthAna ke tIsare uddezaka meM kahA hai 67 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 tattvAryasUtre ceva, do kinnariMdA paNNattA, taM jahA--kinnareceva kiMpuriseceva, do kiMpurisA paNNattA, taM jahA--sappuriseceva mahApuriseceva, do mahoragiMdA paNNattA, taMjahA--atikAe ceva mahAkAeceva, do gaMdhavidA paNNattA, taMjahA- gItaratIceva gIyajaseceva--,, iti--| dvAvasurakumArendrau prajJaptau, tadyathA camarazcaiva-balizcaiva, dvau nAgakumArendrau prajJaptau, tadyathA dharaNazcaiva-bhUtAnandazcaiva, dvau suparNakumArendrau prajJaptau, tadyathA veNudevazcaiva-veNudAlIcaiva, dvau vidyatkamAredrau prajJaptau, tadyathA harizcaiva-harisahazcaiva, dvAvagnikumArendrau prajJaptau, tadyathA agnizikhazcaiva agnimANavazcaiva, dvau dvIpakumArendrau prajJaptau, tadyathA pUrNazcaiva-vaziSThazcaiva, dvAvudadhikumArendrau prajJaptau, tadyathA jalakAntazcaiva-jalaprabhazcaiva, dvau dikkumArendrau prajJaptau, tadyathA amitagatizcaiva-amitavAhanazcaiva, dvau vAyukumArendrau prajJaptau, tadyathA velambazcaiva-prabhaJjanazcaiva, dvau stanitakumArendrau prajJaptau, tadyathA-ghoSazcaiva-mahAghoSazcaiva, dvau pizAcendrau prajJaptau, tadyathA-kAlazcaiva-mahAkAlazcaiva, dvau bhUtendrau prajJaptau, tadyathA-surUpazcaiva-pratirUpazcaiva, dvau yakSendrau prajJaptau, tadyathA-pUrNabhadrazcaiva-mANibhadrazcaiva, dvau rAkSasendrau prajJaptau, tadyathA-bhImazcaiva,mahAbhImazcaiva, dvau kinnarendrau prajJaptau, tadyathA-kinnarazcaiva-kimpuruSazcaiva, dvau kimpuruSendrau prajJaptI, tadyathA-satpuruSazcaiva-mahApuruSazcaiva, dvau mahoragendrau prajJaptau, tadyathA-atikAyazcaiva-mahAkAyazcaiva, dvau gandharvendrau prajJaptau, tadyathA-gItaratizcaiva-gItayazAzcaiva, iti. // 25 // mUlasUtram--"IsANaMtA devA kAyapariyAraNA accuyaMtA phAsarUvasahamaNapariyAraNA kappAIyA apariyAraNA ya-" // 26 // 'do asurakumArendra kahe gaye haiM-camara aura bali / do nAgakumArendra kahe gaye haiMdharaNa aura bhUtAnanda / do suvarNakumArendra kahe gaye haiM-veNudeva aura veNudAlI / do vidyutkumArendra kahe gaye haiM-hari aura harissaha / do agnikumArendra kahe gaye haiM-agnizikha aura agnimANava / do dvIpakumArendra kahe gaye haiM-pUrNa aura viziSTa / do udadhikumArendra kahe gaye haiM-jalakAnta aura jalaprabha, do dizAkumArendra kahe gaye haiM-amitagati aura amitavAhana / vAyukumAroM ke do indra kahe gaye haiM-velamba aura prabhaMjana / stanitakumAroM ke do indra kahe gaye haiM-ghoSa aura mhaaghoss| __vAnavyantaroM meM pizAcoM ke do indra haiM-kAla aura mahAkAla, bhUtoM ke do indra haiMsurUpa aura pratirUpa, yakSoM ke do indra haiM-pUrNabhadra aura mANibhadra, rAkSasoM ke do indra haiMbhIma aura mahAbhIma, kinnaroM ke do indra haiM-kinnara aura kiMpuruSa, kiMpuruSoM ke do indra haiMsatpuruSa aura mahApuruSa / mahoragoM ke do indra haiM- atikAya aura mahAkAya, gandharvo ke do indra haiM-gItarati aura gItayaza' // 25 / / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 26 bhavanapatyAdi devAnAM viSayasukhabhogaprakAranirUpaNam 531 __ chAyA- "IzAnAntA devAH kAyaparicAraNA acyutAntAH sparzarUpazabdamanaH paricAraNA:kalpAtItAH-aparicAraNAzca" // 26 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre bhavanapatyAdisarvArthasiddhaparyantadeveSu yathAyogyamindrANAM prarUpaNaM kRtam , samprati-devAnAM teSAM viSayasukhabhogaprakAramAha-"IsANaMtA-" ityAdi / IzAnAntAH-asurakumArAdidazabhavanapatikinnaraprabhRtyaSTavAnavyantaracandrasUryAdipaJcazyotikasaudharmezAnA devAstAvat kAyaparicAraNAH, paricAraNaM pravIcAraH maithunopasevanam kAyena-zarIreNa paricAraNaM yeSAM te kAyaparicAraNAH kAyapravIcArAH manuSyavat zarIreNa viSayopabhogaM kurvanti / kintu-acyutAntAH-sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra-sahasrArA-''nata,prANatA-''raNA,-cyutAntA dazavaimAnikAH kalpopapannakA devAH-- sparza-rUpa-zabda-mana:paricAraNAH sparza-rUpa-zabda-manaHsu paricAraNaM pravIcAro yeSAM te tathAvidhA bhavanti / tatrasanatkumAramAhendrakalpasthitA devAH devAGganAH sparzamAtrAdeva viSayabhogasukhamanubhavantaH parAM prItimupalabhante / evaM-tadvayakalpasthitA devyo'pi tathaiva-devAGgasparzamAtrAdeva viSayopabhogasukhamanubhavanti / brahmaloka-lAntaka-devAzca devAGganAnAM zRGgArapUrNavilAsa manojJaveSabhUSArUpA'valokanamAtrAdeva viSayopabhogasukhamanubhavanti mahAzukra-sahasrArakalpasthitAH devAstu-divyAGganAnAM manohArimadhurasaGgItamRdumandahAsollAsakalitalalitAbharaNavacanAlApazravaNamAtrAdeva parAM prItimAsAdayanti / sUtrArtha --- 'IsANaMtA devA kAyapariyAraNA' ityAdi suutr-26|| IzAnakalpa taka ke deva kAya se paricAraNA karate haiM, acyutakalpa taka ke deva sparza, rUpa, zabda aura mana se paricAraNA karate haiM, kalpAtIta deva paricAraNA rahita hote haiM // 26 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM bhavanapati se lekara sarvArthasiddha paryanta ke devoM meM yathAyogya indroM kI prarUpaNA kI gaI hai / aba devoM meM viSayasukha ko bhogane kA prakAra batalAte haiM asurakumAra Adi dasa bhavanapati, kinnara Adi ATha vAnavyantara, candra-sUrya Adi pA~ca jyotiSka tathA saudharma aura IzAna devaloka ke deva kAya se manuSyoM ke samAna pravIcAra arthAt maithunasevana karate haiM / sanatkumAra, mAhendra brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta paryanta dasa devalokoM ke vaimAnika sparza, rUpa, zabda aura mana se pravIcAra karate haiM / arthAt sanatkumAra aura mAhendra kalpa ke deva devAMganAoM ke sparzamAtra se viSayabhoga ke sukha kA anubhava karake parama prIti prApta karate haiN| isI prakAra ina donoM kalpoM meM Ane vAlI deviyA~ devoM ke sparza se hI viSayasukha kA anubhava karatI haiM / brahmaloka aura lAntaka kalpa ke deva devAMganAoM ke zRGgAraparipUrNa vilAsa ko, manojJa veSabhUSA ko tathA rUpa ko dekhane mAtra se ratijanya sukha kI anubhUti karate haiN| mahAzukra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre Anata-prANatA-''raNA-'cyutakalpavAsino devAH punaH svAGganAmanaHsaGketamAtrAdeva paramasukhamanubhavanti kalpAtItAH-nadapraiveyaka-paJcAnuttaraupapAtikAstu aparicAraNAzcA-'vidyamAna paricAraNaM pravIcAro yeSAM te'paricAraNAH apravIcArA manasApi maithunasukhAnubhavasahitA na bhavanti / teSAM hi-kalpavAsibhyo'pi-devebhyaH paramaprakRSTaharSalakSaNaM vilakSaNaM sukhamutkRSTaM vartate, teSAM kadAcidapi kAmasambhavAbhAvena kAmasambhavavedanApratIkArarUpapravIcArAsambhavAt. / teSAmahamindratvAdanavacchinnasukhasyaiva sarvadA sadbhAvAt // 26 // tattvArthaniyuktiH- pUrva tAvad bhavanapatyAdisarvArthasiddhaparyantAnAM caturvidhadevAnAM yathAyathamindrAdayaH pratipAditAH , samprati-te khalu sarve devAstridhA bhavanti kecana-sadevikAH-sapravIcArAzca, kecana punaradevikAH-sapravIcArAzca, anye punaH-adevikA apravIcArAzcetyevaM trividhAnapi tAndevAn kramazaH prarUpayitumAha "IsANaMtA devA kAyapariyAraNA, accuyaMtA phAsarUva-sahamaNapariyAraNA,kaSpAIyA apariyAraNA ya-,, iti. / tatra-IzAnAntAH-asurakumArAdidazabhavanapatimArabhyezAnaparyantAH paJcaviMzatisaMkhyakA devAH kAyaparicAraNAH-kAyena pari aura sahasrAra kalpa meM sthita deva deviyoM ke manohara evaM madhura saMgIta, mRdu maMda muskarAhaTa se yukta AbhUSaNoM kI dhvani tathA vacanAlApa ko zravaNa karake hI kAma kI tRpti prApta kara lete haiN| Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpoM ke deva apanI-apanI deviyoM ke mana ke saMkalpa mAtra se hI kAmabhoga saMbaMdhI parama sukha kA anubhava karate haiN| nau graiveyakoM aura pA~ca anuttara vimAnoM ke kalpAtIta deva pravicAraNA rahita hote haiM arthAt ve mana se bhI maithuna sevana nahIM karate haiN| una kalpAtIta devoM ko kalpopapannaka devoM kI apekSA bhI paramotkRSTa harSa rUpa sukha prApta rahatA hai jo viSaya janita sukha se bhI uttama koTi kA aura vilakSaNa hotA hai / unakA vedamohanIya itanA upazAnta rahatA hai ki unameM kAmavAsanA utpanna hI nahIM hotI aura jaba kAmavAsanA hI utpanna nahIM hotI to kAmavedanA kA pratIkAra karane ke lie pravIcAra kA vicAra bhI kisa prakAra utpanna ho sakatA hai, una ahamindra devoM ko nirantara santoSa kA sukha hI hotA rahatA hai // 26 // tattvArthaniyukti-pahale bhavanapatiyoM se lekara sarvArthasiddha taka ke cAra prakAra ke devoM ke yathAyogya indra Adi kA vicAra kiyA gayA hai / aba yaha pratipAdana karate haiM ki ve saba deva tIna prakAra ke hote haiN| koI-koI sadevIka (deviyoM vAle) aura sapravIcAra, koI adevIka aura sapravIcAra aura koI-koI adevoka aura apravIcAra / ina tInoM prakAra ke devoM kI kramazaH prarUpaNA karate haiM asurakumAra Adi dasa bhavanayatiyoM se lekara IzAna takake paccIsa prakAra ke deva kAya zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 26 bhavanapatyAdi devAnAM viSayasukhabhogaprakAranirUpaNam 533 cAraNaM pravIcAro maithunopasevanaM yeSAM te kAyaparicAraNAH, te khalu saMkliSTakarmANo manuSyavadeva maithunasukhamanubhavantastIvAnuzayAH kAyasaMklezajanyaM sarvAGgINaM sparzasukhamavApya paramAM prItimupalabhante teSveva bhavanavAsivAnavyantarajyotiSkasaudharmezAnakalpeSu janmanA devInAmutpAdAt , na tu-tataHparataH-- ataeva te sadevIkAH sapravIcArAzca bhavanti saudharmezAnau varjayitvA'cyutAntAH sanatkumAramAhendra-brahmaloka-lAntaka-mahAzukra-sahastrArA-''nata-prANatA-''raNA 'cyutAH dazavaimAnikAH kalpopapannakA devAstu sparzarUpa-zabda-manaHparicAraNAH, sparza-rUpa-zabda-manaHsu paricAraNaM pravIcAro viSayabhogopabhogo yeSAM te sparzarUpazabdamanaHparicAraNA stathAvidhA bhavanti / tatra-sanatkumAra-mAhendrakalpayo rdevAn maithunasukhAbhilASiNaH prAdurbhUtAdarAna avabudhyA'nAhUtAH satyo'pi saudharmezAnadevyaH svayamudyamyopasthitA bhavanti brahmaloka-lAntakasthadevAstutathAvidhamaithunasukhaprepsUn buddhvAdevya statra svayamupasthAya divyAni sarvAGgasundarANi zaGgAra-hAvabhAva vilAsollAsapUrNaparama-ramaNIyaveSa-bhUSA rUpANi pradarzayanti. / tAni cA'valokyaiva te devA nivRttakAmabhogecchAH santaH paramAM prItimAsAdayanti mahAzukrasahasrArakalpavAsino devAn samutpannakAmabhogecchAn viditvA tAstA devyastAvat zrutisukhajanakAn manohArisaGgItA-s'bharaNa-nUpura-maJjIrAdikvaNanamizritamadhurahAsollAsavacanAlApAnudIrapravIcAra hote haiM, arthAt zarIra se maithunakriyA karate haiM / ve saMkliSTa karmoM vAle hote haiM, ataH manuSya ke samAna maithunasukha kA anubhava karate hue, tIna Azaya vAle ho kara zArIrika saMkleza se utpanna sparzasukha ko prApta karake prIti prApta karate haiN| inhIM bhavanavAsiyoM, vAnavyantaroM, jyotiSko aura saudharma tathA IzAna kalpa meM hI deviyAM (utpanna) hotI haiN| dUsare kalpa se Upara deviyAM utpanna nahIM hotI haiM / ataeva ina devalokoM ko sadevIka aura sapravIcAra kahate haiM / sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta- ye dasa kalpopapanna vaimAnika deva sparza, rUpa zabda aura mana se pravIcAra arthAt maithunasevana karate haiN| sanatkumAra aura mAhendra kalpa meM deviyAM apane devoMko maithuna-sukha kA abhilASI jAna kara tathA apane prati Adara utpanna huA samajhakara vinA bulAye hI svayaM upasthita ho jAtI haiN| brahmaloka aura lAntaka kalpa meM deviyA~ jaba apane devoko maithunasukha kA icchuka jAnatI hai to ve svayaM upasthita hokara apane divya, sarvogasundara hAva-bhAva-vilAsa-ullAsa se pUrNa parama ramaNIya veSa-bhUSA evaM rUpa ko pradarzita karatI hai / use dekhakara una devoM kI kAmecchA zAnta ho jAtI hai aura ve atizaya prIti kA anubhava karate haiN| ___ mahAzukra aura sahasrAra kalpa ke devoM ko jaba kAmecchA utpanna hotI hai to unakI niyoginI deviyA~ yaha jAna kara zrotroM ko sukha pahu~cAne vAle, manohara saMgIta kA gAna karatI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 tattvAryasUtre yanti, tAn-zrutvaiva khalu te devAH paramAM prItibhajamAnAH nivRttakAmabhogAdarA bhavanti. / Anata-prANatA-''raNA--'cyutakalpasthitA devAH punaH-kAmabhogAdarAHsanto devIH saGkalpayanti, tAsAM sakalpamAtreNaiva paramAM prItimAsadayanto nivRttecchA bhavanti. ataeva te'devIkAH sapravIcArA cocyante, tataHparaM tu kalpAtItAH khalu navauveyaka-paJcAnuttaraupapAtikA devAH devIviSayamanaHsaGkalpazUnyA bhavanti, manasA'pi te devAH-devIM na saGkalpayanti, kimutakAyAdinA [vaktavyam-] teSAM kAmavAsanArahitatvAt-pUrNasukhitvAcca nAbhilASo devAGganAkAmabhogeSu sambhavanti / yatastaete-rUparasAdipaJcavidhaprabIcArasamudAyotpannAdapi sukhavizeSAdaparimitaguNapratiprakarSAH paramasukhatRptAH svasamAdhijameva sukhamupabhuJjate / durlabhataraM hi tAdRk sukhaM saMsAre'nyanivAseSu, ataste janmaprabhRtyA zabdAdiviSayanirapekSatvAt santataM tRptA eva bhavanti / uktaJca-prajJApanAyAM 34-pade pracAraNAviSaye-"kativihA NaM bhaMte ! pariyAraNApaNNattA ? goyamA ! paMcavihA paNNattA, taMjahA - kAyariyAraNA, phAsariyAraNA, rUvapariyAraNA, sahapariyAraNA, maNapariyAraNA, bhavaNavAsivANamaMtarasohammIsANesu kappesu devA kAyapariyAraNA, saMNakumAramArhidesu kappesu devA phAsapariyAraNA, bNbhlohai| saMgItazabda tathA unake nUpura maMjarI Adi AbhUSaNa ke zabda ko suna kara aura madhura hAsaullAsa se paripUrNa vacano ko suna kara ve deva tRpta ho jAte hai| unakI kAmAbhilASA zAnta ho jAtI hai| Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpoM meM sthita deva kAmabhoga ke abhilASI hokara apanI deviyoM kA saMkalpa cintana karate hai / deviyoM kA saMkalpa karane mAtra se hI ve parama prIti prApta kara lete haiM aura kAmatRpti kA anubhava karate haiM / ye deva adevIka aura sapravIcAra kahalAte hai| isase Upara - graiveyako aura anuttara vimAnoM ke deva kAmabhoga kI icchA se rahita hote hai / unake citra meM deviyoM kA saMkalpa bhI nahIM utpanna hotA hai-kAma Adi se pravIcAra karane kA to prazna hI nahIM uThatA ? vedamohanIya ke upazAnta ho jAne se itane sukhI hote hai ki kAmasevana kI icchA ho unake mana meM jAgRta nahIM hotii| rUpa, rasa, sparzAdi pA~ca prakAra viSaya kA sevana karane se jo sukha utpanna hotA hai, usakI apekSA unheM aparimitaguNita sukha kA anubhava hotA hai, usa parama sukha meM ve tRpta rahate haiM / isa prakAra ve kalpAtIta deva AtmasamAdhijanita sukha kA upabhoga karate rahate hai / unheM jo sukhAnubhava hotA hai vaha isa saMsAra meM anyatra atyanta durlabha hai| isa kAraNa ve indriyajanita sparza zabda Adi viSayoM ke sukha kI apekSA nahIM karate aura sadaiva tRpta rahate hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU0 26 bhavanapatyAdi devAnAM viSayasukhabhogaprakAranirUpaNam 535 laMge kappe devA rUvapariyAraNA, mahAsukkasahassA resu kappe devA sahapariyAraNA, ANaya- pANaya- AraNa - accue kappe devA maNa pariyAraNA, gevejja aNuttarovavAiyAdevA apariyAraNA - " iti / katividhA khalu bhadanta ! pracAraNA prajJaptA : gautama ! paJcavidhA prajJaptA, tadyathA - kAyapracAraNA sparzapracAraNA rUpapracAraNA manaHpracAraNA bhavaNavAsi - vAnavyantara - jyotiSka - saudharmezAneSu kalpeSu devAH kAyapracAraNAH, sanatkumAra - mahendrayordevAH sparzapracAraNAH, brahmaloka -lAntakayoH kalpayordevAH rUpapracAraNAH, mahAzukra - sahasrArayoH kalpayordevAH zabdapracAraNAH, Anata - prANatA - sssraNA --'cyuteSu devA manaHpracAraNAH, graiveyakAnuttaraupapAtikA devA apracAraNAH iti / kalpopapannakAnAM - kalpAtItAnAcca devAnAM pravIcAraviSaye coktam - "ve kAye be phAse cau rUve taheva cau sade // cauro ya maNaviyArA sesA surabaMbhayAriyA - // 1 // " dhAduvihINattA redakkhalaNaM Na hoi devANaM - | saMpa jAya vedassodIraNAvigame- 2 / / iti / / " dvau kAye dvau sparze - cAtvAro rUpe tathaiva catvAraH zabde - | cAtvArazca manovicArAH - zeSAH surA brahmacAriNaH // 1 // "dhAtuvihInAtvAd - retaHskhalanaM na bhavati devAn / saGkalpasukhaM jAyate - vedasyodIraNAvigame // 2 // iti // 26 // prajJApanA sUtra ke 34 veM pada meM pravIcAraNA ke viSaya meM kahA haiN| prazna- bhagavan ! pravIcAraNA ( kAma sevana ) kitane prakAra kI kahI gaI hai ? uttara---- gautama ! pA~ca prakAra kI kahI gaI hai - kAyaparicAraNA, sparzaparicAraNA, rUpa paricAraNA, zabdaparicAraNA, aura manaH paricAraNA / bhavanavAsi, vAnavyantara, jyotiSka saudharma tathA IzAna kalpa meM deva kAyA se paricAraNA karate haiM; sanatkumAra aura mAhendra kalpoM ke deva sparza se paricAraNA karate haiM, brahmaloka aura lAntaka kalpoM meM rUpa se paricAraNA hotI hai, mahAzuka aura sahAsrAra kalpoM meM deva zabda se paricAraNA karate haiM, Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpo meM deba mana se paricAraNA karate haiM, graiveyaka aura anuttaropapAtika deva paricAraNA rahita hote haiM / " kalpopapanna aura kalpAtIta devoM ke pravIcAra ke viSaya meM kahA hai do lokoM meM kAya se, do meM sparza se, do meM rUpa se aura do meM zabda se aura cAra meM mana ke saMkalpa se pravIcAra hotA hai / zeSa deva paricAraNA rahita hote haiM // 1 // devoM kA zarIra sAta dhAtuoM se rahita hotA hai, ataeva una kA vIrya skhalita nahIM hotA veda kI udIraNA dUra ho jAtI hai taba unheM saMkalpa - sukha utpanna hotA hai / / 2 / / 26 / / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 tattvArthasUtre mUlasUtram-joisiyA merupayAhiNA kAlavibhAgaheuNo niccagaiyA maNussakkhette bAhirae avaDhiyA ya-" // 27 // chAyA -jyotiSkA merupradakSiNAH kAlavibhAgahetavo nityagatayo manuSyakSetre bahiravasthitAzca" // 27 // tattvArthadIpikA--pUrva tAvat bhavanapatyAdi sarvArthasiddhaparyantAnAM devAnAM kramazaH kAyapravIcAra-sparzarUpazabdamanaHpravIcArA-'pravIcArAzca yathAyogyaM pratipAditAH sampratijyotiSkANAM gativizeSakAlavibhAjakatvAdikaM prarUpayitumAha-"joisiyA merupayAhiNA kAlavibhAga heuNo niccagaiyA maNussakkhette bAhirae avaTiyA ya-" iti jyotiSkAH--candrasUryagrahanakSatratArakAH paJca merupradakSiNAH, meroH pradakSiNakArakAH kAlavibhAgahetavaH samayAvalikAdi kAlavizeSaparicchedajanakAH nityagatayaH sarve jyotiSkA merupradakSiNena gatvA sarvadA bhramantiIti nityagatayaH, kSaNamapi teSAM gatiH kenA'pyavaroddha na pAryate, te khalu-jyotiSkAH manuSyalokoparisthitatvAt manuSyakSetre sadA gatimanto bhavanti, mAnuSottaraparvatAt bahirbhAge jyotiSkA na bhramanti / apitu-avasthitAH eva tiSThanti // 27 // tattvArthaniyukti:-pUrvasUtre-viSayopabhogAdikaM yathAyogyaM caturvidhAnAmapi bhavanapatyAdi sarvArthasiddhaparyantAnAM devAnAM pratipAditam samprati-jyotiSkANAM candrasUryAdidevAnAM gatisa sUtrArtha----'joisiyA merUpayAhiNA kAla' ityAdi / sUtra 27 // jyotiSka deva merU parbata kI pradakSiNA dete hai, dina rAta Adi kAla ke vibhAga ke kAraNa haiM, manuSya kSetra meM arthAt ar3hAI dvIpa meM nirantara gamana karate haiM aura manuSya se bAhara sthita haiM // 27 // tattvArthadIpikA-pahale batalAyA jA cukA hai ki bhavanavAsiyoM se lekara sarvArtha siddha taka ke deva kAma se,spaze se, rUpa se, zabda se aura mana se pravIcAra karate haiM aura koI-koI pravIcAra se rahita bhI hote haiM / aba jyotiSka devoM kI gati aura kAlabibhAjakatva Adi kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM candra sUrya graha, nakSatra aura tArA, yaha pA~ca prakAra ke jyotiSka meru parvata kI parikramA karate haiM , yahI kAla ke vibhAga ke kAraNa haiM arthAt inakI gatI ke kAraNa hI samaya, AvalikA Adi kAla kA bheda hotA hai, ve nitya arthAt anavarata gatizIla rahate haiM-kSaNa bhara ke lie bhI unakI gatI ko koI nahIM roka sakatA / kintu manuSya kSetra se bAhara arthAt mAnuSottara parvata ke Age ve bhramaNa nahIM karate-sthira rahate ha // 27 // tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM bhavanapatiyoM se lekara sarvArthasiddha paryanta ke devoM ke viSaya bhoga Adi kA yathAyogya pratipAdana kiyA gayA hai, aba jyotiSka devoM kI gati Adi ke zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 27 JcArAdiviSayamadhikRtya prarUpyate - "joisiyA merupayAhiyA --" ityAdi / jyotiSkAH- candrasUryagrahanakSatratArakAH paJcavidhA manuSyakSetre - mAnuSottaraparvataparyantavartini manuSyaloke AyAmaviSkambhAbhyAM paJcacatvAriMzallakSayojanapramANe merupradakSiNA : meroH pradakSiNAH nApasavyAH santaH meruparvatasya prAdakSiNyakrameNa satataM bhramanto nityagatayo bhavanti / kAlavibhAgahetavaH-samayAvalikocchvAsaprazvAsasto kalavanAlikA muhUrtAdikAlavizeSavibhAjakAzca bhavanti / candrasUryAdigati saJcAreNaiva ghaTikA pala - kSaNa - prahara - rAtri -- pakSa-- mAsa - varSA - 'yana - kalpAdi vyavahAra: sambhavati, nA'nyathA / -- ataeva - candrasUryAdayo jyotiSkA devAH kAlavibhAgahetavaH santi / manuSyakSetrAdabahiH pradeze tu candrasUryAdayo jyotiSkadevA no saJcaranti, apitu - avasthitA eva tiSThanti / tathAca - jambUdvIpe dhAtakIkhaNDadvIpe puSkaradvIpArdheca sArdhadvayadvIpapramANe manuSyakSetre mAnuSottara parva - tAbhyantara eva jyotiSkAzcandrasUryAdayo bhramanti mAnuSottaraparvatAd bahirbhAgetu-na bhramanti, kevalamavasthitA santi / tatra - dhruvatArAyAH sthiratvAt meroH prAdakSiNyakrameNa saJcaraNA'bhAve'pi, anyAsAM tArANAM - candrasUryAdInAJca jyotiSkANAM meroH pradakSiNatayaiva saJcaraNazIlatayA tadabhiprAyeNaiva gatiprarUpaNamavagantavyam / yadvA-kecana candrasUryAdayo jyotiSkAH merupradakSiNatayA nityagatayaH kecana punardhuvatAviSaya meM kahate haiM candra, sUrya graha nakSatra aura tArA, ye pA~ca prakAra ke jyotiSka deva manuSya kSetra meM arthAt mAnuSottara parvata paryanta ke paiMtAlIsa lAkha yojana lambAI caur3AI vAle ar3hAI dvIpoM meM meru parvata kI pradakSiNA karate hue nirantara gati karate rahate haiM / yahI jyotiSka deva kAla ke vibhAga ke kAraNa haiM arthAt samaya, AvalikA, zvAsocchvAsa, stoka, lava aura muhUrtta Adi kAla ke bhedoM ke kAraNa hote haiM / candra sUrya Adi ke saMcAra se hI ghar3I, pala kSaNa, prahara dina, rAta, pakSa mAsa, ayana, varSa kalpa Adi kA vyavahAra hotA hai anyathA vyavahAra nahIM hosakatA / isa prakAra candra sUrya Adi jyotiSka deva kAlavibhAga ke hetu haiM / jyotiSkadevAnAM gatisaJcArAdinirUpaNam 537 " hA~, yaha jyotiSka deba manuSya kSetra se bAhara saMcAra nahIM karate, kintu sthira rahate haiM / isa prakAra jambUdvIpa meM, dhAtakI khaNDa dvIpa meM tathA Adhe puSkaradvIpa meM, yoM ar3hAI dvIpa parimita manuSyakSetra meM, mAnuSottara parvata ke bhItara-bhItara hI candra sUrya Adi calate haiM / usase Age bhramaNa nahIM karate - avasthita rahate haiM / zrI tatvArtha sUtra : 1 dhruva nAmaka tArA sthira hai / vaha meru kI pradakSiNA karatA huA saMcAra nahIM karatA hai / kintu usake atirikta anya sabhI tora aura candra sUrya Adi meru kI parikramA karate hue hI saMcAra karate haiM, unhIM ko lakSya meM rakha kara gati kI prarUpaNA kI gaI hai / 8 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 tattvArthastre rAdayo meruprAdakSiNyamakurvanta eva nityagatayo bhavanti / dhruvatArAdInAmapi svaparidhiSu saJcaraNazIlatvAt tatra-jambUdIpe dvau sUyauM vartete, lavaNasamudreca-catvAraH sUryAH santi, dhAtakokhaNDedvAdazasUryAH saJcaranti, kAlodadhau-dvAcatvAriMzat sUryAH santi / puSkaradvIpArdhe-dvAsaptatiHsUryA;santi,ityevaM rItyA tAvanmanuSyaloke dvAtriMzadadhikazatasUryA bhavanti / candrA api etAvanta eva manuSyakSetre santi, grahAzcA-'STAzItisaMkhyakA bhasmarAzyAdayaH santi / nakSatrANicA-'STAviMzatisaMkhyakAHsanti, tArAzca-eJcasaptatyadhikanavazatottaraSaTSaSTisahasrakoTikoTayaH ekaikasya candrasya parigraharUpeNa santi / tatra-sUryAzcandrAH grahAnakSatrANi tArAzceti sarvajyoti'kAstiryagloka eva vyavasthitAHsanti se khalu sUryA:--svatApacchedataH prakAzayanto meroH pradakSiNaM kurvantaH saJcaranti / tiryaktApakSetraJca pratyekaM sUryANAmantaH saMkuTaM bahirvizAlaM Urdhvamukha-kalambukA puSpAkRtiH triSaSTayadhika zatadvayoMttarasaptacatvAriMzat sahasrayojanapramANaM yojanasyaikaviMzatiH SaSTibhAgA ityavaseyam (47263 2. __ athavA-candra sUrya Adi koI-koI jyotiSka meru kI pradakSiNA karate hue nirantara gatizIla haiM aura koI-koI dhruvatArA Adi jyotiSka meru kI pradakSiNA na karate hue hI nitya gatizIla haiM, kyoMki ve bhI apanI paridhi meM saMcAra karate rahate haiN| jambUdvIpa meM do sUrya haiM, lavaNa samudra meM cAra sUrya haiM, dhAtakIkhaMDa dvIpa meM bAraha sUrya haiM aura kAlodadhi samudra meM bayAlIsa sUrya haiM / ardhapuSkara dvIpa meM bahattara sUrya haiM / isa prakAra saba mila kara manuSyaloka meM 132 sUrya haiM / manuSya loka meM candramAoM kI bhI itanI hI saMkhyA hai / bhasmarAzi Adi graha aThAsI (88) haiM / nakSatra aTThAIsa haiN| eka-eka candramA ke parivAra rUpa tAre (66975000000000000000) chayAsaTha hajAra nau sauM pacahattara kor3Akor3I haiN| sUrya, candra, graha, nakSatra aura tAre ye sabhI jyotiSka tircha loka meM hI rahe hue haiN| sUrya apane tApa se prakAzita hote hue aura meru ko pradakSiNA karate hue saMcAra karate haiM / pratyeka sUrya kA tApakSetra andara kI ora sikur3A huA aura bAhara kI ora vizAla kalaMbu kA nAmaka puSpa ke saMsthAna-AkAra kA hotA hai| jambUdvIpa meM sUrya kA utkRSTa tApakSetra parimANa saiMtAlIsa hajAra dosau tresaTha yojana-aura eka yojana kA ivakIsa sAThiyA bhAga (47263-21) / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a04 sU. 27 jyotiSkadevAnAM gatisaJcArAdinirUpaNam 539 sUryasya ca-dviyojanAntaritamArgANAM tryazItyadhika maNDalazataM vartate sarvottarodayasya-sarvadakSiNodayasya ca sUryasyA'ntaraM dazAdhikapaJcazatayojanAni, / tatrA-'zItyadhikazatayojanAnyantaraM jambUdvIpe samupalabhyate, triMzadadhikazatatrayayojanAni cAntaraM lavaNodadhau labhyate / candrasya capaJcadaza maNDalAni santi, jambUdvIpe-sUryayozcandrayozca sarvAbhyantara maNDalavatino rantaraM catvAriMzadadhikaSaTzatottaranavanavatisahasrayojanAni vartate / sUryasya- svavimAnamaNDalAyAmaviSkambhAzcA-'STAcatvariMzadyojanAni ekaSaSTibhAgAzca yojanasya [ 8 ] manuSyalokAd bahivartinaH sUryasya vimAnamaNDalaviSkambhastu-caturviza tiyojanAni, ekaSaSTibhAgAzca yojanasya [ 24 ] manuSyalokAd bahirvartinaH sUryasya vimAnamaNDalaviSkambhazca-dvAdazayojanAni ekaSaSTibhAgAzca yojanasya [ 12 ] iti candrasya vimAnamaNDalaviSkambhazca SaTpaJcAzad yojanAni ekaSaSTibhAgAzca [2] grahANAM vimAnamaNDalaviSkambhastu-ardhayojanam / nakSatrANAM--vimAnamaNDalaviSkambho ekayojanasya ekaSaSTI bhAgAH kriyante teSu SaTpaJcAzat bhAgaparimitam candramaNDalam / gavyUtaM kroSadvayarUpam-- tArAyAH punaH sarvotkRSTAyA vimAnamaNDalaviSkambho'rdhakroza: / sUrya ke eka sau caurAsI maMDala haiN| sUrya ke sarvottara meM aura sarvadakSiNa meM udita hone para 510 yojana kA phAsalA hotA hai / yaha phAsalA 180 yojana jambUdvIpa meM aura 330 yojanA lavaNa samudra meM pAyA jAtA hai| candramA ke maMDala pandraha haiM / jambUdvIpa meM sUrya aura candra jaba saba se andara ke maMDala meM hote haiM to unameM ninnyAnave hajAra, chahasau, cAlIsa yojana kA antara hotA hai| sUrya ke maMDala kI lambAI-caur3AI eka yojana ke ikasaTha bhAga meM se aDatAlIsa bhAga hai| ) manuSyaloka ke bAhara ke sUrya ke bimAna maNDala kA bistAra cauvIsa yojana aura ikasaTha bhAga manuSya loka ke bAhara ke sUrya ke bimAnamaMDala kA bistAra bAraha yojana aura eka yojana ke ikasaTha bhAga (121 ) hai / candramA ke vimAnamaMDala kA bistAra igasaThiyA chappana bhAga hai / grahoM ke vimAnamaMDala, kA bistAra AdhA yojana hai| nakSatroM ke vimAnamaMDala kA bistAra eka kosa kA hai| saba zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre jaghanyAyAstArAyAstu-paJcadhanuHzatAni vimAnamaNGalaviSkambho bodhyaH / kintu-manuSyalokAdvahirbhAge mAnuSottaraparvatabahirdeze ye sUryAdayo jyotiSkAH santi, te yathAvasthitA bhavanti, na tu-pribhrmnti| teSAM vimAnapradezA apyavasthitA eva bhavanti, na tu---manuSyalokAntarvartinAmuparAgAbhirivA'nyatvaM-mAlinyaM vA prApnuvanti / tatroparAgAdInAmasadbhAvAt , teSAM sUryacandrAdInAM sukhazItoSNa razmayastatra bhavanti, candrasUryAstatra nAtyantazItAH--nAtyantoSNAzca kramazo bhavanti / sarvacandrAzca tatrAbhijitA yuktA bhavanti, sUryAzca--puSyairyuktA statra bhavanti / uktaJca jIvAbhigame 3--pratipattau 2--uddezake te merupariyaDaMtA payAhiNAbattamaMDalA svbe| aNavadviyajogehiM caMdA sUrA gahagaNA ya // 1 // " aMto maNussakkhette havaMti cArovagAya uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdasUrAgahagaNA ya // 2 // " teNa paraM je sesA cNdaaiccghtaarnnkkhttaa| natthi gaI na vi cAro avaTThiyA te muNayavvA // 3 // "te meru paryaTantaH- pradakSiNAvartamaNDalAH sv-| / anavasthitayoge-zcandrAH sUryA grahagaNAzca- // 1 "antarmanuSyakSetre-bhavanti caaropgaashcoppnnaaH-| paJcavidhA jyotiSkA-zcandrAH suuryaagrhgnnaashc-||2|| se bar3e tArA ke vimAnamaMDala kA bistAra Adhe kosa kA hai / saba se choTe tArA ke vimAnamaMDala kA bistAra pA~casau dhanuSa hai| kintu manuSyakSetra se bAhara arthAt mAnuSottara parvata ke bahirdeza meM jo sUrya Adi jyotiSka haiM, ve avasthita hote haiM, bhramaNa nahIM karate haiN| unake vimAnapradeza bhI avasthita haiM aura unakA lezyA-prakAza bhI avasthita hI hai / jaise manuSyaloka meM grahaNa Adi hote haiM, vaise vahA~ nahIM hote / vahA~ kabhI unameM malinatA nahIM AtI / vahA~ grahaNa (grAsa) kA koI kAraNa hI nahIM hai / vahA~ sUrya aura candra kI sukhada zItoSNa kiraNeM hotI haiM / vahA~ candramA na ati zItala haiM aura na sUrye ati uSNa hai| ___vahA~ sabhI candramA abhijit nakSatra ke yoga se yukta hote haiM aura sUrya puSya nakSatra ke yoga se yukta hote haiM / jIvAbhigama sUtra kI tIsarI pratipatti ke dUsare uddezaka meM kahA hai ve candra sUrya graha Adi sabhI jyotiSka meru parvata kI pradakSiNA karate hue bhramaNa karate rahate haiM aura kabhI bhI Thaharate nahIM haiM // 1 // candra, sUrya aura graha Adi pA~coM prakAra ke jyotiSka deva manuSyaloka ke bhItara saMcAra zIla hote haiM-nirantara gamana karate rahate haiM // 2 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 27 jyotiSkadevAnAM gatisaJcArAdinirUpaNam 541 "tena paraM yAni shessaanni-cndraaditygrhtaaraanksstraanni-| nAsti gatinApi cAro-'vasthitAni tAni jJAtavyAni- // 3 // "vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre'pi 12-zatake 6-uddezake coktam ..-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-sUre Aicce sUre ? goyamA ! sUrAiyANaM samayAiva', AvaliyAibA, jAva-ussappiNIvA, avasappiNIivA, "se teNaTTaNaM jAva-Aicce-" tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate ? sUryaH AdityaH sUryaH-iti, gautama ! sUryAdikA khalu-samayAdayo vA, AvalikAdayo vA, yAvad-utsarpiNIvA, avasarpiNI-itivA, tattenArthena yAvad AdityaH iti / tatazcA-'gre'pi vyAkhyAprajJaptau 11-zatake 11--uddezake coktam -- "se kiM taMpamANakAle 2 duvihe paNNatte, taMjahA-divasappamANakAle, rAippamANakAle iccAi-" iti / atha kiM tAvat-pramANakAlaH ? pramANakAlaH dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-divasapramANakAlaH, rAtripramANakAlazcetyAdi / evaJca-"jambUdvIpopari-dvau sUyauM" ityuktameva, SaT paJcAzannakSatrANi, SaT saptatyadhikazatagrahAH, labaNasamudropari-catvAro dinamaNayaH, dvAdazAdhikazatanakSatrANi, dvipaJcAzadadhikazatatrayagrahAH, dhAtakIkhaNDopari-dvAdazasUryAH, SaTtriMzadadhikazatatrayanakSatrANi, SaTpaJcAzadadhikasahasragrahAH, kAlodasamudropari-dvAcatvAriMzatsUryAH, SaTsaptatyadhikaikazatottarasahasranakSatrANi, SaNNavatyadhikaSaTzatottarasahasratrayagrahAH, puSkarA|pari-dvAsaptatiH sUryAH, SoDazA'dhikasahasradvayanakSatrANi, SaT manuSyakSetra se bAhara jo candra, sUrya, graha, tArA aura nakSatra haiM, unameM gati nahIM hotI, ve saMcAra nahIM karate kintu avasthita hI rahate haiM // 3 // bhagavatIsUtra zataka 12, uddezaka 6 meM bhI kahA hai- prazna-bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki sUrya Aditya sUrya hai ? gautama ! samaya, AvalikA yAvat utsarpiNI yA avasarpiNI Adi kA vibhAga sUrya se hI hotA hai, isa kAraNa se Aditya aisA kahA jAtA hai / Age bhI vyAkhyAprajJapti ke gyArahaveM zataka ke gyArahaveM uddezaka meM kahA hai 'pramANakAla ke kitane bheda haiM ? uttara-pramANa kAla do prakAra kA kahA gayA haidivasa pramANakAla aura rAtripramANakAla, ityAdi / yaha pahale hI kahA jA cukA hai ki jambUdvIpa ke Upara do sUrya haiM / chappana nakSatra hai, eka sau chihattara graha haiM / lavaNasamudra ke Upara cAra dinamaNiyA~ haiM, eka sau bAraha nakSatra haiM, tInasau bAvana graha haiN| dhAtakI khaMDa dvIpa ke Upara bAraha sUrya, tInasau chattIsa nakSatra aura eka hajAra chappana graha haiM / kAloda samudra ke Upara bayAlIsa sUrya, eka hajAra eka sau chihattara nakSatra aura tIna hajAra chahasau chiyAnave graha hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre triMzadadhikatrizatottaratrisahasragrahAHsanti / yatra yAvantaH sUryAstatra tAvantazcandrA api bodhyAH tataH paraM svayamUhanIyAH // 27 // mUlasUtram----"devANaM uttaramuttaraM AuppabhAva-suha-jjuilessAvisuddhi-diyaohivisayA-ahiyA, gai-sarIrapariggahA-bhimANA hINA -" // 28 // chAyA- "devAnAmuttarottaram , AyuSya-prabhAva-sukhadyutilezyAvizuddhI-ndriyA'vadhiviSayA adhikAH, gati-zarIra-parigrahA-'bhimAna hInAH--" // 28 // tattvArthadIpikA-pUrva tAvat-caturvidhAnAmapi devAnAM pravIcArendrAdisvarUpanirUpaNaM kRtam , samprati-teSAmeva bhavanapatyAdisarvArthasiddhaparyantAnAmAyuSya-prabhAva-sukha-kAntilezyAvizuddhayAdi viSayeSu yathAkramamadhikatvaM-nyUnatvaM ca prarUpayitumAha--"devANaM uttaramuttaraM" ityAdi / vAnavyantarApekSayA jyotiSkasya; stadapekSayA bhavanapate stadapekSayA vaimAnikAdezcAyuH prabhA vo'nubhAvaH sukhaM dhutiH lezyAvizuddhi indriyANAM viSayaH apica avadhijJAnaviSayo'dhikAdhiko bhavati kintu UrdhvadeveSu gatiH arthAdezAntaragamanaM zarIrapramANaM parigrahamUrchA abhimAnam etAni sarvANi uttarottarataH alpAni bhavanti ||suutr 28 / / tattvArthaniyuktiH--pUrvaM bhavanapatyAdi sarvArthasiddhaparyantAnAM sarveSAM khalu devAnAM yathAyathaM puSkarArdha dvIpa meM bahattara sUrya haiM, do hajAra solaha nakSatra haiM aura tIna hajAra tIna sau chattIsa graha haiN| jisa jagaha jitane sUrya haiM, usa jagaha utane hI candramA bhI samajha lenA cAhie / usase Age svayaM samajha lenA cAhie // 27 // sUtrArtha-"devANaM uttaraM bhAuppabhAva-suha-jjuI' ityAdi |suutr 28 // devoM meM uttarottara Ayu, prabhAva, sukha, dyuti, lezyAvizuddhi, indriyoM kA viSaya aura avadhi kA viSaya adhika hai / kintu gati, zarIra, parigraha aura abhimAna kama hai // 28 // tattvArthadIpikA-pahale cAroM nikAyoM ke devoM ke pravIcAra kA tathA indra Adi ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA gayA / aba bhavanapattiyoM se lekara sarvArthasiddha taka ke devoM ke AyaSya, prabhAva, sukha, kAnti, lezyA vizuddhi Adi ke viSaya meM adhikatA aura nyUnatA kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM __ vAnavyaMtaroM kI apekSA jyotiSkake, jyotiSka ko apekSA bhavanapatike bhavanapati kI apekSA vaimAnika Adi kI Ayu, prabhAva, anubhAva, sukha, dyuti (kAnti) lezyA vizuddhi yathA yogya zuddhi, indriyoM kA viSaya aura avadhijJAna kA viSaya adhika-adhika hai| kintu Upara ke devo meM gati arthAt dezAntara meM gamana zarIra pramANa arthAt U~cAI parigraha mUrchA aura abhimAna, ahaMkAra-ye saba uttarottara alpa hote haiM |suutr 28 // tattvArthaniyukti - pahale bhavanapatiyoM se lekara sarvArthasiddha paryanta sabhI devo ke yathA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizcaa04 sU028 bhavanapatyAdidevAnAmAyuH prabhAvAdenyU~nAdhikatvam 543 viSayabhogendrAdi svarUpaM prarUpitam , samprati-teSAM sarveSAmapi devAnAM pUrvapUrvadevApekSayA-uttarottaradevAnAM khalu-AyuH-prabhAva-sukha-lezyA vizuddhi-ndriyA-'vadhijJAnaviSayAadhikAH, gatizarIrapramANaparigrahAbhimAnAzca nyUnA bhavantIti pratipAdayitumAha-- "devANaM uttaramuttaraAuppabhAvasuhajjui lessAvisuddhiMdiyaohivisayA ahiyA, gaisarIrapariggahAbhimANA hINA-" iti- / devAnAm-asurakumArAdi bhavanapati -kinnarAdivAnavyantara-candrasUryAdi jyotiSka-saudharmezAnAdi sarvArthasiddhaparyantavaimAnikadevAnAm pUrvapUrvadevApekSayA-uttarottaraM khala--Ayu:-sthitirUpam, prabhAvo'nubhAvaH, sukham , dyutiH-kAntiH, lezyAvizuddhiH-kRSNanIlakApotapItapadmazuklalezyAvizuddhi-avadhiviSayaH indriyaviSayazvetyete saptotaronaradevAnAmadhikA bhavanti / tathAcottarottaradevAH AyuSya rUpa sthitito'dhikAH pUrvapUrvadevApekSayA bhavanti / evam-nigrahA'nugrahavaikriyaparAbhiyogAdirUpaprabhAvato'pi pUrvapUrvadevApekSayA uttarottaradevA adhikA bhavanti / evaM sukhataH, kAntirUpAtitaH, indriyaviSayataH, avadhijJAnaviSayatazcottarottaradevAH pUrvapUrvadevApekSayA'dhikA bhavanti / evaM sukhataH, kAntirUpAtitaH, lezyAvizuddhitaH indriyaviSayaH, avadhijJAnaviSayatazcottarottaradevAH pUrvapUrvadevAnAM dUrAviSTa viSayopalabdhau yadaindriyapATavaM bhavati, tadapekSayA-prakRSTataraguNatvA-dalpatarasaMklezatvA ccottarottaradevAnAmadhikaM bhavati / yogya viSayabhoga, upabhoga tathA indra Adi svarUpa kA prarUpaNa kiyA gayA, aba yaha nirUpaNa karate haiM ki pUrvokta saba devoM meM, pahale vAloM kI apekSA Age vAloM meM Ayu, prabhAva, sukha, lezyAvizuddhi, indriyaviSaya aura abadhijJAna kA viSaya adhika-adhika hotA hai kintu gati, zarIrapramANa, parigraha aura abhimAna kama hotA hai asurakumAra Adi bhavanapati, kinnara Adi bAnavyantara, candra sUrya Adi jyotiSka aura saudharma-IzAna se lekara sarvArthasiddha paryanta vaimAnika devoM meM pUrva-pUrva devoM kI apekSA uttarottara arthAt Age-Age ke devoM meM Ayu arthAt sthiti, prabhAva arthAt anubhAva, sukha, dhuti, arthAt kAnti, lezyA vizuddhi arthAt kRSNa nIla kApota pIta padma aura zukla lezyA ko zuddhi, indriyoM kA viSaya aura avadhijJAna kA viSaya adhika-adhika hotA hai / isa prakAra pahale-pahale ke devoM kI apekSA Age-Age ke deva Ayu meM adhika haiM / nigraha karanA-anugraha karanA, bikriyA karanA tathA parAbhiyoga karanA, yaha saba prabhAva kahalAtA hai| pUrva-pUrva ke devoM kI apekSA uttarottara devoM meM prabhAva adhika hotA hai| isI prakAra, sukha, kAnti, lezyA kI vizuddhatA, indriyoM dvArA apane-apane viSaya ko grahaNa karane kA sAmarthya aura avadhijJAna, yaha saba bhI Age-Age ke devoM meM pUrva-pUrva devoM kI apekSA adhika hote haiM / tAtparya yaha hai ki pUrvavartI deva apanI indriyoM se jitanI dUrI kI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre evam-avadhijJAnaviSayato'pi-uttarottaradevA adhikAH / yathA--saudharmezAnayordevA avadhijJAnaviSayeNA'dhoratnaprabhApRthivIcaramAntaM pazyaMti-tiryagaasaMkhyeyAni dvIpasamudrANiUrdhvam AdimAnAt / sanatkumAra-mAhendra kalpayordevAH-adhaH zarkarAprabhApRthivIcaramAntaM pazyanti tiryagaasaMkhyeyAni dvIpasamudrANi / Urvam AdimAnAt evaMrItyottarottaramadhikamavaseyam anuttaraupapAtikAH punarvijayavaijayantAdayaH paJca dezona lokaM pazyanti, dezAntaragamanalakSaNagativiSayataH, zarIradairghyataH, parigrahataH, abhimAnatazcottaradevAH pUrva-pUrvadevApekSayA hInA bhavanti ntvdhikaaH| yathA dvisAgaropamajaghanyasthitikA devAH saptamapRthivI paryantaM gacchanti tiryag-asaMkhyeyAni dvIpasamudrANi yAvat gacchanti asurakumArA devAH punastRtIyA pRthivIM yAvat pUrvavairikasya vedanodIraNArtha pUrvasAGgatikasya ca vedanopazamanArthaM gacchanti tiryagnandIzvaradvIpaM yAvad gacchanti(bhaga0 za0 3 u0 2 sUtra 1) mahAnubhAva kriyAto-mAdhyasthyAccoparyuparidevAH gatiratayo na bhavanti / vastu grahaNa karate haiM; uttarottara deva unako apekSA adhika dUra kI vastu-viSaya ko jAnate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki uttarottara deva utkRSTa guNoM vAle alpatara saMkleza vAle hote haiN| avadhijJAna bhI pUrva-pUrva ke devoM kI apekSA uttara-uttara ke devoM meM adhika pAyA jAtA hai| udAharaNArtha - saudharma aura IzAna kalpa ke deva avadhijJAna ke dvArA nIce ratnaprabhA ke caramAnta-antimabhAga taka dekhate-jAnate haiM, tirkI dizA meM asaMkhyAta dvIpa samudroM taka jAnate dekhate haiM aura Upara apane-apane vimAnoM taka arthAt vimAno kI dhvajA taka jAnate-dekhate haiM / sanatkumAra aura mAhendra kalpa ke deva nIce zarkarAprabhA pRthvI ke caramAnta taka jAnatedekhate haiM, tirkI dizA meM asaMkhyAta dvIpa samudroM ko jAnate-dekhate haiM aura Upara apaneapane vimAnoM kI dhvajA taka jAnate-dekhate haiN| isa prakAra avadhijJAna kA kSetra Age-Age ke devoM kA adhika-adhika hotA hai| vijaya vaijayanta Adi paoNca anuttara vimAnoM ke deva apane avadhijJAna se eka deza Una loka ko jAnate-dekhate haiN| kintu dezAntara meM gamana rUpa gati zarIra kI lambAI parigraha aura abhimAna ye saba pUrva-pUrva ke devoM kI apekSA uttarottara devoM ke kama hote haiN| jaise-do sAgara kI jaghanya sthiti vAle deva nIce sAtavIM pRthvI taka jAte haiM aura tirkI dizA meM asaMkhyAta dvIpa samudro taka jAte hai / asura kumAra deva tIsarI pRthvI taka jAte haiM ye deva apane pUrvabhava ke sAthI mitra ko zAtA upajAne ke liye aura pUrvabhava ke vairIko vedanA dene ke liye vahA~ jAte haiM (bhaga za03u02sU01) usase Age atIta kAla meM na kabhI gae haiM vartamAna meM na kabhI jAte haiM aura na bhaviSyata meM jAe~ge Upara ke devoM meM mahAnubhAvatA adhika hotI hai aura mAdhyastha-bhAva bhI adhika hotA hai isa kAraNa idhara-udhara jAne meM unakI ruci nahIM hotii| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4 sU. 28 bhavanapatyAdidevAnAmAyuHprabhAvAdenyUnAdhikatvam 545 evam asurakumArAdi saudharmezAnakalpaM yAvad devAH saptaratnizarIrocchrAyA bhavanti / tataH paraM sahasrArakalpaparyantaM dvayordvayoHkalpayo ekaikaratnihInazarIrocchrAyA bhavanti ayaM bhAvaH-sanatkumAramAhendradevA patnizarIrocchrAyAH brahmalAntakadevAH paJcaratnizarIrocchrAyAH mahAzukrasahasrAradevAzcatUratnizarIrocchAyA bhavantIti / Anata-prANatA''raNA 'cyutakalpeSu ratnitrayazarIrocchAyA devA bhavanti / aveyakeSu ratnidvayazarIroMcchrAyAH, paJcA'nuttaraupapAtikeSu madhye vijayAdi caturyu vimAneSu ekaratnizarIrocchrAyA devA bhavanti / sarvArthasiddhavimAne tu devAH kiJcidUna ratnizarIrocchrAyA devA bhavantIti / vaimAnikAnAM vimAnasaMkhyA yathA--saudharme vimAnAni-dvAtriMzacchatasahasrANi / izAne'STAviMzatizatasahasrANi / sanatkumAre -dvAdazasahasrANi / mAhendre-'STazatasahasrANi / brahmaloke catvAri zatasahasrANi / lAntake-paJcAzat sahasrANi / mahAzukre-catvAriMzat sahastrANi sahasrAre SaT sahasrANi / Anata-prANatA-'raNA-'cyuteSu saptazatAni tatra AnataprANata yordvayordevalokayo zcatvArizatAni AraNAvyutayordvayordevalokayo stroNi zatAni vimAnAnAmiti saMmelya caturSu devalokeSu saptazatAni bhavantIti / praiveyakatrike-kramazaH ekAdazAdhikasaptAdhikazatamekazataM ca vimAnAnAmiti / anu asurakumAroM se lekara saudharma-IzAna kalpa taka ke devoM kA zarIra sAta hAtha U~cA hotA hai / isase Age do do kalpoM meM, sahasrAra kalpa paryanta, eka-eka hAtha kI U~cAI kama hotI jAtI hai / sanatkumAra aura mAhendra kalpa meM devoM kI chaha hAtha kI U~cAI hotI hai / brahma aura lAntaka kalpa meM devoM kI U~cAI pA~ca hAtha kI hotI hai / mahAzukra aura sahasrAra kalpa meM devoM kI U~cAI cAra hAtha kI hotI haiM / Anata prANata, AraNa aura acyuta kalpoM meM devoM kA zarIra tIna hAtha U~cA hotA hai / aveyaka vimAnoM ke devoM ke zarIra kI U~cAI do hAtha kI hai / pA~ca anuttaraupapAttika devoM meM vijayAdi cAra vimAnoM ke devoM kA zarIra eka hAtha kA hotA hai aura sarvArtha siddha devoM kA zarIra kucha kama eka hAtha kA hI hotA hai / aba vaimAnikoM ke vimAnoM kI saMkhyA batalAte haiM-saudharma devaloka meM battIsa lAkha vimAna haiM IzAna deva loka meM aTThAisa lAkha, sanatkumAra meM vAraha lAkha, mAhendra meM ATha lAkha, brahmaloka meM cAra lAkha, lAntaka meM pacAsa hajAra, mahAzukra meM cAlisa hajAra, sahasrAra meM chaha hajAra tathA Anata prANata AraNa aura acyuta kalpoM meM sAta sau vimAna haiM / unameM Anata prANata, do devalokoM meM cArasau vimAna haiM aura AraNa acyuta ina do devalokoM meM tInasau vimAna haiM, aise sAta sau vimAna haiM / aveyakatrika meM kramazaH ekasau gyAraha, ekasau sAta aura ekasau vimAna hote haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvAryasUtre ttareSu paJcaiva vimAnAni santi / evaM-sthAnaparivArazakti viSayasampat sthitiSu cottarottaradevAH pUrvapUrvadevApekSayA'lpA bhimAnAH paramasukhabhAgino bhavantIti bhAvaH / uktaJca prajJApanAyAH 21- zarIrapade "asurakumArabhavaNavAsidevapaMciMdiyaveuvviyasarIrassa NaM bhaMte ! ke mahAlayA ogAhaNA paNNattA goyamA ! asurakumArANaM devANaM duvihA sarIrogAhaNA paNNattA ta jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya, tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo ukkoseNaM sattarayaNIo tattha NaM jA sA uttaraveuvviyA sA jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgo, ukkoseNaM joyaNasayasahassaM evaM jAva thaNiyakumArANaM evaM ohiyANaM vANamaMtarANaM evaM joisiyANa vi sohammIsANadevANaM evaM ceva, uttaraveuvviyA jAva accuo kappo, navaraM saNaMkumAre bhavadhAraNijjA jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge, ukkoseNaM cha rayaNIo, evaM mAhiMde vi, baMbhaloyalaMtagesu paMcarayaNIo, mahAsukka sahassArasu cattAri rayaNIo, ANaya-pANayaAraNaccuesu tiNi rynniio| gevijjaga-kappAtIyavamANiyadevapaMciMdiyANaM veuvviyasarIrogAhaNA ke mahAlayA paNNattA ? goyamA! gevijjagadevANaM egA bhavadhAraNijjA sarIrogAhaNA paNNattA sA jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo ukkoseNaM do rayaNI, evaM anuttarovavAiyadevANa vi, NavaraM ekkA rayaNI" chAyA--- "asurakumArabhavanavAsidevapaJcendriyavaikriyazarIrasya khalu bhadanta ! kiM mahAlayA avagAhanA prajJaptA ? gautama ! asurakumArANAM devAnAM dvividhA zarIrAvagAhanA prajJaptA tadyathAbhavadhAraNIyA ca uttaravaikriyA ca / tatra khalu yA'sau bhavadhAraNIyA-sA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgaH utkRSTena saptaratnayaH / tatra khalu yA uttaravaikriyA sA jaghanyenAM'gulasya saMkhyeyabhAgaH utkRSTena-yojanazatasahasram / pA~ca anuttaroM meM pAMca hI vimAna haiM / isI prakAra sthAna, parivAra, zakti, viSaya, sampatti aura sthiti Adi kA abhimAna Age-Age ke devoM ko pahale-pahale vAle devoM kI apekSA kama hotA hai| Age-Age ke deva utkRSTa sukha ke bhAgI hote haiM / prajJApanA sUtra ke ikkIsaveM zarIrapada meM, kahA hai prazna-bhagavan bhavanavAsiyoM meM jo asurakumAra deva haiM, unake caikriya zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I hai ___ uttara-gautama ! asurakumAra devoM kI avagAhanA do prakAra kI kahI gaI hai-eka bhavadhAraNIya zarIra kI arthAt usa bhava meM sadaiva rahane vAle mUla zarIra kI avagAhanA aura dUsarI uttara vaikriya arthAt kabhI-kabho vikriyA labdhi se banAye jAne vAle zarIra kI avagAhanA / unake bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa sAta hAtha kI hotI hai| uttara vaikriya zarIra kI jaghanya avagAhanA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 4sU. 28 bhavanapatyAdidevAnAmAyuHprabhAvAdeyU~nAdhikatvam 557 evaM yAvat stanitakumArANAm / evam-audhikAmAM pAnavyantarANAm / evaM jyotiSkANAmapi / saudharmezAnadevAnAM khalu-ekajvaivottaravaikriyA, yAvadacyutaH kalpaH / navaraM sanatkumAre bhavadhAraNIyA jadhanyenA-'GagulasyAsaMkhyeyabhAgaH / utkRSTena SaDratnayaH / evaM mAhendre'pi, brahmaloke lAntakeSu paJca ratnayaH / mahAzukrasahasrArayozca catasro ratnayaH / Anata-prANatA-''raNA-'cyuteSu timro ratnayaH / praiveyakakalpAtItavaimAnikadevapaJcendriyANAM vaikriyazarIrAvagAhanA kiM mahAlayA prajJaptA ! gautama ! aveyaka devAnAm ekA bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA prajJaptA, sA jandhayenA'GgulasyA'saMkhyeyabhAgaH utkRSTena dve ratniH // __ asarakumArANaM bhaMte ! ohiNA kevai kheta jANai pAsai ? goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsaM joyaNAI, ukkoseNaM asaMkhejje dIvasamuhe ohiNA jANaMti pAsaMti / nAgakumArANaM jahaNNeNaM paNavIsaM joyaNAI ukkoseNaM saMkhejje dIvasamudde ohiNA jANaMti pAsaMti evaM jAva thaNiyakumArA 0000 vANamaMtarA jahA nAgakumArA / joisiyANaM bhaMte aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa eka lAkha yojana kI hotI hai / isI prakAra stanitakumAroM taka samajha lenA cAhie / sAmAnya rUpa se vAnavyantaroM kI, jyotiSkoM kI tathA saudharma aura IzAna devoM kI avagAhanA bhI pUrvokta hI hai / acyuta kalpa taka ke devoM ke uttaravai kriya zarIra kI avagAhanA isI prakAra arthAt eka lAkha yojana kI hai / sanatkumAra kalpa ke devoM ke bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA jaghanyaaMgula ke asaMkhyataveM bhAga kI aura utkRSTa chaha hAtha kI hai' mAhendra kalpa meM bhI itanI hI avagAhanA hai / brahmaloka aura lAntaka kalpoM meM pA~ca hAtha kI, mahAzukra aura sahasrAra kalpa meM cAra hAtha kI evaM Anata prANata AraNa aura acyuta kalpa meM tIna hAtha kI avagAhanA hotI hai / prazna-aveyaka kalpAtIta vaimAnika paMcendriya devoM ke vaikriya zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I hai ? uttara-gautama ! aveyaka devoM meM eka bhavadhAraNIya zarIra kI hI avagAhanA hotI hai (uttara vaikriya zarIra kI avagAhanA nahIM hotI , kyoM ki ve deva uttara vaikriya zarIra banAte nahIM haiM-unameM vaisI utsukatA--utkaMThA nahIM hotI ) / bhavadhAraNIya zarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa do hAtha kI hotI hai / anuttaravimAnoM ke devoM ke viSaya meM bhI aisA hI samajha lenA cAhie, arthAt unameM bhI bhavadhAraNIya zarIra kI hI avagAhanA hotI hai / aura vaha eka hAtha kI hotI hai / uttara vaikriya zarIra ve bhI nahIM banAte haiN|" zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre hatiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti / goyamA jahaNaNeNaM saMkhejje dIvasamudde ukko visaMkhejje dIvasamudde, sohammaga devANaM bhaMte kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe hile caramaMte tiriyaM jAva asaMkhijje dIvasamudde ur3a jAva - sagAI vimANAIM ohiNA jANaMti pAsaMti / 548 evaM IsANagadevAvi saNakumAradevAvi evaM ceva navaraM jAva ahe doccAe sakkaratere puDhavIe hiTThalle caramaMte evaM mAhiMdadevAvi baMbhaloyalaMtagadevA taccAe puDhaate hidville caramaMte, mahAmukasahassAragadevA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe heTThille caramaMte ANaya-pANaya AraNa - ccuyadevA ahe jAva paMcamAe dhUmappabhAe heTThille caramaMte mimajjhimavejjagadevA ahe jAva chaTTAe tamAe puDhavIe heTThille jAva caramaMte uvarimabijjagadevANaM bhaMte! vatiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge ukkoseNaM ahe sattamAe heTThille caramaMte tiriyaM jAva - asaMkhejje dIvasamudde ur3a jAva sayAI vimANAI ohiNA jANaMti pAsaMti aNuttarovavAiyadevANaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti goyamA ! saMbhinnaM loganAliM ohiNA jANati pAsaMti / 1 asurakumArAH khalu bhadanta ! avadhinA kiyat kSetraM jAnanti - pazyanti / gautama ! jaghanyena paJcaviMzatiyojanAni, utkRSTenA'saMkhyeyAn dvIpasamudrAn avadhinA jAnanti pazyanti | nAgakumArAH khalu - jaghanyena paJcaviMzati yojanAni, utkRSTena - saMkhyeyAn dvIpasamudrAn avadhinA jAnanti pazyanti / evaM yAvat - stanitakumArAH . vAnavyantarAH yathA nAgakumArAH / jyotiSkAH khalu bhadanta - ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti-: gautama - jaghanyena saMkhyeyAn dvIpasamudrAn utkRSTenA'pi-saMkhyeyAn dvIpasamudrAn / saudharmadevAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA prajJApanAsUtrake 33 tetIsaveM avadhipada meM kahA hai prazna- bhagavan ! asurakumAra avadhijJAna ke dvArA kitane kSetra ko jAnate - dekhate haiM? uttara -- gautama, jaghanya paccIsa yojana, utkRSTa asaMkhyAta dvIpa- samudroM ko avadhi - jJAna se jAnate dekhate haiM / nAgakumAra avadhijJAna se jaghanya paccIsa yojana aura utkRSTa saMkhyAta dvIpa - samudroM ko jAnate dekhate haiM / isI prakAra stanitakumAroM taka samajhanAcAhie vAnavyantara nAgakumAroM kI taraha jAnate haiM / prazna- bhagavan jyotiSka deva avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? uttara - gautama ! jaghanya se saMkhyAta dvIpa samudroM ko aura utkRSTa se bhI saMkhyAta dvIpa samudroMko avadhijJAna se jAnate dekhate haiM, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 4 sU. 28 bhavanapatyAdidevAnAmAyuHprabhAvAdernya nAdhakatvam 549 jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyenAM gulasyA - saMkhyeyabhAgam, utkRSTenA -'dho yAvatasyA ratnaprabhAyAH AdimaM caramAntaM tiryabha yAvadasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn UrdhvaM yAvat-svakAni vimAnAni avadhinA jAnanti pazyanti / evam - IzAnadevA api, sanatkumAradevA'pi evaJcaiva / navaraM yAvad adho dvitIyasyAH zarkarAprabhAyAH AdimaM caramAntam / evam - mAhendradevA api brahmaloka - lAntakadevA stRtIyAH pRthivyA AdimaM caramAntam / Anata - prANatA - ssraNA - 'cyutadevAH adho yAvat paJcamyA dhUmaprabhAyA adhastanaM-caramAntam / adhastanamadhyamagraiveyakadevAH adho yAvat SaSThyA stamaH prabhAyAH pRthivyAH adhastanaM yAvat-caramAntam / uparitanagraiveyakadevAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti-: gautama ! jaghanyenAGgulasyA--'saMkhyeyabhAgam, utkRSTenA -'dhaH saptamyAH pRthivyAH adhastanaM - caramAntam tiryag yAvadasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn UrdhvaM yAvat svakAni vimAnAni - avadhinA jAnanti pazyanti / - saudharmakalpa ke deva avadhi jJAnase kitane kSetra ko jAnate dekhate hai ? prazna- uttara --- gautama' jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, utkRSTa nIce isa ratnaprabhA pRthvI ke nIcale caramAnta taka, tirache asaMkhyAta dvIpa - samudroM taka, Upara apane-apane vimAnoM taka avadhijJAna se jAnate-dekhate haiM' IzAna kalpa ke deva bhI itanA hI jAnate dekhate haiM / sanatkumAra nIce dUsarI zarkarA - prabhA pRthvI ke nIcale caramAnta taka jAnate-dekhate haiM / mAhendra deva bhI itanA hI jAnate dekhate haiM / brahmaloka aura lAntaka kalpa ke deva tIsarI pRthvI ke caramAnta taka jAnate-dekhate haiM, mahAzukra aura sahasrArakalpa ke deva cauthI paMkaprabhA pRthvI ke nIcale caramAnta taka jAnatedekhate haiM / Anata, prANata, AraNa aura acyuta deva nIce pA~cavIM dhUmaprabhA ke nIcale caramAnta taka, adhastana aura madhyama graiveyakoM ke deva nIce chaThI tamA nAmaka pRthvI ke nIcale caramAnta taka jAnate dekhate haiM / prazna - uparitana graiveyakoM ke deva avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM / uttara - gautama' jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, utkRSTa nIce sAtavIM pRthvI ke nIcale caramAnta taka, tirche asaMkhyAta dvIpa - samudroM taka, Upara apane-apane vimAnoM ke dhvajA patAkA taka avadhijJAna se jAnate-dekhate haiM ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre anuttaraupapAtikA devAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti - pazyanti-: gautama ! saMminnAM lokanADIm avadhinA jAnanti pazyanti iti // 550 iti zrI vizvavikhyAta - lagadvalabha - prasiddhavAcaka - paJcadaza bhASAkalita lalitakalA pAlApaka pravizuddhagdhapadhAnaikagranthanirmApaka zAhucchatra pati kolhApurarAjapradatta jainazAstrAcArya padabhUSita jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlavRti viracittasya dIpikA niryukti TIkAdvayopetasya tattvArtha sUtrasya caturthamadhyayanaM samAptam // 4 // prazna -- bhagavan anuttaraupapAtika deva kitane kSetra ko avadhijJAna se jAnate-dekhate haiM ? - gautama ! saMbhinna ( kucha kama ) loka ko jAnate-dekhate haiM ||28|| uttara zrI jainazAstrAcArya, jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita tatvArtha sUtra ko dIpikA - evaM niyukti nAmaka vyAkhyA kA cothA adhyayana samApta ||4|| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha pnycmo'dhyaayH|| mUlasUtram--"asubhakamme pAve" // chAyA-"azubhakarma pApam-" // tattvArthadIpikA-caturthA'dhyAye kramaprAptaM puNyasvarUvaM pratipAditam samprati--paJcamA'dhyAye kramaprAptameva pApasvarUpaM pratipAdayitumAha-"asubhakamme pAve-" iti / azubhakarmaakuzalakarma duHkhajanakakarma pApamityucyate / ___ tacca-pApamaSTAdazavidham-prajJaptam / tadyathA-prANAtipAtaH-1mRSAvAdaH-2adattAdAnam-3 maithunam-4 parigrahaH-5 krodhaH-6 mAnaH-7 mAyA-8 lobhaH-9 rAgaH-10 dveSaH-11 kalahaH-12 abhyAkhyAnam-23 paizUnyam-14 paraparivAdaH-15 ratyaratI-16 mAyAmRSA17 mithyAdarzanazalyaJce-18-tyaSTAdazaprakArakaM pApaM bodhym-suu01|| tattvArthaniyuktiH pUrva jIvAjIvAdinavatattveSu, adhyAyacatuSTayena kramazo jIvAjIvabandhapuNyarUpANi catvAri tattvAni prarUpitAni, samprati-kramaprAptaM paJcamaM pApatattvaM prarUpayitaM paJcamA'dhyArya prArabhate, tatyedaM prathamaM sUtramAha- subhakamme pAve-" iti / paMcama adhyAya sUtrArtha--'asubhakamme pAve / " sUtra-1 azubha karma pApa kahalAtA hai // 1 // tavArthadIpikA-caturtha adhyAya meM kramaprApta puNyatattva ke svarUpa kA pratipAdana kiyA hai| aba anukramAgata pApatattva kA viSecana isa pAMcaveM adhyAya meM kiyA jAegA / sarvaprathama pApatattva kA lakSaNa kahate haiM / ____ azuma arthAt akuzala yA duHkhajanaka karma ko pApa kahate haiM / pApa ke aThAraha bheda haiN| ve isa prakAra haiM-(1) prANAtipAta (2) mRSAvAda (3) adattAdAna (4) maithuna (5) parigraha (6) krodha (7) mAma (8) mAyA (9) loma (10) rAga (11) dveSa (12) kalaha (13) abhyAkhyAna (14) paizunya (15) paraparivAda (16) rati-arati (17) mAyAmRSA aura (18) mithyAdarzanazalya // 1 // tattvArthaniyukti-jIva ajIva Adi nau tattvoM meM se pahale ke cAra adhyAyoM meM krama se jIva, ajIva, bandha aura puNya tattva kA nirUpaNa kiyA gyaa| aba kama prApta pA~caveM pApa tattva kA vivecana karane ke lie pAMcavAM adhyAya prAraMbha kiyA jAtA hai / usakA prathama sUtra yaha hai-'asubhakamme pAve / ' zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre azubhakarma - akuzalakarma - pApam apuNyaM vyapadizyate / tatra - paM - paGkilam, arthAt - malinaM bhAvamApayati-prApayatIti pApam / athavA - paM-kSemam A - samantAt pibati nAzayatIti pApam / yadvA pAnaM pAstamarthAt prANinAmAtmAnandarasapAnam Apnoti -gRhNAtIti pApam / athavAnarakAdikugatiSu jIvAn pAtayatIti pApam / pRSodarAditvAtsAdhuH AtmAnaM kamarajobhiH pAMzayati malinayatItivA pApam iti pApapadavyutpattiH / jJAnAvaraNIyAdikarma pApamucyate / 552 taccA - sSTAdazavidhaM bodhyam / prANAtipAta - 1 mRSAvAda - 2 steya - 3 maithuna - 4 parigraha5 krodha - 6 mAna - 7 mAyA -8 lobha - 9 rAga - 10 dveSa - 11 kalahA - 12 'bhyAkhyAna - 13 paizUnya - 14 paraparivAda - 15 ratyarati - 16 mAyA mRSA - 17 mithyAdarzanazalya - 18 bhedAt / tatra - prANAtipAtaH prANavyaparopaNam, jIvahiMsetyarthaH - 1 mRSAvAdo'satyabhASaNam -2 steyam-adattAdAnam - 3 maithunaM - strIsaGgamaH, abrahmacarya mityarthaH - 4 parigraho mUrcchA - mamatva mabhiSvaGgaH-5 krodhaH- svAntasaMjvalana lakSaNaH kaSAyavizeSaH - 6 mAno'haGkAraH, garva ItiyAvat-7 azubha arthAt akuzala karma pApa kahalAtA hai / pApa zabda kI vyutpatti isa prakAra haipaM-paMkila arthAt malinatA ko Apayati-jo prApta karAtA hai, vaha pApa athavA paM-kSema ko, A-saba ora se, pUrI taraha se jo, pibati - pI jAtA hai-naSTakara detA hai so pApa / athavA pAnaM-pA arthAt prANiyoM ke AtmAnandarasa ke pAna ko jo Amoti - grahaNa kara letA hai arthAt jisake kAraNa jIva AtmAnanda ke rasapAna se vaMcita ho jAte haiM, use pApa kahate haiM / athavA naraka Adi durgatiyoM ko jo prApta karatA hai vaha pApa kahalAtA hai / yA AtmA ko karma - raja se jo pAMzayati- malIna karatA hai, vaha pApa hai / pApa aThAraha prakAra kA hai / - ( 1 ) abrahmacarya (5) parigraha (6) krodha (7) mAna dveSa (12) kalaha (13) abhyAkhyAna (14) (17) mAyAmRSA (18) mithyAdarzanazalya | isakA artha isa prakAra hai, 1 -praNAtipAta - prANoM kA vyaparopaNa nAza karanA 2 - mRSAvAda-asatya bhASaNa karanA. 3 - steya - - adattAdAna - corI. 4 - abrahmacarya - maithuna - kuzIla. Asakti. 5 - parigraha - mamatva, 6- krodha- mana meM jalana honA. prANAtipAta (2) mRSAvAda (3) steya (4) (8) mAyA ( 9 ) lobha (10) rAga ( 11 ) paizUnya (15) paraparivAda (16) rati- arati zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a05 sU02 pApakarmaNaH phalabhoganirUpaNam 553 mAyA-kApaTayam , 8 lobho gRddhiH-9 rAgaH AsaktiH-10 dveSo'prIti-11 kalahaH-parasparavaimanasyakArakazabdavigrahaH-12 abhyAkhyAnaM-mithyAbhiyogaH, mithyA ropaH-13 paizunyaM-parokSedoSasUcanam-14 paraparivAdaH-parasya nindA, prasiddhA-15 ratyaratI--prItyaprItI-16 mAyAmRSAzAThayA'satyam-17 mithyAdarzamazalyam--tattvArthA'zraddhAna-mAyAnidAnamithyAtvam-18 iti bodhyam ||suutr 1 // mUlasUtram -- 'tabbhogo bAsIibheeNaM" // 2 // chAyA-"tadbhogo yazIti medena" // 2 // tattvArthadIpikA--pUrva sUtre pApakarmasvarUpaM pratipAditam , samprati-tasya pApakarmaNo bhogaM vyazItiprakAratayA pratipAdayitumAha-"tabbhogo bAsIibheeNaM-" iti / / tadbhogaH-tasya pUrvoktasvarUpasyA'STAdazaprakAreNa baddhasya pApakarmaNo bhogaH duHkharUpaphalAnubhavaH, yazItibhedena-ya'dhikAzoti prakAratayA saMbhavati, tasya pApakarmaNaH phalabhogasAdhanAni byadhikAzIti prakArANi santIti bhAvaH 7-mAna-ahaMkAra-gave 8-mAyA-kapaTa 9-lobha-gRddhi 10-rAga-prema 11-dveSa-aprIti 12-kalaha-pArasparika vaimanasya janaka vocika yuddha 13-abhyAkhyAna-kisI para jhUThA Aropa lagAnA 14-paizUnya-dUsare kI cugalI khAnA 15-paraparivAda-dUsare kI nindA karanA 16-ratyarati-saMsAra-viSayoM meM rAga,, dharma meM aprIti, 17-mAyAmRSA-kapaTa pUrvaka mithyA bhASaNa karanA 18-mithyAdarzanazalya-kudeva kuguru kudharma para zraddhA honA ye zalya haiM ||suu.1|| sUtrArtha--'tabbhogo bAsIibheeNaM'-2 pApa kA phala bayAsI prakAra se bhogA jAtA hai // 2 // tatvArthadIpikAH-pUrva sUtra meM pApakarma ke svarUpa kA pratipAdana kiyA gayA / aba usake upabhoga ke vayAsI prakAroM kA pratipAdana karane ke liye kahate haiM pUrvokta svarUpa vAle, aThAraha prakAra se bA~dhe hue pApa karma kA bhoga arthAt duHkha rUpa phala kA anubhava bayAsI prakAra se hotA hai| arthAt pApa ke phalabhoga sAdhana vayAsI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tadyathA - paJca jJAnAvaraNAni - 5 nava darzanAvaraNAni - 9 ekam - asAtAvedyam - 1 SaDviM - zatividhaM mohanIyam--26 samyaktvaM samyagmithyAtvaprakRtidvayarahitaM bodhyam, tayorbandhakatvAbhAvAt, mithyAtvamekaikaM baddhaM mohanIyapApakarmatayA pariNamate / ekaM narakAyuSyam - 1 eka nIce gotram - 1 paJcavidhamantarAyam - 5 ekA narakagatiH - 1 ekA ca narakagatyAnupUrvI - 1 catasrojAtayaH-4 dazasaMhananasaMsthAnAni - 10 catuSkam - aprazasta varNa - gandha-rasa - sparzarUpam - 4 ekamupaghAtanAma - 1 ekAdaza tAvad - aprazasta vihAyogatasthAvara sUkSmA'paryAptakasAdhAraNanAmAsthirA'zubhadurbhagaduH svarA'nAdeyA'yazaH kIrti nAmAni ceti 554 azIti bhedAni, pUrvokta samyaktva - samyag mithyAtvarUpamohanIyadvaya bheda saMmelanena yadhi - kAzIti prakArANi pApakarmaphalabhogasAdhanAni bhavantItibhAvaH // 2 // tattvArthaniryuktiH -pUrva pApakarmaNaH svarUpaM pratipAditam, samprati-tasya khalu pApakarmaNo duHkhaphalabhogasAdhanAni dyvadhikA'zIti prakAratayA prarUpayitumAha- "tabbhogo bAsI bheeNaM - " iti / tadbhogaH - tasya khallu pApakarmaNaH phalabhogo yadhikAzItiprakAratayA prajJapta iti / tathAhi paJca jJAnAvaraNAni -5 nava darzanAvaraNAni - 8 asAtAvedanIyaM --mithyAtvam 1 SoDazakaSAyAH - 16 nava nokaSAyA - 9narakAyuSyam- 1 narakatiryaggatI 2 eka dvi-tri caturindriya jAtayaH prathamavarjitAni - 5 paJca saMsthAnAni - 5 paJcaiva saMhananAni prakAra ke haiM / ve isa prakAra haiM jJAnAvaraNa ( 5 ), darzanAvaraNa ( 9 ), asAtAvedanIya ( 9 ), mohanIya ( 26 --- mohanIya kI samyaktva prakRti aura samyag midhyAtva prakRti ko chor3akarake kyoMki ina do prakRtiyoM kA bandha nahIM hotA / eka mAtra mithyAtva kA bandha hotA hai, vahI udaya ke samaya tIna rUpa meM pariNata ho jAtA hai), narakAyu (1), nIcagotra ( 1 ), antarAya ( 5 ), narakagati ( 1 ), narakagatyAnupUrvI (1), ekendriyajAti Adi jAtiyA~ ( 4 ), dasa saMhanana aura saMsthAna (10) aprazasta varNa, gaMdha, rasa, sparza (4) upaghAta (19) aprazasta vihAyogati, sthAvara sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, asthira azubha, durbhaga, duHsvara, anAdeya aura ayazaH kIrti nAma karma ye gyAraha milakara assI bheda hue inameM samyaktva mohanIya aura mizramohanIya bhedoM ko milA dene se pApa karma ke phalopabhoga ke vayAsI prakAra hote haiM // 2 // tattvArthaniyukti - isase pApa karma kA svarUpa batalAyA gayA hai aba pApakarma ke duHkha rUpa phala ko bhogane ke vayAsI (82) prakAra kahate haiM- pApakarma kA phalabhoga vayAsI prakAra se hotA hai / ve vayAsI prakAra ye haiM- pA~ca jJAnAvaraNa, nau darzanAvaraNa, asAtAvedanIya, midhyAtva, solaha kaSAya, naunokaSAya, narakAyu narakagati, tiryacagati, ekendriyajAti, dvIndriyajAti, trIndriyajAti, caturindriyajAti, samacaturasra saMsthAna zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 2 pApakarmaNaH phalabhoganirUpaNam 555 -5 aprazasta varNa-gandha rasa - sparzAH - 4 nArakagati 2 tiryaggatyAnupUrvyo - 2 upaghAtanAmA - 1 prazasta vihAyogatinAma -1 sthAvara - 1 sUkSmA - 1 'paryAptaka- 1 sAdhAraNa zarIrA - 1 'sthirA - 1 'zubha-1 durbhaga - 1 duHsvarA - 1 'nAdeyA - 10 yazaH kIrtayaH - 1 nIcairgotram - 1 paJcavidhamantarAyam - 5 iti - ca / tatrA''bhinibodhikajJAnAvaraNIyam, zrutajJAnAvaraNIyam, avadhijJAnAvaraNIyam, manaH paryava jJAnAvaraNIyam, kevalajJAnAvaraNIyam, ityevaM jJAnAvaraNAni paJca - 5 tathAcoktaM sthAnAGge 5-sthAne 3 - uddeza - "paMcavihe NANAvaraNijje kamme paNNatte, taM jahA--3 -- AbhiNibohiyaNANAvarajijje, suyaNANAvaraNijje ohiNANAvaraNijje, maNapajjavaNANAvaraNijje, kevalaNANAvara Nijje-" iti / paJcavidhaM jJAnAvaraNIyaM karma prajJaptam, tadyathA - AbhinibodhikajJAnAvaraNIyam, zrutajJAnAvaraNIyam, avadhijJAnAvaraNIyam manaH paryavajJAnAvaraNIyam, kevalajJAnAvaraNIyam iti / evaM cakSurdarzanAvaraNam - acakSudarzanAvaraNam, avadhidarzanAvaraNam, kevaladarzanAvaraNam, nidrAnidrAnidrA pracalA - pracalApracalA - styAnarddhiH ityevaM darzanAvaraNAni nava / uktaJca sthAnAGge 9 -sthAne 'raft darasaNAvara Nijje kamme paNNatte, taM jahA - niddA - niddAniddA - payalApayalA payalA - thINaddhI, cakkhudaMsaNAvaraNe - acakkhu daMsaNAvaraNe - avadhi [ ohi -] daMsaNAvaraNe - kekladaMsaNAvaraNe -" iti / navavidhaM darzanAvaraNIyaM karma prajJaptam, tadyathA - nidrA - nidrAnidrA pracalApracalApracalA , zrI tatvArtha sUtra : 1 1 ke sivAya pA~ca saMsthAna, vajraRSabhanArAca saMhanana ke sivAya pA~ca saMhanana aprazasta varNarasa gaMdha aura sparza, narakAgatyAnupUrvI, ticagatyAnupUrvI, ugaghAta, prazasta vihAyogati, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNazarIra, asthira, azubha, durbhaga, duHsvara, anAdeya, ayazaH korti nIcagotra aura pAMca prakArakA antarAya / pAMca prakAra ke jJAnAvaraNIya ye haiM - ( 1 ) Abhinibodhika jJAnAvaraNIya (2) zrutajJAnA - varaNIya (3) avadhijJAnAvaraNIya ( 4 ) manaH paryavajJAnAvaraNIya aura ( 5 ) kevalajJAnAvaraNIya / sthAnAMgasUtra ke pAMcaveM sthAna ke tRtIya uddezaka meM kahA hai-pAMca prakAra kA jJAnAvaraNIya karma kahA gayA hai - Abhinibodhika jJAnAvaraNIya zrutajJAnAvaraNIya avadhijJAnAvaraNIya, manaH paryava jJAnAvaraNIya, ayazaH kIti nIcagotra aura pAMca prakAra kA antarAya aura kevalajJAnAvaraNIya / ' darzanAvaraNIya ke nau prakAra haiM-cakSudarzanAvaraNa, acakSu darzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa, nidrA, nidrA-nidrA, pracalA, pracalApracalA aura styAnardhi / sthAnAMgasUtra ke nauveM sthAna meM kahA hai - darzanAvaraNIya karma nau prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra hai- (1) nidrA (2) nidrAnidrA (3) pracalA ( 4 ) pracalApracalA ( 5 ) Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre styAnarddhiH, cakSurdarzanAvaraNam-acakSurdarzanAvaraNam-avadhidarzanAvaraNam-kevaladarzanAvaraNam-iti / asAtAvedanIyaJcaikavighameva bhavati / ___ uktazca prajJApanAyAM 23-pade 2-uddeze-'"asAyAveyaNijje ya-" iti, asAtAvednIyaJceti / sAtAvedanIyantu-puNyakarmarUpamavaseyam / mithyAtvaJca-mithyAtvavedanIyarUpamekavidhameva / yadyapi-prajJApanAyAM 23-karmabandhapade 2-uddezake-"moheNijjeNaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA--daMsaNamohaNijje ya-carittamohaNijje ya / dasaNamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! tivihe paNNatte taM jahA-sammattaveyaNijje, micchattaveyaNijje, sammAmicchattaveyaNijje-" iti / mohanIyaM bhadanta-! karma katividhaM prajJaptam-2 gautama ! dvividhaM prajJaptam , tadyathA--darzanamohanIyaJca cAritramohanIyaJca / darzanamohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ! trividhaM prajJaptam, tadyathA-- samyaktvavedanIyam-mithyAtvavedanIyam-samyagmithyAtvavedenIyaJcetirItyA trividhamuktam tathA samyaktvavedanIya-samyag mithyAtvavedanIyakarmaNoH puNyatvapariNatisambhavAt pApakarmapariNatatvAbhAvena pApakarmaNi kevalaM mithyAtvakarmaNaH parigaNanaM bodhyam / SoDazakaSAyAstu-anantAnubandhI krodhaH, anantAnubandhImAnaH, anantAnubandhI mAyA, anantAnubandhIlobhaH, apratyAkhyAnakrodhaH, apratyAkhyAnamAnaH, apratyAkhyAnamAyA, apratyAkhyAstyAnarddhi (6) cakSurdarzanAvaraNa (7) acakSurdarzanAvaraNa (8) abadhidarzanAvaraNa kevaladarzanAvaraNa / ' prajJApanA sUtra ke teIsaveM pada ke dvitIya uddezaka meM kahA hai-'AsatAvedanIya' sAtAvedanIya karma puNyaprakRti meM parigaNita kiyA jA cukA hai / mithyAtvavedanIya rUpa mithyAtva eka hI prakAra kA hai / prajJApanA meM 23 veM karmabaMdhapada ke dUsare uddezaka meM kahA hai prazna---bhagavan ! mohanIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara-gautama ! do prakAra kA kahA hai-darzanamohanIya aura cAritramohanIya / prazna-bhagavan ! darzanamohanIya karma kitane prakAra kA hai ? uttara--gautama ! tIna prakAra kA hai-samyaktvavedanIya, mithyAtvavedanIya aura samyamithyAtvavedanIya / yahA~ yadyapi darzanamohanIya karma tIna prakAra kA kahA gayA hai tathApi samyaktvavedanIya aura samyamithyAtvavedanIya prakRtiyA~ puNyarUpa pariNata hotI haiM, pApakarma rUpa nahIM; ataeva pApakarma meM kevala mithyAtva karma kI hI gaNanA kI gaI hai| ___solaha kaSAya isa prakAra haiM-anantonubaMdhI krodha, anantAnubaMdhI mAna, anantAnubaMdhI mAyA, anantAnubaMdhI lobha; apratyAkhyAna krodha, apratyAkhyAna mAna, apratyAkhyAna mAyA apratyAkhyAna lobha, pratyAkhyAnAvaraNa krodha, pratyAkhyAnAvaraNamAna, pratyAkhyAnAvaraNa mAyA, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 2 pApakarmaNaH phalabhoganirUpaNam 557 nalobhaH, pratyAkhyAnAvaraNakrodhaH, pratyAkhyAnAvaraNamAnaH, pratyAkhyAnAvaraNamAyA, pratyAkhyAnAvaraNalobhaH, saMjvalanakrodhaH, saMjvalanamAnaH, saMjvalanamAyA, saMjvalana lobhazcetyevaM rUpA'vagantavyAH / uktaJca prajJApanAyAM 13 - karmabandhapade 2 - uddezake ---- "kasAyave yaNijje NaM bhaMte ! kavi paNNatte ? goyamA ! solasavihe paNNatte, taM jahA - aNatANubaMdhI kohe, atANubaMdhImANe, anaMtANubaMdhImAyA, aNaMtAjubaMdhIlobhe, apaccakkhANe kohe, evaM -mANemAyA -lobhe, paccakkhANAvaraNe kohe, evaM-mANe mAyA lobhe, saMjalaNakohe, evaMmANe mAyA lobhe -- " iti / kaSAyavedanIyaM khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam ? gautama ! SoDazavidhaM prajJaptam, tadyathA--- anantAnubandhIkrodhaH - anantAnubandhI mAnaH - anantAnubandhinI mAyA, anantAnubandholobhaH / apratyAkhyAnaH krodhaH, evaM mAno mAyAlobhaH / pratyAkhyAnAvaraNaH krodhaH, evaM - mAno mAyA lobhaH / saMjvalanakrodhaH, evaM mAno mAyA lobhaH / iti / nava nokaSAyAstu ---- strIvedanIyam, puruSavedanIyam, napuMsakavedanIyam, hAso -ratirarati-yaM -- zoko - jugupsAcetyevaM rUpA avaseyAH / tathAcoktaM tatraiva prajJApanAyAM 23 karmabandhapade dvitIyo dezake - " carittamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte ? goyamA ? duvihe paNNatte, taM jahA - kasAyaveyaNijje, nokasAyaveyaNijje, / nokasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte ? goyamA ! Navavihe paNNatte, taM jahA - itthIveyaveyaNijje, purisaveyaveyaNijje, napuMsagaveveyaNijje, hAse ratI- aratI - bhae soge - duguMchA - " iti / " caritramohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam gautama ! dvividhaM prajJaptam, tadyathA-- kaSAyavedanIyaM- nokaSAyavedanIyam / nokaSAyavedanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! navavidhaM prajJaptam, tadyathA - strIvedavedanIyam - puruSavedavedanIyam - napuMsakavedavedanIyam, hAso - rati-rarati-rbhayaM - zoko - jugupsA ceti, narakAyuSyaM tAvadekavidhameva bodhyam / pratyAkhyAnAvaraNa lobha; saMjvalanakrodha, saMjvalana mAna, saMjvalana mAyA aura saMjvalana lobha / varNana - prajJApanAsUtra ke 23 veM karmabandha pada meM, dUsare uddezaka meM isI prakAra kahA hai I Satara nau isa prakAra haiM - ( 1 ) strIveda ( 2 ) puruSaveda (3) napuMsakaveda ( 4 ) hAsya (5) rati (6) arati (7) bhaya (8) zoka (9) jugupsA / yaha prajJApanAsUtra ke 23 veM karmabaMdha nAmaka pada ke dUsare uddezaka meM kahA haiprazna- bhagavAn ! cAritramohanIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? uttara - gautama ! do prakAra kA hai- kaSAyavedanIya aura nokaSAyavedanIya / prazna- bhagavan ! nokaSAyavedanIya karma kitane prakAra kA hai ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre uktaJca--prajJApanAyAM 23-pade 2 uddezake-- "AueNaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! caubbihe paNNatte, taM jahA-NeraiyAue, tiriyaAue, maNussAue, devAue-" iti / ___ narakagati-stiryaggatizceti dvividhA gatiH pApakarmaNyantarbhavati / ekendriyapRthivIkAyikAdijAtiH, dvIndriya zaGkha zuktikAdijAtiH, trIndriya pipIlikAmatkuNAdi jAtiH, caturindriyamakSikAdijAtizca pApakarmaNyantarbhavanti / paJcendriyajAteH puNyakarmAntarbhAvAt / / vajrarSabhanArAcasaMhananabhinnAni paJcasaMhananAni-ardhavajrarSabhanArAca-nArAcA-'rdhanArAcakIlikAsRpATikArUpANi pApakarmaNyantarbhavanti / evaM-samacaturasrasaMsthAnavarjitAni paJcasaMsthAnAni nyagrodhaparimaNDala, sAdi, kubja, vAmana, huNDa rUpANi pApakarmaNyantarbhavanti / aprazastarUpa-rasa-gandha-sparzAH api pApakarmaNyantarbhavanti / evaM-nArakagatyAnupUrvI, tiyeggatyAnupUrvIcApi pApakarmaNyantarbhavataH / uttara--gautama ! nau prakAra kA hai-jo Upara batA cuke haiN| Ayukarma kI prakRtiyoM meM eka narakAyu hI pApa meM parigaNita hai / yadyapi prajJApanAsUtra ke teIsaveM pada ke dUsare uddezaka meM aisA kahA haiprazna-bhagavan ! AyuSkakarma kitane prakAra kA hai ? uttara-gautama ! cAra prakAra kA hai, yathA-nairayikAyu, tiryakAyu, manuSyAyu aura devAyu / yahA~ Ayukarma ke cAra bheda batalAe gae haiM, tathApi anta ke tIna Ayu jIvoM ko priya hone ke kAraNa puNyakarma meM gine gae haiM / ataeva zeSa rahe eka narakAyu kI hI pApakarma meM gaNanA kI gaI hai| narakagati aura tiryaMcagati, ye donoM pApakarma ke antargata haiN| __ pRthvIkayikA Adi kI ekendriya jAti, zaMkha sIpa Adi kI dvIndriya jAti, ciuMTI matkuNa Adi kI trIndriya jAti, makSikA Adi kI cauindriya jAti, yaha cAra jAtiyA~ pApakarma meM sammilita haiN| paMcendriya jAti kA puNyakarma meM samAveza hai| vajraRSabhanArAcasaMhanana ko chor3a kara zeSa pA~ca saMhanana kIlikA saMhanana aura sevArtta saMhanana pApakarma ke antargata haiN| isI prakAra samacaturasrasaMsthAna ko chor3a kara zeSa pA~ca saMsthAna pApakarma meM antargata haiM / ve isa prakAra haiM-nyagrodhaparimaMDala, sAdi, kuJja, vAmana aura huNDaka / aprazasta rUpa, rasa, gaMdha aura sparza bhI pApakarma meM gine jAte haiM / isI prakAra narakagatyAnupUrvI aura tiryagatyAnupUrvI bhI pApakarma meM sammilita haiM / zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 2 pApakarmaNaH phalabhoganirUpaNam 559 antargatau vartamAnasya kSetrasannivezakramarUpA - ssnupUrvI vijJeyA / antargatizca-dvividhA, RjvIcakrAca, tadubhayatrApi - AnupUrvI nAmakarma / evam -- upaghAtanAmApi pApakarma bhavati, zarIrAGgI pAGgopaghAtajanakatvAt / evam aprazastavihAyogatinAmApi pApakarma bhavati / evaM - sthAvaranAmApi pApakarmavartate, tasyA - dRzya lakSaNasUkSmazarIranirvartakatvAt / evam aparyAptakanAmApi pApakarmabhavati, aparyApta nirvartakatvAt / tathAca - yasya karmaNa udaye sati paryAptayaH paripUrNatAM nAsAdayanti, aparyAptaeva mriyate, kadAcidvA tadvinApi bhavati / yathA-saMmUcchana manuSyAdiH tatkarmA'paryAptinAmapadenocyate / evaM - sAdhAraNazarIranAmApi pApakarma bhavati, anekajIva sAdhAraNazarIra nirvartakatvAt / anantAnAM jIvAnAmekaM zarIraM sAdhAraNaM kisalaya - nigoda- vajrakandaprabhRti / tatra - yathaikasya paribhogo bhavati, tathA'nekasyApi jIvasyeti, tadbhinnaM sad yasya karmaNa udayAnnivartate tat sAdhAraNazarIranAma vyapadizyate / evam----asthiratvanAmApi pApakarma bhavati zarIrAvayavAnAM karNa - tvagAdInAmasthiratArUpa calatA nivartakatvAt / etadudayAd zarIrAvayavAnAM sthiratA na bhavatItibhAvaH / evam --azubhanAmApi pApakarma bhavati pAdAdi zarIrAvayavAnAM nirvartakatvAt / ata eva - vigraha - antarAla gati meM varttamAna jIva ke kSetrasannivezakrama ko AnupUrvI kahate haiM antarAlagata do prakAra kI hai - RjvI (sIdhI - jisameM mur3anA na par3e) aura vakrA ( mor3a vAlI ) / donoM meM AnupUrvI nAmakarma kA udaya hotA hai / I upadhAta nAmakarma bhI pApaprakRti hai, kyoMki vaha apane hI zarIra ke aMgopAMgoM ke upaghAtakA kAraNa hai / aprazastavihAyogati bhI pApakarma hai aura sthAvara nAmakarma bhI pApa meM hI parigaNita hai, kyoMki usake udaya se avazya sUkSma zarIra kI utpatti hotI hai / aparyApta nAma karma bhI pApakarma hai, kyoMki usake udaya se paryAptiyoM kI pUrNa rUpa se prApti nahIM hotI / jisa karma ke udaya se yathAyogya paryAptiyA~ pUrI nahIM ho pAtI aura aparyApta avasthA meM hI mRtyu ho jAtI hai, vaha aparyApta nAmakarma kahalAtA hai / sAdhAraNa zarIra nAmakarma bhI pApakarma hai, kyoMki usake phalasvarUpa aise zarIra kI prApti hotI hai jo ananta jIvoM ke lie sAdhAraNa ( eka hI zarIra ) hotA hai / kisalaya (kauM pala), nigoda aura vajrakaMda Adi ke aise hI sAdhAraNa zarIra hote haiM / vahA~ jaisA paribhoga eka jIva kA hotA hai, vaisA hI aneka jIvoM kA hotA hai / asthira nAmakarma bhI pApakarma ho hai; kyoMki usake udaya se zarIra ke asthira avayava utpanna hote haiM / jisako isa karma kA udaya hotA hai, usake zarIra ke avayavoM meM sthiratA nahIM hotI / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre laukike vyavahAre pAdAdinA spRSTo'nenA'pamAnito'hamiti tasmai krudhyati / ziraHprabhRtizarIrAvayavajanakaMtu-zubhanAma puNyakarma bhavati, ataH zirasA spRSTacaraNAH pUjA-sadabhAvaM manyante prIyante ca / evameva-durbhaganAmApi pApa karma bhavati, tasya-daurbhAgyanirvarttakatvAt-manaso'priyatAjanakatvAcca / evam -duHsvaranAmApi pApakarmavartate, tasya-karNakaTutAkAraNanirvartakatvAt zrutoduHsvarogardabhasyeva zrotRNAM mano duHkhAkaroti / evam-anAdeyanAmApi pApakarma bhavati, tasyA-'nupAdeyatAjanakatvAt yadudayAd yuktiyuktamapi tadIyaM vaco lokAnapramANayanti-nabA-''gatavati tasmin arhaNArhasyA'pi tasyA-'bhyutthAnAdi kurvanti tadanAdeyanAmakarmocyate / "ebamevA-'yazaHkIrtinAmApi-pApakarma-ucyate, tasya doSapravAdaprakhyAyakatvAt / evam nIcai gotramapi pApakarma procyate, tasya caNDAla-muSTika-vyAdhamatsyabandha-dAsyAdi nivartakatvAt / tathAcoktaM vyAkhyAprajJaptau bhagavatI sUtre 8-zatake 9-uddezake-"jAtimaeNaM-kulamaema -balamaeNaM, jAva-issariyamaeNaM NIyAgoyakammA sarIra jAva payogabaMdhe-" iti / jAti madena-bala yAvat-aizvaryamadena nIce gotra karma zarIra yAvat prayogabandhaH iti, yAvat-padena rUpamadena-tapomadena zrutamadena-lAbhamadena, itisaMgrAhyam / azubha nAmakarma bhI pApaprakRti hai; kyoMki isake udaya se zarIra ke caraNa Adi avayava azobhana hote haiM / jisa karma ke udaya se zarIra ke sira Adi avayava zobhana bane, vaha zubhakarma puNya meM parigaNita hai / isI prakAra durbhAgya kA janaka durbhaga nAmakarma bhI pApakarma hai / vaha mana kI apriyatA kA janaka hai| duHsvara nAmakarma bhI pApakarma hai, kyoMki usake udaya se jIva kA svara karNakaTa hotA hai, jaise gadhe kA svara sunane vAloM ko apriya pratIta hotA hai| anAdeya nAmakarma bhI pApaprakRti rUpa hai / isake udaya se manuSya ke vacana grAhyamAnya nahIM hote / yukti yukta bAta kahane para bhI loga usakI bAta nahIM mAnate aura na usake Ane para sanmAna-satkAra karate haiN| ayazaHkIrti nAmakarma bhI pApakarma kahalAtA hai, kyoMki isake udaya se satkRtya karane para bhI jagat meM apayaza aura apakIrti phailatI hai| nIcagotra karma bhI pAparUpa hai, kyoMki isake udaya se cANDAla, vyAdha, macchImAra, dAsI Adi ke rUpa meM janma lenA par3atA hai| vyAkhyAprajJapti-bhagavatI sUtra ke AThave zataka ke nauve uddezaka meM kahA hai-'jAti kA mada karane se kula kA mada karane se bala kA mada karane se rUpa mada, lAbha mada, tapa mada, sUtra mada aizvaryamada karane se nIca gotra kA bandha hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 3 jJAnAvaraNadarzanAvaraNayordandhakAraNanirUpaNam 561 evaM - paJcavidhamantarAyakarmA'pi pApamucyate, dAnAntarAya - lAbhAntarAya-bhogAntarAyopabhogAntarAya - vIryAntarAyabhedAt paJcavidhamantarAyakarma prajJaptam / tathAcoktaM vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre - 8 - zatake 9 - uddeza - " dANaMtarAeNaM-lAbhaMtarAeNaM- bhogaMtarAeNaM-uvabhogaMtarAeNaM- vIriyaMtarAeNaM, aMtarAiyakammA sarIrappaogabaMve - " iti / dAnAntarAyeNa - lAbhAntarAyeNa - bhogAntarAyeNa-upabhogAntarAyeNa - vIryAntarAyeNA'ntarAyakarma zarIraprayogabandhaH iti // sUtra // 2 // mUlam - NANadaMsaNANaM paDiNIyayAihiM NANadaMsaNAvaraNaM // sUtra 3 || chAyA - jJAnadarzanayoH pratyanIkatAdibhirjJAnadarzanAvaraNam // sUtra- 3 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre pApakarmaNoM dvayadhikAzatiprakAratayA bhogaH prarUpitaH sAmprataM jJAnAvaraNadarzanAvaraNayorbandhakAraNAni pratipAdayitumAha - " NANadaMsaNANaM" ityAdi / 'NANadaMsaNANaM' jJAnadarzanayoH jJAnasya darzanasya ca 'paDiNIyayA ihiM' pratyanIkatAdibhiH atrAdizabdAt nihnavatA, antarAyaH pradveSaH atyAzAtanA, visaMvAdanAyogaH eSAM saMgraha, etaiH SaDbhiH kAraNai 'NANadaMsaNAvaraNaM', jJAnAvaraNaM darzanAvaraNaM ca karma badhyate // 3 isI prakAra pA~ca antarAya karma bhI pApa karma haiM / dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntarAya, yaha pA~ca prakAra kA antarAya karma hai / bhagavatI (vyAkhyAprajJapti) sUtra meM AThaveM zataka ke nauveM uddezaka meM kahA hai-dAna meM antarAya (vighna-bAdhA ) DAlane se, lAbha meM antarAya DAlane se, bhoga meM antarAya DAlane se, upabhoga meM antarAya DAlane se aura vIrya meM antarAya DAlane se antarAya karma kA bandha hotA hai // 2 // sUtrArtha - 'NANadaMsaNANaM' ityAdi || sUtra 3 || jJAna aura darzana kI pratyanIkatA Adi se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma kA baMdha hotA hai ||suutr-3|| tattvArthadIpikA -- pUrvasUtra meM pApakarma bayAsI prakAra se bhogA jAtA hai yaha batAyA gayA hai, aba jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmabandha ke kAraNa batAte haiM-- ' NANa daMsaNANaM' ityAdi / 'NANadaMsaNANaM ' - jJAna aura darzana kI pratyanIkatA Adi karane se paMcavidha jJAnA ar aura navavidha darzanAvaraNa karma kA baMdha hotA hai / pratyanIkatA Adi, zabda se bhagavatI sUtra ke AThaveM zataka ke nauveM uddeze meM kahe hue padoM kA yahA~ grahaNa karanA cAhiye, ve isa prakAra haiM- - jJAna aura darzana pratyanIkatA 1 / nihnavatA 2 / antarAya 3 / pradveSa 4 / atmAzAtanA 5 / aura visaMvAdanayoga 6 / ina chaha kAraNoM se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmabandha hotA hai || sU0 3 || 71 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tattvArthaniyukti:-pUrva jJAnAvaraNAdi dvayazotiprakArapApakarmaNAM svarUpANi prarUpitAni, samprati-teSAM madhye paJca jJAnAvaraNa nava darzanAvaraNapApakarmabandhanahetUn prarUpayitumAha 'NANadasaNANaM paDiNIyayAihiM NANadaMsaNAvaraNaM' iti / jJAnadarzanayoH pratyanIkatATibhi nidarzanAvaraNam iti / jJAnasya-matizratAvadhimanaHparyavakevalajJAnarUpasya paJcavidhasya darzanasya ca cakSuracakSuravadhikevalarUpasya caturvidhanya ye pratyanIkatAdaya upaghAtAH taiH khaluupaghAtai niAvaraNaM-darzanAvaraNarUpa pApakarmaNI badhyete / / tatra-jJAnaviSayAH pratyanIkatAdayo jJAnAvaraNara pApakarmaNo bandhanahetavo bhavanti, darzanaviSayAH pratyanIkatAdayazca darzanAvaraNasya pApakarmaNo bandhahetavo bhavanti / iti draSTavyAH-atrAdizabdena nihnavatA, antarAya; pradveSaH atyAzAtanA visaMvAdanAyogaH, eSAM paJcAnAM padAnAM saMgrahaH karttavyaH, tena jJAnasya darzanasya ca pratyanIkatAdibhiH SaDbhirhetubhi niAvaraNaM darzanAvaraNaM ca karma badhyate iti bodhyam, tathAhi-jJAnapratyanIkatayA 1, jJAnanihnavatayA 2, jJAnAntarAyeNa 3, jJAnapradvaSeNa 4, jJAnAtyAzAtanayA 5, jJAnavisaMvAdanAyogena 6, ityevaM saMyojyam / tattvArthaniyukti--pUrvasUtra meM jJAnAvaraNa Adi bayAsI prakAra ke pApoM kA svarUpa kahA gayA hai aba unameM se prathama pA~ca prakAra ke jJAnAvaraNa aura nau prakAra ke darzanAvaraNa pApakarma ke bandha ke kAraNa batAte haiM-'NANadaMsaNANaM' ityAdi / jJAna aura darzana kI pratyanIkatA Adi karane se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma baMdhatA hai / jJAna-mati zruta, avadhi, manaHparyava aura kevalajJAna ke bheda se pA~ca prakAra kA hotA hai / darzana-cakSu, acakSu avadhi aura kevaladarzana ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai / isa prakAra pA~ca prakAra ke jJAnake aura cAra prakAra ke darzana ke pratyanIkatA Adi chaha upaghAtaka hote haiM / inake AcaraNa se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma kA bandha hotA hai| ___ jJAna ke pA~ca bheda hone se jJAnAvaraNa bhI pA~ca prakAra kA hotA hai, darzanAvaraNa nau prakAra kA hotA hai-cakSurdarzanAvaraNa, acakSurdarzanAvaraNa avadhidarzanAvaraNa, aura kevaladarzanAvaraNa, evaM-nidrA, nidrA nidrA, pracalA, pracalA pracalA aura styAnarddhi aise nau prakAra kA hai| yahAM jJAna viSayaka pratyanIkatA Adi jJAnAvaraNa pApakarma ke baMdha ke kAraNa aura darzana viSayaka pratyanIkatA Adi darzanAvaraNa karma ke bandha ke kAraNa hote haiM aisA samajhanA cAhiye / yahAM Adi zabda se nihnavatA antarAya, pradveSa, atyAzAtanA aura visaMvAdanAyoga, ina pAMca padoM ko grahaNa karanA caahiye| ___ arthAt jJAna aura darzana ko pratyanIkatA Adi chaha kAraNoM se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kA bandha hotA hai, aisA kahanA cAhiye jaise-jJAna pratyanIkatA 1 jJAna nihnavatA 2, jJAnAntarAya 3, jJAnapradveSa 4, jJAna kI atyAzAtanA 5 aura jJAnakA visaMvAdanayoga 6 aise zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 3 jJAnAvaraNadarzanAvaraNayorbandhakAraNanirUpaNam 563 evaM darzanaviSayAH pratyanIkatAdayo'pi darzanena saha saMyojanIyAH / tatra jJAnAvaraNaM karma pratyanIkatAdibhi SabhiH kAraNai rbadhyate tacca jJAnasyAvaraNarUpai paJcabhiH prakArai stasya bhogo bhavati / darzanAvaraNaM ca darzanaviSayaiH pUrvoktaireva SaDbhiH kAraNairbadhyate cakSurdazanAvaraNAdibhizcaturbhiH, nidrAdibhiH paJcabhizca, evaM navabhiH prakAraistasya bhogo bhavatItibhAvaH / tatra prathamaM jJAnAvaraNakarmabandhasya SaT kAraNAni vyAkhyAyante, tathA hi-jJAnapratyanIkatayA atra jJAnasya jJAnaM paJcavidhaM - matizrutAvadhimanaH paryavakevalabhedAt tata stasya jJAnasya paJcavidhasya dharmadharmiNorabhedena tada bhedAt paJcavidhajJAnavatAM vA pratyanIkatA sAmAnyena pratikUlatA, sA, tathA, tayA, jJAnasya jJAnino vA pratikUlatayetyarthaH 1, jJAnanihyatayA jJAnasya zrutAdeH zrutagurUNAM vA yA nihnavatA apalapanaM sA tathA tayA, tena jJAnasya jJAnadAtugurorvA apalApenetyarthaH 2, jJAnAntarAyeNa jJAnasya zrutasya antArAyaH tad grahaNAdau yo vighnaH sa tathA tena jJAnagrahaNapratibandhaka pratyavAyenetyarthaH 3, jJAnapradveSeNa, jJAne zrutAdau zrutAdi jJAnavastusu guruSu vA yaH pradveSaH aprItiH sa tathA tenetyarthaH 4, jJAnAtyAzAtanayA jJAnasya zrutAdeH zrutAdi jJAninAM vA yA atyAzAtanA avahelanA sA tathA tayA 5, jJAna visaMvAdanayogena jJAnasya jJAninAM vA yo visaMvAdanayogaH niSphalatA pradarzanavyApAraH sa tathA tena 6, ebhiH SaibhiH kAraNai rjJAnAvaraNakarma badhyate / evaM - darzanasya darzanavatAM darzanasAdhanAnAJca tathAvidhAH SaT pratyanIkatAdayo navavidha joDalenA cAhiye / isI prakAra darzanaviSayaka pratyanIkatA Adi ko bhI darzana ke sAtha jor3a lenA cAhiye / yahAM prathama jJAnAvaraNa karmabandhake chaha kAraNoM kI vyAkhyA kI jAtI hai, jJAnapratyanIkatA - matijJAna zrutajJAna avadhijJAna, manaH paryavajJAna aura kevalajJAna, isa pAMca prakAra ke jJAna ke viSaya meM athavA dharma dharmo ke abheda se arthAt dharma se dharmI kA grahaNa karane se mati zrutAni pAMca jJAna vAloM kI pratyanIkatA - arthAt zrutajJAnAdika viruddha AcaraNa karane se yA zrutajJAnAdivAloM meM viruddha AcaraNa karane kI pravRtti rakhane se tathA jJAna ke nihnava karane se koI kisI se pUche yA zrutajJAnAdikA sAdhana mAMge, taba jJAna yA jJAna ke sAdhana apane pAsa hone para bhI kaluSita bhAva se yaha kahanA ki maiM nahIM jAnatA athavA mere pAsa vaha tu hI nahIM hai yaha jJAna nihava hai - isa prakAra ke jJAna nihava se, athavA zrutapradAtA gurujanoM ke nihnava se - apalApa se, tathA jJAnAMtarAya se kaluSita bhAva se jJAnaprApti meM kisI ko bAdhA pahu~cAne se tathA jJAnapradveSa se zrutAdika meM athavA zrutAdijJAna vAle gurujanoM meM aprIti rakhane se, tathA jJAnAtyAzAtanA se - zrutAdijJAna kI yA zrutAdijJAnazAlIjanoM kI avahelanA karane se tathA ( NANavisaMvAyaNAjogeNaM) jJAna aura jJAnijanoM ko niSphala batalAne kI ceSTA karate rahane se, ina chahakAraNoM se jJAnAvaraNakarma kA baMdha hotA hai / isI prakAra darzana ke darzanavAloM ke tathA darzana ke sAdhanoM kI bhI pratyanIkalA Adi zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre darzanAvaraNakarmabandha hetavo bhavanti -iti phalitam / / yatohyetaiH kAraNabhUtairadhyavasAyavizeSaiH pratyanIkatAdibhirAtmanaH pariNAmavizeSairnavavidhadarzanAvaraNAkhyaM karma badhyate, ___ evaM-pUrvoktasvarUpaiH pratyanIkatAdibhiradhyavasAyavizeSairAtmanaH pariNAmavizeSaiH cakSuracakSu ravadhikevalarUpasya caturvidhadarzanasya sAmAnya mAtropayogarUpasya cetanAdi vizeSasya cakSurdarzanAvaraNAdi navavidhamAvaraNaM darzanAvaraNAkhyaM karmabandhahetavo bhavantIti bhAvaH / tatra-cakSurdarzanAvaraNA'cakSurdarzanAvaraNAvadhidarzanAvaraNakevaladarzanAvaraNa nidrA, nidrA nidrA pracalA pracalA pracalA, styAnarddhayazca pUrvoktasvarUpA ete'pi paJca, cakSurdarzanAdi vighAtakAritvAt darzanAvaraNapadenocyante / evaM darzanAvaraNaM karma navavidhaM kathyate / tathAcoktaM vyAkhyAprajJaptau bhagavati sUtre 8, zatake 9-uddezake "NANAvaraNijjakammA sarIrappaogabaMdheNaM bhaMte ! kassa kammassa udaeNaM ? goyamA! nANapaDiNIyayAe NANaniNhavaNayAe NANaMtarAeNaM, gANappadIseNaM gANaccAsAyaNAe gANavisaMvAdaNAjogeNaM darisaNAvaraNijjakammA sarirappaogabaMdheNaM bhaMte........goyamA ! daMsaNapaDiNIyayAe evaM jahA NANAvaraNijjaM navaraM daMsaNa nAma ghettavaM" iti / chAyA-jJAnAvaraNIyakarma zarIraprayogabandhaH khalu bhadanta ? kasya karmaNa udayena-gautama ! jJAnapratyanIkatayA, jJAnanihnavatayA, jJAnAntarAyeNa, jJAnapradveSeNa, jJAnAsAtanayA jJAnavisaMvAdanA chaha, nau prakAra ke darzanAvaraNakarma bandha ke kAraNa hote haiM yaha jAnA jAtA hai kyoMki kAraNa bhRta adhyavasAya vizeSa arthAt AtmA kA pariNAma vizeSa jo pratyanIkatA Adi haiM ina se nau prakAra ke dazenAvaraNa karma kA bandha hotA hai| yahAM cakSurdarzanAvaraNa 1, acakSudarzanAvaraNa 2, avadhidarzanAvaraNa 3, kevaladarzanAvaraNa, ye cAra AvaraNa, tAthA nidrA 1 nidrAnidrA 2, pracalA 3, pracalApracalA 4, aura styAnarddhi 5 ye pAMca bhI cakSurdarzana Adi cAra prakAra ke darzana ke vighAtaka hone se darzanA varaNa pada se kahe jAte haiM / isa prakAra darzanAvaraNa karma nau prakAra kA kahAjAtA hai / yahAM jJAnAvaraNakarma jJAna saMbaMdhI pratyanIkatA Adi chahakAraNoM se bAMdhA jAtA hai aura usa usa jJAna ke AvaraNarUpa pAMca prakAra se bhogA jAtA hai / isI prakAra darzanAvaraNa karma darzana saMbaMdhI pratyanIkatA Adi chaha kAraNoM se bAMdhA jAtA hai aura cakSurdarzanAvaraNa Adi cAra aura nidrA Adi pAMca aise nau prakAra se bhogA jAtA hai| ___ bhagavatI sUtra ke 8 veM zataka ke 9 3 uddezaka meM kahA hai-bhagavan ! kisa karma ke udaya se jJAnAvaraNIyakarma kA baMdha hotA hai ? 'gautama ! jJAna pratyanIkatA (zatrutA-virodha) se. jJAna kA apalApa karane se, jJAna prApti meM antarAya DAlane se, jJAna saMbaMdhI pradveSa se, jJAna kI AzAtanA karane se aura jJAna sambandhI visaMvAdanA se jJAnAvaraNIya karma kA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 4 AzAtAvedanIyakarmaNorbandhakAraNanirUpaNam 565 yogena, darzanAvaraNIya karma zarIra prayogabandhaH khalu gautama ! darzanapratyanIkatayA, evaM jJAnAvaraNIyaM navaraM darzana nAma grahItavyam iti / sUtra - 3 // sUtram - - ' asAyAveyaNijjaM para dukkhaNayAihiM' | sUtra - 4 // chAyA - azAtAvedanIyaM paraduHkhanatAdibhiH // sUtra- 4 // tatvArthadIpikA - pUrvaM jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyakarmaNo bandhakAraNAni pradarzitAni sAmprataM pApatattvaprasaMgAd azAtAvedanIyakarmabandhasya kAraNAni prarUpyante - ' asAyAveyaNijjaM ' ityAdi / "asAyAveyaNijjaM " azAtA vedanIyaM ' para dukkhaNayA ihi' paraduHkhanatAdibhiH paradukkhanatAdibhirdvAdazabhiH kAraNairazAtAvedanIyakarma badhyate, tena jIvasya zArIramAnasI azAtA samudbhavati / Adi zabdena parazocanatA 2, parajUraNatA 3, paratepanatA 4 parapiTTanatA 5, para paritApanatA 6, evaM bahUnAM prANabhUtajIvasattvAnAM viSaye'pi duHkhanatAdInAM SaNNAM samAcAraNam ebhiH dvAdazabhiH kAraNairjIvasyAszAtAvedanIyaM karma badhyate / sUtra - 4 / / tatvArthaniryuktiH - pUrvasUtre pratyanIkatAdIni SaTjJAnAvaraNIyasya darzanAvaraNoyasya ca karmaNo bandha hotA hai / jina kAraNoM se jJAnAvaraNIya karma bandhatA hai, unhIM kAraNoM se darzanAvaraNa karma kA bhI baMdha hotA hai / bheda itanA hI hai ki jJAna sambandhI pratyanIkatA Adi se jJAnAvaraNa aura darzana saMbaMdhI pratyanIkatA se darzanAvaraNakarma kA bandha hotA hai ||sUtra - 3 // sUtrArtha - 'asA yAveyaNijjaM' ityAdi || 4 || para duHkhanatA Adi se azAtA vedanIyakarma kA bandha hotA hai ||sU0 4 || tatvArthadIpikA - pUrvasUtra meM jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya karma bandha ke kAraNa dikhAye gaye haiM, aba pApa tattva ke prasaMga se azAtAvedanIya karma bandha ke kAraNa pradarzita karate haiM - ' asAyAveyaNijjaM' ityAdi / azAtAvedanIya karma paraduH khanatA Adi bAraha kAraNoM se bandhatA hai, usase jIva ke zArIrika aura mAnasika azAtA kA udbhava hotA hai / Adi zabda se saMgRhIta bAraha kAraNa ye haiM -- para duHkhanatA - dUsare ko duHkha pahu~cAnA 1, parazocanatA - dUsare ko zoka pahu~cAnA 2, parajUraNatA - dUsare ko zarIra zoSaNa janaka zoka pahu~cAnA 3, paratepanatA - dUsare ko azru girane lage aisA zoka pahu~cAnA 4, parapianatA - dUsare ko lAThI Adi se pITanA 5, para paritApanatA - dUsare ko zArIrika mAnasika santApa pahu~cAnA 6, isI prakAra prANa bhUta jIva sattvoM ke viSaya meM bhI pUrvokta duHkhanatA Adi chahoM kA samAcaraNa karanA 12 ina bAraha prakAra ke kAraNoM se jIvake azAtA vedanIya karma kA bandha hotA hai | sUtra 4 // tatvArthaniyukti pUrvasUtra meM jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya karma ke pratyanIkatA Adi chaha bandha ke kAraNa pratipAdita kiye gaye haiM, aba pApa tattva ke prasaMga se azAtAvedanIya karma zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre bandhakAraNAni pratipAditAni sAmprataM pApatatvatvenAzAtAvedanIyakarmaNo bandhakAraNAni viviyate asAyAveyaNijja' ityAdi / vedanIyaM karma vedyate anubhUyate sukhaM duHkhaM vA yasya karmaNa udayena tad bedanIyam yadvA veditum sukhaduHkhatvena anubhavituM yogya vedanIyam tat zAtAvedanIyam azAtAvedanIyaM ceti dvibidhaM dviprakArakaM bhavati, tatra za tAvedanIyaM caturthe puNyatatvAdhyAye gatam, atra pApatattvaprakaraNAd azAtAvedanIyaM vyAkhyAyate-yasya karmaNa udayena jIvasya azAtam asukhaM duHkhamityarthaH udbhavati tatkarma azAtAvedanIyamucyate tasyA'zAtAyedanIyasya karmaNo bandhaH para duHkhanatAdibhirdvAdazabhiH kAraNairbhavati / tena jIvaH zarIramAnasImazAtAmanubhavati / tatra tAni kAraNAni pradarzyante, tathAhi-paraduHkhanatA-pareSAM svAtiriktAnAM duHkhanaM-duHkhotpAdanam , parazocanatA-pareSAM zocanaM dainyotpAdanam , parajUraNatA-pareSAM zarIrazoSaNakAri zokotpAdanam, paratepanatA-pareSAmazrupAtAdijanaka zokotpAdanam parapiTTanatA-pareSAM yaSTayAdinA tADanam paraparitApanatA-pareSAM zArIrikamAnasikaparitApotpAdanam evaM bahunAM prANabhUtajIvasattvAnAM-tatra-prANAH-vikalendriyA dvIndriyAditazcaturindriya bandha ke kAraNoM kA vivaraNa kiyA jAtA hai-'asAyAveyaNijja' ityAdi / jisa karma ke udaya se sukha duHkha kA anubhava ho vaha vedanIya karma kahalAtA hai, athavA jo karma sukha duHkha ke rUpa se vedana karane yogya ho vaha vedanIya kahalAtA hai vaha vedanIya karma zAtAvedanIya azAtAvedanIya ke bheda se do prakAra kA hai, jisameM zAlAvedanIya puNya prakRti janya hone se caturtha puNyatattva meM usakA vivecana ho cukA haiN| yahAM pApa tattva kA prakaraNa hone se azAtAvedanIya karma kI vyAkhyA kI jAtI hai| jisa karma ke udaya se jIva ke azAtA arthAt duHkha utpanna ho to vaha karma azAtA vedanIya kahalAtA hai / usa azAtA vedanIya karma kA bandha paraduHkhanatA Adi bAraha kAraNoM se hotA hai jisase jIva zArIrika mAnasika azAtA kA anubhava karatA hai / ve kAraNa isa prakAra haiM-paraduHkhanatA-apane atirikta dUsare ko hara prakAra duHkha pahu~cAnA 1, parazocanatA-dUsare ko donatA janaka zoka meM DAlanA 2, parajUraNatA-dUsare ko jisase zarIra kA zoSaNa ho aisA zoka pahu~cAnA 3, paratepanatA-dUsare ko jisase azrupAta aura lAre girane lage aisA hRdayadrAvaka zoka pahu~cAnA 4, parapiTTanatA-dUsare ko lAThI Adi se pITanA 5, pararitApanatA-dUsare ko zArIrika aura mAnasika saMtApa pahu~cAnA 6, ye chaha bola samuccaya jIvoM ko Azrita karake kahe gaye haiM, isI prakAra prANa bhUta jIva aura satvoM ke viSaya meM bhI inhIM chahoM kA AcaraNa, karanA 12 / isa prakAra ina bAraha kAraNoM se jIva ke azAtA vedanIya karma kA baMdha hotA hai| ve prANa bhUta jova sattva kI vyAkhyA isa prakAra haiM--- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAbhiryuktizca a0 5 sU.4 azAtAvedanIyakarmaNorbandhakAraNanirUpaNam 567 paryantAH, bhUtAH-vanaspatayaH, jIvAHpaJcendriyAH-sattvAH-pRthivyaptejovAyavaH / uktaJca-"prANAdvi-tri-catuH proktAH, bhUtAstu taravaH smRtAH / jIvAH paJcendriyAH proktAH zeSAH satvA udIritAH // 1 // iti // eSAM caturNA duHkhanena-duHkhotpAdanena, zocanena zokotpAdanena, jUraNena-zarIrazoSakazokotpAdanena, tepanena-azrupAtacItkAdijanakazokotpAdanena, piTTanena-yaSTayAdinA tADanena, paritApanena-zArIrikasantApotpAdanena, ityevaM dvAdazabhiH kAraNe |visyAzAtAvedanIyaM karma badhyate / uktaJca bhagavatI sUtre 7 zatake 6-u. ke "kahaM NaM bhaMte ! jIvANaM asAyAveNijjA kammA kijjati, goyamA ! paradukkhaNayAe parasoyaNayAe parajaraNayAe parateSaNayAe parapiTTagayAe parapariyAvaNayAe bahUNaM pANANaM jAva sattANaM dukkhaNayAe soyaNayAe jAva pariyAvaNayAe, evaM khalu goyamA ! jIvANaM assAyAveyaNijjA kammA kijjati-,, iti chAyA--kathaM khalu bhadanta ! jIvAnAmazAtAvedanIyAni karmANi kriyante ? gautama, paraduHsvanatayA parazocanatayA parajUraNatayA paratepanatayA parapiTanatayA paraparitApanatayA bahUnAM prANInAM yAvat-sattvAnAm duHkhanatayA zocanatayA yAvat paritApanatayA, evaM khalu gautama ! jIvAnAm asAtAvedanIyAni karmANi kriyante, iti / suutr-4|| __ "titthayarAyariyovajjhAyakulagaNasaMghasuyadhamma surAvaNNavAdeNaM micchttmohnnijj"||5|| chAyA-'tIrthakarA-''cAryo-pAdhyAya kula-gaNa saMgha zrutadharma-surAzvarNavAdena mithyAtvamohanIyam" // 5 // tattvArthadIpikA-"pUrvasUtre ghazIti pApakarmabhogeSvasadvedyasya pApakarmaNo bandha vikalendriya dvIndriya trIndriya caturindriya prANa kahalAte hai / bhUta zabda se vanaspatikAya liyA jAtA hai / jIva zabda se paJcendriya liye jAte haiM aura pRthivI pAnI agni vAyu ye sattva kahalAte haiM-kahA bhI hai ---"prANA-dvi-tri-catuH proktAH" ityAdi / ___ ina cAroM ko duHkhana-duHkha pahu~cAne se, zocana-zoka pahu~cAne se, jUraNa-arthAt zarIra sUkhAne jaisA-zoka pahu~cAne se, tepana-jisase azrupAta girane lage cillAne lage aisA zoka pahuMcAne se, piTana-lAThI Adi-dvArA pITane se, aura paritApana-zArIrika mAnasikasantApa pahucAne se / jIva ke azAtA vedanIya karma kA bandha hotA hai ||suutr 4 // sUtrArtha-'titthayarAyariyAvajjhAya' ityAdi tIrthakara, AcArya, upAdhyAya, kula, gaNa, saMgha, zruta, dharma, aura devoM kA avarNabAda karane se mithyAtva kA bandha hotA hai / / 5 / / tattvArthadIpikA-bayAsI pApakarma prakRtiyoM meM se pUrva sUtra meM asAtA vedanIya karma zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 tatvArthasUtre hetavaH prarUpitAH samprati darzanamohanIyaprakRtibhUtasya mithyAtvamohanIyasya pApakarmaNo bandhahetUn prarUpayitumAha "titthayarAyariyovajjhAya-ityAdi / tIrthakarA sscAryopAdhyAyakulagaNa-saMgha-zruta dharmasurAvarNavAdena tIrthakRtAm AcAryANAm upAdhyAyAnAM kulasya gaNasya, saGghasya zramaNazramaNIzrAvakazrAvikAsamudAyarUpasya, zrutasyA'hatpraNItasya sAGgopAGgasyA''gamasya, dharmasya paJcamahAvratasAdhanasya , surANAJcaturvidhAnAM devAnAM bhavanapati-vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikAnAJcA'varNavAdena nindAvAdena mithyAtvakarmabandho bhavatIti bhAvaH // 5 // tattvArthaniyuktiH- pUrvaM jJAnAvaraNIyAdi ghazItiprakArapApakarmabhogeSu matyAdi paJca jJAnAvaraNa cakSurAdinavadarzanAvaraNA'zAtAvedanIyapApakarmaNAM bandhahetavaH pratipAditAH samprati kramaprAptasya mithyAtvasya darzanamohanIsya pApakarmaNo bandhahetUn pratipAdayitumAha-"titthayarAyariyovajjhAya-' ityAdi / tIrthakarA-''cAryopAdhyAyakulagaNasaMghazratadharmasurA'varNavAdena mithyAtvakarma badhyate tatra tIrthakarANAM sakala jJAnAvaraNakSayasamudbhutasamastajJeyaviSayA'vabodhalakSaNakevalajJAnavatAm arhatAm AcA ke bandha hetuoM kI prarUpaNA kI gaI, aba mithyAtva mohanIya karma ke vandha hetuoM kI prarUpaNA kI jAtI hai tIrthakara kI AcAryoM kI, upAdhyAyoM kI, kula kI, gaNa kI, saMgha arthAt zramaNa, zramaNI, zrAvaka aura zrAvikAoM ke samudAya kI, arhanta bhagavAn ke dvArA praNIta aMgopAMgasahita Agama kI, pA~ca mahAvratoM ke sAdhana bhUta dharma kI, cAroM prakAra ke devoM kI arthAt bhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI nindA karane se mithyAtva karma kA bandha hotA hai // 5 // tattvArthaniyukti-- pahale jJAnAvaraNIya Adi jo bayAsI prakAra ke pApakarma bhoga kahe the, unameM se mati Adi pA~ca jJAnAvaraNIyoM, cakSudarzanAvaraNIya Adi nau darzanAvaraNIyoM aura asAtAvedanIya pApakarma ke bandha ke kAraNoM kA pratipAdana kiyA gayA hai; aba kramaprApta mithyAtva darzanamohanIya pApakarma ke bandhahetuoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM tIrthaMkara, AcArya, upAdhyAya, kula gaNa, saMgha, zruta, dharma aura devoM kA avarNavAda karane se mithyAtva karma kA bandha hotA hai| sampUrNa jJAnAvaraNa karma ke kSaya se utpanna hone vAle aura samasta jJeya padArthoM ko jAnane vAle kevalajJAna se sampanna tIrthakaroM kI arthAt arhanta bhagavantoM ko, AcAryoM kI, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 5 darzanamohanIyapApakarmaNo bandhahetunirUpaNam 569 ryANAm upAdhyAyAnAM samyag jJAnadarzanacAritrasampannAnAM rAgadveSamohasamAvezAdasadbhUtadoSodbhAvanarUpAvaNevAdena evaM kulasya, gaNasya cA-'varNavAdena zramaNa-amaNI zrAvakazrAvikArUpasya cAturvarNasya saGghasya, yadvA-samyaktvajJAnasaMvarataporUpacAturvarNasaGghasyA'varNavAdena ___ evam-tIrthakaraproktasya dvAdazAGgAcArAdiSTivAdAntarUpAGgasahitasyau-papAtikaprabhRtyaGgArthAnuvAdarUpopAGgasahitasya ca zrutasya pravacanasyA-''gamarUpasyA-'varNavAdena paJcamahAvratajanyasya kSamAdirUpasya dazalakSaNakrasya kSAntyAdidharmasyA'varNavAdena- surANAm tapaHsaMyamamArAdhya prAptadeva bhAvAnAM vipakvatapo brahmacaryahetuka prAptadevAyuSkANAM devAnAM bhavanapativAnavyantara-jyotiSkavaimAnikAnA mavarNavAdena ca mithyAtvarUpadarzanamohanIyavizeSapApakarmabandho bhavatIti bhAvaH / tatra tIrthakarANAmavarNavAdo yathA nAstyarhan jAnAno vA kathaM bhogAn bhunakti ? prAbhRtikA samavasaraNAdirUpA vopajIvatotyAdi / AcAryopAdhyAyAnAmavarNavAdo bAlA ete ityAdi / evaM kulagaNayoH tatra kulasya ekagurukasAdhusamudAyasya gaNasya anekagurukasAdhusamudAyasya upAdhyAyoM kI, jo samyagjJAna-darzana aura cAritra se sampanna hote haiM, rAga dveSa yA moha ke Aveza se nindA karane ke kAraNa arthAt asad bhUta doSoM ko prakaTa karane rUpa avarNavAda karane se, isI prakAra kula aura gaNa kA avarNavAda karane se, sAdhu-sAdhvI-zrAvaka-zrAvikA rUpa caturvidha saMdha kA avarNavAda karane se yA samyaktva-jJAna-saMvara-aura tapa rUpa cAra prakAra ke saMgha kA avarNavAda karane se, isI prakAra tIrthaMkaroM dvArA pratipAdita AcArAMga se lekara dRSTivAda paryanta, aMgoM ke anuvAda rUpa aupapAtika vagairaha upAMgoM sahita zruta-pravacana-Agama kA avarNavAda karane se, tathA pAMca mahAvratoM se utpanna hone vAle kSamA Adi svarUpa vAle dazalakSaNa kSamA Adi dharma kA avarNavAda karane se, tapa aura saMyama kI ArAdhanA karake devagati prApta karane vAle tathA paripakva tapa evaM brahmacarya se jinheM devAyu kI prApti huI hai aise bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kA avarNavAda karane se mithyAtva rUpa darzanamohanIya pApakarma kA bandha hotA hai| inameM se tIrthakaroM kA avarNavAda isa prakAra hotA hai-arhanta nahIM haiM-nahIM hote ! ve jAnate hue kaise bhoga-bhogate haiM ! samavasaraNa Adi rUpa prAbhRti kA Azraya lete haiM ! ityAdi AcAryoM aura upAdhyAyoM Adi kA avarNavAda jaise-ye bAlaka haiN| ityAdi kahanA eka hI guru ke ziSya jo sAdhu hote haiM, unakA samUha kula kahalAtA hai aura aneka guruoM ke ziSyoM kA samUha gaNa kahalAtA hai| unakA avarNavAda karane se bhI mithyAtva - 72 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 tattvArthasUtre cA'varNavAdaH / saMghasya zramaNAdInAM saMghasyA-'varNavAdo yathA zramaNAstAvat kevalabAhyazaucAcArAH pUrvajanmopArjitapApakamodayajanita kezollucanAtApanaduHkhAnubhavinaH kalahapriyA asahiSNavaH prAgavitIrNadAnAH punarapi duHkhitA eva bhaviSyanti ityAdi rUpo'vaseyaH / evaM zramaNInAmapi avarNavAdo'vaseyaH evaM zrAvakazrAvikAnAmavarNavAdo bodhyaH sAmAnyato vA saMgharayA'varNakhyApanam tathAhi gardabhazagAlakAkazvAnAdInAmapi samUhaH saMgha eva bhavati tasmAtko vizeSa saMghasyeti na kimapi gauravAspadaM saMgha iti / zrutasyA'varNavAdo yathA zrutaM tAvat atidagdhaprAkRtabhASAyAM nibaddhaM vrataM kAyazoSaNaprAyazcittapramAdopadezapunaruktatAdoSabahulaM kutsitApavAdaprAyaM vartate / ityAdirUpo bodhyaH / evaM sarvato hiMsAdi viratilakSaNapaJcamahAvratahetukasya dharmasya kSamAderdazalakSaNakasyA'varNavAdo yathA'bhyudayA'pavargahetubhUto dharmo na pratyakSAdinA pramANena viSayI kriyate na vA'yamaprANikodharmo 'stItyapi vaktuM zakyate, nA'pi pudgalA dharmapadavAcyAH sambhavanti dharmasya pudgatvA'sambhavAt na vA'tmapariNAmavizeSo dharmaH sambhavati tasyA''tmazabdapariNAmavAcyatve krodhAdimohanIya kA bandha hotA hai / zramaNa Adi ke saMgha kA avarNavAda jaise-ina sAdhuoM meM kevala bAhya zauca kA hI AcAra hai, pUrvajanma meM ye pApa upArjana karake Aye haiM, usI ke kAraNa kezaloMca AtApanA Adi kA kaSTa bhogate haiM, ye kalahapriya haiM, asahanazIla haiM, inhoMne pUrvabhava meM dAna nahIM diyA hai, Age phira duHkha hI bhogeMge, ityAdi / aisA hI sAdhviyoM kA avarNavAda bho samajha lenA cAhie aura zrAvaka-zrAvikAoM kA bhI avarNavAda samajha lenA caahie| athavA sAmAnya rUpa se saMgha kA avarNavAda karanA, jaise-gadhoM, siyAroM, kAkoM aura kuttoM kA bhI samUha saMgha hI kahalAtA hai ! phira saMgha meM kyA vizeSatA hai ? saMdha meM kucha bhI gaurava kI bAta nahIM hai| zruta kA avarNavAda, jaise-Agama mUoM kI prAkRta bhASA meM likhA gayA hai ! vrata, zarIra zoSaNa, prAyazcitta, aura pramAda ke upadeza kI punaruktiyA~ usameM bharI par3I haiM ! khoTekhoTe apavAda batalAye haiM, ityAdi / pUrNa rUpa se hiMsA Adi se virati rUpa pA~ca mahAvrata hetuka tathA kSamA Adi dasa lakSaNoM vAle dharma kA avarNavAda isa prakAra hotA hai-svarga aura mokSa kA kAraNa kahA jAne vAlA dharma pratyakSa Adi pramANoM se nahIM jAnA jAtA, dharma aprANika hai aisA nahIM kahA jA sakatA. pudgala 'dharma' isa pada ke vAcya nahIM ho sakate, kyoMki dharma pudgala nahIM ho sakatA / dharma AtmA kA pariNAma bhI nahIM ho sakatA, kyoMki use AtmA kA pariNAma kahA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU.5 darzanamohanIyapApakarmaNo vandhahetunirUpaNam 571 pariNAmo'pi dharmapadavAvyaH syAt ityAdi rUpo bodhyaH evaM totra mithyAtvapariNAmonmArgopadezena dhArmikajanabuddhibhedanasarvatra siddhadevA'nA 'bhinivezA'samIkSyakAritA'saMyatajanArcanAdiprayogAH saMsAraparivRddhimUlanidAnasyA'nantasaMsArAnubandhino mithyAtvasya pApakarmaNo darzanamohanIyavizeSasya bandhahetavo bhavanti iti niSkarSaH / uktaJca sthAnAGge 5 sthAne 2 uddezake "paMcahi ThANehiM jIvA dullabhabodhiyattAe kammaM pakareMti taM jahA arahaMtANaM avannaM vadamANe arahaMtapannattamsa saMghassa avaNaM vadamANe vipakkatavabaMbhacerANaM devANaM avaNNaM vayamANe" iti / paJcabhiH sthAnai rjIvA durlabhabodhitayA karma prakurvanti tadyathA arhatAmavarNa vadan-1 arhatprajJa tasya dharmasyA'varNa vadan 2 AcAryopAdhyAyAnAmavarNa vadan-3 cAturvarNasya saMdhasyA'varNa vadan 4 vipakva-tapobrahmacaryANAM devAnAmavarNaM vadan 5 iti // 5 // mUla sUtram-'tivvakasAyajaNiyattapariNAmeNaM cArittamohaNijja'chAyA-"tIvakaSAyajanitAtmapariNAmeNa cAritramohanIyam-" // 6 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre mithyAtvarUpadarzanamohanIya vizeSapApakarmabandhahetusvarUpaM prarUpijAegA to krodhAdi pariNAma bhI dharma khlaaeNge| __ bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kA avarNavAda isa prakAra samajhanA cAhie dUsare valavAn deva alpa bala vAle deva ko haThAt apane vaza meM kara lete haiM ? unake netra stabdha rahate haiM-A~khoM ke palaka nahIM girate, ve atyanta asadbhUta doSoM ko prakaTa karane vAle hote haiM, ityAdi / __ isI prakAra tIvra mithyAtva rUpa pariNAma se unmArga kA upadeza karanA, janatA kI buddhi meM bheda utpanna karanA arthAt usakI zraddhA ko DigAnA, Aveza ke vazIbhUta hokara vinA socesamajhe kAma kara baiThanA, asaMyamI janoM kI pUjA karanA, ye saba saMsAra-vRddhi ke mUla kAraNa, ananta saMsAra ko baDhAne vAle, darzanamohanIya rUpa mithyAtva pApakarma ke bandha ke kAraNa haiM / sthAnAMgasUtra ke sthAna 5 uddezaka 2 meM kahA hai-'pA~ca kAraNoM se jIva durlabha bodhi vAle karmoM kA upArjana karate haiM-(1) arahaMtoM kA avarNavAda karane se (2) arhatprarUpita dharma kA avarNavAda karate se (3) AcArya aura upAdhyAya kA avarNavAda karane se (4) cAra prakAra ke saMdha kA avarNavAda karane se (5) paripakva tapa evaM brahmacarya kA phala bhogane vAle devoM kA avarNavAda karane se // 5 // sUtrArtha--'tivvakasAyajaNiya' ityAdi sUtra 6 // __ tIvra kaSAya ke udaya se utpanna AtmA ke pariNAmoM se cAritramohanIya karma kA bandha hotA hai // 6 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 tattvArthasUtre tam samprati SoDazAnantA'nubandhi krodhAdikaSAyavedanIyahAsyAdi nokaSAyarUpacaritramohanIyapApakarmabandhahetUn prarUpayitumAha--- "tivvakasAyajaNiyattapariNAmeNaM cArittamohaNijja" iti / tIvakaSAyajanitAtmapariNAmena-cAritramohanIyaM SoDazakaSAya nava nokaSAyarUpaM pApakarma badhyate iti tatra krodhamAnamAyA lobhAdInAM kaSAyANAmuyAt vipAkAt tIvro yaH AtmanaH pariNAmavizeSa stena cAritramohanIyasya SoDazavidhakaSAyarUpasya navavidha nokaSAyarUpasya ca pApakarmaNo bandho bhavatIti bhAvaH // 6 // tattvArthaniyuktiH-pUrva adhikAzItipApakarmasu kramazaH paJca jJAnAvaraNa nava darzanAvaraNa sAtAvedanIya mithyAtvapApakarmaNAM bandhahetavaH pratipAditAH samprati kramaprAptasya cAritramohanIyarUpasya SoDazakaSAyanavanokaSAyapApakarmaNo bandhahetUn pratipAdayitumAha "tivvakasAyajaNiyatta-" ityAdi / tIvra kaSAyAtmajanitapariNAmena cAritramohanIyarUpaM SoDazakaSAyAnavanokaSAyAkhyaM pApakarma badhyate iti tatra kaSanti narakAdidurgatau pAtayantIti kaSAyA durgtipaatlkssnnsvbhaavaa| yadvA kaSyate saMsAre samAkRSyate AtmA ye ste kaSAyA yadvA kaSati hinasti viSayakaravAlena prANina itikaSaH saMsAraH tasya lAbho yaiste kaSAyAH / kaSyante saMsArATavIgamanA'gamanAdikaNTakeSu ghRSyante prANino yaiste kaSAyAH kRSyate sukha tattvArthadIpikA --- pUrvasUtra meM mithyAtvarUpa darzanamohanIya pApakarma ke bandha ke hetuoM kA svarUpa kahA gayA, aba anantAnu baMdhI krodha Adi solaha kaSAyoM ke aura hAsya Adi no kaSAyoM ke bandha hetu batalAte haiM __ tIvra kaSAya ke kAraNa AtmA meM jo pariNAma utpanna hote haiM, unase solaha prakAra ke kaSAyavedanIya aura nau prakAra ke no kaSAyavedanIya cAritramohanIya pApakarma kA bandha hotA hai| tAtparya yaha hai ki krodha, mAna, mAyA aura lobha Adi kaSAyoM ke udaya se AtmA meM jo tIvra pariNAma vizeSa utpanna hotA hai, usase solaha prakAra ke kaSAyavedanIya aura nau prakAra ke no kaSAyavedanIya pApa karma kA bandha hotA hai // 6 // tattvArthaniyukti--pahale bayAsI prakAra ke pApakarmoM meM se pAMca prakArake jJAnAvaraNIya, nau prakAra ke darzanAvaraNIya, sAtA-asAtA vedanIya aura mithyAtva pApakarmoM ke bandhahetuoM kA pratipAdana kiyA gayA, aba kramaprApta solaha prakAra ke cAritramohanIya aura nau prakAra ke no kaSAyamohanIya pApa karma ke bandhahetuoM kA pratipAdana karate haiM tItra kaSAya se utpanna AtmA ke pariNAmoM se solaha kaSAya aura nau no kaSAya rUpa cAritra mohanIya pApakarma kA bandha hotA hai| kaSanti arthAt jIva ko naraka gati Adi durgati meM jo girAte haiM, unheM kaSAya kahate haiN| athavA kaSyate arthAt jinake dvArA jIva saMsAra meM AkarSita kiyA jAtA hai, ve kaSAya / athavA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a.5sU.6 cAritramohanIyasya SoDazakaSAyanavanokaSAyakarmaNobandhahetavaH573 duHkhAdisasyaphalayogyA niyate karmabhUmi yaste kaSAyAH krodhamAna-mAyA lobhAdaya steSAmudayo vipAkaH kaSAyodayaH tasmAt tajjanyo yaH krodhAdeH kaSAyasya tIbraH prakRSTaH AtmanaH pariNAmo'vasthAvizeSaH zabdarUpagandhasparzAdiviSayeSu gAya'm IrSyAlutA'satyavAditA vakratA parastrIratipriyatAMdiH tena cAritramohanIyarUpasya SoDazakaSAyavedanIyanavanokaSAyavedanIyapApakarmaNo bandho bhavati / tatra SoDazakaSAyAH yathA __ anantA'nubandhikrodhamAnamAyAlobhAH 4 apratyAkhyAni krodhamAnamAyAlobhAH-4 pratyAkhyAni krodhamAnamAyAlobhAH 4 savana krodhamAnamAyAlobhAH 4 iti / teSA mudayo tIvrapariNAma zcAritramohanIyasya bandhahetavo bhavantIti / ___tathA navanokASAyAH hAsya 1 ratya-2 rati-3 bhaya-4 jugupsA-5 zoka-6 strIveda 7 puruSaveda-8 napuMsakavedarUpAH-9 tatra hAsya mohanIyakarmodayato vivRtamukhena vidhIyamAno-prAsana dInAbhilASitva kandarpopahAsanA'tipralApahAsazIlatAdayo hAsyavedanIyakarmabandhahetavo bhavanti 1 mohanIyodayAdviSayeSu cittAbhiruci vicitra parikrIDanAnyacittAkarSaNA'nekavidharamaNapIDA'bhAvadezAdyautsukya prIti kaSati-jo viSaya rUpI khaDga se prANiyoM kA ghAta kare vaha kaSa arthAt saMsAra / usakA jisase Aya-lAbha ho so kaSAya / athavA kaSyate arthAt saMsAra rUpI aTavI meM gamana- Agamana rUpa kAMToM meM prANI jinake dvArA ghasITe jAte haiM, unheM kaSAya kahate haiM / athavA kRSyate arthAt jinake dvArA karma bhUmi sukha-duHkha Adi dhAnya-phala ke yogya banAI jAtI, hai, ve kaSAya haiN| krodha, mAna, mAyA aura lobha, ye cAra kaSAyodaya se utpanna hone vAlA AtmA kA jo tIvra pariNAma arthAt adhyavasAya hai, jaise rUpa rasa gandha aura sparza Adi viSayoM meM lolupatA, IrSAlutA asatyavAditA, vakratA, parastrI prati anurAga Adi, aise pariNAmana vizeSa se solaha kaSAya vedanIya aura nau no kaSAyavedanoya rUpa cAritramohanIya karma kA baMdha hotA hai / inameM se solaha kaSAya ye haiM - anantAnubaMdhI krodha mAna mAyA lobha (4), apratyAkhyAnI krodha mAna mAyA lobha (4), pratyAkhyAnAvaraNa krodha mAna mAyA lobha (4), saMjvalana krodha mAna mAyA lobha / ina kaSAyoM kA udaya rUpa tIvra pariNAma cAritra mohanIya ke baMdha kA kAraNa hotA hai| nau nokaSAya ye haiM- (1) hAsya (2) rati (3) arati (4) bhaya (5) jugupsA (6) zoka (7) strI veda (8) puruSa veda aura (9) napuMsaka veda / (1) hAsyamohanIya karma ke udaya se muha~ phAr3a kara ha~sanA, dInAbhilASitva, kandarpa, upahAsanA, atipralApa, hAsa zolatA, Adi hAsya vedanIya karma ke bandha ke kAraNa hote haiN| (2) mohanIya karma ke udaya se viSayoM ke prati citta kI abhiruci honA, vividha prakAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 tatvArthasUtre saMjananAdayazca rativedanIyakarmabandhahetavo bhavanti-2 mohanIyodayAtsamutpannamanovikArapararAgaprAdurbhAvaratividhvaMsapApazIlatA'kuzalakriyAprotsAhanastyeyAdayaH punararativedanIyapApakarmabandhahetavo bhavanti-3 mohanIyaprakRtisamutthAtmapariNAmasvayaM bhayapariNAmabhayophjanana niSkaruNatva trAsAdayazca-bhayakarmabandhahetavo bhavanti-4 ____ yaddharmAcaraNatatparaM caturvarNakuzalakriyAcArapravaNajugupsAparivAdazIlatvAdayo jugupsA karmabandhahetavo draSTavyAH, [yadA mAna sanimittamanimittaM vA dharma prati ghRNotpAdaH] '5 yadudayA diSTaviyogA'niSTasaMyogajanitacittodrekanijazokotpAdazocanaparaduHkhanirhetuka zokamUlatAbhinanditvAdayaH zokavedanIyakarmabandhahetavo bhavanti-6 IrSyAlutvA'nRtavAditvavakratvaparadAraratipriyatAdayaH strIvedabandhahetavaH-7 RjusamAcAratA madanodhakaSAyAdinA svadAraratipriyatA'nIrSyAlutAdayazca puruSavedabandhahetavo bhavanti-8 tIvrakrodhAdinA pazUnAM muNDanaratitvam , strI-puruSeSukAmasevanazIlatvam zIlavataguNavatAM pApaNDastrobyabhicArakAritvam , tIviSayAnubandhitvaJca napuMsakavedabandhahetavo bhavanti .. 9 se krIDA karanA, dUsaroM ke citta ko AkarSita karanA, anekavidha ramaNa karanA, pIDA kA abhAva, dezAdi ke viSaya meM utsukatA-prIti-utpanna karanA, Adi kAraNoM se rati vedanIya karma kA bandha hotA hai| (3) mohanIya karma ke udaya se utpanna hone vAle manovikAra, pararAja, prAdurbhAva, ratividhvaMsa pApazIlatA, azubha kRtyoM meM protsAhana, caurya Adi arativedanIya pApa karma ke bandha ke kAraNa hote haiN| (4) mohanIya karma ke udaya se svayaM ke prati bhaya kA pariNAma utpanna honA, dUsare ko bhaya utpanna karAnA, karanA hInatA honA, bAsa pAnA yA pahu~cAnA Adi bhaya karma ke bandha ke kAraNa haiN| (5) dharma kA AcaraNa karane meM tatpara zramaNa, zramaNI zrAvaka, zrAvikA ke kuzala kriyA ke AcaraNa ke prati ghRNAbhAva rakhanA, unakI nindA karanA Adi kAraNoM se jugupsA karma kA bandha hotA hai| (6) iSTa vastu kA viyoga aura aniSTa kA saMyoga hone cittameM zoka kA udeka honA, zoka nimagna rahanA, dUsare ko duHkha denA, SkiAraNa zokAkula banA rahanA, ityAdi kAraNoM se zokavedanIya karma kA baMdha hotA hai / (7) IrSAlutA, asatya bhASaNa, vakratA, parastrI lampaTatA Adi se strIveda kA baMdha hotA hai| (8) sIdhA-sarala vyavahAra karane se, svastrI meM ratipriyatA hone se, IrSyAlutA kA abhAva hone se puruSa veda karma kA bandha hotA hai / (9) tIvra krodha Adi se pazuoM ke muMDana meM rati honA, strI aura puruSa donoM ke sAtha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a.5 sU. 6 cAritramohanIyasya SoDazakaSAyanavanokaSAyakarmaNobandhahetavaH575 ___ evaM-paramadhArmikANAM zramaNAnAM garhaNA, dharmAbhimukhAnAM vighnakAritvam , dezaviratijanAntarAyakaraNam , madhu-madya-mAMsAviratiguNadarzanam, cAritraguNasandUSaNam, acAritradarzanam, parasyakaSAyanokaSAyodIraNaJca, cAritraguNopAtakArikaSAya-nokaSAyavedanIyarUpa cAritramohanIyakarmabandhahetavo bhavantIti bhAvaH / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau bhagavatI-sUtre-"mohaNijjakammA sarIrappaogapucchA ? goyamA tivvakohayAe, tivvamAyAe tivyamANayAe, tivvalobhae, tivvadaMsaNamohaNijjayAe tivva-cArittamohaNijjAe-" iti, mohanIyakarma zarIraprayogapRcchA ? gautama ! tIvakrodhatayA -tIvramAnatayA--tIvramAyayA--tIvralobhatayA tIvradarzanamohanoyatayA tiivrcaaritrmohniiyaaniiti-16|| mUlasUtram - "mahAraMbha mahApariggahA-paMcidiya-vaha-maMsAhArehi naargaaue"-||7|| chAyA -"mahArambha-mahAparigraha-paJcendriya-badha-mAMsAhArairnArakAyuSkam // 7 // tatvArthadIpikA-pUrvasUtre SoDazakaSAyavedanIya-navanokaSAyavedanIyapApakarmaNAM bandha-- hetavaH prarUpitAH samprati- nArakAyuSyakarmaNo bandhahetUn prarUpayitumAha-"mahAraMbhamahApariggaha-paMciMdiyavahamaMsAhArehiM nAragAue-" iti / kAmabhoga sevana karane kI abhilASa yA Adata honA, zIla vrata evaM guNa valoM ko tivra viSayoM ke prati tIvra abhilASA honA, yaha saba napuMsakaveda ke baMdha ke kAraNa haiN| tAtparya yaha hai ki parama dharmaniSTha zramaNoM kI nindA karane se, jo dharmAcaraNa karanemeM tatpara haiM unake dharmAcaraNa meM vighna DAlane se, dezavirata janoM ke dharmakRtya meM : antarAya DAlane se, madhu, mAMsa evaM madhakA tyAga karane meM guNa samajhane se, cAritra guNa ko dUSita karane se, kutsita cAritra ko saccaritra samajhane se aura dUsare ke kaSAyoM evaM no kaSAyoM kIudIraNA karane se mohanIya karma kA bandha hotA hai| bhagavAnasUtra meM kahA hai-mohanIya karma-zarIraprayoga ke viSaya meM pRcchA ? hegautama ! tIva krodha karane se, tIvra mAna karane se, tIvra mAyA sevana karane se, tIvra lobha karane se, tItra darzanamohanIya se aura tIvra cAritra mohanIya se mohanIya karma baMdhatA hai||6|| sUtrArtha--'mahAraMbhamahApariggaha' ityAdi sUtra // 7 // mahAraMbha, mahAparigraha, pacendriyavadha aura mAMsAhAra se narakAyu kA bandha hotA hai // 7 // tavArthadIpikA-pUrvasUtra meM solaha kaSAyavedanIya aura nau nokaSAya vedanIya pApakarmoM ke bandhahetu pratipAdana kiye gaye, aba narakAyu karma ke bandha ke kAraNoM kI prarUpaNA karate haiM--mahAn AraMbha, mahAn parigraha, paMcendriya jIvoM kA vadha aura mAMsAhAra karane se narakAyu kA baMdha hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 tattvArthasUtre mahArambhamahAparigrahapaJcendriyavadhamAMsAhArairnArakAyuSyakarma bdhyte| tatrA--''rambhastAvat prANipIDAjanakavyApAraH, parigrahaH khalu kSetra-vAstu--hiraNyAdiSu mamatvalakSaNaH paJcendriyavadhaH kumAMsA hArazca tairmahatA''rammeNa-mahatA parigraheNa paJcendriyavadhena mAMsAhAreNa ca mAMsabhakSaNarUpeNa nArakAyuSyakarmabandho bhavatIti bhAvaH // 7 // tattvArthaniyukti:--pUrva dyadhikAzItipApakarmasu kramazaH paJcajJAnAvaraNa - navadarzanAvaraNA'sAtAvedanIyamithyAtva SoDazakaSAyavedanIya navanokaSAyavedanIyapApakarmaNAM bandhahetavaH pratipAditA samprati-kramaprAptasya nArakAyuSyasya pApakarmaNo bandhahetUn pratipAdayitumAha.--"mahAraMbhamahApariggahapaMciMdiyavahamaMsAhArehiM nAragAue-" iti / mahArambhamahAparigrahapaJcendriyavadhamAMsAhArairnArakAyuSkaM karma badhyate / tatrA-''rambhaH khaluprANAtipAtajanako vyApAro yAntrikAdilakSaNaH, mahAparigrahazca bAhyAbhyantaravastuviSayamamatvalakSaNo dhana-dhAnya-kSetra-vAstvAdiviSayaH, Arambhazca parigrahazceti, Arambhaparigraho, mahAMzcArambho mahAMzca parigraha iti mahArambhamahAparigrahau, paJcendriyavadhaH mAMsAhAraH taiH khalu mahArambha-mahAparigrahapaJcendriyavadha-mAMsAhArairnArakAyuSyakarmabandho bhavati / tathAca--prANAtipAtAdikrUrakarmasatatapravartana-paradravyApaharaNa ----viSayAtigAya'kRSNaleSyAsbhijAtaraudradhyAnamaraNakAlatA paJcendriyavadhamAMsAhArAdayo nArakAyuSyasya pApakarmaNo bandhahetavo bhavantIti phalitam / prANiyoM ko pIr3A paidA karane vAlI pravRtti AraMbha kahalAtI hai / kSetra, vAstu (makAna Adi), hiraNya svarNa Adi para padArthI meM mamatva honA parigraha hai| paJcendriya jIvoM ko hiMsA aura mAMsAhAra prasiddha hI haiM / ina cAra kAraNoM se narakAyu karma kA baMdha hotA hai // 7 // tattvArthaniyukti-pUrvokta vayAsI pApakarmaprakRtiyoM meM se pA~ca jJAnAvaraNa, nau darzanAvaraNa, asAtAvedanIya, mithyAtva, solaha kaSAyabedanIya aura nau no kaSAya vedanIya pApakarmoM ke bandha ke kAraNa batalAye jA cuke haiM / aba kramaprApta narakAyu pApakarma ke bandhahetuoM kA kathana kiyA jAtA hai___ mahAraMbha, mahAparigraha, paMcendriya vadha aura mAMsAhAra se narakAyu kA baMdha hotA hai / prANAtipAtajanaka vyApAra ko AraMbha kahate haiM / dhana-dhAnya-kSetra-vAstu Adi bAhya vastuoM meM mamatva honA parigraha hai / mahAn AraMma aura mahAn parigraha mahAraMbha aura mahAparigraha kahalAtA hai / inase tathA paMcendriya jIvoM kA vadhAaura mAMsa kA bhakSaNa karane se narakAyu karma kA baMdha hotA hai| isa kathana kA phalitArtha yaha hai ki hiMsA Adi krUra karmoM meM sadaiva pravRtti karane se, parAye dravya kA apaharaNa karane se, indriyaviSayoM meM antyanta gRddhi rakhane se, kRSNalezyA ke kAraNa utpanna hone vAle raudradhyAna se, paMcendriya prANI ke badha se aura mAMsAhAra Adi se narakAyu pApakarma kA bandha hotA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 8 narakagatyAdyazubhanAmakarmaNo bandhahetuH 577 uktaJca sthAnAGge 4 sthAne 4 uddezake "cauhiM ThANehiM jIvA jeraiyattAe kamma pakareMti taM jahA-mahAraMbhayAe mahApariggayAe paMciMdiyavahaNaM kuNimAhAreNaM-" iti / caturbhiHsthAnai jIvA nairikatAyai karma prakurvanti, tadyathA-mahArambhatayA, mahAparigrahatayA, paJcendriyavadhena, kuNimAhAreNa, iti // 7 // mUlasUtram -"jogavakkattavisaMvAyaNehiya asubhanAmakamma-" // 8 // chAyA--"yomavakratvavisaMvAdanAbhyAM cA'zubhanAmakarma" // 8 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre nArakAyuSyasya pApakarmaNo bandhahetavaH prarUpitAH sampratikramaprAptasya catustriMzatprakArasya narakagatyAghazubhanAmakameNo bandhahetUn prarUpayitumAha "jogavakkattavisaMvAyaNehiya asubhanAmakamma-" iti / yogavakratva-visaMvAdanAbhyAM cA-'zubhanAmakameM badhyate / tatra-yogaH zaktirUpaAtmanaH karaNavizeSaH kAyavAGmanolakSaNastriprakArakaH tasya-vakratvaM kauTilyapravRttiH, yathA-kAyenA'nyatkaroti, vacasA'nyad bravIti manasA'nyaccintayati, ityevaM rUpA yogvkrtaa| visaMvAdanantu anyathApravartanam paravaJcanam, niSphalapravartanam , cakAreNa-mithyAdarzana-paizunya-caJcalacittatA-kUTamAna-tulAkaraNa-paranindAdizca gRhyate, taiH khalu-kAyikAdiyogavakratvavisaMvAdanAdibhirnarakagatyAdicatustriMzatprakArakA'zubhanAmakarmabandho bhavati // 8 // sthAnAMgasUtra ke sthAna cauthe, uddezaka cauthe meM kahA hai--'cAra kAraNoM se narakAmukarma kA upArjana karate haiM--mahA AraMbha karane se, mahAparigraha se, paJcendriya ke vadha se aura mAMsa kA bhakSaNa karane se' // 7 // sUtrArtha--'yogavakattavisaMvAyaNe' ityAdi // 8 // yogoM kI vakratA aura visaMvAda se azubha nAma karma kA bandha hotA hai // 8 // tattvArthadIpikA-pichale sUtra meM narakAyu pApakarma ke bandha ke kAraNoM kI prarUpaNA kI gaI; aba kramaprApta cautIsa prakAra ke azubha nAma karma ke bandha hetuoM kI prarUpaNA karate haiM__ yoga kI vakratA aura visaMvAda se azubha nAma karma kA bandha hotA hai| yoga kA artha hai AtmA kI eka vizeSa zakti jo karaNarUpa hotI hai| usake tIna prakAra haiM-mana, vacana, aura kAya usakI vakratA kA matalaba hai kuTilatA pUrvaka pravRtti / jaise mana se kucha socanA, vacana se kucha ora hI kahanA aura kAya se anya hI prakAra kI pravRtti karanA ise yogavakratA kahate haiN| visaMvAda kA Azaya hai-anyathA pravRtti karanA, dUsare ko ThaganA / sUtra meM 'ca, pada kA jo prayoga kiyA hai, usase mithyAdarzana, paizunya, caMcalacittatA, jhUThA tolanA-nApanA, aura dUsaroM kI nindA Adi kA grahaNa kiyA gayA hai / ina yogavakratA aura visaMvAda Adi kAraNoM se narakagati Adi cautIsa prakAra kA azubha nAma karma ba~dhatA hai // 8 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 tattvAryasUtre tattvArthaniyuktiH-pUrvaM tAvat-nArakAyuSyasya pApakarmaNo bandhahetutayA bahArambhabahuparigrahapaJcendriyavadhakuNimAhArAH pratipAditAH samprati-kramaprAptasya narakagatyAdicatustriMzatprakArakA'zubhanAkarmaNAM bandhahetutayA yogavakratA visaMvAdanAdikaM pratipAdayitumAha-jogavakkattavisaMvAyaNehiya amubhanAmakammaM-" iti / yogavakratvavisaMvAdanAbhyAJcA'zubhanAma kamabadhyate / __ tatra-kAyavAGmanolakSaNatrividhayogagataM vakratvam-kuTilatayA pravRttiH, svagatayogatA yogvkrtocyte| visaMvAdanantu-anyathA pravartanam satyavadabhyupagame tadapahUvopAye vyutthApanaM paragataM bodhyam / tatra-kAyasya tAvat kubja-vAmananikRSTAGgapratyaGgAvayavanayananikocananAsikAbhaGgamalavyAdhividUSakastrIpuruSabhRtyabhRtakAdyAkAraira sadbhAvanarUpA vakratA'vaseyA / vAgvakratA tu mAyApUrvakaM jalpanam manovakratA punaH-svAnte-'nyadevanizcitya lokasamAjapUjAsatkArAdimicchAM kurvan vAcA-'nyadeva samAcarati, kAyenA'nyadeva ceSTate ityevaM rItyA svaviSayaiva kAyAdiyogavakratA bodhyA / visaMvAdanaM punaH paraviSayamanyathaiva pravartanarUpam nirdeSTumityasya vivakSitasyArthasya yathAvasthitasvabhAvasya naiSphalyavidhAnamavase yam / pitAputrayorvA prItizAlinoH parasparaM prItibhedotpAdanaM visaMvAdanaM bodhyam / evaM-cakArAt mithyAdarzanamAyikaprayogapaizunyacaJcalacittatA kTamAnatulAkaraNa suvarNA tattvArthaniyukti--pahale batalAyA jA cukA hai ki mahA AraMma, mahA parigraha, paMcendriya vadha aura mAMsAhAra se naraka kI Ayu kA bandha hotA hai / aba anukrama se prApta narakagati Adi cautIsa prakAra ke nAma karma ke bandha ke kAraNa kahate haiM--- yogoM kI vakratA aura visaMvAda karane se azubha nAma karma kA baMdha hotA hai| kAya, vacana aura mana, ye tIna yoga haiM inakI vakratA arthAt kuTilatA pUrNa pravRtti ko yoga vakratA kahA gayA hai / anyathA pravRtti ko visaMvAda kahate haiN| yoga vakratA svagata hotI hai, visaMvAdana paragata hotA hai| kAya kI vakratA kubja (kuvar3A), vAmana, (vaunA), nikRSTa aMga-pratyaMga, nayanoM kA saMkocana, nAsikAbhaMga, mala, vyAdhi, vidUSaka strI-puruSa, mRtaka Adi ke AkAroM dvArA ayathArtha ko ko prakaTa karanA hai| kapaTapUrvaka bolanA vacana kI vakratA hai / citta meM anya bAta socakara loka yA samAja meM pUjA-pratiSThA yA Adara-sanmAna Adi pAne kI abhilASA se vacana dvArA kucha anya hI kahanA aura zarIra se dUsare hI prakAra kA AcaraNa karanA mana kI vakatA hai| isa prakAra kAya yoga Adi kI vakratA svaviSayaka hI hotI hai| visaMvAdana kA sambandha dUsare ke sAtha hotA hai / usa kA artha hai anyathA pravRtti / jo bAta satya hai use asatya kahakara dikhalAnA visaMvAda hai / athavA atyanta snehazIla pitA aura putra ke bIca bheda utpanna kara denA-una ke sneha ko bhaMga kara denA visaMvAdana kahalAtA hai| sUtra meM grahaNa kiye hue'ca' pada se mithyAdarzana, mAyika prayoga, paizunya, caMcalacittatA, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a.5 sU. 8 narakagatyAdyazubhanAmakarmaNo bandhahetuH 579 dipratirUpakatvAnuSThAnakUTasAkSyAdayazca catustriMzatprakArasya narakagati-1 tiryaggatinAmai-2 kendriya-3 dvIndriya-4 trIndriya-5 caturindriyajAtinAma-6 nyagrodhaparimaNDala-7 sAdi-8 kubja-9 vAmana-10 huNDa-11 saMsthAnanAmA-11'vajrarSabhanArAca-12 nArAcA-13 'rdhanArAca-14 kIlikA-15 sRpATikA-saMhananAmA-16 prazasta-rUpa-17 rasa-18 gandha-19 sparzanAma-20 nArakagatyAnupUrvI-21 tiryaggatyAnupUrvInAmo-22 paghAtanAmA-23 'prazastavihAyogatinAma-24 sthAvaranAma-25 sUkSmazarIranAma-26 'paryAptakanAma-27 sAdhAraNazarIranAmA-28 'sthiranAmA-29 'zubhanAma-30 durbhaganAma-31 duHsvaranAma-32 anAdeyanAmA-33 'yazaHkIrtinAma-34 rUpA'zubhanAmakarmaNo bandhahetavo bhavanti / uktaJca vyAkhyAprajJaptau zrIbhagavatIsUtre 8-zatake 9-uddezake- "asubhanAmakammA sarIrapucchA ? goyamA ! kAyaaNujjuyayAe, jAva visaMvAyaNAjogeNaM asubhanAmakammA jAva paogabaMdhe-" iti / ____ azubhanAmakarmazarIrapRcchA ? gautama ! kAyA'nRjutayA, yAvad-visaMvAdanAyogenA-'zubhanAma karma, yAvatprayogabandhaH iti / tatra-prathamayAvatpadena bhASAnRjutayA bhASAnRjutayeti saMgrAhyam, dvitIyayAvatpadena zarIrAdisaMgrAhyam // 8 // kUTamAna-tulAkaraNa athAt kama-jyAdA nApanA- tolanA, kisI bhI eka bastu meM dUsarI vastu kI milAvaTa karanA aura jhUThI sAkSI denA Adi samajha lenA cAhie / ina kAraNoM se cautIsa prakAra ke azubha nAma karbha kA baMdha hotA hai / ve cautIsa prakAra isa prakAra se haiM (1) naraka gati (2) tiryaMcagati (3) ekendriyajAti (4) dvIndriya jAti (5) trIndriya jAti (6) caturindriya jAti (7) nyagrodha parimaMDala (8) sAdi (9) kuJja (10) vAmana aura (11) huNDa saMsthAna (12) ardhavajrarSabhanArAca saMhanana (14) nArAca saMhanana (14) ardhanArAca saMhanana (15) kIlikAsaMhanana (16) sRpAlikA saMhanana (17) aprazasta rUpa (18) aprazastarasa (19) aprazasta gandha (20) aprazasta sparza (21) naraka gatyAnupUrvI (22) tiryaggatyAnupUrvI (23) upaghAta nAma (24) aprazasta vihAyogati (25) sthAvara nAma (26) sUkSma nAma (27) aparyAptaka nAma (28) sAdhAraNa nAma (asthira nAma (30) azubha nAma (31) durbhaga nAma (32) (33) anAdeyanAma aura (34) ayazaH kIrtinAma / zrI bhagavati sUtra meM zataka 8 uddezaka 9 meM kahA hai-azubhanAma karma ke viSaya meM prazna ? usakA uttara yaha hai-gautama ! kAya kI RjutA na hone se arthAt vakratA hone se yAvat visaMvAdanA yoga se azubhanAma karma kA bandha hotA hai| ___ isa jagaha pahale jo 'jAva' zabda AyA hai, usase bhASA kI RjutA na honA aura mana kI RjutA na honA arthAt vacana aura mana kI vakratA ko grahaNa karanA cAhie tathA dUsare 'jAva' zabda se zarIra Adi ko samajha lenA cAhiye / sUtra // 8 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 tatvAryasUtre mUlam-aTTahiM mayahANehiM nIyA goyakammaM // sUtra 9 // chAyA--aSTabhirmadasthAnairnIcairgotrakarma // sUtra 9 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre catustriMzatprakArakANAM narakagatyAghazubhanAmakarmaNAM bandhahetutayA kAyAdiyogavakratA-visaMvAdanAdayaH prarUpitAH samprati kramaprAptasya nIcairgotrasya karmaNo bandhahetUn prarUpayitumAha-"aTThahiM mayahANehiM" ityAdi / ____aSTabhiH-aSTasaMkhyakaiH madasthAnaiH madAnAM ahaGkAlarUpANAM sthAnAni AzrayarUpANi madasthAnAni taiH nIcergotrakarmaNo bandho bhavati, tAni madAni, jAti- kula-bala-rUpa-tapaH zrutilAbhaizvaryarUpANi bhavanti, etaiH kAraNabhUtairnIcairgotrakarmabandho bhavatIti bhAvaH // suutr-9|| tatvArthaniyuktiH-pUrva dvayadhikAzItiprakArakapApakarmasu kramazaH paJcajJAnAvaraNanavadarzanAvaraNamithyAtvaSoDazakazAya, navanokaSAyanArakAyuSyanarakagatyAdicatustriMzat prakArA-'zubhanAmakarmaNAM bandhahetavaH pratipAditAH saMmprati-kramaprAptasya nIcairgotrasya karmaNo bandhahetUn pratipAdayitumAha "ahahiM mayaTThANehiM" ityadi0 / aSTabhiH aSTasaMkhyakaiH jAtimadAdibhirmadasthAnaiH madAnAm ahaGkArANAM sthAnAni AzrayabhUtAni, tai; kAraNabhUtairnIce gotraM karma badhyate, tAni-jAti - kula-bala-rUpa-tapaH-zruta-lAbhaizvarya viSayANi bhavanti, tatra jAtimadena ahaM sarvottamajAtIyaH, ityevaM jAtyahaMkAreNa 1, kulamadena 'ahiM mayahANehi nIyA' ityAdi ||suutr-9|| sUtrArtha--ATha prakAra ke madasthAnoM se arthAt madakAraNoM se nIca gotra kA bandha hotA hai| tattvArthadIpikA--pUrvasUtrameM cautIsa prakAra ke naraka gatyAdi azubhakarma ke bandha ke hetu rUpa se kAyAdiyoMgoM kI vakratA tathA bisaMvAdanAdi kI prarUpaNA kI gaI hai / aba kramaprApta nIca gotra karma bandha ke kAraNoM ko kahate haiM-'aTTahi mayaTThANehi, ityAdi / aSTa prakAra ke madasthAnoM se arthAt-jAti, kula, bala, rUpa, tapa, zruta, lAbha aura aizvarya, ina AThoM ke viSaya meM ahaGkAra karane se noca gotrakarma kA bandha hotA hai // 9 // tattvArthaniyukti--pUrva sUtrameM bayAsI prakAra ke pApa karmoM meM krama se pAMca jJAnAvaraNa, nau darzanAvaraNa, mithyAtva, solaha kaSAya, nau no kaSAya, narakAyu naraka gati Adi cautIsa prakAra ke azubha nAma karma ke baMdha ke kAraNoM kA pratipAdana kiyA, aba yahAM krama prApta nIca gotra karma baMdha ke kAraNoM kA pratipAdana kiyA jAtA hai-"aTThahiM mayahANehiM" ityAdi ATha prakAra ke jAtI mada AdI madasthAnoM se arthAt jAti Adi AThoM ke viSaya meM ahaMkAra karane se nIca gotra karma kA bandha hotA hai / ve ATha isa prakAra haiMjAtI, kula, bala, rUpa, zruta, lAbha aura aizvaye / jase-jAtimadase-maiM saba se mAtRpakSarUpajAtI meM U~cA hU~, isa prakAra jAti sambandhI ahaMkAra se 1 kula madase merA pitRpakSa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 9 nIcaikarmaNo bandhahetu nirUpaNam 581 mama - sarvottamaM kulamityevaM kulAbhimAnena 2. balamadena ahaM sarvApekSayA viziSTazaktizAlI' ityevaM zaktyahaMkAreNa 3. rUpamadena - saundaryAhaGkAreNa 4 tapomadena - ' ahamugratapasvI' ityevaM tapasyAdarpeNa 5. zrutamadena, vidyAjJAnAbhimAnena - ' ahameva lAbhavAn' ityabhimAnena 7. aizvaryamadena sampattidarpeNa 8. etairaSTabhiH - madasthAnaiH madakAraNaiH nIcagotrasya karmaNo bhava / uktaJca-vyAkhyAprajJaptau zrI bhagavatI sUtre -8 zatake 9. uddeza ke ' jAimaeNaM - kulamaeNaM balamaraNaM, jAva issariyamaNaM - NIyAgoyakammA sarIrajAva paogavaMdhe" iti / jAtimadena-kulamadena-balamadena yAvadaizvaryamadena nIcairgotrakarma zarIrayAvatprayoga-bandhaH iti / yAvatpadena--rUpamadena, tapomadena, zrutamadena, lAbhamadena, iti saMgrAhyam evaJca - jAtimadakulamada, balamada, rUpamada, tapomada, zrutamada, lAbhamadaizvaryamadaiH khalu nIcaigotrakarmabandho bhatIti bhAvaH // sU0 9 // mUlasUtram -- dANAdInaM vigdhakaraNeNaM aMtarAiyakammaM" // sUtra- 10 // chAyA dAnAdInAM bighnakaraNenA - 'ntarAyakarma - ' // 10 // - tattvarthadIpikA - pUrvasUtre jJAnAvaraNAdidvayadhikAzIti - prakArakapApakarmasu kramaprAptasya nIcairgotrasya karmaNo bandhahetavaH prarUpitAH, samprati - antimasyAsntarAyakarmaNo bandhahetUn prarUpayitumAha - " dANAdIrNa" ityAdi / dAnAdInAm -- dAna - lAbha - bhogo--pabhoga- voryANAm vaMza sarvazreSTha hai maiM uttama vaMzaja hU~, isa prakAra ke kula sambandhI ahaMkAra se 2 bala mada se mai sabakI apekSA se zaktizAlI vyakti hU~, isa prakAra bala kA ahaMkama karane se 3, rUpamada se - merA rUpa saundarya divya hai, isa prakAra rUpakA ahaGkAra karane se 4, tapa madasemaiM ugratapasvI hU~ mere "jhase - ugratapasyA kauna kara sakatA hai ? isa prakAra tapa ke ahaMkAra se 5, zruta mada se maiM saba AgamoM kA jJAtA hU~ merA jJAna vizAla hai, isa prakAra zruta sambandhI ahaMkAra se 6, lAbha mada se-lAbha hI lAbha hotA hai jo bastu cAhatA hU~ mujhe UsI bastu kA lAbha ho jAtA hai, isa prakAra lAbha ke ahaGkAra se 7, isI prakAra - aizvarya madase-aizvarya arthAt adhikAra padavI parivAra RddhiAdi saMpatti mere anupama aura bizAla hai, isa prakAra aizvarya sambandhI ahaGkAra karanese 8, arthAt ina ATha prakAra ke mada - ahaMkAra se jIva ke nIca gotra karma kA bandha hotA hai, isI viSaya meM bhagavatI sUtra zataka 8 veM ke 9 nauveM Uddeze meM bhagavAn ne aisA hI kahA hai | sUtra - // 9 // 'arirati farakaraNeNaM' ityAdi sUtrArtha - - dAna Adi meM vighnaDAlane se antarAya karma kA bandha hotA hai || tatvArthadIpikA - pUrvasUtra meM jJAnAvaraNIya Adi bayAsI prakAra ke pApakarmoM meM se kramaprApta nIca gotra karma ke bandha ke kAraNoM kA prarUpaNa kiyA gayA, aba antima karma antarAyake bandha ke kAraNoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai dAna Adi arthAt dAna lAbha bhoga, upabhoga, aura vIrya meM vighna DAlane se bAdhA pahuMcAne zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 tattvArthasUtre vighnakaraNena-vihananena vighnasampAdanenA'ntarAyakarma badhyate / tathAca-dAna lAbha-bhogopabhogavoryANAM vighnasampAdanamantarAyakarma bandhaheturbhavatIti bhAvaH // 10 // tattvArthaniyuktiH - pUrva kramazo jJAnAvaraNAdikarmaNAmekAzItiprakArANAM bandhahetavaH prati pAditAH, sampratyantimasyA'ntarAyakarmaNo bandhahetUn pratipAdayitumAha "dANAdINaM-" ityAdi / hAnAdInAM-dAnalAbhabhogopabhogavIryANAM vighnakaraNena-vinasampAdanenA-'ntarAyakarmabandho bhavati / tatra-dAnaM tAvaddeyavastunastyAgaH prativiziSTapariNAmapUrvakaM svavastuni parasvatvotpAdanam , tasyaiva dIyamAnasya vastunaH pratigrahItrA gRhyamANatve-AdAnarUpo lAbhaH ityucyate, 2 keSAmapi vastUnAM grahaNam AtmasAtkaraNam-bhogaH 3 teSAmeva vastUnAmasakRdvAraMvAraM grahaNabhupabhogaH 4 yadekavArameva bhujyate, yathA--'jJAnAdikam, tadbhogaH yatpunarvAraMvAramapyupabhujyate yathA--vastrAdikam tadupabhoga ityucyate / viziSTaceSTAsvarUpaAtmano balapariNAmavizeSo vIryam icyucyate-5 eteSAzca-dAnalAbhabhogose antarAya karmakA baMdha hotA hai / Azaya yaha hai, ki dAna, lAbha, bhoga upabhoga aura vIrya meM vonnaDAlanA antarAya karma ke bandha kA kAraNa hai // 10 // tatvArthaniyukti-isase pahale jJAnAvaraNIya Adi bayAsI prakAra ke pApa karma ke bandhake bandha hetuoM kA pratipAdana kiyA jAcukA hai, aba anta meM bace hue antarAya karmabandhake hetuoM kA pratipAdana karane ke lie kahA hai-dAna lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya, meM vighnaDAlane se antarAya karma kA baMdha hotA hai| apanI vastu apanI sattAtyAgapUrvaka kisI ko denA use dAna kahate haiM 1 kisI vastu kI prAptI honA use lAbha kahate haiM 2 jo eka bAra bhoga meM Abe vaha bhoga kahalAtA hai jaise-AhAraAdi 3, jo vAra vAra bhoga meM A sake vaha upabhoga hai-jaise vastrAdi / 4 / dharmAdi karane meM utsAha rakhanA yaha vIrya hai / 5 / ina dAnAdi pAMcoM meM vighna DAlane se antarAya karma kA bandha hotA hai| ina dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya meM vighna DAlanA antarAya karma ke baMdha kA kAraNa hai| jisa karma ke udaya se dAna dene yogya vastu kA bhI dAna nahIM de sakatA vaha vaha dAnAntarAya karma kahalAtA hai / jisa karma ke udaya se grahaNa karane vAlA grAhya vastu ko grahaNa karane meM asamartha hotA hai, vaha lAbhAntarAya karma hai / jisa karma ke udaya se azana Adi kA bhoga karane meM samartha hone para bhI jIva bhoga nahIM sakatA vaha bhogAntarAya karma hai / jisa karma ke udaya se vastra Adi kA upabhoga karane meM samartha ho kara bhI jIva usakA upabhoga na kara sake, vaha upabhogAntarAya karma kahalAtA hai| jisa karma ke udaya se jIva meM vIrya-utsAha-parAkrama nahIM honA, vaha vIryAntarAya karma samajhanA cAhiye / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU.10 antarAyakarmaNo bandhahetunirUpaNam 583 pabhogavIryANAM vighnakaraNamantarAyaM karma yena--yena karmaNA dAtAdeyamapi vastu na dadAti taM tamupAyaM dAturApAdayati tatkarma dAnAntarAyakam 1 evaM-yena-yenopAyena karmaNA''deyaM vastu pratigrahItA na labhate tallAbhAntarAyam 2 evaM--yena yena karmaNA'jJAnAdivastrAdibhogopabhogAnubhavanasamartho'pi bhoktu mupabhoktaJca na pArayati tadbhogopabhogAntarAyam / 3 / 4 / evaM yena yena karmaNA vIryamutsAhaH-parAkramo na bhavati tattakarma vIryAntarAyam-yathAyathA'nuSThAnena dAnAdiSu vighnamutpadyate tathA tathA 'nuSThAnenA-'ntarAyasya karmaNo bandho bhavatIti bhAvaH tathAca--dAnalAbhabhogopabhogavIryANAM vighnakaraNamantarAyakarmabandhaheturbhavatIti phalitam--1 uktaJca-vyAkhyAprajJaptau zrIbhagavatIsUtre 8 zatake 9 uddezake-'dANaMtarAeNaM. lAbhaMtarAeNaM, bhogatarAeNaM, uvabhogatarAeNaM vIriyaMtarAeNaM aMtarAiyakammA sarIppaogabaMdhe-" iti / dAnAntarAyeNa-lAbhAntarAyeNa-bhogAntarAyeNo-pabhogAntarAyeNa vIryAntarAyeNA-'ntarAyakarma zarIraprayogabandhaH iti / evaJcA-'ntarAyazabdasya vighnakaraNA'rthatayA dAnAntarAya, lAbhAntarAya-bhogAntarAyopabhogAntarAya-vIryAntarAyAH paJcA-'ntarAyakarmabandhahetavo bhavantIti bodhyam ||suu0 10 // mUlam --rayaNa-sakkara-vAluya-paMka-dhUma-tama-tamatamappabhA-satta naragabhUmIo ghaNodahi-ghaNavAya-taNuvAyA-gAsapaiDiyA aho-aho pihulA ||suutr-11|| chAyA ratna-zarkarA-vAlukA-paGka-dhUma-tama-stamastamaHprabhAH saptanarakabhUmayoghanodadhi dhanabAta-tanuvAtA-''kAzapratiSThitA adho'dhaH pRthulA ||suutr 11 // phalitArtha yaha hai ki dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya meM vighna upasthita karane se anukrama se dAnAntarAya Adi kA bandha hotA hai / vyakhyAprajJapti zrI bhagavatIsUtra meM zataka 8, uddezaka 9 meM kahA hai-dAna meM antarAya karane se, lAbha meM antarAya karane se bhoga meM antarAya karane se upabhoga meM antarAya karane se aura vIrya meM antarAya karane se antarAya karma kA bandha hotA hai antarAya zabda kA artha haiM-vighna DAlanA / isa prakAra dAnAntarAya lAbhantarAya bhogAntarAya upabhogAntarAya aura vIryAntarAya ye pAMca antarAya karma ke baMdha ke kAraNa haiM // 10 // sUtrArtha -- 'rayaNa-sakkara0' ityAdi ||suu0 11 // sAta naraka bhUmiyAM haiM jaise-1 ratnaprabhA, 2 zarkarAprabhA, 3 vAlukAprabhA, 4 paGkaprabhA, 5 dhUmaprabhA, 6 tamaHprabhA, 7 tamastabhaH prabhA / ye sAtoM bhUmiyAM ghanodadhi, dhanavAta, tanuvAta aura AkAza, inapara TikI huI haiM nIce nIce uttarottara caur3I hotI jAtI haiM arthAt tamastamaH prabhA sAtavIM pRthivI upara kI chaho pRthiviyoM se cauDI haiM ||suu0 11 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatvArthadIpikA-pApAdhikArAt-tatphalabhogaduHkhavipAkasthAnatayA ratnaprabhAdisaptanarakabhUmIH prarUpayitumAha-"rayaNasakkara" ityAdi / ratna-1-zarkarA-2-vAlukA-3-paGka-4--dhUma5-tama-6-tamastamaH-prabhA-7, sapta narakabhUmayo, ghanodadhi-ghanavAta-tanuvAtA-''kAzapratiSThitAH, adho'dhaH pRthulAH / tatra-dvandvAnte zrUyamANasya prabhApadasya pratyekamabhisambandhAt ratnaprabhayAsahacaritA yuktA pRthivIratnaprabhocyate 1, evaM zarkarAprabhayA sahacaritA yuktA pRthivI zarkarAprabhA 2, vAlukAprabhayA sahacaritA-yuktA pRthivI vAlukAprabhA 3, paGkaprabhayA sahacaritA-yuktA pRthivI paGkaprabhA 4, dhUmaprabhayA sahacaritA-yuktA bhUmighUmaprabhA5, tamaHprabhayA sahacaritA-yuktA pRthivI tamaH prabhA ucyate, 6, tamastamaH prabhayA sahacaritA-yuktA pRthivI ca tamastamaH prabho-cyate 7, bhUmigrahaNena yathA-devalokAH bhUmimanAzrityaiva sthitAH santi, na tathA nairayikAvAsAH bhUmimanAzritya sthitAH-apitu-bhUmimAzrityaiva sthitAH santIti pratipAdyate / tAsAJca saptabhUmInAmAdhArajJAnArthaM ghanodadhidhanavAtAdigrahaNaM kRtam, ghanodadhizca dhanavAtazca tanuvAtazcA-''kAzaJceti ghanodadhidhanavAtatanuvAtAkAzAni teSu pratiSThitAH avasthitA yAstA ghanodadhidhanavAtatanuvAtAsskAzapratiSThitAH adho'dhaH adhastvamAzritya uttarottarapRthulA vistIrNAH santi ||suutr 11 // tattvArthadIpikA-yahAM pApatattva kA prakaraNa hone se pApa ke phala bhoga duHkhavipAka kA sthAnabhUta hone se ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmiyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai 'rayaNa' ityAdi rannaprabhA 1 zarkarAprabhA 2 vAlukAprabhA 3, paGkaprabhA 4 dhUmaprabhA 5 tamaHprabhA 6, tamastamaHprabhA 7 ye sAtoM narakabhUmiyAM ghanodadhi dhanavAta tanuvAta AkAza para pratiSThita haiM / Ina sApta pRthiviyoM ke nAma ratnaprabhA Adi jo haiM vaha isa prakAra se sArthaka haiM, jaise ratnoM kI prabhA se sahacarita arthAt yukta hone se prathama pRthivI kA nAma ratnaprabhA hai 1, zarkarA arthAt choTe choTe kaMkaroM ke jaisI prabhAvAlI hone se dUsarI pRthivI kA nAma zarkarAprabhA hai 2 / vAlukAkI prabhA se yukta hone se tIsarI pRthivI kA nAma vAlukAprabhA hai 4 / paGka arthAt kIcaDa se yukta hone se cauthI pRthivI kA nAma paGkaprabhA hai 4 / jahA~ dhUma-dhUA~ jaisI prabhA hai isa kAraNa pAMcavIM pRthivI kA nAma dhUmaprabhA hai 5, jahAM andhakAra chAyA huA rahatA hai usa chaThI pRthivI kA nAma tamaHprabhA hai 6, jahAM nibiDa arthAt ghanaghora andhakAra chAyA rahatA hai isa kAraNa sAtavIM pRthivI kA nAma tamastamaHprabhA hai, 7 / yahAM bhUmi zabda grahaNa isaliye kiyA gayA hai ki jisa prakAra devaloka bhUmi ke Azraya ke binA apane svabhAva se Tike hue haiM usI prakAra narakAvAsa bhUmi ke Azraya ke vinA nahIM TikA huA haiN| ina sAta bhUmiyoM ke AdhArabhUta ghanodadhi dhanavAta tanuvAta aura AkAza ye cAra haiM ve sAtoM bhUmiyAM eka eka se Age Age pRthulacaur3I hotI gaI haiM / arthAt saptama pRthivI uparakI chahoM pRthivI se caur3I hotI hai ||suu0 11 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 11 ratnaprabhAdisapta narakabhUminirUpaNam 585 tatvArthaniryuktiH -- jIvAjIvAdinavatattveSu kramaprAptasya pApatattvasyAsmin paJcamAdhyAye prarUpitatvena tatprastAvat duHkhavizeSarUpatatphalabhogatItravipAkasthAnatayA ratnaprabhAdisapta narakabhUmI: prarUpayitumAha - " rayaNasakkara" ityAdi / ratna--zarkarA - vAlukA - paGka - dhUma - tamastamaH prabhAH sapta narakabhUmayo ghanodadhighanavAtatanuvAtAkAzapratiSThitAH adho'dhaH pRthulAH santi / tatra - prabhAzabdasya pratyekamanvayena ratnaprabhAzarkarAprabhA- vAlukAprabhA-paGkaprabhA - dhUmaprabhA - tamaH prabhA - tamastamaH prabhA ityetAH sapta pRthivyo - bhUmayo ghanodadhighanavAtatanuvA tAkAza pratiSThitAH / tathAhi -- sarvAdha AkAzaM tadupari tanuvAtaH, tadupari ghanavAtaH, taduparighanodadhiH, tasyoparisaptamI tamastamaprabhApRthivIpratiSThitA varttate / evaM tamastamaH prabhA pRthivyA uparyapi - AkAzatanuvAtaghanavAtaghanodadhayo varttante / tadupari SaSThI tamaH prabhA pRthivI pratiSThitA varttate / evamekaikazaH pratyekaM pRthivyA antarAle AkAzAdayaH santi / tAH saptApi ratnaprabhAdibhUmayaH parA'parAH adho'dho-'dhastAdvartante, uttarottaraJca pRthutarAH vizAlAH santi / 1 yathA - ratnaprabhApekSayA zarkarAprabhA - pRthulA, zarkarAprabhApekSayA vAlukAprabhA pRthulA vAlukAtatvArthaniyukti - jIba ajIva Adi nau tattvoM se kramaprApta pApatattva kA isa pAMcaveM adhyAya meM prarUpita hone ke prastAva se duHkharUpa usakA phalabhoga ke tIvra vipAka sthAna hone se ratnaprabhA Adi sAta naraka bhUmiyoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai - ' rayaNasakara' ityAdi / ratnaprabhA, 1 zarkarAprabhA, 2 vAlukAprabhA 3 paGkaprabhA 4 dhUmaprabhA 5, tamaH prabhA 6, tamastamaH prabhA 7 ye sAta narakabhUmiyAM ghanodadhi ghanavAta tanuvAta aura AkAza ke Azraya se rahI huI haiM, aura nIce nIce Age Age kI pRthivI pRthula-caur3I hotI haiM / ye sAtoM pRthiviyAM apane apane nAma se sArthaka nAmavAlI haiM, jaise ratnoM kI prabhAvAlI ratnaprabhA 1, zarkarA - tIkSNakaMkaroM kI prabhAvAlI zarkarAprabhA 2, isI prakAra vAlukA, paGka, dhUma, tamaH, tamastamaH prabhA ina pAMcoM ke viSayameM jAna lenA cAhiye ye sAtoM pRthiviyAM ghanodadhi ghanavAta tanuvAta aura AkAza para rahI huI haiM, jaise-- sabase nIce pahale AkAza hai, usake upara tanuvAta- sUkSma vAyu hai, usake Upara ghanavAta arthAt ghaniSTha vAyu hai, usake Upara ghanodadhi-ghanavajra samAna jamA huA pAnI hai, usa para sAtavIM tamastamaH prabhA pRthivI TikI huI hai / isI prakAra usake Upara phira isI krama se AkAza, tanuvAta, ghanavAta ghanodadhi haiM usa ghanodadhi para chaThI tamaH prabhA pRthivI pratiSThita hai / isI prakAra pratyeka pRthivI ke antarAlameM AkAza Adi cAra bola hote haiM, pratyeka cAra bolake Upara Upara chaThI, pAMcavIM cauthI tIsarI dUsarI aura pahalI ratnaprabhA pRthivI pratiSThita hai tathA ratnaprabhA se lekara Age Age kI pRthivo Upara Upara kI apekSA se nIce nIce kI pRthivI caur3I hotI haiM ye sAtoM pRthivIyAM eka eka ke nIce nIce hotI haiN| 74 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 tattvArthasUtre prabhApekSayA paGkaprabhA pRthulA, paGkaprabhApekSayA dhUmaprabhA pRthulA, dhUmaprabhApekSayA tamaH prabhA pRthulA, tamaH prabhApekSayA tamastamaH prabhA pRthivI pRthulatarA'stIti bhAvaH / evaJca saptApi pRthivyA: ghanodadhivalaya pratiSThitAH santi, ghanodavivalayaM - ghanavAtavalayapratiSThitaM, ghanavAtavalayaM - tanuvAtavalaya pratiSThitaM, tanujAta valayamAkAzapratiSThitaM bhavati / etAnisarvANi valayA kAratvena valayamiti proktam / tathA ca -- ratnaprabhAyA adhastAt yojanA'saMkhyeya koTIratikramya zarkarAprabhAsti / evaMzarkarAprabhAyAH adho yojanakoTInAmasaMkhyeyakoTIra tivAhya vAlukAprabhA'sti / evaM rItyAzeSAH paGkaprabhAdyAH pRthivyo'pi asaMkhyeyayojanakoTI koTyantarAlA adho'dhovaktavyAH / ghanaprahaNena ca pratyekaM pRthivyAH adhastAt ghanaevodadhirvartate, na tu tatra dravIbhUtamambu, vAtAstUbhayathA'pi vartante ghanAzca tanavakheti jJApyate / ghanodadhivalayaM cA'saMkhyeyayojanasahasrabAhalye ghanavAtavalaye pratiSThitam, ghanavAtavalayaM cAsaMkhyeyayojanasahasrabAhalye tanuvAtavalaye pratiSThitam / tanuvAtavalayAnantaraM ca mahAtamobhUtamAkAzamasaMkhyeyayojanakoTikoTIpramANaM vartate, taccAkAzam - asyAH kharakANDapaGkabahulA'bbahula jaise ratnaprabhA ke nIce zarkaprabhA pRthivI ratnaprabhA kI apekSA cauDI hai 2 / evaM zarkarA - prabhA kI apekSA usake nIce kI vAlukAprabhA pRthivI cauDI hai 3 / usakI nIce paGkaprabhA pRthivI vAlukA prabhA pRthivI kI apekSA caur3I hai 4 / paGkaprabhA pRthivI kI apekSA isake nIce kI dhUmaprabhA pRthivI caur3I hai 5 / dhUmaprabhA kI apekSA isake nIce kI tamaH prabhA pRthivI caur3I hai 6 / tamaH prabhA kI apekSA isake nIce kI tamastamaH prabhA pRthivI caur3I hai| 7 // isa prakAra sAtoM pRthiviyAM ghanodadhi valaya para pratiSThita hai / ghanodadhivalaya ghanavAtavalayapara pratiSThita hai / ghanavAtavalaya tanuvAtavalayapara pratiSTita hai tanuvAtavalaya AkAza pratiSThita hai / ye saba valayAkAra hone se valaya zabda se kahe gaye haiM / ina pRthiviyoM kA paraspara kitanA antarAla hai baha kahate haiM - ratnaprabhA kI nIce asaMkhyAta karoDa yojana jAne para zarkarAprabhApRthivI AtI hai 2 zarkarAprabhA pRthivI ke nIce asaMkhyAta karoDa karoDa yojana jAne para vAlukAprabhApRthivI AtI hai / isI prakAra se zeSa paGkaprabhA Adi pRthiviyAM bhI eka eka ke nIce asaMkhyAta karoDa karoDa yojana kI antarAlatA se pratiSThita haiM / yahAM ghanazabda grahaNa karane se vaha pAnI ghanIbhUta hai nahIM ki dravIbhUta, arthAt vaha pAnI vajra sA jamA huA ghanarUpa haiM kintu drava tarala patalA nahIM hai, aisA samajhanA cAhiye / isake nIce kA vAyu donoM prakAra kA hai, pahalA ghana aura dUsarA tanu tarala patalA hai / ghanodadhi asaMkhyAta hajAra yojana kI cauDAI vAle ghanavAta para pratiSThita hai, ghanavAta asaMkhyAta hajAra yojana kI cauDAI vAle tanuvAta para pratiSThita hai, tanuvAta ke bAda asaMkhyAta karor3A karoDa yojana vAlA mahA tamobhUta AkAza rahA huA hai, vaha AkAza kharakANDa, paGka bahulakANDa, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU0 11 ratnaprabhAdisaptanarakabhUminirUpaNam 587 bhedena tridhA bhidyamAnAyAstanuvAtaparyantAyA ratnaprabhA pRthivyAH parasparayA''dhArabhUtamavagantavyam / sarvaJcaitat-pRthivyAdi tanuvAnAntamAkAze pratiSThitam / AkAzaJca - svapratiSThitam / tathA svAbhAvyAt tasmAduktakrameNa ghanodadhi-dhanavAtatanuvA tAkAzapratiSThitaH pratyekaM ratnaprabhAdi saptapRthivyo lokasya tathA svAbhAvyA sanniviSTAH - asaMkhyeyayojana koTikoTyo vistRtAH santi / tatra - ratnaprabhA''yAmaviSkambhAbhyAmekarajjupramANA, zarkarAprabhA-sArddhadvayarajjupramANA, vAlukAprabhA ca catUrajjupramANA, paGkaprabhA - paJcarajjupramANA, dhUmaprabhA rajjuSaTkapramANA, tamaH pramAsArddhaSaTjjupramANA, tamastamaH prabhA - saptarajjupramANA vartate / tAsAM cotkIrtanaM nAmato - gotratazvobhayathA bhavati / tatra - prathamA pRthivInAmnA dharmA, gotreNa ca ratnaprabhA, dvitIyA pRthivInAmnA vaMzA, gotreNa ca zarkarAprabhA tRtIyA - pRthivInAmnA zailA, gotreNa ca vAlukA prabhAvartate / caturthI pRthavI nAmnA aJjanA, gotreNa ca paGkaprabhA, paJcamI pRthivI nAmnA - riSThA, gotreNa ca dhUmaprabhA, SaSThI pRthivI - nAmnA mAghavyA, gotreNa ca tamaHprabhA, saptamI pRthivI nAmnA mAghavI - gotreNa ca tamastamaH prabhA ityucyate / tatra - ratnaprabhA, pUrvAparAdivibhAgavyavacchinnA sarvatra - ghanabhAvena vAhalyenA - 'zItisahasrAdhika abbahulakANDa ina tInakANDoMvAlI tanuvAta paryantakI ratna prabhA pRthivI kA paraspara AdhArabhUta hai / yaha pRthivI Adi tanuvAta paryanta saba usa AkAza ke Upara pratiSThita haiM / AkAza apane svabhAva se apane rUpase pratiSThita hai yaha kisI ke Azrayapara nahIM hai / isI kAraNa ghanodadhi ghanavAta aura tanuvAta AkAza para pratiSThita - rahI huI haiM / vaha pratyeka pRthivI asaMkhyAta karoDA karoDayojanake vistAra vAlI lokasthiti ke svabhAva se sthita haiM / aba ina sAtoM pRthiviyoM kA pramANa kahate haiM-- rannaprabhA nAmakI pahalI pRthivI AyAmaviSkambha - lambAI cauDAI se aikarajju pramANa kI hai 1, zarkarAprabhA DhAI rajjupramANa 2, vAlukAprabhA cAra rajju pramANa 3, paGkaprabhA pAMca rajjupramANa 4, dhUmaprabhA chaha rajju pramANa 5, tamaH prabhA sADhe chaha rajjupramANa 6, aura tamastamaH prabhA sAtavIM pRthivI sAta rajjupramANa kI hai 5, inakA utkIrtana nAma aura gotra donoM prakAra se hotA hai / jaise pahalI pRthivI nAma se dharmA aura gotra ratnaprabhA kahalAtI hai 1, dUsaro pRthivI nAmase vaMzA aura gotrase zarkarAprabhA 2, tIsarI pRthivI nAmase zailA aura gotra se vAlukAprabhA, 3 cauthI nAma se aJjanA gotra se paGkaprabhA 4, pAMcavIM nAmase riSTA aura gotra se dhUmaprabhA 5, chaThI nAma se maghA aura gotra se tamaHprabhA 6, aura sAtavIM pRthivI nAma se mAghavatI aura gotra se tamastamaH prabhA kahalAtI hai 7 / 1 ina sAtoM pRthiviyoM meM se prathama ratnaprabhA pRthivI pUrvApara Adi saba vibhAgoM meM sarbatra ekasamAna ghana rUpase Upara se nIce taka arthAt piNDarUpa se eka lAkha assI hajAra yojana zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre lakSayojanapramANA vartate zarkarAprabhA--dvAtriMzatsahasrAdhikalakSayojanapramANA, vAlukAprabhA-cA'STaviMzatisahasrAdhikalakSayojanapramANA dhUmaprabhA aSTAdazasahasrAdhikalakSayojanapramANAH tamaHprabhA khalu SoDazasahasrAdhikalakSayojanapramANAH tamastamaHprabhAcA-'-STasahasrA'dhikalakSayojanapramANAvAhalyena vartate iti // sUtra-11 // mUlasUtram-naragA tesuM jahA kama tIsA--pannavIsA-paNNarasadasa--tiNNi paMcaNasayasahassaM paMca ya // sU0 12 // chAyA-narakAstAsu yathAkrama triMzat paJcaviMzatiH paJcadaza-daza-troNi-pazconazata sahasraM paJca ca // sUtra-12 / / tatvArthadIpikA --pUrvasUtre-ratnaprabhAdi saptanArakabhUmayaHprarUpitAH samprati-tAsu pratyeka kramazo narakAvAsAnAM saMkhyAmAha-"naragA tesuM" ityAdi narakAH-narakAvAsAH tAsu-ratnaprabhAdi saptapRthivISu yathAkramaM kramazaH, triMzat zatasahasrANi, paJcaviMzati sahasrANi, paJcadazazatasahasrANi dazazatasahasrANi, trINi zatasahasrANi paJconazatasahasram paJca ca santi tatra-ratnaprabhAyAM triMzallakSANi narakAvAsAH, zarkarAprabhAyAM paJcaviMzatilakSANi narakAvAsAH, vAlukAprabhAyAM paJcadazalakSANi narakAvAsAH paGkaprabhAyAM dazalakSANi narakAvAsAH, dhUmaprabhAyAM-trilakSANi narakAvAsAH / tamaHprabhAyAM paJcanyUnaikalakSaM nArakAvAsAH tamastamaprabhAyAM pRthivyAM ca paJca narakAvAsA santI tibhAvaH ||suu0 12 // moMTI hai(1,80000) isIprakAra zarkarA prabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha battIsa hajAra yojana kI hai (1,32000)2 / vAlukAprabhA pRthivI kI moTAI ekalAkha aTThAIsa hajAra yojana kI hai (1,28000) 3 / paMkaprabhA kI moTAI eka lAkha bIsa hajAra yojana kI hai (1,20000) 4 / dhUmaprabhA kI moTAI eka lAkha aThAraha hajAra yojana ko hai (1,18000) 5. tamaH prabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha solaha hajAra yojanakI hai (1,16000) 6 / tamastamaH prabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha ATha hajAra yojana kI hai (1,08000) 7 / sU. 11 // sUtrArtha--'naragA tesuM jahA' ityAdi // sU. 12 // ratna prabhA Adi pRthviyoM meM yathAkrama tIsa lAkha, paccIsa lAkha, pandraha lAkha, dasa lAkha tIna lAkha, pA~ca kama eka lAkha aura sirpha pA~ca narakAvAsa haiM / sU. 12 / tattvArthadIpikA--pUrva sUtra meM ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmiyoM kI prarUpaNA kI gaI, aba unameM se pratyeka meM nArakAvAsoM kI saMkhyA kA prarUpaNa karate hai naraka kA tAtparya yahA~ nArakAvAsa arthAt nAraka jIvoM ke rahane ke sthAna samajhanA cAhiye / pUrvokta bhUmiyoM meM unakI saMkhyA isa prakAra hai-1) ratna prabhA pRthvI meM tIsa lAkha (2) zarkarA prabhA meM paccIsa lAkha (3) vAlu kA prabhAmeM pandraha lAkha (4) paMkaprabhA meM dasa lAkha (5) dhUmaprabhA meM tIna lAkha (6) tamaHprabhA meM pA~ca kama eka lAkha aura (7) tamastamaHprabhA meM kevala pAMca nArakAvAsa hai / suutr-||12|| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 12 narakAvAsanirUpaNam 589 tatvArthaniyuktiH- pUrvaM ratnaprabhAdisaptanAraka pRthivInAM svarUpANi vizadarUpeNa prarUpitAni samprati nArakajIvavivakSAyAM prathamaM tadAdhAranarakAvAsAn prarUpayitumAha "naragA tesuM jahAkama tIsA pannavIsA paNNarasadasatiNNi paMcUNasayasahassaM paMca ya-iti / tAsu-ratnaprabhAdisaptanArakapRthivISu, narakAH-narakAvAsAH, yathAkrama-kramazaH triMzallakSANi-paJcaviMzatilakSANi-paJcadazalakSANi-dazalakSANi-triNi lakSANi paJconazatasahasram-paJcanyUnaikalakSaM-paJca ca santi / tathAca-ratnaprabhAyAM triMzallakSANi narakAvAsAH / zarkarAprabhAyA--paJcaviMzatilakSANi vAlukA prabhAyAM paJcadazalakSANi paGkaprabhAyAM dazalakSANi dhUmaprabhAyAM trINi lakSANi tamaHprabhAyAM paJconaikalakSam tamastamaHprabhAyAM-paJcaiva narakAvAsAH santi / ityevaM sarvasaMkalanayA caturazItilakSA narakAvAsA bhavantIti / tatra-narakazabdavyutpattistu-narAn azubhakarmayuktAn kAyanti-AhUyanti iti narakAH pApakarmabhAjAM prANInAmazubhakarmaphalabhogasthAnAni iti bodhyAH te khalu nArakA sImAntakAdayo uSTri kA piSTapacanI lohI kArakAdyAkRtayo viziSTAkArAH pApakarmaNaH saMbhArajanita gauravANAM jIvAnAmutpattisthAnavizeSAH / tamastamaHprabhA nAmaka saptamapRthivI madhyavartinAM khalu paJcAnAM narakANAm-kAla, mahAkAla,raurava,mahArauravA-'pratiSThAnAtmakAni nAmAni santi / tatrA-'pratiSThAnanAmakanarakendrakAt tattvArthaniyukti-isase pUrva ratnaprabhA Adi sAtoM pRthviyoM ke svarUpa-kA vizada rUpa se vivecana kiyA gayA hai| aba nAraka jIvoM kA prasaMga hone se sarva prathama unake sthAnoM kA arthAt nArakAvAsoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai __ ratnaprabhA Adi sAta naraka bhUmiyoM meM anukrama se nArakAvAsoM kI saMkhyA isa prakAra hai-tIsa lAkha, paccIsa lAkha, pandraha lAkha, dasa lAkha, tIna lAkha, pA~ca kama eka lAkha aura pA~ca nArakAvAsa haiN| tAtparya yaha hai ki ratnaprabhA pRthvI meM tIsa lAkha, zarkarA prabhA meM paccIsa lAkha, vAlukA prabhA meM pandraha lAkha, paMkaprabhA meM dasa lAkha, dhUma prabhA meM tIna lAkha, tamaH prabhA meM pA~ca kama eka lAkha aura tamastamaH prabhA meM pA~ca nArakAvAsa hai| ___naraka zabda kI vyutpatti isa prakAra hai-narAn arthAt azubha karma vAle manuSyoM ko kAyanti arthAt jo bulAte haiM, ve 'naraka' kahalAte haiM / tAtparya yaha hai ki pApa karma vAle prANiyoM ke azubha karma kA phala bhogane ke sthAna naraka kahalAte haiM / ve sImantaka Adi naraka uSTrikA, piSTa pacanI, lohI tathA karaka (ghar3A) Adi ke AkAra ke hote haiN| jo jIva pApa karma ke bhAre se bhArI haiM, ve vahAM utpanna hote haiN| tamastamaH prabhA nAmaka sAtavIM pRthvI ke madhya meM rahe hue pA~ca nArakAvAsoM ke nAma isa prakAra haiM-kAla, mahAkAla, raurava, mahAraurava aura apratiSThAna / inameM apratiSThAna nAmaka mukhya nArakAvAsa se pUrva dizA meM kAla nAmaka nArakAvAsa hai, pazcima meM mahAkAla nArakA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ners 590 tattvArthasUtre pUrvataH kAlanAmA narakaH, aparato mahAkAlanAmA narakAH, dakSiNato rauravanAmA narakaH, uttaratomahArauranAmA narakaH, madhyecA-'pratiSThAnanAmanarakendrako vartate / sU0 12 mUlasUtram -NiccAmubhayaralessA pariNAmasarIraveyaNAvikkiyA nAragA ||suutr-13 chAyA-nityA-'zubhataralezyApariNAmazaroravedanAvikriyA nArakAH sUtra-13 tatvArthadIpikA -- pUrvasUtre ratnaprabhAdisaptanarakapRthivISu yathAkramaM narakAvAsAH prarUpitAH samprati-teSu narakeSu vAsinAM nArakANAM jIvAnAM svarUpANi prarUpayitumAha "NiccAsubhayaralessApariNAmasarIraveyaNAvikkiyA nAragA-" iti / nArakAH-pUrvoktanarakeSu bhavAH nirayavAsino nairayikA narakAzca nityAzubhataralezyAH-nityam abhIkSNam zazvat-azubhatarAH / / tiryaggativiSayAzubhalezyAdyapekSayA'dho'dhaH svagatyapekSayA cA'tizayenA-'zubhA lezyAH yeSAM yeSu vA te nityAzubhatarazarIralezyAH nityAzubhatarapariNAmAHkSetra vizeSanimittavazAdatiduHkhahetavo'zubhatarAH zabda-1 varNa-2 rasa-3 gandha-4 sparzAH yeSAM-yeSu vA te nityAzubhatarapariNAmAH nityAzubhasarazarIrAH-nityamabhIkSNamazubhanAmakarmodayAdatyantAzubhatarANi zarIrANi vikRtAkRtayo huNDasaMsthAnAni durdarzAni yeSAM yeSu ca te nityAzubhatarazarIrAH / __nityAzubhataravedanAH-nityamabhIkSNaM zazvat-azubhatarAH-abhyantarAsAtAvedanIyodaye sati vAsa hai, dakSiNa meM raurava nAmaka aura uttara meM mahAraurava nAmaka nArakAvAsa hai / ina saba ke madhya meM apratiSThAna nAmaka pradhAna nArakAvAsa hai ||suutr 12 // sUtrArtha-'NiccAsubhayaralessA' ityAdi sUtra 13 // nAraka jIva nitya hI atyanta azubha lezyA vAle, vedanA vAle aura vikriyA vAle hote haiM / sU. 13 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmiyoM meM anukrama se narakAvAsoM kI prarUpaNA kI gaI, aba una narakoM meM nivAsa karane vAle nAraka jIvoM ke svarUpa kA kathana karate haiM pUrvokta narakoM meM rahane vAle nAraka jIvoM kI lezyA sadaiva arthAt nirantara azubhatara hI rahatI hai / azubhatara kA abhiprAya yaha ki tiyeca gati kI apekSA azubha hotI hai aura svagati arthAt narakagati kI apekSA bhI Upara-Upara kI apekSA se nIce-noce adhikAdhika azubha hotI hai| vahA~ zabda, varNa, rasa, gaMdha aura sparza kA pariNamana bhI usa kSetra ke nimitta se atyanta azubha hotA hai / vaha pariNamana nAraka jIvoM ke ghora duHkha kA kAraNa hotA hai / azubha nAmakarma ke udaya se nArakoM kA zarIra atIva azubha hotA hai| unakI AkRti bar3I hI vikRta hotI hai, huMDaka saMsthAna hotA hai aura dekhane meM atyanta arucikara hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 13 nArakajIvasvarUpanirUpaNam 591 anAdi pAriNAmikazItoSNa bAhyanimittotpAdikAH sutIbA vedanA yeSAM yeSu te nityAzubhataravedanAH tatra-saptasvapi narakabhUmiSu dazavidhAH kSetravedanA bhavanti, tadyathA-anantakSudhA-1 anantatRSA-2 anantazItam-anantoSNam-anantaparavazatA-anantadAhaH-6 anantakaNDUyA-7 anantabhayam-8 anantazokaH-9 anantajarA ca ! ___ evaM-nityAzubhataravikriyAH-nityaM pratikSaNam azubhatarA vikriyAH yeSAM-yeSu ca te nityAzubhatarabikriyAH, te khalu-nArakA jIyAH AkAlikaprayatnA api, uttaravaikriyaM zarIra rUpavattecchayA racayanto'pi kSetrakarmA'nubhAvAd, virUpataramevA-''viSkurvanti-vidUSakAdivat iti bhAvaH // 13 // tasvArthaniyukti:-pUrva ratnaprabhAdisaptabhUmiSu kramazastriMzat-paJcaviMzati-paJcadazadaza-trilakSa paJconaikalakSapaJcasaMkhyakA narakAH prarUpitAH samprati-teSu narakeSu bhavAnAM nArakajIvAnAM svarUpAdIni prarUpayitumAha--"nAragA NiccA-" ityAdi / nArakAH- pUrvoktalakSaNeSu narakeSu bhavAH nirayavAsino jIvAH nityAzubhataralezyApariNAmazarIra-vedanA-vikriyA bhavanti nityaM zazvat-azubhatarA:-atizayenAzubhAH lezyAzca kRSNAdilezyAH, pariNAmAzca-zabda, varNa, rasa, gandha, sparzAdayaH, zarIrANi ca-bhavadhArakavaikriyarUpANi, ___ una jIvoM ko sadaiva azubhatara vedanA hotI hai / usa azubhatara vedanA kA antaraMga kAraNa tIvra asAtAvedanIya karma kA udaya aura bahiraMga kAraNa anAdi pAriNAmika zIta aura uSNatA Adi haiN| narakabhUmiyoM meM dasa prakAra kI kSetrajanita vedanA hotI hai / vaha isa prakAra hai - (1) ananta kSudhA (2) ananta tRSA (3) ananta zIta (4) ananta uSNa (5) ananta paravazatA (6) ananta dAha (7) ananta khujalI (8) ananta bhaya (9) ananta zoka aura (10) ananta jarA / isI prakAra una nAraka jIvoM kI vikriyA bhI sadaiva azubhatara hI hotI hai / ve jIva apanA uttaravaikriya rUpa sundara rUpa sampanna banAnA cAhate haiM magara kSetra ke aura karma ke prabhAva se vaha vidUSaka Adi ke samAna bar3A virUpa banatA hai // 13 // tattvArthaniyukti-isase pUrva ratnaprabhA Adi sAta bhUmiyoM meM kramazaH tIsa lAkha, pacIsa lAkha, pandraha lAkha, dasa lAkha, tIna lAkha, pA~ca kama eka lAkha aura pAMca narakoM kI prarUpaNA kI hai| aba una narakoM meM utpanna hone vAle nAraka joboM ke svarUpa Adi kI prarUpaNA karate haiM narakoM meM utpanna hone vAle nAraka jIva nirantara azubha tara lezyA, pariNAma, zarIra, vedanA aura vikriyA vAle hote haiM, yahA~ nitya kA artha hai sadaiva aura azubhatara kA abhiprAya hai / atyanta azuma-aniSTa / kRSNa Adi lezyAe~ prasiddha haiM / pariNAma kA artha zabda, varNa, rasa, gandha aura sparza samajhanA cAhie / zarIra kA Azaya hai bhavadhAraNIya vaikriya zarIra / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 tattvArtha sUtre vedanAca asAtAvedanIyakarmodayanimittajanitaH sutIbrAdiduHkhAnubhavarUpAH vikRtAzca vikRtottara - vaikriya zarIrarUpaM yeSAM te - nityAzubhataralezyA pariNAmazarIravedanAvikriyAH nArakA bhavanti tatra - lezyAdInAM vikriyAntAnAM dvandvasamAsaH dvandvAdau zrUyamANasya nityAzubhatarazabdasya pratyekaM lesyAdAvanvayAt nityAzubhataralezyAH, nityAzubhatara pariNAmAH, nityAzubhatarazarIrAH, ninyAzubhataravedanAH, nityAzubhatara vikriyAH nArakA ityartho labhyate nityazabdazcA'trA bhIkSNArthako bodhyaH nityaprahasito nityaprajalpitaH ityAdivat / tatra - ratnaprabhAzarkarAprabhApRthivyornArakANAM kApotilezyA, vAlukAprabhApRthivyAmupari kApota lezyA, adhazca - nIlalezyA nArakANAM bhavati paGkaprabhAyAM nairayikANAM nIlalezyA, dhUmaprabhAyAmupariSTAt - nIlalezyA - adhastAt kRSNalezyA tamaH prabhAyAM teSAM kRSNalezyA, tamastamaH prabhAyAM nairayikANAM paramakRSNalezyA bhavati etAzca teSAM nArakANAM svAyuSaH pramANAvadhRtA lezyAH pratipAditAH / pariNAmAzca teSAM kSetravizeSanimittavazAdatyantaduHkhahe navo'zubhatarAH zabdavarNarasagandhasparzA bhavanti, zarIrANi ca teSAM nArakANAmazubhanAmakarmodayAdazubhatarANi vikRtAkRtIni huNDasaMsthAnAni nirlunA'NDajazarIrAkArANi durdarzAni bhavanti vedanA kA tAtparya hai asAtAvedanIya karma ke udaya se utpanna hone vAlA tIvra duHkha aura vikriyA kA matalaba hai vikRta uttara vaikriya zarIra kI vikurvaNA / ye saba nAraka jIvoM meM sadaiva atIva azubha hote haiM / mUla sUtra meM lezyA Adi padoM meM dvandva samAsa hai / isa samAsa kI Adi meM prayoga kiyA huA 'nityAzubhatara' zabda lezyA Adi sabhI ke sAtha jor3A jAtA hai, ataeva Azaya yaha nikalA ki nAraka jIva nitya azubhatara lezyA vAle, nitya azubhatara pariNAma vAle, nitya azubhatara zarIra vAle, nitya azubhatara vedanA vAle aura nitya azubhatara vikriyA vAle hote haiM / 'nityaprahasita' yA nityaprajalita meM jaise 'nitya' zabda sAtatya sadA kA vAcaka hai usI prakAra yahA~ bhI sAtatya kA vAcaka hai / usakA abhiprAya hamezA, sadaiva, lagAtAra samajha lenA cAhie / ratnaprabhA aura zarkarAprabhA pRthviyoM ke nAraka jIvoM meM kApota lezyA hotI hai / vAlukAprabhA ke uparI bhAga meM nArakoM meM kApota aura nIce ke bhAga meM nIla lezyA hotI hai / paMkaprabhA ke nairayika nIla lezyA vAle, dhUmaprabhA ke UparI bhAga ke nAraka nIlalezyA vAle aura nicale bhAga ke kRSNa lezyA vAle hote haiM / tamaHprabhA ke nAraka bhI kRSNa lezyA vAle hote haiM / tamastamaH prabhA ke nArakoM meM paramakRSNa lezyA hotI hai / yaha nAraka jIvoM kI Ayu ke anta taka rahane vAlI lezyA kA pratipAdana kiyA gayA / narakabhUmi rUpa kSetra ke prabhAva se unake pariNAma arthAt zabda, rUpa, rasa, gaMdha aura sparza atyanta azubha evaM duHkha ke kAraNa hote haiM / azubha nAmakarma ke udaya se unake zarIra zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 13 nArakajIvasvarUpanirUpaNam 593 teSAM ca tathAvidhazarIrANA mutsedhastAvat ratnaprabhAyAM - saptadhanUMSi, hastatrayaM - SaDaGgulaya: adhosat dviguNa - dviguNa utsedho bodhyaH vedanAzca teSAM nArakANAmabhyantarAsAta vedanIyakarmodaye sati anAdipAriNAmikazItoSNabAhyanimittajanitA - uSNatIvra tIbrataramAdyA bhavanti prathame dvitIye ca narake uSNavedanA bhavanti / caturthe ca narake uSNavedanAvanto bahavaH zotavedanAvantazca alpA bhavanti paJcame ca narake uSNavedanAvanto'lpAH zItavedanAvantazca bahavo bhavanti paSThe ca narake zItavedanA saptame ca paramazIta vedanA, bhavanti / vikriyAstu teSAM nArakANAmazubhatarA eva bhavati " zubhaM vikariSyAma" ityevaM bhAvanAsattve'pi te kSetrakarmAnubhAvAt azubhatarameva bikurvate, "sukha hetU nutpAdayAma" ityevaM zubhabhAvanAsattve'pi kSetrakarmAnubhAvAt duHkhahetUnevotpAdayanti narakAzca - saptasu pRthivISu vartamAnAH - ratnaprabhAdibhUmikrameNA 'dho'dho nirmANato -'zubhatarA bhayaGkarAHsanti, yathA-ratnaprabhAyAma zubhAnarakAH, tadapekSayA - zarkarAprabhAyAmazubhatarAH, tato'pyazubhatArAH vAlukAprabhAyAm, tadapekSayA'pi azubhatarAH paGkaprabhAyAm tato'pyazubhatamAH dhUmaprabhAyAm, tadapekSayA'pi azubhatarAstamaH prabhAyAm, tato'pyazubhatamA narakA stamastamaH prabhAyAM pRthivyAM santi 1 bhI atyanta azubha hote haiM / vikRta AkRti vAle, huNDa saMsthAna vAle, chedana - bhedana kiye pakSI ke zarIra jaise durdarzana hote haiM / unake zarIroM kI U~cAI ratnaprabhA pRthvI meM sAta dhanuSa tIna hAtha aura chaha aMgula kI hotI hai| isake pazcAt pratyeka pRthvI meM dugunI - dugunI lambAI bar3hatI gaI hai / nAraka jIvoM ke asAtAvedanIya karma kA udaya hotA hai| unakI azubhatara vedanA kA Abhyantara kAraNa yahI asAtAvedanIya hai aura bAhya kAraNa anAdi pariNAmika zIta, uSNa Adi haiM jo atyanta hI tIvra hote haiM / pahalI dUsarI aura tIsarI naraka meM uSNa vedanA hotI hai / cauthI meM uSNa vedanA vAle bahuta aura zIta vedanA vAle thoDe hote haiN| pAMcavIM meM uSNa vedanA vAle thor3e aura zIta vedanA vAle bahuta hote haiN| chaThI meM zItavedanA aura sAtavI meM paramazIta vedanA hotI hai / ( jIvA 0 3 prati udde, 2 meM) hai / nAraka jIvoM kI azubhatara vikriyA isa prakAra hotI hai- 'acchI vikriyA kare' isa prakAra kI bhAvanA hone para bhI kSetra aura karma ke prabhAva se ve azubhatara vikriyA hI kiyA karate haiM / ve cAhate to haiM sukha ke hetuoM ko utpanna karanA, magara kSetra aura karma ke prabhAva se duHkha ke hetuoM ko hI utpanna karate haiM / sAtoM pRthiviyoM meM vidyamAna naraka nIce-nIce anukrama se adhikAdhika azubha hote haiM, bhayaMkara hote haiM / jaise - ratnaprabhA meM atyanta azubha haiM to zarkarAprabhAH meM usase bhI adhika azubha haiM aura vAlukAprabhA meM usase bhI adhika azubha haiN| paMkaprabhA meM usase bhI adhika 75 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 tatvArthasUtre nityagrahaNena ca gatijAti-zarIrAGgo-pAGga karmaniyamAt narakagatau-narakajAtau ca nairantaryeNa bhavakSayodvartanaparyantamuparyuktA lezyA pariNAmazarIravedanA vikriyAH teSAmazubhatarA eva bhavanti / na tu kadAcit bhavanti / iti vijJApyate, nayananimeSamAtramapi nArakANAmazubhataralezyAdibhirviyogo na bhavatIti nityapadopAdena vyajyate evaJca--ratnaprabhAyAM tIvrAH kApotikalezyA steSAM khalu nArakANAM mAnasapariNAmavizeSarUpA bhavanti tadapekSayA tIbratarasaMklezA'dhyavasAnAH kApotalezyAH zarkarAprabhAyAM teSAM bhavanti tato'pi-tIvratarasaMklezAdhyavasAnA stIvratamAHkApotalezyA stIvAzca nIlalezyA steSAM vAlukA prabhAyAM bhavanti / tadapekSayApi-tIvratarasaMklezAvyavasAnA stIvratarA nIlalezyA paGkaprabhAyAM bhavanti, tato'pi tIvratarasaMklezAdhyavasAnA stIvratamA nIlalezyAH, tIvrAzca kRSNale zyA steSAM dhUmaprabhAyAM bhavanti tato'pi tIvratarasaMklezAdhyavasAnA stIvratarAH kRSNalezyA stamaHprabhAyAM teSAM bhavanti tadapekSayApitIvratarasaMklezAdhyavasAnAstIvratamAH kRSNalezyAstamastamaHprabhAyAM teSAM nArakANAM bhavanti, teSAJca nArakANAM pudgalapariNAmo'zubhataro bhavati / tathahi-zabda-varNa-rasa-gandha-sparza-saMsthAna-bheda-gati-bandhanA-'guru-laghupariNAmabhedena.. aura dhUmaprabhA meM usase bhI adhika azubha haiM, tamaH prabhA meM usase bhI adhika to tatastamaH prabhA meM saba se adhika azubha haiN| sUtra meM 'nitya' zabda ko jo grahaNa kiyA hai, usase yaha prakaTa hotA hai ki naraka gati meM uparyukta lezyA, pariNAma, zarIra, vedanA aura vikriyA sadaiva arthAt naraka bhava ke prAraMbha se lekara bhava ke kSaya hone taka azubhatara hI banI rahatI hai / aisA nahIM hotA ki kabhI zubha ho jAya ! palaka mArane jitane alpa samaya ke lie bhI nAraka jIvoM kA azubhatara lezyA Adi se viyoga nahIM hotA hai| isa prakAra ratna prabhA pRthvI meM nAraka jIvoM kI tIvra mAnasika pariNAmarUpa kApota lezyA hotI hai| usakI apekSA adhika tIvra adhyavasAya rUpa kApota lezyA zarkarAprabhA meM hotI hai / usase bhI adhika tIvratara adhyavasAya rUpa tIvratama kApota lezyA aura tIvra nIla lezyA vAlukAprabhA meM hotI hai / vAlukAprabhA kI apekSA tIvratara saMkleza svarUpa nIlalezyA paMkaprabhA meM pAI jAtI hai / paMkaprabhA kI apekSA bhI tIvratara saMklezamaya tIvratama nIlalezyA aura tIvra kRSNalezyA dhUmaprabhA meM hotI hai| dhUmaprabhA kI apekSA bhI tIvratara saMklezarUpa tIvratara kRSNalezyA tamaHprabhA meM hotI hai aura usase bhI adhika tIvra adhyavasAya rUpa tIvratama kRSNalezyA tamastamaHprabhA meM nAraka jIvoM ko hotI hai| ___ nArakoM meM dasa prakAra kA azubha pudgala pariNAma pAyA jAtA hai, jo isa prakAra haiM(1) azubha varNa (2) azubha gaMdha (3) azubha rasa (4) zabda (5) azubha sparza (6) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 13 nArakajIvasvarUpanirUpaNam 595 dazavidhastAvadazubhataraH pudgalapariNAmo narakeSu teSAM bhavati tatra zabdastAvat-tIkSNaparuSaniSThurapariNAmo nArakANAM bhavati varNazca-bhayaGkarogambhIraromAJcakArItrAsAtaGkajanakaH paramakRSNo bhavati, rasastu narakasthapudgalAnAM picu-manda-kozAtakI niryAsasadRzapariNAmo bhavati / gandhazca--zvAna-mArjAra-zRgAla-gajAzva-kuthitamRtakagandhAtirekA-'zubhapariNAmo bhavati sparzaHpuna-vRzcikadaMza-kapikaccha-murmurAGgArasadRzapariNAmaH, saMsthAnaJca-naraka-nArakAkRtirUpe darzanamAtreNaivodvegajanakaM bhavati pizAcAkRtivat , pudgalAnAM bhedapariNAmo'pi narakeSu azubhataro bhavati zarIranarakakuDyAdibhyo bhidyamAnAH pudgalAH sparzavarNAdibhirazubhapariNatimAsAdayanto duHkhajanakA bhavanti / ___ gatizca--nArakANAM khalu aprazastavihAyogatinAmakarmodayAd azubhatarA uSTrapataGgAdi vad azubhatarA bhavati / bandhanaJca-pudgalAnAM zarIrAdiSu saMzliSTAnAmazubhatarapariNAmAtmakaM bhavati, sparza-varNAdibhiraguru-laghupariNAmo'pi azubhatara eva bhavati, sarveSAM khalu nArakIyajIvAnAM zarIrANi Atmano na gurUNi bhavanti nApi-laghUni bhavanti / ityeva magurulaghupariNAmo'nekavidhaduHkhAzrayatvAdaniSTataro bhavati / evaJca-narakAazubha saMsthAna (7) azubha bheda (8) azubha gati (9) azubha bandhana aura (10) azubha agurulaghu pariNAma / nArakoM kA zabda tIkSNa, kaThora, aura niSThura pariNAma vAlA hotA hai| unakA rUpa bhayaMkara, gaMbhIra romAMcajanaka evaM trAsa tathA AtaMka utpanna karane vAlA bahuta kAlA hotA hai| naraka ke pudgaloM kA rasa nIma tathA kaTu kozAtakI (turaI) ke samAna kaTuka hotA hai| vahA~ ke gandha kA pariNamana mare hue aura saDe hue zvAna, mArjAra, zRgAla, gaja aura azva ke zava se bhI adhika azubha hotA hai / sparza aisA hotA hai jaise bicchU ke DaMka, khAja, murmura (mUmara) yA aMgAra kA ho, narakoM aura nArakoM kI AkRti dekhate hI ghabarAhaTa paidA karatI hai jaise pizAca kI AkRti ho, narakoM meM pudgaloM kA bheda pariNAma bhI atyanta azubha hotA hai| zarIra aura naraka kI dIvAla Adi se bhinna hone vAle pudgala sparza varNa Adi kI apekSA azubha pariNati ko prApta hote hue atyanta duHkhajanaka hote haiM / aprazasta bihAyogati nAmakarma ke udaya se nAraka jIvoM kI gati U~Ta aura pataMga Adi kI gati ke samAna atIva azubha hotI haiM / zarIra Adi se saMbaddha pudgaloM kA bandhana bhI azubhatara hI hotA hai / sparza varNa Adi se agurulaghu pariNamana bhI azubhatara hI hotA hai| sabhI nAraka jIvoM ke zarIra na guru hote haiM aura na laghu hote haiM / isa prakAra unakA agurulaghu pariNAma bhI aneka prakAra ke duHkhoM kA Azraya hone ke kAraNa bar3A hI aniSTa hotA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 tatvAryasUtre vAsAH-tiryagUrdhvamadhazca sarvataH-samantAt khalu anantaghorabhayaGkaratamasA satatavyAptAndhakArAH zleSmamUtrapurISasroto malazoNitavasA-majA-medaH-pUyaliptatalabhAgA bhavanti / zmazAnabhUmiritra pUtimAMsakacA-'sthicarmadantanakhAcchannabhUmayaH zvAna-zRgAla-mArjAra-nakula-vRzcika sarpamUSikahastyazva go mahiSamAnuSazavakoSThA-'zubhataradurgandhAzca bhavanti, atyanta hRdaya drAvakatIvrakaruNaruditairdInaviklavairAtadhvanibhivilApairyAcitairvASpasanniruddhairgADhavedanaiH santaptocchvAsa nizvAsairazAntamukharitakolAhalabhayatrAsajanakasvanAzca bhavanti / ___ nArakIyazarIrANi cA-'zubhanAmakarmodayAdazubhatarANi aGgopAGganirmANasaMsthAnaspaze-rasagandhavarNasvarANi huNDAni ni nANDajazarIrAkRtIni vartaka (vaTara) pakSi zarIrAkArANi-atyantabImatsAni jugupsA-janakAni bhavanti, yadavalokanena ghRNA-bhayaJcotpadyate pareSAM jIvAnAm / ataeva tAni zarIrANi krUrakaruNabIbhatsA-'tyantabhayadarzanAni tobaduHkhayAtanApUrNAni nityAzucIni ca bhavanti / tAni ca zarIrANi ratnaprabhAdi saptapRthivISu kramazo'dho'dho'zubhatarANi santi / teSAJca nArakANAM tAni zarIrANi dvividhAni bhavanti, bhavadhAraNIyAni-uttaravaikriyANi ca / tatra ca saptasvapi pRthivIpu bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA jaghanyenA'gulAsaMkhyeyabhAgapramANAH, teSAM nArakANAM bhavati / vahA~ jo narakAvAsa haiM ve tircha, Upara aura nIce saba ora se atyanta ghora aura bhayaMkara andhakAra se sadaiva paripUrNa hote haiN| unako lagabhaga zleSma (kapha), mUtra, viSThA, mala, rudhira, carvI, majjA, meda, evaM mavAda se lipta hote haiM / zmazAna bhUmi ke samAna badabUdAra mAMsa, bAla, asthi, carma, dA~ta nAkhUna Adi se vahA~ kI bhUmi vyApta rahatI hai| vahA~ aisI durgandha AtI rahatI hai jaise mRtaka kuttA, siyAra, mArjAra, nakula (nyaulA), bicchU, sarpa mUSikA hasto azva, gau, bhaisa yA manuSya kA sar3A zava ho / vahA~ atyanta hI hRdayadrAvaka, karuNAjanaka rudana kI dhvani sunAI detI hai| nAraka jIvoM kI Atadhvani, vilApa, yAcita zabda sunAI par3ate hai ! azruoM se paripUrNa, gADhI vedanA se yukta, saMtApapUrNa ucchvAsa-niHzvAsa kA azAnta evaM mukharita kolAhala maya, evaM trAsa janaka hotA hai| ___nArakIya jIvoM ke zarIra azubha nAmakarma ke udaya se anyanta azubha hote haiM / unake aMga upAMgoM kA nirmANa saMsthAna, sparza, rasa, gandha, varNa aura svara huNDa hotA hai, Thede-bhede pakSo ke zarIra ke AkAra ke, bataka pakSI ke AkAra ke, atyanta bIbhatsa evaM ghRNAjanaka hote haiN| unheM dekha kara dUsare jIvo ko ghRNA aura bhaya hotA hai| isa kAraNa ve zarIra krUra, karuNA, bIbhatsa aura atyanta bhayotpAdaka dikhAI dete haiN| tIna duHkhoM aura yAtanAoM se paripUrNa evaM nitya azuci hote haiN| nArakoM ke zarIra ratnaprabhA Adi sAtoM pRthvioM meM krama se nIce-nIce adhikAdhika azubha hote haiM / unake zarIra do prakAra ke hote haiM |-bhvdhaarnniiy aura uttaravaikriya / inameM se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 5 sU. 13 nArakajIvasvarUpanirUpaNam 597 utkRSTena tu-zarIrAvagAhanA ratnaprabhAnArakANAM SaDaGgulAdhikAni pAdonASTadhaSi (pa. - a.zarkarAprabhAnArakANAM dvAdazAGgulAdhikasArddhapaJcadazadhanUMSi (15||dh. 12 aM.) 2 / 7 // - 6 vAlukAprabhAnArakANAM sapAdaikatriMzaddhanuSi (311.) 3 / evaM zeSAsu catasRSu paGkaprabhAdi tamastamaH prabhAparyantapRthivIpu nArakANAmavagAhanA uttarottaraM dviguNA dviguNA'vagantavyA / evaM saptasu pRthivISu nArakANAmuttaravaikriyAvagAhanA tu sva sva sthAnagatabhavadhAraNIyazarIrasyotkRSTAvagAhanAto dviguNAdviguNA bhavatIti bodhyam / / uttaravaikriyantu-nArakANAM zarIraM ratnaprabhAyAM jaghanyenA-'gulasya saMkhyeyabhAgapramANam , zarkarAprabhAdi SaT pRthivISu cA'pi- jaghanyenA'gulasya saMkhyeyabhAgapramANameva teSAmuttaravaikriyaM zarIramavaseyam / sUtra // 13 // mUlasUtram - "aNNamaNNodIriya dukkhAya-" sUtra-14 chAyA- "anyo'nyodIrita duHkhAzca-" tatvArthadIpikA- pUrvasUtre nArakANAM svarUpANi zItoSNAdijanitaduHkhAdikAni ca prahapitAni, samprati-teSAM-prakArAntareNApi duHkhAdikaM saMjAyate iti ca prarUpayitumAha---"aNNamaNNo dIriya dakkhAya-" iti / anyo'nya-parasparam udIritam utpAditaM duHkhaM yeSAM-yairvA te 'nyo bhavadhAraNIya zarIra ratnaprabhA pRthvI meM jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai / zarkarAprabhA Adi meM bhI bhavadhAraNIya zarIra kI jaghanya avagAhanA itanI hI hotI hai| utkRSTa avagAhanA ratnaprabhA meM sAta dhanuSa, tIna hAtha aura chaha aMgula ko hai / yaha parimANa jo batalAyA gayA hai so utsedhAMgula kI apekSA se samajhanA caahie| paramANu Adi ke krama se ATha yavamadhya ko eka aMgula kahate haiN| caubIsa aMgula kA eka hAtha hotA hai aura cAra hAtha kA eka dhanuSa / ratnaprabhA pRthvI meM zarIra kI jitanI utkRSTa avagAhanA batalAI gaI hai, usase dugunI zarkarAprabhA meM hotI hai / zarkarAprabhA se dugunI vAlukAprabhA meM, isa prakAra sAtavIM pRthvI taka dugunI-dugunI avagAhanA hotI gaI hai| nArakoM ke uttara vaikriya zarIra isa prakAra hotA hai-ratnaprabhA pRthvI meM jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa aura zarkarAprabhA Adi Age kI chaho pRthviyoM meM bhI aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI jaghanya avagAhanA hotI hai / tAtparya yaha hai ki nAraka jIva yadi choTe se choTe zarIra kI vikriyA kare to vaha aMgula ke saMkhyAtave bhAga kI hotI hai / suutr-||13|| sUtrArtha--'aNNamaNNo' ityadi / sUtra 14nAraka jIva Apasa Apasa meM eka dUsare ko duHkha utpanna karate rahate haiM // 14 // tatvArthadIpikA--pUrvasUtra meM nArakoM ke svarUpa kA aura unheM hone vAle zIta evaM uSNatA janita duHkhoM kA prarUpaNa kiyA gayA hai / aba yaha prarUpaNA karate haiM ki zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tArthasUtre 'nyodIritaduHkhA tathAvidhAzca nArakA bhavanti / atha kathaM tAvada nArakAH parasparotpAdita duHkhA bhavantItice ducyate - bhavapratyayenA - 'vadhijJAnena mithyAdarzanodayAd - vibhaGgajJAnena ca dUrAdeva duHkha hetUna vijJAyotpannaduHkhA bhavanti / evaM sAnnidhye sati parasparAvalokanAcca prajvalitakopAnalAH, pUrvabhavabaddhavairAnusmaraNAccA'titIvrAnubaddhaverAH, zvAna - zRgAlavat azvamahiSAdivadavA parasparAbhighAte pravartamAnAH svavaikriyakriyayotpAditA'si - paTTiza-parazu - bhiNDipAla-zakti-tomara- kuntA ''yodhanAdibhiH parasparasyA'ti tIvraM duHkhamudIrayanti samutpAdayantIti bhAvaH || sUtra 14 // tattvArthaniryuktiH - pUrva ratnaprabhAdisaptasu pRthivISu narakAssvAsA nArakA jIvAzca yathAyathamazubhatara kRSNAdi lezyAsparzAdipariNAma-bhavadhAraNIyo- ttara vaiRiyazarIraM tIvrAdi vedanA-vikriyA svapradarzanapUrvakaM prarUpitAH - samprati - nArakANAM pUrvabhavAnubaddhavairAnusmaraNAdibhirapi parasparaduHkho - tpAdanaM bhavatIti prarUpayitumAha- rUpaprada " aNNamaNNo dIriya dukkhAya - " iti / anyo'nyodIritaduHkhAzca- anyo'nyasya parasparasyo-dIritamutpAditaM duHkhaM yeSAM - yairvA te 'nyo'nyodIrItaduHkhAH, tathAvidhAzcApi nArakA unako anya prakAra se bhI duHkha kA anubhava hotA hai - nAraka jIva paraspara meM bhI eka dUsare ko duHkha upajAte rahate haiM / nAraka jIva kyoM Apasa meM duHkha utpanna karate haiM ? isa prazna kA uttara yaha hai ki ve bhavapratyayika avadhijJAna ke dvArA aura mithyAdarzana ke udaya se vibhaMgajJAna dvArA dUra se hI duHkha ke kAraNoM ko jAna kara paraspara meM eka dUsare ko duHkha utpanna karate haiM / isI prakAra jaba eka nAraka dUsare nAraka ke nikaTa AtA hai to eka kI dUsare para najara par3ate hI - usakI krodhAgni bhabhaka uThatI hai / unheM pUrvabhava meM bA~dhe hue vaira kA smaraNa ho jAtA hai, ve paraspara totra vairabhAva yukta ho jAte haiM / taba ve zvAna aura zrRMgAla kI taraha tathA azva aura mahiSa kI bhA~ti paraspara meM AghAta - pratyAdhAta karane lagate haiM 1 apano vikriyAzakti ke dvArA be asi, paTTiza, parazu, bhiNDipAla, zakti, tomara, kunta evaM ayodhana Adi zAstroM kI vikriyA karake paraspara meM eka dUsare ko atyanta tIvra duHkha kI udIraNA karate haiM - duHkha utpanna karate haiM / // 14 // tatvArthaniyukti - isase pahale nAraka jIvoM kI prarUpaNA kI gaI hai / sAta narakabhUmiyoM meM kitane-kitane nArakAvAsa haiM, unameM kahA~ kauna-sI azubha lezyA hotI hai, unake sparza Adi pariNAma bhavadhAraNIya evaM uttara vaikriya zarIra, tIvra vedanA, vikriyA Adi kA nirUpaNa kiyA jA cukA hai / yahA~ yaha batalAte haiM ki nAraka jIva pUrvabhava meM bA~dhe hue vaira kA smaraNa karake Apasa meM bhI eka dUsare ko duHkha utpanna karate haiM / - nAraka jIva Apasa meM bhI eka-dUsare ko duHkha utpanna karate haiM / tAtparya yaha hai ki 598 zrI tatvArtha sUtra : 1 1 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 5 sU. 14 nArakANAM prakArAntareNApi paraspara duHkhotpAdanam 599 bhavanti / narakakSetrAnubhAvajanitAdazubhAt-pudgalapariNAmAt pUrbhavA'nubaddhaparasparavairAnusmaraNAcca narakeSu nArakANAM parasparotpAditAni duHkhAni bhavanti / tatra-ye khalu nArakAH mithyAdRSTayo bhavanti, te bhavapratyaya bibhaGgAnugatatvAdavalokya paraspara mevA'bhighAtAdibhirduHkhAni samudIrayanti, ye punaH-samyagdRSTayo nArakA stetu-saMjJitvAdeva pUrvajanmakRtA'nAcArakAriNaM svAtmAnamevA'nuzocanto narakakSetrasvabhAvajanitAni duHkhAni sahamAnAH parAn anighnantaH parairutpAditavedanAHsanto'pi nitAntaduHkhinaH svAyuSaH kSayamapekSante, na punaste 'nyanArakANAM duHkhavedanAH samutpAdayanti, teSAmavadhijJAnasya vibhaGgAnAtmakatvAt / / kintu-na kevalaM teSAM parasparodIraNajanitAnyeva duHkhAni bhavanti, apitu--sahajAnyapi duHkhAni bhavanti / narakakSetrasya-duHkhAtmakasvabhAvatvAt , na hi tatra kiJcit sukhamAtrA'pyasti upapAtAdihetukaM tatratyaM sukhamapi-bahutaraduHkhasaMmizritatvAd-alpakAlasthAyitvAcca viSasampRkta madhvanAdivat duHkhamevAvaseyam / tasmAdevaMvidhanarakakSetrAnubhAvaniSpAditapudgalapariNAmAcca nArakA duHkhamanubhavanti / ___ tathAcA-'tizayazoto-SNa-kSuttaSAdiH khalu narakakSetrasvabhAvajanitaH pudgalapariNAmo bhavati / naraka kSetra ke svAbhAvika anubhAva se utpanna hone vAle azubha pudgala pariNAmase tathA pUrvabhava meM bA~dhe hue pArasparika vaira kA smaraNa ho jAne se narakoM meM nAraka jIva paraspara meM eka dUsare ko duHkha utpanna karate haiN| jo nAraka jIva mithyAdRSTi hote haiM ve vibhaMga jJAna se yukta hone ke kAraNa Apasa meM eka dUsare ko dekhate hI paraspara AghAta-pratyAdhAta karane lagate haiM aura duHkha upajAte haiM, kintu jo nAraka samyadRSTi hote haiM, ve saMjJI hone ke kAraNa pUrva janma meM anAcAra karane vAle apane AtmA kA hI vicAra karate haiM, usake liye pazcAttApa karate haiM aura naraka kSetra ke svabhAva se utpanna duHkhoM ko sahana karate rahate haiN| ve dUsare nArakoM ko AghAta nahIM karate, sirpha dUsaroM ke dvArA utpAdita vedanA ko sahana karate haiM aura nitAnta duHkhI rahate hue apane narakAyu rUpa kI pratIkSA karate rahate haiM, ve apanI ora se dUsare nArakoM ko duHkha vedanA utpanna nahIM karate haiM kyoM ki unakA avadhijJAna ku-avadhijJAna (vibhaMgajJAna) nahIM hotA hai| nAraka jIvoM ko paraspara meM udIrita duHkha hI nahIM hote varan sahaja duHkha bhI hote haiM, kyoM ki naraka bhUmi svabhAva se hI duHkhamaya hotI hai vahA~ sukha kA leza bhI nahIM hotA upapAta Adi ke kAraNa vahA~ hone vAlA sukha bhI bahutara duHkha se mizrita hone ke kAraNa viSamizrita madhu yA anna ke samAna duHkharUpa hI samajhanA cAhie / isa prakAra narakakSetra ke anubhAva se utpanna pudgala pariNAma se bhI nAraka jIva duHkha kA anubhava karate haiN| atizaya zIta, uSNa, bhUkha, pyAsa Adi naraka kSetra ke svabhAva se utpanna hone vAlA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 tattvAryasUtre anupazAntazuSkandhano-pAdAnA-'naleneva tIkSNena vyAptakSudhAgninA daMdahyamAnazarIrAH pratisamayamA hArayantaste nArakAH sarvapudgalAnapi bhakSayeyuH, tIvrayA ca satatAnuSaktayA tRSayA zuSkakaNThoSTha-tAlu jihvAH sarvAnapi sampUrNAn samudrAn aharvikayA pibeyuH / / kintu-tathApi tRptiM nAsAdayeyuH kSudhA-pipAseca teSAM nArakANAM vaddhayAtAmevetyevaM prabhRtIni narakakSetrAnubhAvapratyayAni bhavanti pudgalapariNAmaphalAni, parasparodIritaduHkhAni ca nArakANAM bhavanti / tathAhi-nArakeSu tAvad avadhijJAnam azubhahetukaM mithyAdarzanayogAcca vibhaGgajJAnaM bhavati / tatra-mithyAdRSTInAM vibhaGgajJAnam , taditareSAM nArakANAmavadhijJAnam , bhAvadoSopaghAtAtpunasteSAM tadapi duHkhakAraNamevopajAyate / tena hi-avadhijJAnena sarvataH-samantAt te nArakA stiryagU madhazca dUrAdeva duHkhahetUn satatamavalokayanti / yathA-khalu "ahi-nakulam , azvamAhiSam , kAkolakaJca-" janmanaiva parasparabaddhavairaM bhavati, tathaiva-nArakAH api parasparaM baddhavairA bhavanti, yathAvA-aparicitakukkurAnavalokya zvAno bhUbhaGgapUrvaka krudhyanto ghuraghurAyante--paraspara mAghAtaM kurvanti ca, tathaiva-teSAM nArakANA mavadhijJAnena dUrata eva parasparaM vilokayatAm tobrAnuzayo duranto bhavahetukaH kopa upajAyate / pariNamana hai / sUkhA Idhana milate rahane se jaise agni zAnta nahIM hotI balki bar3hatI jAtI hai, usI prakAra nAraka jIvoM kA zarIra tIbra kSudhA kI Aga se jalatA hI rahatA hai| pratisamaya AhAra karate-karate nAraka jIva kadAcit samasta pudgaloM kA bhakSaNa kara le aura nirantara banI rahane vAlI tIna pipAsA ke kAraNa sUkhe kaMTha, hoTha, tAlu evaM jihvA vAle ve nAraka kadAcit samasta samudroM kA jala pI DAle to bhI unheM tRpti nahIM ho sakatI / aisA karane se unakI bhUkha aura pyAsa meM vRddhi hI hogI ! aisI utkaTa bhUkha aura pyAsa vahA~ hotI hai, yaha saba pariNamana naraka kSetra ke prabhAva se hotI hai| isa kSetra prabhAva janita vedanA ke atirikta nAraka jIvoM ko paraspara janita vedanA bhI hotI hai| nAraka jovoM ko azubha bhavapratyaya avadhijJAna hotA hai| jo mithyAdRSTi nAraka haiM, unheM vibhaMgajJAna hotA hai aura samyakdRSTi nArakoMko avadhijJAna hotA hai bhAvadoSa ke kAraNa unakA vaha jJAna bhI duHkha kA hI kAraNa hotA hai usa jJAna se nAraka jIva Upara, nIce aura tirache-sabhI ora dUra se hI duHkha ke kAraNoM ko sadA dekhate haiM / jaise sarpa aura nyaulA, azva aura mahiSa tathA kAka aura ulUka janma se hI vairI hote haiM / usI prakAra nAraka bhI svabhAva se hI eka dUsare ke vairI hote haiM jaise kisI aparicita kutte ko dekhakara dUsare kutte ekadama kruddha ho uThate haiM aura ghuraghurAte hue usa para hamalA kara dete haiM, usI prakAra nArakoM ko, eka dUsare ko dekhate hI tIbra bhavahetuka krodha utpanna hotA hai / taba krodha se prajvalita citta ho kara, duHkha samudghAta Ata acAnaka jhapaTe hue kuttoM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 15 nArakANAM saMkliSTAsurairutpAditaduHkhanirUpaNam 601 tatazca te sapadyeva duHkhasamudghAtArtAH krodhAnalaprajvalitamAnasAH atarkitopanatAH zvAna iva samuddhatAH atyantabhayAnakaM vaikriya rUpamAsAdya tatraiva-pRthivIpariNAmajAtAni narakakSetrAnubhAvotpAditAni cA-'yaH zUla-zilA-zakti-tomara-musala-mudgara-kuntA-'si-paTiza-khaDga-yaSTiparazu-bhindIpAla prabhRtInyastra-zastrANi samAdAya taiH hasta-pAda-dantAdibhizca parasparamabhighAtaM kurvanti / / tatazca-parasparAbhighAtahatAH santo vikRtAGgAH ArtanAdaM kurvanto gADhavedanAH sUnAghAtana praviSTAH mahiSa-zUkara-meSA iva sphurantaH zoNitakardame'pi duzceSTante isyevaM rItyA khalu narakeSu narakANAM parasparotpAditAni duHkhAni bhavanti itibhAvaH suutr-14|| mUlasUtram-"taccaM puDhavi jAva sNkilitttthaasurodiiriydukkhaay-||15|| chAyA-tRtIyAM pRthivIM yAvat sNklissttaa-'surodiiritduHkhaashc"-||15|| tattvArthadIpikA--pUrvasUtre nArakANAM pUrvajanmAnubaddhavaira smaraNAd-narakAnubhAvAcca parasparotpAditAni duHkhAni bhavantIti prarUpitam , samprati-vAlukAprabhA pRthivIparyantaM nArakANAM vizeSataH sakliSTA-'surairda khAni-utpAdyante iti prarUpayitumAha- "tattvaM puDhavi jAva saMkiliTThA surodIriyadukkhA ya-" iti / tRtIyAM pRthivIM yAvat-vAlukAprabhA pRthivIparyantaM / saMkliSTAsuraiHpUrvajanmani sambhAvitenA-'titIveNa saMGklezapariNAmena upArjitasya pApakarmaNaH udayAt satataM kliSTAH sarvathA vA-kliSTAH saMkliSTAH asurAH paramA'dhArmikAH saMkliSTA surAstairudIritAniutpAditAni duHkhAni yASAM te saMkliSTA surodIritaduHkhAH tathAvidhAzca bhavanti / ke samAna uddhata, ve nAraka atyanta bhayAnaka vaikriya rUpa banAkara, usI jagaha pRthvI ke pariNamana se-bane hue evaM narakabhUmi ke anubhAva se utpanna kie hue zUla, zilA, zakti, tomara, musala, mudgara, kunta, khaDga, paTTiza, lAThI, parazu, bhindipAla Adi zastra lekara tathA hAthoM pairoM aura dAtoM se bhI paraspara AkramaNa karate haiM / Apasa ke AghAta-pratyAghAtoM se Ahata hokara ve ArtanAda karate haiN| unake aMga-aMga vikRta ho jAte haiN| unheM itanI gADhI vedanA hotI hai ki ve katlakhAne meM praviSTa bhaiMse, zUkara evaM meDhe ke samAna tar3aphate haiM aura rudhira ke kIcar3a meM loTate haiM ! tAtparya yaha hai ki nArakoM ko naraka meM parasparotpanna aise ghora duHkha sahana karane par3ate haiN| sUtra-14 sUtrArtha-"taccaM puDhavi jAva" ityAdi / ||suutr 15 // tIsarI pRthvI taka saMkliSTa asura (paramAdhArmika) deva bhI duHkha upajAte haiM // 15 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM nirUpaNa kiyA jA cukA hai ki nAraka jIva pUrvajanma meM bA~dhe hue vaira kA smaraNa karake tathA naraka bhUmiyoM ke prabhAva se prabhAvita hokara pararapara duHkha utpanna karate haiM / yahA~ yaha batalAyA jAtA hai ki vAlukAprabhA pRthvI paryanta asurakumAra deva bhI nArakoM ko duHkha utpanna karate haiM-tIsarI pRthvI paryanta arthAt vAlukAprabhA pRthvI taka pUrvajanma meM upArjita atyanta saMkliSTa pariNAmoM ke dvArA janita pApa karma ke udaya se paramAdhArmika asura bhI nAraka jIvoM ko duHkha utpanna karate haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtre atrA - surANAM saMkliSTa iti vizeSaNena na sarve'surA nArakANAM duHkhamutpAdayanti, apitu - katipayA eva paramAdhArmika saMjJakAH - ambADambarISAdayo'surA itijJApyate, 602 tena - ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA pRthivISu tisRSveva saMkliSTAsurA nArakANAM bAdhAtavo bhavanti / na tu tRtIya pRthivItaH parAsu paGkaprabhAprabhRti tamastamaH prabhAparyanta pRthivISu te khalu teSAM bAdhAtavo bhavanti / cakAreNa-sutaptA'yorasapAyananiSTaptA'yaH stambhAzleSaNakUTa zAlmalyArohaNA-vatAraNAyoghanAbhidhAtavA sIkSuratakSaNakSArataptatailAvasecanA'yaH kumbhIpAkA'mbarISa bharjana vaitaraNI majjana yantraniSpIDanAdibhizca nArakANAM duHkhaM samutpAdayanti - parasparaM te nArakAH iti gRhyate / evam chedanabhedanAdibhiH khaNDIkRtazarIrANAmapi teSAM nArakANAM nAkAle maraNaM bhavati, teSAmanapavartyAyuSkatvAt itibhAvaH asurazabdavyutpattistu - devagatinAmakarma vikalpasyA - suratvasaMvartanasya karmaNa udayAd asyanti - kSipanti parAn ityasurA avagantavyAH iti // | sUtra - 15 // sUtra meM 'saMkliSTa ' vizeSaNa kA prayoga karake yaha pradarzita kiyA gayA hai ki sabhI asura nArakoM ko pIr3A nahIM pahu~cAte apitu katipaya paramAdhArmika nAma ke amba, ambarISa Adi asura hI pIr3A dete haiM / saMkliSTa asura ratnaprabhA, zarkarAprabhA aura vAlukAprabhA ina tIna bhUmiyoM meM hI nAraka jIvoM kI bAdhA ke nimitta banate haiM; inase Age kI paMkaprabhA Adi pRthviyoM meM ve bAdhA nahIM pahu~cAte; kyoMki tIsarI pRthvI se Age unakA gamana hotA hI nahIM hai / ye asurakumAra nAraka jIvoM ko atyanta tapAye hue loharasa kA pAna karAte haiM, khUba tape hue lohamaya staMbhoM kA AliMgana karavAte haiM, kUTazAlmalI vRkSa para - jisake patte talabAra ke samAna tIkhe hote haiM, caDhAte - utArate haiM, lohe ke ghanoM kI mAra mArate haiM, vasUlA burA Adi se chIlate haiM, unake ghAvoM para tapA huA namakIna tela chir3akate haiM, lohamaya kuMbhiyoM meM unheM pakAte haiM, bhAr3a meM bhUnate haiM, vaitaraNI nAmaka nadI meM DuvAte haiM, yaMtroM meM pIla dete haiM; ityAdi aneka tarIkoM se nArakoM ko ve duHkha utpanna karate haiM / nAraka jIvoM ke zarIra kA chedana - bhedana karane para bhI aura zarIra ke khaNDa-khaNDa kara dene para bhI akAla meM unakI mRtyu nahIM hotI / ve anapavartya AyuSya vAle hote haiM / asura zabda kI vyutpatti yoM samajhanA cAhie - asuratva utpanna karane vAle devagati nAma karma ke eka bheda ke udaya se jo dUsaroM ko asyanti - kSipanti arthAt duHkha meM DAlate haiM, ke 'asura' kahalAte haiM // 15 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 15 nArakANAM saMkliSTAsurairutpAditaduHkhanirUpaNam 603 tattvArthaniryuktiH - pUrvaM tAvat - te nArakAH pUrvajanmAnubaddhavairAnusmaraNAt parasparaM duHkhamutpAdayanti satatamitipratipAditam samprati vAlukAprabhApRthivIparyantaM saMkliSTAsurA steSAM nArAkANAM duHkhAni samutpAdayantIti pratipAdayitumAha- 'taccaM puDhaviM jAva saMkiliTThAsurodIrayadukkhA ya" iti / tRtIya pRthivIM yAvat-vAlukAprabhA pRthivIparyantam saMkliSTAsurodIritaduHkhAH- saMkliSTAH pUrvarbhavasambhAvitA-'titIvrasaMklezapariNAmena yadupArjitaM pApakarma tasyodayAt sarvathA kliSTA:saMkliSTAH asurAH saMkliSTAsurA stairudIritAni - utpAditAni duHkhAni yeSAM te saMkliSTA surodIritaduHkhAH tathAvidhAzca nArakA bhavanti / cakAreNa teSAM nArakANAM narakakSetrAnubhAvaja nitaJca parasparotpAditaduHkhaM bhavatIti jJApyate / saMkliSTacittA asurAH puna - ra zubhAnubandhibAlatapo'kAmanirjaropArjita devajanmAnaH svalpavibhavasamRddhilabdhyA dhmAtAH santo bhavAntarAnavalokina etAva - deva trailokyasukhamityeva manyamAnAH bhavanapatInAM caturvidhanikAye prathama evA suranAma nikAye bhavanti, nAnyeSu devanikAyeSu / te nAmo-tkIrtanenApi raudratayA bhayamutpAdayanti kimuta - darzanena / teca khalu - ambAH - 1 ambarISA:-2 zyAmAH - 3 zabalA: - 4 rudrAH - 5 uparudrAH - 6 kAlAH - 7 mahAkAlAH - 8 tatvArthaniyukti - pahale kahA jA cukA hai ki nAraka jIva pUrvajanma meM bA~dhe hue vaira se yukta hote hai / usa vaira kA smaraNa Ate hI be paraspara meM eka dUsare ko duHkha utpanna karate haiM aura paraspara duHkha utpanna karane kA unakA silasilA sadaiva cAlU rahatA hai / aba yaha batalAte hai ki vAlukAprabhA pRthvI taka saMkliSTa asura bhI nArakoM koM duHkha utpanna karate haiM pUrvabhava meM saMbhAvita ati tIvra saMkleza pariNAmoM dvArA upArjita pApa karma ke udaya se pUrI taraha kliSTa asura tIsarI pRthvI taka arthAt vAlukAprabhA pRthvI paryanta nAraka jIvoM koM duHkha utpanna karate haiM / 'ca, zabda ke prayoga se yaha sUcita kiyA gayA hai ki nArakoM ko narakabhUmiyoM ke prabhAva se paraspara janita duHkha bhI hotA hai / usa paraspara janita duHkha ke atirikta saMkleza yukta citta vAle asurakumAra bhI, jinheM azubhAnubandhI bAlatapa evaM akAmanirjarA ke kAraNa devagati mila gaI hai aura jo svalpa vibhUti-samRddhi kI prApti ho jAne se garvayukta hote haiM, jo agale bhava kI ora A~khe uThA kara bhI nahIM dekhake arthAt bhaviSya meM hamArI kyA dazA hogIisa para tanika bhI vicAra nahIM karate jo apane sukha ko hI tInoM loMkoM kA sukha samajhate haiM, aura jo bhavanapatiyoM ke dasa bhedoM meM se prathama bheda ke antargata haiM- kisI anya nikAya meM nahIM hote, ve bhI nArakoM ko duHkha utpanna karate haiM / ve asura bhayAnaka hote haiM / unakA nAma hRdaya meM ka~pa ka~pI paidA kara dene vAlA hai; dekhane kI bAta to dUra hI rhii| una asuroM ke nAma ye haiM(1) amba ( 2 ) ambarISa ( 3 ) zyAma (4) zabala ( 5 ) rudra ( 6 ) uparudra (7) kAla (8) mahAkAla zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 tatvArthasatre asayaH-9 asipatravanAbhidhAnAH-10 kumbhInAmAnaH-11 vAlukAbhidhAnAH-12 vaitaraNIsaMjJakAH-13 kharasvarA:-14 mahAghoSAzca-15 paJcadaza-asuranikAyAntaH-pAtino devavizeSA eva mithyAdRSTayaH pUrvajanmasu saMkliSTakarmaNaH pApAbhiratayaH AsurIM gati prAptAH paramAdhArmikAH santi / eteca-bhinnahetukaduHkhotpAdanA deva prAptatathAvidhasaMjJAH samavaseyAH / klezakarma janitAH khalu--ete paJcadazA-'surAstAcchIlyAnnArakANAM vicitrAbhirupapattibhirvedanAH samutpAdayanti, tathAhi-taptAyorasapAyana niSTaptAyaHstambhAzleSaNa-kUTazAlmalyagrArohaNa 'vatAraNA-''yodhanA'bhighAtavAsI kSuratakSaNakSArataptatailAbhiSecanA-'yaHkumbhIpAkA-'mbarISabharjanayantrapIDanA-'yaH zUlazalAkAbhedana krakacavidAraNA-'GgArajvAlAdahanasUcItIkSNAgrabhAgA-'pakarSaNAdibhiH siMha vyAghradvIpi-tarakSu-zva-zRgAlavRka-mArjAra-nakula-sarpa-kAka-gRva-vAyaso-lUka-zyenAdibhakSaNaiH, taptavAlukAvataraNA-'sipatravanapravezanavaitaraNI nadI nimajjana para parA'yoghanAdibhizca teSAM duHkhotpAdakAH bhavanti / evaJca-narakeSu pUrvoktasvarUpeSu nArakANAM trividhAni duHkhAni bhavanti / parasparodIraNajanitAni kSetrasvabhAvotpannAni, tRtIya pRthivIparyantaM saMkliSTA surodIritAni (9)asi (10)asipatravana (11)kuMbhI (12)vAlukA (13)vaitaraNI (14)kharasvara (15)mahAdhoSa / yaha pandraha asuranikAya ke antargata deva hI, mithyAdRSTi pUrva janmoM meM kliSTa karma karanevAle pApa meM abhiruci rakhanevAle evaM asuragati ko prApta paramAdhArmika kahalAte haiM / nAraka jIvoM ko nAnA prakAra se duHkha utpanna karane ke kAraNa hI ve 'paramA vArmika' kahalAte haiM / kliSTa karmoM ke kAraNa utpanna ye pandraha prakAra ke asura apanI janmajAta prakRti se hI nAraka jIboM ko vividha prakAra se vedanAe~ utpanna kiyA karate haiM / vedanAe~ utpanna karane ke katipaya prakAra nimnalikhita haiM lohe ko khUba tapAkara pilAnA, atyanta tape hue lohamaya staMbha kA AliMgana karavAnA kTa zAlmalI vRkSa para car3hAnA-utAranA, lohe ke dhanoM se AdhAta karanA vasUlA evaM churA Adi zastroM se chIlanA, tapAye hue namakIna taila kA chir3akanA, lohe kI kuMbhiyoM meM pakAnA, bhAr3a meM cane kI taraha bhUnanA, yaMtroM meM pIlanA, lohe ke zUloM aura salAiyoM se bhedana karanA, karauta se cIranA, aMgAro kI jvAlA meM jalAnA, suiyoM kI noMkoM para ragar3anA, siMha, vyAghra dIpika ( dIvar3A ), tarakSa zvAna, zRgAla, bher3iyA, mArjAra, naulA, sarpa, kAka, gRdhra, vAyasa, (kAka) ulUka aura bAja Adi pakSiyoM ke dvArA bhakSaNa kiyA jAnA, garma bAlU para calAnA, asipatra vana meM ghuser3anA vaitaraNI nAmaka nadI meM DubAnA aura Apasa meM lar3AnA-bhir3AnA; ityAdi prakAroM se ve paramAdhArmika deva nAraka jIvoM ko duHkha utpanna karate haiN| __ isa prakAra pUrvokta svarUpa vAle narakoM meM nAraka jIvoM ko tIna prakAra ke duHkha hote haiM(1) nArakoM dvArA paraspara meM die jAne vAle duHkha (2) naraka kSetra ke svabhAva se utpanna hone vAle duHkha aura (3) tIsarI pRthvI taka saMklezaparipUrNa asuroM dvArA paidA karane vAle duHkha / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 15 nArakANAM saMkliSTAsurairutpAditaduHkhanirUpaNam 605 ca, caturthyAdipRthivISu punaH parasparodIraNajanitAni kSetrAnubhAvajanitAni ceti dvividhAnyeva bhavantIti phalitam / "atha kimartha te khalu--ambAmbarISAdayo nArakANAM tathAvidhAni duHkhAni samutpAdayanti iti cet ? atrocyate, teSAmasurANAM pApakarmAbhiratasvabhAvatvAt tathAvidho vyApAro bhavati / tathAca-yathA-'zva mahiSavarAhameSakukkuTavArtakalAvakAdIn-muSTimallAzca parasparaM yudhyamAnAn darzadarza teSAM rAgadveSAbhibhUtAnA makuzalAnubandhipuNyAnAM manuSyANAmatyantaM protirupajAyate, ___eva meteSAmambarISAdInAmapyasurANAM nArakAn pUrvoktarItyA teSAM-yuddha-saMlagnAnAM tathAvidhAni yuddhAni-tajjanya duHkhAnica kArayatAM parasparamabhinnatazcA'valokayatAM parA prItirutpadyate / te khalvasurA duSTamanobhAvAstathAvidhAn tAn tAn dRSTvA'TTahAsaM kurvanti mahatazca siMhanAdAn garjanti / tacca khalu-teSAmambA'mbarISAdInAM satyapi devatve-'nyeSvapi ca prItikAraNeSu satsu mAyAnimittamithyAdarzanazalyatItrakaSAyo-dayopahatasya bhAvadoSAlocanArahitasyA'pratyavakarSasyA. 'kuzalAnubandhipuNyakarmaNo bAlatapasazca bAladoSA'nukarSiNaH phalam / yasmAt-satsvapyanyeSu prItikAraNeSu teSAmazubhabhAvA eva prItihetavo bhavanti, / isase yaha bhI phalita huA ki cauthI Adi Age kI pRthviyoM meM do hI prakAra ke duHkha hote haiM / Apasa meM utpanna kie hue aura kSetra ke svabhAva se utpanna hone vAle / prazna ho sakatA hai ki ve amba ambarISa Adi paramAdhArmika deva nArakoM ko jo pUrvokta vedanAe~ utpanna karate haiM , usakA kAraNa kyA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki ve asura svabhAva se hI pApa karma meM nirata hote haiM isI kAraNa ve aisI pravRtti kiyA karate haiN| jaise azvoM, bhaiMsoM, zUkaroM, meDhoM, murgA, vattakoM aura lAvaka pakSiyoM ko tathA malloM ko paraspara lar3ate dekha-dekha kara rAga-dveSa se yukta tathA pApAnuvaMdhI puNya vAle manuSyoM ko atyanta prasannatA hotI, hai, usI prakAra amba, ambarISa Adi asura paraspara yuddha nirata nArakoM ko lar3ate dekha kara unake duHkhoM ko dekha kara, Apasa meM eka dUsare para AghAta karate dekha kara atyanta prasanna hote haiM duSTa manobhAvanA vAle ve asura unheM usa avasthA meM dekha kara aTTahAsa karate haiM aura bar3e jora kA siMhanAda karate haiN| yadyapi ye amba aura ambarISa Adi deva haiM aura unakI prasannatA evaM santuSTi ke anya aneka sAdhana vidyamAna haiM, phira bhI mAyAnimittaka mithyAdarzana zalya evaM tIvra kaSAya ke udaya se upahata (pIr3ita), bhAvapUrvaka doSoM kI AlocanA se rahita pApAnubaMdhI puNyakarma bAlatapa kA hI aisA phala hai ki ve isa prakAra ke kRtya karake aura dekha kara prasannatA kA lAbha karate haiM / prasannatA prApta karane ke anyAnya sAdhana vidyamAna rahane para bhI azubha bhAva ho unakI prasannatA ke kAraNa hote haiM ? isa prakAra aprItijanaka, atyanta tIvra duHkha nirantara anubhava karate hue bhI aura mRtyu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Mr. tattvArthasUtre ityevaM rItyA'prItijanakaM nirantaraM nitAntatIvra duHkhamanubhavatAM nidhanamapi vAJchatAM teSAM nAgkANAM karma nirdhAritAyuSAmakAle vipannatApi (mRtyurapi) na bhavati-nApi teSAM tatra zaraNaM kimapi,-nA'pyapakramaNaM teSAM tato narakAd saMbhavati / tasmAt-karmavazAdeva dagdha-vidAritacchinnabhinnakSatAnyapi teSAM-zarIrANi sadyaeva saMrohanti, ambhasi-daNDarAjivat / tathAcoktarItyA narakeSu nArakANAM trividhAni duHkhAni bhavantItibhAvaH ||suu0 15|| mUlasUtram --"te naragA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANA, NiccaM dhayArAiyA-" // 16 // chAyA--- "te narakAH--anto vRttAH bahizcaturasrAH, aghaH-kSuraprasaMsthAnAH nityaandhkaaraadikaaH"-||16|| tattvArthadIpikA-pUrvasUtreSu nArakANAM narakeSu parasparodIritAni, kSetrasvabhAvotpanAni, paramAdhArmikasaMkliSTA-'suroditAni ca duHkhAni trividhAni bhavantIti prarUpitam, samprati-narakA''kArAn prarUpayitumAha-"te naragA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe-khurappasaMThANA, NiccaMdhayArAiyA-" iti / te khalu pUrvoktAH-ratnaprabhA''disaptapRthivISu vartamAnAH narakAH-narakAvAsAH anto vRttAH-abhyantarabhAge vRttAH golAkArAH, bahizcaturasrA:-bAhyapradeze caturasrAH samacatuSkoNAH, adhaH-adhobhAge kSuraprasaMsthAnAH kSuraM-chedanAstravizeSa pratipUrayatItikSurapraH, tadAkhyAstravizeSaH / tasyeva saMsthAnam -AkAro yeSAM te kSuraprasaMsthAnAH, kI kAmanA karate hue bhI karma ke dvArA nirdhArita Ayu vAle una nAraka jIvoM kA akAla meM maraNa nahIM hotA ! unake lie vahA~ koI zaraNa bhI nahIM hai na ve narakase nikala kara anyatra kahIM jA sakate haiN| karma ke udaya se jalAye hue, vidAraNa kie hue chinna-bhinna kiye hue aura kSata-vikSata kiye hue zarIra bhI punaH zIghra hI jala meM daNDarAji ke samAna paripUrNa ho jAte haiN| Azaya yaha hai ki nAraka jIva narakoM meM tIna prakAra ke duHkhoM kA anubhava karate haiM // 15 // sUtrArtha-'te naragA aMto vaTTA' ityAdi / ve narakAvAsa andara golAkAra, bAhara caukora, khurapA ke samAna AkAra vAle tathA sadaiva andhakAra ke yukta Adi hote haiM / / 16 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtroM meM nirUpaNa kiyA gayA hai ki narakoM meM nAraka jIvoM ko Apasa meM paidA kiye hue, kSetra ke svabhAva se utpanna hone vAle aura paramAdhArmika nAmaka saMkliSTa asuroM dvArA udIrita, yoM tIna prakAra ke duHkha hote haiM / aba narakAvAsa ke AkAra Adi batalAne ke lie kahate haiM ve narakAvAsa andara gola, bAhara caukora aura nIce khurapA ke samAna AkAra vAle hote haiM / kSura nAmaka eka astra hai jo chedana karane ke kAma AtA hai / use jo pratipUrNa kare zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU0 16 narakasvarUpanirUpaNam 607 punaH kIdRzAste narakA ityAha ---- nityAndhakArAH ---- tiryagUrdhvamadhazca sarvataH - samantAt anatenA - 'tyantabhayAnakena ca tamasA - nityAndhakArAH- nityaM - santatam andhakAro yatra te nityAndhakArAH gADhAndhakArayuktAH, AdipadenA'nyAnyapi narakavizeSaNAni saMgrAhyANi santi // 16 // tattvArthaniryuktiH pUrvaM ratnaprabhAdi saptapRthivIsthanarakeSu nArakAraNAM trividhAni duHkhAni, tathA ----parasparodIraNajanitAni naraka kSetrAnubhAvotpannAni tRtIya pRthivIparyantaM saMkliSTAsurodIri - tAni ca prarUpitAni, caturthyAdipRthivISu ca - parasparotpAditAni kSetrasvabhAvajanitAni cetyevaM dvividhAni prarUpitAni, samprati----teSAM narakANAM svarUpANi prarUpayitumAha - "te naragA aMtovaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANA tamasA NiccadhayArAiyA - " iti / te khalu - pUrvoktAH ratnaprabhAdi saptapRthivIsthAH narakAH anto vRttAH - antaH abhyantarevRttAH - vartulAH santi, bahiH - bAhyadeze ca caturasrAH - catasro'srayo yeSAM te caturasrAH - samacatuSkakoNAH, adhaH - adhobhAge kSuraprasaMsthAnA:- kSurapro laghucchedanA'stravizeSaH tasyeva saMsthAnamAkAro yeSAM te kSuraprasaMsthAnAH tathAvidhA bhavanti / evaM tamasA sarvataH samantAt santamasena nityAndhakArAH satatagADhAndhakArAvRtA bhavanti / vaha 'kSurapra' kahA jAtA hai / isa nAma kA eka vizeSa astra hotA hai / jinakA AkAra kSurapra ke samAna ho unheM kSuraprasaMsthAna kahate haiM / Upara, naraka aura kisa prakAra ke hote haiM so kahate haiM- naraka nityAndhakAra maya haiM arthAt vahA~ nIce, tirche, sarvatra ananta aura atyanta bhayAnaka aMdhakAra ho aMdhakAra vyApta rahatA hai aura vaha sadaiva banA rahatA hai| sUtra meM prayukta 'Adi' zabda se narakoM ke anya vizeSaNa bhI grahaNa kara lenA cAhie // 16 // tattvArthaniyukti - - pahale pratipAdana kiyA gayA hai ki sAtoM pRthviyoM ke andara jo naraka haiM, unameM rahane vAle nArakoM ko tIna prakAra ke duHkha hote haiM- paraspara meM udIrita duHkha, naraka kSetra ke prabhAva se utpanna hone vAle duHkha aura tIsarI pRthvI taka paramAdhArmika asuroM dvArA utpanna kiye hue duHkha / yaha bhI pratipAdana kiyA jA cukA hai ki cauthI se lekara sAtavIM pRthvI taka paraspara utpanna kiye hue aura kSetrasvabhAva se utpanna duHkha hI hote haiM / aba narakoM kA svarUpa pratipAdana karane ke lie kahate haiMpUrvokta ratnaprabhA Adi sAta pRthvIyoM meM caukara arthAt samacatuSkoNa aura nicale bhAga meM hote haiM / kSurapra eka choTA astra hai aMdhakAra vyApta rahatA hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 sthita naraka bhItara se golAkAra, bAhara se kSurapra arthAt khurapA ke samAna AkAra ke / jo chedana karane ke kAma AtA hai / vahA~ sadaiva ghora Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwww tattvArthasUtre Adi padena-anyAnyapi narakavizeSaNAni sNgraahyaami-| tathAhi-vyapagatagraha-nakSatra jyotiSkaprabhAH-vyapagatAH dUrIbhUtAH grahacandranakSatrajyotiSkANAM prabhA dIptiyaMtra te vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiSkaprabhAH tathAvidhA bhavanti / punaH kIdRzAH-ityAha-medo vasA pUyapaTala rudhiramAMsacikkhalaliptAnulepanatalAH, medo-vapA, vasA-zuddhamAMsasneharUpA, "cIM" iti lokaprasiddhA, pyapaTala:----dUSitarudhirasamudAyaH, rudhiraM-zoNitam, mAMsam , cikhalam-kardamaH kezAsthicarmAdi tairyuktam anule panaM yeSAM te medo vasA pUyapaTalarudhiramAMsacikkhalaliptAnulepanatalAH tathAvidhA narakA bhavanti / punaH kIdRzA-ityAha-azuci vIbhatsAH narakAH, paramadurabhigandhAH, kApotAgnivarNAbhA:-karkazasparzAH, duradhyAsAH azubhA narakAH, azubhAH-narakeSu vedanAH iti / uktaJca prajJApanAyAM 2-pade narakAdhikAre-"teNaM garagA aMto vaTTA bAhi caturaMsA ahe khurappasaMThANasaMThiyA NiccaMdhayAratamasA vavagaya gaha caMdasUraNakkhattajoisappahA medavasA pUyapaTalaruhiramaMsacikkhalalittANulevaNatalA, asuI bIbhacchA paramadubhigaMdhA kAugagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA garagA asubhAo Naragesu veyaNAo" ityAdi / te khalu narakAH antovRttAH vahizcaturasrAH adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH nityAndhakArAH tamasAH vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiSkaprabhAH, medo vasA pyapaTalarudhiramAMsacikhalaliptAnulepanatalAH, azucibIbhatsAH, paramadurabhigandhAH, kApotAgnivarNAbhAH, karkazasparzAH, duradhyAsAH, azubhAH narakAH, azubhAH--narakeSu vedanAH ityaadi-||16|| sUtra meM diye hue 'Adi' pada se narakoM ke anyAnya vizeSaNa samajha lene cAhie / unameM se kucha isa prakAra haiM-narako candra, sUrya graha nakSatra aura tArAoM kI prabhA se rahita hote haiN| arthAt vahA~ na sUrya-candramA haiM na graha-nakSatra haiM aura na tAre hI haiN| ye saba jyotiSka madhya loka meM hote haiN| narakoM meM inakA abhAva hone se sadaiva gAr3hA andhakAra phailA rahatA hai| isake atirikta naraka kaise hote hai, so kahate haiM-unake talabhAga meda se vasA arthAt carbI se jo zuddha mAMsa kA sneha rUpa hotI hai, pUyapaTala arthAt dUSita rUdhira kA samUha jise mavAda bhI kahate haiM, rUdhira arthAt lohU, mAMsa, cikkhala arthAt kIcar3a tathA kezo, haDDiyoM evaM camar3I Adi azuci padArthoM se byApta hote haiN| ve atyanta azuci, bhayAnaka gaMde, ghora durgandha se vyApta, kApota agni ke samAna varNa vAle, karkaza sparza vAle, dussaha aura azubha hote haiN| aise narakoM meM vedanAe~ bhI azubha hI hotI haiN| prajJApanA sUtra ke dUsare pada meM naraka ke prakaraNa meM kahA hai-ve naraka bhItara se golAkAra bAhara se sama caukara aura nIce se khurapA ke AkAra ke hote haiM unameM sadaiva andhakAra bamA rahatA hai, graha candra sUrya evaM nakSatra-ina jyotiSkoM kI pramA se rahita hote haiM, meda, carbI, mavAda ke samUha, rudhira, mAMsa evaM kIcar3a yA rudhira- mAMsa Adi kI kIcar3a se unake talabhAga lipta hote haiM, ve azuci aura vIbhatsa, ghora durgandha se bhare hue, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 17 nArakANAmAyuH parimANarUpAsthitekhanirUpaNam 609 mUlasUtram -- "tesu nAragANaM ukkoseNaM ThiI jIvANaM jahAkarma-ega-ti-sattadasa-sattarasa-bAvIsa-tettIsA sAgarovamA-" // 17 // chAyA-"teSu nArakANA mutkRSTena sthitirjIvAnAM yathAkramam - eka-tri--saptadaza saptadaza-dvA-viMzati-trayastrizatsAgaropamAH // 17 // tatvArthadIpikA-pUrva tAvannArakANAM-narakANAJca svarUpANi prarUpitAni samprati--- teSAM nArakANAmAyuH parimANarUpAM sthiti paramamutkRSTAM sthitiM prarUpayitumAha-"tesuM nAragANaM" ityAdi / teSu pUrvokteSu narakeSu ratnaprabhAdi saptapRthivIrUpeSu nArakANAM-narakajIvAnAm utkRSTena-utkarSataH sthitiH-AyuH-pramANarUpA yathAkramaM-kramamanatikramya yathAkramam, ratnaprabhAdi pRthivIkramAnusAreNa--eka-tri-sapta-daza-saptadaza-dvAviMzati-trayastriMzat sAgaropamAH bhavanti / tathA ca-ratnaprabhAyAM narakeSu nArakANAmutkRSTA sthitirekasAgaropamA bhavati-1 zarkarAprabhAyAM teSAmukRSTA sthiti strisAgaropamA-2 vAlukAprabhAyAM nArakANAmutkarSeNa saptasAgaropamA sthitirbhavati-3 paGkaprabhAyAM teSA mutkRSTA sthitirdaza sAgaropamA bhavati-4 dhUmaprabhAyAM nArakANAkApota agni jaise raMga vAle, kaThora sparza vAle dussaha aura azubha hote haiM / narakoM kI vedanAe~ bhI azubha hI hotI haiM, ityAdi // 16 // sUtrArtha 'tesuM nAragANaM ukkoseNaM' ityAdi // 17 // una narakoM meM nAraka jIvoM kI utkRSTa sthiti yathAkrama se eka, tIna, sAta, dasa, sataraha, vAIsa aura tetIsa sAgaropama kI hotI hai // 17 // tattvArthadIpikA--pahale nAraka jIvoM ke tathA narakoM ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA gayA hai, aba una nAraka jIvoM kI utkRSTa sthiti kA arthAt Ayu ke parimANa kA nirUpaNa karate haiM pUrvokta sAta ratnaprabhA pRthvI Adi svarUpa vAle narakoM meM nivAsa karane vAle nAraka jIvoM kI utkRSTa arthAt adhika se adhika sthiti yA Ayu anukrama se arthAt ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke krama ke anusAra eka, tIna, sAta, dasa, sattaraha, bAIsa aura tetIsa sAgaropama kI hotI hai / isakA anukrama isaprakAra hai-- (1) ratnaprabhA nAmaka bhUmi meM jo naraka haiM; vahA~ ke nArakoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai; arthAt pahalI pRthvI ke nAraka adhika se adhika eka sAgaropama taka nAraka avasthA meM vahA~ rahate haiM / (2) zarkarAprabhA meM nArakoM kI utkRSTa sthiti tIna sAgaroSama kI hotI hai / (3) vAlukAprabhA meM nArakoM kI utkRSTa sthiti sAta sAgaropama kI hotI hai / (4) paMkaprabhA nArakoM kI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI hotI hai / (5) dhUmaprabhA meM nArakoM kI utkRSTa sthiti sataraha sAgaro zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre 610 mutkRSTA sthitiH saptadazasAgaropamA - 5 tamaH prabhAyAM nArakANAmutkarSeNa dvAviMzati sAgaropamA sthitiH-6 tamastamaHprabhAyAntu teSA mutkarSeNa trayastriMzat sAgaropamA bhavati // 17 // tatvArthaniryuktiH - nArakANAmanapavartyayuSkatvAdanubaddha viSamaduHkhAnumUlakarmAlIDhamUrtitvenA'kAle mumUrSUNAmapi mRtyurna bhavati, kintu - pUrNesvAyuSi pazcAtte - udvartiSyante, tasmAt kiM tatteSAM nArakANA mAyuSka mityAkAGkSayAM prathamamutkRSTata AyuHparimANamAha - "tesuM nAragANaM ukkoseNaM - " ityAdi / teSu pUrvoktasvarUpeSu ratnaprabhAdisaptapRthivISu narakeSu yathAsaMkhyaM - triMzat - paJcaviMzati - paJca daza-daza - trilakSa-paJconai kalakSa - paJcasaGkhyakeSu narakAvAseSu nArakANAmutkRSTena - utkarSataH sthitiH AyuH pramANam yathAkramam - kramazaH ratnaprabhAdi saptapRthivIkramAnusAreNa eka-tri - sapta - daza - saptadaza - dvAviMzati - trayastriMzatsAgaropamA avaseyAH / tatra - ratnaprabhAyA mekA-sAgaropamA - utkRSTA sthitirnArikANAm - 1 zarkarAprabhAyAM trisAgaropamA utkRSTataH sthiti steSAm - 2 vAlukAprabhAyAM nArakANA mutkRSTA sthitiH saptasAgaropamA - 3 paGkaprabhAyAM teSA mutkRSTA sthiti dazasAropamA - 4 dhUmaprabhAyAM nArakANAmutkRSTataH sthitiH saptadaza sAgaropamA - 5 tamaH prabhAyAM tu-nArakANA mutkRSTA sthiti dvaviMzati sAgaropamA - 6 tamastamaH prabhAyAM punarnArikANAmutkRSTataH sthiti strayastriMzatsAgaropamA bhavatIti bodhyam-7 pama kI hotI haiM (6) tamaH prabhA meM nArakoM kI sthiti utkRSTa bAIsa sAgaropama kI hotI hai / aura (7) tamastamaH prabhA meM nArakoM kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hotI hai // 17 // tatvArtha niyukti- - atyanta viSama duHkhajanaka karmoM kA bandha karane ke kAraNa evaM anapavarttanIya Ayu vAle honeke kAraNa nAraka jIva akAla meM hI mRtyu kI abhilASA karate hue bhI akAla meM nahIM marate / Ayu pUrNa hone para yathAkAla hI unakA maraNa hotA hai / yahA~ yaha AzaMkA utpanna hotI hai ki unakI Ayu kitanI hotI hai ? isa zaMkA kA samAdhAna karane ke lie unakI Ayu kA utkRSTa pramANa batalAyA jAtA hai jinakA svarUpa pahale batAlAyA jA cukA hai, una ratnaprabhA Adi sAta naraka bhUmiyoM meM yathAkrama tIsa, paccIsa, pandraha, dasa, tIna lAkha, pA~ca kama eka lAkha aura pA~ca nArakA - vAsoM meM nAraka jIvoM kI utkRSTa sthiti arthAt Ayu kA pramANa ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke anukrama se eka sAgaropama, tIna sAgaropama, sAta sAgaropama, dasa sAgaropama, satraha sAgaropama, vAIsa sAgaropama aura tetIsa sAgaropama kI hotI hai / isa prakAra ratnaprabhA pRthvI meM nArakoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI, zarkarAprabhA meM tIna sAgaropama kI, vAlukAprabhA meM sAta sAgaropama kI, paMkaprabhA meM dasa sAgaropama kI, dhUmaprabhA meM satraha sAgaropama kI, tamaH prabhA meM vAIsa sAgaropama kI aura tamastamaH prabhA meM tetIsa sAgaropama kI utkRSTa sthiti hotI hai / zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikA niyuktizca a0 5 sU0 17 nArakANAmAyuH parimANarUpAsthitenirUpaNam 611 upamAnamupamA- sAdRzyaM, sAgareNopamA sAgaropamA, ekA sAgaropamA yasyAH sthiteH sAekasAgaropamA / evaM- trisAgaropamAdiSvapi vigrahosvagantavyaH / teSu narakeSu madyapAyinaH - mAMsabhakSakAH-asatyavAdinaH- parastrIlampaTA : - mahAlobhAbhibhUtAH - strI - bAla - vRddha maharSi vizvAsaghAtakAH jinadharmanindakAH- raudradhyAnAviSTAH ityAdirItyA pApakarmAnuSThAtAraH samutpadyante / tecordhvapAdAH adhomukhAH sarve'pi samutpadyA - vaH patanti, dIrghakAlaM duHkhAnyanubhavanti ca / kiJcA - 'saMjJinaH-prathamanarakameva gacchanti, sarIsRpAH - dvitIyanarakaparyantameva gacchanti, pakSiNa stRtIyanarakaparyantameva gacchanti, siMhAzcaturthanarakaparyantameva gacchanti, bhujagaH paJcama narakaparyantameva gacchanti, striyaH SaSTha narakaparyantameva gacchanti / manuSyA matsyAzca saptamanaraka paryantaM gacchantIti / saptamAnnarakAnnirgatastiryageva bhavati, samyaktvaM tu tasya na niSidhyate / SaSThAnnarakAnnirgato yadi - manuSyatvaM prApnoti, tadA viratitvaM prApnoti / paJcamAnnarakAnnirgatastu yadi manuSyatvaM prApnoti tadA sarvaviratitvaM labhate / caturthAnnarakAnnirgataH kazcit - manuSyatvaM prApya nirvANamapi prati / upamAna yA upamA kA artha haiM sAdRzya / sAgara arthAt samudra se upamA honA sAgaropama hai / eka sAgara jisa Ayu kA upamAna ho vaha eka sAgaropama kahalAtI hai / trisAgaropama Adi meM bhI isI prakAra kA vigraha kara lenA cAhie / una narakoM meM madyapAna karane vAle, mAMsa bhakSaNa karane vAle, asatyavAdI, parastrIlampaTa, mahAn lobha se grasta, apanI strI, bAlaka, vRddha aura maharSiyoM ke sAtha vizvAsaghAta karane vAle, jinadharma ke nindaka, raudradhyAna karane vAle, tathA isI prakAra ke anya pApakarma karane vAle jIva utpanna hote haiM / jaba koI jIva naraka meM utpanna hotA hai to usa ke paira Upara aura mukha nIce kI ora hotA hai aura nIce girate haiM / usake pazcAt ve dIrgha kAla taka duHkho kA anubhava karate haiM 1 yahA~ itanA samajha lenA cAhie ki asaMjJI jIva pahale naraka meM sarIsRpa dUsare naraka taka hI jAte haiM, pakSI tIsare naraka taka hI jAte haiM, hI utpanna hote haiM, bhujaga pA~caveM naraka taka hI jA sakate haiM, striyAM chaThe haiM aura manuSya - puruSa evaM matsya sAtaveM naraka taka utpanna hote haiM / sAtaveM naraka se nikalA jIva niryacagati meM hI utpanna hotA hai vahA~ samyaktva kA niSedha nahIM hai arthAt vahA~ koI jIva samyaktva ko prApta kara sakatA hai / chaThe naraka se nikalA jIva yadi manuSyagati meM utpanna ho to vaha dezavirati aMgIkAra kara sakatA hai pAMcaveM naraka se nikalA prANI yadi manuSyatva prApta karatA hai to sarvavirati bhI prApta kara sakatA hai cauthe naraka se nikalA koI jIva manuSya gati pAkara nirvANa bhI prApta kara sakatA hai / tIsare, zrI tatvArtha sUtra : 1 hI utpanna hote haiM, siMha cauthe naraka taka naraka taka hI jAtI Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tRtIyAd-dvitIyAt-prathamAcca narakAnnirgataH kazcinmanuSyatvaM prApya, tIrthakaro'pi bhavati / devA-nArakA vA narakeSUtpattiM nA''sAdayanti tathA svabhAvAt / nApi-narakAdudvRtya deveSUtpadyante / narakAdudvRttAH khalu nArakAstiryagyonau manuSyeSu vA samutpadyante / AditastisRbhyaH pRthivIbhyaH udRtya kecana-manuSyatvaM prApya tIrthakaratvamapi prApnuvanti / catasRbhyaH khalu pRthivIbhya uddhRtya manuSyatvaJca prApya kecana- nirvANamapi prApnuvanti, AditaH khalu paJcabhyaH pRthivIbhya uddhRtya kecana-manuSyatvaM prANya saMyamamapi prApnuvanti / SaDbhyaH pRthivIbhya udRtya punaH kecana manuSyatvaM prApya saMyamAsaMyamamapi prApnuvanti / kintu saptamI pRthivIta udvRttAstu tiryaktvameva prApnuvanti, tatra kazcit samyagdarzanamapi prApnoti / sUtra // 17 // mUlasUtram--"jahaNNeNaM nAragANaM ThiI jahAkama dasavAsasahassA-ega-ti-sattadasa-sattarasa-bAvIsA-" // 18 // chAyA-"jaghanyena nArakANAM sthitiH yathAkramaM dazavarSasahasrANi eka tri-saptadaza saptadaza-dvAviMzati sAgaropamA-" // 18 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre-ratnaprabhAdi saptapRthivISu vartamAnAnAM nArakANAmAyuH pramANarUpA sthiti rutkRSTataH prarUpitA, samprati-teSAmeva jaghanyena sthiti prarUpayitumAha-"jahaNNeNaM" ityAdi / jaghanyena-jaghanyataH pUrvokteSu narakeSu vartamAnAnAM nArakANAM sthitiH--AyuH parimANarUpA / dUsare aura prathama naraka se nikalA jIva manuSyagati prApta karake tIrtha kara bhI ho sakatA haiN| deva aura nAraka marakara narakagati meM utpanna nahIM hote haiM / isI prakAra nAraka jova naraka se nikalakara sIdhe devagati meM utpanna nahIM hote haiM ? naraka se nikale jIva yA to tiyaM cayoni meM utpanna hote haiM yA manuSya gati meM / pahale ke tIna narako se nikala kara koI-koI manuSya hokara tIrthakara pada bhI prApta kara sakate haiM / cAra narakoM se nikala kara aura manuSyagati pAkara koI-koI jIva nirvANa bhI prApta kara lete haiN| prAraMbha kI pA~ca pRthviyoM se nikala kara koI-koI jIva manuSya hokara sarvavirati saMyama kI prApti bhI kara sakatI haiN| chaTho pRthvI se nikalakara koI-koI jIva manuSya hokara saMyamAsaMyama (dezavirati bhI prApta kara sakate haiN| kintu sAtavIM se nikale jIva to tiryaJca gati ko hI pAte haiM vahA~ koI jIva samyadgarzana bhI prApta kara sakatA hai| suutr--17|| sUtrArtha- 'jahaNNeNaM nAragANaM' ityAdi / sUtra 18 // nArakoM kI jaghanya sthiti anukrama se dasa hajAra varSa, eka sAgaropama, sataraha sAgaropama aura vAIsa sAgaropama hai| suutr-18|| tattvArthadIpikA--isase pahale ke sUtra meM ratnaprabhA Adi sAtoM narakabhUmiyoM meM nivAsa karane vAle nArakoM kI utkRSTa sthiti kA prarUpaNa kiyA gayA hai| aba unakI jaghanya arthAt zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 18 nArakANAmAyuH parimANarUpAsthiternirUpaNam 613 yathAkramam-kramamanatikramya yathAkramaM ratnaprabhAdi pRthivIkramAnusAreNa dazavarSasahasrANi, eka sAgaropamam, trisAgaropamA, saptasAgaropamA, dazasAgaropamA, saptadazasAgaropamA, dvAviMzasA - garopamA cAvaseyA / tatra - ratnaprabhA pRthivIvarti nArakANAM jaghanyena dazavarSasahasrANi sthitiH, zarkarAprabhA pRthivIvartinArakANAM jaghanyenai-kasAgaropamA sthitiH, vAlukAprabhApRthivomadhyavarti nArakANAM jaghanyena trisAgaropamA sthitiH paGkaprabhA pRthivI madhyavartinArakANAM jaghanyena saptasAgaropamA sthitiH, dhUmaprabhA pRthivImadhyavarti nArakANAM jaghanyena dazasAgaropamA sthitiH, tamaH prabhA pRthivomadhyavarti nArakANAM jaghanyena saptadaza sAgaroyamA sthitiH, tamastamaH pramApRthivImadhyavartinArakANAM jaghanyena dvAviMzati sAgaropamA sthitiH AyuH pramANarUpA bhavatItibhAvaH || 18 || tatvArthaniryuktiH---- - pUrva nArAkANAmutkRSTena sthitiH prarUpitA, samprati - teSAM jaghanyena sthitiM prarUpayitumAha " jahaNeNaM nAragANaM ThiI jahAkamaM dasavAsasahassA ega-ti-satta- dasa--sattarasabAvIsa te tIsA sAgarovamA - " // iti // ratnaprabhAdipRthivISu-nArakANAM jaghanyena sthitiH AyuH pramANarUpA yathAkramam-kamamanatikramya yathAkramam, ratnaprabhAdi pRthivIkramAnusAreNa dazavarSasahasrANi, ekaM sAgaropamam, trisAgaropamA, saptasAgaropamA, dazasAgaropamA, saptadazasAgaropamA dvAviMzati sAgaropamASvaseyA ? tatra ratnaprabhA pRthivyAM - nArakANAM jaghanyena dazavarSasahasrANi sthiti rbhavati, zarka - kama se kama sthiti kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM / ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke krama ke anusAra usameM rahane vAle nArako kI jaghanya sthiti isa prakAra hai- dasa hajAra varSa, eka sAgaropama tIna sAgaropama, sAta sAgaropama, dasa sAgaropama, sattaraha sAgaropama aura vAisa sAgaropama / ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM kI jadhanya sthiti arthAt Ayu kA pramANa dasa hajAra varSa kA hai / zarkaraprabhA pRthvI ke nArakoM ko jaghanya sthiti eka sAgaropama kI hai / valukA prabhA pRthvI meM rahane vAle nArakoM ko jaghanya sthiti tIna sAgaropama kI hai / paMkaprabhA pRthvI meM nivAsa karane vAle nAraka jIvoM kI sthiti sAta sAgaropama kI hai / dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM kI jadhanya sthiti dasa sAgaropama kI hai / tamaH prabhA pRthvI ke nArakoM kI jadhanya sthiti sataraha sAgaropama kI hai / tamastamA nAmaka sAtavIM pRthvI ke nArakoM kI jadhanya sthiti vAIsa sAgaropama kI hai // 18 // tatvArthaniyukti - isase pUrva nAraka jIvoM kI utkRSTa arthAt adhika se adhika sthiti kI prarUpaNA kI gaI, aba unakI jadhanya sthiti kahate haiM - ratnaprabhA Adi pRthiviyoM meM nAraka jIvoM kI jaghanya sthiti arthAt Ayu kA pramANa, krama ke anusAra isa prakAra hai-dasa hajAra varSa eka sAgaropama tIna sAgaropama, sAta sAgaropama, dasa sAgaropama, sataraha sAgaropama aura vAIsa sAgaropama / isameM ratnaprabhA pRthvI meM nArakoM kI jadhanya sthiti dasa hajAra varSa kI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre rAprabhApRthivyAM nArakANAM jaghanyena-ekasAgaropamA sthitiH, vAlukAprabhAyAM pRthivyAM nArakANAM jaghanyena trisAgaropamA sthitiH, paGkaprabhAyAM pRthivyAM jaghanyena nArakANAM saptasAgaropamA sthitiH, dhUmaprabhAyAM pRthivyAM-nArakANAM jaghanyena dazasAgaropamA sthitiH, tamaHprabhApRthivyAM nArakANAM jaghanyena saptadazasAgaropamA sthitiH, tamastamaHprabhAyAM pRthivyAM nArakANAM jaghanyena dvAviMzati sAgaropamA sthitiravaseyA / tathAcoktam ---uttarAdhyayane sUtre 36-adhyayane "sAgarovamamegaMtu ukkoseNaM viyAhiyA / paDhamAe jahaNaNeNaM dasavAsasahassiyA // 160 // "tiNNeva sAgarAU ukkoseNa viyAhiyA / doccAe jahaNNeNaM egaMtu sAgarovamaM // 161 / / "satteva sAgarAU ukkoseNa viyAhiyA / taiyAe jahaNNeNaM tiNNeva sAgarovamA // 162 / / "dasa sAgarovamAU ukkoseNa viyAhiyA / / cautthIe jahaNNeNaM satteva sAgarovamA // 163 // "sattarasa sAgarAU ukkoseNa viyAhiyA / paMcamAe jahaNNeNeM dasaceva sAgarovamA // 164 // "bAvIsa sAgarAU ukkoseNa viyAhiyA / chaTThIe jahaNNeNaM sattarasa sAgarovamA // 165 // "tettIsa sAgarAU ukkoseNa viyAhiyA / sattamAe jahaNNeNaM vAvIsaM sAgarovamA // 166 // "chAyA-"sAgaropamamekantu-utkarSeNa vyAkhyAtam / prathamAyAM jaghanyena-dazavarSasahasrikA // 16 // hotI hai / zarkarAprabhA pRthvI meM nArakoM kI jaghanya sthiti eka sAgaropama kI hotI hai / vAlukA prabhA meM nArakoM kI jadhanya sthiti tIna sAgaroMpama kI hotI hai| paMkaprabhA pRthvI meM nArakoM kI jaghanya sthiti sAta sAgaropama kI hotI hai / dhUmaprabhA meM nArakoM kI jaghanya sthiti dasa sAgaropama kI hotI hai / tamaHprabhA pRthvI meM nArakoM kI jaghanya sthiti sataraha sAgaropama kI hotI hai| tamastamaHprabhA pRthivI meM nArakoM kI jadhanya sthiti vAIsa sAgaropama kI samajhanI cAhie / uttarAdhyayana sUtra ke 36 veM adhyayana meM kahA hai 'prathama bhUmi arthAt ratnaprabhA meM utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai aura jadhanya sthiti dasa hajAra varSa kI hai // 16 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 18 nArakANAmAyuH parimANarUpasthitenirUpaNam 615 "traya eva sAgarAstu-utkRrSeNa vyAkhyAtAH / dvitIyAyAM jaghanyena-ekantu sAgaropamam // 161 // "saptaiva sAgarAstu-utkarSeNa vyAkhyAtAH / tRtIyAyAM jaghanyena-tina eva sAgaropamAH // 162 / / "daza sAgaropamAstu-utkarSeNa vyAkhyAtAH / caturthI jaghanyena-saptaiva sAgaropamAH // 163 // "saptadaza sAgarAstu-utkarSeNa vyAkhyAtAH / paJcamyAM jaghanyena-dazacaiva sAgaropamAH // 16 // "dvAviMzatiH sAgarAstu-utkarSeNa vyAkhyAtAH / SaSThyAM jaghanyena-saptadaza sAgaropamAH // 165 // "trayastriMzatsAgarAstu-utkarSeNa vyAkhyAtAH / saptamyAM jaghanyena-dvAviMzatiH sAgaropamAH // 166 // iti tathAca-nArakANAM pUrva-pUrva pRthivyAM yA-utkRSTA sthitiH sA paraparapRthivyAM jaghanyA sthiti bhavati, yathA- ratnaprabhAyAM nArakANA mutkRSTA sthitiH ekaM sAgaropamaM vartate / sA caikasAgaropamA sthitiH zarkarAprabhAyAM jaghanyA vartate nArakANAm / 'dUsarI pRthvI arthAt zarkarAprabhA meM utkRSTa Ayu tIna sAgaropama kI tathA jaghanya Ayu eka sAgaropama kI hai / / 161 // 'tIsarI pRthvI meM arthAt vAlukAprabhA meM utkRSTa Ayu sAta sAgaropama kI aura jadhanya Ayu tIna sAgaropama kI hai // 162 // 'cauthI pRthvI paMka prabhA meM utkRSTa Ayu dasa sAgaropama kI hai aura jaghanya Ayu sAta sAgaropama kI hai / / 163 / / _ 'pA~cavIM dhUmaprabhA pRthvI meM utkRSTa Ayu sataraha sAgaropama kI aura jaghanya Ayu dasa sAgaropama kI hai' // 164 // chaThI arthAt tamaHprabhA meM utkRSTa Ayu vAIsa sAgaropama kI aura jaghanya Ayu sataraha sAgaropama kI hai' // 165 // _ 'sAtavIM pRthvI tamastamaHprabhA meM utkRSTa Ayu tetIsa sAgaropama kI aura jaghanya Ayu vAIsa sAgaropama kI hai' // 166 // sAtoM narakabhUmiyoM ke nArakoM kI Upara jo utkRSTa aura jaghanya sthiti dikhalAI gaI hai, use dhyAnapUrvaka dekhane se pratIta hogA ki pUrva-pUrva ke naraka meM jitanI utkRSTa sthiti hai, uttarottara meM vahI jaghanya bana jAtI haiN| udAharaNArtha-ratnaprabhA pRthvI meM nArakoM kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai, vahI zarkarAprabhA meM jadhanya sthiti hai| zarkarAprabhA meM tIna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616 tattvArthasUtre zarkarA prabhAyAM nArakANAM yA trisAgaropamo -tkRSTA sthiti rasti, sA vAlukAprabhAyAM teSAM jaghanyA sthitiravaseyA / yA ca vAlukAprabhAyAM nArakANA mutkRSTA sthitiH saptasAgaropamA vartate, sA- paGkaprabhAyAM nArakANAM jaghanyA sthitirasti / yA ca paGkaprabhAyAM nArakANAmutkRSTA sthiti sAgaropamA vartate sA dhUmaprabhAyAM taSAM jaghanyA sthiti rasti / yA ca - dhUmaprabhAyAM - nArakANAmutkRSTA sthitiH saptadazasAgaropamA vartate sA tamaHprabhAyAM nArakANAM jaghanyA sthiti rbhavati / yAca tamaH prabhAyAM nArakANAmutkRSTA sthitiH dvAviMzatimAgaropamA vartate, sA khalu-tamastamaH prabhAyAM nArakANAM jaghanyA sthiti rbhavati / ratnaprabhAyAntu - nArakANAM dazavarSasahasrANi jaghanyA sthiti ravagantavyA // 18 // mUlasUtram - "jaMbUddIva lavaNa samuddAi nAmAo asaMkhejjA dIvasamuddA - " // 19 // chAyA- - "jambUdvIpa lavaNasamudrAdi nAmAno'saMkhyeyAH dvIpasamudrAH - " // 19 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtre - ratnaprabhAdi saptapRthivISu narakavAsinAM nArakANAM jaghanyena sthitiH prarUpitA, samprati - bhUmiprastAvAda jambUdvIpAdi dvIpAn - lavaNasamudrAMzca prarUpayitumAha"jaMbUddIva lavaNa samuddAi -" ityAdi / jambUdvIpalavaNa samudrAdayo'saMkhyeyA dvIpasamudrAH santi / tatra - jambUdvIpAdayo dvIpAH lavaNodadhiprabhRtayaH samudrA cADasaMkhyeyAH santi / tadyathA - jambUdvIpo nAmA dvIpa:- 1 lavaNodadhinAmA samudra:, dhAtakI khaNDanAmA dIpa:- 2 kAlodadhinAmA samudraH, puSkaravaranAmA dvIpa:- 3 puSkaravarodanAmA samudrazca, vAruNIvara nAmA sAgaropama kI jo utkRSTa sthiti hai, vaha tIna sAgaropama vAlukA prabhA meM jaghanya samajhanI cAhie / vAlukAprabhA meM jo sAta sAgaropama kI utkRSTa sthiti hai vahI paMkaprabhA meM jadhanya hai / paMkaprabhA meM utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI hai, vahI dhUmaprabhA meM jadhanya hai / dhUmaprabhA meM utkRSTa sthiti sataraha sAgaropama kI hai, vahI tamaH prabhA meM jadhanya sthiti hai / tamaHprabhA meM nArakoM kI utkRSTa sthiti vAIsa sAgaropama hai, vahI bAIsa sAgaropama tamastamaHprabhA meM jaghanya hai / ratnaprabhA meM jaghanya sthiti dasa hajAra varSa kI hai || 18 | sUtrArtha - 'jaMbuddIvalavaNa' ityAdi // 19 // jambU dvIpa Adi dvIpa aura lavaNa Adi samudra asaMkhyAta haiM // 19 // tattvArthadIpikA - pUrva sUtra meM ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke nArakoM kI jadhanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI, aba prasaMgavaza jambUdvIpa Adi dvIpoM kI aura lavaNa samudroM kI prarUpaNA karate haiM jambUdvIpa aura lavaNasamudra Adi dvIpa aura samudra - (1) jambUdvIpa nAmaka dvIpa, lavaNodadhi nAmaka samudra, (2) kAlodadhi nAmaka samudra ( 3 ) puSkaravara nAmaka dvIpa, asaMkhyAta haiM ve isa prakAra dhAtakI khaNDa nAmaka dvIpa, puSkaravaroda nAmaka samudra, (4) vAruNI - zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyaktizca a. 5 sU. 19 jambUdvIpAdidvIpasamudranirUpaNam 617 dvIpa:- 4 vAruNIvarodanAmA samudrazca kSoravaranAmA dvIpa:- 5 kSIravarodanAmA samudrazca, ghRtavaranAmA dvIpa:- 6 ghRtavarodanAmA samudrazca / ikSuvaranAmA dvIpa:- 7 ikSuvarodanAmA samudrazca, nandIzvaravara nAmA dvIpaH-8 nandIzvaravaroda mAmA samudrazva, aruNabara nAmA dvIpa:- 9 aruNavaroda nAmA samudrazcetyevaM rItyA svayambhUramaNaparyantA asaMkhyeyA dvIpasamudrA avagantavyAH // 19 // tavathAniryuktiH - itaH pUrve ratnaprabhAdi pRthivISu sthitAnAM sImantakAdinarakAvAsanivAsinAM jIvAnAM narakeSu sthiti rAyuH parimANarUpA prarUpitA, sampratihi - bhUmiprastAvAd jambUdvIpAdi dvIpAnAM - lavaNodhadiprabhRti samudrANAJca svarUpANi prarUpayitumAha - "jaMbUddIva lavaNa samuddA nAmAo asaMkhejjA dIvasamuddA -" iti / jambUdvIpa lavaNasamudrAdinAmAno'saMkhyeyA dvIpasamudrAH santi / tatra - jambUdvIpAdayo dvIpA : lavaNodadhiprabhRtayaH samudrAzvA 'saMkhyeyAstattannAmadheyAH santi / tathAcA saMkhyeyapadenA'tra sArddhadvayoddhArasAgaropamarUpamasaMkhyAtatvaM gRhyate / taccoddhArasAgaropamaM uddhArapalyopamai niSpadyate, tathAhi - palyaM syAt yat AyAmaviSkambhAbhyAM urvoccattvena ca pratyekaM yojanaparimitam sAdhika triguNaparikSepayuktaM ca bhavet, tacca utkRSTena saptarAtraprarUDhabAlAyaiH saMnicitametAdRzaM vara nAmaka dvIpa, vAruNIvaroda nAmaka samudra ( 5 ) kSIravara nAmaka dvIpa, kSIravaroda nAmaka samudra (6) ghRtavara nAmaka dvIpa, ghRtavarIda nAmaka samudra (7) ikSuvara nAmaka dvIpa, ikSuvara nAmaka samudra (8) naMdIzvara nAmaka dvIpa, naMdIzvaravaroda nAmaka samudra ( 9 ) arunAmavaraNaka dvIpa, aruNavaroda nAmaka samudra isa prakAra eka dvIpa aura eka samudra, isa krama se svayaMbhUramaNa dvIpa aura svayaMbhUramaNa samudra taka asaMkhyAta dvIpa - samudra samajhane cAhie || 19 // tattvArthaniyukti - isase pUrva ratnaprabhA Adi pRthviyoM meM sthita sImantaka Adi nArakA - vAsoM meM nivAsa karane vAle nAraka jIvoM kI sthiti arthAt Ayu ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai / aba bhUmi kA prakaraNa hone se jambUdvIpa Adi dvIpoM kA tathA lavaNodadhi Adi samudroM kA svarUpa batalAne ke lie kahate haiM / jambUdvIpa aura lavaNasamudra Adi asaMkhyAta dvIpa aura samudra haiM / tAtparya yaha hai ki jambUdvIpa Adi dvIpa asaMkhyAta haiM aura lavaNodadhi Adi samudra bhI asaMkhyAta haiM / asaMkhyAta meM taratamatA ke bheda se asaMkhyAta prakAra ho sakate haiM / yahA~ asaMkhyAta pada se ar3hAI uddhAra sAgaropama kI samagrarAzi ke barAbara asaMkhyAta kA grahaNa karanA cAhie / yaha udghAra sAgaropama uddhAra palyopama se niSpanna hotA hai / jaise - eka koI palya AdhArapAtra - jo eka eka yojana AyAmaviSkama vAlA arthAt eka yojana kA lambA aura eka yojana kA cauDA tathA eka yojana kA gaharA tathA isa mApa se kucha adhika hInagunI paridhi golAI vAlA 78 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre bhRtaM syAt yannAgninA dahyate na vAyunA'pahiyate na jalena klidyate, tatastasmA tAdRzAtpalyAt pratisamayamekaikabAlAgrAmapahiyate / tato yAvatA kAlena tatpalyaM riktaM bhavettAvatkAlaparimitame kamuddhArapalyopamaM bhavati, taistAdRzaiH daza koTi koTi parimitai, palyopamairekamuddhArasAgaropamaM niSpadyate etAdRza sArdhadvayoddhArasAgaropama samayarAzipramANatulyAH khalu dvIpasamudrAH santi / tatrA'pi-prathama dvipAdanantaraH prathamaH samudraH, dvitIya dvIpAdanantaro dvitIyaH samudraH, tRtIyAdanantara stRtIyaH samudra ityAdi rItyA prAk tAvad dvIpo vartate pazcAt samudro'sti, tadanantaraH punIpaH-tadantaraH punaH samudraH-ityevaM yathAsaMkhyamavagantavyam / tadyathA--- prathamaM tAvad jambUdvIpo nAma dvIpaH lavaNodadhiH samudrazca-1 tato dhAtakIkhaNDo nAma dvIpaH kAlodadhiH samudrazca-2 tataH puSkaravaro nAma dvIpaH puSkarodadhiH samudraH-3 tato varuNavaronAma dvIpa varuNodadhiH samudrazca-4 tataH kSIravaro nAma dvIpo'sti kSIrodadhiH samudrazca-5 tato ghRtavaro nAma dvIpaH ghRtodadhi samudrazca-6tatazca-IkSuvaronAma dvIpaH ikSuvarodadhiH samudrazca-7 tato naMdIzvaro nAma dvIpaH nandIzvarodadhi samudrazca-8 tatazca-aruNavaro nAma dvIpaH aruNavarodadhiH samudrazca-9 ityevaM rItyA svayambhUramaNasamudraparyantAH asaMkhyeyA dvIpasamudrAH santIti bhAvaH / te khalu sarve dvIpa-samudrA na zakyante nAmagrAhamAkhyAtuM teSAmasaMkhyeyatvAt , tatra-"jabUdvIpa: ___ ityAdi saMjJA-saMjJisambandhazcA-'nAdikAliko'vaseyaH / dvirgatA Apo yasmin iti dvIpaho, vaha palya eka do tIna utkRSTa se sAta rAtri ke uge hue bAlAnoM se aisA Thosa ThoMsakara bharA jAya ki jisa bAlAgra ko na agni jalA sake na vAyu uDA sake aura na pAnI unhe klinna-gIlA kara sake / isa taraha ThoMsakara bhare hue palyase prati samaya eka eka bAlAgra nikAlA jAya, to jitane kAla se vaha palya rikta-khAlI hove utane kAla pramANa kA eka uddhAra palyopama hotA hai| vaise dasa karoDA-karoDa uddhArapalyopama hote haiM taba eka uddhArasAgaropama hotA hai| isa prakAra ke aDhAI uddhAra sAgaropamoM meM jitane samaya hote haiM utane hI dvIpa aura samudra haiN| ina dvIpoM aura samudroM kI avasthiti anukrama se isa prakAra hai-pahale dvIpa ke bAda pahalA samudra hai, dUsare dvIpa ke bAda dUsarA samudra hai tIsare dvIpa ke bAda tIsarA samudra hai, ityAdi krama se pahale dvIpa phira samudra phira dvIpa aura samudra isa prakAra anukrama se dvIpa aura samudra haiM / udahAraNArthasarvaprathama jambUdvIpa nAmaka dvIpa hai, use cAroM ora se veSTita kiye hue lavaNodadhi nAmaka samudra hai; tatpazcAt lavaNodadhi samudra ko cAroM ora se ghere hue dhAtakIkhaMDa nAmaka dvIpa hai, phira kAlodadhi nAmaka samudra hai, phira puSkaravara nAmaka dvIpa aura puSkarodadhi samudra hai, phira varuNavara nAmaka dvIpa aura varuNodadhi samudra hai, phira kSIravara nAmaka dvIpa aura kSIrodadhi samudra hai, phira ghRtavara nAmaka dvIpa aura ghRtodadhi samudra hai, phira ikSuvara nAmaka dvIpa aura ikSuvarodadhi samudra hai, phira nandIzvara nAmaka dvIpa aura nandIzvarodadhi samudra hai, phira arUNavara nAmaka dvIpa aura arUNavarodadhi nAmaka samudra hai| isa krama se svayaMbhUramaNa samudra paryanta asaMkhyAta dvIpa aura samudra haiN| __ sabhI dvIpoM aura samudroM kA nAmollekha karake ginAnA saMbhava nahIM hai, kyoMki ve asaMkhyeya haiN| jambUdvIpa anAdi kAla se haiM aura usakA 'jambUdvIpa, yaha nAma bhI anAdi kAla se hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 5 sU. 19 jambUdvIpAdidvIpasamudranirUpaNam 619 padavyutpatyA ubhayapArzvajalaparigatabhUpradezo dvIpa ucyate, sarvaM khalvetad jambUdvIpAdi dvIpasamudravalayajAlamasyA eva ratnaprabhAyAH pRthivyA upari-avasthitamavagantavyam, etAvAneva khalu tiryagloko vartate-na tataHparamiti bhAvaH / uktaJca jIvAbhigame 3-pratipattau 2 uddezake dvIpaprakaraNe kevaliyA NaM bhaMte ! jaMbuddIvA paNNatA ? goyamA asaMkhejjA jaMbuddIvA nAmavejjehiM pnnnnttaa| kevaliyA NaM bhate ! lavaNasamudA paNNalA asaMkhejjA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM paNNattA, evaM dhAyaisaMDAvi evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehiya, ege deve dIve paNNatte ege devode samudde paNNatte, evaM NAge, jakkhe, bhUe, jAva-ege sayaMbhUramaNe dIve, ege sayaMbhUramaNasamudde NAmadhejjeNaM pnnnntte"| ["chAyA-"] kiyantaH khalu bhadanta ! jambUdvIpAH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyAH jambUdvIpAH nAmadheyaiH prajJaptAH / kiyantaH khalu bhadanta ! lavaNasamudrAH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyAH lavaNasamudrA nAmadheyaiH prajJatAH evaM-dhAtakIsvaNDA api, evaM-yAvat asaMkhyeyA ssUryadvIpAH nAmadheyaizca, eko devo dvIpaH prajJaptaH, eko devodadhiH samudraH prajJaptaH, ekaH svayambhUramaNasamudro nAmadheyena prajJaptaH iti / / punazcAgre tatraiva jIvAbhigame tRtIyapratipattau 2 uddezake coktam "jAvatiyA loge subhA NAmA subhA vaNNA jAva subhA phAsA evatiyA dIvasamuddA NAmadhejjehiM paNNattA-" jisake saba (cAroM) ora pAnI ho vaha dvIpa, isa vyutpatti ke anusAra cAro pAryoM meM jala se vyApta jo bhUmibhAga hotA hai, vaha dvIpa kahalAtA hai / jambUdvIpa evaM lavaNasamudra Adi asaMkhyAta dvIpa samudroM kA yaha jo samUha hai, saba isI ratnaprabhA pRthvI ke Upara avasthita hai / itanI hI tiryak loka kI sImA hai| svayaMbharamaNa samudra se Age tirkhA loka nahIM hai / jIvAbhigama sUtra meM tIsarI pratipatti, dUsare uddezaka, sUtra 186 veM meM dvIpa prakaraNa meM kahA hai prazna-bhAvanH jambUdvIpa kitane kahe gae haiM ? uttara-gautama ! jambUdvIpa nAma se asaMkhyAta dvIpa kahe gae haiN| prazna-bhagavan ! lavaNasamudra kitane kahe gae haiN| uttara-lavaNasamudra nAma se asaMkhyAta samudra kahe haiN| isI prakAra dhAtakokhaNDa nAmaka dvIpa bhI asaMkhyAta samajhane caahie| yAvat sUrthadvIpa nAmaka dvIpa bhI asaMkhyAta haiN| devadvIpa eka hai, devodadhi samudra eka hai , isI prakAra nAga, yakSa, bhUta yAvat svayaMbhUramaNa dvIpa eka hai, svayaMbhUramaNa nAmaka samudra bhI eka hai / Age jIvAbhigama sUtra kI tIsarI pratipatti ke dvitIya uddezaka meM bhI kahA hai zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 tatvArthasUtre "yAvanti loke-zubhAni nAmAni, zubhA varNA yAvat zubhA sparzA etAvanto dvIpa samudrA nAmadheyaiH prajJaptA" iti // 19 // __ mUla sUtram "te dovasamuddA duguNaduguNA valayAgArA puvvapuvva parikkheviNo ya-" chAyA-"te dvopasamudrA dviguNadviguNA valayAkArAH pUrvapUrvaparikSepiNazca" // 20 tattvArthadIpikA--pUrvasUtre jambUdvIpAdi dvIpAnAM lavaNodadhi-prabhRti samudrANAJca nirUpaNaM kRtam samprati-teSAM viSkambhAyAmAkArAdi svarUpANi pratipAdayitumAha -- 'te dIvasamudA" ityAdi / te khalu-jambUdvIpA lavaNodadhiprabhRtayo dvIpasamudrAH dviguNadviguNAH pUrvapUrvApekSayA paraparAH dviguNa-dviguNavistArA valayAkArA:-valayAkRtayaH--- __ valayo-vRttam maNDalam AkAro yeSAM te valayAkArAH karakaGkaNAdivat golAkRtayaHsanti pUrvapUrvaparikSepiNazca pUrvapUrvadvIpasamudrAn yathAkramaM paraparadvIpasamudrAH pariveSTaya sthitAH santItibhAvaH / tathA ca-jambUdvIpanAmnaH prathamadvIpasya yo vistAro vartate tadviguNavistAro lavaNodadhirasti / evam-lavaNodadheryo viSkambhoM nAma vistAro vartate-tad dviguNaviSkambho dhAtakIkhaNDanAmno dvIpasya bhavati / tad dviguNaviSkambhaH kAlodadhisamudro'sti, tad dviguNaviSkambhaH puSkaravaronAma dvIpo vartate , tadviguNaviSkambhaH puSkaravaraH samudraH ityAdirItyA vistAraH uttarottarasyA'vagantavyaH // 20 // 'loka meM jitane zubha nAma haiM, zubha varNa yAvat zubha sparza haiM, utane hI nAma vAle dvopa aura samudra bhI kahe gaye haiM // 19 // 'te dIvasamuddA duguNa' ityAdi ||suu0 20 // sUtrArtha-ve dvIpa aura samudra dugune dugune vistAra vAle, valaya ke AkAra ke aura pahalepahale vAloM ko ghere hue haiM // 20 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM jambUdvIpa Adi dvIpoM kA lavaNodadhi Adi samudroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba unakI lambAI-caur3AI Adi kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM pUrvokta jambUdvIpa aura lavaNasamudra Adi dvIpa aura samudra dugune dugune vistAra vAle haiM arthAt pUrva-pUrva kI apekSA uttara-uttara kA vistAra dugunA-dugunA hai / ___ sabhI dvIpa aura samudra cUr3I ke AkAra ke jaisA vRtta arthAt gola haiM / ve saba pUrva-pUrva vAle ko ghere hue sthita haiM / arthAt krama ke anusAra pahale dvIpa ko Age kA samudra ghere hue hai, usa samudra ko Age kA dvIpa ghere hue hai aura usako bhI Age kA samudra ghere hue hai / isa prakAra pahale dvIpa-jambUdvIpa kA jitanA vistAra hai, usase dugunA vistAra lavaNasamudra kA hai / lavaNasamudra kA jitanA vistAra hai usase dviguNita dhAtakokhaNDa dvopakA vistAra hai / dhAtakIlaMDa dvIpa se kAlodadhi samudra kA dugunA vistAra hai, kAlodadhi samudra se puSkaravara dvIpa kA dugunA vistAra hai aura puSkaravara dvIpa kI apekSA puSkaravara samudra kA dugunA vistAra hai / yahI krama Age bho sarvatra samajha lenA cAhie // 21 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 5 sU. 20 dvIpasamudrANAmAyAmaviSkambhAkArAdinirUpaNam 621 tattvArtha niyuktiH- pUrvasUtre-jambUdvIpAdidvIpAnAM-lavaNodadhiprabhRti samudraNAJca yathAsambhavaM nAmato nirdezaH kRtaH samprati-teSAmeva dvIpa-samudrANAmAyAma-viSkambhAkArAdisvarUpANi prarUpayitumAha ---"te dovasamuddA dugaNA-duguNA valayAgArA puvvapuvvaparikkheviNo ya-" iti / te khalu-pUrvoktAH jambUdvIpa-lavaNodadhi prabhRtayo dvIpasamudrAH dviguNadviguNAH pUrvapUrvadvIpasamudrA'pekSayA-uttarottaradvIpasamudrAH dviguNadviguNAdhikAH santi / yathA jambUdvIparaya yo viSkambho nAmavistAraH, tadapekSayA-dviguNaviSkambho lavaNodadhirasti / evam-lavaNodadheryo viSkammovartate tato dviguNaviSkambho dhAtakI khaNDadvIpo'sti / tad dviguNaviSkambhaH kAlodadhiH samudro'sti, tad dviguNaviSkambhaH puSkaravaro dvIpo vartate, tad dviguNavistAraH puSkaravaraH samudro'sti, ityevaM rItyA jambUdvIpAdayo dvIpasamudrAH svayambhUramaNasamudraparyantAH yena-yena krameNa vyavasthitA nirdiSTA vA santi, tenaiva krameNa lavaNasamudraprabhRti svayambhUramaNasamudraparyantaM dviguNaviSkambhA bhavanti-ityavaseyam tatkramAnusAreNaiva pUrva pUrva dvIpasamudraparikSepiNa uttarottaradvIpasamudrA santI tyabhiprAyeNAha-pUrva pUrvaparikSepiNa iti / tathAca-jambUdvIpaM pariveSTaya lavaNodadhirasti, lavaNodadhiM pariveSTaya dhAtakIkhaNDo dvIpazcakAsti, dhAtakokhaNDadvIpaJca pariveSTaya kAlodadhisamudro'sti, kAlodadhiM ca pariveSTaya puSkaravaro tattvArthaniyukti-pUrvasUtra meM jambUdvIpa Adi dvIpoM kA tathA lavaNodadhi Adi samudroM kA yathAsaMbhava nAmanirdeza kiyA gayA hai / aba unhIM dvIpa-samudroM kI lambAI-caur3hAI, AkRti Adi Adi kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM--- pUrvokta jambUdvIpa Adi dvIpa aura lavaNodadhi Adi samudra dugune--dugune haiM arthAt pahalepahale vAle kI apekSA agale-agale dviguNa adhika haiN| jambUdvIpa kA jitanA vistAra hai, usase dugunA lavaNasamudra kA vistAra hai / isI prakAra lavaNasamudra ke vistAra kI apekSA dhAtakIkhaNDa dvIpa kA vistAra dugunA hai| dhAtakokhaNDa ke vistAra se kAlodadhi samudra kA vistAra dugunA hai / kAlodadhi kI apekSA puSkaravara dvIpa kA aura puSkaravara dvIpa ko apekSA puSkaravara samudra kA vistAra dugunA hai| isa prakAra jambUdvIpa se lekara svayaMbhUramaNa samudra paryaMta jisa krama se dvIpa aura samudra avasthita haiM aura jisa krama se unameM se kucha kA nAmollekha kiyA gayA hai, usI krama ke anusAra unakA vistAra dugunA-dugunA samajhanA cAhie / pUrvokta nAmoM ke anukrama se hI ve dvIpa aura samudra eka-dUsare ko veSTita kiye hue haiM, isa Azaya ko vyakta karane ke lie unheM 'pUrvapUrvaparikSepiNaH' kahA hai / tAtparya yaha hai ki jambUdvIpa ko pariveSTita karake lavaNasamudra sthita hai, lavaNasamudra ko pariveSTita karake dhAtakIkhaNDa dvIpa rahA huA hai, dhAtakokhaNDa ko ghera kara kAlodadhi samudra phailA huA hai aura kAlodadhi samudra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 tattvArtha sUtre dvIpo vartate, ityAdirItyA bovyam / ataeva - valayAkArAH khalu te - lavaNodhadhiprabhRtayaH svayambhUramaNArthantAH dvIpasamudrAH santi / sarvadvIpasamudrAntarvartI jambUddopastu - kulAlacakAkRtiH prataravRttovartate, na tu valayAkRtiriti vadayate-- uktaJca - jIvAbhigame 3 - pratipattau 2 -- uddeze - "jaMbadIvaM NAmaM dIvaM - lavaNe NAmaM samuDhe vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie saJcao samatA saMparikkhittANaM cihna - " jambUdropo nAma dvIpo lavaNo nAma samudro vRtto valayAkAra - saMsthAnasaMsthitaH sarvataH - taH samantAt saMparikSipya khalu tiSThati-" iti / punastatraivoMkam - "jaMbuddIvAiyA dIvA lavaNAdIyA samuddA saMThANao egaviha vidhANA vitthAoM aNegavihavidhANA duguNA duguNe paDuppAemANA pavittharamANA "obhAsa mANavIciyA- " iti / jambUdrIpAdikA dvIpAH, lavaNAdikAH samudrAH saMsthAnataH aikavidhavidhAnAH, vistArato'nekavidhavidhAnAH dviguNa - dviguNAH pratyutpannAyamAnAH avabhAsamAnavIcayaH - iti" // 20 // mUlasUtram " savvamaMtare vaTTe meruNAbhie lakkhajoyaNavikkhaMbhe jaMbuddIve // 21 // chAyA - " sarvAbhyantaro vRtto merunAbhikaH lakSayojanaviSkambho jambUdvIpaH - " // 21 // tatvArthadIpikA - pUrvasUtre - yadyapi sAmAnyataH sarvadvIpasamudrANAM viSkambhA -ssyAmA kArAdisvarUpANi prarUpitAni, tathApi tatrA - spavAdarUpeNa jambUdvIpasyA - 'nyApekSayA kiJcid ko pariveSTita karake puSkaravara dvIpa sthita hai / isI prakAra Age bhI samajha lenA cAhie / jambUdvIpa aura lavaNasamudra Adi sabhI dvIpa - samudra valayAkAra haiM arthAt hAtha meM pahanI jAne vAlI cUr3I ke samAna golAkAra haiM / magara ina sabhI dvIpa - samudroM ke madhya meM sthita yaha jambUdvIpa kuMbhAra ke cAka ke samAna prataravRtta arthAt sapATa gola hai / yaha valaya ke sadRza golAkAra nahIM hai / jIvAbhigamasUtra kI tIsarI pratipatti ke dUsare uddezaka meM kahA hai- 'jambUddIpa nAmaka dvIpa ko vRtta valayAkAra saMsthAna vAlA lavaNa nAmaka samudra sabhI ora se ghera kara sthita hai / ' Age vahIM puna: kahA hai- 'jambUdvIpa Adi dvIpa aura lavaNa Adi samudra AkAra meM eka hI prakAra ke haiM arthAt sabhI golAkAra haiM magara vistAra meM aneka prakAra ke haiM - kisI kA bhI vistAra kisI ke barAbara nahIM hai / saba eka-dUsare se dugune - dugune vistAra vAle haiM; pannAya - mAna haiM, vistRta haiM aura avabhAsamAna vIciyoM vAle haiM // 20 // 'savvamaMtare vaTTe' ityAdi // sU0 21 // mUlasUtrArtha - samasta dvIpa ke bhItara, golAkAra, madhya meM meru parvatavAlA, tathA eka lAkha yojana vistAra vAlA jambUdvIpa hai // 21 // tattvArthadIpikA - pUrvasUtra meM yadyapi sAmAnya rUpa se samasta dvIpoM aura samudroM ke vistAra lambAI, caur3AI Adi kA nirUpaNa kiyA jA cukA hai, tathApi anya dvIpoM kI apekSA kiMcit zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 21 jambUdvIpasyAyAmApekSayA vaiziSTayapradarzanam 623 vaiziSTayena svarUpaM prarUpayitumAha- "savvanbhaMtare vaTTe-" ityAdi / sarvAbhyantaraH-sarveSAM dvopasamudrANAM jambUdvIpaprabhRti svayambhUramaNasamudraparyantAnAM madhye jambUdvIpaH sarvAbhyantaravartItyarthaH, evaM vRttaH kulAlacakravat prataravRttaH, pUrNimacandravat golAkAraH na tu-valayAkAraH / lavaNasamudrAdayastu-valayAkRtayaH santi, evaM-merunAbhika -meruH mandaraparvato nAbhau-madhye yasya sa merunAbhiH khalu jambUdIpa vartate / jambUdvIpamadhye merurasti / merustAvat--mandarAcalanAmA sakalatiryaglokamadhyabhAgasya mayAdAkAritvAnmeruH kanakaparvataH ekasahasrayojanAni bhUmimadhye praviSTo vartate, nava-navatiyojanAni cordhvannato'sti, zrIbhadrazAlavana nandanavanasaumanasabanapANDukavananAmAni tatro-paryupari kramazazcatvAri vanAni santi, upari cUlikA vartate / tatra---zrIbhadzAvalanAdupari paJcazatayojanalabhyaM nandanavanaM vartate nanda navanAdupari sArdhadviSASTayo janasahasraprApyaM saumanasavanaM vartate, saumanasavanAdupari SaTtriMzatsahasrayojanagamyaM pANDukavanaM vilasati catvAriMzatsahasra yojanonnatA cUlikA vartate, sA khalu-cUlikA sArdhapaJcatriMzatsahasrayojanamadhyAntargatairvA-'vaseyA, evaMbhUtamerunAbhikaH khalu jambUdvIpo'vaseyaH / sa ca jambUdvIpo vistAreNa kiyatparimANaH ityAkAGkSAyAmAha---lakSayojanaviSkambhaH-yojanazatasahasravistAraH, lakSayojanAni viSkambho vistAro-bAhalyaM yasyA'sau lakSayojanaviSkambhaH lakSayojavizeSa rUpa se jambUdvIpa ke svarUpa kA prarUpaNa karate haiM isa ratnaprabhA pRthvI para pahale jo asaMkhyAta dvIpa samudra kahe gae haiM, una saba ke bhItara jambUdvIpa hai| yaha jambUdvIpa kuMbhAra ke cAka ke samAna prataravRtta arthAt sapATa golAkAra hai yA pUrNimA ke candra kI taraha gola hai; valaya ke AkAra kA nahIM hai / jambUdvIpa ke atirikta zeSa lavaNasamudra Adi samudra aura samasta dvIpa valaya arthAt cUr3I ke samAna golAkAra haiM / jambUdvIpa ke bilakula madhya meM sumeru parvata hai / meruparvata kA dUsarA nAma mandarAcala bhI hai / vaha saMpUrNa tircha loka kI maryAdA arthAt sImA banAne vAlA hai, isa kAraNa meru kahalAtA hai / vaha svarNamaya hai| sumeru parvata eka hajAra yojana bhUmi meM phaMsA huA hai aura ninyAnave hajAra yojana Upara hai / usa para eka-dUsare ke Upara cAra vana haiM aura Upara coDhI-zikhara hai / cAroM vanoM ke nAma isa prakAra haiM-bhadrazAla vana, nandana vana, saumanasa vana aura pANDuka vana / bhadrazAla vana se pA~ca sau yojana kI U~cAI para naMdanavana hai| nandanavana se sAr3he bAsaTha hajAra yojana kI U~cAI para saumanasa vana hai aura saumanasa vana se chattIsa hajAra yojana Upara pANDuka vana hai / sumeru kI cUlikA cAlIsa yojana U~cI hai| vaha cUlikA cArasau caurANave yojana madhyAntargata hai / isa prakAra madhya meM sumeru parvata se yukta jambUdvIpa hai jambUdvIpa kA vistAra kitanA hai, yaha AzaMkA hone para uttara diyA gayA hai-usakA vistAra eka lAkha yojana kA hai / jambU nAmaka vRkSa se yukta hone ke kAraNa yaha dvIpa jambUdvIpa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 tattvArthasUtre navizAlaH, jambUvRkSopalakSitatvAd jambUdvIpa ityucyate, jambUvRkSazco-ttarakurUNAM madhyavatI anAdini dhanaH pRthivIpariNAmaH svAbhAviko vartate tadupalakSitaH khalu jambUdvIpo vartate iti bhAvaH // 21 // tattvArthaniyuktiH- pUrva dvIpAnAM samudrANAJca-valayAkRtitvamuktam, tathAca-jambUdvIpasyApi dvIpatayA valayAkRtitvaM prasaktam-atastadapavAdarUpeNAha - "savvabhaMtare vaDhe-" ityAdi / jambUdvIpaH khalu dvopaH sarvAbhyantaraH sarveSAM dvIpasamudrANAM svayambhUramaNaparyantAnAM madhye sarvAbhyantaravartI vartate / sa khalu jambUdvIpo vRttaH prataravRttaH kumbhakAracakrAkAraH na tu valayAkAraH lavaNasamudrAdInAM valayAkRtitvasyoktatvAt / valayAkRtibhizca tatra caturasrAkArayorapi pariveSTanasambhavena jambUdvIpasya trasra caturasrAkRtitvanirAsArtha vRttagrahaNaM kRtamavaseyam / tathAca sarveSAM dvIpasamudrANAM vRttatve satyApa jambUdvIpasya prataravRttatvameva kulAlacakrAdivat-natu-valayavRttatvakarakaGkaNAdivat, lavaNasamudrAdInAM valayavRttatvameva na tu--prataravRttatvamitibhAvaH sa jambUdvIpaH punaH kIdRzaH ityAha--merunAbhikaH meruH-mandarAcalo nAbhau-madhye yasyA'sau merunAbhikaH, yasya madhye meruparvato vartate tathAvidho madhyavarti meruH khalu jambUdvIpo vartate, punaH kIdRzo jambUdvIpa ityAha__lakSayojanaviSkambhaH lakSa-yojanAni viSkambho nAma vistAro bAhalyaM yasya sa lakSayojanaviSkambhaH yojanazatasahasravistAraH sa jambUdvIpo vartate itibhAvaH / merUparvatazca kAJcanasthAlapAtrasyakahalAtA hai / vaha jambU vRkSa uttara kuru kSetra ke madhya meM hai, anAdi-ananta hai, pArthiva arthAt pRthvI kA pariNamana aura svAbhAvika hai| jambUdvIpa isI vRkSa se yukta hai // 23 // tattvArthaniyukti--pahale kahA gayA hai ki dvIpa aura samudra valaya ke AkAra ke haiM / isa kathana se jambUdvIpa ke valayAkAra hone kA prasaMga AtA hai; magara vaha valaya ke AkAra kA nahIM hai; ataeva pUrvokta kathana kA apavAda yahA~ pradarzita kiyA jAtA hai jambUdvIpa saba dvIpa-samudroM ke andara hai, arthAt svayaMbhUramaNasamudra paryanta jitane bhI dvIpa aura samudra haiM, una saba ke bhItara hai / vaha prataravRtta arthAt kuMbhAra ke cAka ke samAna gola hai, magara cUDI ke samAna gola nahIM hai / lavaNa samudra Adi ko valaya ke AkAra kA kahA gayA hai aura jo valayAkAra hote haiM ve tikone aura caukora padArthoM ko bhI ve viSTita kara sakate haiM / aisI sthiti meM jambUdvIpa ko trikoNa yA catuSkoNa na samajha liyA jAya, isa uddezya se sUtra meM 'vRtta' zabda grahaNa kiyA gayA hai / ataeva samasta dvIpoM aura samudroM ke golAkAra hone para bhI jambUdvIpa prataravRtta hai jaise kuMbhAra kA cAka hotA hai| vaha hAtha meM pahane jAne vAle kaMkaNa ke samANa golAkAra nahIM hai, jaba ki usase Age ke lavaNa samudra Adi valaya ke samAna golAkAra haiM, prataravRtta nahIM haiM / jambUdvIpa merunAbhika hai arthAt usake madhyabhAga meM mandarAcala-parvata hai / jambUdvIpa kA eka lAkha yojana kA vistAra hai / cAhe pUrva se pazcima taka nApA jAya yA uttara se dakSiNa taka; usakA parimANa sarvatra eka lAkha yojana hI hotA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 21 jambUdvIpasyAyAmApekSayA vaiziSTam 625 madhyasthAnavad-vRttaH, bhUmeradhastAt yojanasahasraM praviSTo nava-navatiyojanasahasra dRzyocchAyo yadRzyaM yojanasahasraM bhUmau vartate, tatsarvaM viSkambharUpabAhalyAyAmAbhyAM dazasahasrayojanAni vartante, / uparicayojanasahasraM yatra cUlikodbhavati, trikANDastAvat-trilokaspRk caturbhizca vanabhadrazAlanandana-saumanasa pANDukaiH pariveSTito vartate / tatra-kANDaM tAvad viziSTapramANAnugatavicchedarUpaM bhavati, tatra ca yad bhUmau praviSTaM zuddhapRthivyupalavajrazarkarAbahulaM yojanasahasrapramANaM vartate tatprathamaM kANDamavaseyam, / dvitIyaM kANDantu-bhUparitalArabdhaM triSaSTiyojanasahasrANi rajata-jAtarUpAGkasphaTikabahulaM vartate, tadupari tRtIyaM kANDaM punaH SatriMzadayojanasahasrANi jAmbUnadabahulaM vartate / tadupari-vaiDUryabahulA'sya cUlikAcatvAriMzadyojanocchrAyAH / mUle-udgamapradeze bAhalyAyAmAbhyAM dvAdazayojanAni, madhye'STau yojanAni, upari cacAtvAri yojanAni santi, bhUmau tAvad vyavasthitaM prathamaM bhadrazAlavanaM valayAkAraM vartate, bhadrazAlavanabhUmeH paJcayojanazatAnyupari-ArUhya prathamamekhalAyAM paJcayojanazatavistAraM dvitIyaM nandanaM nAma vanaM vartate, tataH sArdhadviSaSTiyojanasahasrANi-upari-ArUhya paJcayojanazatavistArameva meruparvata suvarNa ke thAla ke madhyasthAna ke samAna golAkAra hai| usakA eka hajAra yojana-parimita bhAga bhUmi ke nIce praviSTa hai aura ninnyAnave hajAra yojana-parimita bhAga pRthvI ke Upara hai jo dRzya hai / pRthvI meM jo eka hajAra yojana hai unakI lambAI, aura cauDAI 10.90 1deg bhAga hai / UparI bhAga meM, jahA~ se coTI prAraMbha hotI hai, vahAM eka hajAra yojana hai| vaha parvata tIna kANDoM vAlA, tInoM lokoM ko sparza karane vAlA tathA bhadrazAla, nandana, saumanasa aura pANDuka nAmaka cAra banoMse pariveSTita hai / eka viziSTa pramANa se yukta viccheda yA racanAvizeSa ko kANDa kahate haiM / tIna kANDoM meM se prathama kANDa vaha hai jo bhUmi ke aMdara hai, zuddha pRthvI, pASANa, vajra evaM zarkarA kI bahutAyata vAlA hai aura eka hajAra yojana parimANa vAlA hai / dUsarA kANDa pRthvI ke Upara se prAraMbha hotA hai, tresaTha hajAra yojana kA hai aura cAMdI, svarNa aMka tathA sphaTikatnoM kI bahulatA vAlA hai / dUsare kANDa ke Upara tIsarA kANDa zuru hotA hai / vaha chattIsa hajAra yojana kA hai aura jAmbUnada kI bahulatA se yukta hai| tIsare kANDa ke Upara cAlIsa yojana UcI cUlikA hai, jisameM vaiDUrya kI bahulatA hai / mUla arthAt udgamapradeza meM cUlikA kI caur3AI aura lambAI bAraha yojana kI hai| madhyabhAga meM ATha yojana aura Upara cAra yojana kI haiM / bhUmi ke Upara rahA huA pahalA bhadrazAlavana valayAkAra hai / bhadrazAlavana kI bhUmi se pA~ca sau yojana Upara prathama mekhalA meM pA~ca sau yojana vistRta nandana nAmaka dUsarA vana hai / nandana vana se sAr3he bAsaTha hajAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre saumanasaM nAma tRtIyaM dvitIyamekhalAyAM vartate / tatopyupari SaTtriMzat sahasrANyArUhya caturnavatyadhikacaturyojanazatavistRtaM pANDukaM nAmacaturthaM vanaM meroH zikhare vilasati ayaM khalu merUparvato na sarvatra samapramANatayA pravRddho vartate, apitu-pradezaparihANyA parihIyamAnaH pravRddho'sti / tatra-nandanavanAdupari saumanasavanAccA'dhastAt khalu madhye ekAdazayojanasahasrANyArUhya vistArasya yojanasahasraM parihIyate / samabhUmibhAge merUparvatIyo viSkambho dazasahasrayojanaparimito'sti, tasmAt ekAdazayojaneSu urva gateSu satsu ekayojanaM tathA ekAdazeSu yojanazateSu gateSu ekaM zatam tathA ekAdazeSu yojanasahasreSu gateSu ekasahasraviSkambhe nyUnatvaM gacchannasti / anena prakAreNa navanavatiyojanasahasreSu gateSu ekaM sahasraM yojanasya viSkambho'vaziSTaH uktaJca jambUprajJaptau 3-sUtre-"jambUddIve savvadIvasamudANaM sababbhaMtarAe savvakhuDDAe vaTTe....egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNa-" ityAdi / jambUdvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantaraH sarvakSullako vRttaH....ekaM yojanazatasahasram AyAmaviSkambheNa, ityAdi, / punastatraivoktam-103 sU-"jaMbUddIvassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM jaMbUddIve maMdare NAmaM pabbae paNNatte, NavaNautijoyaNasahassAI uddhaM uccattaMNa ega joyaNasahassaM uvveheNaM-" iti jambUdvIpasya bahumadhyadezabhAge atra khalu-jambUdvIpe mandaro nAma parvataH prajJaptaH navanavatiyojanasahasrANi Urdhvam uccatvena, ekaM yojasahasramudvedhena, iti // 21 // __ mUlasUtram "tattha-bharaha-1 eravata-2 hemavata-3 heraNNavata-4 hari-5 rammaga-6 mahAvidehA-7 sattavAsA- // 22 // yojana kI u~cAI para pA~ca sau yojana vistRta saumanasa nAmaka tIsarA vana dUsarI mekhalA meM hai saumanasa vana se chattIsa hajAra yojana kI u~cAI para cAra sau caurAnave yojana vistAra vAlA pANDuka nAmaka cauthA vana meru ke zikhara para zobhAyamAna hai| yaha meru parvata sabhI jagaha samAna parimANa vAlA nahIM hai kintu sama bhUmi bhAga para merUparvata kI cor3AI dazahajAra yojana hai vahA~ se gyAraha yojana Upara jAne para eka yojana aura gyAraha sau yojana jAne para eka sau tathA gyAraha hajAra yojana jAne para eka hajAra yojana caur3AI meM kama hotA gayA hai / isa hisAbase 99 nInyAnave hajAra yojana Upara jAne para eka hajAra yojana kA caur3A raha gayA hai| jambUdvIpaprajJapti ke tIsare sUtra meM kahA hai jambUdvIpa samasta dvIpa-samudroM ke andara hai, saba se choTA hai, golAkAra hai aura lambAIcaur3AI meM eka lAkha yojana vistRta hai|' ____ vahIM phira sUtra 103 meM kahA hai-'jambUdvIpa ke ThIka bIcoMbIca meM mandare nAmaka parvata kahA gayA hai| vaha ninnyAnave hajAra yojana jamIna para u~cA hai aura eka hajAra yojana jamIna ke bhItara ghusA huA hai-' // 21 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 5 sU. 22 jambUdvIpagatasapta kSetranirUpaNam 627 chAyA- tatra-bharatai-1 ravata-2 haimavata-3 heraNNayavata-4 hari-5ramyaka-6mahAvi dehAH-7saptavarSAH-, // 22 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre jambUdvIpasya viSkambhAyAmasvarUpAdikaM prarUpitam, samprati hi tasminneva jambUdIpe SaDbhiH kulaparvatairvibhaktAni satakSetrANi santIti prarUpayitumAha "tattha bharahe" ityAdi / tatra khalu jambUdvIpe dvIpe bharatai-1 ravata-2 haimavata-3 hairaNyavata-4 hari -5 ramyaka-6 mahAvidehA:-7saptavarSAH kSetrANi santi / tathAca-bharatavarSairavatavarSa haimavatavarSa-hairaNyavatavarSa-harivarSa ramyakavarSa mahAvidehavarSAH saptakSetrANi tAvadjambUdvIpe santIti bhAvaH / / ___ tatra-bharatabarSastAvad himavato dakSiNadigbhAge vaitADhUyena, gaGgA sindhubhyAJca vibhaktaH SaT khaNDo'sti, yasya tridikSu samudro'dhijyacApAkAro vartate // 1 // zikhariNa uttaratastrayANAJca samudrANAM madhye aivatavarSo raktA-raktodAbhyAJca vibhaktaH SaTkhaNDavistAraH / 2 uttareNa-kSudra himavato dakSiNena ca mahAhimavataH pUrvAparasamudrayormadhye haimavatavarSo vidyate / 3 'tattha-bharaha eravata' ityAdi sUtrArtha ||suu0 22 // jambUdvIpa meM sAta varSa (kSetra) haiM-(1) bharata (2) airavata (3) haimavata (4) hairaNyavata (5) hari (6) ramyaka aura (7) mahAvideha // 22 // tattvArthadIpikA-isase pahale ke sUtra meM jambUdvIpa kI lambAI-caur3AI Adi kI prarUpaNA kI gaI hai| aba usI jambUdvIpa meM chaha kulaparvatoM ke kAraNa vibhakta hue sAta kSetroM kI prarUpaNA kI jAtI hai jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (1) bharata (2) airavata (3) haimavata (4) hairaNyavata (5) hari vAsa (6) ramyakavAsa aura (7) mahAvideha nAmaka sAta kSetra haiM jo 'varSa' kahalAte haiN| jaisebharatavarSa, airavatavarSa, haimavatavarSa, hairaNyavatavarSa harivarSa, ramyakavarSa, mahAvidehavarSa; tAtparya yaha hai ki jambUdvIpa meM ye sAta kSetra haiN| ___ (1) ina sAta kSetroM meM se prathama bharatavarSa himavAn parvata ke dakSiNa meM hai| vaitADhya nAmaka parvata aura gaMgA-sindhu nAmaka do mahAnadiyoM ke kAraNa vibhakta ho jAne se usake chaha vibhAga ho gae haiM / bharatavarSa ke tInoM ora lavaNa samudra hai / vaha jyA (DorI) sahita dhanuSa ke AkAra kA hai| (2) upara uttara dizA meM zikhari nAmaka parvata se uttara meM aura tIna samudroM ke madhya meM airavatavarSa hai / usake bho vaitADhyaparvata aura raktA tathA raktodA nAmaka nadiyoM se vibhakta ho jAne ke kAraNa chaha khaMDa ho gae haiN| (3) kSudrahimavAn parvata se uttara meM aura mahA himavAn parvata se dakSiNa meM haimavata nAmaka varSa avasthita hai / usase pUrva aura pazcima meM lavaNa samudra hai| zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre rukmiNa uttarataH zikhariNo dakSiNataH pUrvAparasamudrayormadhye sanniviSTo hairaNyavatavarSa : 18 niSadhasya dakSiNataH, mahAhimAlayasyottarataH pUrvApara samudrayorantarAle sanniviSTo harivarSaH / 5 nIlAduttarataH rukmiNo dakSiNataH pUrvApara samudrayormadhye sannivezaviziSTo ramyakavarSaH | 6 | 628 niSadhasyottarataH, nIlAdakSiNataH pUrvAparasamudrayorantarAle sthito mahAvidehavarSo bhavati ||22|| tattvArthaniryuktiH pUrvaM jambUdvIpasvarUpaM viSkambhAyAmAkArAdibhiH prarUpitam, sampratitasminneva jambUdvIpe vakSyamANaiH SaDbhirvarSadharaparvataiH pravibhaktAni saptakSetrANi prarUpayitumAha tattha - bharaha - hemavata - hari - mahAvideha - rammA - heraNNavata evatA - sattavAsA - " iti / tatra - tasmin khalu pUrvoktasvarUpe jambUdvIpe bharata - haimavata - hari - mahAvideha - ramyaka - hairaNyavata airavatAH saptavarSAH kSetrANi santi / tathAca - bharatavarSa - haimavatavarSa harivarSa mahAvidehavarSa - ramya - kavarSa - hairaNyavatavarSa - airavatavarSa - - nAmadheyAH saptavarSAH santi / ete bharatavarSAdayaH saptana dvIpAntarANi santi, apitu - ekasya jambUddhIpasyaiva viziSTAvadhikA vibhAgA avaseyAH jagataH sthiteranAditvAt saMjJAmAtrameva teSAM bodhyam / athavA-bharatadevanivAsasambandhAd bharataM bhArataM vocyate, himavato'dUrabhavatvAd haimavata(4) rukmi parvata se uttara meM aura zikhari parvata se dakSiNa meM hairaNyavata nAmaka varSa hai / isake pUrva aura pazcima meM bhI lavaNasamudra hai / (5) niSadha parvata se dakSiNa meM aura mahAhimavAn parvata se uttara meM harivarSa hai| isake bhI pUrva aura pazcima meM lavaNasamudra hai (6) nIla parvata se uttara meM aura rukmi parvata se dakSiNa meM, pUrva evaM pazcima samudra ke madhya meM ramyakavarSa hai / (7) niSadhaparvata se uttara meM aura nIla parvata se dakSiNa meM, pUrva evaM pazcima samudra ke madhya meM mahAvidehavarSa avasthita hai ||22|| tatvArthaniyukti - isase pUrva jambUdvIpa ke svarUpa kA lambAI-caur3AI Adi dvArA prarUpaNa kiyA gayA hai / aba usI jambUdvIpa meM Age kahe jAne vAle chaha varSa ghara parvatoM ke kAraNa vibhAjita hue sAta kSetroM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM pUrvokta svarUpa vAle jambUdvIpa meM bharata, haimavata, harivAsa, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata aura airavata nAmaka sAta varSa - kSetra haiM / isa prakAra bharatavarSa, haimavatavarSa, harivarSa, mahAvidehavarSa, ramyakavarSa, hairaNyavatavarSa aura, airavatavarSa nAmaka sAta varSa haiM / ye sAtoM kSetra jambUdvIpa hI eka viziSTa sImA vAle vibhAga haiM, alaga dvIpa nahIM haiM / jagat kI sthiti anAdikAlIna hai, ataeva inakI saMjJA bhI anAdikAlIna samajhanA cAhie / athavA bharata nAmaka deva ke nivAsa ke sambandha se vaha kSetra bhI bharata yA bhArata kahalAtA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 22 jambUdvIpagatasaptakSetrasvarUpanirUpaNam 629 mucyate / harayo-mahAvidehAzca paJcAlavad bodhyAH ramyameva ramyakamiti saMjJAyAM svArthe kanin pratyayoM'vaseyaH haimavatadevanivAsasaMbandhAt-hairaNyavatamucyate, eva mairavatamapi bodhyam / tathAcaite saptavarSAH kSetrANi vA vyapadizyante, tatra-varSadharasannidhAnAd varSA ucyante, manujAdi nivAsAcca kSetrANi ityucyante, kSipanti-nivasanti prANino yeSu tAni kSetrANIti vyutpatteH ___ tatra-bharatasyottarato haimavatam-1 haimavatasyottarato harivarSaH-3 harivarSasyottarato mahAvidehavarSaH 4. mahAvidehasyottarato ramyakavarSaH 5 ramyakavarSasyottaratoM hairaNyavatam-6 hairaNyavatasyottarataH-airavatavarSo vartate iti sarveSAJcaiteSAM bharata, haimavata harivarSa, mahAvideha, ramyakavarSa, hairaNyavata airavatavarSANAM khalu vyavahAranayApekSayA sUryakRtAd diniyamAduttarato merubhavati, na tu-nizcayena uktaJcA-'nyatrApi "sarveSAmeva varSANAM meruruttarataH sthita" iti / evaJca-vyavahAranayena ravigatijanitadiganiyamAt sarveSAmuttarato meruparvataH, dakSiNatazca lavaNodadhirastIti phalitam / vyavahAranayamAzritya yasmin-kSetre yatra ravirudeti-sA dik prAcIti vyapadizyate, yasyAM dizi ravirastameti sA pratIcI, karkaTakAdidhanurantAn rAzIn yasyAM dizi vyavasthito ravizvahai / jo kSetra himavAn parvata se dUra nahIM-nikaTa meM hai, vaha haimavata kahalAtA hai / hari aura mahAvideha paMcAla ke samAna samajha lene cAhie / jo kSetra ramya (ramaNIya ho) vaha ramyaka / yahA~ svArtha meM kanin pratyaya huA hai / hairaNyavata deva kA nivAsa hone ke kAraNa vaha kSetra bhI hairaNyavata kahalAtA hai / airavata kSetra kA nAma bhI isI prakAra samajhanA cAhie / ve sAtoM varSa, kSetra bhI kahalAte haiM / varSadhara parvatoM ke nikaTa hone se unheM varSa kahate haiM aura manuSyoM Adi kA nivAsa hone se unheM kSetra bhI kahate haiM / kSipanti arthAt nivAsa karate haiM prANo jinameM vaha kSetra; aisI kSetra zabda kI vyutpatti hai| ina sAta varSoM meM bharata se uttara meM haimavata hai, haimavata se uttara meM harivarSa hai, harivarSa se uttara meM mahAvidehavarSa hai, mahAvideha se uttara meM ramyakavarSa hai, ramyakavarSa se uttara meM hairaNyavatavarSa hai, aura hairaNyavatavarSa se uttara meM airavata varSa hai| ___ina saba bharata, haimavata, hari, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata aura airavata varSoM se, byavahAranaya kI upekSA se, sUrya ke kAraNa hone vAle dizAoM ke niyama ke anusAra, meruparvata uttara meM hai, nizcayanaya se aisA nahIM hai / anya jagaha bhI kahA hai-'meruparvata sabhI varSoM ke uttara meM hai|' isa kathana se yaha phalita huA ki byavahAranaya se, sUrya kI gati ke kAraNa utpanna dizAoM ke niyama ke anusAra meruparvata sabhI ke uttara meM hai aura lavaNasamudra saba ke dakSiNa meM hai| vyavahAranaya kI apekSA jisa kSetra meM jisa ora sUrya kA udaya hotA hai, vaha dizA pUrvadizA kahalAtI hai| aura jisa dizA meM sUrya asta hotA hai, vaha pazcima dizA kahalAtI hai| karka se lekara dhanuS rAzi paryanta jisa dizA meM rahakara krama se sUrya calatA hai, vaha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 tattvArtha sUtre rati krameNa sA dakSiNA digucyate evaM - makarAdimithunAntAn rAzIn yasyAM dizi vyavasthito raviH krameNa carati sA - uttarA di vyapadizyate / evamantarAladiza UrdhvamadhazcApi ravisaMyogAdabodhyAH, iti savitrapekSayaiva digvyavahiyate, iti sarveSAM vyAvahArikI khalu digbhavatIti bhAvaH / na punarnizcayataH evaM vaktuM zakyate, asmadAdInAM saviturudayamapekSya yA prAcIdik ucyate, saiva khalu - dik pUrvavidehakAnAM kRte pratIcI bhavati / tatra - tadapekSya saviturastamitatvAt tasmAdvyavahAramAtramidam na tu - nizcayaH nizcayanayApekSayA tu-tiryagulokamadhyA'vasthitaM samatalabhUbhAgameruvyavasthitamAkAzapradezASTakanirmANaM caturasrAkRtiM rucakaM tAvaddi niyamahetutayA - s'zritya yathAsambhavaM digvyavasthA kartavyA, sa khalu rucakaH - aindracAdInAM dizAm, AgnyeyAdInAM vidizAM ca prabhavo vartate / tatra - dizastAvad dvipradezAdikAH pradezadvayottaravRddhayA vRddhi labhamAnA vizAlazakaToddhisaMsthAnAkRtayaH sAdikAH paryavasAnarahitA viziSTAkRtilabdhavyavasthAnaiM ranantairAkAzadezairjanitasvarUpAzcatasro bhavanti / bridizaH punarmuktAvalIsadRzAH ekaikAkAzapradezaracanAkRtasvarUpAH sAdikAH paryavasAnarahitA dakSiNa dizA kahalAtI hai aura makara rAzi se lagA kara mithuna rAzi taka jisa dizA meM rahakara sUrya krama se calatA hai, vaha uttara dizA kahalAtI hai / isI prakAra ina cAroM dizAoM ke madhya kI dizAe~ arthAt vidizAe~, UrdhvadizA aura adhodizA bhI sUrya ke saMyoga se hotI hai / isa prakAra sarvatra sUrya kI apekSA se hI dizAoM kA vyavahAra hotA hai / tAtparya yaha hai ki sabhI kI dizA vyavahArika hai / magara nizcaya se aisA nahIM kahA jA sakatA / sUryodaya kI apekSA se hamAre lie jo pUrvadizA hai, vahI dizA pUrvavideha ke nivAsiyoM ke lie pazcima dizA hai, kyoMki unakI apekSA se vahA~ sUrya asta hotA hai / isa kAraNa yaha vyavahAra mAtra hai, nizcaya nahIM / nizcayanaya kI apekSA se madhyaloka meM sthita, meruparvata ke samatala bhUbhAga meM rahe hue, ATha AkAzapradezoM se nirmita catuSkoNa jo rucaka hai, vaha dizAoM ke niyama kA kAraNa hai / usI ko kendramAnakara dizAoM kI vyavasthA karanA cAhie / vaha rucaka hI pUrvadizAoM aura Agneya Adi vidizAoM kA prabhava - udgama sthAna hai / dizAe~ do pradezoM se prAraMbha hotI haiM aura do pradezoM kI vRddhi se bar3hatI huI vizAla zakaToddhi ke AkAra kI hotI haiM / unakI Adi hai para anta nahIM hai / viziSTa AkAra meM unakA avasthAna hai, aura ananta (aloka kI apekSA) AkAza pradezoM se unakA svarUpa utpanna hotA hai / ye dizAe~ cAra haiM / vidizAe~ muktAvalI ke samAna hotI haiN| eka-eka AkAzapradeza kI racanA se unakA zrI tatvArtha sUtra : 1 d Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 5 sU. 22 jambUdvIpagatasaptakSetrasvarUpanirUpaNam 631 anantapradezAzcatasra eva santi, Urva punastAneva caturaH pradezAn maryAdIkRtyo-paristhitacatuH pradezAdikA'nuttarA vimalAnAma dik vyapadivyate, evamadhastAt khalu tamo'bhidhAnA-'dhastanA-''kAzapradezacatuSTayapravaho bhavati, etAzca-- dazadizo'nAdikAlasannivezinyo nizcayanayA'nusAreNA'nAdikAlaprasiddhanAmAnazcAvagantavyAH / uktaJca sthAnAGgasUtre 7-sthAne-"jambUddIve sattavAsA paNNattA, taMjahA bharahe, eravate hemavate heraNNavate, harivAse, rammagavAse, mahAvidehe" iti / jaMbUdvIpe sapta varSA prajJaptAHtadyathA-bharatam-airavatam-haimavatam-hairaNyavatam harivarSaH ramyakavarSaH-mahAvidehaH, iti / ___ tatra-bharatavarSastAvada himAcalasya dakSiNadigbhAgAvasthitastrayANAM samudrANAJca madhyeAropitacApAkRtirasti vaitADhayena-gaGgAsindhubhyAJca vibhaktaH SaT khaNDaH / 1 haimavatavarSastu-kSudrahimavata uttarato mahAhimavatazca dakSiNataH pUrvA'parasamudrayormadhye vartate / 2 harivarSazca-niSadhasya dakSiNato : mahAhimavata uttarataH pUrvApara samudrayo rantarAle vartate / 3 mahAvidehavarSazca-niSadhasyottarato nIlasya dakSiNataH pUrvAparasamudrayorantarAlavartI vidyate / 4 svarUpa niSpanna hotA hai; unakI Adi to hai para anta nahIM hai / vidizAe~ cAra haiM aura ve ananta pradezoM se nirmita hai| UrdhvadizA bhI unhIM cAra pradezoM se utpanna hotI hai / usakI Adi Upara sthita cAra pradezoM se hotI hai| use anuttarA-vimalA dizA bhI kahate haiM / adhodizA kA nAma tamas hai, vaha nIce ke cAra AkAza pradezoM se utpanna huI hai| ye dazoM dizAe~ anAdikAlIna haiM aura inake nAma bhI anAdikAla se prasiddha haiM / yaha nizcayanaya ke abhiprAya se samajhanA cAhie / __sthAnAMgasUtra ke sAtaveM sthAna meM kahA hai-'jambUdvIpa meM sAta varSa-kSetra kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-bharata, airavata, haimavata, hairaNyavata, harivarSa, ramyakavarSa mahAvideha / ' (1) bharatavarSa himavAn parvata ke dakSiNa meM avasthita hai / usake dakSiNa, pazcima aura pUrva meM tInoM ora lavaNasamudra hai / vaha dhanuSa ke AkAra kA hai| vaitADhya nAmaka parvata aura gaMgAsindhu nAmaka do mahAnadiyoM se vibhAjita hone ke kAraNa usake chaha khaNDa ho gae haiN| (2) haimavatavarSa-cullahimavAn parvata se uttara meM aura mahAhimavAn parvata se dakSiNa meM haimavatavarSa hai / usake pUrva aura pazcima meM lavaNasamudra hai| (3) harivarSa-niSadha parvata se dakSiNa meM aura mahAhimavAn parvata se uttara meM sthita hai / isake pUrva aura pazcima meM lavaNasamudra hai| (4) mahAvidehavarSa-niSadha parvata se uttara meM aura nIlaparvata se dakSiNa meM mahAvideha kSetra hai| isake pUrva aura pazcima meM bhI lavaNasamudra hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 tatvArthasUtre ramyakavarSastu-nIlasyottarato rukmiNo dakSiNataH pUrvApara samudra yomadhye vartate / 5 haireNyavatavarSazca rukmiNa uttarataH zikhariNo dakSiNatazca pUrvapazcimasamudrayomadhye sanniviSTo'sti / 6 airavatavarSaH punaH-zikhariNa uttaratastrayANAM samudrANAJca madhye vartate / 7 / vijayArdhena-raktAraktodAbhyAJca vibhaktaH SaT rUNDo'stIti bodhyam / tathAca-vakSyamANaiHSabhiHkulaparvataiH pravibhaktAni-uktasvarUpANi khalu saptakSetrANi jambUdvIpe santItiphalitam // 22 // jambUdvIpasya svarUpaM viSkambhAyAmAkArAdikaJca pUrvasUtre pratipAditameva, eteSAM saptakSetrANAJca svarUpaM prarUpayitumAha-- mUlasUtram - "tavibhAyagA puvvAparAyayA cullahimavaMta-mahAhimavaMta-nisaDhanIlavaMta-ruppi-sihariNo cha vAsaharapavvayA-" // 23 // chAyA-"tadvibhAjakAH pUrvAparAyatAH kSullAhamavan-mahAhimavan-niSadha-nIlavadrukmi-zikhariNaH SaDvarSadharaparvatA:-" // 23 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre jambUdvIpe vartamAnAnAM saptAnAM bharatavarSAdInAM prarUpaNaM kRtam , samprati-teSAM vibhAjakAnAM SaNNAM kSullahimavadAdInAM varSadharaparvatAnAM prarUpaNaM kartumAha--"tavvibhAyagA-" ityAdi / tadvibhAjakAH--teSAM jambUdvIpasya bharatavarSAdInAM saptAnAM vibhAjinaH pUrvAparAyatAH pUrvapazcimasamundraparyaMtavistRtAH pUrvAparakoTibhyAM lavaNajaladhisparzinaH-- (5) ramyakavarSa-nIla parvata se uttara meM aura rukmi parvata se dakSiNa meM, pUrva-pazcima lavaNasamudra ke bIca meM hai / (6) hairaNyavata-rukmi parvata se uttara meM aura zikharIparvata se dakSiNa meM; pUrva-pazcima lavaNasamudra ke madhya meM sthita hai| (7) airavatavarSa-zikhariparvata se uttara meM hai| yaha tIna dizAoM meM lavaNasamudra se ghirA huA hai| vijayArdha parvata tathA raktA aura raktodA nAmaka nadiyoM se vibhakta hone ke kAraNa isake chaha khaNDa ho gae haiM / / phalitArtha yaha hai ki Age kahe jAne vAle chaha kula parvatoM se vibhakta hone ke kAraNa ukta svarUpa vAle sAta kSetra jambUdvIpa meM haiM // 22 // __jambUdvIpa kA svarUpa lambAI-caur3AI Adi pahale hI dikhalAyA jA cukA hai| usameM sthita sAta kSetroM ke svarUpa kA pratipAdana karane ke lie sUtra kahate haiM / 'tavibhAyagA' ityAdi // sU0 23 // mUlasUtrArtha-ukta sAta kSetroM ko vibhAjita karane vAle, pUrva se pazcima taka lambe cullahimavanta, mahAhimavanta, niSadha, nIlavanta, rukmi aura zikhari nAmaka chaha varSadhara parvata haiM // 23 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtra meM, jambUdvIpa meM vidyamAna bharatavarSa Adi sAta kSetroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / aba una kSetroM ko vibhakta karane vAle cullahimavanta Adi chaha varSaghara zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 23 SaDvarSadhara parvatanirUpaNam 633 kSullahimavAn-mahAhimavAn - niSadhaH - nIlavAn - rukmI - zikharIcetyevaM SaTsaMkhyakA varSadharaparvatAH - bharata - haimavata - hari - mahAvideha- - ramyaka5- hairaNyavata - airavatavarSANAM pUrvoktasaptakSetrANAM dhAra parvatAH santi / varSANAM bharatAdInAM saptAnAM kSetrANAM vibhAganimittatvAd varSadharA ste SaT parvatA vyapadizyante himavadAdayazcA'nAdikAlapravRttA animittakasaMjJAH santi, kintu - bharatAdivarSavibhAgahetutvAd varSaparvatA ityucyate / tatra - kSudrahimavAn tAvad - bharatavarSasya - haimavatavarSasya ca sImAyAM vyavasthito vartate, sa khalu--kSudrahimavAn varSadharaparvataH zatayojanocchrAyo'sti / mahAhimavAn khalu-haimavatasya - harivarSasya ca vibhAjako yojanazatadvayocchrAyo vartate / Sadha nAmavarSadharaparvatastu mahAvidehasya dakSiNato harivarSasya cottaratastayorvibhAjakatvAt tad dvayamadhyavartI - yojanazatacatuSTayocchrAyaH khalu vartate / nIlavAn parvatastAvad - mahA videhasyottarato ramyakavarSasya ca dakSiNato vartate tad dvayavarSavibhAjakatayA tayormadhye'sti, sacApi - yojanazatacatuSTayocchrAyoSvaseyaH / rukmiparvatazca - ramyakavarSasyottarato hairaNyavatasya ca dakSiNato vartate, sa ca - yojanazataparvatoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM jambUdvIpa meM sthita bharatavarSa Adi kSetroM kA vibhAjana karane vAle, pUrva se pazcima lambe taka pUrva-pazcima lavaNasamudra taka phaile hue, apane pUrva evaM pazcima choroM se lavaNasamudra ko sparza karane vAle kSudra himabAn, mahAhimavAn, niSadha, nIla, rukmi aura zikharI nAmaka chaha varSadhara parvata haiM / arthAt bharata, haimavata, hari,, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata aura airavata ina sAta kSetroM ke dhAraka ye chaha parvata haiM / bharata Adi sAta kSetroM ko vibhakta karane ke kAraNa ye chaha parvata varSadhara kahalAte haiM / ina parvatoM ke jo himavAn Adi nAma haiM, ve animittaka haiM, arthAt kisI vizeSa kAraNa se nahIM haiM; ye parvata aura inake ullikhita nAma bhI anAdikAla se cale A rahe haiN| hA~, bharata Adi varSoM ke vibhAjaka hone se inheM varSadhara kahate haiM / kSudrahimavAn parvata bharatavarSa aura haimavatavarSa kI sImA para sthita hai / usakI U~cAI sau yojana kI hai / mahAhimavAn parvata haimavata aura harivarSa ko vibhakta karatA hai / usakI U~cAI do sau yojana kI hai / niSadha nAmaka varSadhara parvata mahAvideha se dakSiNa meM aura harivarSa se uttara meM hai / ina donoM ke madhya meM hai ataeva donoM kA vibhAjaka hai / isakI U~cAI cAra kI hai / nIlavAn parvata mahAvideha se uttara meM aura ramyakavarSa se dakSiNa meM hai / vaha ina donoM kSetroM ke madhya meM hone se inako vibhakta karatA hai / yaha parvata bhI cAra sau yojana U~cA hai / rukmaparvata ramyakavarSa se uttara meM aura hairaNyavata se dakSiNa meM hai / do sau yojana U~cA hai / zikhari - sau yojana 80 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvAryasUtre 634 dvayocchrAyo bodhyaH / zikharInAmavarSadhara parvataH puna- hairaNyavatasyottarataH - airavatavarSasya ca dakSiNato vartate sacaikazatayojanocchrAyo'vaseyaH / sarveSAM khalu parvatAnAmucchrAyasya caturtho bhAgo'vagAho bhavatIti bodhyam // 23 // tatvArthaniryuktiH - pUrvaM bharatAdi saptavarSANAM prarUpaNaM kRtam, samprati - teSAM saptAnAmapi kSetrANAM vibhAgakArakAn himavadAdiSaDvarSadharaparva tAn prarUpayitumAha - " tavvibhAyagA puvvAparAyayA culla himavaMta - mahAhimavaMta - nisaDha - nIlavaMta - ruppi - sihariNo cha vAsaharapavvayA - " iti / tad vibhAjakAH-teSAM bharatAdisaptakSetrANAM svAbhAvika sannivezitayA vibhaktAraH vibhAgakartAraH pUrvAparAyatAH pUrvApara koTibhyAM lavaNajaladhimavagADhAH lavaNasamudrasparzinaH, kSudra himavAn -mahAhimavAn- niSadhaH-nIlavAn-rukmI - zikharIcetyevaM SaT tAvat-varSadharaparvatAH / varSANAM - bharatAdisaptakSetrANAM dhArakatvAda viziSTatayA vyavacchedakAritvAt varSadharAste parvatAH anAdikAlavyavasthitA vartante / tathAca-pUrvoktAnAM saptAnAmapi bharatAdivarSANAM vibhAgakarttAraH khalu himavAn - mahAhimavAnniSadho-nIlavAn - rukmI zikharIce tyete SaD varSadharAH parvatAssantIti saJjAtam / tatra - bharatasya haimavatasya ca varSasya madhye vyavasthitatvAt kSudrahimavAn khalu bharata haimavatayorvibhAgaM karoti / mahAhimavAn-khalu haimavata--- harivarSa syorvibhAgakArI vartate / niSadhastAvat - harivarSa mahAvidehayorvimAjako'sti / nIlavAn parvatastu mahAvideha - ramyakavarSa yorvibhAjako vartate / rukmIparvatastu ramyaparvata hairaNyavata se uttara meM aura airavatavarSa se dakSiNa meM hai / usakI U~cAI eka sau yojana kI hai / sabhI parvatoM kA avagAha unakI UMcAI kA cauthAI bhAga hai ||23|| tatvArthaniyukti - isase pUrva bharata Adi sAta kSetroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai; aba una sAtoM kSetroM kA vibhAga karane vAle himavAn Adi chaha varSadhara parvatoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM una bharata Adi sAtoM kSetroM kA apanI svAbhAvika racanA dvArA vibhAga karane vAle, pUrva se pazcima taka lambe, apane pUrvavartI aura pazcimavarttI choroM se lavaNasamudra ko sparza karane vAle kSudrahimavAn, mahAhimavAn, niSadha, nIlavAn, rukmI aura zikharI nAmaka chaha varSadhara parvata haiM / bharata Adi sAta varSoM ke vibhAjaka hone se arthAt unheM judA karane vAle hone se ve parvata varSa - ghara kahalAte haiM / ve anAdikAla se haiM / I Azaya yaha hai ki pUrvokta bharata Adi sAtoM kSetroM kA vibhAga karane vAle himavAn, mahAhimavAn, nipadha, nIlavAna, rukmI aura zikharI nAmaka chaha varSadhara parvata haiM / bharatavarSa aura haimavavarSa ke madhya meM sthita hone ke kAraNa kSudrahimavAn parvata bharata aura haimavatavarSa kA vibhAga karatA hai / mahAhimavAn parvata haimavata aura harivarSa kA vibhAjaka hai / niSadha parvata harivarSa aura mahAvideha kI sImA ko pRthak karatA hai / nIlavAn parvata mahAvideha aura ramyakavarSa ko vibhakta karatA hai / rukmIparvata ramyakavarSa aura hairaNyavatavarSa ko alahadA karatA hai aura zikhariparvata haira 1 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 23 SaDvarSadharaparvatanirUpaNam 635 kavarSa-haraNyavatayovibhAjakaH zikharInAmA SaSThaH parvataH punarharaNyavatai-ravatayovibhakto vartate, emizca SabhiH kulAcalairvibhaktAH khalu-bharatAdayaH saptavarSAH kSetrarUpA jambUdvIpe santi / samprati-teSAM khalu SaNNAM kSudrahimavadAdikulaparvatAnAmavagAhocchrAyAH pratipAdyante tatrakSudrahimavAn khalu yojanazatocchrAyo vartate sarveSAJca-parvatAnAmucchrAyacaturthabhAgasyA'vagAhatvena kSullahimavAn paJcaviMzatiyojanAnyavagADho vartate mahAhimavAn varSadharaparvatastu-tadviguNAvagAhocchrAyatvAt yojanazatadvayocchrAyaH paJcAzadyojanAnyavagADhazca bhavati / niSadhaparvatazca-tadviguNAdagAhocchAyatayA yojanazatacatuSTayojanocchrAyaH, zatayojanAnyavagADhazca bhavati / nIlavAnapi parvato yojanazatacatuSTayocchrAya eva vartate, zatayojanAnyavagADhazca rukmI parvatastu yojanazatadvayocchrAyaH, paJcAzadyojanAnyavagADhazca / zikharI khalu kulAcala:ekazatazojanocchrAyaH, paJcaviMzati yojanAnyavagADhazca vartate / bharatakSetramadhyavartI vaitADhayaparvataH khalu-dakSiNottarArdhavibhAgakArI pUrvAparAyata ubhayato lavaNasamudramavagADho vidyAdharAghivAsabhUmiH paJcAzatpaSTinagarayuktadakSiNottarazreNidvayavibhUSito guhANyavata aura airavata kSetra kI sImAoM ko alaga karatA hai| ina chaha kulaparvatoM se jambUdvIpa meM sthita bharata Adi sAta varSa vibhakta ho gae haiN| aba kSudrahimavAn Adi chahoM kulAcaloM ke avagAha aura U~cAI kA pratipAdana karate haiMkSudrahimavAn parvata sau yojana U~cA hai / sabhI parvatoM kA avagAha unakI U~cAI kA caturthAMza hotA hai, ataeva kSudrahimavAn kA avagAha paccIsa yojana hai| mahAhimavAn parvata kSudrahimavAn se dugunA U~cA aura avagAha vAlA hai| isa prakAra usakI U~cAI do sau yojana kI avagAha pacAsa yojana kA hai| niSadhaparvata usase bhI dugunA avagAha aura U~cAI vAlA hai, ataH usakI U~cAI cAra sau yojana kI aura avagAha sau yojana kA hai / nIlavAn parvata bhI cAra sau yojana U~cA hai, ataeva usakA avagAha sau yojana kA hai| rukmiparvata do sau yojana U~cA hai| usakA avagAha pacAsa yojana kA hai| zikharIparvata eka sau yojana U~cA hai| usakA avagAha pacAsa yojana kA hai| vaitADhyaparvata bharatakSetra ke madhya meM sthita hai, isake kAraNa bharatakSetra do bhAgoM meM baTa gayA hai / vaitADhya se uttara kI ora kA bhAga uttara bharata kahalAtA hai aura dakSiNa kI ora kA bhAga dakSiNa bharata / vaitAThyaparvata pUrva se pazcima taka lambA hai / donoM ora se usakA kucha bhAga lavaNa samudra ko sparza karatA hai / usa parvata para vidyAdhara nivAsa karate haiN| dakSiNa meM pacAsa aura uttara meM sATha nagaroM se yukta, dakSiNazreNi aura uttarazreNi nAmaka do zreNiyoM se vibhUSita hai| do zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre dvayAlaGkRtaH sa krozaSaDyojanAni dharaNimavagADhaH paJcAzayojanAni vistRtaH paJcaviMzaviMzatiyojanocchrito vartate videheSu meruparvatasya dakSiNato niSadhasya cottarato devakuravA bhavanti / te ca kAJcanagirizatena citra-vicitrakUTAbhyAmalaGkRtAH santi / evaJca hRdapaJcakobhayaparyantataTopari vyabasthitairdazabhi-dazabhiH kAJcanaparvatairupazobhitAH zItodAnadIpUrvAparagAminau niSadhAcatustriMzA'STazatasacatuHsaptabhAgAntarau citra-vicitrakUTau sahasrayojanocchrAyau adhovistRtau tadardhamuparitanabhAgau staH tAbhyAJcA-'laGkatAH khalu devakuravaH santi / te ca-dvibhAgAdhikadvicatvAriMzadadhikASTazatottaraikAdazasahasrayojanavistRtAH santi / evamevottarottareNa-uttarottarAH kuravaH kAJcanaparvatazatenopazobhitAH santi, kintute khalu citra-vicitrakUTAbhyAM honAH santi tatsthAne ca kAJcanAbhyAM tatkUTadvayapramANAbhyAmeva yamakaparvatAbhyAM zItodA nadItaTavartibhyAM samalaGkatAH santi / mahAvidehAH khalu-mandarAcaladevakurUttarakurubhiH kSetrAntaravad vibhaktAH santi pUrvecApare ca khalu te videhAH meruparvatena devakurUttarakurUbhizca vibhaktAH vyavacchinnamaryAdayA sthApitAH santaH ekasyaiva mahAvideharUpakSetrasyA'ntaHpAtino'pi bhinna-bhinnakSetravadbhavanti / guphAoM se suzobhita hai / chaha yojana aura eka kosa taka pRthvI meM usakA avagAha hai| pacAsa yojana kA vistAra hai aura paccIsa yojana kI UMcAI hai / videha kSetra meM meru parvata se dakSiNa meM aura niSadha parvata se uttara meM devakuru nAmaka kSetra hai| vaha sau kAMcana parvatoM se tathA citra-vicitra kUToM se alaMkRta hai / isa prakAra pA~ca hRdoM ke donoM anta ke taToM para sthita dasa-dasa kAMcanaparvatoM se zobhAyamAna hai| zItodA nado se pUrva aura pazcima meM jAne bAle, niSadhaparvata se ATha sau cautIsa tathA cAra ke sAtaveM bhAga 834 . 7 ke antara vAle citra-vicitra kUTa haiM, jo eka hajAra yojana UMce haiM, nIce kI ora vistRta haiM, jinakA UparI bhAga usase AdhA hai / devakuru unase suzobhita hai / usakA vistAra do bhAga adhika gyAraha hajAra ATha sau bayAlIsa yojana kA hai| isI prakAra meruparvata se uttara meM uttarakurukSetra hai / vaha bhI sau kAMcanaparvatoM se zobhAyamAna hai, magara usameM citra-vicitra kUTa nahIM haiN| unake sthAna para unhIM jitane pramANa vAle, kAMcanamaya evaM zItA nadI ke taTa para sthita do yamaka paveta haiM / mahAvideha kSetra meru parvata aura devakuru tathA uttara kuru se vibhasta ho jAne ke kAraNa cAra bhAgoM meM baTa gayA hai / meru parvata se pUrva dizA meM sthita videha kA bhAga pUrva videha kahalAtA hai , pazcima dizA meM sthita bhAga pazcimavideha kahalAtA hai, dakSiNa kA eka bhAga debakuru aura uttara kA bhAga uttara kuru ke nAma se prasiddha hai| ye saba yadyapi eka hI mahAvideha kSetra ke antarargata haiM, tathApi alaga-alagakSetra jaise haiM / vahA~ jo zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 5 sU. 23 ___ SavarSadharaparvatanirUpaNam 637 tatratya manuSyAdInAM parasparaM gamanA'gamanaM na bhavati, tasmAt-pUrve cA'pare cobhaye khalu videhA bhavanti / tatra -merU parvatAtpUrvataH pUrvevidehAH santiH meroraparato'pare videhAH / tatra-pUrveSu videheSu SoDaza-cakravartivijayA nadIparvatavibhaktAH parasparasyAgamyAzcakravartinAM vije tavyAH kSetravizeSAH santi / evameva-tulyAyAmavistArAvagAhocchAyau dakSiNottarau vaitADhayau staH tathA-himavacchikhariNau mahAhimavadrukmiNau niSadhanIlau ca vartete / kSudramandarAH punazcatvAraH santi, tatradvau tAvad dhAtakIkhaNDadvope, dvau ca-puSkArArdhadvIpe staH / te catvAro'pi mandarAH jambUdvIpa. madhyavartimandarApekSayA honapramANAH santi / tatra-te tAvad mahAmandarAta-paJcadazasahasrayojanahInocchrAyAH caturazItiyojanasahasrocchritAH santi / Sabhiryojanazataizca dharaNItale-honaviSkambhAH catuHzatottaranavasahasrayojanaviSkambhAH santi teSAM caturNAmapi kSudramandarANAM prathamaM kADaM mahAmandaraprathamakANDatulyam sahasrayojanapramANaM dharaNimavagADhaM vartate / dvitIyaM kANDantu mahAmandaradvitIyakANDAt saptabhiH sahasrayojanInaM SaTpaJcAzatsahasrayojanapramANaM vartate / tRtIyaM kANDaM punarmahAmandaratRtImanuSya Adi nivAsa karate hai, unakA eka kSetra se dUsare kSetra meM AvAgamana nahIM hotaa| __ meru parvata se pUrva meM jo pUrvavideha hai aura pazcima meM jo pazcimavideha hai, unameM solaha-solaha cakravartivijaya haiN| ve vijaya nadiyoM aura parvatoM se vibhakta haiM / vahA~ ke nivAsI eka bijaya se dUsare vijaya meM nahIM A jA sakate / cakravartI una para vijaya prApta karate hai, aura zAsana karate haiM / / isa prakAra donoM dizAoM ke milakara vattIsa vijaya mahAvideha meM haiM / isI prakAra samAna lambAI, caur3AI, avagAha evaM U~cAI vAle dakSiNa aura uttara vaitADhya haiM, himavAn aura zikharI parvata haiM, mahAhimavAn aura rukmirvata haiM, niSadha aura nIla parvata haiM / kSudrameru parvata cAra haiN| unameM se do dhAtakIkhaNDa dvopa meM aura do puSkArArdha dvIpa meM haiM / ye cAroM meruparvata jambUdvIpa ke madhya meM sthita meruparvata ko apekSA pramANa meM hona haiM / mahAmandara parvata kI apekSA isakI U~cAI pandraha hajAra yojana kama hai, ataH ye caurAsI hajAra yojana U~ce haiM / pUrvokta cAra kSudramandara parvata pRthvI meM nava hajAra pA~ca sau viSkaMbha vAle haiN| bhUtala para unakA viSkambha nau hajAra cAra sau yojana kA hai / ina cAroM kSudramandaraparvatoM kA prathama kANDa mahAmandara parvata ke prathama kANDa ke barAbara hai aura pRthvI meM eka hajAra yojana avagADha hai| dvitIya kANDa mahAmandara parvata ke dUsare kANDa se sAta hajAra yojana kama hai, ataH sADhe pA~ca hajAra yojana pramANa hai / tIsarA kANDa mahAmandara parvata zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtre yakANDAdaSTabhiH sahasrayojanairhInam aSTAviMzati sahasrayojanapramANaM vidyate iti bhAvaH / teSu kSudramandareSu caturSu vidyamAne bhadrazAlanandanavane dve api mahAmandaratulye evA-vagantavye dharaNitale - bhadrazAlavanam, tadupari - sArdhapaJcazatayojaneSu nandanavanaM vidyate, tadupari paJcapaJcAzatsahasrazatayojanAnyAruhya saumanasavanaM vartate, dvitIyakANDasya - paJcazatayojanAni nandanavanena pariveSTitAni santi / 638 tasmAt-sArdhapaJcapaJcAzat sahasrayojanAni gatvA tat - paJcazatayojanavistRtameva bhava tato'STAviMzati zatasahasrayojanAnyAruhya pANDukavanaM bhavati tataH khalu caturnavatyadhika catuHzatayojanavistRtameva bhavati / eva muparicA'dhastAcca viSkambho'vagAhazca mahAmandareNa tulya eva bhavati / tathAcoparizikhare yo viSkambho bhavati sa eteSAM mahAmandareNa tulyaH sahasrayojanapramANo bhavati adhazca yovagAhaH so'pi mahAmandareNa tulya eva sahasrayojanapramANa eSAM bhavati, cUlikAcaiteSAM catuNI mahAmandarasya cUlikAtulyaiva pramANato bodhyA / uktaJca-sthAnAGge 6-sthAne - " jambUddIve cha vAsaharapavtrayA paNNattA, taM jahA cullahimavaMte, mahAhimavaMte, nisaDhe, nIlavaMte, ruppi, siharI, - "jambUdvIpe SaDvarSagharaparvatAH prajJaptAH tadyathA kSullahimavAn, mahAhimavAn niSadhaH, nIlavAn rukmI, zikharI - iti / ke tIsare kANDa se ATha hajAra yojana kama hone se AIsa hajAra yojana pramANa hai / cAroM kSudramandara parvatoM para jo bhadrazAla aura nandanavana haiM, be donoM mahAmaMdara parvata ke bhadrazAla aura nandanavana ke barAbara hI haiM / pRthvI tala para bhadrazAla vana hai / usase pA~ca sau yojana kI U~cAI para nandanavana haiM / usase sAr3he pacapana hajAra yojana Upara saumanasavana hai / dUsare kANDa ke pA~ca sau yojana nandanavana ke dvArA ghire hue haiM / ataeva sADhe pacapana hajAra yojana calakara vaha pA~ca sau yojana vistRta hai | usase Age aTThAIsa hajAra yojana kI U~cAI para pANDukavana hai / vaha cAra sau caurAnave yojana vistAra vAlA hai / isaprakAra Upara aura nIce bistAra aura avagAha mahAmandara parvata ke barAbara hI hai / ataeva Upara zikhara para jo vistAra hai, vaha inakA mahAmaMdara parvata ke hI barAbara haiM aura vaha eka hajAra yojana pramANa hai / nIce jo avagAha hai, vaha bhI mahAmaMdara ke hI barAbara hai aura vaha bhI mahAmaMdara ke barAbara eka hajAra yojana pramANa hI hai / cAroM kSudamaMdara parvatoM ko bhUmi kA mahAmaMdara parvata kI cUlikA ke barAbara hI hai / t sthAnAMgasUtra ke chaThe sthAna meM kahA hai- 'jambudvIpa meM chaha varSadhara parvata kahe haiM, ve isa prakAra haiM - culla (kSudra ) himavanta, mahAhimavanta, niSadha, nIlavanta rukmi, zikharI / ' zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 19 varSadhara parvatAnAM varNAdinirUpaNam 639 jambUdvIpaprajJaptau coktam - 15 - sUtre - "vibhayamANe - " iti vibhajamAna iti / tadagre ca tatraivoktam - 72 sUtre "pAINapaDINAyae -" iti prAcIna - pratIcInAyatA - iti // 23 // mUlasUtram- - " te kaNaga rayaNa tavaNijja veruliya rUppa hemamayAiyA - " // 24 // chAyA --" te kanakaratnatapanIyavaiDUrya rUpyaratnamayAdikAH // 24 // tatvArthadIpikA - pUrvasUtre jambUdvIpastha bharatavarSAdi saptakSetravibhAjakatayA kSudrahimavadAdayaH SaDvarSadharaparvatAH prarUpitAH samprati - teSAM SaNNAmapi himavadAdInAM varNavizeSasaMsthAnapadmahUdAdi SaDhRda puSkara viSkambhAdi pratipatyarthamAha " te kaNagarayaNa" ityAdi / te khalu kSudra himavad niSedha - nIla rukmi-zikharinAmAnaH SaDvarSadharaparvatAH kramazaH - kanaka, ratna tapanIya, vaiDUrya rUpya, ratnamayAdikAH santi / " tathA ca-kSudrahimavAn khalu kanakamayo hemamayaH cInapaTTavarNo vartate 1 mahAhimavAn - ratnamayaH zuklavarNaH, 2 niSadhaparvatastu - tapanIyamayaH taruNaravivarNaH, 3 nIlavAn parvataH khalu vaiDUryamayo mayUragrIvA nibhaH, 4 rukmIparvatazca - rUpyamayo rajatamayaH zuklavarNaH, zikharIparvatastu - hemamayaH cInapaTTavarNo vidyate, 6 kanaka - ratna- tapanIya - vairya rUpyahemamayAH prakRtervikAraH avayavo vetyarthe mayaT pratyayaH / Adipadena-maNivicitrapArkhAH upari - madhye - mUle ca tulyavistArAH tadupari - vartamAnAH padma mahAjambUdvIpaprajJApti sUtra 15 meM kahA hai- vibhajamAna / ' vahIM Age sUtra 72 meM kahA hai - ' (ve varSadhara parvata) pUrva - pazcima meM lambe haiM ||23|| ' te kaNagarayaNa' ityAdi sU0 24 sUtrArtha - ve parvata kramazaH kanaka - ratna - tapanIya - vaiDUrya- - rupya - hemamaya Adi haiM ||24|| tatvArthadIpikA -jambUdvIpa meM sthita bharatavarSa Adi sAta kSetroM ko vibhakta karane vAle kSudrahimavanta Adi chaha varSadhara parvatoM kA pUrvasUtra meM prarUpaNa kiyA gayA hai; aba una varSadhara parvatoM ke raMga, AkAra una para bane hue padmahUda Adi chaha hRda, unake andara ke puSkara Adi kA bistAra vagairaha batalAne ke lie kahate haiMve kSudra himavanta, mahAhimavanta, niSadha, nIla, rukmi aura zikharI nAmaka chaha varSa dhara parvata anukrama se kanaka, ratna tapanIya, vaiDrya, rupya aura ratnamaya Adi 1 (1) kSudrahimavanta parvata svarNamaya hai, cInapaTTa ke varNavAlA hai / (2) mahAhivanta parvata ratnamaya-zukka varNa kA hai (3) niSadha parvata tapanIyamaya - madhyAina kAlika sUrya jaise varNakA hai / (4) nIlavAn parvata vaiDUryamaya - mayUra kI gardana ke samAna hai / (5) rukmI parvata rajatamaya - sapheda raMga kA hai aura (6) zikharI parvata hemamaya - cIna- paTTa ke raMga kA hai / kanaka - ratna -- tapanIya vaiDUrya rUpya - hemamayAH yahA~ prakRti ke vikAra yA avayava artha pratyaya huA hai| sUtra meM jo 'Adi' pada kA prayoga kiyA gayA hai, usase itanA aura zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 tattvArthasUtre w padma-tigiccha-kesaripuNDarIka-mahApuNDarIka nAmAnaH SahadAH / teSAJca SaNNAM hRdAnAM tatratya puSkarANAJca yathAkramamAyAma-viSkambhA'vagAhAzca gRhyante tatra-padmahadasyA''yAmo yojanasahasnaparimitaH, viSkambhazca-paJcazatayojanamitaH, avagAho nimnatA adhaH pravezo dazayojanamito vartate / tad dviguNatad dviguNAdikrameNa mahApamahUdAdInAmAyAmaviSkambhA bodhyAH avagAhastu-sarveSAM dazayojanamita evaM vartate / sarveSAM hRdAnAM madhyavarti puSkarANAJcA-''yAma-viSkambhAH yojanAdi krameNottarottaravRddhayA avagantavyAH // 24 // tattvArthaniyukti:--pUrvaM himavadAdInAM jambUdvIpavartinAM SaNNAM varSadharaparvatAnAM prarUpaNaM kRtam samprati-teSAM varNavizeSasaMsthAnAkAra tatratya padmadAdi SahadapuSkarA-''yAma-viSkambhAdipratipattyarthamAha-te kaNagarayaNatavaNijja veruliya rUppahemamayAiyA-" / / iti / / ___ te khalu-kSudrahimavadAdayaH SaDvarSadharaparvatAH kanaka-ratna-tapanIya-vaiDUrya-rUpya-hemamayAH santi / tatra-himavAn parvataH kanakamayatvAt-cInapaTTavarNaH, 1 mahAhimavAn-khalu ratnamayatvAtsamajha lenA cAhie-una parvatoM ke pArzvabhAga maNiyoM se citra vicitra haiM aura unakA vistAra Upara madhya meM tathA mUla meM hai| una chaha parvatoM ke Upara kramazaH padma, mahA padma tigiccha kesarI, puNDarIka aura mahA. puNDarIka nAmaka chaha hUda haiN| una chahoM hRdoM kA aura unameM sthita puSkaroM kA AyAma (lambAI) viSkama (vistAra) aura avagAha isa prakAra hai-padma nAmaka hRda (draha) eka hajAra yojana lambA hai, pA~ca sau yojana vistRta hai aura dasa yojana avagAha (gaharA) vAlA hai / avagAha kA artha yahA~ nicAI hai, jise nicalA pradeza bhI kaha sakate haiM / mahApana tathA tigiccha hRdoM kA vistAra evaM AyAma uttarottara dviguNita hai / avagAha sabakA dasa yojana hI hai / sabhI hRdoM ke madhya meM sthita puSkaroM kA AyAma viSkama eka yojana Adi krama se uttarottara bar3hatA huA samajhanA cAhie / yahA~ yaha dhyAna rakhanA cAhie ki padma Adi hada tathA unameM sthita puSkara dakSiNa dizA meM dviguNita haiM, arthAt padmahUda se mahApadmahUda dviguNa AyAma vistAra vAlA hai / aura mahApadma hRda se tigiccha hRda dugunA AyAma vistAra vAlA hai| usake pazcAt uttara dizA ke tonoM hada aura puSkara dakSiNa jaise hI haiM, arthAt tigiccha hUda ke barAbara vistArAdi vAlA kesarI hRda hai, mahApadma ke barAbara puNDarIka hUda hai aura padma hUda ke samAna mahApuNDarIka hUda hai // 24 // tattvArtha niyukti--isase pUrva jambUdvIpa meM sthita himavanta Adi chaha varSadhara parvatoM kI prarUpaNA kI gaI hai / aba una parvatoM ke varNa evaM AkAra kA tathA unameM jo padma hada Adi haiM unakA aura unake puSkaroM kA AyAma viSkambha Adi kI prarUNA karate haiM ve kSudrahimavanta Adi chaha varSadhara kanaka,ratna, tapanIya, vaiDUrya rUpyamaya aura hemamaya haiN| unameM se himavanta parvata kanakamaya hone se cInapaTTa ke varNa kA hai / mahAhimavanta ratnamaya hone se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 24 varSadhara parvatAnAM varNAdinirUpaNam 641 zuklavarNa, 2 niSadhaparvatastu - tapanIyatvAt taruNAdityavarNaH, nIlavAn parvatastu-vaiDUryamayatvAt mayUragrIvAbhaH 4, rukmIparvatastu - rupyamayatvAd rajatavaddhavalavarNaH 5 zikharIparvataH punamamayatvAt cInapaTTavarNo vartate 6 / Adipadena-kramazasteSAM saMsthAnAdikaM bodhyam / eteSAJca SaNNAM varSadharaparvatAnAm - kSullahimavad, mahAhimavad, niSadha, nIlavad, rukmi zikhariNAM svarUpANi tAvat - kramazo madhavala tapanIyavaiDUrya rajata mamayAni santi / te ca - SaTparvatAH puna rmaNivicitrapArkhAH upari-mUle ca tulyavistArAH santi / tathAcoktaM jambUprajJaptau 72-79-83-110-111-sUtreSu - " culla himavaMte jaMtuara.... savvakaNagAmae acche saMDe taheva jAva paDirUve, mahAhimavaMte NAmaM... savvarayaNAmae, nisaNAmaM .... savva tavaNijjamae, nIlavaMte NAmaM savvaveruliyAmae, rupiNAma.... savvaruppAmae, siharINAmaM .... savvarayaNAmae - " iti / kSullahimavAn jambUdvIpe .... sarvakanakamayo'cchaH zlakSNaH - [: - tathaiva yAvatpratirUpaH, mahAhimavAn . sarvaratnamayaH, niSadho nAma ..... .. sarvatapanIyamayaH, nIlavAn nAma.... . sarvavaiDUryamayaH, rukmInAma.. sarvarUpyamayaH, zikharInAma sarvaratnamayaH, iti / nAma.... sthAnAge 2-sthAne 3-uddezake - coktam -- "bahu samatullA abisesamaNANattA annamaNNaM NAivati AyAmavikkhambha uvveha saMThANapariNAheNaM - " iti / bahusamatulyA avizeSa manAjJaptAH anyo'nyaM nAtivartante AyImaviSkambhodvedhasaMsthA napariNAhena iti / zuklavarNa hai / niSadha parvata tapanIyamaya hone se taruNa sUrya ke samAna varNa vAlA hai / nIlavAn parvata vaiDUryamaya hone se mayUra kI grIvA ke varNa kA hai / rukmI parvata rUpyamaya hone se cAMda ke samAna zveta varNa kA hai / zikharI parvata hemamaya (svarNamaya) hone se cIna paTTa jaise varNa kA hai / 1 'Adi' zabda se kramazaH unake varNa Adi kA grahaNa karanA cAhie / ina chaha varSaghara parvatoM kA arthAt kSudrahimabAn, mahAhimavAn, niSadha nIlavaMta rukmI aura zikharI kramazaH svarNa varNa tapanIyavaiDUrya rajata aura hema ke raMga ke haiM / ina chahoM parvatoM ke pArzvabhAga maNiyoM se citra-vicitra haiM tathA unakA vistAra Upara aura nIce barAbara-barAbara hai / jambUdvIpaprajJapti sUtra meM 72- 79-83 - 110 aura 111 sUtroM meM kahA hai- 'jambUdvIpa meM kSudrahimavAn parvata pUrNa rUpa se svarNamaya hai / svaccha hai, cikanA hai yAvat bahuta sundara hai / mahAhimavAn parvata sarva ratnamaya hai, niSadha sarva tapanIyamaya hai, nIlavAn parvata sarvavaiDUryamaya hai, rukmI parvata sarva rUpyamaya hai aura zikharI parvata sarvaratnamaya hai / " sthAnAMgasUtra ke dvitIya sthAna; tRtIya uddezaka, 87 veM sUtra meM kahA hai- 'ye chahoM parvata AyAma, viSkaMbha, avagAha saMsthAna (AkAra) tathA paridhi kI apekSA bilakula samAna haiM, inameM koI bhinnatA nahIM haiM, nAnApana nahIM hai, paraspara meM visadRza nahIM haiM / ' 81 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre jambUdvIpaprajJaptau 72-sUtre coktam - "umao pAsiM dohi paumavaraveiyAhiM dohima vaNasaMDehi saMparikkhitte-" iti / ubhayoH pArzvayo bhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAJca vanakhaNDAbhyAM saMparikSiptAH iti / teSAJca SaNNAM kSullahimavadAdivarSadharaparvatAnAmupari jambUdvIpe khalukramazaH SaDmahAhadAH santi / te ca-pana, mahApana, tigiccha, kesari, puNDarIka, mahApuNDarIkanAmAno hRdA avagantavyAH / ___tathAcoktaM sthAnAGge 6-sthAne ---- "jaMbuddIve cha mahadahA paNNattA, taM jahApaumadahe, mahApaumadahe, tigicchadahe, kesaribahe poMDarIyaddahe, mahApoMDarIyaihe,-" iti / jambUdvIpe SaDmahAhadAH prajJaptAH, tadyathA-padmahadaH-1 mahApamahadaH-2 tigicchadaH-3 kesarihadaH-4 puNDarIkahUdaH-5 mahApuNDarIkahUdaH-6 iti / tatra-prathamastAvat-padmahUdaH sahasrayojanAyAmo vartate, paJcazatayojanavistAro dazayojanAvagAhazvA-'vaseyaH / "tathAcoktaM jambUdvIpaprajJaptau padmahadAdhikAre--"tassa bahusamaramaNijjassa bhUmimAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ekke mahe paumadahe NAma dahe paNNate, pAiNapaDINAyae udINadAhiNavicchiNNe ekkaM joyaNasahassaM AyAmeNaM paMcajoyaNasayAI, vivakhaM bheNaM dasajoyapAiM unveheNaM acche-" iti / __tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge, atra khalu-eko mahApadmahado nAmahRdaH prajJataH, prAcIna-prattIcInAyata:-udIcIna-dakSiNavistIrNaH eka yojanasahanamAyAmena-paJcayojanazatAni viSkambheNa, dazayojanAni-udvedhena, acchaH iti / tasya khala-padmadasya madhyabhAgeekayojanAyAmavistAramekaM puSkaraM nAma SanaM vilasati / jambUdvIpaprajJapti ke sUtra 72 meM kahA hai-'ye parvata donoM pArthoM meM do panavara vedikAoM se tathA do vanakhaMDoM se ghire hue haiM / __una kSudrahimavanta Adi chahoM varSadhara parvatoM ke Upara krama se chaha mahAhRda haiN| unake nAma ye hai-padma, mahApama, tigiccha, kesarI, puNDarIka aura mahApuNDarIka / sthAnAMsUtra ke chaThe sthAna meM kahA hai-jambUdvIpa meM chahahUda kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM-padmahUda, mahApadmahUda, tigicchahUda, kesarIhUda, puNDarIkahUda, aura mahApuNDarIkahUda / ' inameM se pahalApadmahUda, eka hajAra yojana lambA hai, pA~ca sau yojana caur3A hai aura dasa yojana gahasa hai| jambUdvIpaprajJapti meM pamahUda ke prakaraNa meM kahA hai-kSudrahimavAn parvata ke samatala bhAga ke bIcoM bIca eka vizAla pAhUdanAmaka hRda hai| vaha pUrva pazcima meM lambA hai, uttara dakSiNa meM caur3A hai| usakI lambAI eka hajAra yojana kI, caur3AI pA~ca sau yojana kI aura gaharAI dasa yojana kI hai / vaha svaccha hai / ' usa pAhUda ke nadhyabhAga meM eka yojana lambA aura caur3A eka puSkara nAmaka kamala hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 24 varSadharaparvatAnAM varNAdinirUpaNam 643 uktaJca-jambUprajJaptau padmahUdAdhikAre 73-sUtre-'tassa paramahahassa bahumajhadesabhAe etya mahaM ege paume paNNatte, joyaNaM AyAmavikkhabheNaM, addhajoyaNaM-dasajoSaNAiM unheNaM do kose Usie jalaMtAo sAiregAI dasajoyaNAI savvaggeNaM paNNattA-" iti / tasya pAhadasya batumadhyadezabhAge-atra mahad ekaM pamaM prajJaptam, yojanamAyAmaviSkambheNaardhayojanaM bAhalyena dazayojanAni udvedhena dvau krozau jalAntAt, sAtirekANi dazayojanAni sarvAgreNa prajJaptAni, iti / padmadApekSayA tanmadhyavartipuSkarApekSayA ca-dviguNadviguNA hRdAH puSkarANi cA'gantavyAni / tathAca-pagrahadApekSayA-dviguNAyAmavistAraH khalu mahApadmahadaH / mahApadmadApekSayA-dviguNAyAmavistAra stAvat-tigicchahRdaH tigicchahadApekSayA dviguNAyAmaviSkambhazca kesari hRdaH kesarihadApekSayA dviguNAyAmavistAro puNDarIkahUdaH / puNDarIkahUdApekSayA-dviguNAyAmavistAraH puna-mahApuNDarIkahRdo vartate / evaMpamahadamadhyavartipuSkarApekSayA dviguNaM puSkaraM mahApamahade vartate, tatpuSkarApekSayAM-dviguNaM puSkaraM tigicchahUde vilasati tatpuSkarApekSayA-dviguNaM puSkaraM kesarihade vartate, tatpuSkarApekSayA dviguNaM puSkaraM puNDarIkahade vilasati, / tathAca-pAhUdasya yojanasahasrAyAmatayA-paJcazatayojanavistAratayottaratvena tad dviguNo mahApadmahadaH / sahasrayojanAyAmaH sahasrayojanavistArazca bhavati / jambUdvIpaprajJapti sUtra 73 pAhUda ke adhikAra meM kahA hai- usa padmahUda ke bilakula madhya bhAga meM eka vizAla padma kahA gayA hai| vaha eka yojana lambA-caur3A hai, AdhA yojana moTA hai aura dasa yojana gaharA hai, jala se do kosa U~cA hai / usakA samagra parimANa kucha adhika dasa yojana kA kahA gayA hai / padmada kA jo parimANa kahA gayA hai, usakI apekSA mahApadmada kA aura mahApAhaMda kI apekSA ti giccha hUda kA parimANa dugunA-dugunA hai| isI prakAra unameM sthita kamaloM kA parimANa bhI dugunA dugunA hai, jo parimANa dakSiNa dizA ke ina hRdoM aura puSkaroM kA hai, vahI uttara dizA ke hRdoM aura kamaloM kA hai / jaise tigiccha ke samAna kesarI hada kA, mahApana ke barAbara puNDarIka hUda kA aura padmahUda ke samAna mahApuNDarIka hUda kA AyAma viSkama hai| inameM sthita kamaloM ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA cAhie / tAtparya yaha hai ki padmahUda ke madhya meM sthita puSkara kI apekSA mahApadmahUda meM sthita puSkara dugunA hai, mahApadma hUda ke puSkara kI apekSA tigiccha hada puSkara dugunA haiN| tatpazcAt uttara meM kesarI huda kA puSkara tigicchada ke puraSkara ke barAbara, puNDarIka huda kA puSkara mahApana huda ke puSkara ke barAbara aura mahApuNDarI huda kA puSkara padma hada ke puSkara barAbara hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 tattvArthasUne evaM rItyA-tadviguNata tadviguNatayottarottaraM kramaza stigiccha kesari-puNDarIka-mahApuNDarIkahUdAnAmapi svayamAyAmavistArAH UhanIyAH avagAhastu-sarveSAM hUdAnAM dazayojanAnyevA'vaseyaH / uktaJca jambUdvIpaprajJaptau mahApadmadAdhikAre-80 sUtre-"mahAhimavaMtassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahApaumabahe NAmaM dahe paNNatte do joyaNasahassAI AyAmeNaM ega joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uvveheNaM acche rayayAmayakUle evaM AyAmavikkhabhavihUNA jA ceva paumadahassa vattavvayA sA ceva NeyavvA paumappamANaM do joyaNAI aTTho jAva mahASaumadahavaNNAmAI hirIa ettha devIjAva paliovamaTiiyA parivasaI" iti mahAhimavato bahumadhyadezabhAge atra khalu eko mahApadmahUdo nAma hRdaH prajJaptaH, dve yojanasahanejAyAmena, eka yojanasahasraM viSkambheNa-dazayojanAni-udvedhena, accho ratnamayakUlaH evamAyAmaviSkambhavihInA yA caiva padmahUdasya vaktavyatA-sA caiva jJAtavyA pamapramANaM dve yojane, arthoM yAvada mahApadmahadavarNAbhAni, hIzcAtra devI yAvat-palyopamasthitikA parivasati, iti / tadane coktam-jambUprajJaptau SaDdAdhikAre 83-sUtrataH 110-sUtraparyantam-,tigichaddaheNAmaM dahe paNNatte....cattAri joyaNasahassAiM AyAmeNaM, do joyaNasahassAI vikkhaM bheNaM, dasajoyaNAI uvveheNaM....dhiia ettha devI paliovamahiiyA parivasai-" iti / timicchakahUdo nAmahUdaH prajJaptaH....catvAri yojanasahanANi AyAmena, dve yojanasahale viSkambheNa dazayojanAni udvedhena, dhRtizcAtra devI palyopamasthitikA parivasati iti / teSu ca SaTsu puSkareSu uttarottaravizAleSu karNikAmadhyadezanivezinaH zaratpUrNimA pUrNacandra candrikAdhutiharAH krozAyAmAH ardhakrozavistArAH dezonakrozotsedhAH prAsAdAH SaD vilasanti, avagAha sabhI hRdoM kA dasa yojana hI hai| jambUdvIpaprajJapti ke mahApadma hRda ke prakaraNa meM satra 80 meM kahA hai-'mahAhimavaMta parvata ke ThIka bIcoMbIca eka mahApama hada nAmaka hda hai, usakI lambAI do hajAra yojana kI, caur3AI eka hajAra kI, aura gaharAI dasa hajAra yojana kI kahI gaI hai| vaha svaccha hai, usake kinAre rajatamaya haiM / isa prakAra lambAI-cauDAI ko chor3a kara zeSa varNana pAhada ke samAna hI samajha lenA caahie| usameM sthita padma kA pramANa do yojana hai arthAt yAvat mahApamahUda ke varNa ke samAna........usa kamala meM eka palyopama kI sthiti vAlI hI devI nivAsa karatI hai / ___ Age jambUdvIprajJapti meM chaha hadoM ke prakaraNa meM sUtra 83se 110 paryanta meM kahA hai-tigiccha hRda nAmaka hRda hai jo cAra hajAra yojana lambA hai, do hajAra yojana caur3A hai aura dasa hajAra yojana gaharA hai / yahA~ dhRti nAma kI devI nivAsa karatI hai jisakI sthiti eka palyopama kI hai| uttarottara vizAla una chahoM puSkaroM kI karNikA ke madhya bhAga meM bane hue, zaratpUrNimA ke candramA kI cAMdanI kI kAnti ko bhI haraNa karane vAle, eka kosa lambe, ardha kosa vistAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 24 varSadharapavatAnAM varNAdinirUpaNam 645 teSu prAsAdeSu nivAsinya SaDdevyaH zrIH hI dhRti - kIrti buddhi - lakSmInAmadheyAH palyopamasthitikAH sasAmAnikAH sapariSadazca tA vilasanti teSAM puSkArANAM parivArapuSkareSu prAsAdAnAmupari sAmAnikA pariSadazca tAsAM vasanti / uktaJca sthAnAGge 6- sthAne - " tattha NaM cha devayAo mahaDDiyAo jAva paliopahiyAo parivati taM jahA - sirI-hirI - dhiI kittI buddhI lacchI-" iti / yAvat padena - mahAdyutikAH mahAbalAH mahAyazasaH ityAdigrAhyam / tatra - zrIhInRtayastisrodevyaH sva-svaparivAraparivRtAH saudharmendreNa saMbaddhAH santi, ataeva tAstisro devyaH saudharmendra sevAparAyaNA vartante kIrti - buddhi - lakSmyastisraH khalu devyastu - saparivArA IzAnendreNa sambaddhAH santi tasmAttAH tisra IzAnendrasya sevAtatparA vartante evaM rItyA - paJcasvapi meruSu ye tAvat SaT - SaT kulaparvatAH santi, teSu sarveSu SaT - SaD devyo'vagantavyAH sarvAzca tAH devyastrizatsaMjJakA bhavanti // mUlasUtram - "tattha - gaMgAiyA sattanadIo puratthAbhimuhavAhiNIo siMdhUAiyA satta paccatthAbhimuhavAhiNIo - " // 25 // chAyA - " tatra - gaMGgAdikAH sapta nadyaH pUrvAbhimukhavAhinyaH' sindhvAdikAH sapta pazci mAbhimukhabAhinyaH - " // 25 // vAle tathA eka kosa se kucha kama U~ce chaha prAsAda haiM / una prAsAdoM meM chaha deviyA~ nivAsa karatI haiM, jinake nAma isa prakAra haiM-zrI, hI, dhRti, kIrti, buddhi, evaM lakSmI ina saba deviyoM kI sthiti palyopama kI hai aura ve sAmAnika evaM pAriSadyoM ke sAtha vahA~ vilAsa karatI haiN| una puSkaroM ke parivArarUpa anya puSkaroM meM prAsAdoM ke Upara una deviyoM ke sAmAnika aura pAriSadya deva nivAsa karate haiM / sthAnAMgasUtra ke chaThe sthAna meM kahA hai- 'vahA~ chaha mahAn Rddhi kI dhAraka yAvat palyoMpama kI sthiti vAlo deviyA~ rahatI haiM / ve isa prakAra haiM - zrI, hrI, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI / ' yAvat' zabda se mahAn dyuti vAlI, mahAyaza vAlI, ityAdi grahaNa karanA cAhie / 1 ina chaha deviyoM meM se zrI, hrI aura dhRti nAmaka tIna deviyA~ apane-apane parivAra sahita saudharmendra ke sAtha sambandha rakhatI haiM, ataH ve tInoM saudharmendra kI sevA meM tatpara rahatI haiM / kIrti, buddhi, aura lakSmI nAmaka tIna deviyA~ IzAnendra se sambaddha haiM, ataeva ve IzAnendra kI sevA meM tatpara rahatI haiM / isa prakAra pA~coM meruparvatoM ke Uttara aura dakSiNa meM jo chaha-chaha kulaparvata haiM, una saba para chaha-chaha deviyA~ haiM / isa prakAra saba deviyA~ milakara tIsa hotI haiM // 24 // sUtrArtha - ' tattha gaMgAiyA' ityAdi sUtrArtha sU. 25 jambUdvIpa meM gaMgA Adi sAta nadiyA~ pUrva dizA kI ora bahatI haiM aura sindhu Adi sAta nadiyA~ pazcima kI ora bahatI haiM ||25|| zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatvArthadIpikA-pUrvasUtre jambUdvIpe bharatAdi saptakSetravibhAjakAnAM kSudrahimavadAdiSaTkulaparvatAnAM varNavizeSasaMsthAnapanAdiSaDrahadAdi svarUpavarNanaM kRtam, samprati-tatratya tattatkSetravibhAjakagaGgAdicaturdazanadInAM svarUpaM prarUpayitumAha---"tattha gaMgAiyA-" ityAdi / / tatra-tasmin khalu pUrvoktasvarUpe jambUdvIpe gaMgAdikAH--gaGgA-1 rohitA-2 haritA3 sItA-4 narakAntA-5 suvarNakUlA-6 raktA-7 ityevamAdikAH saptanadyaH sastiH pUrvAbhimukhavAhinyaH pUrvAbhimukhIbhUya bharatAdikSetreSu pravahantyaH pUrvalavaNasamudraM pravizanti [ patyuHkulapunargamanAya svAtmAnamarpayanti-] / sindhvAdayaH-sindhu-1 rohitAMzA-2 harikAntA-3 sItodakA-4 nArIkAntA-5 rUpakUlA-6 raktavatyaH-7 ityevamAdikAstu saptanadyaH pazcimAbhimukhabAhinyaH pazcimAbhimukhIbhUya pravahantyaH pazcimalavaNasamudraM pravizanti, tatra-nadIdvayanadIdvayamadhye--ekaikaM kSetramavagantavyam tena-naikatra sarvAsAM pravahaNaprasaGgaH // 25 // tattvArthaniyuktiH-pUrva bharatavarSAdikSetravibhAjakakSudrahimavadAdInAM svarUpavarNavizepasaMsthAvA -''yAmaviSkambhAvagAhapadmadAditanmadhyavartipuSkarAdInAM nirUpaNaM kRtam , samprati--padmahadAdinirgatagaGgAdicaturdazamahAnadonAM svarUpAdikaM prarUpayitumAha- "tattha gaMgAiyA satta nadIko puratthAbhimuhavAhiNIo, siMdhUAiyA satta paccatthAbhimuhIvAhiNIo---" tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jambUdvIpa ke andara bharata Adi kSetroM ko vibhAjita karane vAle kSudrahimavanta Adi chaha kulaparvatoM ke varNa, saMsthAna, padmada Adi ke svarUpa kA varNana kiyA gayA / aba vibhinna kSetroM ko vibhakta karane vAlI gaMgA Adi caudaha nadiyoM ke svarUpa kA prarUpaNa kiyA jAtA hai jisakA svarUpa pahale kahA jA cukA, hai usa jambUdvIpa meM gaMgA Adi arthAt (1)gaMgA (2) rohitA (3) haritA (4) sotA (5) narakAntA (6) suvarNakUlA aura (7) raktA, ye sAta nadiyA~ pUrva kI ora bahatI haiM aura bharata Adi kSetroM meM bahatI huI pUrvalavaNa samudra meM praveza karatI haiM (punaH vApisa na lauTane ke lie pati-sAgara-ke ghara meM apane Apako arpita karatI haiN|) sindhu Adi arthAt (1) sindhu (2) rohitAMzA (3) harikAntA (4) sItodA (5) nArIkAntA (6) rUpyakUlA (7) raktavatI, ye sAta nadiyA~ pazcima kI ora bahane vAlI haiM aura pazcima kI ora bahatI huI pazcima lavaNasamudra meM praveza karatI haiN| bharata Adi sAta kSetroM meM se pratyeka kSetra meM do-do nadiyA~ bahatI haiM ataeva eka hI jagaha sabhI ke bahane kA koI prasaMga nahIM haiM // 25 // tatvArthaniyukti-isase pahale bhAratavarSa Adi kSetroM ko pRthak-pRthak karane vAle kSudrahimavanta Adi parvatoM ke svarUpa, varNa AkAra, AyAma, viSkaMbha, avagAha Adi kA, unake Upara bane hue padmahada Adi kA tathA pamahUda Adi ke madhya meM sthita kamaloM Adi kA varNana kiyA gayA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 25 padmahadAdinirgatagAdinadInirUpaNam 647 __ ityAdi-tatra-tasmin khalu pUrvoktasvarUpe jambUdvIpe gaGgAdikAH-- gaGgA-1 rohitA2 haritA-3 sItA-4 narakAntA-5 suvarNakUlA-6 raktA-7 ityevaM rUpA saptanadyaH mahAsaritaH pUrvAbhimukhavAhinyaH --- pUrvAbhimukhIbhUya bharatAdikSetreSu pravahantyaH pUvelavaNasamudraM pravizanti sindhvAdikAH-sindhu rohitAMzA harikAntA sItodA nArIkAntA rUpyakUlA raktavatyaH ityevaM bhUtAH saptanadyastu-pazcimAbhimukhavAhinyaH pazcimAbhimukhIbhUya pravahanyaH pazcimalavaNa samudraM pravizanti tatra nadIdvayanadIdvayamadhye ekaikaM kSetramavaseyam tatra padmahadaprabhavA pUrvatoraNadvAranirgatA gaGgAnadI vartate, tadhRdaprabhavA pazcimatoraNadvAranirgata sindhurasti udIcyatoraNadvAranirgatA rohitAMzA nadI vidyate mahApana hUdanabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA rohitA nadI vidyate mahApadmahadaprabhavA-udocyatoraNadvAranirgatA khalu-harikAntA nadI vartate / tigicchadaprabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA khalu haritA nadI vartate' tigicchadaprabhavA udIcyatoraNadvAranirgatA sItodA nadI vahati kesarihadaprabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA sotAnadI vartate, kesarihUdaprabhavA-udIcyatoraNadvAraniHsRtA khalu narakAntA nadI vidyate puNDarIka hRdaprabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA nArIkAntA nadI pravahati, tadhUdaprabhavA udIcyatoraNadvAranirgatA rUpyakulAnadI bhavati / hai| aba pamahada Adi se nikalI huI gaMgA Adi caudaha mahA nadiyoM ke svarUpa Adi kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM - jambUdvIpa meM gaMgA Adi arthAt (1) gaMgA (2) rohitA (3) haritA (4) sItA (5) narakAntA (6) suvarNakUlA aura raktA, ye sAta mahAnadiyA~ pUrva dizA kI ora abhimukha hokara bharata Adi kSetroM meM bahatI huI pUrva lavaNasamudra meM praveza karatI haiN| sindhu Adi arthAt (1) sindhu (2) rohitAMzA (3) harikAntA (4) mItodA (5) nArikantA (6) rUpyakUlA aura raktavatI, ye sAta mahAnadiyA~ pazcima kI ora bahatI huI pazcima lavaNasamudra meM praveza karatI haiN| eka-eka kSetra meM do-do nadiyA~ samajhanI cAhie / unameM gaMgA nadI padmahada se utpanna hotI hai aura pUrva toraNa dvAra se nikalatI hai / isI pamahUda se nikalane vAlI aura pazcima toraNadvAra se nikalane vAlI sindhu nadI hai isI panahada se uttarIya toraNadvAra se rohitAMzA nadI nikalatI hai| rohitA nadI mahApagrahada se udgata hotI hai aura dakSiNI toraNadvAra se nikalatI hai| mahApabhahada se, uttarIya toraNadvAra se harikAntA kA udgama hotA hai / haritA nadI tigicchahada se dakSiNItoraNadvAra se nikalatI hai sItodA nadi isI uttarIya toraNadvAra se nikalatI hai / sItA nAmaka nadI kesarI hUda se utpanna hoto aura dakSiNI toraNa dvArA se nikalatI hai| narakAntA bhI kesarI hUda se nikalatI hai aura uttarIya toraNadvAra se hokara yahatI hai |naariikaantaa puNDarIka hRda se udgata hokara dakSiNI toraNadvAra se nikala kara bahatI hai / isI hada se udgata hokara utarIya toraNadvAra se rUbakUlA nadI bahatI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvAryasUtre mahApuNDarItahadaprabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA suvarNakUlAnadI pravahati , mahApuNDarIkahRdaprabhavA pUrvavatoraNadvAranirgatA raktAnadI pravahati tatpazcimatoraNadvAranirgatA raktodA-raktavatIvA nadI pravahati / uktaJca sthAnAGge 7 sthAne 'jaMbuddIve satta mahAnadIo puratthAbhimuhIo lavaNasamudaM samuppeMti, taM jahA-gaMgA rohitA-harI-sItA-NarakaMtA-suvaNNakUlA rattA-jaMbuddIve satta mahAnadIo paccatthAbhimuhIo lavaNasamudaM samuppeMti, taMjahA-siMdhU-rohitaMsA-2 harikaMtA-3 sItodA-4 NArIkaMtA-5 ruppakUlA-6 rattavaI-" iti jambUdvIpe sapta mahAnadyaH-pUrvAbhimukhyo lavaNasamudraM samarpayanti [svasvA''tmAnam ] tadyathA-gaGgA-1 rohitA-2 harit-3 sItA-4 narakAntA-5, sUvarNakUlA-6 raktA-7 jambUdvIpe-saptamahAnadyaH pazcimAbhimukhyo lavanasamudraM samarpayanti, tadyathA-sindhuH-1 rohitAMzAharikAntA-3 sItodA-4 nArIkAntA-5 rupyakUlA-6 raktavatI-7 iti. / tatrA'pi-gaGgA-sindhuH-raktAraktavatIce-tyevaM khalu catasro mahAnadyaH pratyekaM caturdazasahasranadIbhiH parivRtAH satya pUrvapazcimalavaNasamudraM pravizanti / tatra-gaGgA-raktA ca tathAvidhaM mahAnadyo dve pUrvalavaNasamudraM pravizataH / sindhuH-raktavatI ca dve mahAnadyau tathAvidhe pazcimalavaNasamudraM pravizataH / tatra-gaGgA-sindhuzca dve mahAnadyau bharatavarSe pravahataH / raktAraktavatI ca dve mahAnadyau airavatakSetre pravahataH iti / uktaJca-jambUdvIpaprajJaptau 6 vakSaskAre 126-sUtre-" jambuddIve bharaheravaesu vAsesu suvarNakUlA nadI mahApuNDarIka hUda se udgata hokara dakSiNI toraNadvAra se nikala kara bahatI hai / raktA aura raktoMdA nAmaka nadiyA~ bhI isI hUda nikalI haiM aura ve kamazaH pUrva toraNadvAra tathA pazcima toraNadvAra se hokara bahatI haiN| sthAnAMga sUtra ke sAtaveM sthAna ke meM kahA hai jambUdvIpa meM sAta mahAnadiyA~ pUrva kI ora abhimukha hokara lavaNasamudra meM jAkara milatI haiM / ve ye haiM--gaMgA, rohitA, harI, sItA, narakAntA, suvarNakUlA aura rktaa| jambUdvIpa meM sAta mahAnadiyoM pazcima kI ora abhimukha hokara lavaNa samudra meM milatI hai / ve isaprakAra haiN| sindhu, rohitAMzA, harikAntA, sItodA, nArIkAntA, rUpyaklA aura raktavatI / pUrvokta caudaha nadiyoM meM se gaMgA, sindhu, raktA aura raktavatI nAmaka cAra mahA nadiyA~ caudaha-caudaha hajAra nadiyoM ke sAtha milakara pUrva aura pazcima ke lavaNa samudra meM milatI haiN| isameM se gaMgA aura raktA nAmaka do mahAnadiyA~ pUrva lavaNa samudra meM praveza karatI hai / sindhu aura raktavatI nAmaka do mahA nadiyA~ pazcima lavaNasamudra meM praveza karatI haiM / gaMgA aura sindhu bhastakSetra meM bahatI haiM aura raktA tathA raktavatI aivata kSetra meM bahatI haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5sU. 26 bharatavarSasya viSkambhavAhalyanirUpaNam 649 kai mahANaIo paNNattAo ? goyamA ! cattAri mahANa Io, paNNattAo, taM jahAgaMgA-siMdhU-rattA-rattavaI, tattha NaM egamegA mahANaI cauddasahiM salilAsahassehi samaggA purasthimapaccatthimeNaM labaNasamudaM samappei-" iti / jambUdvIpe-bharatairavatayorvarSayoH kati mahAnadyaH prajJaptAH-1 gautama-! catasro mahanadyaH prajJatAH, tadyathA-gaGgA-1 sindhu-2 raktA-3 raktavatI-4 tatra khalu / ekaikA mahAnadI caturdazabhiH salilAsahasraiH samagrA pUrvapazcimaM khalu lavaNasamudraM samarpayati / / iti, // 25 // mUlasUtram - "bharahavAsassa vikkhaMbhe paMcachavvIse joyaNasayAI chacca egRNavIsaibhAyA-" // 26 // chAyA-"bharatavarSasya viSkambhaH paJcaSaiviMzatiryojanazatAni SaTca ekonaviMzati bhAgAH-" // 26 // - tattvArthadIpikA-pUrva jambUdvIpasya bharatAdikSetreSu gaGgAdimahAnadInAM svarUpaM prarUpitam samprati bharatakSetrasya vistArarUpavAhalyaM viSkambhAparaparyAyaM prarUpayitumAha-"bharahavAsassa vikkhaMbhe-" ityaadi| - bharatavarSasya bharatakSetrasya viSkambho-vistArastAvat / yojanAnAM paJcazatAni SaiviMzatiH SaTcaikonaviMzatibhAgAH santi tathAca-paiviMzatyadhikapaJcazatayojanAni SaTcaikonaviMzati bhAgaH 526 , bharatakSetrasya viSkambho vartate // 26 // tattvArthaniyuktiH-pUrvasUtre-gaGgA-sindhvAdimahAnadInAM bharatAdikSetravibhAjakahimavadAdivarSadharaparvatAdInAJca svarUpaM prarUpitam samprati-bharatavarSasya viSkambhaM prarUpayitumAha-'bharata jambUdvIpaprajJapti ke chaThe vakSaskAra ke sUtra 125 meM kahA hai-'jambUdvIpa ke andara bharatavarSa aura airavata varSa meM kitanI mahAnadiyA~ kahI gaI haiM ? uttara-gautama ! cAra mahAnadiyA~ kahI gaI haiM, isa prakAra haiM- gaMgA, sindhu, raktA aura raktavatI / inameM se pratyeka mahAnadI caudaha hajAra nadiyoM se yukta hokara pUrva aura pazcima lavaNasamudra meM jA milatI hai // 25 // sUtrArtha- 'bharahavAsassa' ityAdi / sUtra. 26 bharatavarSa kA viSkaMbha pA~ca sau chabbIsa yojana evaM eka yojana ke unnIsa bhAga meM se chaha bhAga ( 5266) haiM // 26 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jambUdvIpake bharata Adi kSetromeM gaMgA Adi jo mahAnadiyA~ pravAhita ho rahI haiM, unake svarUpa kA nirUpaNa kiyA gayA / aba bharatakSetra kA vistAra kahate haiM bharatakSetra kA viSkaMbha arthAt vistAra pA~casau chabbIsa yojana aura eka yojana kA 6 bhAga hai // 26 // 19 tattvArthaniyukti-isase pahale ke sUtra meM gaMgA sindhu Adi mahAnadiyoM kA tathA bharata Adi kSetroM kA vibhAga karane vAle himavanta Adi varSadhara parvatoM kA svarUpa batalAyA gayA hai| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUne vAsassa vikkhaMbhe paMcachabbIse joyaNasayAiM chacca egUNavIsaibhAyA-" iti bharata varSasya-bharatakSetrasya viSkambho-bAhalyaM vistAraH khalu yojanAnAM paJcazatAni SaiviMzatiH SaTca ekonaviMzatibhAgA santi / etAvatA SaDaviMzatyadhika paJcazatayojanAni ghaTcaikonaviMzatibhAgA yojanasya tAvad bharatavarSasya vistAra iti phalitam / uktaJca jambUdvIpaprajJaptau 12 sUtre "jabUddIve dIve bharaheNAmaM vAse jaMbraddIvadIvaNauyasayabhAge paMcachavvIse joyaNasae chacca egRNavIsaibhAe joyaNassa bikkhaMbheNaM-" iti / jambUdvIpe dvIpe bharato nAmavarSaH jambUdvIpa dvIpanavatizatabhAgaH paJca SaDviMzatiH yojanazatAni SaT ca ekonavizatibhAgAH yojanasya viSkambheNa-" iti / evaJca-jambUdvIpasya lakSayojanapramANAyAmaviSkambhatayA tasya navatizatabhAgaviSkambho bharatavarSasya SaiviMzatyadhikapaJcazatayojanaSaDekonaviMzatibhAgA iti // 26 // mUlasUtram ---"bharahaduguNavikkhaMbhAH cullahemavaMtAi videhaMtA vaashrvaasaa-"|| chAyA-"bharatadviguNa dviguNaviSkambhAH kSulla himavadAdividehAntA varSadharavarSAH // tattvArthadIpikA-pUrvasUtre-bharatavarSasya jambUdvIpAntarvartino viSkambhasvarUpaM nirUpitam' samprati kSullahimavadAdividehAntAnAM varSedharANAM varSANAJca viSkambhasvarUpaM prarUpayitumAha "bharahaduguNa-" ityaadi| bharatadviguNadviguNaviSkambhAH-bharatavarSasya dviguNadviguNAH viSkambhAH vistArA yeSAM te bharatadviguNadviguNaviSkambhAH kSullahimavadAdi-videhAntAH, kSullahimavad-1 haimavata-2 mahAhimavat-3 harivarSa-4 niSadha-5 mahAvidehAH varSadharavarSAH-prathamaaba bharata kSetra ke vistAra kI prarUpaNA karate haiM bharatavarSa arthAt bharatakSetra kA vistAra pA~ca sau chabbIsa yojana aura eka yojana ke unnIsa bhAga meM se chaha bhAga (5266.) hai / jampUdvIpaprajJapti ke bArahaveM sUtra meM kahA haiM- 'jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM bharata nAmaka varSa-kSetra hai....... usakA visa 6 yojana hai / tAtparya yaha hai ki eka lAkha yojana lambe-caur3e jambUdvIpa kA 5266 vAM bhAga bharatakSetra kA vistAra hai // 26 // 'bharahaduguNa vikkhaMbhA' ityAdi / sUtrArtha-kSudrahimavAt parvata se lekara videha kSetra paryanta parvatoM aura kSetroM kA vistAra dugunA-dugunA hai // 27 // tattvArthadIpikA-pUrvasUtra meM jambUdvIpa ke antargata bharatakSetra kA vistAra nirUpaNa kiyA hai, culla himavanta parvata se videha kSetra taka ke parvatoM aura kSetroM kA vistAra batalAte haiMbharata kSetra se Age ke parvatoM aura kSetroM kA vistAra uttarottara dugunA-dugunA hai / bharata kSetra se zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 27 cullahimavadAhivarSANAM varSadharANAM ca bAhalyam 651 tRtIyapaJcamAH varSadharAH, dvitIya-caturtha-SaSThAH varSAzcottarottaraM yathAkramaM bharatApekSayA uttarottaraM dviguNadviguNavistArAH santIti bhAvaH / tathAhi-bharatApekSayA dviguNaviSkambho hi kSullahimavato varSagharasya parvatasya vartate, kSullahimavantamapekSya dviguNaviSkambho haimavatavarSasya vartate / haimavatasya dviguNaviSkambhaH khalu-mahAmivato varSadharaparvatasya vidyate, mahAhimavato dviguNaviSkambhazcaharivarSasyAsti / harivarSasya dviguNavistAro niSadhavarSadharasya vartate, niSadhApekSayA-dviguNaviSkambho mahAvidehasya vartate iti // 27 // tattvArthaniyuktiH-pUrva jambUdvIpAntarvartino bharatavarSasya bAhalyaM prarUpitam, samprati-kSullahimavadAdi videhAntAnAM varSadharANAM varSANAJca bAhalyapramANaM prarUpayitumAha-"bharahaduguNadguNA vikkhabhA cullahemavaMtAi videhaMtA vAsaharavAsA-" iti / bharatadviguNadviguNaviSkambhAH--bharatakSetrApekSayA--uttarottaraM dviguNadviguNAH viSkambhAH vistArAH bAhalyAni yeSAM te-bharatadviguNadviguNaviSkambhAH, kSullahimavadAdimahAvidehAntAH-kSullahimavad-1 haimavata-2 mahAhimavad-3 harivarSa-4 nipadha-5 mahAvidehA:-kramazo varpadharAH varSAzca santi / tatra-bharatavarSasya dviguNavistAraH kSullahimavAn varSadharaparvato'sti / kSullahimavato dviguNavistAro haimavato varSo vartate / haimavatasya-varSasya dviguNavistAro mahAhimavAn varSagharaparvato'sti / Age kSudrahimavAn parvata, phira haimavata kSetra, phira mahAhimavAn parvata phira harivarSa, phira niSadha parvata, aura phira mahAvideha kSetra hai , isameM pahale tIsare aura pA~caveM sthAna para varSadhara parvata haiM aura dUsare, cauthe tathA chaThe sthAna para kSetra haiM ye varSadhara parvata aura varSa bharatavarSa kI apekSA dugune dugune vistAra vAle haiM / jaise- bharatakSetra kA Upara jo vistAra kahA hai usase dugunA vistAra kSudrahimavAn parvata kA samajhanA cAhie, kSudrahimavAn parvata kI apekSA dugunA vistAra haimavata kSetra kA hai, haimavata kSetra kI apekSA dugunA vistAra mahAhimavAn parvata kA hai, mahAhimavAn parvata kI apekSA dugunA vistAra harivarSa kA hai, harivarSa se dugunA vistAra niSadha parvata kA hai aura niSadha parvata kI apekSA dugunA vistAra mahAvideha kSetra kA hai // 27 // tattvArthaniyukti-isase pUrva jambUdvIpake andara sthita bharata kSetrake vistAra kA prarUpaNa kiyA gayA hai, aba culla himavanta se lekara videha paryanta taka ke varpadhara parvatoM aura varSoM ke vistAra kA parimANa batalAne ke lie kahate haiM kSudrahimavAt parvatase lekara videhakSetra paryanta jo varSadhara aura varSa haiM, unakA vistAra uttarottara dugunA-dugunA hai / ve varSadhara parvata aura varSa isa prakAra haiM-(1) cullahimavanta (2) haimavata varSa (3) mahAhimabanta parvata (4) harivarSa (5) niSadha parvata aura (6) mahAvideha kSetra / inameM se bharata kSetra ke pUrva likhita parimANa kI apekSA cullahimavanta parvata kA parimANa dugunA hai, cullahimavanta parvata kI apekSA haimavata kSetra kA parimANa dugunA hai / haimavata kSetra ke parimANa se dugunA mahAhimavAn parvata kA parimANa hai| zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MANN tattvArthasUtre mahAhimavato varSadharasya dviguNavistAro harivarSo'sti, harivarSasya dviguNavistAro niSadhonAma varSadharo vartate / niSadhAd-dviguNavistAro mahAvideho varSoM vartate itibhAvaH tatra-bharatavarSaH khalu-SaDviMzatyadhikapaJcazatayo janapramANaSaDekonaviMzatibhAgayojanavikammaH 5266 kSullahimavAn khalu-dvipaJcAzadadhikasahasrayojanapramANadvAdazaikonaviMzatibhAgayojanaviSkambhaH 105212 haimavatavarSazca-paJcAdhika zatottara dvisahasrayojanapramANa-paJcaikonaviMzatibhAgayojanaviSkambhaH-21053 mahAhimavAn parvatastu-dazAdhikadvizatottaracatuH sahanayojanapramANa-dazaikonaviMzatibhAgayojanaviSkambhaH 421020 vartate harivarSastu-ekavizatyadhikacatuHzattottarASTasahasrayojanapramANa-ekaikonaviMzatibhAgayojanAvaSkammaH 8421191 vartate niSadhaparvataH puna-citvAriMzadadhikA'STazatottaraSoDazasahasrayojanapramANa dvayekonaviMzati bhAgayojanaviSkambhaH 16842 vartate mahAvidehastu-caturazItyadhikaSaT zatottara trayastriMzatsahasrayojanapramANa caturekonaviMzatibhAgayojanaviSkambhaH 33684 4 vartate itibhAvaH / 1-uktaJca-jambUdvIpaprajJaptau kSullahimavat parvatAdhikAre 'jaMbuddIve dIve cullahimavaMteNAma vAsaharapavvae paNNatte, pAiNa paDINAyae udINadAhiNavitthiNNe duhA lavaNasamuI mahAhimavAn parvata ke parimANa se dugunA harivarSa kA vistAra hai| harivarSa se dugunA niSadha parvata kA vistAra hai aura niSadha parvata kI apekSA dugunA vistAra mahAvideha varSa kA hai| bharatavarSa kA vistAra, jaisA ki pahale kahA jA cukA hai, pA~ca sau chabbIsa yojana aura eka yojana kA 6 bhAga hai, isase dugunA eka hajAra bAvana yojana tathA - bhAga vistAra cullahimavAn parvata kA hai / isase dugunA 21055. yojana kA vistAra haimavata varSa kA hai| mahAhimavAn parvata cAra hajAra do sau dasa yojana aura dasa kA unnIsa yA dasa bhAga hai (421010 ke yojana) harivarSa kA vistAra 8421-yojana hai / niSadha parvata 168422. yojana vistRta hai , mahAvideha kSetra kA vistAra 336840 yojana hai| ambUdvIpaprajJaptisUtra meM kSudra himavanta parvata ke varNana prakaraNa meM kahA hai-'jambUdvIpa nAmaka dvIpa zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a. 5 sU. 27 cullamapadAdi varSANAM varSadharANAM ca bAhalyam 653 puTThe purathimillAe koDIe puratthimillaM lavaNasamuhaMpuTThe, paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNasamudaM puTThe egaM joyaNasayaM ur3ar3ha UccatteNaM, paNavIsaM joyaNAI ubveheNaM egaMjoyaNasahassaM bAvannaM joyaNAI duvAlasayaegUNavIsaIbhAe joyaNassa cikkhaM bheNaM-" iti || jambUdvIpe dvIpe - kSullahimavAn nAma varSadharaparvataH prajJaptaH, prAcI- pratIcinA''yata udIcI dakSiNavistIrNaH dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH paurastyayA koTayA porastyaM lavaNasamudraM spRSTaH, pAzcAtyayA koTyA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaH eka yojanazatam Urdhvamuccatvena, paJcaviMzatiyoM janAni udvedhena, ekaM yojanasahasraM dvApaJcAzayojanAni dvAdazacaikonaviMzatibhAgA yojanasya viSkambheNa iti / 2 - tatazcAgre haimavatavarSAdhikAre jambU prajJaptAvevoktam - "jaMbuddIve dIve hemabae NAmaM vAse paNNatte pAINapaDINAyae udIrNadAhiNavicchiNNe paliyaMkasaMThANa saMThie duhA lavaNasamudde puDhepurathimillAe koDIe puratthimillaM lavaNasamudde puDhe paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNasamuhaM puTThe- doNi joyaNasahassAI egaMca paMcuttaraM joyaNasayapaMcaya ranaadare joyaNassa vikakhaMbheNaM-" iti / jambUdvIpe dvIpe - haimavato nAma varSaH prajJaptaH, prAcIna - pratIcInA - ssyataH udIcI- dakSiNavistIrNaH palyaGkasaMsthAnasaMsthito dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH paurastyayA koTyA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaH, pAzcAtyayA koTyA- pAzcAtyaM lavaNasamudra pRSTaH dve yojanasahasre, ekaJca paJcottaraM yojanazataM paJcacaikonaviMzatibhAgAH yojanasya viSkambheNa - " iti / 3- tatazcA'gre punastatraiva mahAhimavanta madhikRtyoktam - "jaMbadIve hI ve mahAhimavaMte NAmaM vAsaharapavvae paNNatte, pANapADINAyae udINadAhiNavicchiSNe duhA lavaNasamudde puDhe purathimillAe koDIe puratthimillaM lavaNasamudde puDhe paccatthimillAe jAva puDhe, do joyaNasahassAiM ur3a uccatteNaM paNNAsaM joyaNe uvveheNaM - cattAri joyaNasahassAI meM culla (kSudra ) himavanta nAmaka varSadhara parvata kahA gayA hai / vaha varSadhara parvata pUrva aura pazcima meM lambA hai, uttara dakSiNa meM caur3A hai aura donoM ora lavaNasamudra se spRSTa hai / usakA pUrva kA kinArA pUrva lavaNasamudra se spRSTa hai aura pazcimI kinArA pazcima lavaNasamudra sAtha spRSTa hai / ar eka sau yojana U~cA hai, paccIsa yojana avagAha vAlA hai aura 1052 yojana vistAra vAlA hai / 12 19 Age haimavatavarSa ke prakaraNa meM jambUdvIpaprajJapti meM hI kahA hai / 'jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM haimavata nAmaka varSa kahA gayA hai / vaha pUrva se pazcima meM lambA hai, uttara-dakSiNa meM caur3A hai, palaMga ke AkAra meM sthita hai, donoM ora lavaNa samudra ko sparza karatA hai / apane pUrvI kinAre se pUrvasamudra ko aura pazcimI kinAre se pazcimI samudra ko sparza karatA hai / usakA vistAra 5 2105. yojana kA hai / 19 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 tattvArthasUtre doNNi ya dasuttaraM joyaNasae dasa egUNavIsaIbhAe joyaNassa vikkhambheNaM-" iti / ___jambUdvIpe dvIpe-mahAhimavAn nAma varSadharaparvataH prajJaptaH prAcIna-pratIcInA-''yataH udIcIdakSiNavistIrNo dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH, paurastyayA koTyA paurastyaM lavaNasamudra, spRSTaH, pAzcAtyayA koTyA yAvatspRSTaH dve yojanazate-Urdhvamuccatvena, paJcAzadyojanAni-udvedhena; catvAri yojanasahasrANi dve ca dazottare yojanazate dazacaikonaviMzatibhAgAH yojanasya viSkambheNa-iti / 4-punazcAgre-harivarSamadhikRtya tatraiva jambUdvIpaprajJaptau pratipAditam-"jaMbuddIve dIve harivAsaNAmaM vAse paNNatte, evaM pAINapaDINAyae udINadAhiNavicchiNNe duhA lavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puDhe paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNasamudaM puDhe, aTThajoyaNasahassAI cattAri egavIse joyaNasae egaM ca egaNavIsaibhAgaM joyaNassa vikkhaMbheNaM-" iti / / jambUdvIpe dvIpe-harivarSoM nAma varSaH prajJaptaH, evaM-prAcInapratIcInAyataH udIcI. dakSiNa-vistIrNaH, dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH paurastyayA koTyA-paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaH pAzcAtyayA koTayA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaH, aSTayojanasahasrANi catvAri ekaviMzAni yojanazatAni ekazcaikonaviMzatibhAgo yojanasya viSkambheNa-iti / 5-tatazcAgre punastatraiva jambUdvIpaprajJaptau niSadhavarSadharaparvatamadhikRtya coktam-"jaMbuddIve dIveNisahe NAma vAsaharapavvae paNNatte, pAINapaDINAyae udINadAhiNavicchiNNe dahAlavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puDhe cattArijoyaNasayAI uDheM uccatteNaM, cattAri gAuyasayAI uvveheNa-solasajoyaNasahassAiM aTThaya bAyAle joyaNasae doNNiya egRNavIsaibhAe joyaNassa vikkhaMbheNaM-" iti / tatpazcAt vahIM mahAhimavanta parvata ke prakaraNa meM kahA hai-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mahA himavanta nAmaka varSadhara parvata kahA gayA hai / vaha pUrva pazcima meM lambA, uttara-dakSiNa meM caur3A donoM lavaNasamudra se chuA huA hai| usakA pUrvI bhAga pUrvI lavaNa samudra se aura pazcimI bhAga pazcima lavaNasamudra se spRSTa hai / do sau yojana U~cA hai , pacAsa yojana avagAha vAlA hai aura usakA vistAra 4210 yojana haiM / phira harivarSa ke viSaya meM jambUdvIpaprajJapti meM hI kahA hai-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM harivarSa nAmaka kSetra kahA hai / pUrva-pazcima meM lambA-uttara- dakSiNa meM caur3A aura donoM ora lavaNa samudra meM praviSTa hai| apane pUrvIya chora se pUrva lavaNasamudra se aura pazcimI chora se pazcima lavaNasamudra se chuA huA hai usakA vistAra 8421.. yojana kA hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a5 sU. 28 nIladitrayavarSadharANAM ramyakAdi trayavarSANAM viSkambhaH 655 jambUdvIpe dvIpe-niSadhanAmA varSadharaparvataH prajJaptaH, prAcIna-pratIcInAyataH udIcI-dakSiNavistIrNaH, dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH, paurastyayA koTyA-paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaH, catvAri yojanazatAni Urdhvamuccatvena, catvAri gavyUtazatAni udvedhena-SoDaSayojanasahasrANi aSTaca dvAcatvArizAna yojanazatAni dvau caikonaviMzatibhAgau yojanasya viSkambheNa- iti / 6-punazcAne tatraiva jambUdvIpaprajJaptau mahAvidehamadhikRtyoktam--"jaMbuddIve dIve-mahAvidehevAse paNNatte, pAINapaDiNAyae udINa-dAhiNavicchiNNe, paliyaMkasaMThANasaMThie duhAlavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puDhe, pacatthimillAe koDIe paccasthimillaM lavaNasamudaM puDhe tettIsa joyaNasae cattAri ya egRNavIsaibhAe joyaNasahassavikkhambheNaM-" iti / "jambUdvIpe dvIpe-mahAvidehavarSaH prajJaptaH, prAcIna-pratIcInAyataH udIcI-dakSiNavistIrNaH palyaM saMsthAnasaMsthito dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH, paurastyayA koTayA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaH, pAzcAtyayA koTayA pAzcAtyalavaNasamudraM spRSTaH trayastriMzad yojanasahasrANi-SaTcacaturazItAni yojanazatAni catvArazcaikonaviMzatibhAgAH yojanasya viSkambheNa" iti // 27 // mUlasUtram-"uttarA vAsaharavAsA dAhiNatullA vikkhaMbheNaM-" // 28 // chArA-"uttarA varSadharavarSAH dakSiNatulyA viSkammeNa-" // 28 // tattvArthadIpikA--pUrvasUtre-kSudrahimavadAdi mahAvidehAntAnAM SaNNA~ varSadharANaM-varSANAzca yathAkramaM viSkambhaH prarUpitaH, samprati-nIla-rUkmi-zikhariNAM trayANAM barSadharANAM, ramyaka-hairaNyavatai-ravatAnAJca trayANAM varSANAM viSkambhaM prarUpayitumAha--- __tadanantara vahIM jambUdvIpaprajJapti meM niSadhaparvata ke viSaya meM kahA hai- 'jambUdvIpa nAmaka varSadhara parvata kahA hai / vaha pUrva-pazcima meM lambA, uttara-dakSiNa meM caur3A, donoM ora lavaNa samudra se spRSTa hai| usakA pUrvI chora pUrva lavaNasamudra se aura pazcimI chora pazcimalavaNa samudra se chuA huA hai| vaha cAra sau yojana UMcA hai| usakA avagAha cAra sau gavyUti kA hai aura vistAra 16842 -- yojana kA hai| phira jambUdvIprajJapti meM hI mahAvideha ke viSaya meM kahA hai|-jmbuudviip nAmaka dvIpa meM mahAvideha nAmaka varSa hai vaha pUrva -pazcima meM lambA, uttara-dakSiNa meM cauDA, palaMga ke AkAra kA lamba-caukora, aura donoM ora lavaNasamudra se spRSTa hai| usakA pUrvI kinArA pUrva ke lavaNasamudra se spRSTa haiM / aura pazcimI kinArA pazcimI lavaNa samudra se spRSTa hai| usakA viSkambha 33684 - yojana kA hai // 27 // 'uttarA vAsaharavAsA' ityAdi sUtrArtha-uttara dizA ke varSadhara parvata aura varSa arthAt kSetra dakSiNa dizA ke hI viSkambha ke samAna haiM // 28 // zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 tattvAryasUtre "uttarA vAsaharavAsA-" ityAdi / uttarAH-nIla-ramyaka-rukmi-hairaNyavata-zikhari-airavatAH khalu SaT varSadharavarSAH viSkambheNa-bAhalyena vistAreNa dakSiNatulyA:-kSudrahimavadAdidakSiNavarSagharavarSapramANAH avaseyAH / ___ tatra-nIlavarSadharaparvato niSadhaparvatatulyaviSkambhaH / ramyakavarSazca-harivarSatulyaviSkambhaH / rukmI varSadharaparvato mahAhimavadvarSadharatulyaviSkambhaH / hairaNyavatavarSastu-haimavatavarSatulyaviSkambhaH / zikharI varSadharaparvatastu-kSudrahimavadyarSadharatulyaviSkambhaH / airavatavarSaH punarbharatavarSatulyaviSkambho bhavatItibhAvaH / tathAca-bharatakSetrasya yAvAn vistAro vartate, tAvAn-airavatakSetrasya vistAro bodhyaH / kSudrahimavat-parvatasya-yAvAn vistAraH, tAvAn-zikhariparvatasya vistAraH / haimavatakSetrasya yAvAn vistAraH, tAvAn-hairaNyavatakSetrasya vistaarH| mahAhimavat parvatasya yAvAn vistAraH, tAvAnrukmiparvatasya vistAraH / harivarSasya yAvAn viSkambho vartate, tAvAn-viSkambho ramyaka kSetrasya vartate / niSadhaparvatasya ca-yAvAn viSkambha stAvAn viSkambho nIlaparvatasya vartate / evameva-airavatAdi sthitaM hRdapuSkarAdikam , bharatAdisthita hada-puSkara sadRzamevA'vagantavyamiti phalitam // 28 // tatvArthadIpikA--pUrva sUtra meM kSudrahimavAn parvata se mahAvideha kSetra taka ke kSetroM aura parvatoM kA vistAra batalAyA gayA hai; aba nIla, rukmi aura zikhari nAmaka parvatoM kA tathA ramyak hairaNyavata aura aivata kSetroM ke vistAra kA prarUpaNa karate haiM uttara dizA meM sthita nIla parvata, ramyakSetra, rukmi parvata, hairaNyavata kSetra, zikhariparvata aura airavata kSetra ye chaha kSetra evaM parvata vistAra meM dakSiNadizA ke kSudrahimavAn Adi parvatoM aura kSetroM ke samAna hI samajhane caahie| unameM se nIlanAmaka varSadhara parvata niSadha parvata ke samAna hai, ramyaka kSetra harivarSa kSetra ke barAbara hai aura rukmI nAmaka varSadhara parvata mahAhimavAn parvata-samAna vistAra vAlA haiN| hairaNyavatavarSa haimavata kSetra ke barAbara hai aura zikharI nAmaka parvata kA vistAra kSudrahimavAn parvata ke barAbara hai| airavata kSetra bharata kSetra ke barAbara vistAra vAlA hai| isa prakAra jitanA vistAra bharata kSetra kA hai utanA hI airavatakSetra kA bhI samajhanA cAhie / kSudrahimavAn parvata kA jitanA vistAra hai, utanAhI vistAra zikharI parvata kA hai| haimavata kSetra kA jitanA vistAra hai utanA hI vistAra hairaNyavata kSetra kA hai mahAhi mavAn parvata kA jitanA vistArahai, utanA hI vistAra rukmI nAmaka parvata kA hai / harivarSa kA jitanA vistAra hai utanA hI ramyaka kSetra kA vistAra hai / niSadhaparvata kA jitanA vistAra hai, utanAhI nIla parvata kA vistAra samajhanA caahie| isI prakAra zikharI parvata Adi ke Upara hRdoM aura puSkaroM kA vistAra bhI kSudrahimavAn Adi parvatoM para sthita hRdoM evaM puSkaroM Adi ke vistAra ke samAna samajhanA cAhie // 28 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a05 sU0 28 nIlAditrayavarSadharANAM ramyakAditrayavarSANAM viSkambhaH 657 tattvArthaniyuktiH-- pUrva sUtre-kSudra himavadAdimahAvidehAntAnAM paNNAM varSadharANAM-varSANAJca yathAkramaM viSkambhaH prarUpitaH, samprati-nIlaruvima-zikhariNAM trayANAM varSadharANAM, ramyakahairaNyavatairavatAnAJca trayANAM varSANAM viSkambhaM prarUpayitumAha-"uttarA vAsaharavAsA dAhiNatullA" iti| uttarAH-nIlAdi-airavatAntAH ghaTasaMkhyakAH varSadharavAH, trayo varSadharAH-trayo varSAzca dakSiNatulyAH dakSiNaiH-niSadha-harivarSa-mahAhimavad-haimavata-kSudrahimavad-bharatavarSe stutyaviSkambhAH santi / tatra-airavatakSetraM bharatakSetrasya tulyabAhalyaM vartate / zikharIparvataH-kSudrahimavatparvatasya tulyabAhalyo vartate / hairaNyavatakSetraJca haimavatakSetrasya tulyabAhalyam / rukmiparvatazca-mahAhimavatparvatasya tulyabAhalyo vartate, ___ramyakakSetraJca-harivardhakSetrasya tulyabAhalyaM vidyate / nIlaparvatastu-niSadhaparvatasya tulyabAhalyo vartate / "tatra-airavatakSetraviSkambhastAvat-SaDviMzatyadhikapaJcazatayojanapramANaH SaDekonaviMzatibhAgayojanarUpaJca 5266 vartate / zikhariparvataviSkambhastu-dvApaJcAzadadhikasahasrayojanapramANa dvAdazaikonaviMzatibhAgayojanarUpa hairaNyavatakSetraviSkambhazca-paJcAdhikazato ttarasahasradvayayojanapramANaH paJcaikonaviMzatibhAgayojanarUpazca 2105 - vidyate / rukmiparvataviSkambhastu-dazAdhikazatadvayottaracatuHsahasrayojanapramANo dazaikonaviMzatibhAgayojanarUpazca 42101 vartate / ramyakakSetraviSkambhastu ekaviMzatyadhika catuHzatottarASTa sahasrayojanapramANaH, tattvArthaniyukti-pUrvasUtroM meM kSudrahimavAn Adi nIla parvatoM ke tathA bharata kSetra Adi kSetroM ke vistAra kI anukrama se prarUpaNA kI gaI hai| aba nIla rukmI tathA zikharI nAmaka tIna varSadhara parvatoM ke tathA ramyaka, haiMraNyavata aura airavata nAmaka tIna kSetroM ke vistAra kI prarUpaNA karate haiM uttara dizA meM avasthita nIla Adi tIna varSadhara parvata airavata Adi tIna kSetra-chahoM varSadhara evaM varSa dakSiNadizA ke parvatoM aura kSetroM ke samAna vistAra vAle haiN| unameM se airavata kSetra bharata kSetra ke barAbara vistAra vAlA hai zikharI parvata kSudrahimavAn parvata ke barAbara vistAra vAlA hai, hairaNyavata kSetra haimavata kSetra ke samAna vistAra vAlA hai, aura rukmIparvata mahAhimavAn parvata ke barAbara vistAra vAlA hai, ramyaka kSetra harivarSe ke barAbara vistAra vAlA hai evaM nIla parvata niSadha parvata ke barAbara vistAra vAlA hai| ___isa prakAra airavata kSetra kA vistAra 526.6 yojana kA haiM, zikharI parvata kA vistAra 1052-yojana kA hai, haiNyavata kSetra kA vistAra 2105 - yojana kA hai, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre ekazcaikona viMzatibhAgayojanarUpazca 84211. vidyate / nIlaparvataviSkambhaH puna-catvAriMzadadhikA-'STazatottaraSoDazasahasrayojanapramANaH yekonaviMzatibhAgayojanarUpazca 16842 2. vartate iti bhAvaH / evaM-nIlaparvatopari kesarihadastAvat-catuHsahasrayojanaviSkambho vartate, kesarihadamadhyabhAgeca caturyojanA''yAmaviSkambhaM puSkaramekaM vilsti-| rukmiparvatoparica-puNDarIka nAmahRdo dviguNaviSkambho vizAlo dazayojanA'vagAhazca vartate / puNDarIkahadamadhyabhAgeca-pUrvokta puSkarApekSayA dviguNAyAmaviSkambhaM puSkaramekaM vartate / evaM zikhariparvatoparica-mahApuNDarIka nAmahRda stad dviguNavistAro dazayojanA-'vagAhazca vilasati / tathAca-mahAvidehavarSasya-caturazItyadhika SaTzatottaratrayastriMzatsahasrayojanapramANa caturekonaviMzatibhAgayojanaviSkambhaH 33684 - pramANatayA tadarghaviSkambhastAvad nIlaparvato vrtte| nIlaparvatAviSkambho ramyakavarSo vartate, ramyakavarSArdhaviSkambho rukmiparvato vidyate, rukmiparvatArdha viSkambho hairaNyavatavarSo'sti / hairaNyavatavarSAviSkambhazca zikhariparvato bhavati, zikhariparvatArdha viSkambhaH punarairavatavarSo bhavatIti phalitam / "uktaJca sthAnAGge 2 sthAne 2- uddezake 87 sUtre-"jaMbU maMdarassa pabbayassaya uttaradAhiNeNaM do vAsaharapavvayA bahusamatullA avisesamaNANattA annamannaM NAtirukmi parvata 421010 yojana vistRta hai aura ramyakakSetra kA vistAra 8421 - yojana kA hai / nIlaparvata kA vistAra 16842 -2 yojana kA hai / isI prakAra nIla parvata ke Upara jo kesarI nAmaka hRda hai, usakA viSkaMbha do hajAra yojana kA hai / kesarI hUda meM cAra yojana kI lambAI-caur3AI vAlA eka puSkara zobhAyamAna hai| rukmI nAmaka parvata ke Upara puNDarIka hada hai jo usase AdhA vistAra vAlA hai, vizAla hai aura dasa yojana ke avagAha vAlA hai / puNDarIka hRda ke madhyabhAga meM pUrvokta puSkara kI apekSA se AdhA lamvA-caur3A eka puSkara hai / isI prakAra zikharI parvata ke Upara mahApuNDarIka nAmaka hRda hai, jisa kA vistAra usase bhI AdhA hai aura avagAha dasa yojana kA hai / isa prakAra tetIsa hajAra chaha sau caurAsI yojana tathA unnAsiyA cAra bhAga mahAvideha kSetra kA vistAra hai / nIla parvata kA vistAra isase AdhA hai| nIla parvata kA jitanA vistAra hai usase AdhA vistAra ramyaka varSa kA hai, ramyaka varSa se AdhA vistAra rukmI parvata kA hai, rukmI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 5 sU. 29 bharatAdiSu manuSyANAmupabhogAdinirUpaNam 659 vaTRti, AyAmavikkhaMbhoccatovveha saMThANapariNAheNaM, taM jahA--cullahimavaMte ceva-siharicceva, evaM mahAhimavaMteceva-ruppicceva, evaM nisaDDhe ceva-NIlavaMte ceva-' ityAdi / jambvAH mandarasya parvatasya cottaradakSiNe khalu dvau varSadharaparvatau bahusamatulyau avizeSAjJaptI anyo'nyaM nAti vartate, AyAmaviSkambha uccatodvedha-saMsthAna-pariNAhena, tadyathA-kSullahimavAMzcaivazikharIcaiva, evaM-mahAhimAMzcaiva-rukmIcaiva / evaM-niSadhazcaiva-nIlavAMzcaiva, ityAdi // 28 // ___ mUlasUtram-- "bharehe-ravaesuM chassamayAhiM ussappiNiosappiNIhiM maNuyANaM vuDDhIhAsAtaiyaresu jahAvaTThiyA-" // 29 // __chAyA--"bharatai-ravatayoH SaTsamayAbhyAm utsarpiNyavasarpiNIbhyAM manuSyANAM vRddhihAsau, taditareSu yathAvasthitAH- // 29 // ___ tattvArthadIpikA- 'pUrvaM bharatAdikSetrANAM kSullahimavadAdivarSadhara-parvatAnAJcA-''yAmaviSkambhAdi svarUpANi prarUpitAni, samprati--teSu khalu bharatAdi kSetreSu manuSyANAmupabhogAyuH zarIrapramANAdiviSaye vRddhi-hAsAdikaM prarUpayitumAha ___"bharaheravaesuM - " ityAdi / pUrvokteSu bharatAdyairavatAnteSu saptasu kSetreSu, bharatairavatayoH kSetrayormadhye SaTsamayAbhyAm-SaTsamayAH yayostAbhyAM SaTsamayAbhyAm-suSamasuSamA-suSamA-suSamaparvata se AdhA vistAra hairaNyavata varSa kA, hai hairaNyavata varSa se AdhA vistAra zikharI parvata kA hai aura zikharI parvata se AdhA vistAra airavata barSe kA hai| ___sthAnAMgasUtra ke dUsare sthAna, dUsare uddezaka ke 87 veM sUtra meM kahA hai-jambUdvIpa ke mandara parvata se uttara aura dakSiNa meM do varSadhara parvatabilakula samAna haiM, unameM koI vizeSatA nahIM hai, visadRzatA nahIM hai, ve lambAI, U~cAI, cor3AI, avagAha saMsthAna aura paridhi meM eka-dUsare se bhinna prakAra ke nahIM haiM, ve do parvata haiM-cullahimavanta aura shikhrii| isI prakAra mahAhimavanta aura rukmI parvata tathA niSadha aura nIlavanta parvata / ityAdi // 28 // 'bharahe-ravaesu' ityAdi ||suu0 29 // bharata aura airavata kSetroM meM utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke chaha AroM meM manuSyoM kI Ayu Adi kI vRddhi-hAni hotI rahatI hai / zeSa kSetroM meM vRddhi-hAnI nahIM hotI // 29 // tattvArthadIpikA -- isase pUrva bharata Adi kSetroM ke tathA cullahimavanta Adi varSadhara parvatoM ke AyAma, viSkaMbha Adi kA prarUpaNa kiyA gayA, aba una bharata Adi kSetroM meM nivAsa karanevAle manuSyoM ke upayoga, Ayu zarIra pramANa Adi ke vRddhi evaM hAsa kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM pUrvokta bharata se lekara airavata taka sAta kSetroM meM se bharata aura airavata ina do kSetroM meM chaha AroM vAle utsarpiNI aura avasarpiNI kAlo meM manuSyoM ke upayoga, Ayu zarIra ke avagAha Adi meM vRddhi aura hAni hotI rahatI hai / avasarpiNI kAla ke chaha Are hai (1) suSamasuSama (2) suSama (3) suSamaduSSama (4) duSSamasuSama (5) duSSama aura (6) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre duSpamA-duSSamasuSamA-duSSamA-duSSamaduSpamA rUpakAlavizeSayuktAbhyAm-utsarpiNyavasarpiNIbhyAm manuSyANAm upabhogAyuH zarIrotsedhapramANAdikRtau vRddhi hAsau bhavataH / taditareSu-bharatairavatA'tirikteSu punaH-haimavata harivarSa-mahAvideha-ramyaka hairaNyavata kSetreSu manuSyAH yathAvasthitA eva bhavanti / nahi-hi haimavatAdipaJcakSetreSu manuSyANAm-upabhogAyuH zarIrotsedhapramANAdikRtau vRddhi hAsau bhavataH / / apitu--teSu kSetreSu-utsarpiNyavasarpiNyorasadbhAvena kAlasya yathAvasthitatveno-pabhogAyuH zarIrotsedhapramANAdiSu sAmyameva bhavati manuSyANAm, na tu vaiSamyamitibhAvaH // 29 // tattvArthaniyuktiH-pUrva tAvad jambUdvIpAntarvartinAM bharatAdisaptakSetrANAM prarUpaNaM kRtam, samprati-teSu kSetreSu manuSyANAM kiM samAnatA evA-'nubhavalakSaNo-payogajI-vitAyuH zarIrotsedha pramANAdayo bhavanti ? Ahosvit-kazcitprativizeSo bhavatItyAzaGkAM samAdhAtumAha-"bharaheravaesuM chassamayAhiM ussappiNi osappiNIhiM-maNuyANaM buDDhI-hAsA, taiyaresu jahAvaTThiyA-" iti / pUrvoktAnAM-bharata, haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavatai ravatakSetrANAM madhye bharatairavatayIH kSetrayoH khalu SaT samayAbhyAm-SaT-SaT saMkhyakAH samayAH yatra tAbhyAM SaT samayAbhyAM kAlavizeSasvarUpAbhyAm-suSamasuSamA-1 suSamA-2 suSamaduSSamA-3 duSpamasuSamA-4 daSSama-duSSama / utsarpiNI kAla ke AroM ke bhI yahI nAma hai, kintu unakA nAma viparIta hotA hai, jaise duSpamaduSSama, duSpama Adi / bharata aura airavata kSetroM me hI yaha vRddhi-hAsa hotA hai / ina do kSetroM ke atirikta haimavata, harivarSa, mahAvideha ramyaka hairaNyavata kSetroM meM manuSyoM kI Ayu Adi jyoM kI tyoM rahatI hai arthAt usameM vRddhi yA hAni nahIM hotii| tAtparya yaha hai ki haimavanta Adi kSetroM meM na to utsarpiNI-apasarpiNI rUpa kAla kA vibhAga hotA hai / aura na manuSyoM kI Ayu U~cAI Adi meM vRddhi-hAsa hotA hai / vahA~ sadaiva eka sarIkhA kAla rahatA hai, ataeva kAla kI viSamatA ke kAraNa Ayu avagAhanA Adi meM hone vAlI viSamatA vahA~ nahIM hai // 29 // tattvArthaniyukti -pahale jambUdvIpa ke andara sthita bharata Adi sAta kSetroM kI prarUpaNA kI gaI hai| aba una kSetroM meM nivAsa karane vAle manuSyoM ke upayoga Ayu, zarIra ke utsedha Adi meM samAnatA hotI hai athavA kisI prakAra kI vizeSatA hotI rahatI hai ! isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM-- pUrvokta bharata, haimavata, harivarSa mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata aura airavata kSetroM meM se bharata aura airavata nAmaka kSetroM meM utsarpiNI aura avasarpiNI kAloM meM manuSyoM ke bhoga, upabhoga AyuSya aura zarIra ke utsedha (U~cAI) Adi meM vRddhi aura hAsa hotA rahatA hai| ina utsapiNI aura avasarpiNI kAloM meM se pratyeka meM chaha samaya hote haiM, jinheM 'ArA' bhI kahate haiN| zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 29 bharatAdiSu manuSyANAmupabhogAdinirUpaNam 661 duSSamA-5 duSpamaduSSamA-6 rUpa SaT samayayuktAbhyAm utsarpiNyavasarpiNIbhyAM manuSyANAM tAvad upabhogarUpAnubhava-jIvitalakSaNAyu:-zarIrotsedhalakSaNapramANAdikRtau vRddhihAsau bhavataH / tathAca-bharatakSetre-airavatakSetre ca manuSyANAm upabhogaH Ayu:-zarIrapramANaJca samAnarUpatayA na bhavati, tayoH kSetrayoH pUrvokta SaDvidha kAlavizeSayuktotsarpiNyoH sattvena tannivRttau vRddhihAsau upabhogAdiSu manuSyANAM bhavataH / taditareSu punaH-bharatai-ravatA'tirikteSu haimavata harivarSa-mahAvideha-ramyaka hairaNyavatakSetreSu tathAvidhotsarpiNyavasarpiNIkAlAbhAvena manuSyANAM tatprayuktau vRddhihAsau-upabhogAdiSu na bhavataH / tathAca-bharatairavatabarSayormanuSyANAmanubhavAyuH zarIrapramANAdikRtau vRddhihAsau bhavataH, tau cApivRddhihAsau SaT sAmayikotsarpiNIrUpakAlavizeSanimittako avaseyau / tatrA -'nubhavastAvad upabhogarUpaH / AyurjIvitam, pramANaJca-zarIrotsedharUpam, ityevaM prabhRtiSu manuSyANAM vRddhihAsau bhavataH / utsarpiNIkAlaH avasarpiNIkAlazca pratyekaM SaividhaH / abasarpiNIkAla meM chaha aura isa prakAra hote haiM--- (1) suSama suSamA (2) suSama (3) suSamaduSSamA (4) duSpamasuSamA (5) duSSamA aura (6) duSSamaduSSama / avasarpiNI kAla ke ina chaha AroM kI samApti ke pazcAt utsarpiNI kAla AraMbha hotA hai, jisakA prathama ArA duSpaduSamA aura antima suSamasuSamA hotA hai / arthAt avasarpiNIM kAla ke chaha AroM se utsarpiNI kAla ke Are ekadama viparIta krama se hote haiM / utsarpiNI kAla meM Ayu, utsedha Adi meM kramazaH vRddhi hotI rahatI hai aura avasarpiNI kAla meM anukrama se hAni hotI hai| yaha viSamatA sirpha bharata aura airavata kSetroM meM hI hotI hai| ina donoM kSetroM meM manuSyoM Adi ke upabhoga meM, Ayu meM tathA zarIra ke pramANa Adi sadaiva samAnatA nahIM hotI, varan utsarpiNI kAla meM vRddhi aura avasarpiNI kAla meM hAni hotI hai| isakA kAraNa yaha hai ki ina donoM kSetroM meM hI utsarpiNI avasarpiNI kAla kA bheda hai| bharata aura airavata kSetroM ke sivAya haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka aura haraNyavata kSetroM meM utsarpiNI aura avasarpiNI kAla nahIM hotaa| yaha kAlabheda na hone se manuSyoM Adi kI Ayu, avagAhanA Adi meM bhI bheda nahIM hotA hai, Ayu Adi meM jo vaiSamya hotA hai usakA kAraNa kAlakRta vaiSamya hai| kAla ko vaiSabhya ke abhAva meM tajjanita Ayu avagAhanA Adi kA vaiSamya bhI nahIM hotA hai| anubhava kA artha hai bhoga aura upabhoga, Ayu se tAtparya hai jIvana yA jIvita rahane kA kAlamAna aura pramANa kA matalaba hai zarIra kI U~cAI / ina saba meM vRddhi aura hAni hotI rahatI hai| utsarpiNI ke chaha vibhAga hote haiM ve isa bhA~ti hai-(1) duSSamaduSSamA (2) duSpamA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 tattvArthasUtre tatropabhogAyuH zarIrotsedhAdibhiH utsarpaNa-vardhanazIlatvAd 'utsarpiNI' tivyapadizyate, tairevaupabhogAdibhiravasarpaNazIlatvAd 'avasarpiNI' tyucyate / tatra-utsarpiNyAH SaDvidhaH kAlaH / yathA-duSpamaduSSamA-1 duSSamA-2 duSpamasuSamA-3 suSamaduSpamA-4 suSamA-5 suSamasuSamA-6 ceti / avasarpiNyA: SaDvidhaH kAlo yathA-suSamasuSamA-1 suSamA-2 suSamaduSpamA-3 duSpamasuSamA-4 duSpamA-5 duSyamaduSSamA-6 ceti / tatra-dazasAgarakoTIkoTayaH-utsarpiNyAH parimANam, avasarpiNyA api parimANaM dazasAgarakoTI-koTya eveti, sA co-bhayI militvA 'kAlacakram' ityAkhyAyate / tatra--suSamasuSamA catasraH sAgaropamakoTIkoTayaH, tatrAdau manuSyA stAvad-vakSyamANottarakurumanuSyatulyA strikrozapramANA bhavanti / 1 tadanantara mavasarpiNIkAlatvena kramazo hAnau satyAM suSamA bhavati, sA ca-suSamA trisraH sAgaropamakoTI koTyaH tatrAdau manuSyAH-harivarSa manuSyasadRzAdvikrozapramANA bhavanti, / 2 tataH krameNa hAnau satyAM suSamaduSpamA bhavati, sA ca dve sAgaropama-koTI koTyau, tadAdau-manuSyAH haimavatavarSamanuSyasamAnA ekakrozapramANA bhavanti-3 tataH krameNa hAnau satyAM duSSamasuSamA bhavati, sA ca-dvAcatvAriMzatsahastravarSonA-eka sAgaropamakoTIkoTI (3) duSSamasuSamA (4) suSamaduSdhamA (5) suSamA aura (6) suSama suSamA / isase viparIta krama vAlA avasarpiNIkAla hai , yathA-(1) suSama suSamA (2) suSamA (3) suSama duSSamA (4) duSSamasuSamA (5) duSSamA aura (6) duSSamaduSpamA / inameM se utsarpiNI kAla kA pramANa dasa kor3A kor3I sAgaropama kA hai aura avasarpiNI kAla kA pramANa bhI dasa kor3A-koDI sAgaropama hI hai| donoM kA kAla vIsa koDAkoDI sAgaropama hai / ise eka kAlacakra kahate haiN| inameM se suSamasuSamA ArA cAra koDA-koDI sAgaropama kA hotA hai / isa ArA kI Adi meM manuSya Age kahe jAne vAle uttara kurukSetra ke manuSyoM ke samAna tIna kosa kI avagAha vAle hote haiM / phira avasarpiNI kAla ke prabhAva se kramazaH hAni hote-hote cAra koDA-koDI sAgaropama samApta hone para suSamAkAla Arambha hotA hai| suSamA kAla tIna kor3A-koDI sAgaropama kA hai ! isake prArambha meM manuSya harivarSa kSetra ke manuSyoM ke samAna do kosa kI avagAhanA vAle hote haiM / tatpazcAt kramazaH hAni hote-hote ukta kAla vyatItahone para suSamaduSamA kAla Arambha hotA hai / usakA kAlamAna do kor3A-kor3I sAgaropama kA hai| usake prArambha meM manuSya haimavata varSa ke manuSyoM ke samAna eka kosa kI avagAhanA vAle hote haiM / tatpazcAt anukrama se hAsa hote-hote duSpamasuSamA kAla prarambha hotA haiM / vaha bayAlIsa hajAra varSa kama eka kor3A-kor3I sAgaropama kA hotA hai| isa kAla ke Arambha meM manuSya mahAvideha kSetra ke manuSyoM ke samAna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniryuktizca a0 5 sU. 29 tadAdau manuSyA mahAvidehavarSa manuSyatulyAH hAnau satyAM duSSamA bhavati, sAcaikaviMzati, bharatAdiSu manuSyANAmupabhogAdinirUpaNam 663 paJcazatadhanuH pramANA bhavanti - 4 / tataH krameNa sahasravarSapramANA bhavanti, manuSyAH saptahasta pramANAH sapAdazatavarSAyuSkA bhavanti - 5 tataH krameNa hAnau satyAM duSSamaduSSamA bhavati, sAcApi ekaviMzati sahasravarSapramANAH manuSyA ekahastapramANA viMzativarSAyuSkA bhavanti - 6 evamutsarpiNyapi avasarpiNI vaiparItyakrameNA - 'vagantavyA / tatra prathamaH ekaviMzativarSasahasrapramANo duSSamaduSSamAnAma utsarpiNI kAlo bhavati - 1 tato duSSamA nAma ekaviMzativarSasahasrapramANo dvitIya utsarpiNIkAlo bhavati - 2 tato duSSamasuSamA nAma - tRtIyautsarpiNI kAlo dvAriMzatsahasravarSona ekakoTI koTI sAgaropamapramANo bhavati - 3 tatazca suSama duSSamA nAma caturtha utsarpiNI kAlo dviguNakoTI koTI sAgaropamapramANo bhavati - 4 tataH suSamAnAma paJcamaH utsarpiNI kAlastrikoTI koTI sAgaropamapramANo bhavati - 5 tatazca - suSama suSamAnAmaSaSTha utsarpiNIkAlazcatuH koTI koTI sAgaropamapramANo bhavati - 6 tatrotsarpiNyA: prathama kAlasyAssaau SoDazavarSAyuSkA manuSyA - ekahastazarIra pramANA pA~casau dhanuSa kI avagAhanA vAle hote haiM / tadanantara hAni hote-hote ukta samaya pUrNa hone para pAMcavAM ArA duSSamA Arambha hotA hai / usakI kAlamaryAdA ikkIsa hajAra varSa kI hai / usake Arambha meM manuSyoM ke zarIra kI U~cAI sAta hAtha kI aura Ayu savA sau varSa kI hotI hai / anukrama se vaha ArA samApta ho jAtA hai aura duSSama - duSSama nAmaka chaThA ArA Arambha hotA hai / vaha bhI ikkIsa hajAra varSa kA hotA hai / usameM manuSyoM kI avagAhanA eka hAtha kI aura Ayu bIsa varSa kI raha jAtI hai / utsarpiNI kAla bhI isI prakAra samajhanA cAhie, parantu usake AroM kA krama viparIta hotA hai prathama ArA ikkIsa hajAra varSa kA hotA haiM, jisakA nAma duSSama - duSSama hai / usake pazcAt utsarpiNI kA dUsarA ArA duSSama AtA hai usakA kAlapramANa bhI ikkIsa hajAra varSa hai / tadanantara duSSama suSama nAmaka tIsarA ArA cAlU hotA hai / jo bayAlIsa hajAra varSa kama eka kor3A - kor3o sAgaropama kA hotA hai / usake bAda cauthA ArA do kor3A - kor3I sAgaropama kA AtA hai jisakA nAma suSamaduSSama hai| phira pA~cavA~ suSamA nAmaka tIna kor3A - kor3I sAgaropama kA ArA prArambha hotA hai anta me suSamasuSama nAmaka chaThA ArA hotA hai jo cAra kor3A - kor3I sAgaropama kA hotA hai / utsarpiNI kAla ke prathama Are kI Adi meM manuSyoM kI Ayu solaha varSa kI hotI hai / aura unakA zarIra eka hAtha kA hotA hai / utsarpiNI ke dUsare Are kI Adi meM manuSyoM kI Ayu bosa varSa kI zarIra kA pramANa sAr3he tIna hAtha kA hotA haiM / utsarpiNI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtre bhavanti / utsarpiNyA dvitIyakAlasyA''dau viMzativarSAyuSo manuSyAH sArdhahastatrayazarIrotsedhA bhavanti utsarpiNyAstRtIyakAlasyAdau viMzatyadhikazatavarSAyuSo manuSyAH saptahastazarIrotsedhA bhavanti / utsarpiNyAzcaturthakAlasyAdau koTipUrvAyuSo manuSyAH paJcazatadhanuHzarIrotsedhA bhavanti / utsarpiNyAH paJcamakAlasyAdau manuSyAH ekapalyopamAyuSkA ekakrozazarIrotsedhA bhavanti / utsarpiNyAH SaSThakAlasyAdau manuSyA dvipalyopamAyupkAH dvikrozazarIrotsedhA bhavanti, asya SaSTha kAlasyAnte tu manuSyA stripalyopamAyuSkAH trizarIrotsedhAzca bhavantIti vizeSaH / caturthyA-paJcabhyAM SaSThyA zcotsarpiNyAm ekApi 'Iti' na bhavatIti bodhyam / uktaJca sthAnAGge 2- sthAne 89-sUtre-"jaMbuddIve dIve dosu kurAsu maNuyA sayA susamasusama muttamiTiM pattA paccaNubhavamANA viharaMti, taM jahA-devakurAe ceva uttarakurAe ceva / jaMbuddIve dIve dosu vAsesu maNuyA sayA susama muttamiDDhipattA paccaNubbhavamANA viharaMti, taM jahA-harivAse ceva, raMmagavAse ceva / / jaMbuddIve dIve dosu vAsesu maNuyA sayA susamadusama muttamamidi pattA paccaNubbhavamANA viharaMti, taM jahA-hemavaeceva-eraNNavaeceva / jaMbuddIve dIve dosu khittesu maNuyA sayA dusamasusama muttamamiiDiM pattA paccaNubbhavamANA viharaMti, taM jahA-puvvavidehe ceva avaravidehe ceva jaMbuddIve dIve dosu vAsesu maNuyA chavvihapi kAlaM paccaNubbhavamANA viharaMti, taM jahA-bharahe ceva, eravae ceva-, iti / jambUdvIpe dvIpe dvayoH kurvoH manuSyA sadA suSamasuSamA muttamaddhi prApya pratyanubhavanto viharanti, tadyathA-devakurau caiva / uttarakuraucaiva / jambUdvIpe dvIpe dvayovarSayoHkAla ke tIsare Are kI Adi meM manuSya eka sau bIsa varSa kI Ayu vAle aura sAta hAtha U~ce zarIra vAle hote haiN| utsarpiNI ke cauthe Are kI Adi meM manuSya karor3a pUrva kI Ayu aura pA~ca sau dhanuSa kI zarIra kI avagAhanA vAle hote haiM / / utsarpiNI ke pAMcaveM Are ko Adi meM manuSyoM kI Ayu eka palyopama kI aura zarIra kI U~cAI eka kosa kI hotI hai utsarpiNI kAla ke chaThe Are kI Adi meM do palyopama ko Ayu hotI hai aura do kosa kA zarIra hotA hai / isa chaThe Are ke anta meM manuSyoM kI Ayu tIna palyopama kI aura zarIra kI U~cAI tIna kosa kI hotI hai| utsarpiNI kAla ke cauthe, pA~caveM aura chaThe Are meM eka prakAra kI bhI Iti nahIM hotI-manuSya saba prakAra ke upadravoM se rahita hote haiN| sthAnAMgasUtra ke dvitIya sthAna ke sUtra 89 meM kahA hai jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM donoM kuru kSetroM meM arthAt devakuru aura uttarakuru meM manuSya suSamasuSamA rUpa uttama Rddhi ko prApta karake usakA upabhoga karate hue vihAra karate hai / jambUdvIpa ke do varSoM meM arthAt zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a.5 sU. 29 bharatAdiSu manuSyANAmupabhogAdinirUpaNam 665 manuSyA sadA suSamAmuttamarddhi prApya pratyanubhavanto viharanti,tathathA-harivarSecaiva, ramyakavarSecaiba jambUdvIpe dvayorvarSayormanuSyA sadA suSamaduSpamAmuttamarddhimprApya pratyanubhavamto viharanti, tadyathA-haimavatecaiva,hairaNyavatecaiva / jambUdvIpe dvIpe dvayoH kSetrayoH manuSyAH sadA duSSamasuSamAmuttamarddhi prApya pratyanubhavanto viharanti, tadyathA-pUrvavidehe caiva, aparavidehe caiva / jambUdvIpe dvIpe dvayovarSayormanuSyAH Savidhamapi kAlaM pratyanubhavanto viharanti, tadyathA-bharatecaiva, airavate caiva iti / ___ vyAkhyAprajJaptau bhagavatIsUtre 5-zatake 1 uddezake coktam- 'jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathima-paccatthimeNa vi-Nevatthi osappiNI, Nevatthi ussappiNI, avahie NaM tattha kAle paNNatte-" iti jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya paurastyapazcime nA'pi naivAstyavasarpiNI, naivAsti-utsarpiNI, avasthitaH khalu tatra kAlaH prajJaptaH-', iti // 29 // __mUlasUtram- "himavayAi uttarakurAMtesu dAhiNottaresu egaduti paliyobamahiiyA, videhesu ya saMkhejjakAlA-" // 30 // chAyA-"hemavatAdyuttarakurvanteSu dakSiNottareSu ekadvitripalyopamasthitikAH videhayozcasaMkhyeyakAlA:-" // 30 // harivarSa aura ramyaka varSa meM manuSya sadA suSamA rUpa uttama Rddhi ko prApta karake usakA upabhoga karate hue rahate haiN| jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM do varSoM meM arthAt haimavata aura hairaNyavata nAmaka kSetroM meM manuSya sadA suSamaduSSama rUpa uttama Rddhi ko prApta karake usakA upabhoga karate rahate haiM / jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM do kSetroM meM arthAt pUrvavideha aura apara videha meM manuSya sadaiva duSpamasuSama rUpa uttama Rddhi ko prApta karake usakA paribhoga karate hue vicarate haiN| jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM do kSetroM meM manuSya chahoM prakAra ke kAla kA anubhava karate haiN| ve do kSetra haiM-bharata aura airavata / bhagavatI sUtra ke pA~caveM zataka meM, prathama uddezaka meM bhI kahA hai-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM sumeru parvata se pUrva aura pazcima meM na utsarpiNIkAla hotA hai aura na avasarpiNI kAla hI hotA hai vahA~ kAla sadaiva avasthita arthAt eka sA rahatA hai // 29 // ___ 'himabayAi uttarakurAMtemuM' ityAdi / haimavata kSetra se lekara uttarakuru taka dakSiNa aura uttara meM manuSya eka, do, tIna palyopama kI sthiti vAle tathA donoM videha kSetroM meM saMkhyAta kAla kI Ayu vAle hote haiM // 30 // sUtrArtha-'himavayAi uttarakurAMtesu' ityAdi / haimavatakSetra se lekara uttarakuru taka dakSiNa aura uttara meM eka, do, tIna, palyopama kI sthiti vAle tathA donoM videha kSetroM meM saMkhyAtakAla kI Ayu vAle hote haiM // 30 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvAryasUtre tattvArthadIpikA-pUrva bharatairavatAdikSetreSu manuSyANAmupabhogAyuH zarIrotsedhAdiviSayeutsa-piNyavasarpiNI prabhRtikAlavizeSanimittakavRddhihAsAdikaM prarUpitam , samprati-haimavata-1 harivarSa-2 ramyakavarSa-3 hairaNyavarSa-4 devakurU-5 ttarakuruSu-6 mahAvidehayozca manuSyANAM sthitiM prarUpayitumAha / "himavayAi-" ityAdi / haivavatAdyuttarakurvanteSu haimavata-harivarSa-ramyakavarSa-haraNyavata-devakurU-ttarakuruSu dakSiNottareSu yathAkramaM manuSyA eka-dvi-tripalyopamasthitikA bhavanti / tatra-haimavata hairaNyavatayoH dakSiNottarayoH manuSyA ekapalyopamasthitikA bhavanti / harivarSa-ramyakabarSayozca manuSyAstripalyopamasthitikA bhavanti, kintu-mahAvideheSu pUrvavideheSu-aparavideheSu ca manuSyAH saMkhyeyakAlasthitikA bhavanti // 30 // tattvArthaniyuktiH-pUrvaM bharatai-ravatavarSayorutsapiNyavasarpiNIkAla vizeSanimittakeSu manuSyANA mupabhogAyuH zarIrotsyedhAdiSu vRddhihAsau bhavataH, haimavata-harivarSa-mahAvideha-ramyakavarSa-hairaNyavateSu ca utsapiNyavasarpiNyorabhAvena teSu-suSamaduSSamAyAH suSamAyAzca kAlavizeSarUpAyAH sadAvasthitatvAnna tatra-manuSyANAmupabhogAdiSu vRddhihAsau bhavata iti prarUpitam , samprati-tAsu-paJcasu bhUmiSu devakurUttarakuruSu ca kevalaM manuSyANAmAyuSye tAratamyaM nyUnAdhikatvarUpaM prati vizeSa prarUpayitumAha tattvArthadIpikA-pahale kahA jA cukA hai ki utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke nimitta se bharata aura airavatakSetroM meM manuSyoM ke upabhoga, Ayu, tathA zarIra kI avagAhanA Adi meM vRddhi auaura hAni hotI rahatI hai / aba haimavata, harivarSa rAmyakavarSe hairaNyavata, devakuru, uttara kuru tathA pUrvavideha aura pazcimavideha meM manuSyoM kI sthiti kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM haibhavata se lekara uttara kuru paryanta arthAt haimavata, harivarSa, ramyakavarSa hairaNyavata, devakuru aura uttara kuru kSetroM meM yathAkrama se manuSya eka, do aura tIna palyopama kI Ayu vAle hote haiN| haimavata aura hairaNyavata kSetra meM manuSyoM kI Ayu eka palyopama kI hotI hai| harivarSa evaM ramyak varSa meM manuSya tIna palyopama kI Ayu vAle hote haiM / paraMtu mahAvideha kSetra meM pUrvavideha kSetra meM evaM apara videha meM saMkhyAta kAla ko sthiti vAle hote haiM // 30 // tattvArthaniyukti-isake pahale bharata evaM airavata meM utsarpiNI avasarpiNI kAlavizeSa nimittaka manuSyoM ke upabhoga Ayu zarIrakA utsedha Adi meM vRddhi hAsa kahA evaM haimavata-harivarSa mahAvideha-ramyakavarSa evaM hairaNyavata kSetra meM utsarpiNI evaM avasarpiNI ke abhAva hone se una kSetroM meM suSama duSSama, suSamAdi kAla vizeSa rUpa sadA avasthita hone se una kSetroM meM manuSyoM ke upabhoga Adi meM vRddhi evaM hAsa nahIM hotA hai yaha prarUpita kiyA haiM ___aba pAMca kSetroM meM evaM devakuru uttara kuru kSetroM meM kevala manuSyoM ke nyUnAdhikatvarUpa vizeSa pratipAdana karane ke liye kahate haiM zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 30 haimavatAdikSetreSu manuSyANAmAyuSye nnyUnAdhikatvam 667 "himavayAi uttarakurAMtesu dAhiNottaresu ega-du-ti paliyovamahiiyA, videhesu yasaMkhejjakAlA-" iti / haimavatAdyuttarakurvanteSu haimavata-harivarSa-ramyakavarSa-hairaNyavata-devakurUttarakuruSu dakSiNottareSu kSetreSu manuSyA yathAkramam-eka-dvi-tripalyopamasthitikA bhavanti / tatra-haimavatakSetreSu hairaNyavatakSetreSu ca dakSiNottareSu manuSyANAmekapalyopamamAyuSyaM bhavati, harivarSaramyakavarSeSu ca manuSyANAM dvipalyopamamAyuSyaM bhavati, devakuruSu-uttarakuruSu ca-manuSyANAMtripalyopamamAyuSyaM bhavati / tatra-paJcasu haimavatakSetreSu-paJcasu hairaNyavatakSetreSu ca suSamaduSSamAyAsadA-'vasthitatvAt tatra manuSyA eka palyopamAyuSo dvidhanuH sahasrocchAyAzcaturbhaktAhArA ekAntarabhuktimantaH, nIlotpalavarNAzca bhavanti / evaM-paJcasu harivarSeSu-paJcasu ramyakavarSeSu ca suSamAyAH sadA'vasthAnAt tatra manuSyA dvipalyo pamAyuSazcaturdhanuH sahasrotsedhAH SaSThabhaktAhArA dvidinAntaritabhuktibhAjaH zaGkhavarNAzca bhavanti / evampaJcasu devakuruSu, paJcasUttarakuruSu ca suSamasuSamAyAH aharahaH sAnnidhyayogAt tatra-manuSyA sripalyopamAyuSaH SaDdhanuH sahasrocchritA aSTamabhaktAhArAstridinAntarabhuktimantaH kanakavarNAbhAzca bhavanti, kintu-videheSu ca paJcasu pUrvavideheSu-paccasu-aparavideheSu ca mahAvideha 'himavayAi' ityAdi haimavata se lekara uttarakuru paryanta ke arthAt haimavata-harivarSa-ramyakavarSa hairaNyavata devakuru evaM uttarakuru ke dakSiNa uttara kSetroM meM manuSya krama se eka, do, tIna, palyopama mI sthiti vAle hote haiN| unameM haimavata kSetra meM hairaNyavata kSetra meM dakSiNottara kSetroM meM manuSyoM kA Ayu eka palyopama kA hotA hai / harivarSa aura ramyakavarSa meM do palyopama kI Ayu hotI hai aura devakuru tathA uttarakuru meM tIna palyoyama kI Ayu hotI hai| ___ poMca haimavata aura pA~ca hairaNyavata kSetro meM sadaiva suSamaduSpama ke sadRza kAla rahane se vahAM ke manuSya eka palyopama kI Ayu vAle do hajAra dhanuSa kI avagAhanA vAle, caturtha bhaktAhArI arthAt ekAntara se bhojana karane vAle tathA nIla kamala ke samAna varNa vAle hote haiM / isI prakAra pA~ca harivarSa tathA pA~ca ramyaka varSa kSetroM meM sadA suSamA sadRza kAla rahane se vahA~ ke manuSyoM kI Ayu do palyopama kI hotI hai, zarIra kI avagAhanA cAra hajAra dhanuSa kI hotI hai aura ve SaSTha bhaktAhArI hote haiM arthAt do dina ke antara se bhojana karate haiN| unakA varNa zaMkha jaisA hotA hai| __ pA~ca deva kuru aura pA~ca uttara kuru kSetroM meM suSamA suSamA sadRza sadaiva rahane se vahA~ ke manuSyoM kI Ayu tIna palyopama kI hotI hai, avagAhanA chaha hajAra dhanuSa kI hotI hai aura ve aSTama bhakta-bhojI AkarSe hote haiM arthAt tIna dina ke antara se bhojana karate haiN| unake zarIra kA varNa svarNa jaisA hotA hai / kintu poMca pUrvavidehoM aura pA~ca pazcimavidehoM meM manuSya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre lakSaNeSu kSetreSu manuSyAH saMkhyeyakAlasthitikA bhavanti tatra-suSamaduSSamAkAlAntimakAlasadRzasya kAlavizeSasya sadAvasthitatvAt manuSyAH paJcadhanuHzatotsedhAH nityAhArAH utkRSTena ekapUrvakoTisthitikAH jaghanyenA'ntarmuhUrtAyuSo bhavanti, vigato-vinaSTo dehaH zarIraM munInAM yeSu te videhAH prAyeNa-videhavarSANAM muktiprAptihetutvAt teSu videheSu paJcAnAM merUNAM sambandhinaH paJca-paJcapUrvA'para bhedavanto'pi videhA paJcamahAvidehA AkhyAyante iti / uktaJca- jambUdvIpaprajJaptau 4-vakSaskAre "jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaMvAsA paNNattA, himavae ceva-heraNNavae ceva, harivAseceva-rammagavAseceva-devakurA ceva uttarakurA ceva egaM paliyovamaM ThiI paNNattA, dopaliovamAiM ThiI paNNattA, tiNNi paliyovamAIThiIpaNNattA, mahAvidehe maNuANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! goyamA ! jahaNNeNa aMtomuhattaM ukkoseNa pucakoDI AuyaM pAleMti-" iti / chAyA-jambUdvIpe-dvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNena dvau varSI prajJaptau, haimavatazcaiva-hairaNyavatazcaiva, harivarvazcaiva-ramyakavarSazcaiva, devakuravazcaiva-uttarakuravazcaiva, eka palyopamaM sthitiH prajJaptA, dvepalyopamaM sthitiH prajJaptA, trINi palyopamAni sthitiH prajJaptA, mahAvidehe manuSyANAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ! gautama ! jaghanyenA-'ntarmuhUrttam , utkRSTena pUrvakoTIH AyuSyaM pAlayanti-iti // 30 // saMkhyAta kAla kI Ayu vAle hote haiM / vahA~ sadA duSSama suSama kAla ke prArambha ke samaya jaisA kAla banA rahatA hai, ataH vahA~ ke manuSyoM kI U~cAI pA~ca sau dhanuSa kI hotI hai, ve pratidina bhojana karate haiM aura una kI utkRSTa sthiti eka karor3a pUrva kI tathA jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hotI haiN| jisa kSetra meM munioM kA deha vigata-vinaSTa hotA hai arthAt jahA~ sadaiva dharma-zAsana kI pravRtti rahane se tathA tIrthakaroM kI vidyamAnatA hone se munijana videha-avasthA prApta karate haiM, vaha kSetra bhI videha kahalAtA hai| yadyapi madhya meM meru parvata ke avasthita hone se videha hone se kSetra pUrva, apara Adi bhAgoM meM vibhakta haiM, tathApi sAmAnya rUpa se eka hI hai / jambUdvIpa meM eka dhAtakIkhaNDa dvIpa meM do tathA puSkarArdha meM do videha hone ke kAraNa pA~camahA videha kSetra kahejAte haiM / ___ jambUdvIpa prajJapti ke cauthe vakSaskAra meM kahA hai-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mandara parvata se uttara aura dakSiNa dizA meM do varSa kahe gaye haiM-haimavanta aura hairaNyavata, harivarSa aura ramyaka varSa, deva-kuru aura uttarakuru / unameM eka palyopama kI sthiti kahI hai, do palyopama kI sthiti aura tIna palyoyama kI sthiti kahI hai| prazna-bhagavan mahavideha meM manuSyoM kI kitanI sthiti kahI hai| uttara-gautama ! jaghanya antarmuhUrta pramANa aura utkRSTa karor3a pUrva kI Ayu kahI gaI hai // 30 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a 5 sU. 31 dhAtakIkhaNDe-puSkarAddhe ca dvau 2 bharatAdikSetrauH 669 mUlasUtram-dhAyaikhaMDe pukkharaddhe ya do do vAsA-kurAya-, // 31 // chAyA-"dhAtakokhaNDa-puSkarAdhaiM ca dvau dvau varSoM kuravazva-" // 31 // tattvArthadIpikA--pUrva tAvajjambU dve bharata-hamavata-harivarSamahAvideha-ramyakavarSa hairaNyavatai rakhatAzca saptavarSAH pratyekamekaike pratipAditAH, samprati-dhAtakIkhaMDe, puSkarArdhe ca dvau dvau bharatAdivarSoM sta iti pratipAdayitumAha-"dhAyaikhaMDe-" ityAdi / dhAtakIkhaNDe-puSkarA. ca dvau dvau varSI iti kRtvA bharatAdayaH sapta ye te tatra-caturdaza caturdaza santi kuravazca paJca mahAvideheSveva bhaveyuriti jambUdvIpAtirikteSu catuSu mahAvideheSu catvAro devakuravaHcatvAra uttarakuravazceti dhAtakIkhaNDe puSkarArddhacA-'STau santi tathAca-jambUdvIpe ekaiko bharatAdivarSaH, dhAtakIkhaNDeca-dvau dvau bharatAdivarSI, puSkarArddhaca-dvau dvau bharatAdivarSI sta iti evaM-meruparvatA apipaJca santi tathaiva-mahAvideheSu devakuravaH-uttarakuravazvA'pi paJcapaJca santi // 31 // tattvArthaniyuktiH - pUrvaM jambUdvIpe bharatavarSAdIni saptakSetrANi prarUpitAni-bharatAdikSetraM JcaikaikaM jambUdvIpe vartate-ityuktam ,-samprati dhAtakIkhaNDe-puSkarATTaica dve dve bharatAdikSetre staH itipratipAdayitu mAha 'dhAyaikhaNDe-pukkharaDDheya do do vAsA kurA ya-,,iti / dhAtakIkhaNDe-puSkarAr3he ca dvau dvau bharatAdivarSI staH, kuravazca-paJcamahAvideheSveba 'dhaiyakhaMDe pukkharaddhe' sUtra 31 sUtrArtha-dhAtakIkhaNDa aura puSkarAdha meM do-do varSa aura do-do kuru haiM // tattvArthadIpikA-pahale jambUdvIpa meM bharata, haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyakavarSa, hairaNyavata, aura airavatavarSa, ina sAta varSoM kA pratipAdana kiyA gayA hai / aba yaha nirUpaNa karate haiM ki dhAtakIkhaNDa aura puSkarArdha meM bharata Adi kSetra do-do haiM ___ dhAtakIkhaNDa dvIpa meM tathA puSkarArdha dvIpa meM bharata Adi pratyeka kSetra do-do haiM / ataeva vahA~ sAta ke badale caudaha-caudaha kSetra hote haiM / kuru mahAvidehoM meM hI hote haiM, ataH jambUdvIpa ke devakuru aura utarakuru ke atirikta cAra devakuru aura cAra uttarakuru dhAtakIkhaNDa aura puSkarArdha meM haiM / isa prakAra jambUdvIpa meM bharata Adi kSetra eka-eka haiM / dhAtakIkhaNDa meM do-do haiM aura puSkarAdha meM bhI do-do haiM, ye saba milakara pA~ca-pA~ca hote haiN| meruparvata bhI pA~ca-pA~ca haiM / mahAvidehoM meM devakuru aura uttarakuru bhI pA~ca-pA~ca hI hote haiM // 31 // tattvArthaniyukti-jambUdvIpa meM sAta kSetroM kA pahale kathana kiyA gayA hai aura yaha bhI batalAyA jA cukA hai ki jambUdvIpa meM eka-eka bharata Adi kSetra hai| aba yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki dhAtakI khaNDa evaM arddha puSkaradvIpa meM bharata Adi kSetra do-do haiM dhAtakIkhaNDa aura puSkarAdha kSetra meM bharata Adi varSa do-do haiM / kuru sirpha pA~ca zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 www tattvArthasUtre bhaveyuriti jambUdvIpAtirikteSu catuSu mahAvideheSu catvAro devakuravaH-catvAra uttarakuravazceti dhAtakokhaNDe puSkarardhecA'STau santi tatra-dvAbhyAM khala-izvAkAraparvatAbhyAM dakSiNottarAyatAbhyAM lavaNodadhi-kAlodadhivedikAspRSTakoTIbhyAM vibhaktaH pUrvAparoM dhAtakIkhaNDo vartate tatra-pUrvasyA'parasya ca dhAtakIkhaNDasya madhye dvau mandarAcalau vartete / / tayorubhayato bharatAdIni kSetrANi santi, himavadAdayovarSadharaparvatAzca santi, evaM rItyA dvau bharatavarSI dvau himavantau, dvau haiMmavatau varSoM dvau mahAhimavantau,, dvau harivoM - dvau niSadhaparvato, dvau mahAvidehau-dvau nIlavantau, dvau ramyakavau--dvau rukmiparvatau, dvau hairaNyavatau dvau zikharipavato, dvau-eravatau ca vartete / caturthamahAvideheSu--dvisaMkhyakA devakuravaH dvisaMkhyakA uttarakuravazca santi evaM-- jambUdvIpahimavadAdInAM varSagharaparvatAnAM viSkambhApekSayA--dviguNaviSkambho dhAtakIkhaNDavartinAM himavadAdInAM varSadharANAmavagantavyaH te khalu varSadharAzcakrAravadavasthitAH santi, bharatAdikSetrANi cA-'ravivarasaMsthAnAni santi, / jambUvRkSaHsthita statra-dhAtakIkhaNDe-dhAtakIvRkSaH saparivAraH sthitaH, ataeva dhAtakokhaNDa iti dhAtakIvRkSayogAd vyapadizyate / tathAca-dhAtakIkhaNDanAmadvIpaH pratItaH, mahAvidehoM meM hI haiM, ataH jambUdvIpa ke mahAvideha ko chor3akara zeSa jo cAra mahAvideha haiM, unameM cAra devakuru haiM aura cAra uttarakuru haiM / isa prakAra donoM kuru milakara dhAtakIkhaNDa aura puSkarAdha kSetra meM ATha kuru haiM / jambUdvIpa ke donoM kuru sammilita kara liye jAe~ to inakI saMkhyA dasa ho jAtI haiM-paoNca devakuru aura poMca uttarakuru / dakSiNa aura uttara meM lambe, apane choroM se lavaNodadhi aura kAlodadhi samudroM kA sparza karane vAle do iSukAra parvatoM se dhAtakokhaNDa dvIpa pUrva aura pazcima meM vibhakta hai / isake pUrva bhAga meM ora pazcima bhAga meM eka-eka meru parvata hai / ___ usake ukta dono vibhAgoM meM bharata Adi sabhI pUrvokta kSetra haiM aura himavanta parvata haiN| isa kAraNa do bharatakSetra, do himavanta parvata, do haimavata kSetra, do mahAhimavAn parvata, do harivarSa, do niSadha parvata, do mahAvideha, do nolavanta parvata, do rabhyakavarSa, do rukmI parvata do hairaNyavata kSetra, do zikhari parvata aura do airavatavarSa haiM / cauthe mahAvideha kSetra meM do devakuru aura do uttarakuru haiN| isa prakAra jambUdvIpa meM jo himavanta Adi varSadhara parvata haiM, unake vistAra se dhAratakIkhaMDa dvIpa meM sthita himavanta Adi parvatoM kA vistAra dugunA-dugunA haiM / ve varSadhara parvata cakra (pahiyA) ke AkAra meM sthita haiM aura bharata Adi kSetra unake AroM ke AkAra ke haiN| jambUdvIpa meM jahA~ jambUvRkSa hai dhAtakIkhaMDa meM vahA~ dhAtakIkhaMDa vRkSa parivArasahita sthita hai / dhAtako nAmaka vRkSa ke kAraNa hI vaha dvIpa dhAtakI khaMDa kahalAtA hai / dhAtakI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5sU. 31 dhAtakhaNDe-puSkarAddhe ca dvau 2 bharatAdikSetraH 601 tatparikSepI kAlodaH samudraH aSTayojanazatasahasravalayaviSkambho vartate, atra dvau dvau bhagtAdivarSoM staH / kAlodaparikSepI khalu puSkaradvIpaH SoDazayojanazatasahasravalayaviSkambho vartate / evaMjambUdvIpApekSayA guSkarArdhe ca-dvau bharatavarSI dvau himavantau ca, dvau haimavatau-dvau mahAhimavantau ca, dvau harivarSI dvau niSadhaparvatau ca, dvau mahAvidehau-dvau nIlavantau ca, dvau ramyakavI rukmiparvatau ca, dvau hairaNyavatau-dvau zikhariparvatau ca, dvau-airavatau ca vartete, dvisaMkhyakAH- devakuravaH dvisaMkhyakA uttarakuravazca santi / evaM yathA dhAtakI khaNDe himavadAdInAM viSkambhaukta stathApuSkarArdhe'pi teSAM SaNNAM varSadharANAM viSkambho'vaseyaH / iSvAkArau mandarau ca dvau puSkArArdhe'pi vartete / ___ yatra jambUdvIpe jambUvRkSa statra-puSkara dvIpe puSkaravRkSaH saparivAraH sthitaH, ataeva-tasya dvIpasya puSkaradvIpa nAma rUDhaM pratItam, mAnuSottarazailena ca vibhaktArthatvAt puSkarArghasaMjJA bodhyaa| uktaJca sthAnAle 2-sthAne 3-uddezake 92-sUtre-"dhAyaikhaNDe dIve puracchimadeNa maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM do vAsA SaNNattA, bahusamatullA jAva bharaheceba, eravaeceva.... dhAyaikhaMDadIve paccatthimaddheNaM maMdarassa pavvayassa uttara dAhiNeNaM do vAsA paNNattA, bahusamatullA jAva-bharaheceva eravae ceva iccAi --'' iti / dhAtakIkhaNDe dvIpe paurastyAdhai khalu mandarasya parvatasyo-ttaradakSiNe khalu-dvau vaSau prajJaptau, bahutulyau yAvad bharatazcaiva-airavatazcaiva.... / khaMDa dvIpa ko cAro ora se ghera hue kAlodasamudra hai / usakA viSkaMbha ATha lAkha yojana ATha lAkha yojana kA hai usameM bhI do-do bharataAdi kSetra haiM / kAloda samudra ke cahu~aura puSkara dvIpa hai / usakA vistAra solaha lAkha yojana hai / isa prakAra jambUdvIpakI apekSA puSkArArdha kSetra meM do bharatakSetra haiM, do himavanta parvata hai, do haimavata kSetra haiM, do mahAhimavAn parvata haiM, do harivarSa haiM, do niSadha parvata haiM, do mahAvideha haiM, do nIlavanta parvata haiM, do ramyakavarSa haiM, do rukmiparvata haiM, do hairaNyavata kSetra haiM, do zikharI parvata haiM aura do airavata kSetra haiM / do devakuru aura do uttarakuru haiM / dhAtakI khaMDa dvIpa meM himavanta Adi parvatoM kA vistAra jitanA kahA gayA hai, utanA hI vistAra puSkarAdha dvIpa meM bhI samajhanA caahie| jaise dhAtakIkhaMDa dvIpa meM do iSvAkAra parvata aura do mandara parvata haiM, usI prakAra puSkarArdha dvIpa meM bhI haiM / jambUdvIpa meM jisa sthala para jambUvRkSa hai, puSkaradvIpa meM usa sthala para puSkaranAmaka vRkSa saparivAra sthita hai| isI vRkSa ke kAraNa usakA nAma puSkaradvIpa rUr3ha hai / puSkaradvIpa ke madhya meM mAnuSottara parvata hone se usake Adhe-Adhe do bhAga ho gaye haiN| isa kAraNa use puSkarAdha kahate haiN| sthAnAMsUtra ke dUsare sthAna ke tIsare uddezaka meM, sUtra 92 meM kahA hai- 'dhAtakIkhaMDa dvopa meM pUrvArdha meM meruparvata ke uttara dakSiNa meM do varSe (kSetra) kahe haiM, jo vilkula eka samAna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 tattvArthasUtre dhAtakIkhaNDe pazcimAdhaiM khalu mandarasya parvatasya-uttaradakSiNe khalu-dvau varSoM prajJaptau, bahusamatulyau yAvad-bharatazcaiva-airavatazcaiva....ityAdi / tatazcA' tatraiva sthAnAGge 2-sthAne 3-uddezake 93.sUtre coktam-"pukkharavaradIvaDDhe purathimaddheNaM maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM do vAsA paNNattA, vahusamatullA jAva-bharahe ceva, eravae ceva, taheva jAva-do kuDAo paNNattA-" iti / puSkaravaraDhIpArdhe paurastyArdhe khalu mandarasya parvatasyottaradakSiNe khalu dvau varSoM prajJaptau, bahusamatulyau yAvad-bharatazcaiva, airavatazcaiva, tathaiva-yAvad dvau kurU prajJaptau-iti // 31 // 'mUlasUtra- 'mANusuttarAo puvvaM maNuA te duvihA AriyA milakkhU ya-" // 32 // choyA -"mAnuSottarAtpUrvamanuSyAH, te dvividhAH, AryA-mlecchAzca-" 32 // tattvArthadIpikA-pUrva dhAtakIkhaNDe puSkArArdheca dvau dvau bharatAdivarSI himavadAdivarSadharaparvatau ca prarUpito, tatra-sampUrNa puSkaradvIpamanuktvA puSkarArdhe eva teSAM dvirAvRttatvAbhidhAnekAraNamAha- "mANusuttarAo puvvaM maNuA, te duvihA AriyA milakkhaya -"iti / mAnuSottarAt puSkaradvIpabahumadhyabhAgavartino mAnuSottarazailAt pUrvameva manuSyAH santi, na tato bahirbhAge, tathAca mAnuSottarazailena puSkaradvIpasya vibhaktArdhatvAt tasya puSkaradvIpasya pUrvAddeSveva manuSyA bhavanti, na tu tasya bahirardhe iti phalitam / te manuSyA dvividhAH dviprakArakAH santi, AryAzca mlecchAzceti bhAvaH // 32 // haiM, ve haiM bharata aura airabata, ityAdi....dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pazcimArdha meM meruparvata se uttara aura dakSiNa meM do kSetra kahe gae haiM, jo bilkula eka samAna haiM, ve haiM bharata aura airavata; ityAdi / Age sthAnAMgasUtra meM hI dUsare sthAna ke tIsare uddezaka ke sUtra 93 meM kahA hai'puSkara vara dvIpa ke pUrvArdha bhAga meM meruparvata se uttara dakSiNa meM do kSetra kahe gae haiM, jo bilkula eka jaise haiM, ve haiM - bharata aura airavata / ityAdi saba pUrvavat hI kaha lenA cAhie yAvat do kuru kahe gae haiM' // 31 // __'mANusuttarAo SuvvaM' ityAdi sU0 32 sUtrArtha-manuSya mAnuSottara parvata se pahale-pahale hI rahate haiM aura ve do prakAra ke hote haiM-Arya aura mleccha // 32 // tattvArthadIpikA-isase pUrva dhAtakIkhaNDa aura puSkarArdha dvIpa meM do-do bharata Adi kSetra aura do-do himavanta Adi parvata haiM, yaha pratipAdana kiyA gayA hai / magara sampUrNa puSkara dvIpa meM bharata Adi kSetroM kA tathA himavanta Adi parvatoM kA kathana na karake 'puSkarArdha' meM jo kathana kiyA gayA hai, isakA kAraNa kyA hai ? yaha batalAne ke lie kahate haiN| puSkara dvopa ke bIcoM-bIca sthita mAnuSottara parvata se pahale-pahale hI manuSyoM kA bAsa hai usase bAhara manuSya nahIM hote, mAnuSottara parvata ke dvArA puSkara dvIpa ke do vibhAga ho gae zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU0 32 puSkarAdhe bharatAdInAM dvirAvRttattve kAraNanirUpaNam 673 tattvArthaniyuktiH--pUrva tAvat dhAtakIkhaNDe puSkarArdhe ca dvau dvau bharatAdivarSI himavadAdivarSadharaparvatau ca prarUpitau, tatra sampUrNapuSkaradvIpamanuktvA puSkarArdhe eva teSAM dvirAvRttatvAbhidhAne kAraNamAha- "mANusuttarAo puvvaM maNuA te duvihA AriyA-milakkhUya-" iti / ___ mAnuSottarAt puSkaradvIpamadhyabhAgavarti mAnuSottaranAmazailAt pUrvameva-prAgeva manuSyAH santi, na tu-tasya puSkaradvIpasya bahirardhe, tathAca puSkaradvIpabahumadhyabhAgavartI valayavRtto mAnuSottaro nAma zailo vartate tenaiva mAnuSottarazailena puSkaradvIpasya vibhaktArthatvAt puSkarArdhasaMjJA jAtA / tasmAt khalu mAnuSottarazailAtprAgeva puSkarArdhaparyante manuSyAH santi na tato bahirardhe, na vA-tato bahiH pUrvokta bharatAdi kSetra parvatavibhAgo vartate cAraNamuniH manuSyakSetrato nandIzvararucakavaradvIpaparyantaM gacchati / nadyo'pi na bahirbhAge pravahanti / ____ apitu -mAnuSottaraparvatamAzritya tiSThanti mAnavakSetraM trasAzcApi na vahirgacchanti yadA punaH-- khalu mAnuSottaraparvatAd bahirbhAge mRto jIva--stiryag-devo vA manuSyakSetramAgacchati, tadA mAnavavigrahagatyAnupUrvyA samAgacchan mAnuSottarAd bahirbhAge'pi manuSyo'stIti vyapadizyate evam- daNDa kapATahaiM ataH puSkaradvIpa ke pUrvArdha meM hI manuSya hote haiM, Age nahIM / ve manuSya do prakAra ke hote haiM--Arya aura mleccha // 32 // tattvArthaniyukti-dhAnakIkhaNDa aura puSkarArdha meM bharata Adi kSetra tathA himavanta Adi parvata do-do haiM, yaha pahale batalAyA jA cukA hai, magara do-do kI saMkhyA puSkara dvIpa meM na kahakara puSkarArdha meM kahI hai / isakA kyA kAraNa hai ? so kahate haiM puSkaradvIpa ke madhya meM sthita mAnuSottara parvata se pahale-pahale hI manuSyoM kA nivAsa hai| usake Age ke ardhabhAga meM manuSya nahIM hote aura na usase Age ke anya kisI dvIpa meM hI manuSya hote haiM / tAtparya yaha hai ki puSkara dvIpa ke bIcoM bIca, valaya ke AkAra kA eka parvata hai jo mAnuSottara parvata kahalAtA hai / vaha parvata puSkara dvIpa ko do bhAgoM meM vibhakta kara detA hai| isa kAraNa usakA eka bhAga puSkarAdha kahA jAtA hai / isa prakAra usa mAnuSottara parvata se pahale-pahale hI puSkarArdha taka manuSya haiM, usase Age ke Adhe bhAga meM nahIM / usa agale bhAga meM pUrvokta bharata Adi kSetroM evaM parvatoM kA vibhAga bhI nahIM hai| cAraNa muni manuSya kSetra se bAhara nandI pravara aura rucakavara dvIpa taka jAte haiM aisA bhagavatI sUtra zata. 20 uddezaka 9 nau meM kahA hai| vahA~ nadiyA~ bhI pravAhita nahIM hotI / manuSya kSetra ke trasa jIva bhI puSkarArdha se Age nahIM jAte / kintu jaba mAnuSottara parvata ke Age ke kisI dvIpa athavA samudra meM marA huA jIva-tiryaca yA deva, manuSya kSetra meM jala lene ke lie AtA hai aura manuSya-paryAya meM utpanna hone vAlA hotA hai, taba manuSyagatyAnupUrvI se AtA huA vaha jova, manuSya kI Ayu kA udaya ho jAne ke kAraNa manuSya kahalAtA hai / ataeva vigraha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 wamAnanamAMWAwar tatyArthasUtre pratara lokapUraNasamudghAtakAle ca mAnuSottarazailabahirbhAge'pi manuSyA bhavantIti vyapadizyate / tathAca--jambUdvIpa-dhAtakIkhaNDadvIpa-puSkarArdhabhAgAtmakasArdhadvayadvIpe dvayozca samudrayorlavaNa-- kAlodayormadhye ca manuSyAH santItyavadheyam ataeva--puSkarArdhe eva bharatAdikSetrahimavadAdiparvatAnAM dvayordvayo rastitvamuktam , na tu--sampUrNapuSkaradvIpe itibhAvaH tathAca-manuSyalokastAvanmanuSyottaraparvatAtprAgeva jambUdvIpo--dhAtakIkhaNDaH-puSkarArdhadvIpazcetyevaM sArdhadvIpadvayam , lavaNasamudraH kAlodasamudrazcetyevaM samudradvayam , ___ paJca mandaraparvatAH bharatAdisaptakSetrANAM paJcabhirguNitatve paJcatriMzat kSetrANi, kSudrahivadAdivarSagharaparvatAnAM SaNNAM paJcabhirguNitatve triMzat saMkhyakA varSadharaparvatAH, paJcadevakuravaH, paJcottarakuvaraH, SaSTayadhikazatasaMkhyakAzcakravartivijayAH, paJcapaJcAzadadhikazatadvayajanapadAH, SaTpaJcAzad-antarvIpAzcetyevaM rUpo bodhyaH mAnuSottaraparvatazca-manuSyalokaparikSepI mahAnagaraprAkArapratIkAzaH kAJcanamayaH puSkaradvIpArdhavibhAgakArI ekaviMzatyadhikasaptadazazatayojanocchritaH, triMzadadhikacatuHzatakrozaJcA-'dho dharaNitalamavagADhaH, dvAviMzatyadhikasahasrayojanAni mUlabhAge vistIrNaH, caturvizatyadhikacatuH zatayojanAni-uparitanabhAge vistIrNo vartate iti / manuSyo dvipragati kI apekSA se manuSya kSetra se bAhara bhI manuSya kI sattA mAnI jAtI hai| isI prakAra kevalI jaba samudghAta karate haiM to daMDa, kapATa, pratara ora lokapUraNa karake samagra loka meM apane AtmapradezoM ko phailA lete haiM / usa samaya bhI mAnuSottara parvata se Age manuSya kI sattA svIkAra kI gaI haiM tathA labdhidhArI bhI jA sakate haiN| isa prakAra jambUdvIpa meM, dhAtakIkhaNDa dvIpa meM aura ardhapuSkara dvIpa meM arthAt ar3hAI dvIpoM meM tathA lavaNa samudra aura kAlIdadhi samudra meM manuSya hote haiM; aisA samajhanA cAhie / Azaya yaha hai ki puSkarAdha meM hI do-do bharata Adi kSetroM kA tathA himavAn Adi parvatoM kA astitva kahA hai; sampUrNa puSkaradvIpa meM nahIM kahA / isa prakAra manuSyaloka mAnuSottara pavata se pahale-pahale kA hI bhAga kahalAtA hai aura usameM jambUdvIpa, dhAtakIkhaNDa dvIpa aura AdhA puSkaradvIpa, ye ar3hAI dvIpa aura lavaNa samudra tathA kAlodadhi samudra nAmaka do samudra sammilita haiM / usameM pA~ca mandara parvata haiM, pA~ca-pA~ca bharatakSetra Adi sAtoM kSetra hone se 745=35 kSetra haiM, pA~ca-pA~ca himavanta Adi parvata hone ke kAraNa kula 645=30 parvata haiM, pA~ca devakuru haiM, pA~ca uttarakuru haiM, 160 cakravartI vijaya haiM, do sau pacapana janapada haiM, aura chappana antarvIpa haiN| manuSyaloka kI sImA nirdhArita karane vAlA, mahAnagara ke prAkAra ke samAna, svarNamaya, puSkaradvIpa ke Adhe-Adhe do vibhAga karane vAlA, sattaraha sau ikkIsa yojana U~cA, cAra sau savA tosa yojana pRthvItala meM phaMsA huA aura UparI bhAga meM vistIrNa mAnuSottara parvata hai / manuSya do prakAra ke haiM, saMmUchima aura garbhaja, saMmUrchima caudaha prakAra ke haiM uccA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dopikAniyuktizca a0 5 sU0 33 karmabhUmisvarUpanirUpaNam 675 kArako'sti saMmUchimo garbhajazva, saMmUrchimaH caturdazaprakArakaH-uccAresvAdiH garbhajastriprakArakaH, karmabhUmijaH akarmabhUmijo'ntaradvopajazca, karmabhUmijamanuSyaH paJcadazaprakArakaH, paJcabharatAH, paJcaairavatAH, paJcavidehAzca, / akarmabhUmiH triMzatprakArikA, paJca haimavatAH, paJca hairaNyavatAH, paJca harivarSANi, paJca ramyakavarSANi, paJca devakuravaH, ete triMzatiH akarmabhUmikAH manuSyAH santi, SaTpaJcAzad antarvIpakA manuSyAH santi, tIrthakaracakravartyAdayaH, anRddhi prAptA aneke santikalAcAryazilpAcAryAdayaH // sU. 32 // mUlasUtram - "kammabhUmI bharaha-eravaya-videhA, tA iyarA akammabhUmI-" // 33 // chAyA-karmabhUmayo bharatairavatavidehAH, taditare'karmabhUmayaH-" // 33 // tattvArthadIpikA-tAvat-karmabhUmijA mlecchAH ityuktam, tatra-kAH khalu karmabhUmayaH santIti jijJAsAyAmAha-"kammabhUmIbharaha--eravaya-videhA' tAiyarA akammabhUmI--" iti / karmabhUmayastAvad bharatai-ravata-videhAH, santi, taditare-tebhyaH khalu bharatairavatavidehebhyaH itare-'nye haimavata-1 harivarSa-2 ramyakavarSa-3 hairaNyabata-4 devakurU-5 ttarakuravazva--6 SaT kSetrANi-aka. mabhUmayo bhogabhUmayaH santItibhAvaH / tathAca-paJcabharatavarSAH, paJca- airavatAH, paJca mahAvidehAzcetyevaM paJcadazakSetrANi karmabhUmayo vyapadizyante paJca haimavatAH -paJca harivarSA:--paJca ramyakavarSA:--paJca hairaNyavatAH-paJca devakuravaH-paJcottarakuravaH, SaTpaJcAzad antarvIpAzca bhogabhUmayaste vyapadizyante iti // 33 // resvAAdi / garbhaja tIna prakAra ke haiM karmabhUmi akarmabhUmi aura antara dvIpaja karmabhUmi manuSya pandraha prakAra ke haiM, pA~ca bharata, pA~ca airavata aura pA~ca mahAvideha, akarmabhUmi tIsa prakAra kI haiM, pA~ca haimavata, pA~ca hairaNyavata pA~ca harivAsa pA~ca ramyakavAsa pA~ca devakuru aura pAMca uttarakuru ye tIsa akarmabhUmi ke manuSya haiM, chappana antarvIpa ke manuSya haiM, Rddhi prApta aneka prakAra ke haiM, torthakara cakravartI Adi anRddhi prApta aneka prakAra ke haiM kalAcArya zilpAcArya Adi ||suu0 32 // 'kammabhUmIbharaha' ityAdi // sU0 33 // sUtrArtha-bharata, airavata aura videha kSetra karmabhUmi haiM / inake sivAya anya saba kSetra akarmabhUmi haiM // 33 // tattvArthadIpikA-isase pahale karmabhUmija mlecchoM kA ullekha kiyA gayA hai, so vaha karmabhUmiyA~ kyA haiM ? isa jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie kahate haiM bharata, airavata aura videha kSetra karmabhUmiyA~ haiM, inake atirikta haimavatavarSa, harivarSa, ramyakavarSa, hairaNyavatavarSa, deva kuru aura uttarakuru, ye chaha kSetra akarmabhUmiyA~-bhogabhUmiyA~ haiN| isa prakAra ar3hAI dvIpa ke pA~ca bharata, pA~ca airavata aura pA~ca mahAvideha, ye pandraha karmabhUmiyA~ kahalAtI haiM / pA~ca haimavata, pA~ca harivarSa, pA~ca ramyakavarSa, pA~ca hairaNyavatavarSa, pA~ca devakuru aura pA~ca uttarakuru, isa prakAra tIsa tathA chappana arntadvIpa akarmabhUmi yA bhogabhUmi haiM // 33 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtre tatvArthaniryuktiH -- pUrvasUtre karmabhUmijAnAM mlecchAnAM prarUpaNaM kRtam, tatra - karmabhUmi prarUpayitumAha - "kammabhUmI bharaha - eravaya-videhA-tA iyarA akammabhUmI - " iti karmabhUmayaHkarmaNo nirvANAya-kSapaNAya siddhibhUmayaH, sakalakarmAgne vidhyApanAya siddhiprAptyai bhUmayaH karmabhUmaya stAvad bharatairavatavidehAH santi / tatra jambUdvIpe ekaike bharatairavatavidehAH, dhAtakIkhaNDe ca dvau dvau, puSkaradvIpArthe cA'pi dvau dvau - iti paJca bharatavarSAH paJca - airavatAH paJca mahAvidehAzca paJcadazakSetrANi karmabhUmayaH santi / taditare - tebhyo bharatairavata videhebhyo 'tiriktAH ye haimavataharivarSaramya kavarSa hairaNyavatAste pratyekaM paJca paJca bhedAt viMzativarSAH paJcadevakuravaH paJcottarakuravaH, ekorukAdiSaTpaJcAzad antardIpAzcA- karmabhUmayo bhUmibhUmayaH santi tatra-- narakAdi saMsArakAntAradurgAnta prApakasya samyagdarzanajJAnacAritrarUpasya mokSamArgasyAva gantAraH praNetAraH pradarzayitArazca paramarSayo bhagavanta storthaMkarAH paJcadazasaMkhyaka bharatairavatamahA videhakSetreSu samutpadyante / eteSveva sakalakarmakSayaM vidhAya siddhidhAmavrajanti, na tu - haimavatAdikSetreSu, teSAM tIrthakarajanmarahitatvAdakarmabhUmitvamavaseyam / 676 uktaJca prajJApanAyAM 1 pade 32 sUtre se kiM taM kammabhUmagA 1 kammabhUmagA paNNarasavihA paNNattA, taM jahA paMcahi bharahehiM, paMcahi eravaehi, paMcahi mahAvidehehiM / se kiM taM akrammabhUmagA 1 akammabhUmagA tIsaivihA paNNattA, taM jahA - paMcahiM hemavaehiM paMcahi tatvArthaniryukti-pichale sUtra meM karmabhUmija mlecchoM kA prarUpaNa kiyA gayA hai, ataeva yahA~ karmabhUmiyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai karmoM kA kSapaNa karane meM anukUla jo bhUmiyAM haiM, ve karmabhUmiyAM kahalAtI haiM / samasta karmarUpI agni ko bujhAne ke lie yA siddhi prApta karane ke lie upayukta bhUmiyAM karmabhUmiyAM haiM / ve bharata, airavata aura videha kSetra haiM / I jaisA ki pahale kahA jA cukA hai, jambUdvIpa meM eka bharata eka airavata aura eka videha kSetra haiM / dhAtakIkhaMDa meM aura ardhapuSkara dvIpa meM do-do bharata, airavata aura videha kSetra haiM / isa taraha pA~ca bharata, pA~ca airavata aura pA~ca videha, ye pandraha kSetra karmabhUmi kahalAte haiM / inake sivAya haimavata, harivarSa, ramyakavarSa aura hairaNyavatavarSa pA~ca-pA~ca honese bIsa, pA~ca devakuru aura pA~ca uttarakuru tathA chappana antadvIpa, saba akarmabhUmiyA~ haiM / ina pandraha bharata, airakta aura mahAvideha kSetroM meM narakAdi rUpa durgama saMsAra - aTavI ke anta karane vAle samyagdarzana - jJAna - cAritra rUpa mokSamArga ke jJAtA, praNetA aura pradarzaka, paramarSi bhagavAn tIrthakara utpanna hote haiM / inhI karmabhUmiyoM meM utpanna bhavyajIva sakala karmoM kA kSaya karake mokSadhAma prApta karate haiM / haimavata Adi kSetroM meM utpanna jIva mokSa nahIM prApta karate, kyoki ve akarmabhUmi haiM / vahAM tIrthaMkara nahIM hote / prajJApanAsUtra ke prathama pada ke 32 veM sUtra meM kahA hai zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a. 5 sU. 34 karmabhUmisu manuSyAdInAmAyuH pramANam 677 harivAsehi, paMcahi rammagavAsehiM, paMcahiM eraNNavaehiM, paMcahiM devakuruhiM paMcahi uttarakuruhiM settaM akammabhUmagA--" iti / __ atha kiM tAvat karmabhUmayaH 1 karmabhUmayaH paJcadazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-paJcabhirbharataiH, paJcabhirairavataiH paJcabhirmahAvidehaiH, / atha kiM tAvad akarmabhUmayaH ? akarmabhUmaya striMzad vidhAH prajJaptAH tadyathA-paJcabhirhimavataiH, paJcabhirha rivarSe paJcabhIramyakavarSeH, paJcabhiharaNyavataiH, paJcabhirdevakurubhiH, paJcabhiruttarakurubhiH tA etA akarmabhUmayaH iti // 33 // mUlasUtram--"tattha maNussANaM tirikkhajoNiyANa ya ThiI tiNi paliovamAI aMtomuhuttaM, ukkosajahaNiyA-" // 34 // chAyA --- "tatra-manuSyANAM tiryagyonikAnAJca sthiti strINi palyopamAni antarmuhU tam, utkRSTajaghanyikA-" // 34 // tattvArthadIpikA-pUrvaM jambUdvIpAdi sArdhadvayadvIpasya bharatAdikSetreSu manuSyANAmutpattiH prarUpitA, samprati-tAsu bhUmiSu manuSyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAJca kiyatI-sthitirAyuH pramANarUpA bhavatIti jijJAsAyAmAha-"tattha maNussANaM tirikkhajoNiyANaM ya ThiI tiNi paliovamAiM aMto muhuttaM ukkosajahaNiyA -" iti / / tatra tAsu pUrvoktAsu bharatAdibhUmiSu manuSyANAM tiryagyonikAnAJca garbhavyutkrAntikacatughpada sthalacara paJcendriyatiryagyonikAnAJcetyarthaH sthitirAyuH parimANarUpA, utkRSTena palyopamAni, jaghanyena cA'ntarmuhUrtaM bhavatItibhAvaH // 34 // prazna-karmabhUmiyA~ kitane prakAra kI hai ? uttara karmabhUmiyA~ pandraha prakAra kI haiM-pA~ca bharata, pA~ca airavata aura pA~ca mahAvideha / prazna-akarma bhUmiyA~ kitane prakAra kI haiM ? uttara--akarmabhUmiyA~ tIsa prakAra kI haiM-pA~ca haimavata, pA~ca harivarSa, pA~ca ramyakavarSa. pAMca hairaNyavata, pAMca devakuru, aura pA~ca uttarakuru / ye akarmabhUmiyAM haiM / // 33 // 'tattha maNussANaM' ityAdi / sU. 34 sUtrArtha----bharata Adi kSetroM meM manuSyoM aura tiryacoM ko sthiti utkRSTa tona palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI hai // 34 // tatvArthadIpikA--isase pahale jambUdvIpa Adi aDhAI dvIpoM meM vidyamAna bharata Adi kSetroM meM manuSyoM kI utpatti kI prarUpaNA kI gaI hai| aba ina kSetroM ke manuSyoM aura paMcendriya tiryacoM kI Ayu kitanI hotI hai, isa jijJAsA kA samAdhAna karate haiM pUrvokta bharata Adi kSetroM meM manuSyoM kI aura garbhaja catuSpada sthalacara tiryaMcoM kI Ayu pramANa rUpa sthiti utkRSTa tIna palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI hotI hai // 34 // zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MMMMMMM 678 tattvArthasUtre tattvArthaniyuktiH -- pUrva tAvad bharatAdi kSetreSu manuSyANAmutpattiH prarUpitA, sampratiteSu kSetreSu manuSyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAJca kiyantaM kAlaM sthiti bhavatIti zaGkA samAdhAtumAha-'tattha maNussANaM tirikkhajoNiyANaM ya ThiI tiNNi paliovamAI aMtomuhutta ukkosanahaNiyA-" iti / / tatra teSu bharatAdikSetreSu manuSyANAM tiryagyonikAnAJca garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM sthitiH AyuHparimANaM trINi palyopamAni antarmuhUrtaJca utkRSTajaghanyikA bhavati / tatrotkRSTA sthiti stripalyopamA jaghanyA ca sthitirantarmuhUrtaparimANA bhavatIti bhAvaH / tatra manuSyANAM tiryagyonikAnAJca dvividhA sthitiH prajJaptA, bhavasthitiH kAyasthitizca / tatra bhavasthiti stAvad manuSyajanma prApya-tiryagjanma vA labdhvA kiyantaM kAlaM jIvati jIvo jaghanyena utkRSTena vA ityevaM rUpA bodhyA / __ kAyasthitiH punarmanuSyo bhUtvA tiryagyonirvA bhUtvA maraNaJca prApya bhUmau manuSyeSveva manuSyaH, tiryagyoniSveva tiryagyonizca nirantaratayA kativAraM samutpadyate ityevaM rupA'vagantavyA tatra-manuSyANAM tripalyopamAntarmuhaH parApare bhavasthitI bodhye kAyasthitistu-saptASTauvA bhavagrahaNAni nairantaryeNautkRSTato bodhyaa| tatvArthaniyukti-pahale bharata Adi kSetroM meM manuSyoM kI utpatti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| aba una kSetroM meM utpanna hone vAle manuSyoM aura paMcendriya tiryacoM kI Ayu kitanI hotI hai, isa zaMkA kA samAdhAna karane ke liye kahate haiM - una bharata Adi kSetroM meM manuSyoM kI tathA garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM kI Ayu utkRSTa tIna palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI hotI hai| manuSyoM aura tiryaMcoM kI sthiti do prakAra kI kahI gaI hai-bhavasthiti aura kAyasthiti / manuSya kA, yA tiyeca kA janma pAkara jIva usa janma me jitane kAla taka jIvita rahatA hai, vaha usakI bhavasthiti kahalAtI hai| koI jIva manuSya paryAya meM utpanna hokara jIvita rahatA hai, phira mRtyu hone para maratA hai aura punaH manuSya paryAya meM utpanna hotA hai| isa prakAra jitane kAla taka vaha lagAtAra manuSya bhava karatA hai, usa kAlamaryAdA ko kAyasthiti kahate haiM / isI prakAra tiryaMca jitane bhavoM taka lagAtAra tiryaMcaparyAya meM banA rahatA hai, vaha usakI kAyasthiti kahalAtI hai| yaha kAyasthiti manuSyoM aura tiryaMcoM kI hI hotI hai, kyoMki inhIM ke lagAtAra aneka bhava ho sakate haiN| devoM aura nAroM ke lagAtAra aneka bhava nahIM hote haiM arthAt deva marakara punaH deva aura nAraka marakara punaH nAraka nahIM hotA, ataeva unakI bhavasthiti se bhinna koI kAyasthiti nahIM hai| jitanI bhavasthiti hai utanI hI inakI kAyasthiti samajhanI cAhie / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpikAniyuktizca a0 5 sU. 34 karmabhUmisu manuSyAdInAmAyuH pramANam 679 tatra-pUrvakoTyAyurmanuSyo mRtvA punaH punaH pUrvakoTyAyureva manuSyaH saptavAraM prAdurbhavati aSTamabhave punardevakurUttarakuruSu samutpadyate pazcAt devalokaM gacchati tiryagyonijAnAJca-utkRSTajaghanyebhave sthitI tripalyopamAntamuharte saMkSepeNA'vagantavye / uktaJcottarA'dhyayane 36-adhyayane 118gAthAyAm- "paliovamA u tiNNiya' ukkoseNa vigAhiyA AuTTiImaNussANaM' aMtomuhurta jhnniyaa--||1|| iti " palyopamAstu tisrazca-utkRSTena vyAkhyAtAH AyuHsthitirmanuSyANAmantarmuhUrtaM jadhanyikA-" iti // prajJApanAyAM 4-padecoktas-"maNussaNaM bhaMte- ! kebaikAlaM ThiI paNNattA-! goyamA-! jahaNNeNaM aMtomuhRtaM-ukko seNaM tiNNi paliovamAI...'' iti manuSyANAM bhadanta ! kiyantaMkAlaM sthitiH prajJaptA- gautama- ! jaghanyenA-'ntarmuhUrtam ,utkRSTena trINi palyopamAni-" iti / samavAyAGge 3 samayAye coktam ---"asaMkhijjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiyANaMukkoseNaM tiNNi paliovamAiM ThiI paNNattA-'' iti / asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikAnAmutkRSTena trINi palyopamAni sthitiH prajJaptA--iti. / punaruttarAdhyayane 36-adhyayane 138 gAthAyAJcoktam - "paliovamAiM tiNNi u ukkoseNaviyAhiyA-AuhiI thalayarANaM aMtomuhuttaM jahaNNiyA-" // iti / "palyopamAni-trINitu-utkRSTena vyAkhyAtA / AyuHsthitiHsthalacarANA-mantarmuhUrta jghnyikaa--|| 1 // iti / " manuSya kI utkRSTa bhavasthiti tIna palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI hai, utkRSTa kAyasthiti sAta-ATha bhavagrahaNa pramANa samajhanA caahiye| yadi karor3a pUrva Ayu vAlA manuSya marakara karor3a pUrva kI AyuvAle manuSya ke rUpa meM punaH punaH utpanna ho to lagAtAra sAta vAra hI hotA hai| aThavIM vAra devakuru-uttarakuru meM utpanna hotA hai aura tatpazcAt devaloka meM gamana karatA hai| tirthacoM kI utkRSTa bhavasthiti tIna palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI samajhanA cAhiye uttarAdhyayanasUtra ke adhyayana 36 kI gAthA 198 me kahA haimanuSyoM ko utkRSTa Ayu tIna palyopama aura jaghanya antarmuhUrta kI kahI gaI hai, prajJApanAsUtra ke cauthe pada meM kahA gayA hai-'bhagavan ! manuSyoM kI sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai ? (uttara) gautama ! jaghanya antarmuharta kI utkRSTa tIna palyopama kii| samavAyAMga sUtra ke tIsare samavAya meM bhI kahA gayA-'asaMkhyAta varSa Ayu vAle saMjJI paMcendriya tiyecoM kI utkRSTa sthiti tIna palyopama kI kahI hai| uttarAdhyayana ke 36 veM adhyayana meM bhI kahA hai- sthalacara tiryacoM kI utkRSTa Ayu tIna palyopama kI aura jaghanya antarmuhUrta kI kaho gaI hai|' zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 tattvArthasUtre punaHprajJApanAyAM 4-pade coktam-gabbhavakaMtiyacauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA jahaNNeNaM aMtomuhatta ukkoseNa tiNNi paliovamAI-" iti / garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatirya gyonikAnAM pRcchA-jaghanyenA.'ntarmuhUrtam ,utkRSTena trINi palyopamAni, iti vistAreNa tu-zuddhapRthvIkAyasya dvAdazasahasravarSANi-utkRSTena sthitiH, kharapRthivIkAyasya tudvAviMzatisahasrANi--utkRSTA sthitiravagantavyA, apkAyasya punaH- saptasahasravarSANi-utkRSTA sthitiH vAyukAyasya-trivarSasahasrANi utkRSTena sthitiH, tejaHkAyasya trINi rAtrindivAni-utkRSTena sthitiH, vanaspatikAyasya puna-dazavarSasahasrANi-utkRSTA sthitiH, ityevaM rUpA bhavasthitireSAmavaseyA kAyasthitistu--eteSAmasaMkhyeyA avasarpiNyutsarpiNyaH, vanaspatikAyasya punaranantA kAyasthitiravagantavyA, dvIndriyANAM bhavasthitirutkRSTena dvAdazavarSANyavaseyA. / trIndriyANAM bhavasthitirutkRSTA ekonapaJcAzadrarAtrindivAni, caturindriyANAmutkRSTA bhavasthitiSaNmAsA avagantavyA, eteSAJca-dvIndriya-trIndriya-caturindriyANAM kAyasthitiH saMkhyeyAni varSasahasrANi, paccendriyatiryagyonijAH paJcavidhAH santi matsyAH--uragAH parisarpA:--pakSiNaH - catuSpadAzceti tatra--matsyA-nAm-uragANAM-bhujagAnAJcotkRSTena pUrvakoTyeva bhavasthitiH palyopamAsaMkhyeyabhAgarUpA, / punaH prajJApanAsUtra ke cauthe pada meM kahA hai-'garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM ke viSaya meM pRcchA arthAt unakI Ayu kitane kAla kI hai ? (uttara) jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa tIna palyopama / ' vistAra meM kahA jAya to zuddha pRthvIkAya kI utkRSTa sthiti bAraha hajAra varSa kI, khara pRthvIkAya kI bAIsa hajAra kI aura jalakAya kI sAta hajAra varSe kI sthiti kahI gaI hai / vAyukAya kI tIna hajAra kI, tejaskAya kI tIna dina-rAta kI tathA vanaspatikAya kI dasa hajAra varSa kI utkRSTa sthiti hai / yaha bhavasthiti samajhanA cAhie / kAyasthiti inakI asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kI tathA vanaspatikAya kI ananta kAyasthiti dvIndriya jIvoM kI utkRSTa bhavasthiti bAraha varSa kI hai, trIndriyoM kI unapacAsa dina kI hai, caturindriyoM kI chaha mAsa kI hai ina dvindriya trIndriya aura caturindriya jIvoM kI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSa kI hai| paMcendriya tiryaca pA~ca prakAra ke haiM--(1)manuSya (2) uraga (3) parisarpa (4) pakSI aura (5) catuSpada / inameM se matsya, uraga aura bhujaga tiryacoM kI utkRSTa bhavasthiti koMTipUrva kI hotI hai / pakSiyoM kI utkRSTa bhavasthiti eka palyopama ke asaMkhyAta bhAga kI aura garbhaja catuSpadoM kI tIna palyopama kI hai| vizeSa rUpa se asaMjJI manuSyoM kI bhavasthiti karor3a pUrva kI, uragoM . kI trepana hajAra varSa ko bhujagoM ko bayAlisa hajAra varSa kI, sthalacara saMmUrchimoM kI caurAsI hajAra varSa kI aura khecara kI bahattarahajAra varSa kI bhavasthiti hotI hai / zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvA TIkAnuvAda-- moMgalAcaraNa devagaNa jemanA caraNAmAM namaskAra kare che, jee tandrAthI mukta che arthAt jemanA jJAnanI anupayeAga-avasthA dUra thaI gaI che jeo satata upayegamaya kSAyika kevaLajJAnathI saMpanna che athavA meAhajanita pramAdathI sarvathA rahita thaI gayA che. tathA jemaNe bhadra kahetAM kalyANane pUrNa rUpathI prApta karI lIdhuM che. te jinendra bhagavAna rUpI candrane praNAma karIne hUM muni ghAsIlAla nava tatvAnA vAstavika svarUpane prakaTa karavA vALA bhavya evA A tattvArtha sUtranI racanA karU chu. 1 'jIvAjIva baMdha puNNapAvAsava' tyiAdi dIpikAtha--jee saMsArasAgarathI pAra utaravAnA abhilASI che. temaja te mATe ati bhagavAna dvArA pratipAdita tattvAnu jJAna saMpAdana karavAnI IcchAvALA che. evA bhavya janeAnAM svAdhyAya mATe samasta AgamAnA sArane peAtAnI sazeAdhanAtmaka prajJAthI yathAzakti saMgraha karIne, prAkRtabhASAmAM nava adhyAyAmAM meM tattvArthasUtranI racanA karI che. A racanA potAnI buddhithI tatvAnI navIna kalpanA karIne nahIM paraMtu kayAMka kayAMka AgamAnA zabdazaH sa Mgraha karIne ane kayAMya kayAMka AgamanA ane saMkSipta karIne karela che. kayAMka kayAMka AgameAmAM vistRta rUpathI pratipAdita karela viSayAnuM subhagarUpathI varNana karavAmAM Avela che. A rIte jainAgamAnA samanvayarUpa A tattvArthasUtra nAmanA graMthanu nirmANa karavAmAM Avela che. A tattvArtha sUtra nAmanA granthanA Azaya spaSTa karavA mATe zAstrAne anukULa mArI buddhi anusAra tattvA.dIpikA nAmanI TIkAnI racanA karU chuM. prathama uttarAdhyayana--evaM sthAnAMgasUtra anusAra prAkRtagranthamAM kahevAmAM AvanArA nava tattvAnA ullekha karIe chIe - (1) jIva (2) ajIva (3) anya (4) punya (5) pApa (6) Azrava (7) saMvara (8) nirjarA ane (9) mekSa A nava tattva che. (1) jIva upayAga lakSaNa caitanya svabhAva khAdhasvarUpa evaM jJAnamaya che. jevI rIte dIvAnA prakAza nAnI jagyAmAM paNa samAI jAya che ane vistRta kSetramAM paNa phelAI jAya che evI ja rIte jIva jyAre kIDInA paryAyamAM utpanna thAya che to tenA nAnakaDA zarIramAM samAI jAya che. ane hAthIrUpe jo pedA thAya che te meTerUpe thaI te mujaba zarIrane vyAsa thaI ne rahe che. AvA trasa ane sthAvara vagere prANIyAne jIva kahevAmAM Ave che. (2) cetanA rahita, ajJAna svarUpa (jJAnazUnya) dharmAstikAya vagere ajIvatattva che. (3) lAkha tathA lAkaDA jevA athavA dUdha ane pANI jevA jIva tathA kama pudgalAnu ekAkAra thaI javuM yAnI kANu vA nA pudgalAnA AdAnane aMdha kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane (4) zubha karma puNya kahevAya che. puNya zabdanI vyutpatti, A pramANe che--je AtmAne pavitra kare te puNya che. (5) AtmAnuM durgatimAM patana thavAnA kAraNarUpa azubha karma pApa kahevAya che. (6) zubha ane azubha karmonA Agamanane mArga, bhavabhramaNanA kAraNe prANAtipAta vigere kriyArUpa Azrava che. arthAt jenAthI kama Ave te Azrava che. (7) AzravanuM rokAI javuM te saMvara tattva che. tAtparya e che ke AtmAmAM pravezavA jatAM karma je AtmapariNAma dvArA aTakI jAya che te traNa gupti, pAMca samiti vagerene saMvara kahe che. je AzravanA pravAha dvArane rekI de che. hAMkI de che. te saMvara che. vaLI kahyuM che ke Azrava saMsAranuM kAraNa che te saMvara mekSanuM kAraNa che. (8) agAu je karma karI cUkela che te karmonuM tapa saMyama vagerethI baLI javuM athavA AMzika rUpathI kSaya thaI javuM tene nirjarA kahe che athavA pahelAnA karmo yathA samaye potAnuM phaLa ApIne athavA tapa vigere dvArA nAza pAme te nirjarA tatva kahevAya che. abhiprAya e che ke pahelAnA baMdhAyelA karmonuM tapa dhyAna vagere dvArA ekadezathI nAza thavuM arthAt AtmapradezathI judA paDavuM te nirjarA che. (9) kAyamane mATe sadhaLAM karmono kSaya thaI javo te mokSa che uttarAdhyayananA 28mAM adhyayanamAM kahyuM che. jIva, ajIva, banya, puSya, pApa, Azrava, saMvara nirjarA ane mokSa A nava tatva che. 1 tatvArthaniryukti --batrIsa AgamanI TIkA ramyA bAda meM saMsArasAgara pAra karavA IcchatA tathA. jinapratipAdita tatvenI jANakArInA abhilASI mumukSuonA svAdhyAya mATe mArI zakti tathA buddhi anusAra Agamane sAra saMgraNa karIne navA adhyAyamAM tatvArthasUtranuM nirmANa karyuM che. prastuta tatvArthasUtramAM kaIkaIka sthaLe AgamanA zabdone jema che tema ja grahaNa karavAmAM Avela che ane kyAreka-kayAreka AgamanA arthanuM TuMkamAM varNana karela che. A rIte A grantha Ahuta Agamane eka samanvayAtmaka graMtha che. TuMkamAM racela A tatvArthasUtranA rahasyane spaSTa karavA mATe mArI buddhi anusAra niyukitanI racanA karavAmAM Ave che. (1) jIva (2) ajIva (3) baMdha (4) puNya (5) pApa (6) Azrava (7) saMvara (8) nirjarA ane (9) mekSa, A nava tatva che. sthAnAMgasUtramAM 665mAM sUtramAM navamAM sthAnamAM kahyuM che ke-nava sabhAvarUpa padArtha arthathI tirthaMkaroe ane zabdathI gaNadharoe kahyA che. te A pramANe che-jIva, ajIva, puSya, pApa, Azraya, saMvara, nijara bandha ane mekSa. uttarAdhyayanasUtranAM 28mAM adhyayanamAM paNa Aja nava tane ulalekha karavAmAM Avela che temAM paheluM tatva jIva je caitanya svarUpa eTale jJAnamaya che jevI rIte dIpakanA prakAzamAM saMkucana-vistaraNano guNa che, tevI rIte jIvamAM paNa che. A guNanA kAraNe jIva hAthI ane kIDI-kuMthavA vagerenA nAnA moTA zarIra anusAra saMkucIta ane vistRta thaI jAya che. sAMsArika avasthAmAM te pitAnA vaDe upAjIta nAma kamI anusAra, trAsa-sthAvara, deva nAraka, ekendriyadviIndriya vagere kahevAya che. athavA jIva aupazamika, kSApazamika vagere bhAvathI yukta hoya che. sAkAra upaga (jJAna) tathA anAkAra upaga (darzana) rUpa che. zabda rUpa vagere viyenA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda navatatvanuM nirUpaNa sU. 1 jANakAra, puNyapApanAM kartA ane temanA phaLanA sAkSAt bhAkatA ane svabhAvataH amRta arthAt rUpa rasa gaMdha ane sparzathI rahita che. uttarAdhyayana sUtranA 20mAM adhyayana gAthA 37mAM kahyuM che AtmA, pAte ja pAtAnA sukhaduHkhanA kartA hartA che. jIvanAM bhe--prabhedanuM varNana AgaLa karavAmAM Avaze. 3 jemAM cetanA na heAya je jaDa hoya te ajIva tatva che. tenA cAra bheda che. (1) dharmAstikAya (2) adharmAstikAya (3) AkAzAstikAya (4) pudgalAstikAya. uttarAdhyayananA 28mAM adhyayanamAM kahyu che. dharma adharma AkAza A pramANe jIva ane ajIva A be tatvAne jANavA paramaAvazyaka hAvAnA kAraNe bIje paNa kahyuM che. je upAdeyagrAhyane grahaNa karavA Icche che ane heyanA tyAga karavA Icche che. tenA mATe be mULabhUta tA che jIva ane ajIva. rAga dveSa vagere ane temAMthI utpanna thatAM ajJAna vagere hAya che jyAre upayega rUpa parama nyAti te upAdeya che. agni ane leADhAnA geALAnI jema athavA kSIra ane nIranI jema kAjIvaNAonA AtmapradezanI sAthe ekameka thaI javuM te "andha" kahevAya che. AgaLa kahevAmAM AvanAra AzravanA kAraNeAthI gRhIta karma pudgalAnA prakRti, sthiti vigere vizeSaNeAthI viziSTa saMceAga thavA te anya che. zubhaka puNya kahevAya che. anna puNya vagerenA bheda thI tenA nava prakAra che A bhedo AgaLa upara kahevAze. puNya zabdanI vyutpatti A pramANe che-punAti eTale je AtmAne pavitra kare te puNya che. kara azubha ka pApa che. prANAtipAta vagere 18 te prakArAthI che tenuM spaSTIkaraNa AgaLa vAmAM Avaze. je AtmAne dugatimAM patananuM kAraNa heAya te pApa che. A pApanI vyutpattimAM thI karelA atha che. jenA dvArA karmAM Ave che te Azrava che eTale ke zubhAzubha karmAMnA upArjananA hetu Azrava kahevAya che jenAthI jIvana' saMsAramAM paribhramaNa thAya che. Azrayanu' rAkAI javuM te saMvara che. Azaya e che ke AtmAmAM pravezatA kama jenAthI rokAI jAya che te traNa gupti ane pAMca samiti vagere pariNAmane saMvara kahevAya che. A vyutpatti anusAra savara zabdanA artha che--je AzravarUpa pravAhane rokI de eTale ke aTakAvI de te saMvara che kahyuM paNa che--Azrava bhavabhramaNanu kAraNa che ane saMvara meAkSanuM kAraNa che. AmAM saMpUrNa tatvanI samAptI thaI jAya che zeSa thana te AnA ja vistAra che. athavA prANAtipAta Adi Azrave| maneAgupti vagere dvArA aTakI jAya te savar che. pUrvapArjita kanuM tapa ane saMyama vagere kAraNeAthI jINu thaI javu -kSaya thaI javA te nirA che athavA upArjita karmonA vipAka athavA tapa vagere dvArA naSTa thaI javu te niA che. sArAMza e che ke tapasyA, dhyAna vagere kAraNeAthI prathama bAMdhelA karmAnuM AMzika rUpathI alaga thaI javuM te nirA che. pUrNa rUpathI sarva karmone kSaya thaI javA te mekSa kahevAya che - edha, zama, vI, dana ane AtyaMtika tathA ekAMtika anAkhAdha ane sarvottama sukha svarUpa AtmAnuM peAtAnA zuddha svarUpamAM avasthita thaI javuM te meAkSa che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane je ke vAcakavarya umAsvAti svAmIe puNya ane pApane choDIne sAta ja tatvane tatvArthasUtramAM pratipAdita karela che tema chatAM sthAnAMga vagere sUtramAM agAu kahelAM nava padArthanuM ja kathana karavAmAM Avela che AthI ahIM paNa te ja nava tane levAmAM Avela che. jevI rIte heya upAdeya rUpathI sAta tatvonuM parijJAna thavuM khAsa jarUrI che tevI ja rIte puNya ane pApanuM parijJAna thavuM eTaluM ja jarUrI che. AthI nava tanuM vivaraNa karavuM ja yaMgya gaNAze. puNya ane pApane Azrava tathA baMdha tatvamAM samAveza thaI jAya che AthI temane judA gaNavA yegya nathI evuM kahIe te pachI Azrava vagere pAMca tatvane paNa jIva ane ajIva tatve mAM meLavI daI mAtra be ja tatva kahevA joItA hatA Ama Azrava mithyAdarzana vagere rUpa jIvanA pariNAma vizeSa che. te AtmA ane pudgala sivAya bIjuM kazuM ja nathI. A rIte Atmapradeze sAthe baMdhAyela karma paNa pudgala hovAthI bhinna nathI. saMvara Azravane virUddha zabda che. te dezavirati ane sarvavirati rUpa AtmAnuM pariNAma ja che. eka dezathI karmonuM juduM paDavuM e nirjarA che. jIva pitAnI zaktithI kamene judA pADe che. te paNa jIva ane ajIvathI bhinna nathI. sarva karmothI rahita AtmA ja mokSa che. A rIte Azrava vagere pAMce tane jIva ane ajIva tatvamAM ja antarbhAva thaI jAya che. AvI sthitImAM "jIvAjIvAstatvam " arthAt jIva ane ajIva e be tatva che evI sUtraracanA ja yogya hatI te pachI evuM sUtra kema na racAyuM ? kadAca evI dalIla karavAmAM Ave ke ziSya tathA anya jijJAsuone heyaupAdeyanuM zikSaNa ApavA mATe Azrava ane baMdha saMsAranA kAraNarUpa hoI heya che ane saMvara tathA nirjarA mokSanA kAraNarUpa hoI upAdeya che tathA mekSa mukhya svarUpe upAdeya che ja evuM samajAvavA mATe upara kahela pAMca tatvanuM alaga nidarzana karavAmAM AvyuM che. je A pramANe hoya te A dalIla puNya-pApanA viSayane paNa lAgu paDe che. TUMkamAM puNya upAdeya ane pApa heya (chAMDavA yogya) che. e kAraNe temane paNa prastuta sUtramAM ullekha karavo Avazyaka che. A nava tatvanA lakSaNa tathA bhedanuM samyak vivecana savistara AgaLa karavAmAM Avaze jema ke jIvanuM lakSaNa upayoga che A bhAvajIvanuM lakSaNa kahyuM che. bheda-prabhedanI vivakSAthI jIva aneka prakAranA che. dAkhalAtarIke prathama te jIva, dravya ane bhAvanI apekSAthI be prakAranA che. pachI te sAkAra anAkAra, saMsArI asaMsArI, traNa sthAvara, sUkSma bAdara, paryApta aparyApta vagere bhedothI aneka prakAranA che. AvI ja rIte ajIva vagerenA bheda ane lakSaNa paNa AgaLa upara kahIzuM 1 vAstrajaNo kIlo' mUlasUtrane arthajIva upaga lakSaNavALe che . 2 . tatvArthadIpikAne artha-prathama sUtramAM java vagere nava tatvonuM sAmAnya rUpathI kathana karavAmAM Avela che. navA adhyAyamAM nava tanuM vivecana karavuM che. AthI prathama adhyAyamAM pahelA jIva tatvanI prarUpaNa karavA mATe kahe che-jIva, upayoga lakSaNavALe che. vastunA svarUpane jANavA mATe vastunI tarapha je upayukata arthAt prerita karAya tene upaga kahe che. Ane artha e che ke aMtaraMga ane bahiraMga kAraNathI utpanna thavAvALuM caitanyarUpa pariNAma upaga che. A rItane upaga jenuM lakSaNa che te jIva che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanuM lakSaNa sU. 2 upayoganA be bheda che - jJAna paga ane darzane paga sAmAnya, vizeSa dharmAtmaka vastunAM vizeSa dharmane jANavAvALo jJAne paga ane sAmAnya dharmane viSaya karavAvALA darzane paga kahevAya che. jJAne paga 8 prakArano che, (1) matijJAna, (2) zrutajJAna, (3) avadhijJAna, (4) mana:paryavajJAna, (5) kevaLajJAna, (6) matyajJAna, (7) kRtaajJAna ane (8) virbhAgajJAna. dazane paga cAra prakAranAM che. cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana ane kevaLadarzana. athavA-jIva upagalakSaNavALo che. tyAM upagane artha che--ke padArthane nizcaya rUpathI jANo. A upayoga jeno asAdhAraNa guNa che te jIva bhAvajIva kahevAya che. jIvanAM be bheda che. bhAvajIva ane dravyajIva. opazamika, kSAyika, kSAyopathamika audayika ane pAriNamika bhAvathI yukta je bhAvajIva che te upagalakSaNavALe kahevAya che. je guNa ane paryAyathI rahita hoya, buddhi dvArA kalpita ane anAdi pAriNAmika bhAvathI yukta hoya te dravyajIva che. - A rIte upayegalakSaNavALA jIvanA jJAnarUpa tema ja dazanarUpa baMne prakAranA vyApAramAM caitanyarUpa je svAbhAvika pariNAma che te te sarakhAM ja hoya che. jIvamAM jJAna athavA darzanArUpa svAbhAvika caitanya pariNAma rahe che ja. ke karma pudgala Atma pradezanI sAthe evI rIte ekameka thaI jAya che ke jema tapAvele lekhaMDane goLa ane agni. te paNa jevI rIte uSNutA guNanA kAraNe agni ane gutAguNanA kAraNe lekhaMDane gaLe alaga oLakhI zakAya che te ja rIte potAnA asAdhAraNa upayogaguNathI jIva judI rIte oLakhI kaDhAya che. kAmaNa vagaNanAM anantAnanta pradeza yuga ane kaSAyanuM nimitta pAmI Atmapradezo sAthe joDAI jAya che. te samaye jIvanA pradeza ane karmapradeze ekabIjAmAM mizraNa thaI jAya che. jema dUdha ane pANInuM mizraNa karavAthI baMne ekameka thaI jAya che. tevI ja rIte AtmA ane karma paNa ekameka thaI rahyA che. anAdi kALathI banenI mizrita sthitI hovA chatAM upayoga guNanA kAraNe jIvane judo samajavAmAM Ave che kAraNa ke upayoga rUpa pariNatI jIvamAM ja hoya che. karma bhale jIvanI sAthe maLI gayela hoya te paNa temanuM caitanya upayoga rUpa pariNamana kadApI thatuM nathI. Aja bhAvajIva che. jyAre A zarIramAM sthita jIvanI jJAna vagere bhAvathI rahita rUpamAM vivakSA karAya tyAre te dravyajIva kahevAya che. e sUTa 2 tatvArtha niryukitaH-zAstranI pravRtti traNa rIte thAya che. uddezyathI, lakSaNathI ane parIkSAthI vastuonA nAmamAtrane kahI devuM uddezya kahevAya che. temanA asAdhAraNa dharmanuM kathana eTale lakSaNa ane jenuM lakSaNa kahyuM hoya te lakSaNa yogya che ke nahIM e bAbata vicAra kare parIkSA che prathama sUtramAM jIvAdi padArthonA nAmano ullekha thaI gayo che. have jIvAdi nava padArthonA anukrame lakSaNa batAvavA mATe sarvaprathama jIvanA lakSaNanuM kathana karavAmAM Ave che. jIva upaga lakSaNavALe che. ane upayogane artha che koI padArthane oLakhavArUpa vyApAra A upaga jene asAdhAraNa dharma che ane bIje koInAMmAM paNa na maLI zake te guNa che te ja bhAvajIva kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane jIvana prathama be bheda che. dravyajIva ane bhAvajIva. je guNa ane paryAyathI rahita hoya, prajJAmAM sthApita karela hoya arthAt hakIktamAM na hovA chatAM paNa je kevaLa kalpanAthI svIkArI levAmAM Avyo hoya, evA pariNAmika bhAvathI yukata jIva dravyajIva kahevAya che. hakIkatamAM koI paNa jIva, pachI bhale te saMsArI hoya agara mukta hoya paraMtu kadApI te potAnA guNa ane paryAya thI alaga hoI zakto nathI.) kaIne kaI guNa ane paryAya temAM hamezAM vidyamAna rahe che. tema chatAM dravyane bhaMga zUnya na rahe e prayajana thI evI kalpanA karavAmAM Ave che je jIva aupazamika bhAvothI yukta che temaja jemAM upaga lakSaNa maLI Ave che te bhAvajIva kahevAya che. tenA be bheda che. saMsArI ane mukata. upaga lakSaNavALA jIvanA jJAnarUpa ane dazanarUpa baMne prakAranA vyApAramAM caitanya rUpanI jema svAbhAvika pariNamana thAya che kAraNake jJAna ane darzana jIvanA caitanya rUpamAM svAbhAvika pariNAma che. A paikI jJAna sAkAra athavA vizeSa dharmone jJApaka che ane darzana nirAkAra arthAt sAmAnya dharmane ja bodhaka hoya che. svAbhAvika caitanyarUpa pariNatIne prApta hovA thakA jJAna-darzana rUpa upayoga karmonI sAthe maLela hovAnA kAraNe ekameka hovA chatAM paNa AtmAnI bhinnatAnuM jJAna karAve che. abhiprAya e che ke karma jyAre yoga ane kaSAyanA kAraNe AtmapradezanI sAthe baMdhAcelA hoya che tyAre ekameka thaI jAya che. bandhanA kAraNe jIva judo rahetuM nathI-kamanI sAthe ekarUpa thaI jAya che - judo jaNAto nathI. jevI rIte pANInI sAthe meLavela dUdha pANI sAthe ekAkAra thaI jAya che. juduM jaNAtuM nathI te ja rIte bandha thavAthI jIva ane karma paNa judA judA jaNAtA nathI. paraMtu ekAkAra thaI jAya che. Ama chatAM upagarUpa lakSaNanA kAraNe jIvanI karmothI judAI jANI zakAya che. jIvanI sAthe maLI javA chatAM paNa karma pudgalenI caitanyarUpa pariNatI thatI nathI te te mAtra jIvamAM ja saMbhavI zake che. jyAre zarIramAM sthita jIva jJAnAdi bhAvathI rahita vivakSA karavAmAM Ave che tyAre te dravya jIva kahevAya che. lekamAM joI zakAya che ke bhaviSyamAM rAjA thanAra rAjaputra paNa rAjA ja kahevAya che. A saMjogomAM te mAtra dravya che. athavA jevI rIte munijIvanuM zarIra pRthvI agara zilA upara athavA saMsmAraka upara rahela hoya te te muni kahevAya che. A rIte jIvanA cAra prakAra che - nAmajIva, sthApanAjIva, dravyajIva tathA bhAvajIva, nAmane artha che saMjJA. kaI sacetana athavA acetana dravyanuM jIva evuM nAma rAkhavAmAM Ave to te dravya nAma jIva kahevAya che. kASTa, pustaka, citra, karmAkSa nikSepa vageremAM jIvanA AkArane sthApita kare sthApanA jIva kahevAya che. dravyajIva tathA bhAvajIva agAu kahevAI gayela che. A paikI dravyajIva ane bhAvajIva yukitathI saMpanna che jyAre nAmajIva tathA sthApanAjIva sarvathA jJAna vagere guNethI para hevAnA kAraNe anupAdeya che teo kayAreya paNa upAdeya nathI. padArthanuM nAma rUpa nAmanikSepa ane AkRti vizeSarUpa sthApanA nikSepa che. A baMne tuccha hovAnA kAraNe lagIra paNa vastunA jJApaka nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda bheda prabhedathI jIvanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 3 7 A baMne nikSepa jJAna kriyA vagere guNothI zUnya hevAnA kAraNe tathA bhAvazUnya hovAnA kAraNe .. keI bharavADanA bALakanuM Indra Adi nAma rAkhavAmAM Ave te paNa te Indra zabdane anurUpa arthakriyA karI zakatA nathI. barAbara A vAta sthApanA nikSepamAM paNa che. temAM paNa mULavastune anurUpa arthakriyA karavAnuM sAmarthya hotuM nathI e pratyakSathI siddha thayela che. keInuM maMtavya che ke jevI rIte mUrtimAM rUpa sthApanA jevAthI bhAvamAM ullAsa thAya che tema nAma sAMbhaLavAthI ullAsa thatuM nathI. A ja nAma ane sthApanA taphAvata che. A ja kAraNa che ke Indra vagerenI pratimA rUpa sthApanAmAM lokenI bhAvanAnI prabaLatAthI pUjAnI pravRtti ane icchitanI prApti dekhAya che tevuM nAma Indra vageremAM hotuM nathI. A paNa nAma ane sthApanAno bheda che. AvI ja rIte bIjA bhedo paNa samajI levA joIe A kathana sUtra virUddha prarUpaNathI utpanna thanArA anaMtA saMsAranuM kAraNa che. AgamamAM je kaheluM che ke tathArUpa arihaMtanA nAmagotranA zravaNamAtrathI paNa mahAna phaLanI prApti thAya che temAM nAmanikSepane viSaya koI paNa rIte AvatuM nathI. "arihaMta bhagavatanA" ema kahevAthI teja arthamAM prayukta nAmanA zravaNathI ja mahAna phaLa meLavI zakAya che. gopAlaka (bharavADa)nA bALaka vageremAM prayukata nAmanA sAMbhaLavAthI te bhAravADa-putra vagere vagere vastuono ja bodha thAya che te AtmapariNAmane hetuM nathI. nAmanikSepanA sthaLe bhagavAna arihaMtanuM smaraNa thavuM asaMbhava che kAraNake nAma nilepa bhAvazUnya hoya che. bhAva jinanA bedhaka nAmanuM zravaNa ja mahAna phaLa ApanAra che evI rIte sthApanA paNa bhAvarUpa arthathI zUnya hoya che. sthApanAne bhAvarUpa arthathI koI ja saMbaMdha nathI, bhAvajinanA dehanI je AkRti hatI tenA Azraya-AzrayI bhAva saMbaMdha bhAvajina sAthe te samaye vidyamAna hatI jevI rIte bhAvajinanuM darzana karanAra koI puruSane te samaye bhAllAsa paNa mAne. ke thayo tevI ja rIte bhaktipUrvaka te AkRtinuM smaraNa karanAra puruSane paNa te ja bhAveullAsa saMbhavI zake che kAraNa ke te samaye pelI AkRtine saMbaMdha bhAvajina sAthe hoya che. paraMtu sthapanAne bhAvajinanI sAthe saMbaMdha heto nathI. AvI sthitImAM pratimA rUpa sthApanA bhAvajina sAthe saMbaMdha na hovAnA kAraNe bhAvajinanuM athavA temanA guNanuM smaraNa kevI rIte karAvI zake ! AthI temAM bhAvajinanI sthApanA karavI te jInezvaranI AjJAthI tyAjya che tema ja pravacanathI virUddha che. Ama karavuM ucita nathI. | sarvathA kupravacanikanA dravyAvazyakanI jevI mUrtinuM pUjana karanAra tathA karAvanAra mithyAdaSTipaNuM ja prApta karatA hoya che. teo samyakatvane prApta nathI ja karatA. anuyogadvAramAM kathita TIkA anusAra atre paNa nAma tathA sthApanA nikSepa tuccha hovAnA kAraNe vastunA sAdhaka thaI zaktA nathI evuM samajI levuM joIe | sU0 2 | 'samaNAyA'maNAyA' mUlasUtrane artha- saMsArI jIva be prakAranA che- samanaska ane amanaska 3 ). pUrvasUtramAM jIvanA lakSaNanuM nirUpaNa karavAmAM Avela che. have bheda vagere dvArA jIvanA vizeSa svarUpanuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-"vamaLAvA ItyAdi saMsArI jIva saMkSepathI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane be prakAranA che. samanaska ane amanaska. mana be prakAranA che. dravyamana ane bhAvamana, mugalavipAkI karmanA udayanI apekSAthI dravyamana kahevAya che ane vIryAntarAya tathA neIndrIyAvaraNa karmanA kSayopazamanI apekSAthI AtmAnI vizuddhatAne bhAvamana kahe che. A prakAranA dravyamana ane bhAvamanathI joDAyelA che samanaska kahevAya che. agAu kahelA dravyamanathI rahita, mAtra bhAvamanathI ja upayoga mAtrathI yukta jIva amanaska kahevAya che. A rIte dravyamAna hovAthI athavA na hovAthI saMsArI jIva anukrame be prakAranA hoya che. samanaska ane amanaska. Azaya A che ke-mananI niSpatti mATe vastunA svarUpane oLakhavA mATe AtmA dvArA grahaNa karela samasta AtmapradezamAM rahelA dalikadravya rUpa manaparyAptIkaraNa dvArA jIva ciMtana karavA mATe je anantapradezI mane vargaNAnA yogya pudgalaskaMdhane grahaNa kare che te mana:paryApti rUpa karaNavizeSa vaDe grahaNa karAyelA pugalaska dravyamana kahevAya che. citta, cetanA, yoga adhyayasAna, avadhAna svAnta tathA manaskAra rUpa jIvana upayoga bhAvamana kahevAya che. A mana rUpa karaNane arihaMta bhagavAna zrata jJAnAvaraNanA kSayopazamathI utpanna thavA vALA mAne che. tAtparya e che ke mana vALA jIvane ja dhAraNA jJAna hoya che bIjAne hotuM nathI A rIte dravyamAna ane bhAvamanathI yukta jIva ja samanaska athavA saMjJI kahevAya che. je je manaH paryApti rUpa prakArathI rahita che. paraMtu phakata upaga rUpa bhAvamanathI yukta che, te jIvo amanaska kahevAya che. A amanaska jIvonI mana:paryApti rUpa karaNanI prApti thavA para cetanA atyanta kSaNika hoya che. jevI rIte kaI gharaDA mANasane lAkaDIne sahAre maLe tema dravyamananI madadathI saMjJI jIva spaSTa rUpathI ciMtana kare che. (3) nAraka, deva, garbhajamanuSya tathA paMcendriya tiryaMca samanaska hoya che. A sivAyanA bIjA jIva amanaska kahevAya che. IhA, apehathI yukta ane sammadhAraNa saMjJAthI saMsI jIva samanaska kahevAya che. tavArthaniryukti -pUrvasUtramAM jIvanA lakSaNanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have bheda vagere kahIne tenA vizeSa svarUpanuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe "mAmarrNA saMsArI jIva saMkSepathI be prakAranA che samanaska ane amanaska, atre samanaskAmanaska evA samAsayukata padanA prayoga dvArA e pragaTa karamAM AvyuM che. ke ahIM saMsArI jIvone ja sambandha che, mukata jIvone nahIM samanaska tathA amanaskane bheda saMsArI jIvamAM ja hoya che, mukata jIvomAM nahIM. siddhajIva neamanaska kahevAya che bAramAM guNasthAnavatI jIva saMsI ja mAnelA che. temAM ane caudamAM guNasthAnavarti jIva tathA siddhanosaMsI no asaMzI kahevAya che. bIjA sthAnanA bIjA uddezAmAM kahyuM che paheluM naraka, bhavanapati, vanavyaMtara tyAM sudhI asaMgItiryaMca paMcendriya jIva utpanna thAya che, keTalAka samaya sudhI asaMjJI rahI pAchA te saMjJI thaI jAya che. te sU0 3 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanA be bhedanuM kathana sU. 4 saMsAriNo muttAya mUlArtha-jIva be prakAranA che. saMsArI ane mukta 4 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM saMsArI jInA samanaka tathA amanaska e be bheda joI gayA have sAmAnya jInA be bheda kahIe chIe-saMsArI ane mukta. saMsaraNa eTale saMsAra. arthAtuM. jenA kAraNe jIva eka bhavathI bIjA bhavamAM gamana kare che te jJAnAvaraNa vagere ATha karma saMsAra kahevAya che. te ATha karma A pramANe che. jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNaya, vedanIya, mehanIya, AyuSya, nAma betra ane antarAya. A rIte saMsAramAM bhramaNa karavAvALA jIva saMsArI kahevAya che. krodha, mAna, mAyA, lebha vagere kaSAya athavA baLavAna meha rUpa saMsAra jemanAmAM vidyamAna che teo saMsArI kahevAya che. jeo A prakAranA saMsArathI chUTI gayA hoya te mukta kahevAya che. samasta karmothI rahita jIva saMsArathI mukata hovAnA kAraNe mukta kahevAya che. athavA dravyaparivartana, kSetraparivartana, kAla parivartana bhavaparivartana ane bhAvaparivartana, A pAMca prakAranA parivartana rUpa saMsArathI yukta jIva saMsArI kahevAya che ane je enAthI mukta thaI gayA che te mukata jIvo kahevAya che. A paikI dravyaparivartana be prakAranAM che-kadravyaparivartana tathA ne karma dravyaparivartana eka samayamAM eka jIve jJAnAvaraNa Adi ATha karmonAM je pudgalene grahaNa karyA te karmapudgala eka samaya vadhu AvalikAne tyAga karI bIjA samayamAM nijIrNa thaIne teja pUrvokta kamathI te jIvanA karmarUpamAM prApta thAya che. eTale samaya dravyakarma parivartana samaja. eka jIve audArika kriya AhAraka e traNa zarIre tathA cha paryAptione anurUpa je pudgalene eka samayamAM grahaNa karyA hoya te pudgala snigdha rUkSa varNa, gaMdha rasa tIvratAmandatA agara madhyama rUpathI sthita thayA. tyArabAda bIjA vagere samayamAM nirjarAne pAmelA, nahIM grahaNa karelA mizra tathA gRhIta pudgalene anaMta vAra cheDIne teja rIte, te jIvanA, jeTalA kALamAM ne kamapaNane prApta thAya che teTalo kALa ne karmavyaparivartana kahevAya che. Aja rIte kSetraparivartana vagere mATe paNa samajI levuM joIe. sU0 4 tavAniyukita-pUrvasUtramAM samanaska tathA amanacchanA bhedathI jIvenA be bhedanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have e ja jIvanA bIjA prakArathI bheda batAvavAmAM Ave che. agAu kahela upaga lakSaNavALA jIva saMkSepathI be prakAranA che saMsArI ane mukta. jenA kAraNe AtmAnuM saMsaraNa arthAta eka bhavathI bIjA bhavamAM gamana thAya che-te ATha karma saMsAra kahevAya che. karma ATha prakAranA che-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya. vedanIya, mehanIya, Ayu, nAma, gotra ane aMtarAya. je che AvA saMsArane vazIbhUta che, teo saMsArI kahevAya che. athavA baLavAna meha rUpa saMsAravALA jIva saMsArI kahevAya che athavA-nAraka Adi avasthA rUpa saMsAravALA jIva saMsArI kahevAya che. je jIve A prakAranA saMsArathI nivRtta thaI gayA hoya te mukata kahevAya che. arthAt samasta karmothI rahita jIva saMsArathI mukta kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 tatvArthasUtrane ahIM samAsa rahita nirdeza karavAthI evuM sUcita karavAmAM Ave che ke AgaLa upara kahevAmAM AvanAra aupazamika kSAyika, zApathamika audayika, pAriNamika tathA sAniyAtika svabhAvavALA, saMsArI jIva hoya che. mukta jIva kSAyika ane pariNAmika bhAve zivAyanA anya bhAvathI rahita hoya che. bahuvacananA pragathI evuM spaSTa karavAmAM Ave che ke saMsArI jIva paNa ananta che ane mukta jIva paNa ananta che. "ca" padanA pragathI ema sUcita thAya che ke saMsArI jInAM saMsI-asaMjJI vagere aneka prakAranA bheda hoya che. sthAnAMga sUtranA bIjA sthAna, prathama uddezaka, sUtra 101mAM kahyuM che. sarva jIva be prakAranA kahelA che. siddha ane asiddha. muktajIva anantarasiddha, paramparasiddha vagerenA bhedathI judAM che. zAsU0 4 hALio TuvA tA thavA 2 ....... mUlAtha-saMsArI jIva be prakAranA che-trasa ane sthAvara tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM jInA TuMkamAM saMsArI ane mukata, e be bheda. kahe vAI gayA che. have saMsArI jInAM bheda kahIe chIe. agAu kahevAyelA saMsArI jIvo be prakAranA che- trasa ane sthAvara. je jIva trasa nAmakarmanA udayathI spaSTa sukha duHkha, IcchA dveSa vagerethI joDAyelA che te trasa kahevAya che. sthAvara nAmakarmanA udayathI je jIvonA duHkha vagerene anubhava aspaSTa hoya che. te sthAvara kahevAya che. beIndriyavALA jIthI zarU karI devaparyantanA tamAma jIvo trasa che. pRthvIkAyathI laIne vanaspatikAya sudhInA ekendrIya ja sthAvara kahevAya che. atre saraLatAthI samajavAmAM Ave te mATe prathama trasa levAmAM AvyA che kAraNake temanA mAM jIvanA lakSaNa, sukha vagere spaSTa pratIta thAya che.-ca zabdanA prayogathI ema sUcita karavAmAM AvyuM che ke A baMne prakAranAM jIvo badalAtA rahe che. arthAt trasa jIva marIne sthAvaramAM ane sthAvara jevo trasamAM utpanna thAya che, jyAre bahuvacane prayoga karIne evuM kahevA prayatna karavAmAM Avyo che ke trasa jIva paNa ghaNAM che ane sthAvara paNa teTalAM ja che. zAstra pA tatvArthaniyukita-AnA pahelAnA sUtramAM saMsArI ane mukatanA bhedathI jIvonA be prakAra darzAvyA hatA atre prathama nirdiSTa saMsArI jInA bheda darzAvavA mATe kahe che saMsArI jIva be prakAranA che-trasa ane sthAvara. je jIva trasanAmakarmane AdhIna che teo trasa ane je sthAvara nAmakarmane AdhIna che te sthAvara ja kahevAya che. beIndrIya, teIndrIya, caturindrIya vagerethI laIne ayogI kevaLI paryanta trasa jIva che. pRthvIkAya apUkAya, tejaskAya, vAyukAya tathA vanaspatikAya e pAMca prakAranA ekendrIya ja sthAvara che. A rIte trasatva ane sthAvaratva trasanAmakarma tathA sthAvara nAmakarmanA udayathI thAya che. cAlavA na cAlavA para traNa sthAvarapaNuM nirbhara nathI. kadAca mAnI laIe ke je gati kare te trasa ane je jaDa hoya te sthAvara te A mAnyatA AgamathI viruddha gaNAze kAraNa ke AgamamAM beIndriyathI laIne agikevaLI paryantanA jIvane trasa kahelA che. AthI trasatva karmodayanI apekSAthI ja svIkAravuM joIe ane nahIM ke vyutpattinimittanI apekSAthI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda saMsArI jInA be bhedanuM kathana sU. 5-6 11 trasa jIvamAM bAra upaga maLI Ave che AthI mukhya hovAnA kAraNe sUtramAM temano ullekha prathama karavAmAM Avela che. sthAvara jemAM traNa ja upayoga hoya che AthI teo mukhya gaNAya nahIM e kAraNathI ja temane pAchaLathI grahaNa karavAmAM AvyA che. sthAnAMga sUtranA bIjA sthAna-prathama udezanA pAMcamAM sUtramAM kahyuM che-saMsAra samApana jIva be prakAranA hoya che-trasa ane sthAvara jIvAbhigama" sUtranI prathama pratipattinA ra7mAM sUtramAM kahyuM che udAra-dhULa vasa prANI keTalA prakAranAM che ? uttara-cAra prakAranA che-beIndriya teIndrIya, caturiya ane paMcendriya sUpa che taM duvihA suhumA bAyarAya sU0 6 mUlAtha-saMsArI jIva punaH be prakAranA che-sUkSma ane bAdara mAsU0 dA tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM saMsArI jInAM trasa tathA sthAvara e be bheda kahevAyA che have teja saMsArI jIvanAM prakArAntarathI be bheda batAvIe chIe-- saMsArI jIva punaH be prakAranA che-sUkSama ane bAdara. A paikI sUkSma jIva ATha prakAranAM che- (1) sneha sUkrama (2) puSpasUkama (3) prANisUkama (4) uniMgasUma (5) panakasUkSama (6) bIjasUkSma (7) haritasUkSma (8) aDasUkSma. AthI bhinna pRthvIkAya vagere bAdara jIva che te aneka prakAranA che. mukatajIve nathI sUkSma, nathI bAdara ke nathI trasa athavA sthAvara sUi dA tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM saMsArI jIvanAM trasa ane sthAvaranA bhedathI be prakAra kahyAM che. have emanAM ja prAkArAntarathI be bhedanuM pratipAdana karIe chIe-saMsArI che be prakAranA che-sUma ane bAdara. dazavaikAlika sUtranA AThamAM adhyayananI 15mI gAthAmAM kahyuM che-ATha sUkSma A rIte che-snehasUphama, puSpasUkSma, prANisUma, uniMgasUma, panakasUma, bIjasUphama haritasUkSma tathA anDasUma. (e vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke atre je ATha sUma batAvavAmAM AvyA che. te sUkSma nAmakarmanA udayanI apekSAthI nathI, paraMtu pariNAmanI apekSAthI cheH A ATha sUkSma sAmAnyatayA dRSTigocara thatAM nathI mATe ja emane sUkSma kahyAM che.) bAdara chava pRthvIkAya vagerenA bhedathI aneka prakAranA che. zuddha pRthivI, zarkarA pRthivI, vAlukA-pRthivI-evI ja rIte upala, zilA, lavaNa, tripu tAmra sIsu cAMdI sonuM, haDatALa, hiMgula, menasila, samyaka, aMjana, pravALa, azvapaTala, abhravAlukA, gameda, rucakAMga, sphaTika, lehitAkSa marakata, mAragalla, bhujagendra, nIla, candana, airika, haMsagarbha, pulaka, saugandhika, candrakAnta, sUryakAnta, vaiDUrya, jalakAnta vagere bAdara pRthvIkAyika jIvonAM bhedo che. emanA sthAna ATha pRthvIo, pAtAla vana, naraka. prastara vagere jANavA joIe. sUkama pRthvIkAyika jIvo kAjaLathI. bharelI kuppInI jema saMpUrNa lekamAM prasarelAM che. bAdara pRthivIkAyika jemAM cAra lezyAo kRSNa, nIla, kApata ane tene lezyA hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 tatvArthasUtrane Aja pramANe hima, avazyAya mihikA pUvara karaka (oLA) haratanuM (pRthvIne bhedIne nikaLatA jaLabindu). zuddha pANI, ThaMDu pANI, garama pANI, kSAranuM pANI, khATuM pANI, khAruM pANu kSIrajaLa tathA dhRtajaLa-ghInAjevuM pANI vagere bAdara apakAyika jIve che. samudra taLAva nadI vagere bAdara jaLakAyika jIvanAM sthAna che. sUkSama jaLakAyika jInAM sthAna sapUrNa leka che. evI ja rIte aMgAra, arci, utsuka zuddha agni vagere bAdara tejaskAyika jIva manuSyakSetra arthAt aDhIdvIpamAM ja hoya che ethI AgaLa hetA nathI. sUkSma tejaskAyika saMpUrNa lekamAM vyApta che. pUvI pazcimI, otarAdI vagere havAo tathA utakAlikA, maDalikA vagere havAo bAdara vAyukAyika jIvo che. bAdara vAyukAyanA sthAna ghanavAta tanuvAtavalaya. alakanA bhavana vagere che. sUma vAyukAyikenuM sthAna samasta leka che. evI ja rIte zevALa, avaka, panaka, haLadara, Adu mULA baTAkA, guccha, gulma, latA, vitAna vagere vanaspatikAyika jIve che. emanAMthI je judA che te sUkSma vanaspatikAyika che. bAdara vanaspatikAyikonAM sthAna dvIpasamudra vagere che. sUma vanaspatikAya sapUrNa lekavyApI samajavA joIe. atre evuM samajavuM joIe ke tratve be prakAranuM che-kriyAthI ane labdhithI kriyAno artha che karmacalana eka sthaLethI bIje sthaLe pahoMcavuM arthAt gati karavI. A kriyAnI apekSAthI tejaskAyika ane vAyukAyika jIvo paNa trasa che. labdhine artha che trasanAma kamane udaya enI apekSAthI tathA ganamarUpa kriyAnI apekSAthI beIndriya vagere cha ja trasa kahevAya che. sthAvaranAmakarmanA udaya rUpa labdhinI apekSAthI badhA pRthvIkAyika, aprakAyika tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika je sthAvara kahevAya che. mukta jIva nathI trasa ke nathI sthAvara. AthI teo bAdara ke sUphama kahevAtA nathI. trasa, sthAvara, sUphama tathA bAdarane vyavahAra mAtra saMsArI jIvomAM ja hoI zake che. zAstra 6 puNo duvihA pajjattiyA apajjAttayA mUlAtha-vaLI pAchA jIvanA be prakAra batAve che paryApta ane aparyApta sUtra cha tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM kahevAI gayuM che ke sUkSama ane bAdaranA bhedathI saMsArI jIvo be prakAranAM hoya che. have temanAM ja bIjI rIte be bheda batAvavAmAM Ave che saMsArI jIva A rIte paNa be prakAranA che paryApta tathA aparyApta paryAptinA 6 bheda che--(1) ADAraparyApti (2) zarIraparyApti (3) indriya paryApti (4) zvAsocchavAsaparyApti (5) bhASAparyApti (6) mana:paryApti. taijasa ane kArmaNa zarIravALA AtmAnI keI kiyAthI pUrti thavI te paryApti che. kartA AtmA che. je karaNa dvArA AtmAmAM AhAra vagere grahaNa karavAnI zakti pedA thAya che, te karaNa jIva pudgalethI utpanna thAya che. pudgala AtmA vaDe gRhIta thaIne amuka rIte pariNamana kare che teja paryApti, kahevAya che. AhArane grahaNa karavA mATe samartha, karaNanI niSpatti thaI javI zrI tatvArtha sUtra: 1. Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda prakArAntarathI jIvanA be bhedonuM kathana sU. 8 13 te AhAraparyApti che. zarIra rUpa karaNanI niSpatti thavI te zarIraparyApti che eja pramANe IndriyaparyApti vagere paNa jANI levA joIe je che A prakAranI paryAptiothI yukta hoya che te paryApta kahevAya che. je je AhAra vagere paryAptiothI rahita hoya che temane aparyApta kahe che pasUtra chA tatvArthaniryukti-pUrvasUtramAM sUma ane bAdaranA bhedathI jIvonAM bheda kahevAmAM Avela che. have temanA ja prakArAntarathI be bheda darzAvavA mATe kahIe chIe-te je paryApta tathA aparyAptanA bhedathI punaH be prakAranA che. paryApti arthAt zakti 6 prakAranI che. (1) AhAraparyApti (2) zarIraparyApti (3) Indriya paryApti (4) zvAsocchavAsa paryApti (5) bhASAparyApti ane (6) manaH paryApti. kaI che AhAra vagere paryAptithI yukata hoya che ane kaI-kaI tenAthI rahita hoya che. teo jyAMsudhI pUrNa paryApti nathI bAMdhatA tyAMsudhI aparyApta kahevAya che. A kAraNathI kaI jIva paryApta ane keI aparyApta kahevAya che mAsUtra chA beiMdiya teiMdiya ityAdi mUlArtha -be indriya, traNadriya, caturindriya ane paMcendriya jIva trasa che. sU) 8 tatvArthadIpikA-vasa ane sthAvaranA bhedathI saMsArI jIva be prakAranA kahevAI gayA che. have te trasa ane sthAvara jInuM svarUpa kramazaH vistArapUrvaka kahIe chIe. be indriya, teIndriya cauridriya, paMcendriya ane ca zabdane grahaNa karavAthI bAdara tejaskAyika tathA vAyukAyika jIva trasa kahevAya che. A pikI je ja sparza ane jIbha e be IndriyothI yukata hoya che te beIndriya kahevAya che. jevA ke-zaMkha, chIpa, keDI vagere / jeone sparza, jIbha tathA nAka e traNa Indri che te traNa indriyavALA jIva kahevAya che jevA ke-kaMthavA, viMchI zatapadI igopa, ja lIkha, mAMkaDa, kIDI vagere ! sparza jIbha, nAka tathA AMkha, dhAraNa karanArA caturindraya jIve che jevA ke-DAMsa, macchara, pataMgIyA, bhamara vIMchI vagere ! aMDaja (iMDAmAMthI utpanna thanArA) pitaja, tathA jarAyuja cAmaDAnI pAtaLI kethaLImAMthI utpanna thanAra jIva-paMcendriya kahevAya che. sU0 8 tatvArthaniyukita-vasa ane sthAvaranA bhedathI saMsArI jInA be bheda kahevAI gayA che. have temanuM vistArathI pratipAdana karavA mATe be sUtra kahIe chIe. beIndriya, teIndriya, cauridraya ane paMcendriya tathA "ca" zabdanA grahaNathI bAdara tejaskAyika ane vAyukAyika jIva trasa kahevAya che. emAM kRmi vagere beindriya kaDi vagere teIndriya bhramara vagere cauIndrIya tathA manuSya vagere paMcendriya jANavA joIe. "jIvAbhigamanI pahelI pratipattinA, ra7mAM sUtramAM kahyuM che-udAra trasa prANI keTalA prakAranAM che-beIndriya teIndrIya caurIndrIya tathA paMcendriya. je jemAM sparzana tathA jIbha be IndrI hoya te beIndrIya. evI ja rIte jeo spazana jIbha tathA nAka e traNa indriyavALA hoya te teIndriya kahevAya che. temAM AMkha umerAtAM cAra indriyavALA jIvo tathA sparzana jIbha, nAka AMkha tathA kAnavALA jI paMcendriya kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane zaMkha, chIpa, keDI vagere beIndriya jIve che kaMthavA, vIMchI zatapadI jU Indragopa, lIkha, mAMkaDa, vagere teIndriya che; DAMsa, macchara, pataMgIyA, bhamara, mAkhI vagere caturi ndriya che jyAre mANasa, gAya, bheMsa, sApa, gaLI vagere pacendriya che mAsU0 8 egiMdiyA puDhavIkAiyA paMcathAvarA sU0 9 mUlAtha-pRthivIkAyika Adi pAMca sthAvara ekendriya che. sUra 9 tatvArthadIpikA-ApaNe prathama saMsArI jIvano eka prakAra-sthAvara ko-have tenA pAMca bhedanA svarUpanuM nirUpaNa karavA mATe kahe che: je jIvamAM phakta eka-sparzana kriyA dekhAya che te pRthvIkAyika Adi sthAvara kahevAya che. Adi zabdathI apakAyika tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanuM grahaNa thAya che e pAMca prakAranAM sthAvara jIve che paraMtu dezAtra prAptirUpa gatikiyAnI apekSAthI tejaskAyika tathA vAyukAyika paNa trasa kahevAya che sUTa lAM tatvArthaniryukita-have pUrvokata sthAvaronuM pratipAdana karavA mATe kahe che. eka spaze. ndriyavALA jIvo sthAvara kahevAya che. pRthvIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika pAMca sthAvara che. sthAnAMgasUtranA pAMcamAM sthAnanA prathama uddezakanA 394mAM sUtramAM kahyuM che- sthAvarakAya pAMca kahevAya che-(1) pRthvIsthAvarakAya (2) aprasthAvarakAya (3) tejasthAvarakAya (4) vAyusthAvarakAya ane (5) vanaspatisthAvarakAya sUra 9 tasA aNegavihA aMDayAzyA mUlAtha-trasajIva, aMDaja vagerenA bhedathI aneka prakAranA che pasUtra 10 tatvArthadIpikAH-pahelA sAmAnyarUpathI kahevAI gayelA trasajInA vizeSa svarUpa ane bheda batAvavA mATe kahe che trasanAmakarmanA udayane AdhIna dvIndriya Indriya, caturindriya paMcendriya vagere agi kevaLI paryanta che. te aneka prakAranA hoya che teo A pramANe che-aDaja, jarAyuja, rasaja, saMveda, saMmUrNima ubhijaja ane aupapAtika jIvane janma traNa prakArane che-garbha, samUrNima ane upapAta AmAMthI anDaja, pitaja tathA jarAyuja jIva garbhajanmathI utpanna thAya che. iMDAthI utpanna thanAra sApa, goLI vagere aMDaja che. je vagara AvaraNathI pedA thAya che. evA siMha vAgha, citto vagere jarAyuja che. cAmaDAnA pAtaLA-AvaraNamAM utpanna thanAra gAya bheMsa. manuSya vagere paNa jarAyuja kahevAya che. dArU vagere rasamAM pedA thanAra kRmi vagere kIDA rasaja kahevAya che. parasevAmAM utpanna thanAda jU vagere saMsvedaja jIva che. strI puruSanA samAgama vagara utpanna thanAra jIva sasmRmi kahevAya che. sApa deDakA manuSya vagere paNa sasmRmi janmathI utpanna thavAnA kAraNe samUchima kahevAya che. te-zuM teo trasajIva che. ? pataMgIyA vagere udUbhijaja kahevAya che. jayAre deva tathA nAraka aupapAtika hoya che. sUtro zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trasajIvonuM nirUpaNa sU. 10 15 tatvArthaniryukti-pUrvokta trasajIvanA bheda kahIne have tenuM vigatavAra rUpathI pratipAdana karavA mATe sUtrakAra kahe che. traNa arthAt be, traNa cAra pAMca indriyavALA jIva aneka prakAranA che. jemake-anDaja pitaja jarAyuja, rasaja, saMsvedaja saMmUchima ubhijaja, ane aupapAtikaAgaLa upara kahevAmAM AvanAra garbhathI, samUchima ane upapAta-A traNa prakAranAM janmapaikI anDaja, tija, jarAyuja jIvane garbhathI janma thAya che. sApa ghe garoLI, maccha, kAca, zizumAra vagere tathA haMsa, popaTa, gIdha, bAja, kabUtara, kAgaDe mera, jaLakukaDI, bagale, bataka menA vagere anDaja jIvo che. hAthI, kutaro, bilADI, sasaluM, neLiye, uMdara, vAgoLa ghUvaDa tathA bhAraMDa pakSI tathA virAla vagere pitaja che. manuSya, gAya, bheMsa, bakarI gheTuM, uMTa, haraNa, camarIgAya, sUvara, siMha, vAgha, dIpaDe, kutare, gIdha, bIlADe, vagere jarAyuja che. A aMDaja, pitaja ane jarAyuja jIne garbha janma thAya che. bagaDI gayelA dudha vagere rasamAM utpanna thanAra kRmi vagere rasaja kahevAya che. mAkaDa vigere je parasevAthI utpanna thAya che tethI tene saMvedaja kahe che. mAtA-pitAnA saMga vagara ja utpanna thAya che temaja jeo garbhathI bhinna hoya che, te samUchima che. pRthvIne bhedIne utpanna thanArA jIva ubhijaja kahevAya che. nAraka, bhavanapati vANavyaMtara, jatiSka vaimAnika vigere siddhone cheDIne bIjA tamAma aupapAtika kahevAya che. A saghaLAM trasa che. siddha bhagavAna nathI trasa ke nathI sthAvara beIndriya vagere tiryaMca ane keTalAka manuSya samUchima hoya che. garbhane lapeTanAra cAmaDAnI pAtaLI kethaLIne jaDa-jera kahe che tethI utpanna thanArA jIva jarAyuja kahevAya che. pitane artha thAya che. zAvaka je jarAyuthI DhaMkAyelA hatA nathI temaja janmatAnI sAthe ja cAlavA-pharavA lAge che. te jIva potaja che. je pakSI tathA sApa vagere IDAmAM pedA thAya che te anDaja kahevAya che. jeo pota rUpa ja janma le che, jarAyuthI DhaMkAyelA nathI janmatA, nithI bahAra AvatA ja cAlavA-pharavA lAge che tevA hAthI vagere pitaja kahevAya che. athavA pitane artha che cAmaDuM, tenAthI viTAyelA hoya che. AthI pita arthAt garbhanA DhaMkAyelI cAmaDIthI judA paDavAnA kAraNe kapaDAthI le chelA zarIrathI je pedA thAya che. te pitaja kahevAya che. je jarA prApta kare te jarAyu che. arthAt garbhane lapeTavAvALI cAmaDI tenAthI janma lenAra manuSya, gAya, bheMsa vagere jarAyuja kahevAya che. rasa arthAt dArU agara vikRta mIThAM rasa vageremAM janmanAra jIva rasaja kahevAya che. haimakoSamAM kahyuM che-dArUnekIDo rasaja kahevAya che. parasevAthI utpanna thanAra jU, lIkha, mAMkaDa vagere saMdaja kahevAya che. je jIva mAta-pitAnA sAga vagara ja pedA thAya che. te amanaska jIva saMmUrNima che. athavA Ama temathI zarIranuM banI javuM a ne saMga thaI ja "mUcchana' kahevAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 tatvArthasUtrano che tenAthI je utpanna thAya te paNa saMmUIima kahevAya che. kiDI, mAkhI, mAMkaDa vagere jIva mAtA-pitAne saMga vagara ja janma le che. pRthvIne bhedIne utpanna thanAra pataMgIyA jevA jIve udUbhijaja kahevAya che. je upapAtathI janma le che. te aupapAtika che. upapAtane abhiprAya che. devatA ane nArakone garbha ane saMpUIna janmathI judA ja prakArane janma hoya che. deva sejamAM (pathArImAM) utpanna thAya che ane nAraka kuMbha vageremAM jAte ja utpanna che. dazavaikAlisUtranA cothA adhyayanamAM kahyuM che ke -"aMDaja, pitaja jarAyuja rasaja saMsvadeja, saMmUchima ubhijaja ane aupapAtika -garbhaja ane sammachima-prajJApanAnA prathama padamAM kahyuM che ke--be prakAranA jIvane aupapAtika janma thAya che. devone tathA nArakene-"sthAnAMganA 2sthAna 3, uddezakamAM 85 mA sUtramAM kahela che. | dArU vagere rasamAM je jIva utpanna thAya che. te rasaja kahevAya che. majajA ane zuka, saMveda athavA parasevAthI utpanna thanArA saMkvedaja jIva che. Ama temathI pudgalenA bhegA ghaI javAthI utpanna thanAra cha samUrNima che sApa, deDake ane manuSya vagere paNa samUrNima janmathI pedA thAya che. bhUmi lAkaDuM paththara vagerene bhedIne upara AvI javuM tene ubheda kahevAya che. tenAthI je jIva utpanna thAya che. tene ubhijaja kahelA che jema ke e prasiddha che. ke keIe paththarane bedIne deDake kAle. sU0 1. aTThavihA suhamA sinehakAyAiyA, sU0 11 mUlAtha-snehakAya, ATha prakAranA sUkSama che. sU0 11 tatvArthadIpikA-pahelA saMsArI jIvanAM be bheda-sUphama tathA bAdara kahevAI gayA. have sUkSma jIvonA bheda ane temanA svarUpanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-nehakAya Adi ATha prakAranA sUphama che. (1) sneDakAyasUma (2) puSasUkSama kAya sUma (3) prANisUkSma (4) uniMgasUma (5) panakasUma (6) bIja sUkSma (7) harita sUkSma ane (8) anDaja sUkSma. Ane artha A pramANe che. jhAkaLa, barapha dhummasa vagere snehasUkSma kahevAya che. ahIM ha" zabdathI pANI e artha levAno che. gulara vagerenA sUkSma phUla puSpasUkSma kahevAya che. je prANI halana calanathI ja dekhAya che ane sthita hovAthI na dekhAya teo prANI sUkSma kahevAya jevA ke kaMthavA vagere nAnI nAnI kIDIone samUha-kIDI nagara-uniMgasUkSma che. A prANI ghanIbhUta hovA chatAM pRthvI vagere jevA hovAthI sahejamAM dekhI zakAtA nathI. varSAkALamAM bhUmi ane lAkaDA vagerenI upara je pAMca varNonI lIla-phUga utpanna thAya che te panakasUkSma che. zAli Adi tuSanA meDhA jenAthI aMkura utpanna thAya che. te bIjasUkSma kahevAya che. navuM utpanna thanAra ane rUparaMganuM hovAnA kAraNe je sahelAIthI dekhAtuM nathI te haritasUma che mAkhI, kIDI, gaLI vagerenA nAnA nAnA IDA anDasUma kahevAya che. sU0 11 tatvArthaniryukita-prathama kahevAI gayuM che ke sUmi tathA bAdaranA bhedathI jIva be prakAranA che have emAMthI sUkSma jIvenA bhedonuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe tIrthakara vageree snehasUma vagere parvokta ATha prakAranA sUkSma jIve kahelA che. tIrthakara vageree zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 gujarAtI anuvAda bAdara nuM nirUpaNa sU. 12 ATha prakAranA sUma nAnA nAnA jI kahelA che te A pramANe che-(1) snehasUkrama (2) puSpasUma (3) prAptisUkSma (4) uriMgasUma (5) panakasUkama (6) bIjasUrama 7) haritasUma ane (8) anDajasUramAM kahyuM paNa che ATha sUkSma che. jemake-snehasUkSma puSpasUkSma prANIsUkSma UMniMgasUma panasUma bIjasUma, haritasUma ane anDajasUma ahIM "sneha" padathI apakAya vizeSa grahaNa karavAmAM Avela che. kuMjaTikA-dhummasa (jhAkaLanuM pANI) hIma vigere snehasUkama kahevAya che. gUlara (eka jAtanuM jhADa) nA phUlanI jema je atyanta sUma puSpa che. teo puSpa sUma kahevAya che. je prANIo eTalA nAnA che ke je hAlatA-cAlatA hoya tyAre ja dekhAya che. sthira hoya tyAre dekhAtA nathI te kaMthavA vagere prANibhUmi kahevAya che. nAnI-nAnI kIDIo vagerene samUha-kIDIyArA uMsiMga sUmi kahevAya che. A jIva eTalA nAnA hoya che ke ghaNI saMkhyAmAM bhegA thavA chatAM paNa pRthvInA rUpa-raMga nA jevA hovAthI jIva rUpe dekhAtAM nathI comAsAmAM jamIna tathA lAkaDA vagere upara paMcavaNuM je kaI lIla-phUla kRmI thAya che. te jayAre sahaja paNa dekhAtA nathI tyAre panakasUma kahevAya che. DAMgara vagerenA puSpanA mukha jenAthI akuranI utpatti thAya che tene bIjabhUmi kahevAya che. navA-navA utpanna thanAra jamInanA raMganA haritakAya harita sUkSma kahevAya che, je sAdhAraNatayA dekhAtA nathI, mAkhI kIDI khIsakelI, vagerenA ghaNu ja nAnA-nAnA anvene anDasUmi kahe che. sUtra 115 bAyarA aNegavihA puDhavIkAiyA, sU0 12 mUlAtha-bAdara jIva pRthvikAya vagerenA bhedathI aneka prakAranA che. sUtra 1rA tatvArthadIpikA-prathama saMsArI jIvane eka bheda bAdara kahevAya gaye-pRthvIkAyika Adi bAdara chava aneka prakAranA che. jema ke pRthviIkAyika apakAyika vAyukAyika tejaskAyika ane vanaspatikAyika. emAM sUkSmatA hovA chatA paNa bAdaratA paNa dekhAI zake che 1rA tatvArthaniyukita-pUrvasUtramAM sUphamajInAM ATha prakAranuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che have bAdara nA bheda batAvIe chIe-pRthvIkAya Adi bAdara chava aneka prakAranA kahevAmAM AvyA che. ahIM Adi zabdathI aprakAyika vAyukAyika ane vanaspatikAyika Adi samajI levA joIe. A jIva sUkSama havA thakA bAda paNa heya che arthAt emAM je atyanta nAnA hoya che. te sUphama, ane je anAyAse ja daSTigocara thaI jAya che te bAdara kahevAya che. e pahelA paNa kahevAI gayuM che ke ahIM sUkSama ane bAdaranA je bheda kahevAmAM AvyA che te nA zarIranI sUkSamatA ane sthULatAnI apekSA e che. sUmi nAmakarmanAM udaya ane bAdara nAmakarmanA udayavALA je sUkSma ane bAdara chava zAstromAM kahevAmAM AvyA che. atre temane ullekha nathI. 12 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane muttA aNegavihA titthasiddhAiyA. mUlasUvAtha-mukatajIva tIrthasiddha AdinA bhedathI aneka prakAranA hoya che. tatvArthadIpikA-saMsArI ane muktanA bhedathI be prakAranA jInuM kathana karavAmAM AvyuM che temAMthI ahIM mukatajIvonuM svarUpa kahIe chIe-samasta karmono kSaya rU5 mekSane prApta thavAvALA mukata jIva aneka prakAranA che. te A mujaba che.-tIrthasiddha atIrthasiddha Adi nandIsUtranA 21 sUtramAM kahelA che. A rIte anantarasiddha paramparA siddha Adi bheda paNa jANI levA joIe 13 tatvArthaniyukita-saMsArI ane mukatanA bhedathI be prakAranA jemAM saMsArI jInI ATha sUtromAM prarUpaNa karela che. have karmaprApta mukta jIvenuM pratipAdana karavAmAM che- saghaLA karmonA kSayarUpa mokSa meLavanArA che mukta kahevAya che te aneka prakAranA che. emA anantarasiddha jIva paMdara prakAranA che-(1) tIrthasiddha (2) atIrthasiddha (3) tIrthaMkarasiddha () atIrthaMkarasiddha (5) svayaMbuddha (6) pratyekabuddha (7) buddhabadhitasiddha (8) strIliMgasiddha (9) purUSaliMgasiddha (10) napuMsakaliMgasiddha (11) svaliMgasiddha (12) anyaliMgasiddha (13) gRhasthatiMgasiddha (14) ekasiddha ane (15) anekasiddha. A bheda nandIsUtranA 21 mAM sUtramAM kahela che, ene artha supaSTa che. tIrthakara dvArA tIrthanI sthApanA thaI javA para jeo siddha thAya teo tIrthasiddha kahevAya che. vaLI kahyuM paNa che. samasta karmone kSaya thavAthI jIva upara nirvANa tarapha jAya che. jevI rIte baLataNa baLI javAthI ane navuM baLataNa na maLavAthI agni nirvANane prApta kare che tema. mAsU0 13 kAvatra cha javA ItyAdi mUlAtha-jIvanA cha bhAva hoya che. audayika pazamika, zAyika, mizra (phAyopathamika) pariNAmika ane sAnnipAtika pasU0 14 tatvArthadIpikA-prathama saMsArI ane mukatanA bhedathI tathA sUkSma-bAdara samanaskaamanaska vagerenA bhedathI jIvonuM nirUpaNa karavAmAM Avela che. have te jInAM svarUpabhUta audayika vagere cha bhedanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-bodhamaya upayogavAna jIvanA tIrthakaree cha bhAva kahyA che. (1) audayika (2) aupazamika (3) kSAyika (4) mizra (kSAyopathamika) (5) pAriNAmika ane (6) sAnnipAtika. jIvanI bhavana athavA thavA vALI pariNatine bhAva kahe che. dravyakSetra kALa, bhAvanA nimittathI karmonA phaLanI prApti thavI udaya kahevAya che. jevI rIte pANImAM kAdavanuM ubharAvuM. e rIte karmodayathI utpanna thavA vALo bhAva audayika bhAva kahevAya che. AtmAmAM kamanI zaktine kAraNavaza anubhava che te upazama kahevAya che jevI rIte phaTakaDI vagere dravyanA upagathI pANImAM kacarAnuM taLIye besI javuM. - karmonuM kAyama mATe zAna thaI javuM te pathamika che. jevI rIte kAca vagere pAtramAM sthita agara vAdaLamAM sthita pANImAM melane atyaMta abhAva hoya che. tema karmone sarvathA nAza the e kSAyika bhAva che. baMne avasthAonuM mizraNa mizra agara kSayopazama kahevAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jInA cha bhAvanuM kathana sU. 14 che. jevI rIte kuvA agara taLAvanAM pANImAM kacarAluM thoDuM thoDuM ochuM thavuM agara na thavuM te kSApazamika bhAva che. je bhAva svataH rahe che karmanA udaya vagerenI apekSA rAkhato nathI te pariNAmika bhAva che. - A rIte karmanA phaLa-vipAkanA pragaTa thavA rUpa udayathI janmanAra bhAva audayika che. rakhyAthI DhaMkAyela agninI jema karmanI anutpAda avasthAne upazama kahe che. upazamathI utpanna bhAva aupathamika kahevAya che. karmanA kSayathI niSpanna thavAvALo bhAva kSAyika che. karmanA kSaya ane upazamathI thavAvALo bhAva mizrabhAva kahevAya che. je bhAva koI karmanA udaya, upazama, kSaya agara kSapazamathI nahI paraMtu svabhAvathI ja thAya che te pariNAmika bhAva che ane audayika vagere bhAvanA sammilanathI utpanna thavAvALe bhAva sAnipAtika bhAva kahevAya che. AmAM audayika vagere pAMca bhAva karmani apekSAthI thAya che. AthI teo naimittika che. paraMtu pariNAmika bhAva karmanA udaya vagerethI thatA nathI AthI teo svAbhAvika kahevAya che. A cha prakAranA bhAva yathAyogya bhavya athavA abhavya jIvanA svarUpa che. mithyASTi ane abhavya jIne aupazamika tathA kSAyika bhAvanI prApti kadApI thatI nathI. A baMne bhavya jene ja thAya che. pariNAmika bhAva baMne prakAranA jIvane thAya che. sAnipAtika bhAva eka sAthe eka jIvamAM prApta thAya che. pathamika Adi bhAvomAMthI be ke traNa vagerenA saMgathI utpanna thAya che. mizrabhAvamAM tene antarbhAva thaI zake che. tema chatAM AgamasAbItinA kAraNe tene ja grahaNa karavAmAM Avela che ane audayika vagere sAnnipAtikane mizramAM antabhAva thato paNa nathI sU0 14 tatvArthaniryukita-prathama inAM saMsArI tathA suktanA bheda batAvI tathA temanA avAktara bhedanuM pratipAdana karIne vizada nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have te jIvonA svarUpa bhUta audayika vigere cha bhAvanI prarUpaNuM karavA mATe kahIe chIe cetanA lakSaNavALA jIvanA cha bhAva kahevAmAM AvyA che. jemake (1) audayika (2) aupathamika (3) kSAyika (4) mizra (5) pAriNAmika (6) ane sAnnipAtika. kaI padArthane grahaNa karavAnA vyApArarUpa lakSaNavALA jIvanA jJAna ane darzana baMne prakAranA vyApAramAM caitanyarUpathI svAbhAvika pariNAma sarakhuM ja hoya che, jJAna tathA darzana caitanya kahevAya che. A jIvananuM svAbhAvika pariNAma che emA jJAna sAkAra che jyAre darzana nirAkAra hoya che. svAbhAvika caitanyarUpa pariNatine prApta karato thako jJAna darzana rUpa upayoga karmanI. sAthe AtmAnA ayogalaka (lekhaMDanA goLA) nI jema paraspara pradezabadha hovA chatAM paNa bhinnatAnuM jJAna karAve che tAtparya e che ke AtmA je ke karmothI baMdhAyela che-eka meka thaI rahyo che te paNa potAnA caitanya svabhAvathI temanAthI judA tarIke oLakhAya che avayava rUpa pradeza jIvAvane paraspara saMye kadI-kadI daDha hoya che ane kadI-kadI zithila hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvA sUtranA peAtAnuM phala pradAna karavA mATe unmukha, uyamAM AvelA kamanA avayava jIvAtmAnA avayavasaMcAgane zithIla karIne aMdara praveza karI jAya che. jIva ane karmAMnA paraspara mizraNa rUpa praveza anyanA kAraNe jIva karmanI sAthe ekarUpa thaI jAya che. te leDhAnA pinDAnI jema bhinna thatA nathI. 20 sArAMza e che ke jema dUdha ane pANI ekabIjAmAM maLI javAthI alaga-alaga pratIta thatAM nathI tevI ja rIte AtmA ane kama eka eka thaI jAya che teA baMne pRthak pRthak jaNAtA nathI; teA paNa upayAga rUpa lakSaNa nA kAraNe jIva peAtAnI sAthe AvelA kadaLAthI pRthak ALakhAya che. upayAganI avasthAmAM karma pudgalAnA caitanya rUpathI pariNatI thatI nathI AthI jIva paNAmAM samAna rUpathI maLatAM caitanya, upazama, kSaya ane kSaye pazamathI aupazamika kSAyika kSAye pazamika bhAvathI tathA kamedayanA vazathI kluSita AkArathI pariNata jIvaparyAyanI vivakSAmAM jIvanA svarUpa heAya che. bhavat arthAt thavAne "bhAva" kahe che. ahI bhAvamAM ghajha pratyaya thayA che. evI rIte jIva bhavana rUpa pariNAmane bhAva kahe che. dravyAdinuM nimitta meLavIne karmonA phaLanI prApti thavI udaya kahevAya che jema pANImAM kAdavanuM AvavuM tema karmInA uDDayathI utpanna thanAra bhAva audiyaka bhAva kahevAya che. kamanI kitanu AtmAmAM kAraNavazAt dakhAI rahevu. upazama che, jema kaDI Adi dravyAnA saMyogathI pANImAM kacarA nIce besI jAya che. karmanI Atyantika nivRttine kSaya kahe che, kSaya ane upazamanA mizraNane kSAyeApazama kahevAya che jevI rIte kuvAmAM rahelA pANImAM kAdavanI gheADI kSINatA ane gheADI akSINatA heAya che. dravyanuM svAbhAvika rUpa pariNAma kahevAya che. kanA vipAkanuM prakaTa thavuM udaya che ane uyathI utpanna thanArA bhAvane auyika bhAva kahevAmAM Avela che. jema agnine raLyAthI DhAMkI daie te tenI zakti prakaTa thatI nathI tevI ja rIte kanI zakitanuM dakhAyela avasthAmAM rahevuM upazama kahevAya che ane upazamathI utpanna thanAro bhAva aupazamikabhAva che. A paNa jIvanI eka avasthA che. AvI ja rIte kamanA kSayathI utpanna thanArA bhAva kSAyika ane upazamathI utpanna thanArA bhAva kSAye|pamika ane AtmAnuM pariNAma ja pAriNAmika bhAva che. piraNAma jenu pratyeAjaka hAya athavA pariNAmathI je utpanna thAya te pAriNAmika bhAva ema samajavu' na joI e hakIkatanAM pAriNAmika bhAva teja kahevAya che. je koIpaNa karmAMnA udaya kSaya, kSaye|pazama agara upazamanI apekSA rAkhatA nathI balke svabhAvathI ja heAya che. pANiAmika karmanA nimittathI mAnavAmAM Ave te jIvattva, bhavyattva ane abhavyattva samyakdana AdinI jema sAdi thaI jaze. pariNAma jenuM prayAjana heAya te pANiAmika bhAva che evI vyutpatti mAnI laIe. te tenAthI pahelI avasthAmAM jIvanAabhAva hovAthI tenI Adi thaI jaze evI ja rIte piraNAmathI utpanna thanArA bhAvane jo pANiAmika bhAva mAnIe teA utpattithI pahelA tenI anutpatti mAnavI paDaze kAraNa ke je utpanna thatuM nathI tenI ja anutpatti hoya che. Ama mAnavAthI paNa pUrvakata doSanI prApti thAya che. A ja vAta bhavyattva ane abhavyattvatA viSayamAM paNa samajavI joI e. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jInA cha bhAvanuM kathana sU. 14 eTalA mATe eja mAnavuM gya che. ke pAriNAmika bhAva anAdi kALathI prasiddha che ane teja samasta bhAvone AdhAre che. tenA vagara koI paNa bhAvanI niSpatti thatI nathI. siddha thavA yogya bhAva bhavyatva ane siddha na thavAyegya bhAva abhavyatva kahevAya che. sannipAta jenuM prayojana hoya te sAnnipAtika bhAva kahevAya che. A cha e bhAve jIva paryAyanI vivakSA thavA para jIvanA svarUpa kahevAya che. kumathI thanArI avasthAo paryAya kahevAya che. jemAM mATIne ghaDe, ThIMkarA kapAlikA-zakerA vigere paryAya che, je ekanI pachI bIjA paryAyane prApta thAya che. te dravya che. dAkhalA tarIke- mATI. evI rIte karmane udaya thavAthI utpanna thanA bhAva audayika kahevAya che. tapa, saMyama, vairAgya vagerenA kAraNe anudaya rUpa karmanA upazamathI utpanna thanAro bhAva pathamika kahevAya che. jema pANImAM gaMdakI utpanna karanAra kAdava jayAre phaTakaDI Adi rasAyaNika dravyonA saMbaMdhathI taLIe besI jAya che. te pANI svaccha thaI jAya che. ahaMta bhagavAna dvArA pratipAdita tanAM anusaMdhAnathI jJAnAvaraNa Adi karmamaLane kSaya thaI javAthI nirmaLatA utpanna karavA vALe bhAva kSAyika kahevAya che. tAtparya e che ke karmanA kSayathI je bhAva utpanna thAya che te kSAyika bhAva kahevAya che. jema kacaro judo pADela, nirmaLa tathA sphaTika pAtranI aMdara rAkhelA jaLamAM malItAne atyaMta abhAva thaI jAya che je bhAva karmanA upazama vigerenI apekSA rAkhatuM nathI paraMtu svabhAvathI ja thAya che te caitanya Adi pAriNamika bhAva kahevAya che evI ja rIte audayika vagere bhAvenA sanipAtathI arthAt gaMdakIthI utpanna thanAre bhAva sAnnipAtika bhAva kahevAya che. AmAM audayika Adi pAMca bhA karmodaya AdinI apekSAthI thavAnA kAraNe naimittika che, paraMtu cetanatya Adi rUpa pArimika bhAva svAbhAvika hoya che temAM karmanA udaya AdinI apekSA rahetI nathI. A ja cha prakAranA bhAva bhavya athavA abhavya jInuM svarUpa kahevAya che. - A cha prakAranA bhAvomAMthI mithyASTi ane abhavya jIne aupazamika ane kSAyika bhAva kadApI thatAM nathI. A baMne bhAva bhavya jIvane ja prApta thAya che. pariNAmika, audayika, kSApazamika ane sAnnipAtika bhAva bhavya ane abhavya-baMnemAM ja maLe che. mizrabhAva kSaya ane upazamathI utpanna thAya che te kaMIka-kaMIka olavAyelI ane kaMIkaMI zAMta agninA jevo che. udayAvalikAmAM praviNa (peselA) karmane kSaya thaI javAthI tathA kSetra karmane anuka thavA para-A rIte baMnenI avasthAmAM kSaye pazamika (mizra) bhAvanI utpati thAya che. zaMkA-pazamika bhAva ane kSAyopathamika bhAvamAM koIpaNa taphAvata nathI kAraNa ke aupazamika bhAvamAM paNa udita-udyAvalikAmAM praviSTa karmane udaya thatuM nathI ane anudita karma upazAna rahe che. samAdhAna-yopazamalApamAM karmane udaya paNa rahe che. tyAM pradeza paNAthI karmanuM vedana svIkAra karavAmAM AvyuM che paraMtu te vidhAnakArI hotuM nathI arthAt tyAM vipAkanI vedanA thatI nathI-upazama avasthAmAM karmane pradezadaya paNa thatuM nathI. A ja A baMnemAM antara che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane jo ke umAsvAtikRta tatvArthasUtramAM pathamika Adi pAMca ja bhAva kahyA che, sAnni pAtika bhAva kahela nathI te paNa AgaLa upara kahevAmAM AvanArA AgamapramANa anusAra sAnnipAtika bhAvane paNa pRthaka kahevuM jarUrI che. sthAnAMgasUtranA chaThA sthAnanA pa37mAM sUtramAM kahyuM che-cha prakAranA bhAva kahevAmAM AvyA che te A mujaba che-(1) audayika (2) aupathamika (3) kSAyika (4 lApazamika (5) pAriNAmika ane (6) sAnnipAtika. evI sthitImAM mizranuM grahaNa karavAthI eka jIvamAM utpanna thanArA sAnnipAtika bhAvane, ke je aupazamika Adi bhAvamAMthI be, traNa cAra vagerenA sAgathI utpanna thAya che, antarbhAva thavA para paNa uparabatAvela AgamanA pramANathI tene judo grahaNa kare ja yathAyogya che 14 __egavIsaha benodvAdasatinegameyA jahAkarma mULasUvAtha-pUrvokata cha bhAvanA anukramathI 21, 2, 9, 18, 3 ane aneka bheda che 1pa tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM jIvanA dayika vagere cha bhAvanA svarUpa ane lakSaNanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have temanAmAMthI pratyekanA bheda batAvavA mATe kahIe chIe anukamathI audayika bhAvanA 21 bheda che, aupazamika bhAvanA 2 bheda che, kSAyika bhAvanA 9 bheda che, mizrarUpa zApathamika bhAvanA 18 bheda che, pariNAmika bhAvanA 3 bheda che ane sAnnipAtikabhAvanA aneka bhedo che. audayika bhAvanA 21 bheda-(1-4) narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati ane devagatinA bhedathI cAra prakAranI gati, (pa-8) krodha, mAna, mAyA, ane lebhanA bhedathI 4 kaSAya, (9-11) strIveda, puruSaveda, ane napuMsakavedanA bhedathI 3 laga, (12) mithyASTi (13) ajJAna (14) (15) asiddhatva ane (16-21) kRSNalezyA, nIlalezyA, kapilezyA, tejolezyA, padmalezyA, avirati zukalalezyA A audayika bhAvanA 21 bheda che. je joDAyela hoya tene vezyA kahe che. managanA nimittathI utpanna thanArAM pariNAma vizeSa lezyA kahevAya che athavA je karma pudgala lizyanta arthAt AtmAnI sAthe ekameka thaI jAya tene vezyA kahe che. lezyA be prakAranI che dravyalezyA ane bhAvezyA. kALA vagere raMgavALA dravyavizeSakone dravyalezyA ane kALA vagere dravyanA nimittathI utpanna thanArA-adhyavasAyane bhAvalezyA kahe che. A bhAvalezyA kamabandhanA kAraNe thAya che. kALA varNavALA dravyanA nimittathI je azuddha pariNAma vizeSa utpanna thAya che te kRSNalezyA kahevAya che "je lezyAvALA dravyone jIva grahaNa kare che te ja vezyAne anurUpa tenA pari NAma thAya che ema prajJApanA sUtranAM lezyApadamAM kahyuM che. evI ja rIte vAdaLI dravyanA nimittAthI nIlalezyA thAya che. nIla ane rakata baMne varNavALA dravyanA nimittathI kapilezyA, raktavarNavALA dravyanA nimittathI telezyA, pata varNavALA dravyanA nimittathI padmalezyA ane zukala varNavALA dravyanA nimittathI zukala legyA utpanna thAya che. tyAM atima traNe lezyAo kamika ISTa, ISTatara ISTatama hoya che. AdinI traNe lezyAo kramazaH aniSTatama, aniSTatara, aniSTa hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda cha bhAveAnA bhedanuM nirUpaNa sU. 15 23 AgaLa A rIte badhA maLIne audiyaka bhAvanA 21 bheda heAya che, jo ke anuyeAgadvAra sUtramAM cha bhAvAnA prakaraNamAM audiyakabhAvanA ghaNA bheda batAvavAmAM AvyA che, jemanu kathana kahevAze. tA paNa te badhA auyika bhAveAnA sUtramAM kahelA 21 bhedomAMja samAveza thaI jAya che AthI koI doSa samajavA na joIe. anuyeAgadvAra sUtranu kathana A prakAre che-- audayikabhAva keTalA prakAranA che ? e prakAranA-audayika ane udaya niSpanna. audayika bhAva zuM che ? auyika bhAva ATha ka prakRtinA udayathI thAya che teja auyika che. udaya niSpanna zu che ? uDDaya niSpanna e prakAranAM che-jIvAyaniSpanna ane ajIveAdaya niSpanna. jIvAyaniSpanna kone kahe che ? te aneka prakAranA kahevAmAM AvyA che jema ke--naiyika tiryaMca, manuSya, deva, pRthivIkAyikatrasakAyika, krAdhakaSAyI lAbhakaSAyI-srIvedaka, puruSavedaka, napu'sakavedaka, kRSNalezyAvALA yAne zukalalezyAvALA, mithyAdaSTi, avirata, asa MgI, ajJAnI, AhAraka. chadmastha. sayeAgI, sa'sAramAM rahela je siddha thaela nathI te jIvAya niSpanna che. have ajIveAyaniSpanna zuM che ? te paNa aneka prakAranA kahevAmAM AvyA che jema keaudArika zarIra, audArikazarIraprayAgapAriNAmika dravya, vaikriya zarIra, vaikriyazarIra prayAgapAriNAmika dravya Aja rIte AhAraka zarIra, tejasa zarIra kA`Nu zarIra paNa kakDI levu joie. prayAgapariNAmika NugaMdha rasa sparza e badhA ajIvAdapaniSpanna che. A udayaniSpannanuM varSoMna purU thayuM ane tenI sAthe audayikabhAvanuM pratipAdana paNa saMpUrNa thayuM. aupazamikabhAva saMkSepathI e prakAranA che-samyaktva ane cAritra. anuye gadvArasUtramAM aupazamika bhAvanA paNa aneka bheda kahevAmAM AvyA che paraMtu A sUtramAM TuMkamAM ja vana che AthI samyaktva tathA cAritra A bane bhedomAM ja te saghaLAnA antarbhAva samajI levA. joI e. anuyAgadvAramAM kahyuM che-- aupamika bhAva keTalA prakAranA che ? aupazamika bhAva e prakAranA che...aupazamika tathA upazamaniSpanna. aupazamika bhAva zuM che? mehanIya karmAMnA upazamathI aupazamika bhAva utpanna thAya che. upazamaniSpanna bhAva zuM che ? upazamaniSpannanA aneka bheda che jevA ke--upazAntakrAya, upazAntaleAbha, upazAntarAga, upazAntadveSa, upazAntadaza namehanIya, upazAntacAritramehanIya, upazAnta samyaktvalabdhi, upazAnta cAritralabdhi, upazAntakaSAya chadmasthavItarAga ahIM upazamaniSpanna ane auSazamikabhAvanuM nirUpaNa samApta thayuM jenu svarUpa pahelA kahevAI gayu te kSAyika bhAvanA nava bheda che--(1) jJAna (2) darzana (3) dAna (4) lAbha (5) lega (6) upabhAga (7) vI+, (8) samyaktva tathA (9) yathAkhyAta cAritra. samasta jJeya padArthAne jANavAvALA arthAt sampUrNa jJAnAvaraNIya karmAMnA kSayathI utpanna thanAra kevaLajJAna ja AhIM "jJAna" zabdathI grahaNa karavu joIe. kevaLajJAna sivAyanA bAkInAM cAra jJAna kSAyika nahIM paraMtu kSAyeApazAmika che kAraNa ke teo jJAnAvaraNa karmAMnA kSayApazamathI utpanna thAya che. dana zabdathI atre sampUrNa dezanAvaraNuka nA kSayathI astitvamAM AvanAra kevaLadarzIna ja samajavu joIe, cakSurdazanAdi nahIM. cakSuda`nAdi kSAyika thaI zake, nahIM. te kSaye pazamathI utpanna thAya che, svane tyajI deMvuM tene dAna kahe che. A dAna sampUrNa zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 tatvArthasUtrane dAnAntarAya karmanA kSayathI pidA thAya che, te traNeya lokonA jIvane navAImAM DUbADanArA hoya che ane yAcaka ja duvArA tene kadI paNa pratiSedha thatuM nathI. bIjAthI samasta sAdhananI prApti thavI te lAbha che. te saMpUrNa lAbhAntarAya karmanA kSayathI acintanIya mAhAsya arthAta vibhUti svarUpe utpanna thAya che. jenI paNa vAMcanA karavAmAM Ave che, AnA vaDe te badhAnI prApti thAya che, kyAre paNa kaI ThekANe tene niSedha hotuM nathI. zubha viSayaka sukhAnubhava bhoga kahevAya che. A saMpUrNa bhegAntarAya, karmanA kSayathI utpanna thAya che. ene koI pratyAghAta thato nathI arthAt ISTanI prApti na thAya evuM kadApI banatuM nathI. viSaya-sampattinI vidyamAnatAmAM uttara guNenAM prakarSathI viSaya-sampattine anubhava kare te upaga che. saMpUrNa upabhegAntarAya karmanA kSayathI yatheSTa upabheganI prApti thAya che. AtmAnI kyAreya paNa nIruddha na thavAvALI zaktine vIrya kahe che. saMpUrNa viryAntarAya karmanA kSayathI apratihata sAmarthyanI prApti thAya che. anantAnubaMdhI kaSAya mithyAtva mehanIya mizramehanIya ane samyakatva mehanIya vagere A sAta prakRtiono sarvathA kSaya thaI javAthI jIvAdi tatvenuM zraddhAna utpanna thAya te kSAyika samyakatva che. A samyakatva ekavAra utpanna thayA pachI kadI paNa nAza pAmatu nathI kahevAnuM e ke cAra anantAnubaMdhI kaSAya mithyAtva mehanIya mizramehanIya ane samyakatva mehanIya A sAta prakRtinAM kSayathI kSAyika samyakattvanI utpatti thAya che. samasta mehanIya karmanA kSayathI kSAyika cAritra prakaTa thAya che. A nava kSAyika bhAva che. jo ke anugadvAra sUtramAM cha bhAvanA prakaraNamAM sAyika bhAvanA ghaNu badhAM bheda pratipAdita karavAmAM AvyA che paraMtu ahIM te TuMkamAM ja varNana karavAmAM AveluM che. AthI te badhAne nava bhedamAM samAveza thaI jAya che. vaLI kahyuM paNa che kSAyikabhAva zuM che? kSAyika bhAva be prakAranA kahelA che-sAyika ane kSaya niSpanna. kSAyika zuM che ? kSAyika ATha karmaprakRtiethI utpanna thAya che. kSayaniSpanna zuM che ? kSaya niSpanna aneka prakAranA che jema utpanna jJAna darzanadhara, arDana, jina kevaLI, kSINAbhinidhika jJAnAvaraNa, kSINatrutajJAnAvaraNu, kSINavadhijJAnAvaraNa, kSINamana 5ryavajJAnAvaraNa kSINakevaLajJAnAvaraNa, nirAvaraNa, kSINavaraNa, jJAnAvaraNIya, karmavipramukata, kevaLadazI, sarvadazI kSINanidra kSINanidrAnidra, kSINapracala, kSINapracalApracala, kSINasyAnarvei kSINa cakSudazanAvaraNa, kSINacakSudarzanAvaraNa kSaNAvadhidarzanAvaraNa, kSINakevaLadezanAvaraNa, anAvaraNa. - nirAvaraNa, kSINavaraNa, darzanAvaraNIyakarmavipramukta, kSINasAlAvedanIya, kSINa-asatAvedanIya avedana, nirvedana, kSINavedana, zubhAzubhavedanIya, karma vipramukata kSINukrodha yathAvata kSINabha, kSINa rAga, kSINaSa, kSINadarzanamohanIya, kSINacaritramehanIya, ameha, nirmoha, mehanIyakarma vipramukta, phINanairayikANu kSINa tiryaMcANu kSINamanuSyAya, laNadevAyu, anAyu, nirAya, kSINAmu Ayukarmavipramukata, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanA cha bhAvanuM nirUpaNa sU. 15 gati-jAti-zarIra-aMgopAMga-baMdhana-saMdhAnana-saMhanana-saMsthAna-akazarIravRndasaMghAtavipramukata kSINazubhanAma, kSINa-azubhanAma, nirnAma, kSINanAma, zubhAzubhanAma karmavipramukta kSINa uccagetra, kSINanIcagetra, agotra nigetra, kSINatra, netrAkarmavipramukata. kSINadAnAntarAya, kSIrRlAbhAntarAya, kSINabhegAntarAya, kSIpagAntarAya, kSINavIryAntarAya anantarAya, nirantarAya, kSINAntarAya anantarAyakarma vipramukta siddha, buddha, mukata, parinivRtta antakRta, sarvaduHkha prakSINa, A badhAM kSaya niSpanna che. agAu kahelA svarUpavALA kSApazamika bhAvanA aDhAra bheda che-cAra prakAranuM jJAna arthAt matijJAna zrutajJAna, avadhijJAna ane mana:paryavajJAna traNa prakAranuM ajJAna-matyajJAna, zrataajJAna, ane virbhAgajJAna, traNa prakAranA darzana, cakSudarzana, acakSudarzana avadhi dazana- pAMca prakAranI labdhio dAnalabdhi lAbhalabdhi, bhegalabdhi upagalabdhi ane vIryalabdhi. samyakatvacAritra tathA saMyamasaMyama. A badhA bhegA maLIne kSApazamikanA aDhAra bheda thAya che. matijJAnAvaraNIya, zrutajJAnAvaraNIya, avadhijJAnAvaraNIya, ane mana:paryavajJAnAvaraNIya, karmonA spardhaka sarva ghAtI paNa hoya che ane dezaghAtI paNa hoya che. jayAre samasta sarvaghAtI spardhaka nAza pAme che. ane AtmAnI vizuddhinA kAraNe samaye samaye dezaghAtI paNa spardhakenA ananta bhAga kSayane prApta thaI jAya che ane tenA bhAga upazAnta thaI jAya che tyAre samyapha darzananA sAhacaryathI jIva jJAnI thAya che. kSayarAmathI utpanna thanAra matijJAna vagere jyAre mithyAtvanI sAthe hoya che tyAre ajJAna athavA mithyAjJAna kahevAya che. ahIM "ajJAna" zabdathI kutsita arthamAM nagna samAsa karavAmAM Avyo che jema ke kuputrane "aputra" kahe che. mithyAdaSTi jIvanuM avadhijJAna vibhaMga kahevAya che. bhaMgane artha "prakAra che. "viupasarga kutsita artha mAM che. arthAt aprazasta bhaMgane vibhaMga kahe che. vibhaMga rUpajJAna vibhaMgajJAna kahevAya che. A prakAranA ajJAna jJAnAvaraNa karmane kSapazamathI ja utpanna thAya che. cakSudarzana zrotrAdi rUpa acakSudarzana ane avadhidarzana A traNeya darzanAvaraNa karmanA kSapazamathI utpanna thAya che. dAna ityAdipAMca labdhio pAMca prakAranA antarAya karmanA kSapazamathI thAya che. samyakatva anantAnubaMdhI kaSAya mithyAtvIya mizramehanIya ane samyaktvamehanIya e sAta kamaprakRtinAM pazamathI kSaye pathamika samyatva utpanna thAya che. sarvavidita cAritra, darzana mehanIya ane bAra kaSAyanA kSayopazamathI utpanna thAya che. saMyamasaMyama arthAt dezavirati jemAM saMkalpapUrvaka karavAmAM AvanArI hiMsAne tyAga karavAmAM AvatuM nathI te darzana mehanIya tathA anatAnubaMdhI kaSAya ane apratyAkhyAna kaSAyanA kSapazamathI utpanna thAya che je ke anugadvAra sUtramAM cha bhAvanA prakaraNamAM kSApazamika bhAvanA paNa ghaNuM bheda kahevAmAM AvyA che tema chatAM TuMkamAM pratipAdita A aDhAra bhedamAM ja te saghaLAne samAveza thaI jAya che e pUkata kathana A rIte che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane kSApazamika bhAva zuM che ? kSApazamika bhAva be prakAranA kahevAmAM AvyA che-kSa pathamika ane kSayapazama niSpanna kSapazamika zuM che? cAra ghAtI karmonA arthAt jJAnAvaraNIya mohanIya ane antarAya karmanA kSapazamathI zapathamika bhAva thAya che. kSapazamaniSpanna bhAva zuM che? te aneka prakAranA kahevAmAM AvyA che-kSAyopathamika Abhiniodhika jJAnalabdhi jevA ke kSepathamika manaH paryavajJAnalabdhi kSayopathamika matyajJAnalabdhi pazamika zratAjJAnalabdhi kSApazamika vibhaMgajJAnalabdhi lApazamika cakSudarzanalabdhi avadhidarzana labdhi A rIte samyagadarzana labdhi mithyA darzanalabdhi samyapha mithyAdarzana labdhi kSApazamika cAritra labdhi chedapasthApanIya labdhi parihAra vizuddhi labdhi sUkSma sAparAyika labdhi cAritrAcAritralabdhi kSApazamika dAnalabdhi kSAyopathamika lAbhalabdhi bhegalabdhi upagalabdhi vIryalabdhi paMDitavIryalabdhi bALavAryalabdhi bALapaMDitavIryalabdhi kSApazamika bendriyalabdhi kSApazamika sparzendriyalabdhi. | lApazamika AcArAMgadhara, evI ja rIte sUtrakRtAMgadhara, sthAnAMgadhara, samavAyAMgadhara, vivAhaprajJaptidhara, jJAtAdharmakathAdhara, upAsakadazAMgadhara, antakRdazAMgadhara, anuttaraupapAtikadazAMgadhara, praznavyAkaraNadhara, vipAkakRtadhara, kSAyopathamika dRSTivAdadhara, kSAyopathamika navapUvi lAyopazamika ane caturdazapUvI kSAyopathamika gaNI kSApazamika vAcaka A tamAma kSayapazamaniSpannanA bheda kahevAmAM AvyA che. pAriNAmika bhAva traNa prakAranA hoya che--jIvatva, bhavyatva ane abhavyatva. jIvane bhAva arthAt jIvapaNuM, jIvatva kahevAya che arthAt asaMkhyAtA pradezamaya caitanya. je jIva siddhigamana ne pAtra hoya te bhavya ane je siddhigamanane yogya na hoya ne abhavya kahevAya che. emanA bhAvane bhavyatva ane abhavyatva kahevAmAM AvyA che. jIvanA A traNeya bhAve svAbhAvika ja che, karmakRta nahIM arthAt koI karmanA udaya, upanAma, kSaya agara kSayopazamathI utpanna thatAM nathI. AtmA potAnA svabhAvathI ja jIvatva, bhavyatva, agara abhavyatva rUpathI pariNatazIla thAya che. je ke astitva anyatva, katRtva, bhetRtva, guNatva, asarvajJatva anAdikarma santAna baddhava, pradeza, arUpi- nityatva vagere paNa jIvanA anAdi pariNAmika bhAva che ane anu gadvAra sUtramAM, cha bhAnA prakaraNamAM anya ghaNA ja bhedo paNa pratipAdita karavAmAM AvyA che tema chatAM atre saMkSepamAM ja pariNAmika bhAvanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. AthI A A traNa bhedamAM ja e sarvane samAveza thaI jAya che. anugadvAramAM kahyuM che. - pariNAmika bhAva eTale zuM ? pariNAmika bhAva be prakAranA che sAdi pariNAmika ane anAdi pariNAmika sAdi pAriNAmika bhAva zuM che ? te aneka prakAranA che jevA keulkApAta, dizAdaha. garjanA, vidyata-nirdhAta bhUpadA, yakSAditya, dhUmikA, mihikA, raja ughAta, candragrahaNa, sUryagrahaNa, candrapariveSa, sUryapariSa, praticandra, pratisUrya IndradhanuSya udakamasya, kapihasita, ameghavarSa, varSadhArA, grAma, nagara, graha, parvata, pAtALa, bhavana, naraka, ratnaprabhA, zarkaraprabhA, valukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tama:prabhA, tamastamaprabhA, saudharma yAvatuM azruta, raiveyaka, anuttara vimAna, ISat prAgabhArA pRthvI paramANupugala, kripradezikaskaMdha anantapradezika skaMdha A sarva sAdi pariNAmika bhAva che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra7 gujarAtI anuvAda jIvanA cha bhAvonuM nirUpaNa sU. 15 anAdi pariNAmika bhAva zuM che? dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya addhAsamaya loka aleka bhavasiddhika e badhAM anAdi pariNAmika bhAva che. cho bhAva sAnnipAtika paNa aneka prakAra che eka jIvAtmAmAM ekI sAthe utpanna thanAro bhAva sAnnipAtika bhAva kahevAya che. A sAnnipAtika bhAva pUrvokta audayika parAmika vagere bhAvomAMthI yathAyogya be traNa vagerenA saMgathI bane che. jo ke enA bheda ghaNuM che paraMtu atre mukhyarUpathI paMdara prakAranA darzAvavAmAM Ave che audayika kSApazamika ane pariNAmika e traNa bhAva ekI sAthe eka jIvamAM utpanna thAya che. nAraka, tiryaMcenika, manuSya tathA devagatinA bhedathI cAra (4) bheda thAya che. evI ja rIte audayika. aupathamika, lAyopathamika, pariNAmika, kyAreka traNapuMja na karavAvALA jIvanA upanAma sabhyano sabhAva hovAthI, gatinA bhedathI cAra (4) bheda thaI jAya che-audayika, kSAyika, kSapazamika ane pariNAmika to vaLI kayAreka kSAyikane sadbhAva hovAthI, zreNika vagerenI jema gatibhedathI thAya che. dayika, aupathamika, kSAyika kSApazamika ane pariNAmikane eka bheda manuSya gatimAM upanAma zreNInA sadbhAvamAM ja thAya che. A bhAva darzana sakathI rahita saMpUrNa mehanIya kamanA upazamathI, zeSa karmonA kSepizama vagere thavAthI thAya che (1) evI ja rIte audayika, kSAyika ane pariNAmikano eka ja bhaMga thAya che jemake kevaLamAM audayika manuSyatva, kSAyika kevaLajJAna ane pariNAmika bhAva chatva maLI Ave che. (1) evI ja rIte kSAyika ane pariNAmikanuM eka aMga che jevI rIte siddhamAM kevaLajJAna samyaktva Adi kSAyika tathA jIvatva pariNAmika bhAva hoya che. evI ja rIte matabheda mATe paNa samajavuM. atre A vAta samajavA jevI che-aupazamika, kSAyika ane kSApazamika, e traNa bhAva karmanA nAzathI utpanna thAya che jevI rIte rajakaNonA samUhane nAza thavAthI sUryanA kiraNono samUha utpanna thAya che. te nAza be prakAre thAya che svavIyanI apekSAthI karmanA eka bhAgano kSaya ane sarvakSaya tathA potAnA vaDe upAjita karmane udayathI AtmAthI narakagati vagere bhAva utpanna thAya che. dAkhalA tarIke dArUnA nAma vagere vikAro utpanna thAya che, reve che, gAya che, krodha kare che evI ja rIte gati vagere karmonA ukathI jIva gati kaSAya vagere vikArene prApta thAya che paraMtu pariNAmika bhAva svAbhAvika che te kaI paNa nImittakaraNathI utpanna thatuM nathI upA "vono suvido rAjAne sajA ItyAdi mUlAtha-upayoga be prakArano che. sAkAra ane anAkAra. tattvArtha dipIkA-pahelAM kahevAmAM AvyuM hatuM ke jIvanuM lakSaNa upaga che. have upaganuM svarUpa tathA bheda darzAvavA kahe che -upaga be prakAranA che-sAkAro paga ane nirAkAro paga. - jJAna ane darzananI pravRttine arthAt pitapotAnA viSayanI tarapha abhimukha thavuM tene "ga" kahe che upa arthAt jIvanuM samIpavatI ye te "upaga" kahevAya che. upagane nitya saMbaMdha paNa kahI zakAya. tAtparya e che ke koI padArthane oLakhavA mATe jIvana je vyApAra hoya che te upayoga kahevAya che. emAM je upayoga sAkAra hoya te jJAnapaga ane je upaga nirAkAra hoya te zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 tatvArtha sUtranA da nApayeAga kahevAya che. IMdriyAnI praNAlIthI jJAnanuM viSayAkAra pariNata thavAthI sAkAra vyApAra thAya che. paratu dena, viSayAkAra pariNata thatu nathI, AthI te nirAkAra agara anAkAra kahevAya che. jJAnApayega ATha prakAranA che. matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHpavajJAna, kevaLajJAna, matyajJAna, zrutAjJAna ane vibha'gajJAna. danApayeAga cAra prakAranA che.--cakSudana, acakSudana, avadhidarzana ane kevaLadarzIna. je AkArathI yukata heAya te sAkAra jJAna. ane enAthI viparIta hAya te anAkAra dana kahevAya che. athavA je upayega prakAra yukata hAya te jJAna ane ethI rahita hoya te darzana che. kaMIka che." basa eTaluM mAtra ja pratIta thAya che. 5165 tatvA niyukita--upayoga jIvanuM lakSaNa che te pahelAM kahevAI gayuM, upayAgane upalabha paNa kahe che. ane tenA artha che petapAtAnI hadanu ullaMdhana na karIne jJAna ane dananA vyApAra thavA athavA jJAna ane darzananI pravRtti agara viSayanA nirNaya mATe abhimukha thavu. upayAga che. upa arthAt jIvane samIpavatI cega upayega athavA nitya saMbaMdhI paNa kahevAya che. sAra e nIkaLyA ke koI paNa padArthane grahaNa karavA mATe AtmAnA vyApAra thavA upayAga kahevAya che. upayeAganA bheda batAvatAM prakArAntarathI tenI vizeSatAnuM pratipAdana karavA mATe kahe che upayAga e prakAranA che-sAkAra ane nirAkAra. jJAna sAkAra upayega che. darzana nirAkAra che. je upayega pratiniyata heAya che yAnI jAti, vastu vagere vizeSane grahaNa kare che te sAkAra upayeAga jJAna kahevAya che. kahyuM paNa che-AkAra vizeSane kahe che. je upayegamAM vastunA vizeSa aMzanuM grahaNa thatuM nathI. te anAkAra upayAga che. tAtparya e che ke dana vizeSa rahita sAmAnya mAtranu ja grAhaka heAya che. kahyu paNa che. jJAna sAkAra ane dana nirAkAra hAya che. mati, zruta, avidha, mana:paryaya, kevaLajJAna ane vibhagajJAna, kumatijJAna tathA kuzrutajJAna sAkAra hAya che. cAra prakAranA darzana anAkAra che. koI e AghethI vRkSAnA samUha joyA. paraMtu tene sAla, tamAla, bakula, azeka, ca'paka, kadaMba, jAMbu, lImaDA vagere vizeSanu jJAna thayuM nahi-sAmAnya rUpathI jADa mAtranI ja pratIti thaI. kaMIka che." evI aparipakava pratIti thaI teA pachI te dana che kemake je upayegamAM vizeSanuM grahaNa thatu nathI te ja daIne payega kahevAya che. jayAre te ja vyakti najIka Ave che tyAre tAla, tamAla, sAla Adi Adi vizeSa rUpamAM nizcaya kare che tyAre te parisphuTa prati bhAsa jJAna kahevAya che. matalakha e che ke vizeSa dharmone grahaNa karavAvALA upayAga jJAnApayega che. jJAnApayeAgane sAkAra ane danAyeAgane nirAkAra kahevAmAM Ave che. IMdriyAnI praNAlI dvArA viSayanA AkAramAM piraNAma thavAnu kAraNu jJAna sAkAra kahevAya che. hakIkatamAM AkAranA atha che-vikalpa. je jJAna vikalpa sahita hAya te savikalpa ane ethI viparIta hAya te nivikalpa teja anAkAra kahevAya che. AthI prakArayukata jJAna savikalpa ane prakAratAthI zUnya heAya te nivikalpa kahevAya che. eTale prakAra sahita viziSTanI vaiziSTatA ne jamAvavAvAlA jJAnane savikalpa athavA sAkAra kahevAmAM Ave che ane je prakAratAthI zUnya hAya che. te, "Ika che" A prakAra nA AbhAsa mAtra ja hoya te nivikalpa athavA anAkAra kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda sAkAra ane anAkAra upaganuM nirUpaNa sU. 16 sAkAre paga uparokata pramANe matijJAnapaga vagere ATha prakAra che. anAkAra, dazanapaga nA cAra bheda che-cakSudarzana, acakSudarzana, Adhidazana kevaLadarzana tenA bhedathI cakSudazane paga, acakSudazane paga, avadhidarzane paga ane kevaLadezane paga. prajJApanA sUtranA ogaNatrIsamAM padamAM kahyuM che :bhagavAna ! upaga keTalA prakAranA kahyA che ? javAba:-upayoga be prakAranA kahyA che.-sAkAro paga ane anAkAropayega. prazna-bhagavad ! sAkAraupaga keTalA prakAranA che ? javAbaH--gautama ! sAkAre paga ATha prakAranA kahevAmAM AvyA che. jemake matijJAne paga, zrutajJAnopayega, avadhijJAne paga mana:paryavajJAnepaga, kevaLajJAnopayoga, matiajJAnepaga, mRtaajJAnapaga tathA virbhAgajJAne paga. prazna-he bhagavana ! anAkAropayoga keTalA prakAranAM che ? u-gautama! te cAra prakAranAM che. jevAke-cakSudarzane paga, acakSudazane paga, avadhidarzanapaga ane kevaladane paga. A 16 ___ idiyaM paMcavihaM mUlArtha Indriya pAMca prakAranI che ke 17 che tatvArthadIpikA -AnI pahelAM jIvanuM lakSaNa jJAna-darzana upaga kahela che. te upayoga saMsArI jIne indriyo dvArA ja utpanna thAya che. AthI tene bheda batAvatA indriyanI prarUpaNa karIe chIe Indriya pAMca che. Indra arthAt AtmA dvArA je adhiSThAyukata hoya athavA Indra nAmakarma dvArA jenI racanA karavAmAM AvI hoya athavA Indra kahetA AtmAnuM je cita-liMga hoya tene Indriya kahe che. tAtparya e che ke indra arthAt jIva je ke svabhAvathI ja jJAnamaya che paraMtu AvaraNanA kAraNe jAte arthone grahaNa karavA mATe samartha nathI. AthI padArthone grahaNa karavAmAM je madadarUpa-nimitta hoya te indriya che. A rIte Indra-jIvanuM liMga hovAthI indriya kahevAya che. athavA-chUpAyelA padArtha (AtmA) ne je jJAna karAve che tene Indriya kahe che. AtmA ati sUkSma che tenuM astitva indriyanI dvArA ja jANI zakAya che. jevI rIte dhumADo agni vagara na hovAthI ja agnine jANavA mATe kAraNa hoya che te ja rIte sparzana vagere karaNa kartA arthAt AtmAnA jJApaka hoya che, kemake je sparzana Adi karaNa che te kartA jarUra hovo joIe ! rtAnA abhAvamAM karaNa hotuM nathI. A rIte sparzanAdi karaNathI kartA-AtmAnuM astitva jANI zakAya che. sparzana, rasanA, ghANa, cakSu ane zrotranA bhedathI indriyo pAMca prakAranI che. atre upayeganuM prakaraNa hovAthI parikalpita vAka (vacana), pANi (hAtha) pAda (paga) pAyu (gudA) ane upastha (mUtrendriya) ne Indriya mAnavAmAM AvatA nathI. ahIM jJAnanA kAraNe neja Indriya kahevAmAM Ave che. mana anindriya che ke 17 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 tatvArthasUtrane tatvArthaniyukita-prathama jIvanA jJAna darzanaupaga rUpa lakSaNa kahevAmAM Avela che. chavAstha jIvone te upayoga Indriyo dvArA ja thAya che. AthI bheda batAvIne indriyanI prarUpaNA karIe chIe. athavA pahelA pRthvIkAya Adi ekendrIya, beIndriya vagere jenI prarUpaNA karavAmAM AvI che. AthI evI jijJAsA svAbhAvika rIte ja thAya ke Indriye keTalI hoya che ? keTalA prakAranI ? kayA upayogavALA jIvane kaI Indriya hoya che ? ahIM A tamAma savAlanA javAba ApavAmAM Ave che. athavA saMsArI jIvanuM jJAna indriye mAraphate ja thAya che paraMtu badhI ja indriye badhA jIvone prApta hotI nathI. AthI indriyone bheda darzAvI enI saMkhyAnuM niyamana karavA mATe kahIe chIe. athavA agAu batAvavAmAM Avela che ke upaga jIvonuM anvayI lakSaNa che AthI have te upayoganA je nimitta che te darzAvavA mATe kahe che Indriye pAMca prakAranI che. samasta dravyomAM aizvaryanuM bhAjana hovAthI jIva Indriya kahevAya che athavA paraaizvaryano upayoga karavAnA kAraNe paNa jIvane Indra kahevAmAM Ave che. rUpa, rasa, gaMdha ane sparza Adi viSamAM paraaizvaryavAna hovAnA kAraNathI paNa jIva IMndra kahevAya che. vyAkaraNa anusAra-Idi dhAtu paraaizvaryabheganA arthamAM che. A kAraNe indriyane artha thaye-Indra (jIva) dvArA adhiSThita IndrinA pAMca bheda che-(1) sparzana (2) rasanA (3) ghANa (4) cakSu ane (5) zotra. sparzana Indriya sparzane, rasanA rasane, ghANa gaMdhane, cakSu rUpane ane zrotrendriya zabdane mukhya rUpe grahaNa kare che. mana, cakSu vagere indriyo dvArA nirdhArita rUpa vagere padArthone grahaNa kare che. te sAkSAt arthAt indriya nirapekSa hoI padArthone grahaNa karI zakatuM nathI. kemake je AMkha vagere baMdha hoya te rUpa Adi viSayanuM manathI grahaNa thaI zakatuM nathI. A kAraNe mana cakSu vagerenI jema indriya nahIM paraMtu atIndriya kahevAya che. vacana, hAtha, paga, gudA ane mUtrandriya indriya kahevAtI nathI kAraNake jevI rIte cakSu vagere dvArA jANeluM jJAna rUpa vagere padArthonA grahaNa karavAmAM pariNata thAya che tevI rIte vacana vagere dvArA utpanna thanAra vANI vagerenI pariNati jJAnamAM thatI nathI. ahIM te pitAnA viSayane grahaNa karavAmAM sAdhana rUpa hoya tene ja indriya kahela che. utkRSTa nava jana dUra deza thI AvelA sparza, rasa tathA gaMdhane sparzana, rasanA ane ghANa Indriya grahaNa karI zake che. A Indriya prAdhyakArI che arthAt potapotAnA viSayane sparza karIne jANe che. A indriyone agni AdithI upaghAta ane candana vagerethI anugraha joI zakAya che AthI emanI prAkAritA pratyakSa pramANuthI siddha che. zabda je pitAnA pari NAmane tyAga na karI de te bAra yejana cheTethI AvelA zravaNa dvArA grahaNa thAya che. AthI bendriya paNa prApyakArI che. cakSu Indriya tathA AgaLa kahevAmAM AvanAra Indriya rUpa mana e baMne aprApyakArI che. teo viSayane prApta thayA vagara ja grahaNa karI le che. cakSunI aprAkAritA pratyakSathI siddha che kemake te viSayakRta upaghAta ane anugrahathI rahita che. jyAre ApaNe AMkha vaDe pANI, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda IndriyanuM nirUpaNa sU. 17 31 agni athavA kAMTA vagere joIe chIe tyAre dAha, bhInAza agara bhedana vagere heAtA nathI. zarIra deza sthita netramAM yeAgya dezamAM sthita rUpa vagerene grahaNa karavAnI yAgyatA svabhAvathI ja siddha che. netra DhAMkelA padArthane jANatuM nathI AthI ene paNa prApyakArI mAnavuM joI e, ema kahI zakAya nahI'. evu' kahevAmAM Ave ke jema divAla vagere dvArA vyavahita padAne netragrahaNa karI zakatuM nathI teja rIte kAma vagere dvArA vyavahita padArthane paNa netra grahaNa karI zakatuM nathI paraMtu tene te! netra grahaNa karI le che. A sivAya A dalIlathI teA mana paNu, jene samastavAdI nirvivAda rUpathI aprApyakArI mAne che, te aprApyakArI raheze nahI' kAraNa ke te divAla vagerethI DhaMkAyelI vastune grahaNa karatuM nathI. zakA:-jema AMkha vagere indriyeA che te rIte sukha, duHkha ane icchA vagere paNa jIvanu lakSaNa hAvAthI Indriya hAvI joI e. samAdhAna evA niyama nathI ke je jIvanuM liMga hoya te badhI indriya ja che AthI sukha vagere kadAcit jIvanA liMga hAI zake che. tA paNa temane Indriya kahI zakAya nahIM". prajJApanA sUtranA paMdaramAM IndriyapadamAM kahyuM che-- prazna--bhagavan ! indriyA keTalI kahI che ? uttara--gautama ! pAMca indriyA kahI che. jemake zrotrendriya, cakSuindriya, ghrANendriya, rasanendriya tathA sparzInendriya 517NA 'puNA duvi bhAvidiyaM dadhidiyaMyA' mUlA--IndriyanA bIjA be prakAra che jemake-bhAvendriya ane dravyendriya // 18 // tatvA dIpikA--pUrva sUtramAM IndriyA pAMca prakAranI kahI che teja IndriyAnA prakArAntarathI prarUpaNA karavA mATe kahIe chIe-indriyA e prakAranI che. bhAvendriya ane dravyendriya A rIte span vagere pAMce IndriyeA dravyendriya ane bhAvendriyanA bhedathI be-be prakAranI che, sAdhAraNa rIte je IndriyA pudgalanI pariNati che te dravyendriya ane je AtmAnI piratirUpa che te bhAvendriya kahevAya che 518! tatvA niyukitapUrva sUtramAM IndriyAnI saMkhyAnuM pratipAdana karavAmAM AvyuM. have bIjI rIte pharIvAra temanI saMkhyAnuM nirUpaNa karavA mATe kahyuM che-IndriyA punaH e prakAranI chebhAvendriya ane dravyendriya. sAmAnya rUpathI paulika IndriyA je nAma karmAM dvArA nirmita che te dravyendriyA che ane je IndriyAvaraNu karma tathA vIrmAMntarAya karmonA kSayApazama nAthI AtmAnI pariNati rUpa utpanna thAya che te bhAvendriya che. prajJApanA sUtranA 15mAM IndriyapadamA kahyuM che prazna--bhagavAna ! IMdriyA keTalA prakAranI che ? javAba----gautama ! e prakAranI che. dravyendriya ane bhAvendriya. tAtparya e che ke dravyendriya ananta pradezAtmaka pudgalAnA skaMdha. te nivRtti tathA upakaraNanA bhedathI e prakAranI che. asaMkhyAta Atmapradeza temanAmAM rahe che. bhAvendriya AtmAnu pariNamana vizeSa che, temanu svarUpa have pachInA sUtramAM ja darzAvavAmAM Avaze 5185 'puNo duvihaM bhAvediyaM davvediyaM ca ' mUlAtha--bhAvendriya be prakAranI che--labdhi ane upayoga // 19 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtrane tatvArthaM dIpikA--pUrva sUtramAM dravyendriya ane bhAvendriyanA bhedathI e prakAranI IndriyA kahI. have bhAvendriyanA be bheda pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-bhAvendriya be prakAranI chelabdhi ane upayoga. 32 jJAnAvaraNa karmAMnA eka viziSTa kSayApazamane labdhI kahe che. mULamAM tA indriyAvaraNa karmAMnA kSayApazamathI gati-jAti vagere nAma kathI tathA matijJAnAvaraNa ane dazanAvaraNu karmInA kSaye pazamathI utpanna thavAvALu sAmarthya athavA indriyAzraya karmanA udayathI utpanna thavAvALuM sAmarthya agara aMtarAyakanA kSayeApazamanI apekSAthI thanArA indriya viSayanA upayAganI tathA jJAnanI zaktine labdhI kahe che. jenA sannidhAnathI AtmA AgaLa para kahevAmAM AvanAra dravyendriyanI niSpattinI tarapha vyApAra kare che-te kAraNe AtmAnu pariNAma upayAga kahevAya che. upayega zrotropayeAga AdinA bhedathI pAMca prakAranA che. joke upayega indriyanuM kArya che paraMtu kAryakama kAraNanA upacAra karIne tene indriya kahI che. sparzInendriyalabdhi vagerenA bhedathI labdhi paNa pAMca prakAranI che. TADhu, unuM vagere sparzane jANavAnI zakita, je upayeganA rUpamAM abhivyakata na thaI hAya, te sparzInendriyalabdhi kahevAya che evI rIte rasanendriyalabdhi vagere paNa samajavA joi e. 519aa tatvA niyu`kti- AnA AgAunA sUtramAM bhAvendriya tathA dravyendriyanA bhedathI indriyAnAM e-e bhedonuM kathana karavAmAM Avela che. have temAMthI bhAvendriyanA be bheda darzAvIne tenuM svarUpa kahe che. bhAvendriya e prakAranI che-labdhi ane upayAga. pAta--potAnA indriyAvaraNu karmanA kSayeApazamathI utpanna gati jAti vagere nAmaka dvArA utpanna matijJAnAvaraNa tathA danAvaraNa karyaMnA kSayeApazamathI utpanna te AtmAnI zakti che. upayAga zreAtropayAga vagerenA bhedathI pAMca prakAranA che. jo ke upayega indriyanu kArya che te paNa ahIM kArya mAM kAraNanA upacAra karI tene indriya kahI che. evI ja rIte labdhi paNa sparzanendriyalabdhi vagerenA bhedathI pAMca prakAranI che. TA ! agara garama sparzIne grahaNa karavAnI zikta je upayAga rUpamAM prakaTa na thaI hoya te spazanendriya labdhi kahevAya che evI ja rIte rasanendriyalabdhi vagere paNa samajavA. athavA indriyAzraya karmanA uddayathI jIvamAM sAmarthya udaya thAya che. antarAyakarmanA kSayApazamanI apekSAthI indriyonA viSayeAnA upabhAga athavA jJAnanI je zakti hAya che te labdhi kahevAya che. te labdhi pAMca prakAranI che--(1) sparzanendriya labdhi (2) rasanendriyalabdhi (3) ghrANendriyalabdhi (4) cakSurindriyalabdhi (5) zretrandriyalabdhi ThaMDA, garama vagere spardhAnA pari jJAnanuM-sAmarthya je upayoga rUpathI vyakata na thayuM heAya te sparzanendriya labdhi kahevAya che, eja pramANe rasanendriya labdhi vagere paNa kahI levI joI e. peAtAnA viSayamAM vyApAra heAve te upayoga kahevAya che. te AtmAnuM vIya rUpa che. athavA have pachI kahevAmAM AvanArInivRtti tathA upakaraNanA kathI, labdhIndriya heAvAthI upayega thAya che te atIndriya upayeganA abhAva thaI jaze kAraNake temAM nivRtti vagerenI AvazyakatA nathI rahetI adhijJAna vagerene abhAva thai jaze kAraNake tee atIndriya che zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda dravyendriyanuM nirUpaNa sU. 20 arthAt indriyathI janmatAM nathI. A AzaMkAnuM samAdhAna A che ke evo koI niyamanathI ke badhA upaga nivRtti ane upakaraNa indriyathI ja utpanna thAya paraMtu eka matijJAnane upayoga thAya che. te upayAga-prANighAta rUpa vyApAra vizeSa che. prajJApanAsUtranA 15mAM IndriyapadanA bIjA uddezyamAM kahyuM che - prazna-bhagavAna ! indriyalabdhi keTalA prakAranI che ? uttara gautama ! pAMca prakAranI Indriyalabdhi kahI che, jema ke- sparzanendriyalabdhi, jIndriyalabdhi dhrANendriyalabdhi, cakSurindriyalabdhi, endriyalabdhi. prazna-bhagavAna ! indriyaupagadvAranA keTalA prakAra che? uttara gatama! pAMca prakAranA che--ndriya-upayogaddhA-sparzanendriya-upayogaddhAnA 'duvihaM davidiyaM nivatti uvagaraNa ca' / dravyendriya be prakAranI che-nivRtti ane upakaraNa | 20 || tatvArthadIpikA-bhAvendriyanA be bheda kahevAIgayA have dravyendriyanI prarUpaNuM karavA mATe kahe che-dravyandriyanA be bheda che-nivRtti ane upakaraNa vibhinna indriyanA judA judA AkAranuM utpanna thavuM nivRttirUpa Indriyane nivRtti-indriya kahe che. nivRtti be prakAranI hoya che - AtyaMtara ane bAhya. dhanarUpa vyavahAraAMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga parimita, AMkha vagere indriyanA AkAramAM sthita zuddha jIvapradezanI AtyaMtaravRttithI yukata AtyaMtara nivRtti Indriya kahevAya che. te AtmapradezamAM jeo Indriya kahevAya che nAmakarmanA udayathI utpanna avasthA vizeSarUpa niyata AkAravALA pudgaleno samUha bAhyanivRtti che. Azaya e che ke zretra vagere indriyana-AkAramAM pudgalanI je racanA che te bAhyanivRtti kahevAya che. A racanA nAmakarmanA udayathI thAya che. je upakAra kare che tene upakaraNa kahe che. abhiprAya evo che ke nivRtti Indriyane upakAra karanArane upakaraNendriya kahe che. upakaraNanA paNa be bheda che-AtyaMtara ane bAhya. AMkhane kALe tathA ghoLa je DoLe che teAtyaMtara upakaraNa che ane bhramara tathA pAMpaNa vagere bAhya upakaraNa che. evI rIte A banne nivRtti ane upakaraNa indriye paugalika che ane pUrvokta bhAva IndriyanI sahAyaka hoya che. emane dravyendriya kahevAnuM kAraNa e che ke AtmapariNAma rUpa upaga bhAvendriyane madada karavAmAM samartha che temaja dravya che. mULaguNa nirvanA nivRttine nivRtti-dravyendriya kahe che. te aMge pAMganAmakarma dvArA utpanna thAya che, upaga rU5 bhAvendriyanuM chidra che. karmavizeSa dvArA saMskRta zarIrane pradeza rUpa che tathA nirmANanAmakarma tathA aMgopAMgakarmanI nimitta hoya che. baMne prakAranI upakaraNendriya zrendriya vagere nAmanI nivRttidravyendriyanI anupaghAta tathA anugraha dvArA upakAraka hoya che. arthAt upakaraNendriya, nivRtti-indriyane upaghAta na thaI jAya temaja anugraha thAya, e rUpe sahAyaka hoya che. te 20 || tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM bhAvendriyanA be bheda kahevAI gayA have drandriyanA bhedanI prarUpaNA karavA mATe kahIe chIe-dravyendriya be prakAranI che-nivRtti ane upakaraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane svarUpa ane bhedathI je racanA thAya tene nivRtti kahe che. nivRttine artha che judI judI indriyane pota potAne AkAra utpanna thavo te je upakAra kare-madada kare te upakaraNa che-- nivRtiindriya ane upakaraNendriya, baMne hakIkatamAM pugalanA pariNamana che chatAM paNa teo Indriya kahevAya che. enuM kAraNa e che ke be upaga rUpa bhAvendriyanuM kAraNa che. kahevAno hetu e che ke je dravya upayoga bhAvedriyanI madada karavAmAM samartha hoya che ene dravyendriya kahe che. nivRtti-Indriya aMge pAMganAmakarmathI utpanna thAya che, upaga rU5 bhAvendriyanuM chidra che-nimaNunAmakarma ane aMgopAMga nAmakarmanA kAraNe je utpanna thAya che te mULaguNanirvattirUpa che. upakaraNendriya be prakAranI che. bAhya ane AtyaMtara. trAdi dravyendriyane upaghAtathI banAvavA tathA temanA anugraha karavAmAM upakaraNendriya madadarUpa thAya che. tAtparya e che ke nirmANa nAmanuM nAmakarma aMdara rahelA suthAra jevuM che ke karNa zaktI vagere avayavanI AkRti banAvavAmAM kuzaLa che. evI rIte audArika. vaikiya ane AhAraka e traNe zarIranA aMgopAMga nAma karma paNa avayanI racanA karanAra che. enAthI peTa mAthuM Adi aMge ane AMgaLI Adi upAMgonI racanA thAya che. A banne karma nivRtti upakaraNa rU5 bane dravyendrinA nirmANa karavAmATe prayatna kare che. aMge pAMga nAmaka atyaMta viziSTa karma che te upaga rUpa bhAvendriyane avadhAna ApavA mATe je mArgarUpa chidro utpanna kare che. teja karNa zakhulI Adi je rU5 chidra je rUpa bahArathI jaNAya che temane eka nivRti kahe che, bIjI AtyaMtara nivRtti kahevAya ke athavA aMge pAMga nAmakarma ane nirmANanAma karmanA vaDe viziSTa prakAranI avayavaracanAthI racita audArika vagere traNa zarIranAM karNazaSphalI vagere pradeza nirmANa nAmaka ane aMgopAMga nAmakama nimittaka uttara guNa nirvattanAnI apekSA mUlaguNanirvattanA rUpa nivRtti utpanna thAya che. kAna viMdhavA tathA temAM laMbAI utpanna karavI AMkhanuM kAjaLathI tathA sugaMdhInuM nAka dvArA upakAra thaye, auSadha pradAna karI jIbhanI jaDatA dUra karavI, tathA judA judA prakAranA cUrNa paTavAta tathA gaMdhadravyAnuM ghasavAthI sparzanendriyanuM svaccha thavuM A tamAma uttaraguNa nirvatanA che. evI ja rIte judA judA vizeSAthI nirapekSa jevI utpanna thaI hoya tevI ja rahelI, audArika zarIranA yaMgya dravyavarganuM mULa kAraNuvyavasthita guNanirvatane kahevAya che. talavAranI dhAra jevI nivRtti rUpa dravyendriyanuM astitva hovA chatAM tenA pAchalA bhAganI jema upakaraNe ndriyanI apekSA to rahe ja che. potAnA viSayane grahaNa karavAnI zaktithI yukta chedana karavA mATe samartha talavAranI dhAranI jema zakita rUpa IlAyadI Indriyano svIkAra kare joIe. athavA nivRtti hovA chatAM paNa zaktine upaghAta thavAthI Indriya potAnA viSayane grahaNa karI zakatI nathI. AthI nivRtti rUpa zravaNAdi saMjJAvALA dravyandriyanI vidyamAnatAMka je anupaghAta ane anugrahanA dvArA upakAraka thAya che tene upakaraNendriya kahe che upakaraNendriyanA be bheda che-bAhya ane AtyaMtara jayAM nivRtti dravyendriya hoya che. tyAM upakaraNendriya hoya che. te tenAthI bhinna bhAgamAM rahetI nathI have Indriyeno AkAra kahevAmAM Ave che spazane ndriyane AkAra keI eka nizcIta nathI tenA AkAra vividha prakAranAM hoya che. rasanendriyane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda IndriyanA viSayanuM nirUpaNa sU. 21 35 AkAra lAMba ane trike charA jevo hoya che. ati suktakane puSya-dAra candrakanA AkAra jevI kaMIka kaMIka kesara sahita goLAkAra ane madhyamAM kaMIka vinata dhrANendriya hoya che. madhyamAM kiMcit UMcI uThelI goLAkAra masUranI dALa nAmanA anAja jevI cakSu Indriya che zrotrendriyane AkAra kadaMbanA puSpa jevo che. prajJApanasUtranA indriyapadamAM kahyuM paNa che. prazna-bhagavAna ! indriya-upacaya keTalA prakAranAM che ? uttara-gautama ! indriya-upacaya pAMca prakAranI che. te A pramANe che-gendriya-upacaya cakSu-indriya-upacaya dhrANendriya-upacaya jihavendriya-upacaya ane sparzanendriya-upaya. prazna-bhagavAna ! indriyanirvattanA keTalA prakAranI che ? uttara-gautama ! pAMca prakAranI IndriyanirvattanAM kahI che jemake-zretraIndrinirvatanA cakSurindriya nirva7nA dhrANendriyanirvattanA jindriya nirvartana ane sparzendriyanirvattanAM. prazna-bhagavad ! sparzendriya kevA AkAranI kahevAmAM AvI che? uttara-gautama ! vividha AkAranI kahevAya che. prana-he bhagavana jIvA Indriya kevA AkAranI kahI che? uttara-he gautama ! charAnA AkAranI kahI che. prazna-he bhagavan dhrANendriya kevA AkAranI kahI che? uttara--he gautama! atimukatakanA candrakanA AkAra jevI che. prazna--he bhagavaMta ! cakSurindriya kevA AkAranI kahI che? uttara--he gautama ! masuranI dALa jevA AkAranI kahI che. prazna-he bhagavAna zrobendriya! kevA AkAranI kahI che ? uttara--he gautama kadambapuSpanAM AkAranI jema che. A rIte prajJApanA sUtranA paMdaramAM padamAM 191mAM sUtramAM kahevAmAM AvelA che. mAro iMdiyavisae paMcavihe phAse rase gaMdhe vaNe sadde ya // 21 // indriyanA viSaya pAMca prakAranA che- sparza rasa gaMdha varNa tathA zabda pAranA tatvArthadIpikA- prathama kahevAI gayuM che ke zrotra vagere pAMca Indriye dravya ane bhAvanA bhedathI be-be prakAranI che-have temanA viSaya batAvavA mATe kahIe chIe-IndrinA viSaya pAMca che-sparza, rasa. gaMdha varNa ane zabda. je Indri dvArA jANI zakAya che, te inidrAne viSaya kahevAya che tenA pAMca bheda che. (1) sparza--jene aDakIne jANI zakAya (2) rasa-je cAkhavAthI jANI zakAya (3) gaMdha-je suMghavAthI mAlama paDe (4) varNajavAthI jenuM jJAna thAya ane (5) zabda-je kAnathI pratIta thAya. spaza ATha prakAranA che-(1) karkaza (2) mRdu (3) bhAre (4) halake (5) ThaMDo (6) une (7) cikaNa ane (8) sUke. rasa pAMca prakAranA che (1) tIkha (2) kaDave (3) kasele (4) khATa (5) mIThe gaMdhanA be bheda che-sugaMdha ane durgadha varNanA pAMca bheda che-kALe, nile, rAte, pILo ane dhaLe. zabda traNa prakAranA che-jIvazabda, ajIvazabda ane mizra zabda. zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane vacanayogathI nikaLele, anantAnaMda pradezI pudgala dravyone skaMdha agara pudgala dravyanA saMdhAnathI utpanna dhvanine zabda kahe che. A sparza vagere pAMca viSaya kramazaH sparzana vagere indriyo dvArA grahaNa karavAmAM Ave che. jIva temanI abhilASA kare che AthI temane artha paNa kahe che ke 21 che tatvArthanikita--pahelA sparzana. jIbha, nAka, cakSu ane kAna e pAMca Inidra kahevAI gaI. have emanA pAMca viSayanuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-IndriyenAM viSaya pAMca che-sparza, rasa, gaMdha,-varNa tathA zabda. Indriye vaDe jenuM jJAna thAya te Indriyane viSaya kahevAya che tenA pAMca bheda che-sparza, rasa, gaMdha, varNa ane zabda. jene aTakAya te sparza je ATha prakArane che-kara, kamaLa, bhAre, halake, ThaMDe, garama, cikaNo tathA lukho. jIbha vaDe je cAkhI zakAya te rasa kahevAya. tIkha, madhura, kaTu, kaSAya tathA khATAnA bhedathI rasanA pAMca bheda che. mIThuM mIThA rasamAM AvI jAya che. gadhanA-sugaMdha tathA durgadha-be prakAra che. varNa pAMca prakAranA hoya che kALo, lIle, rAte, pILe tathA sapheda. vamanayegathI nikaLela anantAnanda pradezI pugalaskaMdhanuM eka viziSTa pariNamana zabda kahevAya che zabda kayAreka pugala dravyothI athaDAI javAne ane judA judA thavAne kAraNe utpanna thAya che tenA traNa bheda chejIvazabda ajavazabda tathA mizrazabda-ema traNa bheda che. A sparza vagere pAMca viSaye anukame, sparzana jIbha, ghANa, cakSu tathA zrotrenindra dvArA grAhya hoya che AthI emane-artha varNa kahe che kAraNa ke jIva temanI abhilASA kare che. A badhA maLIne 23 viSaya che. sthAnAMgasUtranAM pAMcamAM sthAnamAM, trIjA uddezakanA 443mAM sUtramAM kahyuM che IndriyanAM pAMca viSaya kahelA che-bendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya tathA sparzanendriyanA viSaye che 21 che No iMdiyaM maNe tA visae suaM // 22 // mULasUtrAtha-manano Indriya che ane tene viSaya zrata che . rara tatvArtha dipikA-pahelA IndriyanuM ane emanA viSayonuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM zretra vagere upaganuM kAraNa hovAthI Indriya che ane zabda vagere emanA viSaya nizcIta che, arthAt zretra zabdane ja jaNAve che, cakSu rUpane ja grahaNa kare che e rIte pratyeka indriyano. pita pitAne viSaya cokakasa che. paraMtu manane viSaya nizrIta nathI.-te zabda rUpa rasa vagere badhA viSayamAM pravRtta thaI zake che ethI ene indriya mAnavAmAM AvyuM nathI. manane na Indriya kahevuM ja yaMgya che A mATe kahe che - mana ne Indriya kahevAya che kAraNake tene viSaya zabda vagere nizcIta nathI te paNa te zretra AdinI jema upagamAM niyata have thAya ja che. emanA vinA zretra vagere IndriyanI zabda vigere viSayamAM svaprajanabhUta pravRtti hotI nathI. A rIte mana badhI IndriyanuM temaja sAthe sAthe upayoganuM paNa madadarUpa sAbIta thAya che. paraMtu mana mAtra IndriyonA sahAyaka mAtra nathI paraMtu svataMtra rUpathI zruta jJAnanA viSayane paNa jANe che AthI sUtramAM kahyuM che. manane viSaya zrata che arthAt manane viSaya zrutajJAna che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda mana naindriya hovAnuM nirUpaNa sU. 22 37 ahIM zratajJAna zabdathI zrutajJAna viSaya samajavo joIe arthAt zratajJAnane je viSaya che. teja manane viSaya che. je AtmAne zrutajJAnAvaraNa kamane pazama che te zrutajJAnanA viSayamAM mananI madadathI ja pravRti kare che. matalaba zrutajJAnane je viSaya che te manane svataMtra viSaya che. A prakaraNamAM zrata zabdano artha bhAvazratajJAna samajavo joIe. A bhAvakRtajJAna mRtajJAnAvaraNanA kSapazamathI utpanna thAya che, dravya zratane anusaraNa kare che temaja AtmAnuM ja eka viziSTa pariNamana che. athavA arthAvagrahanI pachI matijJAna ja zrutajJAna rUpamAM pariNata thAya che. paraMtu badhI IndriyethI thanAra arthAvagraha nA aMtara matijJAna zrutajJAna rUpa pariNamana na thavuM. vacana ane manathI thanAra artha vigrahanI pachI ja zrutajJAna rUpa hoya che. cokakasa rItathI zrutajJAna thatazAstra anusAra hoya che. manane viSaya je zrutajJAna che te be prakAra che-aMgabAhya ane aMgapraviNa Avazyaka vagere aMgabAhyazrutajJAna aneka prakAranA che. aMgapraviSTa bAra prakAranA che, jema AcArAMgAdi AMkhanI jema mana paNa aprApyakArI che kAraNa ke jyAre manathI agninuM ciMtana karavAmAM Ave che tyAre manamAM jalana thatuM nathI. ane jyAre pANInuM ciMtavana kare che tyAre ThaMDu thatuM nathI mananA be bheda che-dravyamana ane bhAvamana-dravyamana potAnA zarIranI barAbara che jyAre bhAvamana AtmA ja che. te bhAvamana rUpa AtmA tvacA paryanta dezamAM vyApta rahe che. bhAvamana dravyamananuM avalaana karIne paNa indriyanA viSayanuM manana kare che AthI te dravyamananA vyApAranuM ja anusaraNa kare che-tAtparya e che ke zrotranI praNAlIthI grahaNa karavAmAM AvelA zabdonAM vAkyane vicAra karavAvALA manane viSaya zrutajJAna che. zrutajJAna prayoga vizeSa ane saMskArajJAnathI utpanna thAya che. varNa, pada, vAkaya, prakaraNa adhyayana vagerenA jJAnarUpa che. tene mana zivAya bIjI kaI indriya grahaNa karavA mATe samartha nathI. AthI manane avazya svIkAra karavo joIe 22 / tatvArthaniryukti-pUrvasUtramAM sparzana vagere IndriyonA sparza vagere viSayanuM pratipAdana karavAmAM Avela che. have mananuM vijJApana karIne tenA viSayanuM prajJApana karIe chIemana ne indriya kahevAya che. tene viSaya zrata che. zrutajJAnAvaraNanA kSapazamathI utpanna thaIne dravyazratanuM anusaraNa karavAvALA potAnA arthathI upasaMgata AtmapariNatine pramAda tathA tatvArthane jANavAvALA svarUpavALI matidhrutajJAna kahevAya che athavA arthAvagrahanA samaya pachI matijJAna ja zrutajJAna banI jAya che. paraMtu badhI indriyethI thanAra arthAvagrahanI pachI thatuM nathI paraMtu mAnasika arthAvagrahanA anantara ja matijJAna zrutajJAna bane che, vizeSa rUpathI te zratazAstranA anusAra zrutajJAna thAya che. manane viSaya te zrutajJAna be prakAranuM che aMgabAhya ane aMgapraviSTa- Avazyaka vagerenA bhedathI aMgabAhya aneka prakAranA che te mana ne indriya kahevAya che kAraNake rUpa vagerene grahaNa karavAmAM te svataMtra nathI, apUrNa che ane indriyanuM kArya karatuM nathI. jema cakSu aprApyakArI che tevI ja rIte mana paNa aprApyakArI che kAraNa ke pANI tathA agninuM ciMtana karatI vakhate na te tene upakAra hoya che ke na te upaghAta. zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane mana be prakAranA che. dravyamana ane bhAvamana dravyamana zarIra che te bhAvamana AtmA. bhAvamana dravyamananuM avalaMbana karIne indriyapariNAmanuM manana kare che te dravyamananuM ja anusaraNa kare che. A rIte zrotranI praNAlI dvArA grahIta zabdonA arthane vicAra karanAra atIndrIya thayela rUpa manane viSaya zrutajJAna che. pragavizeSathI saMskRta te zratane varNa, pada, vAkaya, prakaraNa, adhyayana vagere bhedavALe che. mana sivAya anya koI indriya jANavA mATe samartha nathI. A kAraNe AtmAnI pariNatI vizeSa rUpa zrutajJAna ja manane viSaya che zabda svarUpa zrata manane viSaya hoI zake nahIM. zabdAtmaka zruta pratighAta ane abhibhavathI joDAyelA hovAthI temaja mUrtika hovAthI zretra dvArA ja grAhya hoya che. mana dvArA nahIM. A rIte mana indriya hoI zakatuM nathI kAraNake temAM IndriyanuM pUrvokata lakSaNa ghaTita hotuM nathI AthI ja mana no Indriya kahevAya che pararA poggala jIvagai duvihA aNuseDhIya viseDhIya mULasUtrArtha -pudgala ane jIvanI gati be prakAranI hoya che anuzreNigati ane vizreNigati 23 tatvArthadIpikA-agAu jInuM svarUpa pratipAdita karavAmAM AvyuM eja prasaMgane laIne e batAvIe chIe ke jenI bhavAntarane prApta karAvavA vALI je gati hoya che te aniyata arthAt game tevI hoya che ke tene keI niyama che ? A jijJAsAnuM samAdhAna karavA mATe prathama gatinuM svarUpa kahe che-pagale ane jenI gati arthAt eka jagyAethI bIjI jagyAe pahoMcavAnA be prakAra hoya che-anuzreNi ane vizreNi. paramANupudgalenI kripradezI vagere skaMdhanI tarapha jIvenI dezAntaraprApti gati rUpa gati eka prakAranI hoya che-anuzreNirUpa paramANupudgalenI sAthe kripradezI Adi skaMdhanI gati anuzreNi hoya che. jIvane paNa anuzreNi ja gati hoya che. lokanA madhyabhAgathI zarU karIne upara nIce ane tI anukrame rahelAM AkAzapradezanI haroLane zreNi kahe che. A zreNI anusAra che ane pudgalenI je gati thAya che te anuzreNi gati kahevAya che. A paikI anuzreNi gati pudgala ane jIvanI hoya che. pugelemAM paNa jIva marIne jyAre bIjA bhavamAM jAya che ane mukta jIva jyAre urdhvagamana kare che tyAre tenI anuzreNigati thAya che. paraprayAga vagara pudgalenI paNa svAbhAvika gati zreNI anusAra ja thAya che, parapregathI arthAt bahya dabANathI pudgalenI anuzreNigati thAya che, e vastusthiti che | 23 . tatvArthaniryukita-jIvonA svarUpanuM nirUpaNa prathama karavAmAM AvyuM. have jIvanI bhavAntaramAM je gati thAya che te game tevI thaI jAya che athavA te zuM tene keI niyama che ? A rItanI zaMkA hovAthI prathama gatinuM nirUpaNa kare che. pudgala ane jenI gati eka prakAranI che anuzreNi gamana karavuM tene gati kahe che. ane gamanane artha che eka sthAnethI bIjA sthAne pahoMcavuM. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda pudgala ane jIvanI gatinuM nirUpaNa sU. 23 39 paramANupudgalenI, dvidezI vagere dhonI ane jIvanI gati eka prakAranI hoya cheanuzreNirUpa, emAMthI paramANupugale ane dvidezI Adi skaMdhanI anuzreNi gati ja hoya che. jIvanI gati eka prakAranI hoya che- anuzreNi rUpa potAnA zarIranI avagAhanA jeTalA AkAzanA pradezanI haroLane zreNi kahe che-amUtta kSetrane paramANuM pradeza kahevAya che. te ghaNAMja bArIka hoya che ane nirantara vyApta rahe che. AkAzanA pradezanI paMkti arthAt zreNI jIvagatinI apekSAthI asaMkhyAtA pradezevALI hoya che. pudgalagatinI apekSAthI motInA hAra jevI eka-eka AkAzapradezanI racanA vALI paNa samajI levI joIe. paramANupulanuM teTalI ja zreNImAM avasthAna hoya che paraMtu kripradezI vagere pugalenuM teTaluM ane tethI viziSTa zreNImAM avasthAna hoya che. A rIte apradezI skaMdha paryanta pudgaladravyanA viSayamAM paNa kahI devuM joIe, zreNI anusAra je gati thAya te anuzreNi kahevAya che - jemAM milana ane viyega jovAmAM Ave tene pugala kahe che. te pudgalenI tathA saMsArI jenI uMcI nIcI athavA tichI je gati thAya che te AkAzanA pradezanI zreNI anusAra thAya che. pagalono avagAha lAMbo hoya che. evI ja rIte upara-nIce paNa dharmAstikAya ane adharmAstikAya paryanta je zreNio che te zreNiomAM ja gati thAya che-temane bhedIne kadApI pudgale gamana karatA nathI. A rIte che ane pudgalenA avagAharUpa AkAzanA paramANurUpa amUrta pradezonI lAMbI zreNI asaMkhyAta pradezanI hoya che paraMtu te jIvanA gamanamAM ja hoya che. pudgalenA gamanamAM te saMkhyAta pradezavALI zreNI paNa hoya che. A prakAranI zreNImAM ja gamana thAya che. AkAzanA pradezanI je zreNI che te pramANe ja jIvo ane pudgalenI gati thaI zake che. svataH gati pariNAmane pAmelA jIvanI dezAMtara prApti rU5 gati AkAzazreNInuM ullaMghana nahIM karIne, gatinA kAraNabhUta tathA samasta lekamAM vyApta dharmadravyanA nimittathI thAya che. parabhavamAM javA mATe abhimukha thayele jIva manakiyAvALuM hovAthI je AkAzapradezanI madada laIne zarIrano tyAga kare che, tenuM bhedana na karate thake, upara, nIce athavA madhya dezAntaramAM gati kare che. tenI anuzreNI gati hoya che. AgaLa jatA dharmAnikAyane abhAva hovAthI lokanA paryanta bhAgamAM gati eka thaI jAya che. lokanA niSphaTa-paryata jevA nizcala upapAtana kSetranA vazathI jIva dharmAstikAyanI sahAyatAthI vAMkI gati kare che. pudgalenI paNa parapreraNu vagara je svAbhAvika gati hoya che te anuzreNI rUpa ja hoya che. jevI rIte paramANu pUrvadizAnA kAntathI pazcima dizAnA kAnta sudhI eka samayamAM prApta thAya che. vastugatinA anurodhathI sUtra dvArA pratibandhana karavAmAM Avela che. bIjAnI preraNAnI apekSAthI pudgalenI paNa anuzreNI rUpa paNa gati hoya che. vyAkhyAprajJaptinA rUpamAM zatakamAM, bIjA uddezakamAM kahyuM che- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane pra-bhagavAna ! paramANupudgalenI gati anuzreNi-zreNI anusAra thAya che ? javAba-gautama ! anuzreNuM gati hoya che, vizreNI gati hotI nathI. pra-bhagavAna ! TripradezI audhanI anuzreNI gati hoya ke vizreNI gati ? jA-A praznano javAba pUrvavat che. AvI ja rIte anaMtapradeza skaMdha sudhI samajavAnuM che. pra.--bhagavad nArakI jIvenI gati anuzreNI hoya che ke vizreNI. ja--Ane javAba paNa pUrvavat ja che. A ja rIte vaimAnika devo sudhI samajavuM mAravA 'jIvagaI ya duvihA viggahA aviggahA ya' mULasUtrArtha -jIvanI gati be prakAranI che-savigraha ane avigraha / 24 tavAdipIkA-pahelA che ane pugalenI gatinI prarUpaNa karI temAM jInI te gati bhavAntara prApiNuM ane pudgalenI gatidezAntara prApiNI hoya che evuM samajI levuM. zuM jIva agara pudgala sIdhA ja AvIne rokAI jAya che athavA vAMkA-cuMkA jaIne paNa utpanna thAya che athavA rekAI jAya che ? evA prakAranI jijJAsAnuM samAdhAna e che ke pudugaLe mATe niyama na hovAthI paraprayAganA abhAvamAM temanI sIdhI ja gati hoya che, paraMtu parapreganA nimittathI baMne prakAranI gati hoya che. - siddhi prApta karavAvALA jenI gati niyamathI vagara vigraha (vaLAMka) nI sarala hoya che A sivAyanA saMsArI jInI gati vAMkI paNa hoya che ane sIdhI paNa hoya che A prakAranI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-- jIvanI gati be prakAranI hoya che savigraha gati ane avigraha gati. eka bhavathI bIjA bhavane prApta karAvanAra jIvanI gati be prakAranI hoya che-vigrahavALI arthAta vakragati ane avigrahavALI arthAt saraLagati vigraharahita-sIdhI gati eka samayanI ja hoya che mokSagAmI siddhajIvanI avigraha gati hoya che. avigraha gati eka samaya be samaya ane traNa samayanI hoya che. jaghanya eka samayanI ane utkRSTa traNa samayanI jANavI. A rIte ekendriya Indriya vagere jAtiyanI aMdara saMkramaNa karavAmAM athavA svajAtimAM saMkramaNa karavAmAM saMsArI jIvanI gati savigraha arthAt vaka ane avigraha arthAtu saraLasIdhI gati. kayAreka vakragati ane kyAreka saraLagati hovAnuM kAraNa upapAta kSetranI anukULatA tathA pratiphaLatA che. je kSetramAM jIva janma lenAra che, te kSetranI anukULatA hovAthI, madhyamAM. upara agara nIce, dizAomAM athavA vidizAomAM marato thako, jeTalI AkAzazreNImAM avagAhanA hoya che, teTalI ja pramANavALI zreNIno parityAga na karato thaka, cAravigrahathI pahelA vigrahagatithI utpanna thato thake eka vigrahavALI, be vigrahavALI agara traNa vigrahavALI gatithI utpanna thAya che paraMtu antargati to cokkasa ja traNa vigrahavALI hoya che evA niyamane svIkAra na karavo joIe paraMtu je jIvanI gati vigrahavALI hoya che, upapAta kSetranA kAraNe tenI vigrahavALI gati utkRSTa traNa vigrahavALI hoya che. eja rIte vigrahanI daSTithI cAra gati che-eka vigrahavALI, be vigrahavALI, traNa vigrahavALI ne cAra samayanI hoya che. AmA vigraharahita gati eka samayanI hoya che ane vigraha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanI gatinuM nirUpaNa sU0 24 41 vALI gati traNa prakAranI che eka samayanI, be-samayanI ane traNa samayanI. ethI vizeSa hotI nathI kAraNake tene svabhAva ja evo che, pratighAtane abhAva che ane vigrahanA nimittano abhAva che. je jIvanuM upapAtakSetra samazreNamAM rahela che te jIva ju thI jaIne utpanna thAya che. vakragati nahIM karanAra jIva eka ja samayamAM utpanna thaI jAya che arthAt pitAnA upapAtakSetra sudhI pahoMcI jAya che paraMtu tenuM upapAtakSetra je vizreNImAM hoya che tyAre eka samaya ane traNa samayavALI paNa vigraha gati hoya che. atre "vigraha" zabda "virAma arthamAM levuM joIe ane nahIM ke kuTila' arthamAM AthI phalitArtha e thayo ke eka samayamAM gatinA avachedathI arthAta virAmathI utpanna thAya che, e samayamAM gatinA avachedathI yAnI virAmathI utpanna thAya che athavA traNa samayamAM gatinA avacheda arthAta virAmathI utpanna thAya che. ahIM evuM samajavuM joIe-avigraha gati Igati (bANa jevI sIdhI gati) kahevAya che jevI rIte bANanuM potAnuM lakSya sIdhI gati hoya che evI ja rIte siddho tathA saMsArI jenI avigrahagati eka samaya jevI sarakhI ja hoya che. savigrahagati saMsArI jInI ja hoya che. tenA traNa bheda che-hastaprakSipta, lAMgalikA ane gemUtrikA. jema hAthane ekabAju vAMko vIMjhavAmAM Ave te eka tarapha tirachI gati hoya che evI ja rIte saMsArI jIvanI hastaprakSita gati eka vigrahavALI be samayanI hoya che. lAMgalikA gati baMne taraphathI vAMkI hoya che jevI rIte haLa baMne taraphathI vAMkuM hoya che te ja rIte saMsArI jIvanI je gati baMne taraphathI vAMkI hoya te lAMgalikA kahevAya che, te gati traNa samayanI hoya che. gomUtrikA gati traNa vigrahavALI hoya che. te gati cAra samayanI hoya che. A rIte bhavAntaramAM utpanna thanArA saMsArI jIvonI vigrahavALI vakagati cethA samayathI pahelA ja utpanna thaI jAya che. cothA samayamAM agara cothA samayane antamAM vakragati hotI nathI. vigrahavALI gati cothA samayamAM kema thatI nathI ? A praznano javAba e che ke sahuthI adhika vigrahanA nimittabhUta lekAgranA khuNarUpa niSphaTa kSetramAM utpanna thanAro jIva niSphaTa kSetrane anukULa zreNI na hovAnA kAraNe ISagati karI zaktA nathI AthI nikuTa kSetramAM javA mATe paNa vigrahavALI gatine AraMbha kare che tethI adhika vigrahavALI gati karato nathI kAraNake evuM kaMI paNa upapAta kSetra nathI ke jyAM javA mATe traNathI vadhAre vigraha karavA paDe 24 tasvArthaniryukita-pUrvasUtramAM kahevAmAM AvelI jInI bhavAntara prApiNI gati tathA pudgalenI dezAntara prApiNI gati zuM sIdhI jaIne virata thaI jAya che athavA vigraha karIne paNa pharI utpanna thAya che ? evI AzaMkAnA samAdhAna mATe kahe che-pagale mATe kaI niyama nathI, siddhigamana karavAvALA jInI gati niyama rUpe avigraha-saraLa ja hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 tatvArtha sUtranA siddhothI judA je saMsArI jIve che temanI gati savigraha ane avigraha ane prakAranI hAya che. A Azayane pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-- jIvAnI gati e prakAranI che. savigraha ane avigraha sAmAnyatayA jIvanI be prakAranI gati hAya che--vigraha arthAt vakratAvALI ane avigraha arthAt sIdhI-saraLa. AmAM je avigrahagati che te niyamathI eka samaya vALI ja hAya che AvI gati mekSagAmI jIvanI ja heAya che. vigrahavALI gati eka samayanI e samayanI agara teA traNa samayanI heAya che. jaghanya eka samayanI ane utkRSTa traNasamayanI samajavI joIe ! AthI ekendriya vagere khIjI jAtiyeAmAM saMkramaNa samaye athavA peAtAnI ja jAtimAM sa`kramaNa karatI veLAe saMsArI jIvanI vigrahavALI vakra athavA vagara vigrahanI avakragati hAya che. A rIte kayAreka vAMkI ane kayAreka sIdhI je gati heAya che tenuM kAraNa upapAtakSetranIvizeSatA ja che. je kSetramAM jaIne jIvane janma levA che te jo anukULa hoya te vacce upara agara nIce, dizA agara vidizAmAM marIne jeTalI AkAzazreNImAM avagAha hAya teTalA ja pramANavALI zreNInA parityAga na karatA thakA, cAra vigraheAthI pahelA-prathama eka be agara traNa vigraha karIne utpanna thaI jAya che paraMtu evA niyama samajhavA joIe nahI kAraNa aMtagati nizcita rUpathI vigrahavALI hoya che paraMtu je jIvAnI gati vigrahavALI hAya che temanI te vigrahavALI gati upapAta kSetra mujaba vadhAremAM vadhAre traNa vigrahavALI heAya che. A rIte samayanI apekSAthI cAra (4) prakAranI gati heAya che--eka samayanI avigrahagati, eka vignahavALI, e vigrahavALI ane traNa vigrahavALI AnAthI vadhu vigrahavALI gatinI zakayatA nathI kAraNake jIvanA evA ja svabhAva che, pratighAtanA abhAva hoya che ane adhika vigraha karavA mATe ja koI kAraNa rahetuM nathI. vigrahanA atha che vakratA, avagraha athavA eka AkAzazreNIthI bIjI zreNImAM javuM. A tamAma paryAyavAcaka zabda che. abhiprAya evA che ke bhavAntaramAM utpanna thanArA jIvanuM upapAtakSetra jo samazreNImAM raheluM heAya te te eja zreNI anusAra kayAya phaeNTayA vagara-sIdhA jaI ne ekaja samayamAM utpanna thaI jAya che. paraMtu jyAre upapAtakSetra vizreNImAM arthAt koI khIjI zreNImAM hoya che tyAre tyAM sudhI pahoMcavA mATe eka, be agara traNavAra phaMTAya che, jyAre tene vaLavuM paDe che tyAre vaLAMka mujaba vadhu samaya lAge che. AgamamAM kahyu che praznaH-bhagavan ! aparyApta sUkSma pRthvIkAyika jIve A ratnaprabhA pRthvInA pUrva caramAntamAM samuddhAta karyAM ane te Aja ratnaprabhA pRthvInA pazcima caramAntamAM aparyApta sUkSma pRthvIkAyaka rUpe utpanna thanAra che te he bhagavan ! te jIva keTalA samayane vigraha karIne utpanna thAya che ? uttara---gautama ! eka samayanA e samayanA athavA traNa samayanA vigraha karIne utpanna thAya che. praznaH--bhagavan ! kyA hetuthI Ape evu kahela che ? ugautama, meM sAta zreNIyAnI prajJApanA karI che, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda pugala ane jIvanI gatinuM nirUpaNa sU. 24 43 (1) RjavAyatAzreNI (sIdhI-lAMbI zreNI), (2) eka taraphathI vAMkI, (3) baMne bAjuthI vAMkI (4) eka taraphathI bahA-eka bAju trasa nADI sIvAyanA AkAza vALI-(5) baMne taraphathI khahA banne bAju trasa nADI sIvAyanA AkAza vALI (6) cakavAlA-gaLAkAra (7) ardhacakravAlAardhagoLAkAra. je jIva sIdhI lAMbI zreNIthI utpanna thAya che te eka samayanA vigrahathI utpanna thAya che--je jIva eka vakra zreNIthI utpanna thAya che te be samaya vALA vigrahathI utpanna thAya che, je be tarapha vAMkI zreNIthI utpanna thAya che te traNa samayanA vigrahathI utpanna thAya che. A hetuthI ja he gautama ! meM A pramANe kahela che...... bhagavatIsUtra za. 34. uM, 1, sUtra 1 ahIM "vigrahane artha "virAma che, vakatA nahIM AthI sAra e nIkaLyo ke eka samayanI gatinA virAmathI arthAta eka samaya parimANa gatikALa pachI thanArA virAmathI jIva pidA thAya che. e rIte vakazreNIthI utpanna thato thaka jIva be parimANavALI gatinI pachIthI thanArA virAmathI utpanna thAya che. ke gatinuM parimANa darzAvanArA sUtramAM trivaka gatinuM kathana karavAmAM AvyuM nathI te paNa tenuM kathana upara kahevAI ja gayuM che- prazna-bhagavad ! aparyApta sUkama pRthvIkAyika jIva adheleka-kSetranI nAla....thI bahAranA kSetrathI urvIlokanA kSetranI nAla...thI. bahAranA kSetramAM aparyApta sUkSma pRthvIkAyikanA rUpamAM utpanna thanAra che, te keTalA samayanA vigrahathI utpanna thAya che ? uttara-gautama! traNa agara cAra samayanAM vigrahathI utpanna thAya che. A rIte trivakra gatimAM ja cAra samaya thaI zake che AthI keI doSa nathI. e rIte cakravAlA vagere paNa A cAra samayamAM antargata thaI jAya che, AthI ja temanuM svataMtra kathana karavAmAM AvyuM nathI, A rIte ja vagere cAra prakAranI gatie cAra samayaparyanta ja hoya che. koI paNa gati evI hatI nathI ke cArathI vadhu pAMca vagere samayanI hoya A cAra gatimAMthI nAraka vagerenI avigraha (saraLa) tathA eka agara be vigrahavALI gati ja hoya che, traNa vigrahavALI nahIM. ekendriya jIvonI traNa vigrahavALI tathA bIjI gatie paNa hoya che. sthAnAMgasUtranAM trIjA sthAnanA cothA uddezakanA 22mAM sUtramAM kahyuM che-nArakajIva utkRSTa traNa samayavALA vigrahathI utpanna thAya che. ekendriyane choDI, vaimAnike sudhI Aja pramANe samajavuM joIe. evI ja rIte bhagavatIsUtranA 34mAM zataka prathama uddezakanA pahelA sUtramAM kahyuM che- prazna-nAraka jIva keTalA samayanA vigrahathI utpanna thAya che? u-gautama ! eka samaya, be samaya, traNa samaya athavA cAra samayanA vigrahathI utpanna thAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 tatvArthasUtrane svAbhAvika prazna thaI zake ke avigrahagati eka samayanI ja kema hoya che? be agara traNa samayanI kema nahIM ? kALanA avasare kALa karIne keI jIva be agara traNa samaya sudhI sIdhuM gamana kema karatuM nathI ? praznano javAba e che ke trIjIgatimAM pratighAta nathI ane vigrahanuM koI kAraNa hotuM nathI. A uparAMta zAstranI eja mAnyatA che. je jIva trIjIgatithI potAnA upapAtakSetramAM jAya che, te vacce koI paNa jagyAe rokAyA vagara eka ja samayamAM tene prApta karI le che. tyAM be agara bethI vadhAre samaya thavAnuM keI kAraNa nathI AthI tenI A gati ekaja samayanI hoya che. papAtikasUtranA siddhaprakaraNamAM 92mAM sUtranI amArA dvArA karavAmAM AvelI pIyUSavarSiNI TIkAmAM kahyuM che-trIjIgatine prApta asparzamAnagati vALa jIva eka samayanA avigrahathI jaIne sAkAra upayogathI yukta thaIne siddha thaze. jevI rIte saMsArI jInI cAra gati saMbhavita che teja rIte paramANu vagere pudgalonI paNa visA tathA prayoga dvArA samajI levI joIe. kALano tathA vigrahane A niyama antarAla gati mATe darzAvavAmAM Avela che. bhavastha tathA audArika zarIravALA jIvonI pragapariNAmanA vazathI savigrahaka avigrahaka baMne prakAranI gati thAya che-tenA mATe koI niyama nathI. audArika vagere zarIradhArIo mATe vigrahono niyama nathI-te thoDA paNa hoya che ane ghaNAM paNa hoI zake che | 24 manoja vijaya' | ra te mULasUtrArtha -vigrahagati kArmaNakAyayogathI thAya che 25 | tatvArthadIpikA-prathama viziSTa saMsArI jIvanA ja maneyegane niyama batAvavAmAM AvyuM. have bhavAntaragamananA mArgamAM antargatimAM vartamAna ane karyo vega hoya che e darzAvavA mATe kahIe chIe-- jIvanI vigrahagati karmavegathI arthAt kAmaNazarIranA nimittathI thAya che. je gati vigraDa arthAta vaktAthI yukata hoya te vigrahagati kahevAya che. je zarIra samasta zarIranI utpattimAM bIjanI samAna-kAraNarUpa hoya te kAmaNa zarIra kahevAya che anevagaNa kAya vargaNa ane vacanavargaNAnA nimittathI thanArA AtmAnA pradezonuM parispandana-halana calanayuga kahevAya che. evI rIte vigrahagatimAM kAmaNukAyoga thAya che tenAthI navIna karmonuM grahaNa ane dezAntaramAM gamana thAya che. - jyAre AtmA eka zarIrane choDI bIju zarIra dhAraNa karavA mATe jAya che, tyAre te kArmaNa zarIranI sAthe hoya che. Ane phalitArtha e che ke jIva kAmaNa zarIranA AdhArathI bhavAntaramAM gamana kare che-Ane paramArtha e che ke bhavAntaramAM gamananA mArgamAM sthita tathA vigrahagatine pAmelA jIvanI antarAla gatimAM kArpaNa kAyayeza thAya che. antarAlagati sivAya bIjA samayamAM AgamanA kathana anusAra kAyasega vacanaga ane mane traNe ga hoI zake che ema samajI levuM ke 25 che tatvArthaniryukita -agAu khAsa khAsa saMsArI chanAM ja magane niyama pratipAdana karyo paraMtu antargatimAM chene ke vega hoya che ? A pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-vigrahagati karmayoga arthAt kAmaNa kAyayogathI thAya che. jemAM kAmaNa zarIra dvArA ceSTA thAya te gati-kamaga kahevAya che. vigrahagati karmaga che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda aMtargatimAM vartamAna jIvanAganuM nirUpaNa sUi 25 45 vigraha arthAt vakatA agara vaLAMkathI yukata je gati hoya te vigrahagati athavA ghoDAnA ratha jevA vigrahanI pradhAnatAvALI gati vigrahagati kahevAya che. je jIva vigrahagatine prApta che, bhAvAntara gamananA mArgamAM sthita che, te jIvane kArmaNakAga ja hoya che. bIjA samayamAM AgamanA anusAra kAyayeza vacanaga ane manovega e traNa yuga hoI zake che- A rIte nArakI, garbha ja, tiryaMca ane manuSya tathA jIvamAM traNe vega maLe che sanmuIima janmavALA tiryo ane manuSyamAM kAyayega ane vacanaga ja hoya che athavA antarAlagati sivAya bIjA samayamAM bhinna bhinna paryAmAM sthita denAM yathAyogya kAyayega vagere paMdara ja vega hoya che. e paikI mane cAra prakAranA che. (1) satya managa (2) asatya moga (3) satyAsatya (mizra) ma ga ane (4) asatyAmRSA (vyavahAra) manoyoga. vacanaga paNa A rIte cAra prakAranA che (1) audArika (2) audArika mizra (3) vaikiya (4) vaikiyamizra. (5) AhAraka (6) AhAramizra (7) kArmaNaga taijasa kArmaNanI sAthe ja hoya che AthI kArmaNathI bhinna nathI AthI vega paMdara ja prakAranAM che, soLa prakAranA nathI. - satyama yoga ane vyavahAra niga saMsI mithyAdraSTithI laIne soga kevaLIparyata hoya che. satya vacanaga paNa A sthAnamAM maLI Ave che. vacanaga beIndriyathI laIne soga kevaLI paryanta rahe che. bIjo ane trIje vacanaga saMjJI bhAvaSTithI laIne kSaNa kaSAya vItarAga chadmastha paryanta maLI Ave che. AvI ja rIte bIje temaja trIje kAyaga ja bhavAntaranI prApti paryata hoya che antarAlamAM bhavAntara gamananA mArgamAM yathAsaMbhava audArika ane vaikiya kAyayoga hoya che. vakagatimAM dArika tathA vaikriya kAyayoganI nivRtti thaI jAya che. nAraka ane deva vaikiyaga vALA hoya che. tiryaMca ane manuSya audArika tathA vaikiyayegavALA hoya che. AhArogano pramatta anagAra ja prAraMbha kare che, pachI te apramattane paNa AhArakaga hoya che. Aja nAraka vagere jIva jyAre aparyApta avasthAmAM hoya che tyAre teo mizregavALA hoya che. jIva AgAmI bhavamAM audArika zarIra dhAraNa karaze. teno AhAra grahaNa ja audArika mizra hoya che. ane je jIva vaikriya zarIra dhAraNa kare che tene vaikriya mizra hoya che. kevala samudughAtanA samaye trIjA cethA ane pAMcamAM samayamAM kAmaNa' kAyama ja hoya che. bIjA, chaThA ane sAtamAM samayamAM kArmaNa cega audArika mizra hoya che tathA prathama ane AThamA samayamAM audArika ga ja hoya che audArika bIjI avasthAmAM agAu kahela kAyavega vagerenI yejanA karI levI joIe. zaMkA-je vigrahagatimAM karmayoga thAya che te e kAyagrahaNavALI gatimAM paNa kAmaNaga ja kema thatuM nathI ? te paNa vigrahagati ja che. samAdhAnaH--vigrahagatimAM kArpaNa kAyayoganI vyApti tala ane telanI jema virakSita nathI paraMtu viSkapamAtranI vivakSA karavAmAM AvI che. jevI rIte AkAzamAM pakSI ane jaLamAM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane mAchalAnI virakSA karavAmAM Ave che te rIte vigrahagatimAM kAmaNa kAyayoga kahevAmAM Ave che. anyathA be agara traNa vigrahavALI gatimAM Adi ane aMta nA samayamAM paNa kAmaNaganI prApti thati paraMtu be vigrahavALI gatimAM madhyama samayamAM athavA traNa vigrahavALI gatimAM be madhyanA samayamAM ja kAmaNa kAyama mAnavAmAM Ave che. zaMkA ema mAnI laIe te paNa tAtparya te e nikaLayuM ke vigrahagativALe jIva kArpaNa kAga dvArA ja bhavAntaramAM saMkramaNa kare che te pachI vigrahagatimAM nirUpabhegatAnuM pratipAdana kema karavAmAM AvyuM. ? bhavAntaramAM saMkramaNa karavuM e upaga ja che. samAdhAna -ahIM upabhegane je niSedha karavAmAM Avyo che te sukha ane duHkhanA viziSTa upabhegane, karmabandhane anubhava ane nirjarAne niSedha karavAmAM Avela che. cothArUpa kAmayugane niSedha karavAmAM Avyo nathI. zaMkA -evuM mAnavAmAM paNa AgamanI virUddha gaNAya kAraNake AgamamAM prazna karavAmAM Ave che ke-bhagavad ! A jIva jyAMsudhI hAlate Dolate, gamana spandana kare che tyAM sudhI te jJAnAvaraNIya ane...antarAya karmane baMdha kare che ? ane javAba ApavAmAM AvyuM che ke hA, gautama ! jyAMsudhI jIva hAlatA, Dolate gamana agara spandana kare che tyAMsudhI te jJAnAvaraNIyathI antarAya karmane baMdha kare che. ukata kathanamAM A sUtramAM muzkelI Ave che kAmaNaganA samaya calana hoya to pachI bandha vagere rUpa upabhegane niSedha kema karavAmAM AvyuM che? samAdhAna-bhavastha jIvanI apekSAthI ja bhagavAne ukata sUtramAM praNayana karyuM che kAraNake bhavastha avasthAmAM ja jJAnAvaraNa vagere karmono Azrava thAya cheAnA uparAMta be samaya eTale te alpakALa che ke temAM upabhoga vagereno saMbaMdha thaI zake che. athavA- kAga nimittaka bandhane samaya hovA chatAM paNa ahIM tenI vivakSA karavAmAM AvI nathI eTale A kAraNe koI doSa nathI A rIte kahevAnuM e che ke vigrahagati kAmaNakAyegavALI ja hoya che . 25 'siddhassa aviggahA' sUtrArthasiddhajIvanI avigraha gati hoya che ! 26 che tatvArthadIpikA-pahelA kahevAmAM AvyuM che ke sAdhAraNa tathA bhavAntaramAM jatI vakhate jIvanI gati vigrahavatI hoya che. have siddhi-muktimAM gamana karavAvALA siddha puruSanI gati kevI hoya che ? e darzAvavA mATe kahIe chIe siddhi prApta karanArA-mokSagAmI-puruSanI gati-avaka-sIdhI hoya che. te vigrahavALI hotI nathI evI rIte siddha thanArA jIvanI ekAnta rUpathI vigraha rahita gati ja hoya che. siddha thanAra sivAyanA bIjA jIvonI savigraha ane avigrahabaMne prakAranI gati hoya che. vigrahane artha che vyAghAta agara kuTilatA athavA vakatA. A jemAM na hoya te gati avigrahA kahevAya che. siddhajIvanI AvI avigrahA gati hoya che. avigraha gati eka samayanI hoya che jyAre savigrahA gati be athavA traNa samayanI hoya che e prathama kahevAI gayuM che. te 26 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda siddhajIvanI gatinuM nirUpaNa sU. 26 47 tatvArthaniryukitaH-pUrvasUtramAM sAdhAraNatayA jIvonI vigrahagatinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have siddhajInI gatinuM pratipAdana karIe chIe siddhagatimAM gamana karanArA siddhajInI gati ju-saraLa ja hoya che, vAMkI nahIM te gati prayoga vagere cAra kAraNathI utpanna thAya che-bhagavatI sUtramAM kahyuM che........ muktajIvanI gati karma-akarmane saMsarga dUra thavAnA kAraNe nirlepa (bandhahIna) hevAthI, jIvanuM urdhvagamana svabhAvanA kAraNe, bandhanene cheda thavAthI ane (niridhana) karmarUpI baLataNathI mukta thavAnA kAraNe...bhaga -7 u0 1) hovAnA kAraNe tathA pUrvapraganA kAraNe thAya che.. tAtparya e che ke sidhyamAna jIvanI gati ekAntataH vigraha rahita ja hoya che. sidhyamAna jIva sivAyanA bIjA jIvonI gati vigrahavALI paNa hoya che ane vigraharahita paNa hoya che. papAtika sUtranA siddhAdhikAramAM, 99mAM sUtranI amArI banAvelI pIyUSavarSiNa TIkAmAM kahyuM che-Rju zreNIne prApta mukatajIva aphasamAna gati karato thaka, upara ekaja samayamAM, vigraha vagara sAkAre pagathI yukta thaIne siddha thAya che 26 che tiSamAM siyA mAho ! jU0 27 | mULa vArtha-vigrahagativALA jIva vadhAremAM vadhAre traNa samaya sudhI anAhAraka rahe che ghara tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM savigraha gatinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM, e ja prasaMgane laIne have avigraha gatine prApta jIvanI anAhArakatAnuM pratipAdana karIe chIe. vigrahagatine prApta jIva eka samaya sudhI be samaya sudhI athavA traNa samaya sudhI anAhAraka rahe che. A sivAyanA bIjA samayamAM jIva niraMtara AhAraka rahe che. be vigrahavALI gatimAM eka samaya sudhI anAhAraka rahe che jyAre traNa vigrahavALI gatimAM be samaya sudhI anAhAraka rahe che. kevaLI samughAtanA kALamAM trIjA, cethA samaya sudhI anAhAraka rahe che mArA tatvArthaniyuktiH -prathama vigrahagatinI prarUpaNa karavAmAM AvI have vigrahagatine prApta jIvanI anAhArakatAnI prarUpaNa karIe chIe-- vigraha gatine prApta jIva eka, be athavA traNa samaya sudhI anAhAraka hoya che bAkInA kALamAM pratyeka samaya AhAraka ja banelo hoya che. be vigrahavALI gatimAM eka samaya anAhAraka hoya che ane traNa vigrahavALIgatimAM be samaya paryanta anAhAraka rahe che. samughAta karavAnA samaye kevaLI trIjA cethA ane pAMcamAM samayamAM A rIte traNe samayamAM anAhAraka hoya che. kaI kaI kahe che ke ahIM vigrahagatinuM ja prakaraNa hovAthI kevaLI samuddaghAta aprastuta che AthI sthAyi anAhAraka eka agara be samaya sudhI ja jIva anAhAraka rahe che teo traNa samaya sudhI anAhAraka rahe che. evuM mAnatA nathI paraMtu temanI A mAnyatA sAcI nathI. A sUtramAM sAmAnyarUpathI anAhArakanuM ja prakaraNa che AthI kevalI samughAtanA samaye thanArI anAhArakatAne paNa samAveza thaI jAya che. hakIkatamAM te pAMca samayavALI vigrahagatimAM jIva traNa samaya sudhI temAM anAhAraka rahe che, A abhiprAyathI traNa samayanI anAhAraka avasthA kahevAmAM AvI che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane New zaMkA-pAMca samayanI vigrahagatithI keI jIva utpanna ja thatuM nathI ? samAdhAna-pAMca samayanI vigragati paNa pramANathI siddha che, AthI keI jIvanI tenAthI paNa utpattine saMbhava che. zelezI avasthA ardha antamuhUrta sudhI anAhAraka avasthA rahe che. AvI sthitimAM ardha antarmuhUrta sudhI anAhAraka rahevAnuM kema kahevAmAM na AvyuM ? A zaMkAnuM paNa nivAraNa enAthI thaI jAya che ke atre vigrahagatinuM ja prakaraNa che ane zelezI avasthAnuM prakaraNa nathI AthI zailezI avasthAmAM thanArI anAhAraka avasthAne atre grahaNa karavI vAjabI nathI. prazna -ahIM kaI khAsa AhAranI apekSAthI anAhAraka kahe che athavA sapUrNa AhAranA niSedhanI apekSAthI ? uttara:-ahIM sapUrNa AhArane niSedha ja prastuta che. AhAra traNa prakAranA che - (1) ja AhAra (2) lemAhAra (3) prakSepAhAra ejaAhAra aparyAptaka avasthAmAM kArmaNa zarIra dvArA karavAmAM Ave che jevI rIte agnimAM tapAvela pAtrane pANImAM nAkhavAmAM Ave te te sapUrNa avayavothI pANI grahaNa kare che teja rIte pitAnI ApattinA prathama samayamAM janma sthAnamAM pahoMcatAnA prathama samayamAM samasta Atmapradeza dvArA pudagalene grahaNa kare che athavA te jevI rIte tavAmAMnA garama tela agara dhImAM mAlapuvA nAkhIe te te sarvAgathI tela tathA ghIne cusI le che, A pudgalanuM grahaNa karavuM e ja eja AhAra kahevAya che. ejaAhAra antarmuhUrta paryanta ja hoya che. paryApta avasthAthI laIne bhavanA kSaya paryanta tvacA dvArA pudgalenuM grahaNa karavuM te lemAhAra che. prakSepAhArane artha che. kavalAhAra-cekhA vagerenA keLIyAone khAvuM pIvuM vagere. vigrahamAM gatimAM A traNa prakAranA AhArano niSedha karavAmAM AvyuM che. A traNe AhAra bhava-avasthAmAM ja prathama svIkArAyAM che. vigrahagatinA prathama samayamAM jIva tyAga karavAmAM AvanArA dezamAM ane antima samayamAM janmadezamAM rahevAnA kAraNe AhAraka hoya che. kAraNake te samaye te tyajI denArA ane navA grahaNa karavAmAM AvanArA pUrva tathA uttara zarIrathI saMbaddha hoya che. ga tathA kaSAyanA nimittathI thanArA karma pudgalenuM grahaNa te vigrahagatimAM paNa pratyeka sthAna para thatuM ja rahe che. jevI rIte pANI varasatuM hoya tyAre saLagatuM bANa choDavAmAM Ave te te pANIne grahaNa karatuM thayu jAya che tevI ja rIte saMsArI jIva karmothI uSNa hovAnA kAraNe kAmaNa zarIra dvArA nirantara karmapudgalene grahaNa karate thako ja AgAmI janma mATe gamana kare che. prakRta sUtramAM A prakAranA pugalene grahaNa karavAne keI niSedha karavAmAM Avyo nathI paraMtu audArika ane vaikiya zarIranuM poSaNa karanAra AhArane ja niSedha karavAmAM Avyo che athavA anAhAra dazAmAM jIva audArika, vaikiya tathA AhAraka zarIranA tathA cha paryA ptine anurUpa pudgalene grahaNa karatA nathI. A kAraNathI ja vigraha gatimAM eka be athavA traNa samaya sudhI anAhAraka rahe che. agAu kahelA eka be agara traNa samayane choDIne bAkInA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanI utpattinuM nirUpaNa sU. 28 49 tamAma samayAmAM nirantara AhAraka ja rahe che. utpattinA prathama samayamAM AraMbha karI antamuhUtta panta eja AhAra kare che, tyArabAda bhavaparyanta lAmAhAra kare che. cAra-pAMca vigraha vALI gatimAM kavalAhAranI dRSTie anAhAraka rahe che, bhagavatI sUtranAM sAtamAM zatakamAM prathama uddezanA 260mAM sUtramAM kahyu' che-- Qu praznaH- bhagavan ! jIva kayA samaye anAhAraka hAya che ? uttaraH- gautama ! prathama samayamAM kavacit AhAraka ane kavacit anAhAraka heAya che. khIjA tathA trIjA samayamAM paNa AvI ja sthiti heya che paraMtu cothA samayamAM niyamathI AhAraka heAya che. AvI ja rIte sampUrNa inDaka mATe samajI levAnu che. ghaNA jIva ane ekendriya ceAthA samayamAM ane khAkInA tamAma jIva trIjA samayamAM kahevA joIe rA 'tiviha jammaM gabbha saMmucchiNovavAyA' // sUtra. 28|| mULasUtrArtha janma traNa prakAranA che-gajanma sa'mUrchAimajanma ane upapAta janma. tatvA dIpikA-- pahelA kahevAmAM AvyuM ke saMsArI jIva pRthvagRhIta audArika athavA vaikriya zarIranA tyAga karIne savigrahu athavA avigraha gatithI peAtAnA utpattikSetramAM pahoMce che. have e batAvIe chIe ke temanA utpAda kevA prakAranA hAya che ? jIvAne janma traNa prakAranA hAya che.- (1) garbha (2) saMmUna (3) upapAta strInI yAnimAM bhegA thayelA zukra tathA leAhInA jIva mAtA dvArA karavAmAM AvelA AhAranA rasane ripeSaNanI apekSAthI grahaNa kare che te gajanma kahevAya che. garbha rupa janmane gajanma kahe che. strInI ceAni, AvanArA zukra (vI) ane leAhIne grahaNa kare che AthI ne ta zukrazeNita rUpa nathI. janma ane zarIreAthI saMbandha rAkhavAvALA hAvAthI AtmAnu` pariNamana vizeSa samajavu' joi e. samyak prakArathI vRddhi thavAne sampUrchA athavA samUna kahe che. je jagyAe jIva janma lenAra che tyAMnA pudgalAnA saMgraha karIne zarIra banAvatA thakA vIya tathA leAhI vagara ja vRddhi pAmavI ne sa'mUrcchana janma che. traNa leAkamAM upara nIce ane vacalA zarIranu` badhI khAjuthI vadhavuM athavA avayaveAnI racanA thavI te samUna janma che. strInA peTamAM vIya ane leAhInuM mizraNa thavuM te ga kahevAya che. sampUna janma utpatti kSetramAM rahelA pudgaLa samUho grahaNa karyAM vagaranA hAtA nathI. lAkaDAM vageremAM je kIDA vagere utpanna thAya che temanA samUna janma kahevAya che. lAkaDAnI chAla tathA pAkA phaLA vageremAM utpanna thanArA kRmi vagere jaMtu te lAkaDAnI chAla agara phaLa vagerenA pudgalAne ja peAtAnA zarIranA rupamAM pagRita karI le che. A rIte jIvatAM gAya bheMsa manuSya vagerenA zarIramAM utpanna thanArAM kRmi (karamIyA) vagere jIva teja gAya bheMza vagerenA zarIranA avayavAne grahaNa karIne peAtAnA zarIranA rUpamAM piraNata kare che. AvI ja rIte upapAtakSetramAM paheAMcavAnu ja je janmanuM kAraNa heAya te upapAta kahevAya che. pAtharelA vastranI upara ane devadRSyanI nIce vacamAM vidyamAna pudgalAne vaikriya zarIranA rUpamAM grahaNa karIne deva-utpanna thAya che. A janma pUrvokata baMne prakAranA janmathI vilakSaNa che. A na te zuka-zaikSaNita vagerethI thAya che. ke na devaSya tathA pAtharelA vastrAnA pudgalAthI 7 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvA sUtranA 50 AthI pratiniyata upapAtakSetramAM prApta thavuM ja A janmanu kAraNa che A janma devA tathA nArakAnA hAya che. 28 // tatvAtha niyuktiH--prathama kahevAmAM AvyuM ke pUrvagrahIta audArika agara vaikriya zarIranA kSaya thavAthI sa`sArI jIva Rjugati agara vakragati karIne parabhava sambandhI utpatti kSetramAM jAya che. paraMtu tyAM jaI ne kaI rIte utpanna thAya che. te viSe kaMija kahevAmAM AvyuM nathI, AthI tenuM kathana karavAmAM Ave che--janma traNa prakAranA heAya che- ga` saspUna ane upapAta strInI cenimAM bhegA thayelA zukrane jIva grahaNa kare che ane mAtA dvArA levAyela AhAranA rasathI puSTa thAya che te jIvanA janma gajanma kahevAya che. tenA garbha ja janma samajaveA joI e. AgaLa para kahevAmAM AvanAra samUrccha na janmanA lakSaNathI A lakSaNa bhinna che. A janmamAM Agantuka (anya jagyAethI AvelA) zukra tathA zANitane grahaNa karavAmAM Ave che. strInI ceAni zukra-zANita svarUpavALI heAtI nathI. janma be zarIrethI saMbaMdhita heAvAthI AtmAnI pariNatI vizeSa che. samUrchA ne samU-na kahe che. je sthAnamAM jIva utpanna thanArA heAya che. tyAMnA ekatrita pundgalAne grahaNa karIne zukra zANita vagara ja peAtAnA zarIranuM nirmANa kare te samU.na janma kahevAya che. A rIte samUna janma peAtAnA utpatti sthAnamAM rahelAM pudgalAnAM samUhane grahaNa karyA vinA thatA nathI. jevI rIte lATa dArunA bIja pANI vagerenA sa MmizraNathI surAnI utpatti thAya che. tevI ja rIte bAhya tathA aMdaramAM puddagalAnA grahaNathI je janma thAya che te samUna janma kahevAya che. khAdya pudgalAnA grahaNathI lAkaDA vageremAM ghuNu-kIDAonA janma thAya che te jANItu che ja lAkaDAnI chAla tathA pAkA phaLa vageremAM kRmi vagere je jIva utpanna thAya che te teja chAla tathA phaLa vageremAM rahelA pudgalAne peAtAnuM zarIra banAvI le che. evI rIte jIvaMta gAya, bheMsa, mANasa vagerenA zarIrAmAM utpanna thavA vALA kIDA Adi jIva teja gAya bheMsa AdinA zarIranA avayavAne grahaNa karIne peAtAnA zarIra rUpamAM piraNata karI le che. A kRmi vagerenA samUna janma aMdaranA pudgalAnA grahaNathI thAya che te paNa jANItI vAta che. evI ja rIte peAtAnA utpatti kSetramAM paheAMcavAthI ja je janma thAya che te upapAta janma kahevAya che. jevI rIte deva. pAtharelA vastra upara ane devaduSyanI nIce--baMnenI vacamAM vidyamAna pudgalAne vaikriya zarIranA rUpamAM grahaNa karatA thakA utpanna thAya che. A janma pahelAM kahevAmAM AvelAM ane janmAnA lakSaNathI vilakSaNa che kAraNake AnuM kAraNa na te nIce agara uparanA vastranA pudgale che athavA na zukra-zeNitanA puddagale A rIte A janmanuM kAraNu amuka sthAnamAM paheAMce ja che. nAraka jIva naraka sUciemAM sthita ku bhImAM utpanna thAya che. kuMbhI dhaNAMja sAMkaDA moDhAnI gavAkSa jevI heAya che. tema ArkAra paNa bhinna bhinna prakAranA heAya che. nAraka jIva tyAMnA vaikriya pudgalAne grahaNa karatA thA vajramaya narakatalamAM pANInI vacce pheMkAyelA paththaranI jema, ghaNA vegathI jaI ne paDe che arthAt utpanna thAya che. A jIvAnA traNa prakAranAM janma che. e vAta samajI levI ghaTe ke, saMsArI jIvAnA va mAna jIvanane jyAre aMta thAya che ane pUrvagrahIta auDhArika athavA vaikriya zarIranA viccheda zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jIvanI utpattinuM nirUpaNa sU. 28 thAya che arthAt vartamAnabhavane kSaya thAya che tyAre te jIva je kSetramAM punarjanma levAvALe che, te kSetramAM te pitAnA pUrvabhavanAM karmanA sAmarthyathI ja jAya che, bhagavAna vagerenI preraNAthI jato nathI. te Rju agara vaka utpattisthAnamAM jAya DAbA raste jAya, amuka samayamAM jAya amuka nimAM utpanna thAya, bIje nahIM. A badhI vAtenA niyAmaka acinya sAmarthyazALI nAmakarma vagere ja che. maraNa bAda samayanI pratIkSA karate thako keI sthaLe rekAI raheto nathI. A prakAre karmanA prabhAvathI pitAnA utpattikSetramAM pahoMcI jaI jIva pitAne yogya audArika athavA vaikiya zarIranI niSpatti mATe zarIranA 5 pudgalene grahaNa kare che. praznaH--zarIranA yogya pudgalene kayA kAraNe saMbandha thAya che? uttaraH--kaSAyayukta hovAthI jIva karmanA cagya pagalone grahaNa kare che. te pagalA evI ja rIte ceTIM jAya che ke jevI rIte cIkAza lAgelA zarIra agara vastra upara reta ceTI jAya che tema, kAya, vacana mana ane prANa pugalanA upakAraka che e kathana anusAra pAMce zarIra pugalenA upakAraka che-pudgalenAM nimittathI utpanna kare che AthI grahaNa karavAmAM AvelA te pugala vizeSa prakArathI zleSane prApta thaIne zarIranA rUpamAM pariNata thaI jAya che. te pudgale cAre bAjuthI, ganI vizeSatA anusAra gRhIta, sUkSma, eka ja kSetramAM avagADha arthAt je AkAzapradezamAM jIva raheluM hoya teja AkAzapradezamAM sthita tathA anantAnta pradezavALA hoya che. AvI rIte badha nAmakarmanA udayathI karmapulanuM grahaNa thavuM prathama utpatti che, upakArabhedanI vivakSA dvArA madhyama utpatti che ane pradezAbanA prastAvathI AkRSTa antima utpatti thAya che. AnAthI traNe utpattinI sUcanA thAya che. A traNe utpattio abhinna eka vastu viSayaka nathI. Ama hovAthI punarUkita doSane prasaMga Ave che. kahevAnuM e che ke AvI rIte pudgalenuM grahaNa janma kahevAya che. kevA prakAranA sthAne sau prathama utpanna thate thako jIva zuka ane zeNitanuM grahaNa kare che? samUrzita kare che athavA vaikriyazarIrane grahaNa kare che ? nAraka tathA deva kevA prakAranA guNavALA ane vizeSatAvALA sthAnamAM utpanna thAya che? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe pUrvokata janmanAM vizeSa sthAnanI prarUpaNa karavAnA hetuthI nionAM svarUpanuM kathana karIe chIe- saMsArI jIvenAM upara kahelAM traNa prakAranAM janmamAM nava nio kahelI che. te A prakAre che. (1) sacitta (2) acitta (3) sacittAcita (mizra) (4) zIta, (5) uSNa (6) zItaSNa (mizra) (7) saMvRta (8) vivRta ane (9) saMvRtavivRtta (mizra). A paikI nArakI ane devatAenI acitta ni hoya che. garbhaja manuSya ane tiryonI sacittAcita ni hoya che. samUIima manuSyo ane tiryaMcanI traNa prakAranI yenI hoya che-sacita, acita ane sacittAcitta. garbhaja tiryo tathA manuSyanI tathA devatAonI zItoSNa ni hoya che. samUIima tirya-co tathA manuSyomAM keInI zIta, keInI uSNa ane keInI zItANani hoya che. nArakInA jInI prAraMbhanI traNa pRthvIomAM zIta ni hoya che. cothI ane pAMcamI prathvImAM kaI kaI narakAvAsamAM zIta ane kaI kaImAM uSNa hoya che. chaThI ane sAtamI narakabhUmimAM uSNani hoya che - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA nArakI, pRthvIkAya, aplAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya ane devatAonI ceni saMvRtta arthAt DhAMkelI hAya che. gaOja tiyacA ane manuSyAnI saMvRta-vivRta arthAt DhAMkelI- ughADelI yAni hoya che. A sivAyanA sampUmi, eindriya, vagere tiryaMcA ane manuSyAnI vidyuta ceAni kahevAmAM AvI che, kAraNake te tadana ughADI-khullI hAya che. para je sthAne janmanA kAraNabhUta dravya kANuzarIranI sAthe mizrita heAya che tene ceAni kahe che athavA je sthAna AzrayanA rUpamAM mizrita karavAmAM Ave che te ceAni che. jIvanAM pradezeAthI joDAyela hAvAnA kAraNe koI yoni sacita kahevAya che ane ethI ulTu hAya tene acita kahevAya che. baMne prakAranI sacittAcita kahevAya che. TADhI ceAni zIta, ethI viparIta hAya te uSNu jyAre ane svAbhAvavALI zIteAdhyu kahevAya che. je DhAMkelI hoya te saMvRta, ughADI hAya te vidyuta jayAre baMne prakAranI hoya te saMvRta vidyuta kahevAya che. pAtharelA vastra ane devaduSyanA vaccenu sthAna jIvapradezeAthI joDAyeluM na heAvAnA kAraNe devAnI yAni acita mAnavAmAM AvI che. nArakInA jIvAnI vAmaya narakakSetramAM gavAkSa jevI, aneka AkarAnI kuMbhI ceAni acetana hAya che. tiya ca ane manuSya srIyAnI nAbhithI nIce puSpamALA vaikakSyanA AkAranI be zirAe hAya che. enI heThaLa adhAmukha kezanA AkAranI yAni hAya che. tenI bahAra AMbAnI kaLInA AkAranI mAMsanI mariyeA hAya che. te RtukALa vakhate phUTI jAya che ane temAMthI lAhI vahe che. temAMthI keTalAMka leAhInA kaNa kozAkAra yeAnimAM praveza karIne sthita thaI jAya che. pAchaLathI vIryathI mizrIta te lAhIkaNAne jIva grahaNa kare che. je lAhIkaNu pAtAnA svarUpamAM rahetA nathI te acita thaI jAya che. sampUmi tiya cA ane manuSyAmAMthI gAya kRmi vagere jIvAnI yAni sacita hAya che ane lAkaDAnA kIDA vagerenI yAne acita hoya che. pUrvadhRta ghAvamAM pedA thanArA koI koI kIDAnI ceAni sacitaacita (mizra) heAya che. garbhUja, tiryaMca, manuSya ane devAnI zIASNuyeAni hAya che. samyUmitiya cA ane manuSyAmAM kAI nI zIta kAinI uSNu ane koInI zIteAdhyu ceAni heAya che. sthAna vizeSanA prabhAvathI A yAnibheda thAya che. prathama traNa narakAmAM cenI zIta ane kuMbhIthI bahAra AvavA para kSetravedanA uSNa che. 6 ThI 7mImAM ceAni uSNu che, ane 'bhIthI bahAra AvavA para kSetravedyanA zIta che. kubhImAM tA thADA vakhata ja rahe che. ane zeSa AyuSya bahAra ja puruM thAya che ane te kSetra temane pratikULa heAya che. uSNa vedanAthI zIta vedanA bhayaMkara hAya che. AgamamAM 84 lAkha yeniA kahevAI che. A rIte-pRthvI apa teja ane vAyukAya darekanI 7 lAkha mujaba kula 28 lAkha pratyeka vanaspatinI 10 lAkha ane sAdhAraNa vanaspatinI 14 lAkha e Indripate Indriya ane caturindrIya darekanI 2 lAkha upara mujakha gaNatAM 6 lAkha thAya che. bAkInA tiya ceA nArakI ane devatAnI darekanI cAra cAra lAkha mujaba kula 12 lAkha ane manuSyanI 14 lAkha maLI kulle 84 lAkha ceAni thAya che. AzakA saheje thAya ke jo 84 lAkha cenie che te ahI' mAtra nava yAnie ja nirUpaNa kema karyu" ? AnuM samAdhAna e che ke zAstramAM pratipAti 84 lAkha ceAnienA kahelI nava ceAnimAMja saMgraha thaI jAya che. 84 lAkhanuM kathana vistAranI apekSAthI che dAkhalA tarIke pRthvIkAyanI je ceAni kahI che te ja jAti bheTanI, apekSAthI sAta lAkha piramANuvALI che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda jInA zarIranuM nirUpaNa sU. 29 53 zarkarA vAlukA vagere pRthvInI je jAtio kahevAmAM AvI che pRthvIkAyanI yunio paNa teTalI ja samajavI te nio pitAnI mULanithI judI nathI. paraMtu jAtibhedathI temAM bheda paDI jAya che. AthI A vacana saMgrahakavacana samajavuM joIe. AvI ja rIte anya jInI nio paNa jAtibhedanI apekSAthI bahu saMkhyaka che. ra8 sarIrA paMca orAliyaveubdhiya AhAraga teyakammAI // 29 // mULasUvAtha- zarIra pAMca che-audAki, vaikayika AhAraka tejasa tathA kAmaNa pArA tavArtha dipIkAH-pahelA saMsArI jInA garbha, upapAta ane saMmUraInanA bhedathI traNa prakAranA janma batAvelA che. have evuM batAvIe chIe ke te janmamAM jenA kayA zarIra hoya che ? keTalAM hoya che ? te zarIranAM lakSaNa kayA che ? je pratikSaNa vinaSTa thatA rahe che te zarIra kahevAya che. viziSTa nAmakarmanA udayathI temanI racanA thAya che te pAMca che audArika, vaikiya, AhAraka taijasa tathA kArpaNa A zarIra yathAsaMbhava narakAdi cAra gationAM jIvene ja heya che. siddha jIne nahIM A batAvavA mATe sUtramAM sarva prathama zarIra zabda prayoga karavAmAM AvyuM che. zarIra nAzavaMta che ane siddhomAM tenuM hovuM saMbhavita nathI "zarIra" zabdanI apekSA "kAya" zabda nAno che te paNa atre kAyazabdano prayoga nahIM karatA zarIra zabdane praveza karavAmAM Avyo che tene hetu zarIranI kSaNabhaMguratA darzAve che. "zarIrane vyutpatyartha ja e che ke je nAzavaMta che. A rIte saMsArI jInA uparyukta pAMca zarIra hoya che. A pAMca zarIramAM prathama-prathama zarIranI apekSA uttarottara zarIra sUkSma hoya che. dA rika zarIra sthULa che tenI apekSA vaikiya zarIra sUkSma che, vaikiya zarIranI apekSA AhAraka sUkSma che, AhArakanI apekSA taijasa ane taijasanI apekSA kArANa zarIra sUkSama che. udAra arthAt sthULa tathA asAra dravyathI baneluM zarIra audArika kahevAya che. A zarIranI utpatti audArikane yogya pudgalenA grahaNanA kAraNabhUta pudgalavicArI audArika zarIra nAmakarmanAM udayathI thAya che arthAt je zarIra sthUla athavA jenuM prajana sthUla hoya te dArika. eka, aneka, nAnA, moTA ItyAdi dareka prakAranA zarIra karavA te vaikriya kahevAya che. vikiyA karavI jenuM prayojana che te vaikiya zarIra athavA vikiyAzakti dvArA utpanna karavAmAM AveluM zarIra vaikriya zarIra kahevAya che. devanuM mULa zarIra tIrthakara bhAgavaMtenA janmakalyANaka vagere samaye paNa vaikriya zarIra dhAraNa karIne janma utsavanA sthaLe Ave che. mULa rUpathI nahIM eka athavA aneka rUpa uttara zarIra ja temanA janmotsava vageremAM sammilita thAya che. vikiyA, vikAra, bahurUpatA agara ekane aneka banAvavuM, A tamAma samAnArthaka zabda che. TUMkamAM je zarIra vikiyAthI baneluM hAya, aneka Azcarya utpanna karanAra haya, judA judA prakAranA guNothI yukta hoya, evA vaikriyavargaNanA pudgalathI baneluM zarIra vekiya kahevAya che. sUkSmatattvane jANavA mATe athavA asaMyamanuM nivAraNa karavA mATe vagere kAraNothI pramattasaMyata dvArA je zarIra niSpAdita karavAmAM Ave che te AhAraka kahevAya che. A zarIra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 tatvArtha sUtrane atyanta zubha, zakita, tathA vizuddha drabyAthI nirmita hoya che. vizeSa prayeAjanathI banAvAya che temaja antamUhUrtanI sthitivALuM hAya che. pramatasa`yata muni ja A zarIrane niSpanna kare che. jyAre pramattasayatane koI UMDA tattvamAM athavA sayamanA viSayamAM zaMkA UbhI thAya che, tyAre tIrthaMkara tathA kevaLI bhagavAnanI pAse zaMkAne dUra karavA arthe tAlupradezanA chidrathI nikaLIne eka hAthanuM putaLuM tyAM jAya che, jaIne tIrthaMkara vagerene pUchI karIne pAchu phare che ane teja tAlunA chidrathI pramattasayatanA zarIramAM pesI jAya che. AvuM karavAthI tenI zaMkA dUra thaI jAya che. tejathI je zarIra utpanna thAya che te taijasa kahevAya che. kama dvArA niSpanna zarIrane kANu zarIra kahe che. jevI rIte bera vagerenA AdhAra kuMDa hAya che teja prakAre A kANu zarIra samasta ka rAzinA AdhAra che athavA je zarIra karyAM nuM kAM che te kAmaNa kahevAya che. te samasta karmane utpanna karavAmAM samatha heAya che. ! 29 // tatvA niyukita:--kita janmomAM, kata yAniovALA jIvAnA kayA ane keTalA zarIra hAya che ? te zarIranA lakSaNa kayA che ? A batAvavA mATe kahIe chIezarIra pAMca che. audArika vaikriya-AhAraka-tejasa ane kArmAMNu. kSaNe kSaNe zI-jI, nAzavaMta hAvAthI temaja caya ane apacaya vALu hAvAthI zarIra' saMjJA pradAna karavAmAM AvI che. zarIra upara mujaba pAMca che. A pAMca zarIra naraka vagere cAra gatinA jIvAne ja hAya che, siddha jIvAne heAtA nathI. siddha jIva samasta karmothI rahita hAvAthI samasta zarIrathI paNu rahita hAya che. A satyane prakaTa karavA mATe sUtranI zarUAtamAM zarIra" zabdanA prayAga karavAmAM AvyeA che. zarIrazakhsanA atha che--je nAzavaMta hAya, paLe-paLe badalAtuM rahe. AvuM nAzavaMta zarIra siddhomAM maLI AvatuM nathI. Aja kAraNa che ke zarIra zabdanI apekSA "kAya" zabda nAnA che ane jo tene prayAga karyo heAta teA sUtramAM laghutA Avata Ama chatAM atre kAya zabdanA prayoga karavAmAM AvyA nathI. zarIra zabdanA meATA hovAnA kAraNeja prayAga karavAmAM AvyA che te tenI vinazvaratA prakaTa karavA mATe ja. tAtparya e che ke saMsArI jIvAnAM audArika vaikriya. AhAraka taijasa ane kANu vagere pAMca prakAranA zarIra haiAya che. prajJApanAsUtranAM 21mAM zarIrapadamAM kahela che-- prazna--bhagavan ! zarIra keTalA kahelAM che ? uttara-gautama ! pAMca zarIra che. (1) audArika (2) vaikriya (3) AhAraka (4) taijasa (5) kANu, je zarIra sthULa ane asAra pudgaladravyothI anyu. heAya te audArika kahevAya che. vikriyA zaktithI utpanna thayuM hoya te vaikriya kahevAya che. vikriyA. vikAra aneka rUpatA athavA ekanA aneka rUpA banAvavA e sarva samAna avAlA zabda che je zarIra vikriyAthI anela hAya nAnAprakAranA rUpa ane adbhUta hoya. nAnA prakAranA guNeAthI yukata pudgalavaga - NAthI anela heAya vaikriya kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 gujarAtI anuvAda jIvanA zarIranuM nirUpaNa sa, 29 je zarIra atyanta zubha, zubhra, ane vizuddha dravyavargaNAothI utpanna thAya tathA eka vizeSa prajanathI ja banAvAya tathA jenI sthiti antamuhUrta mAtrA hoya te AhAraka zarIra kahevAya che. je tejasa guNavALA dravyothI nirmita hoya, tejane vikAra hoya agara teja rUpa ja hoya te tejasa zarIra che. A zarIra uSNa guNavALuM tathA zApa ane anugrahanA sAmarthyavALuM paNa hoI zake che. A zarIra jene maLe che ane je te tejalezyA labdhivALe hoya te te jyAre krodhathI bhabhukI uThe che tyAre bIjA jIvane, bALI mukavA mATe tene bahAra kADhe che jevI rIte gozALake kADhI hatI tema. ane jyAre khuza hoya che tyAre zIta tejathI upakAra paNa kare che. je jIvane uttaraguNapratyayaka labdhi prApta thatI nathI tenuM ja taijasa zarIra khAdhelA annane pacAvavAnuM kArya kare che. A pramANe je zarIra khorAka pacAvavAnI zaktivALuM hoya te paNa tejasa kahevAya. AvI ja rIte karma dvArA niSpanna zarIra kAmaNa kahevAya che. A zarIra samasta karmarAzinuM evI rIte AdhAra bhUta che jevI rIte bera vagerene AdhAra kuMDa vagere heya che. athavA A zarIra bIjanI jema badhAM karmone pitA che. A zarIranAmakarmanI uttaraprakRti che arthAt zarIranAmakamane eka upabheda che AthI ATha karmothI thoDuMka bhinna che. karma ja kArmaNa kahevAya che. hakIkatamAM te karmo dvArA niSpanna, karmomAM thanArUM athavA karma ja kAmaNa zarIra kahevAya che. audArika vagere zarIra pitAne game te pudgalothI banatAM nathI paraMtu emane yogya pudgalenI vagaNa judI judI hoya che. dArika vargaNanA pagalethI audArika zarIra, vaikiya vargaNanA pudgalathI vaikriya zarIra, AhAraka vargaNAnA pudgalathI AhAraka zarIra, taijasavargaNAnA pudgalathI taijasazarIra ane kAmaNavargaNa nA pudgalathI kAzmaNa zarIranuM nirmANa thAya che. pudgalenA samUhane vargaNa kahe che. AnuM vagikaraNa aneka prakArathI karavAmAM Avela che. jevI rIte dravyanI apekSAthI samasta paramANudranI eka varga yAne (rAzi) che. dvipradezI skaMdhanI eka varga che. evI ja rIte eka-eka paramANunI vRddhi karIne saMkhyAta vagaNuo che, asaMkhyAta pradezI skaMdhanI asaMkhyAta vargaNAo che. anantapradezI audhonI ananta, vargaNAo hoya che. - alpa pudgalevALI keTalIka evI varganuM hoya che ke jenAthI audArika zarIra banI zakatuM nathI arthAt te audArika zarIra mATe ayogya hoya che temanI AgaLanI ananta vargaNAo audArika zarIrane yogya hoya che A yugya vargaNAonI AgaLanI temanAthI paNa anantagaNI evI vargaNA che je (vadhAre dravyavALI hovAne kAraNe) audArika zarIra mATe yogya nathI AvI rIte dArika vargaNA traNa prakAranI che. (1) alpa pudgalevAnI hovAthI amya (2) gya pariNAmavALI hovAnA kAraNe yogya tathA (3) bahapugalavALI hovAthI agya. AvI ja rIte vaikriya AhAraka, tejasa bhASA, ANu pANu mana tathA kAmaNamAMthI pratyeka jAtinI traNa prakAranI vargaNue kahelI che-agya, gya. tAtparya e che ke dArika vagere zarIranAM tathA bhASA AdinA nirmANa mATe yogya parimANAvaLI vagaNAo ja egya hoya che. A ucita parimANavALI vargaNAothI ochA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane parimANavALI je vaNAo che. te ayogya hoya che ane adhika parimANavALI hoya te paNa ayogya hoya che. ochA parimANavALI vargaNAomAM pagaladravyonI uNapa hovAthI temane ayogya kahevAmAM AvI che ane vadhu parimANavALI vargaNAo.jarUrathI vadhu pudgale hovAthI ayogya kahela che. prathama vargaNa alpadravyavALI hovAthI, ayogya che jyAre chevaTanI vadhu dravyavALI hovAthI agya che arthAt te yaMgya vargaNAothI ja audArikazarIranI niSpatti thAya che. ahIM eka bAbata dhyAnamAM rAkhavI ghaTe ke vadhAre dravyavALI audArika vagaNAmAM, je audArika zarIra mATe ayogya hoya che temAM eka pugaLa je bheLavI devAmAM Ave te te vaikiya zarIrane ayogya prAthamika kriyavargaNA jevI thaI jAya che. Aja rIte AhAraka vagere badhI AgaLanI vargaNuonI babatamAM samajI levuM joIe. je ke ahIM bhASAvargaNA, aNApANavagaNa tathA mavargaNAne ullekha karavAnuM kaI prakaraNa nathI te paNa kAmaNazarIrane yogya vargaNAone dekhADavAnA hetuthI temane paNa nirdeza karavAmAM Avela che. AvI ja rIte A audArika vagere zarIra judA judA-dArika vagaNa vagerethI banelAM che. pAMca zarIramAM dArika zarIranuM sarvaprathama nidarzana karavAmAM Avela che. enuM kAraNa e che ke te badhAthI vadhu sthULa che, apapradezI che ane temanA svAmI badhAthI vadhAre che. tyArabAda vakriya zarIrano ullekha karavAnuM kAraNa pUrvasvAmInuM sAmarthya che arthAt jene pahelA audArika zarIra prApta hoya teja vaikriya zarIrane meLavI zake che. jevI rIte vaikriyazarIra labdhithI paNa hoya che tevI ja rIte AhAraka zarIra paNa labdhithI prApta thAya che. A samAnatAthI vaikriya zarIranI pachI AhAraka levAmAM AvyuM che-AhAranI apekSA paNa vadhu sUkSma hovAthI tenI pachI tejasanuM tathA tejasa adhika sUma hovAthI tenI pachI kAmaNa zarIranuM grahaNa karela che. AhAraka zarIranI apekSA taijasamAM ane tejasanI apekSA kAmaNuzarIramAM ananta pradeza adhika hoya che. je 29 che "uttarottara kudumaM Avo vattari maniSNA' rUA mULasUtrArtha-pUta zarIra uttarottara sUkSma che ane eka jIvamAM ekI sAthe cAra zarIranI bhajanA che | 30 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM audArika vagere pAMca zarIranI prarUpaNa karavAmAM AvI che. te zarIra uttarottara sUkSama che ane koI jIvanAM be InAM traNa tathA kaI kaInA cAra sudhI ekI sAthe hoI zake che e mATe kahIe chIe-- pUrvokta pAMca zarIramAMthI pUrva zarIranI apekSA AgaLa-AgaLanA zarIra sUma che arthAt sUkSama pariNamanavALA pudgaLadravyathI bane che. sUma hovAnA kAraNe ja vaikriya vagere cAra zarIra ApaNane sAmAnyatayA dekhAtAM nathI. zaMkA-zAstramAM audArika zarIranuM utkRSTa parimANa eka hajAra yojanathI kicIta adhika kahela che jyAre vaikiya zarIranuM utkRSTa parimANa eka lAkha ejanathI thoDuMka vadhu kahevAmAM Avela che. AvI sthitimAM audArikanI apekSA vakriya zarIra sUkama kaI rIte hoI zake ? - samAdhAna-sAcI vAta che. parimANanI apekSAthI je ke audArika zarIranI apekSA vaikiya zarIra moTuM hoya che tema chatAM A dazya hovAthI tene sUkama ja kahevAmAM Ave che A zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda audArikazarIranI sUkSamatAnuM nirUpaNa sU. 30 57 prazna bIje ja che ke vikriyA karavAvALAnI IcchAthI tenuM vekiya zarIra daSTigocara paNa hoI zake che AvI rIte audArikathI vaikriya vaikriyathI AhAraka-AhArakathI tejasa taijasathI kArmaNazarIra sUkama che. je ke zarIra anukamathI uttarottara sUkSama che te paNa pudgalapradezanI apekSA e dArika zarIrathI vikiya ane vaikiyathI AhAraka zarIra asaMkhyAtagaNa che AhArakanI apekSA tejasa zarIramAM ane tejasanI apekSA kAzmaNa zarIramAM anantagaNa pradeza che. AvI rIte bahAra dravyothI utpanna thavA chatAM paNa temanuM uttarottara sUmi pariNamana che AthI ja te sUkama kahevAyA che. - A pAMca zarIramAMthI kaI jIvane eka sAthe cAra zarIra hoI zake che. keIne be, keIne traNa ane koIne cAra zarIra sudhI prApta thaI zake che. (1) ekI sAthe eka jIvane be zarIra hoya te taijasa ane kAmaNa hoya che. be zarIra mAtra vigrahagatinA samaye ja hoya che. (2) traNa zarIra eka sAthe hoya te tejasa kAmaNa ane audArika hoya che. A traNa zarIra RddhivagaranA tiryaMca tathA manuSyamAM hoya che. (3) athavA traNa zarIra tejasa, kAmaNa ane vaikriya hoya che je devagati ane nArakInA jIvone prApta hoya che. (4) cAra hoya te taijasa, kAmaNa, audArika tathA vaikiya hoya athavA (5) tejasa, kArmaNa, audArika tathA AhAraka hoya A cAra zarIra vaikriya labdhi athavA AhAraka labdhivALA jIvane hoya che. eka jIvamAM ekI sAthe pAMca zarIra hotA nathI ane vaikiya ane AhAraka zarIra ekI sAthe maLI zakatA nathI kAraNa ke ekI sAthe banevaikriya ane AhAraka labdhio hatI nathI. kArmaNazarIra te pratyeka saMsArI jIvane hoya ja che. . 30 che tatvArthaniyukita-audArika vagere zarIra uttarottara sUphama che jemake--dArikathI vaikiya sUkSama che vaikriyathI AhAraka. AhArakathI taijasa-tejasathI kAmaNazarIra sUma che AvirIte audArika pAMce zarIramAM eka bijAnI apekSA e uttarottara zarIra sUkSma che. AvI rIte uttarottara zarIra sUkama dravyothI banelA hovAthI sUkSama che ane A kAraNe dArika zarIra sivAyanA cAra vaikiya vagere zarIra prAyaH joI zakAtAM nathI. pudgalenuM pariNamana vividha prakAranuM che. keI-kaI pudgala thaDA hovA chatAM paNa palA-palA hovAthI sthULa dekhAya che jema bhIMDA agara lAkaDAnAM pudgala. koI AthI ulaTuM, paNa atyaMta saghanarUpamAM pariNata thAya che. te ghaNuM vadhAre hovA chatAMpaNa sUphama-pariNata hovAthI alpa dekhAya che dAkhalAtarIke. hAthI dAMtanA pudgala-- A vAta cokakasa che ke laMbAI-pahoLAImAM sarakhAM bhIMDA ane hAthIdAMtanA TukaDAne je trAjavAmAM jokhavAmAM Ave te temanA vajanamAM ghaNo taphAvata hoya che. AthI sAbIta thAya che ke kaI pudgala saghana evAM sUma pariNamanavALA ane kaI zithila pariNamanavALA hoya che nahIMtara je temanuM pramANa tulya che e laghutA ane guptA kema thAya ? A kAraNe pahelA pahe lAnA zarIra uttarottara zarIranI apekSA sthULa dravyothI banelA ane zithila pariNamanavALA hoya che ane uttarottara zarIra sUkSma dravyothI nimita, saghana pariNativALA ane sUkSama hoya che. A pudgala dravyanI pariNamananI vicitratA che. A rIte dArika zarIra alpadravyavALuM, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 tatvArthasUtrane sthULa ane piluM hoya che ane tenI apekSA vaikiya zarIra bahatara dravyavALuM, sUmi ane saghana pariNamanavALuM hoya che. A kAraNe tene audyArikanI apekSA sUkSma kahela che. prazana-audArika zarIra zAstramAM vadhumAM vadhu eka hajAra ejanathI DuMka vadhAre parimAsuvALuM kahevAmAM AveluM che paraMtu vaikiya zarIra kaMIka vadhu eka lAkha yojanA parimANavALuM hoya che te paNa tene sUkSma kaI rIte kahyuM ? uttara-je ke pramANunI apekSA vakiya zarIra ghaNuM moTuM hoya che te paNa adazya hovAthI te sUkSma ja kahevAya che. hA, je vikiya zarIra banAvanAra dhAre te te daSTigocara paNa thaI zake che AthI tene sUmi kahevAmAM koI doSa nathI. AvI ja rIte vaikiyanI apekSA AhAraka zarIra sUkSama hoya che. te bahusaMkhyaka dravyothI utpanna thavA chatAM paNa sUkSamatara parimANavALuM hovAthI sUkSma che. AhArakanI apekSA tejasa zarIra ghaNuM sUkSma ane ghaNuM dravyathI baneluM che. tejasa zarIranI apekSA kAmaNa zarIra bahu adhika dravyothI baneluM hovA chatAM paNa atyanta sUkSma hoya che. ahIM uttarottara zarIramAM je sUkSmatAnuM vidhAna karavAmAM AveluM che te ApekSika che, sUkSmatA karmanA udayathI utpanna sUkSamatA nathI. prazana-kAraNenI sUkSmatA hovAthI bahusaMkhyaka pudgale dvArA racita hovA chatAM paNa pracayanI vizeSatAne kAraNe AgaLa-AgaLanA zarIra bhale sUkama hoya paraMtu te zarIra bahasaMkhyaka pudgalathI banelA che, tenI sAbItI zI ? uttara -audArika Adi zarIrenuM nirmANa kamazaH asaMkhyAtagaNa adhika pradezothI thAya che arthAt audArika zarIranI apekSA vaikiya zarIranA pradeza asaMkhyAtagaNA vadhAre che ane vikiya zarIranA pradezathI AhAraka zarIranA pradeza asaMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che. AhArakanI apekSA tejasanA ane taijasanI apekSA kAmaNa zarIranA pradeza anantagaNuM vadhAre hoya che. pravRddhadeza pradeza kahevAya che. A vyutpatti anusAra jyAre anataguNa skandha anya anantaNuka audhathI asaMkhyAtavAra guNavAmAM Ave tyAre te vaikriya zarIra mATe grahaNa karavA yogya bane che. AvI ja rIte vaikiya zarIra mATe grahaNa karavA gya eka anantapradezI skandha jyAre anantANuka skaMdhothI asaMkhyAta vakhata guNavAmAM Ave che tyAre te AhAraka zarIra mATe egya bane che paraMtu tejasa ane kAmaNa zarIranA viSayamAM A niyama lAgu thato nathI. emanA mATe bIjo niyama che ke have pachI kahevAmAM Avaze. AvI rIte dArika zarIrane yogya skaMdha anantAka hovA chatAM paNa uttara audhanI apekSA sahuthI nAnuM che kAraNake ananta saMkhyAnA ananta bheda che. Ane sArAMza e che ke dArika zarIrane yogya eka skaMdha jyAre anya anantapradeza che sAthe asaMkhyavAra guNAya tyAre ja te vaikiya zarIrane gya bane che. AvI ja rIte vaikiya zarIranA yogya skaMdhethI AhAraka zarIranA yaMgya skaMdha asaMkhyagaNuM che. Ane phalitArtha e che ke vaikiya zarIrane megya skaMdha jyAre anya anantapradezI asaMkhyAta skaMdhothI guNAya che tyAre te AhAraka zarIrane anurUpa bane che. tejasa ane kAmaNa zarIra pUrva-pUrvanA zarIranI apekSA pradezathI anantagaNa hoya che. A rIte AhAraka zarIrathI taijasamAM anantagaNu pradeza che ane tejasanI apekSA kArmaNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda dArikAzirIranI sUkSamatAnuM nirUpaNa sU. 30 59 zarIra anantagaNa pradezavALA che. tAraNa e thayuM ke AhAraka zarIrane yogya anantANuka skaMdha jyAre bIjAM ananta ananta pradezavALA skathI guNavAmAM Ave tyAre te tejasa zarIra mATe grahaNa karavA egya bane che. AvI ja rIte tejasa zarIrane yogya anantANuka skaMdha anya anatANuka skothIguNavAmAM Ave tyAre kAzmaNa zarIra mATe grahaNa karavA gya bane che. prajJApanAsUtranA zarIrapadanA 21mAM padamAM kahe che-- dravyanI apekSA AhAraka zarIra badhAthI ochA che, vaikriya zarIra tethI asaMkhyAtagaNa vadhAre che, dArika zarIra tethI paNa asaMkhyAtagaNuM che. tejasa ane kArya zarIra baMne dravyanI apekSAe sarakhAM che paraMtu anantagaNu che, pradezonI apekSA sahathI ochA AhAraka zarIra che, vaikiya zarIra pradezanI apekSA temanAthI asaMkhyAtagaNuM che, dArika zarIra pradezonI apekSA asaMkhyAtagaNu che tejasazarIra pradezanI apekSA anantagaNu che, vagere... anya zarIrathI tejasa ane kArmaNa zarIranI eka dhyAna kheMcatI bAbata e che ke A baMne kAnta sivAya badhe ja apratihata hoya che, hA, lekanA antamAM A baMne paNa nAza pAme che. kahevAnuM e che ke che ane ajIvonuM AdhArabhUta kSetra leka kahevAya che. lekhakane anta thAya che. tyAre tejasa-kAmaNa zarIranI gatine paNa anta thaI jAya che. lekanI bahAra gatine kAraNu dharmadravya ane sthitine kAraNu adharmadravya hotuM nathI dharmadravyanA nimittathI ja che ane yudgalenI gati thAya che AthI jyAM dharmadravyane abhAva che tyAM gatine paNa abhAva hoya che. jema mAchalAM vagere jaLacarenI gati pAnI madadathI thAya che tevI ja rIte samasta jIve ane pudgalenI gati dharmadravyanI madadathI ja thAya che. kAntane cheDIne sapUrNa lekamAM kayAMya paNa temane pratighAta thatuM nathI-gatimAM rukAvaTa AvatI nathI je ke A baMne zarIra paNa AkAravALA che to paNa atyaMta sUkSma hovAnA kAraNe apratihata che-bhale parvata hoya ke dariye, raNa dvIpa pAtALa naraka athavA vaimAnika leka Adi te paNa tene bhedIne teo sarvatra apratihata gatimAM hoya che. jevI rIte lAlacoLa tejanA avayava leDhAnA pinDanI aMdara pezI jAya che ane kaI paNa prakAre rokI zakAtA nathI kAraNa ke te sUkSama hoya che te ja rIte taijasa ane kArmaNa zarIra paNa rAjAnA priya puruSanI jema sarvatra praveza kare che ane nikaLe che, rAjapraznIya sUtranAM 66mAM sUtramAM temane "appaDihayagaI" arthAt vagara koI roka gati karanAra kahevAmAM AvyA che. taijasa ane kAzmaNa zarIrathI saMsArI jIva kadApI rahita hete nathI-samasta saMsArI jIvonI sAthe temane saMbandha anAdikALathI che jevI rIte suvarNa ane pASANane saMga anAdi che tathA AkAza ane pRthvI vagerene saMyega anAdikAlIna che tevI ja rIte jIvanI sAthe A baMne zarIrane saMbadha anAdikAlIna che-paraMtu A anAdi sambandha ekAMta rUpathI na samajavo joIe paraMtu dravyArthika nayanI apekSAthI ja samajavo joIe-baMne zarIra pravAha svarUpe anAdikAlIna che-tAtparya e che ke A baMne zarIranI paraMparA anAdikALathI avicchinA rUpamAM cAlatI AvI che ane jyAM sudhI jIvane mukita maLatI nathI tyAM sudhI cAlatI ja rahe che. paraMtu paryAyanI apekSA temane saMbandha AdimAna paNa che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60. tatvArthasUtrane dravyathI anAdi sambandha hovA chatAM paNa A taijasa ane kAmaNa zarIra zuM badhAM saMsArI jIne hoya che athavA kaI kaIne ja hoya che ? A praznanA javAba e che ke badhAM saMsArI jIvenAM tejasa-kAzmaNa zarIra hoya che, evuM nathI keIne hoya ane keIne na hoya. prazna-jema taijasa ane kAmaNa zarIra anAdikAlIna saMbandha hovAthI badhA saMsArI jene sAthesAthe hoya che tevI ja rIte zuM anya zarIra paNa ekI sAthe eka jIvane heya che nahIM ? uttara-bhajanAthI eka jIvane ekI sAthe cAra zarIra sudhI hoI zake che.(1) eka jIvane ekI sAthe taijasa ane kAmaNabe zarIra hoya che (2) koIne taijasa kArpaNa ane audArika hoya che (3) koIne tejasa, kAmaNa ane vaikriya hoya che (4) koIne tejasa kAmaNa dArika tathA vaikriya hoya che (5) keIne tejasa, kAmaNa, audArika tathA AhAraka hoya che (6) keIne mAtra kAmaNa ja hoya che (7) keIne kAmaNa ane audArika (8) kArpaNa ane vaikriya (9) kAmaNa, audArika ane vaikriya (10) kAmaNa, audArika, AhAraka (11) koIne kAmaNa, tejasa, audArika tathA vaikriya hoya che. (12) kaIne kAmaNa taijasa ane audArika hoya che-- eka jIvane pAMca zarIra kadI paNa hoI zake nahIM kAraNa ke AhAraka ane vaikiya zarIra sAthe-sAthe hetA nathI, baMne labdhio eka jIvane ekI sAthe hotI nathI. A baMne labdhIo ekI sAthe eka jIvamAM vyakata rUpamAM haI zakatI nathI. je kALamAM vaikiyalabdhine prayoga karavAmAM Ave che te samaye AhAraka labdhine prayoga thatuM nathI-hA, AgaLa pAchaLa praveza karI zakAya pahelA vaikiya zarIra banAvI tenA vyApArathI nivRtta thaI jAya pachI AhAraka zarIra banAvI zake che. AvI sthitimAM eka jIvanAM ekI sAthe pAMca zarIra hoI zake nahIM prajJApanA sUtranA 21mAM zarIra padamAM kahyuM che ke - prazna-he bhagavaMta ! je jIvane audArika zarIra che temane kriya ane vaikiya zarIra hoya tene dArika zarIra hoya che ke nahIM ? uttara gautama ! jene dArikazarIra che tene kriya zarIra kaIvAra hoya che. koI vAra hotuM nathI jene vaikriya zarIra che tene audArika zarIra hoya agara na paNa hoya. prazana-bhagavaMta ! jene dArika zarIra che tene AhAraka ane AhArakavALAne dArika zarIra hoya che ? javAbaH--gautama ! jene dArika zarIra hoya tene AhAraka zarIra kadAcita hoya che kadAcita nathI paNa hotuM jene AhAraka zarIra che tene audArika zarIra niyamathI hoya che. prazna--audArika zarIravALAne taijasa ane tejasavALAne dArika zarIra hoya che ? javAba-jene dArika zarIra che tene tejasa zarIra niyamathI hoya che paraMtu taijasavALAne audArika zarIra hoya paNa kharuM ane na paNa hoya AvuM ja kArpaNa zarIra mATe samajavAnuM che. prazna-kriya zarIravALAne AhAraka ane AhAraka zarIravALAne vaikiya zarIra hoya che ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda kAzmaNa zarIranA lakSaNanuM kathana sa, 31 61 javAba: --gautama, vekiyavALAne AhAraka zarIra hotuM nathI ane AhArakavALAne vaizyi zarIra paNa hotuM nathI. tejasa ane kArmaNa zarIranA viSayamAM audArika zarIra mATe je kahyuM teja samajavAnuM che ane AhAraka zarIranA viSayamAM paNa teja pramANe kahevuM joIe arthAt jene vaikiya ane AhAraka zarIra hoya che temane taijasa ane kAmaNa zarIra niyamathI hoya che. | praznaH-bhagavata, ! jemane tejasa zarIra hoya che temane kArpaNa ane kAmaNavALAne taijasa zarIra hoya che ? uttaraHgautama, jene tejasa zarIra hoya che temane kAzmaNa zarIra niyamathI hoya che ane jene kAmaNa zarIra hoya temane tejasa zarIra niyamathI hoya che 30 | 'kammagaM ubabhogavajjie' mULastrArtha -kAzmaNazarIra upabhegathI rahita che 31 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM audArika vaikiya AhAraka tejasa ane kArmaNa nA bhedathI pAMca prakAranA zarIranuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have kAzmaNanuM prakaraNa AvavAthI tenA viSayamAM thoDI viziSTatAnuM pratipAdana karIe chIe karmathI utpanna thanAra, pUrvokta svarUpavALuM kAmaNa zarIra upabhegathI rahita che. IndridvArA zabda, rUpa, gaMdha rasa ane sparza vagerenI upalabdhi thAya tene upabhega kahevAya che. kArpaNa zarIra A upabhegathI rahita che. vigrahagatimAM kArmaNazarIranuM astitva hovA chatAM paNa labdhirUpa bhAvendriyanuM vidyamAna paNuM hovA chatAM paNa dravyandriyone abhAva hovAthI zabda vagere bhega, upaga thato nathI. - dArika vagere zarIranA bhAvamAM sukha duHkha rU5 viSayono upabhagate pratyakSathI siddha che paraMtu jyAre vigrahagatimAM kArmaNazarIra hoya che tyAre A zarIrathI zabda vagere viSayene upaga thaI zaktA nathI. AthI ja kAmaNa zarIrane upabhegathI rahita kahevAmAM AvyuM che. je 31 che 'orAlie duvihe sammucchime gambhavatie ya' / mULasUtrAtha-audArika zarIra be prakAranA che-samUrNima ane garbhavyutkAntika 3rA tatvArthadIpikA-pahelA traNa prakAranA janma kahevAmAM AvyA che temAMthI kyA janmamAM audArika Adi pAMce zarIramAMthI kayuM zarIra hoya che, AvI jijJAsA thavAthI kahevAmAM Ave che ke-udAra arthAt sthULa pudgalathI bananArUM zarIra audArika kahevAya che tenA be bheda che-samUrchAima ane garbhavyutkAntika. A rIte samUrchAima janma ane garbhajanmathI utpanna thanAra chevone dArika zarIra hoya che. ahIM evI aTakaLa karavAnI nathI ke temane mAtra audArika zarIra ja hoya che. kAraNa ke temane tejasa ane kAmaNa zarIra paNa hoya che. lablinimittaka vaikiya ane AhAraka zarIra paNa garbhaja jIvane AgaLa jatAM hoI zake che. audArika zarIra jaghanyathI AMgaLInA asaMkhyAta bhAga pramANa ane utkRSTathI hajAra jana pramANathI kaMIka vadhAre hoya che. dArika zarIra, jema-jema AyuSya vadhatuM jAya che tema-tema vadhatuM jAya che ane jyAre AyuSyano kSaya thavA lAge che tyAre jINuM thavA mAMDe che. pachIthI jyAre gAtro DhIlA paDI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane jAya che ane cAmaDI laTakavA mAMDe che te zIrNa thaI jAya che. te 32 / tatvArthaniryukti-pUrvokta audArika vagere pAMca zarIramAMthI kayuM zarIra samUrNima vagere traNa jajomAMthI kayAM hoya che ? A jAtanI zaMkA thavAthI kahIe chIe- dArika zarIra-samUrchAima ane garbhaja ema be prakAranAM che. AthI samUchana janmavALAM tathA garbhajanmavALA prANIone dArika zarIra hoya che paraMtu evo niyama nathI ke temane audArika zarIra ja hoya che, kAraNake temane taijasa ane kAmaNa zarIra paNa prApta thAya che. A sivAya garbhajamavALAne AgaLa jatAM labdhi janita vaikriya ane AhAraka zarIra paNa hoI zake che. dArika zarIranI avagAhanA janmathI AMgaLInA asaMkhyAtA bhAga ane je utkRSTA hoya te eka hajAra ejanathI theDI vadhAre hoya che. udAra arthAta uddagama, uddagamanane artha che pradurbhAva je zarIra utpattithI laIne pratyeka samaye udgama kare che arthAt vRddhine prApta thatuM rahe che, pachI jIrNa ane zIrNa thAya che te dArika zarIra kahevAya che. A zarIra umaranA pariNamana anusAra puSTa thatuM jAya che ane pAkI umara thatAM nAza paNa pAme che. ene sAMdhA jyAre DhIlA paDI jAya che ane cAmaDI laTakavA mAMDe che te zINuM paNa thaI jAya che. ghaDapaNanA bhAranA kAraNe vAMkuM paNa vaLI jAya che. indriyanAM viSayane grahaNa karavAnI zakita nabaLI-ane vadhu nabaLI thavA lAge che ane karacalIo paDI jAya che. A rIte kramazaH A kaMInuM kaMI thaI jAya che. oLakhI paNa zakAtuM nathI ke A teja suMdara ane tAjumAju zarIra che. A prakAranuM pariNamana pratyakSathI sAbIta thayeluM che. A audArika zarIramAM A je vizeSatA che te vaikiya, AhAraka, tejasa athavA kArmaNa zarIramAM nathI. A zarIra zarUAtathI chevaTa sudhI jemanuM tema rahe che tenAmAM dArika zarIranI jema paLe paLe parivartana thatuM nathI te ghaDapaNane lIdhe kSINa thatuM nathI athavAte viziSTa pramethI vRddhine paNa prApta thatuM nathI. AhAraka zarIramAM paNa AvuM parivartana thatuM nathI. tejasa tathA kAmaNa zarIramAM te tenI zakyatA ja nathI kAraNake temanAmAM sAMgopAMgonuM nirmANa hetuM nathI. A sivAya audArika zarIra grAhya hovAnA kAraNe grahaNa karI zakAya che. hAtha vagere avayavo dvArA paNa grahaNa karI zakAya che temaja indriyo dvArA paNa grahaNa karI zakAya che pazu vagere dvArA tenuM chedana thaI zake, bANu agara bhAlA vagere dvArA bhedana thaI zake, agni ane sUrya vagere dvArA bALI zakAya che, mahAvAyunA vegathI apaharaNa karI zakAya vagere aneka prakAranA vidyAraNa zakaya hovAthI A zarIra udAra-dArika kahevAya che. A sivAya mAMsa, hADakAM, naso vagerethI baneluM hovAnA kAraNe paNa ene audArika kahe che. vaikriya Adi bIjA zarIra na te mAMsa, hADakAM vagerenAM banelA hoya che athavA na te temanuM grahaNa, vidAraNa chedana bhedana vagere thaI zake che. athavA je sthULa che te udAra kahevAya che ceDAM pradezathI baneluM hovA chatAM paNa A moTuM hoya che athavA udArane artha pradhAna paNa thAya che. pradhAna e mATe ke A zarIra dvArA sakala saMyama, tIrthakaratva, mukti vagerenI prApti thaI zake che athavA te bhIMDAnI jema piluM hovAthI paNa Ane udAra kahevAmAM Ave che. udArane artha uMco paNa thAya che-A zarIra moTA pariNAma (parimANu) vALuM hoya che athavA udAra arthAt puSTa, kAraNake te vIrya-lehIthI yukata che. kSaNe kSaNe tenI vRddhi thAya che. udArane artha meTo paNa thAya che kemake te eka hajAra peja zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda vaikiya zarIranuM ane tenA bhedonuM nirUpaNa sU. 32 63 nanI avagAhanAvALuM hoya che. je udAra che teja dArika kahevAya che. vaikriya Adi zarIra uttarottara sUkSama hoya che AthI emanAmAM A prakAranI udAratAnI zakyatA nathI. prajJApanAsUtramAM 21mAM zarIrapadamAM kahyuM che praznaH-bhagavaMta! dArikazarIra keTalA prakAranAM che ? uttaraH--gautama ! be prakAranAM che-samUrchAima ane garbhavyutkAntika. 3ra / 'veubviyaM duvi uvavAiyaM laddhipattayaM ca / mULasUtrArtha -kiya zarIra be prakAranAM che-papAtika ane labdhipratyaya. / 33 ! tatvArthadIpikA-prathama dArika zarIranuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM have vaikriya zarIranuM pratipAdana karIe chIe paikiyazarIranA be bheda che-aupapAtika ane labdhipratyaya. je zarIra vikayAthI utpanna thAya che tene vaikriya kahe che te be prakAranA che aupapAtika ane labdhipratyaya. je upapAta janmamAM hoya te aupapAtika zarIra kahevAya che ane je zarIra labdhi arthAta viziSTa tapasyA vagerethI utpanna-ddhivizeSathI janme che te labdhipratyaya kahevAya che. - labdhipratyaya mizarIra kaI-kaI manuSya ane tiryaMne hoya che. te uttara kriya zarIranI jaghanya ane utkRSTa sthiti attamuhUrtanI hoya che. tIrthakaranA janma vagere avasaro para dene evA kArya karavA paDe che je ghaNAM samayamAM saMpanna thaI zake che, tyAre te kAryo karavA mATe teo vaikiya zarIra banAve che. kamaLanA kandane teDI nAkhavAmAM Ave tyAre tenA kakaDAomAM je tAMtaNe lAgelA hoya che te dvArA te kakaDA ekabIjAthI joDAyelA rahe che teja rIte uttara zarIramAM antarmahattamAM teo Atmapradezane pUrA kare che. Ama karavAthI uttarakiyazarIra egya samaya sudhI TakI rahe che. ahIM upapAtano Azaya upapAtajanmathI che. je paikiya zarIra upapAtajanmamAM hoya te aupapAtika vaikiya zarIra kahevAya che A zarIra aupapAtika janmanI sAthe ja utpanna thAya che. kAraNa ke tenuM kAraNa upavAtajanma ja che. nArakI ane devatAone ja aupapAtika vaikriya zarIra hoya che, keIpaNa bIjAM prANIne hetuM nathI. AnA paNa be bheda che. bhavadhAraNIya ane uttarakriya. bhavadhAraNIya vaikriya zarIranI avagAhanA jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtA bhAganI ane utkRSTa 500 dhanuSyanI hoya che. uttara vakriyanI jaghanya avagAhanA AMgaLInAM saMkhyAtA bhAga ane utkRSTa 1,00,000 jananI hoya che. - labdhi pratyaya vaikiya zarIra tiya ane manuSyone hoya che. labdhi, tapasyA vagerethI utpanna thanArI eka prakAranI viziSTa zakti che. jene Rddhi paNa kahe che. ene kAraNe je ki zarIra utpanna thAya che te labdhi pratyaya kahevAya che. A zarIra janmajAta hotuM nathI. paNa pAchaLathI utpanna thAya che. viziSTa tapa vagerenAM anuSThAnathI ghaNuM garbhajatiryaMce tema ja manuSyane labdhi pratyaya vaikriya zarIra hoya che. tiyAmAM bIjA keIne hetuM nathI. AmAM apavAda eka ja che ane te e ke vAyukAyane labdhi pratyaya vaikiya zarIra paNa hoya che. sthAnAMga sUtranAM prathama sthAnanAM prathama uddezakanAM paMcoteramAM sUtramAM kahyuM che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane nAraka jIvone be zarIra hoya che. AtyaMtara ane bAhya. AtyaMtara kAzmaNa zarIra ane bAhya vaikiya zarIra. AvI ja rIte devene paNa Aja be zarIra hoya che. papAtika sUtranAM 40mAM sUtramAM kahyuM che-kiya labdhithI thanAruM zarIra vaikriya kahevAya che. I 33 | tatvArthaniryukti -pahelAM aupapAtika ane labdhi pratyaya ema be prakAranAM vekiya zarIra kahyAM. have pahelAM avayavArtha kahe che.-vikayA. vikAra, vikRti, vikaraNa A badhAM samAnArthaka che. vividha prakAranI athavA viziSTa prakAranI kriyAne vikriyA kahe che. temAM je utpanna thAya te vaikiya. je vastunI je prakRti che temAM bhinnatA AvavI te vikAra che. vicitra kRtine vikRti kahe che. vividha prakArathI karavuM vikaraNa che. je zarIra aneka prakAranuM banAvAya te vaikiya kahevAya che. vikiyA labdhi jene prApta thAya che tenI IcchA mujaba je zarIra eka thaI aneka thAya che. anekamAMthI eka, nAnAthI moTuM ane moTAthI nAnuM, eka AkRti thaI aneka AkRtivALuM, aneka AkRtithI eka AkRti, dazya thaI adazya, adazya thaI dazya, bhUmicara thaIkhecara ane khecara thaI bhUmicara, sabaLa gativALuM thaI abaLagati pratighAtI thaI apratighAtI ane apratighAtI thaI pratighAtI thaI jAya che. A badhAM bhAvone je ekI sAthe anubhava kare che te vaikiya zarIra che. vaikriya sivAyanAM bIjAM zarIra ekIsAthe A bhAvane anubhava karatAM nathI. pahelA sthUla hovAnAM kAraNe pratighAtI hoya che. pachI sUkSama avasthAne prApta karIne aprati ghAtI thaI jAya che. bhagavatI sUtranAM bIjA zatakanAM pAMcamAM uddezakamAM kahyuM che. prazna-bhagavanta, bhAvitAtmA, anagAra baddha pudgalene grahaNakarIte eka mahAna strIrupanI jema pAlakhInAM rUpanI vikriyA karavAmAM samartha che? uttara-hA, samartha che. prana-bhagavanta, bhAvitAtmA, anagAra keTalAM strIrUpanI vikriyA karavAmAM samartha hoya che. uttara-gautama, jema keI yuvAna purUSa keI yuvatInA hAthane pitAnAM hAthamAM grahaNa kare athavA cakranI nAbhi ArAthI yukta hoya e ja rIte he gautama, bhAvitAtmA, aNagAra vaikiya samughAta karIne saMkhyAta yojanene daMDa kADhe che evI rIte bIjI vAra vaikriya samuddaghAta karIne saMpUrNa jaMbudvIpane ghaNI strIrUpothI vyApta karI zake che. A bhAvitAtmA anAgAranI vikriyA karavAnI zakti batAvI che. paraMtu keI anagAra ATalI vikiyA karato nathI. tema karaze paNa nahIM. e rIte caudamA zatakanA AThamA uddezakamAM kahyuM che. prazna-bhagavanta, zuM deva avyAbAdha che ? uttara-hA, che. prana-bhagavanta, kyA hetuthI deva avyAbAdha che ema kahevAya che. utara-gautama, eka-eka avyAbAdha deva eka-eka puruSane eka-eka paLamAM divya deva Rddhi, divyadevaghuti, divyadevAnubhAva ane divya batrIsa prakAranI nATyavidhi dekhADavAmAM samartha che. paraMtu te deva te puruSane keIpaNa bAdhA ke muzkelI utpanna karatuM nathI. na tenI cAmaDInuM chedana kare che. te sUkSma rUpathI A badhuM dekhADe che. A abhiprAyathI deva avyAbAdha che ema kahevAyuM che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda vaiSkriya zarIranu ane tenA bhedonuM nirUpaNa sU. 33 AvI ja rIte bhagavatI sUtranAM 18mAM zatakanAM sAtamAM uddezakamAM kahyuM che-- prazna--bhagavaMta ! mahAna RddhinA dhAraka ane yAvat maheza A prakAranI AkhyAvALA deva zuM peAtAnA eka hajAra rupAnI vikriyA karIne ApasamAM eka bIjA sAthe saMgrAma karavAmAM samatha che ? uttara--hA, samatha che. prazna--bhagavata ! tenA te eka hajAra zarIra zu eka ja te hajAra zarIrAmAM eka ja jIva vyApta che ? athavA teo aneka te jIvAnAM madhya bhAga eka jIvathI vyApta che athavA aneka jIvAthI vyApta che ? 65 jIvathI yukata che ? arthAt jIvothI yukata che? bhagavaMta! uttara--gautama ! eka ja jIvathI yukata che, aneka jIvAthI yukata nathI. prazna--bhagavaMta ! zuM puruSa pAtAnA hAthathI pagathI agara talavArathI ne antaranu viccheda karavAmAM samartha che ? uttara--nA A artha samatha nathI evu thaI zakatuM nathI. tyAM zasra kAma karatuM nathI / / 33 / tevA duvidha, diAya' sadana ca / sU. rUA mULasUtrA--tejasa zarIra be prakAranA che--labdhipratyaya ane sahaja 534aa tatvAtha dIpikA-pUrva sUtramAM kramaprApta vaikriya zarIranu svarUpa batAvavAmAM AvyuM have prasaMgathI prApta tejasa zarIranuM svarUpa derzAvavA mATe kahIe chIe. tejasa arthAt tejathI utpanna karelAM zarIranA prakAra e che-labdhipratyaya ane sahaja. viziSTa prakAranI tapasyAthI RddhithI prApti thavI labdhi che. A labdhi je zarIranuM kAraNa haiAya te zarIra labdhipratyaya kahevAya che. sahajanA atha thAya che svAbhAvika AvI rIte taijasa zarIranA e bheda che-niHzaraNAtmaka ane aniHzaraNAtmaka koI ugra cAritravALA sAdhu koInAthI apamAnita thavAthI jyAre gusse thAya che tyAre tenI DAkhI bhujAthI taijasa zarIra jIvanA pradezeAnI sAthe bahAra nikaLe che. te prajavalita agninA puja jevu hAya che. te jene khALavu che tene gherIne rahI jAya che. jyAre tyAM lAMbA samaya sudhI rokAya che teA te khALavA ceAgya vastune bhasmIbhUta karI nAkhe che. evI rItanu tejasa zarIra ni:zaraNAtmaka kahevAya che. khIju je aniHzaraNAtmaka taijasa zarIra che te audArika, vaikriya ane AhAraka zarIranI aMdara rahe che ane traNe zarIrAnI dIptinuM kAraNa heAya che. 5345 zrI tatvArtha sUtra : 1 tatvAtha niyukita--tejomaya athavA tejanu piDa tejasa zarIra e prakAranuM kahevAmAM AvyuM che--labdhipratyaya ane sahaja viziSTa prakAranAM tapathI je zakita utpanna thAya che te labdhi kahevAya che, tenA nimittathI utpanna thanAra zarIra ne labdhi pratyaya tejasa zarIra kahevAmAM 9 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vvvvvvvvvvv^^^ tatvArthasUtrane Ave che AvuM zarIra koI-koI mahAtmAone kaI-kaI vAra ja prApta thAya che. badhAne prApta thatuM nathI. sthAnAMgasUtranA trIjA sthAnaka, bIjA uddezakamAM kahyuM che-nigrantha zramaNa traNa kAraNothI pitAnI vipula tejalezyAne saMkSipta kare che (1) AtApanA laIne (2) kSamAbhAva dhAraNa karIne ane cauvihAra tapasyA karIne. bIju sahaja tejasa zarIra samasta saMsArI prANuone prApta thAya che ane rasa vagere AhAranA paripAkane kAraNe hoya che arthAt ApaNe je bhejana karIe chIe tene pacAvavuM te ja A taijasa zarIranuM kAma che. 34 nAdAsa vihuM maravaMzarA reva' phU0 rUA. mULasUtrArtha -AhAraka zarIra eka ja prakAranuM che ane te pramatta saMyatane ja prApta thAya che. rUpA tatvArtha dipIkAH-pUrva sUtramAM tejasa zarIranI prarUpaNa karavAmAM AvI have kamaprApta AhAraka zarIranuM kathana karavAmAM Ave che. AhAraka zarIra eka ja prakAranuM hoya che ane te 14 pUnA dhAraka pramattasayatane ja prApta thAya che. pramatta saMyata arthAt da guNasthAnavattI sAdhunA manamAM jyAre have pachIthI kahevAmAM AvanArA prANidayA, tatvajijJAsA vageremAMthI kaI kAraNa utpanna thAya che tyAre te vicAre che-paramadeva tIrthakara bhagavaMtanA darzana vagara A zaMkAnuM nivAraNa thavAnuM nathI ane A kSetramAM te tIrthakara bhagavAna vidyamAna nathI. A saMjogomAM mAre zuM karavuM joIe ? AvuM ciMtana karavAvALA pramattasaMyatanA zarIrathI tAlupradezathI vidyamAna vALanA agra bhAganA AThamAM bhAga barAbara nAnA evA chidrathI eka hAtha barAbara baneluM sphaTikamaNi jevuM svaccha eka putaLuM nIkaLe che. te putaLuM te sthaLe jAya che jyAM tIrthakara bhagavaMta agara kevaLI sthita hoya, tyAM temanA zarIrane sparza karI potAnuM prayeAjana pUruM karIne pAchA AvI jAya che ane pAchuM teja sAdhunA zarIramAM pesI jAya che. A pramANe thavAthI te sAdhune saMzaya-zaMkA dUra thaI jAya che. A AhAraka zarIra A cAra kAraNathI cAra vAra dhAraNa karI zakAya che ane pachI te sAdhune mekSa prApta thaI jAya che. Ane ja AhAraka labdhi prakaTa karavI ema kahe che. je cAra prayojanathI AhAraka zarIranuM nirmANa karavAmAM Ave che te A prakAre che- (1) prANadayA (2) tIrthakara bhagavAnanI RddhinuM darzana (3) chadmasthanuM avagrahaNa arthAta navuM jJAna grahaNa karavuM te ane (4) saMzayanuM nivAraNa A cAra prayajanathI muni AhAraka labdhi prakaTa karIne AhAraka zarIranuM nirmANa kare che. | munie AhAraka zarIranuM nirmANa karIne tene tIrthaMkara pAse mokalavuM ane kadAca je tyAM tIrthakara na maLe te te eka hAthe pramANa vALA AhAraka zarIramAMthI baMdha muThI hAthanI barAbara bIjuM AhAraka zarIra nIkaLe che ane te tIrthaMkara pAse jAya che. tyAM potAnA mananuM samAdhAna karI pharI pAchuM Ave che ane e eka hAtha pramANe prathama zarIramAM pesI jAya che ane te prathama zarIra muninA asala zarIramAM pesI jAya che. vaLI kahyuM paNa che - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda AhAraka zarIranuM nirUpaNa sU. 35 prANInI dayA mATe tIrthakaranI addhinuM darzana karavA mATe saMzayane dUra karavA mATe, chadmasthanA avagrahaNa mATe jInendra bhagavAnanI pAdamULamAM gamana kare che." AhAraka zarIra zubhakarmanA AhAraka kAyayoganuM kAraNa hovAthI zubha kahevAya che. A vizuddha nirdoSa karmanuM kArya hovAthI vizuddha paNa kahevAya che AhAraka zarIra keIne rukAvaTa karatuM nathI athavA tene rokI paNa zakAtuM nathI. A mATe tene apratighAti kahe che. muni jyAre AhAraka zarIranuM nirmANa karavAno prAraMbha kare che tyAre pramAdayukata hoya che. AthI pramattasaMya mIne ja AhAraka zarIra hoya che. bIjA koIne nahIM. pramattasaMpattane bIju audArika zarIra te hoya che ja e vAta lakSamAM rAkhavI joIe rUpA tatvArthaniyukita -AhAraka zarIranA bheda-prabheda nathI. te eka ja prakAranuM hoya che. pramattasaMyatane ja hoya che ane tene samaya attamuhUrta mAtra ja che. AhArakazarIra zubha dravyathI arthAta prazasta varNa baMdha rasa sparzavALA dravyothI bane che ane zubha pariNAma vALuM arthAtu samacaturasa saMsthAnavALuM hoya che. A rIte AhArakazarIra vizuddha pudgalethI upacita hovAthI niravadya hoya che. arthAt niravadya AhAra-pANIthI tenuM nirmANa thAya che. AhAraka zarIra vizuddha dravyathI bane che eno artha e che ke te svaccha sphaTikamaNinA kakaDAnI jema samasta padArthonA pratibimbanA AdhArabhUta hoya che athavA te pApamaya hetuM nathI-tenAthI prANivadha vagere pApamAM pravRtti thatI nathI AthI te niravadya hoya che. AhAraka zarIra na te hiMsA Adi pApakarmomAM kadI pravRtta thAya che athavA na hiMsA vagere karavAthI utpanna thAya che AthI te vizuddha-asAvadya hoya che. AhAraka zarIra avyAghAtI paNa hoya che-arthAtu na to te koIne rokANa utpanna kare che athavA na keI bIjI vastu temAM rukAvaTa utpanna karI zake che. A zarIra caudapUna dhAraka munine labdhine nimittathI ja prApta thAya che. caudapUrva dhArI be prakAranA hoya che--bhinnAkSara ane abhinnAkSara. je caudapUrvadhArIne zrutajJAnane eka eka akSara asaMdigdha hoya che arthAta jene kaI prakArane saMzaya nathI hote te bhinnAkSara kahevAya che. bhinnAkSarane zrutajJAna saMbadhI saMzaya nivRtta thaI javAthI prazna upasthita thatuM nathI abhinnAkSara AhAraka labdhine prayoga kare che kAraNake tene saMpUrNa zrutajJAna prApta thatuM nathI ane te vItarAga hoto nathI. A prakAre caudapUrvadhArI ja AhArakalabdhi prApta karIne AhAraka zarIra banAve che te pramattasaMyata kahevAya che. pramasaMyata ane caudapUrva dhAraka muni AhAraka labdhine Azraya kema le che ? enuM kAraNa eja jaNAya che ke-zrutajJAnanA gocara kaI atyanta gUDha padArthamAM tene saMzaya utpanna thAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane che tyAre tenuM samAdhAna meLavavA mATe tene tIrthakara bhagavaMtanA caraNakamaLomAM javuM anivArya banI jAya che paraMtu videha vagere daravatI kSetramAM audArika zarIrathI javuM zakaya hotuM nathI. A paristhitimAM te potAnI pUrva prApta labdhino upayoga kare che ane tenI madadathI ahAraka zarIranuM nirmANa karIne tene tIrthaMkaranA caraNAravindomAM mekale che athavA ema kahevuM gya lekhAze ke te pelA zarIra dvArA svayaM bhagavaMtanA caraNakamaLamAM hAjara thAya che. have tyAM pahoMcyA bAda evA samAcAra maLeke tIrthakara bhagavaMta vihAra karIne anya sthaLe cAlyA gayA che te te AhAraka zarIrathI muThIbAMdhelA hAtha jeTaluM bIjuM zarIra nikaLe che ane A bIju zarIra tIrthakara bhagavaMtanI pAse jAya che, tyAM pahoMcI turta ja bhagavAnanA darzana karIne, temane namaskAra karIne ane prazna pUchI saMzaya rahita thaI jAya che. saMzaya TaLI jatAM te pachuM phare che. bIju AhAraka zarIra prathama AhArakazarIramAM vilIna thaI jAya che ane prathama AhAraka zarIra mULa zarIramAM samAI jAya che. AvI rIte pitAnA prajanane prApta karIne te munirAja hatA tevA thaI jAya che. koI kaThaNa ane atyanta sUkSma arthamAM zaMkA upasthita thavAthI tene nirNaya karavA mATe dUra dezavatI ahaMnta bhagavaMtanA caraNakamaLamAM audArika zarIrathI javAnuM asaMbhavita samajIne labdhi nimittaka zarIrane utpanna kare che. bhagavAnathI praphanettarI thayA bAda saMzaya rahita thaI pAchA AvI te zarIrano tyAga karI de che. A badhuM eka antarmuhUrtamAM ja thaI jAya che. bhASyinuM A kathana paNa AnAthI saMgata thAya che. prajJApanAnA 21mAM zarIrapadamAM kahyuM che-- prazana-bhagavaMta! AhArakazarIranuM saMsthAna kevuM hoya che ? uttara-gautama ! samacorasa saMsthAna hoya che. A rIte bhAvArtha e thayo ke je zarIra keI viziSTa prajananI siddhi mATe utpanna karavAmAM Ave che ane te prajananI prAptI thaI javA para-uchInA lIdhelA dAgInAnI jema tyAga karavAmAM Ave che te AhAraka zarIra che. saMzayanuM nivAraNa karavuM, navuM jJAna saMpAdana karavuM, ddhidarzana vagere tenA prayeAjane che. A zarIra mAtra antarmuhUrta sudhI ja rahe che. antarmahata samayamAM ja icchita prajananI siddhi thaI jAya che. prayajana siddhi thaI javA para AhAraka zarIrane tyAga karavAmAM Ave che. "tyArabAda te muni te labdhino prayoga karatA nathI." AhArakazarIrathI je prajananI siddhi thAya che tene audArika vagere anya koIpaNa zarIra siddha karI zakatAM nathI. anya zarIra niyamathI antarmuhUrta mAtranI sthitivALA ja hoya e keI niyama nathI. - tejasa zarIra tejanA vikAra rUpa tejomaya, tejaH svabhAva hoya che. tenuM prayojana zApa ane anugraha karavAnuM che. ane tene adhikAra nathI. tejanuM lakSaNa uSNatA che. te samasta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda AhAraka zarIranuM nirUpaNa sU. 35 zarIramAM anAjane pacAvanAra, jaTharAgninA rUpe prasiddha che. A tejasa zarIra AhArakathI juduM che. kArpaNa zarIra karmane vikAra jJAnAvaraNIya vagere karmonI vikRtti karmamaya agara kamAtmaka hoya che jyAre audArika vagere zarIra A prakAranAM hotA nathI jevI rIte udAratA-sthUlatAaudArika zarIranuM lakSaNa che tevI ja rIte A pAMce zarIranAM lakSaNa judAM judAM che ane judAM judAM lakSaNa hovAthI emanAmAM bhinnatA hoya che. jema ghaTa ane paTamAM bhinnatA hoya che tema. hA ukatavyutpattinA bhedathI ja dArika vagere zarIramAM bheda nathI je ke nice lakhelAM kAra thI paNa temanAmAM bheda siddha thAya che. | sarvaprathama dArika vagere zarIranAM kAraNa bhinna-bhinna che dArika zarIra sthUla pugelethI bane che, vaikriya vagere zarIra e mujabanA nathI, teo uttarottara sUkSma hoya che kAraNake temanuM nirmANa te pudgalethI thAya che te uttarottara sUkSma hoya che. viSaya arthAt gatikSetranI apekSAthI paNa zarIramAM bheda hoya che. vidyAdharanA dArika zarIra nandIzvaradvIpa sudhI ja jaI zake che. jaMghAcaraNa muni tirtho samakaparvata sudhI ane upara pADukavana sudhI jaI zake che. vaikiya zarIrane viSaya asaMkhyAta dvIpa-samudra che. arthAta vaikiyA zarIra dhArI asaMkhyAta dvIpa-samudro sudhI jaI zake che. AhAraka zarIra mahAvideha kSetra sudhI jaI zake che ane tejasa tathA kArmaNa zarIranA viSaya sapUrNa leka che. svAmInI apekSAthI paNa zarIramAM bheda che. te A rIte audArika zarIra manuSyo ane tiyAne, vaikiya de ane nArakone ane kaI kaI manuSya tathA tiryaMcane paNa hoI zake che. AhAraka caudapUrvadhArI muniene ja hoya che. tejasa ane kAzmaNa badhAM saMsArIjIne hoya che. prajananI apekSAthI paNa zarIramAM bheda che-dharma, adhama, sukha, duHkha tathA kevaLajJAnanI prApti vagere audArika zarIranuM prayojana che. skUlatA, sUkSamatA, ektA, anekatA, AkAzagamana pRthvIgamana vagere aneka vibhUtionI prApti vaikiya zarIranuM prayojana kare che. sUkSma, gahana, duya arthanA viSayakama samAdhAna prApta karavuM te AhAraka zarIranuM prayojana che. AhArane pacAva vagere tejasa zarIranuM prayojana che ane bhavAntaramAM gati thavI te kAmaNa zarIranuM prayAjana che. pramANunI apekSAe paNa zarIramAM bheda che-dArika zarIranuM pramANa thoDuM vadhAre eka hajAra ejana, vaikiyanuM eka lAkha yejana AhAranuM eka hAtha ane tejasa tathA kAryaNa lekanI barAbara che. pradezonI saMkhyAnI apekSA e--dArikathI vaikriya ane vaikiyathI AhAraka zarIranA pradeza asaMkhyAta gaNu che. AhArakathI tejasa ane tejasathI kAmaNa zarIranA pradeza anaMtagaNa che. avagAhanAthI-kiMcit adhika eka hajAra adhika jana pramANavALuM audArika zarIra lokanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM avagADha thAya che. eka lAkha jana pramANavALuM vaikiya zarIra tenI apekSA adhika pradezamAM avagADha thAya che AhAraka zarIra A baMnethI ochA pradezamAM avagADha thAya che kAraNake tenuM pramANa eka hAthanuM ja hoya che. tejasa ane kAzmaNa zarIra leka zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 tatvArthasUtrane paryata lAMbI AkAza zreNImAM avagAhana kare che-sthitinI dRSTithI paNa zarIramAM bheda che. audArika zarIranI sthiti jaghanya antarmuhUrta ane utkRSTa traNa palyopamanI che. vaikiya zarIra tetrIsa sAgarepama sudhI rahe che. AhArakanI sthiti antarmuhUrta mAtranI che. taijasa ane kArmaNa zarIra pravAhanI apekSA anAdi ane abhavyanI apekSA ananta tathA bhavyanI apekSA sAMta hoya che. apabahUrvanI apekSAthI paNa bheda che- AhAraka zarIra sahuthI ochAM che kadAcit hoya che, ane kadAcituM nathI paNa hatAM temanuM akhtara jaghanya eka samayanuM ane utkRSTa bemAsanuM che. AhAraka zarIra je hoya te jaghanya eka hoya ane vadhAremAM vadhAre eka sAthe nava hajAra sudhI hAI zake che-AhArakanI apekSA vaikiya zarIra asaMkhyAtA che-asaMkhyAtA utsarpiNI ane avasapiNI kALanI samaya rAzinI barAbara che ane badhAM nAraka tathA devane vaikiya zarIra ja hoya che. vaikiyanI apekSA dArika zarIra asaMkhyAta asaMkhyAtA utsarpiNa-avasarpiNI kALanI samaya rAzi barAbara che. zaMkA-tiryaMca ananta che, evI sthitimAM temanA zarIra asaMkhyAta ja kema kahevAmAM AvyA ? samAdhAna-pratyeka zarIrI tiryane asaMkhyAta zarIra hoya che. jo ke sAdhAraNa nigodakAyanA tiryaMca ananta saMkhyaka che, paraMtu temanA judAM judAM zarIra hotA nathI paraMtu ananta sAdhAraNa jIvene eka zarIra ja hoya che. AthI jIva ananta hovAM chatAM paNa temanA zarIra asaMkhyAtA ja hoya che, ana nahIM. dArika zarIranI apekSA taijasa ane kAmaNa zarIra anantagaNuM che. kAraNake e baMne zarIra samasta saMsArIjIne hoya che ane badhAne alaga alaga hoya che. dArika zarIranI jema ananta jIvone eka ja tejasa athavA kArmaNa zarIra hotuM nathI. A rIte audArika vagere zarIramAM ukata nava AdhArothI bheda hoya che. ahIM samajI levuM joIe ke-vigraha gati sama che mAtra tejasa ane kAmaNa be zarIra hoya che, bhavastha dazAmAM tejasa, kArpaNa ane audArika e traNa athavA taijasa kArpaNa ane vaikriya hoya che. tiryo ane manuSyane tejasa kArpaNa ane audArika zarIra sAthe jyAre lablinimittaka vekiya zarIra paNa prApta thAya che te ekI sAthe cAra zarIra paNa hoI zake che. caudapUrvadhAri munine AhArakalabdhi prApta hoya ane te AhAraka zarIra banAve tyAre tejasa kArpaNa ane audArika zarIranI sAthe AhArakazarIranA hovAthI paNa cAra zarIra hoI zake che. jyAre eka jIvamAM cAra zarIra ekI sAthe hoya che te jIvana pratyeka pradezanI sAthe cAre zarIrane saMbaMdha hoya che. A prakAre labdhirahita saMsArI jIvane traNa zarIra hoya chetejasa, kArmaNa, audArika agara te je deva agara nAraka hoya te dArinI jagyAe vakriya zarIra hoya che. vaikiya labdhithI rahita ane AhAraka labdhithI yukata cauda pUrvadhArI manuSyane taijasa, kAmaNa audArika tathA AhAraka e cAra zarIra hoya che. je eka manuSya athavA tiryaMcane vaikiya labdhi prApta hoya te tenA tejasa, kArmaNa dArika tathA vaikiya e cAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 gujarAtI anuvAda kArmaNazarIranuM nirUpaNa sU. 36 zarIra ekI sAthe maLI Ave che. A rIte vadhumAM vadhu eka jIvamAM cAra zarIrane saMbhava che, pAMca nahIM kAraNake jyAre vaikriya zarIra hoya che te AhAraka zarIra na hoya ane AhAraka hoya te vaijhiya zarIra hotuM nathI enuM paNa kAraNa e che ke ekI sAthe A baMne labdhio hetI nathI. rUpA 'kammae samvesiM' ||suu0 36 // mULasUvAtha-kAzmaNa zarIra badhAM zarIranuM kANu che 36 tatvArthadIpikA-pahelAM AhAraka zarIranuM nirUpaNa karyuM have chellA kAmaNa zarIranuM nirUpaNa karIe chIe. karma dvArA nirmita athavA kamanuM kArya kAmaNa zarIra, dArika vagere badhAM zarIranuM kAraNa che. jIva jyAre eka zarIrane tyAga karIne bIjA zarIrane prApta karavA mATe gamana kare che yAni vigraha gatimAM hoya che te samaye kAmaNa zarIra dvArA ja tene vega arthAt prayatna hoya che. kAzmaNa zarIra dvArA thanArA prayatnathI ja te bIjI gatimAM jAya che. A rIte kAmaNa zarIra anya badhAM zarIrane utpanna karanAra bIja samAna che. te jJAnA varaNa vagere karmo sivAya tenuM bIjuM koI kAraNa nathI. hakIkatamAM kAmaNa zarIra kama svarUpa ja che. A zarIra samasta saMsArI jIvone prApta thAya che. gane artha che-vacana, mana, kAyAne nimittathI AtmAnA pradezamAM thanAruM halanacalana 36 tatvArthaniryukita-kAmaNa zarIra audArika vagere badhAM zarIranuM kAraNa che. jema citrakAryane AdhAra divAla hoya che tema A karma sakaLa zaktine AdhAra che. bhavaparaparAnAM kAraNabhUta A karmane jyAre samULage ucheda thaI jAya che jyAre badhAM pApa dhovAI jAya che ane jIva pachI keIpaNa zarIrane dhAraNa karatuM nathI. A kArmaNa zarIra jJAnAvaraNIya karmothI utpanna thAya che. enuM bIjuM kaI kAraNa nathI. jJAnAvaraNa vagere karma kAmaNa zarIra rUpa hovAthI kArpaNa zarIranAM kAraNa che. temanAmAM sUryanAM prakAzanI jema aMdaroaMdara kiyAne virodha nathI. jema sUrya potAnAM maMDaLane paNa prakA zita kare che ane ghaTa paTa vagere bIjA padArthone paNa prakAzita kare che-sUryamaMDaLane prakAzita karavA mATe keI anya prakAzanI jarUra paDatI nathI. jo sUryamaMDaLane prakAzita karavA mATe bIjA prakAzanI AvazyakatA svIkArIe te anavasthASane prasaMga Ave che. Ama mAnIe te kyAMya paNa virAma ja rahe nahi. A rIte jJAnAvaraNa vagere karmothI bhinna kAmaNa zarIranuM koI kAraNa nathI. kArpaNa zarIra karmasvarUpa ja che, kamasamudAyarUpa ja che. 36 'vee tivihe' ||suu0 37 // mULasUvAtha-veda traNa prakAranAM che. 37 tatvArthadIpikA-prathama audArika vagere pAMca zarIrenI prarUpaNa karI have e kahIe chIe ke te zarIrane dhAraNa karanArA je paikI koI strIvedavALuM. te kaI puruSavedavALuM hoya che. pahelA vedanA bheda batAvavAmAM Ave che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA eka prakAranI vedanAne veda kare che. veda eka prakAranI abhilASA che ane liMgane paNa veda kahe che. 72 vedanAM traNa bheda che- puruSaveda, strIveda napu'sakaveDha, liMga e prakAranAM che. dravyaliMga ane bhAvaliMga, yAninAma kama ane liMganAmakamanAM udayathI dravyaliMga utpanna thAya che. bhAvaliMganI utpatti kaSAya mohanIya kamanAM udayathI thAya che. puvedanAM udayathI puruSa thAya che. saMskRta bhASA anusAra A zabdanI vyutpatti che. "sUte apatyama-Iti pumAna" arthAt je saMtAnane utpanna kare (2) strIvedanAM udbhayathI jemAM garbha baMdhAya che tene strI kahe che. (3) napuMsakavedanAM udayathI je jIva pUrvAMta ane zaktiothI rahita hAya che arthAt na satAna utpanna karI zake athavAna garbha dhAraNa karI zake te napuMsaka kahevAya che. A rIte hAsya rati ati vagere nava prakAranAM nekaSAya vedanIyanAM bhedamAM eka je veda che tenAM traNa prakAra che. (1) puruSaveda (2) strIveda ane (3) napuMsaka veda, puruSavedanAM utkrayathI strInI abhilASA utpanna thAya che. jema nAM prakepavALA puruSane kerI khAvAnI IcchA thAya che tema A ja rIte saMpanI viSayabhUta strIomAM paNa abhilASA samajI levAnI che. Aja strIvedanAM udayathI puruSA pratye abhilASA utpanna thAya che. saMkalpajanita puruSA pratye paNa A ja kAraNe abhilASA thAya che. napu sakavedanA udayathI kAIne puruSa ane strInenI arthAt khaMnenI sAthe krIDA karavAnI abhilASA utpanna thAya che. jema e dhAtuonA ghaNathI mAti Adi dravyAnI abhilASA thAya che. koI-koI ne mAtra puruSAnI sAthe kAmakrIDA karavAnI IcchA thAya che pachA tatvAtha niyukti--hAsya rati rati, zAka, bhaya, jaguptA, strIveda puruSaveda, ane napusaka vedya; A nAkaSAyavedanIya ka`nA nava bheda che. A navaleomAM traNa vedonI gaNanA karavAmAM AvI che. eka vizeSa prakAranI vedanA athavA abhilASAne veDha kahe che. Azaya A che. mAhanIya karmI e prakAranA che-danamADunIya. ane cAritramehanIya (2) darzanamehanIyanA traNa bheda che. (1) mithyAtvamehanIya samyaktvamAhanIya ane (3) sabhyamithyAtvamehanIya mizramehanIya. cAritramehanIya kanA be bheda che--kaSAya meAhanIya ane nA kaSAya mehanIya. AmAthI kaSAyamAhanIyanA 16 bheda che-krAya mAna mAyA ane leba, A mATenAM anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna ane savalananA bhedathI cAra cAra bheda hAvAthI sALa bheda thaI jAya che. ne kaSAya meAhanIyanA nava bheda che-hAsyAdi pUkita traNa vedonI gaNatrI AnI ja antagata che. A paikI puruSa vemehukamanA udayathI strInI abhilASA utpanna thAya che. jema kane prakopa thanArane AmraphaLa khAvAnI IcchA thAya che. tema AvI ja rIte strI viSayaka saMkalpa janita strIonI tarapha paNa abhilASA janme che jyAre strIvedanA udaya thAya che. te puruSa tarapha AkarSINu utpanna thAya che. sAthe ja saMkalpajanita puruSAnI paNa abhilASA thAya che, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda devAne e veDha hAvAnuM nirUpaNa sU. 38 napuMsakavedenA udaya thavAthI koI koIne strI ane puruSa, baMnenI IcchA utpanna thAya che jevIrIte che vAtAdi e dhAtuonA ghaSa NuthI mArjita dravyanI IcchA thAya che. kAI kAI ne puruSA pratye ja IMcchA jAgrata thAya che. sakalpajanita viSaemAM paNa aneka prakAranI abhilASA thAya che. samavAyAMga sUtramAM kahyuM che.-- prazna--bhagavaMta ! veda keTalA prakAranA kahyA che ? 73 uttara----gautama, ! traNa prakAranAM strIveda, puruSaveda, napuMsakaveda // 37 5 'deve duve itthavera purisavepaya' mULasUtrA--devA e vedavALA ja heAya che-srIvedavALA ane puruSavedavALA / 38 // tatvAtha dIpikA---agAu vedanA traNa bheda kahyAM havenA traNa sUtromAM e batAvIzuM ke deva, nAraka, tiyA~ca, manuSya, gaja, smUmi ane aupapAtika jIvAmAM kAnA keTalA veda hAya che? sarva prathama devAnA vedanuM pratipAdana karIe chIe-- bhavanapati, vAnavyantara, jayeAtithya ane vaimAnika A cAra prakAranAM deveAmAM be ja veda hAya che strIveda ane puruSaveda. tAtparya e che ke cAre nikAyAnA deva napu MsakavedI hAtA nathI, mAtra strIvedI ane puruSavedI ja hAya che. bhavanapati, vAnavyantara, jayAtiSTha tathA saudharma ane IzAna vimAnanA vaimAnikAmAM baMne veDhavALAnI utpatti thAya che. jevI rIte asarakumAra, ane asurakumArIe, nAgakumAra ane nAgakumArIe vagere prakArathI asurakumArathI laIne IzAna devalAka sudhI koI-koI puruSavedI deva hAya che ane strIvedavALI devIe hAya che. temanAmAM zubhagati nAmaka nA udayathI niratizaya sukhavizeSa rUpa puruSa ane strIvedanA anubhava thAya che. sanatkumAra devalAkathI pAMca anuttara vimAneA sudhI mAtra puruSaveDhavALA ja deva utpanna thAya che, na strIveddI ane na napu'sakavedI. devAmAM napuMsakaveda kema nathI hotA ? A praznanA javAba e che ke cAre prakAranAM devAmAM zubhagati Adi nAma geAtra vedya ane AyuSkathI sApekSa mAhanA udayathI abhilaSitamAM prIti utpanna karanAra, mAyA AvathI yukata, chANAnI agni samAna eka strIvedanIya ane bIjo puruSavedanIya hAya, je pahelA nikAcita rUpamAM baMdhAyelA che have uddayamAM AvyA che. A baMnethI bhinna napu'saka vedanIyanA kadApI udaya thatA nathI kemake teoe pUrvabhavamAM napu'saka vedamehanIya karmAMnA aMdha karyAM nathI. sanatkumAra vagere devalAkanAM devAe pUrvabhavamAM strIvedamAhanIya kanA paNa baMdha nahIM karelA heAvAthI tyAM strIveda paNa hAtA nathI. || 38 // tArtha niyukita bhavanapati, vAnabyaMtara, jyotiSTha ane vaimAnika A cAre nikAcAnA deva e vedavALA hAya che-strIvedavALA ane puruSavedavALA. A rIte cAre nikAyAnA deva napuMsakavedI hAtA nathI mAtra strIvedI ane puruSavedI ja hAya che arthAt kAI puruSavedI ane kaI strIvedI hAya che. bhavanapati, nyantara jyAtiSTha, saudha IzAna devalAkamAM upapAtanI apekSAthI baMne veda hAya che. temanAthI AgaLa puruSaveda ja hAya che. devAmAM napuMsakaveda kema nahIM ? A zakAnu samAdhAna e che ke cAre prakAranA devAmAM zubhagati vagere nAma geAtra vedya AyuSyanI apekSA rAkhanAra mehukama nA udayathI abhilaSita prItijanaka, mAyA AvathI upacita chANAnI agni 10 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 tatvArthasUtrane jevAM strIvedanIya ane ghAsanA pULAnI agni samAna puruSavedanIya je agAu nikAcita rUpamAM baMdhAyelA hatAM, te udayane prApta thAya che. A baMnethI bhinna napuMsakavedanIyane kadApI udaya thatuM nathI kAraNake pUrvabhavamAM tene baMdha karavAmAM Avyo na hato. ahIM napuMsakavedanI apekSA strIveda zubha kahevAya che, hakIkatamAM te zubha che ema samajavuM na joIe. samavAyAMga sUtramAM kahyuM che- prazna-bhagavaMta! zuM asurakumAra strIvedI puruSavedI agara napuMsakaverI hoya che? uttara-he gautama ! strIvedI ane puruSavedI hoya che, napuMsaka vedI hotA nathI. sanakumAra sudhI A pramANe ja kahevuM joIe. jevuM asurakumAronA saMbaMdhamAM kahe che tevuM ja vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnikebAbatamAM paNa samajavuM joIe che 38 che 'nArage samucchimeya napuMsagavee' mULasUvAtha-nAraka ane samUcchima jIva napuMsakavedI ja hoya che . 39 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM cAre nikAyanA dezamAM strIveda ane puruSavedanuM vidhAna karavAmAM AvyuM have nArakI ane samUrNima jemAM mAtra napuMsada ja hoya che e prarUpaNA karavA mATe kahe che ratnaprabhA vagere sAte narakabhUmimAM rahenArAM nAraka jIva ane pUrvokata svarUpavALA samUchima cha mAtra napuMsakavedI ja hoya che. temanAmAM na puruSaveda hoya che ke na strIveda. A rIte badhAM nAraka, pRthvIkAya apakAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, beIndriya, teIndriya, caurindriya ane kaI-kaI paMcendriya manuSya tathA tiryaMca saMmUrNima hoya che ane te tamAmane napuMsakavedI ja samajavA joIe kAraNake nArakI tathA saMmUrNimajIvomAM traNa vedomAMthI phakata napuMsakaveda ja pUrvakALamAM nikAcIta rUpamAM baMdhAyelA hovAthI temAM ja temane udaya thAya che. teoe pUrvakALamAM puruSavedamehanIya ane strIvedamohanIya karmo ke je zubha che, te bAMdhyA na hatAM. te 39 che tatvArthaniryukita-sAta narakabhUmimAM rahelA nAraka che tathA badhAM saMmUchima jIve arthAt pRthvIkAya, apUkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, beIndriya, teIndriya, caturi ndriya tathA kaI-kaI paMcendriya tiryaMca tathA manuSya napuMsaka ja hoya che. teo na te strIvedI hoya che ke na puruSavedI kAraNake cAritramehanIya karmane bheda je nokaSAyavedanIya che tenA hAsyAdi nava bhedamAMthI je traNa veda che temAMthI eka napuMsakavedane ja udaya thAya che. strIveda agara puruSavedane udaya thatA nathI. A kAraNe badhAM nAraka tathA saMmUrNima jIva azubha nagaradAhanI jema maithunanI abhilASAvALA hoya che. Azaya e che ke nArakI tathA saMmUchima jIvoe anantara pUrvabhavamAM napuMsakavedane gya karmone Azrava (ApAta) karyo, te karmone dUdha ane pANInI jema eka-eka karIne nikAcIta baMdha-grahaNa karela che vaLI te karmo Atmapradeza sAthe bhaLI gayA che-judAM jaNAI AvatAM nathI. vizeSa prakAranAM adhyavasAyathI te karmane baMdha karyo che. teja karma A vartamAnabhavamAM pakipakava thaI udayAvasthAmAM AvyA che. AthI ja nAraka ane saMmUchima jIva duHkhanI vipulatAvALA hovAthI napuMsaka ja hoya che. teo kadApI strI agara te puruSa vedavALA letA nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda nAraka ane saMmUrNimethI bhinna jene traNa vedanuM nirUpaNa sU. 40 75 samavayAMga sUtramAM kahyuM che-bhagavaMta ! nAraka jIva zuM strIvedI, puruSavedI athavA napuMsakavedI hoya che ? he gautama ! teo na strIvedI na puruSavedI paNa napuMsakavedI hoya che pRthvIkAya, apUkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, beIndriya, teIndriya, caturindriya, saMmUchima, pacendriya tiryaMca ane saMmUrNima puruSa napuMsakadavALA ja hoya che. te 39 : relA nivedA mULasUvAtha-zeSa jIva traNa vedavALA hoya che 40 che tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM pratipAdana karavAmAM AvyuM ke nAraka ane saMmUrNima jIva phakata napuMsakadavALA ja hoya che. have te sivAyanA arthAt nArako ane saMmUrNima sivAyanA je garbhaja paMcendriya tiryaMca ane manuSya che te traNavALA hoya che. A mATe kahIe chIe- zeSajIva arthAtuM nAraka ane saMmUchi methI bhinna garbhajanmathI utpanna thanArA paMcendriya tiryaMca tathA manuSya traNa vedovALA hoya che. je jemAM puruSaveda, strIveda ane napuMsakaveda traNe hoya te traNadavALA kahevAya che. AvI rIte garbhaja paMcendriya tiryo ane manuSyamAM kaI puruSavedI, keI strIvedI ane keI napuMsakavedI hoya che. 40 tatvArthaniryukti-zeSa arthAtu nAraka ane sasmRmithI bhinna garbhaja manuSya ane paMcendriya tiryaMca trivedI arthAt traNe vedavALA hoya che eTale ke temAM strIvedavALA paNa hoya, purudavALA paNa hoya che ane koI napuMsakadavALA paNa hoya che- A kathanane phalitArtha e che ke jarAyuja, anDaja tathA pitaja prANa traNa prakAranA hoya che. strI. puruSa ane napuMsaka samavAyAMga sUtramAM kahyuM che ke-garbhathI utpanna thanAra manuSya ane paMcendriya tiryaMca traNaveda vALA hoya che. 40 'AU duvihe sovakkame niruvakkameMya' mULastrArtha--AyuSya be prakAranA che. sopakrama ane nirUpakrama che 41 che tatvArthadIpikA-pahelA narakagati, devagati, tiryaMcagati ane manuSyagati rUpa saMsArI jInuM kathana karyuM have temanA AyuSyanuM nirUpaNa karavA mATe kahIe chIe - Ayu arthAt jIvanakALa be prakAranA chesapakrama ane nirUpakrama. je AyuSya upakrama arthAt kSayathI yukta hoya te sopakama kahevAya che. dIrghakALa paryanta bhogavavA yogya AyuSya adhyavasAna vagere je kAraNe alpakALamAM ja bhegavavA gya banI jAya che te kAraNe upakrama kahevAya che arthAtu AyuSyanA kSayane najIka laI AvanAra kAraNa upakama kahevAya che. je AyuSya upakama sahita hoya te sopakama kahevAya che. jhera, agni, jaLasamAdhI vagere AtmahatyAnA bAhyakAraNa maLavAthI dIrdhAyu paNa ochuM thAya che arthAtu je AyuSya dhIme-dhIme lAMbA samayamAM bhegavavAnuM hatuM te alpasamayamAM ja bhegavI levAya cheA prakAranuM AyuSya apavatye AyuSya paNa kahevAya che AthI ulaTuM je AyuSya upakramathI rahita hoya te nirUpakama kahevAya che. temAM adhyavasAna vagere kAraNa hatAM nathI. tAtparya e che ke je AyuSya je rUpamAM baMdhAyeluM hoya che teja rUpe bhegavI zakAyadIdha baMdhAyeluM hoya to hasva na thAya te nirUpakama kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane AvI rIte je ghaNA dIrghakAlika AyuSya jhera, agni, pANI, phAMsA vagere kAraNethI alpakAlika thaI jAya che te sepakama-apavatye AyuSya kahevAya che paraMtu pUrvokata kAraNathI je dIrghakAlIna AyuSya alpakAlIna thatuM nathI te nirUpakama kahevAya che tene apavatye AyuSya paNa kahe che ke 41 che. tatvArthaniyukita-naka tiryaMca, manuSya ane devagati rUpa saMsAramAM AyuSyanI sthiti zuM vyavasthita che ? athavA zuM akALa maraNa paNa thAya che ? A jAtanI zaMkA thavAthI kahe che AyuSya be prakAranA hoya che-apavartanIya ane anAvartanIya-anAvatIya AyuSyanApaNa be prakAra che-pakrama ane nirUpakama. je AyuSya upakramaNa athavA kSayavALuM hoya te sopakama kahevAya che. lAMbA samaya sudhI bhagya AyuSya je kAraNa vizeSathI-adhyavasAna vagere nimittathI alpakAlIna thaI jAya che te kAraNa upakrama kahevAya che, tene svalpakaraNa athavA pratyAyanIkaraNa paNa kahI zakAya kAraNake tenAthI AyuSya svalpa thAya che athavA tene aMta najIkamAM AvI jAya che. je AyuSya A prakAranA upakamathI sahita hoya tene sopakama AyuSya kahe che. je AyuSyamAM jhera, agni jaLasamAdhi vagere upakrama lAgu na thaI zake te nirUpakama kahevAya che tyAM adhyavasAna vagere kAraNa hotA nathI. zaMkA--jevI rIte dIrdhakALanI sthitivALuM AyuSya kAraNa maLavAthI alpakAlIna thaI jAya che tevI ja rIte zuM alpakAlIna AyuSya rasAyaNa vagerenA sevanathI vRddhi prApta karI dIdhA. lIna paNa thAya che. ? samAdhAna -je AyuSya dIrdhakAlIna rUpe baMdhAyeluM nathI evA alpa AyuSyanI vRddhi thavI zakaya nathI. hakIkata e che ke pUrvajanmamAM je AyuSya jeTaluM baMdhAyuM hoya AgalA janmamAM te badhuM bhegavavuM ja paDaze. temAM koI ghaTADe agara te vadhAre thato nathI. mAtra jhera, zastra vagere kAraNa upasthita thavAthI dIrghakALa sudhI bhagavAnArA AyuSya alpasamayamAM ja jhaTa-jhaTa bhagavI levAya che; dAkhalA tarIke eka mahInAmAM pAkanArA, jhADamAM lAgelA phaLane teDIne je pAkamAM nAkhavAmAM Ave to te be ke traNa divasamAM pAkI jAya che ane eka mAsamAM thanArA phaLanI paripakvatAnI vibhinna avasthAo pAkamAM dabAyelA phaLamAM paNa hoya che. paraMtu te jaladI jaladI thaI jAya che. evI ja rIte jIve AyuSyakarmanA jeTalA pradezanA bandhana karyA che te tamAma te udayamAM AvyA vagara nAza pAmI zakatA nathI, pachI bhale sopakama AyuSya hoya ke nirUpakrama, saMpUrNa AyuSya bhegavavuM ja paDe che. pharaka mAtra eTale ja che ke jhera, agni vagere upakrama maLavAthI dIrghakALamAM je AyuSya bhegavavAnuM hatuM, te jaldI udayamAM AvI jAya che ane jogavI levAya che. AvI sthitimAM AyuSyanI vRddhi kaI rIte thaI zake ? amRta--rasAyaNanuM sevana karavAthI paNa bAMdheluM AyuSya vadhatuM nathI. lAMbA patharAyelA vastrane saMkelIne cheDI jagyAmAM samAvI zakAya che paraMtu vadhu lAMbu karI zakatuM nathI. evI ja rIte je AyuSyanA dalika cheDA baMdhAyA hoya tene lAMbA karavAnuM zakaya nathI. je ayuSya apa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda sepakrama ane nirUpakama be prakAranA AyuSyanuM nirUpaNa sU. 41 77 vartanIya hoya che te niyamathI sApakrama hoya che. AthI siddha thayuM ke apavartanIya AyuSya sarvadA sepakama ja hoya che kAraNake adhyavasAna vagere nimitta sivAya apavartanIya thaI zakatuM nathI A rIte AyuSyanI apavattanA ja lekamAM akAlamaraNanA rUpamAM prasiddha che. hakIkatamAM kaI paNa prANI adhuruM AyuSya bhogavIne maratuM nathI. - sAra e che-bhegavavA gya AyuSyanA traNa bhAgamAMthI be bhAga jyAre vyatIta thaI jAya che ane trIjo bhAga bAkI rahe che tyAre parabhavanuM AyuSya baMdhAya che. kadAcita te samaye na baMdhAyuM hoya to navamo bhAga zeSa rahevA para baMdhAya che ane je te samaye paNa na baMdhAya te bhegavanAra AyuSya antarmuhUrta zeSa rahe tyAre te cekasa baMdhAya ja che. anya sAta karmonI jema AyuSyanuM niratara baMdhana thatuM nathI jIvanamAM eka ja vAra AyuSyakarma baMdhAyA che. pRthvIkAya, apUkAya tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, beIndriya, teIndriya caturindriya ane nirUpakrama AyuSyavALA paMcendriya tiryaMca ane manuSya niyamathI vartamAna AyuSyano trIjo bhAga zeSa rahevA para navIna AyuSyane baMdha kare che. sepakama AyuSyavALA paMcendri mATe evo niyama nathI. teo trIjA bhAgamAM, navamAM bhAgamAM agara ra7mAM bhAgamAM AgAmI bhavanuM AyuSya bAMdhe che. jIva jyAre AyuSya bAMdhe che te adhyayasAyanI vizeSatAthI kaI apavarnanA yecu AyuSya bAMdhe che ane koI anAvartanIya Ayu bAMdhe che. tIvra pariNAma dvArA je gAtu AyuSya bAMdhe che te apavartanIya hoya che. apavartanIyane artha che-pUrvajanmamAM bAMdhelA AyuSyanI sthitinuM adhyavasAna vagere kAraNemAMthI keI kAraNa dvArA alpa thaI javuM ane AyuSyane anapavartanane artha e thAya ke jeTalA samayanuM AyuSya bAMdhavuM hoya teTalA ja samayamAM bhegavavA gya hovuM te A AyuSya tenI samaya maryAdA anusAra ja bhegavAya che, hAsana, prApta thatuM nathI. jema keI prakAranuM vizna naDe nahIM te tela ane vATane kSaya thavAthI dIvAnuM elavAI javuM A AyuSya prabalatara vIrya-parAkramathI bAMdhavAmAM AvatuM hovAthI apavartanIya hotuM nathI. A rIte gADha baMdhananA kAraNe-nikAcita rUpe baMdhAyeluM hovAthI AyuSya anapattanIya hoya che. athavA eka nADika dvArA parigrahIta AyuSya samudAyarUpa hovAthI ekatrita thayelA puruSonA samudAya jevuM athavA eka nADikAnA vivaramAM nAkhelA bIjathI utpanna dhAnya samUhanI jema abhedya hoya che paraMtu chidrathI bahAra paDelA bIjathI utpanna dhAnya saghana na hevAthI te gAya bheMsa vagere pazuo mATe upayogamAM levAya che. A rIte AyuSyane baMdha karato thake A jIva aneka Atmalabdha pariNAma svabhAva hovAthI zarIra vyApI hovAthI nADikAmAga parimANavALa hoya che. tyArabAda te avasthAne prApta karIne jIva je AyuSyanA pugaLane bAMdhe che te AyuSya pugaLa nADikA praviSTa hovAthI saMhati (saghana) rUpe hoya che AthI jhera, zastra, agni vagere mATe abhedya hoya che. manda tIvra pariNAma hovAthI te jIva te AyuSyane janmAMtaramAM ja bAMdhe che, A janmanI vyAdhinI jema. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvA sUtranA jarAke dhAtu viSamatAnA kAraNabhUta apathya sevanathI utpanna thayelA rAga bedarakArIthI kAlAntaramAM ghaNA vadhI jAya che ane zarIranA samULagA nAza karI nAkhe che tathA niSNAta vaidya dvArA upaSTi rAga-nidhI kriyA kalApanA sevanathI te vyAdhi ekadama nAza pAme che. Aja pramANe je AyuSya mada pariNAma-prayatnanA kAraNe pAchalA bhavamAM gADha rIte baMdhAyuM na hatuM, te apavattanAne ceAgya heAya che. 78 AthI ulTuM je vyAdhi atyaMta tIvra dhAtukSeAbhane Azrita karIne apathya sevana vagerethI utpanna thayA che ane keADha athavA kSayanA jevA dIrghakAlIna rAga thaI javAthI zarIranA badhA aMgeApAMgAmAM prasarI gayA che tenI cikitsA thavI ghaNI muzkela che. vividha prakAranA auSadhAnu sevana karavA chatAM paNa te uttarAttara vadhatAM jAya che ane rogIne akAle ja jhaDapI le che. vadhumAM vadhu prayatna karIne dhanvantari paNa te raMganA nAza karI zakatA nathI. tIvra pariNAma--prayAgathI pragADha rUpamAM bAMdheluM heAya che tenu apavana jaldIthI samApta thaI zakatuM nathI te apavanIya AyuSya kahevAya. che. A rIte je AyuSya thaI zakatuM nathI te AyuSyanA yathAkALa ane akALamAM samApta thavAthI aneka draSTAMta vidyamAna che. sakhaLa hAvAthI zreAtAnI pratIti utpanna thAya che. AthI AyuSya ane prakAranA che apavattanIya ane anapavattanIya. kayA jIva apavanIya AyuSya vALA hAya che ane kayA anapavattanIya AyuSya vALA hAya che ? A prakAranI jijJAsA thavAthI kahIe chIe. upapAta janmavALA nAraka ane deva carama zarIrI manuSya (je teja zarIrathI siddhi prApta karavA vALA che) uttama puruSa arthAt tItha kara, cakravatI, khaLadeva, vAsudeva, ane asa`khyAta varSoMnI AyuSyavALA manuSya tathA tiya ca nirUpakrama AyuSyavALA hoya che. je teja zarIrathI samasta ka-jALane naSTa karIne samasta ka`kSaya rUpa siddhi prApta kare che te carama zari manuSya ja heAya che. nAraka tiya ca agaradeva nahIM kAraNa ke teo siddhine cegya hAtA nathI. jemane tIrthaMkara nAma karmonA udaya thaI cUkayA che tee tIrthaMkara kahevAya che. nava nidhi ane cauda ratnAnA adhipati peAtAnA purUSAthI mahAna bhegazALI tathA saMpUrNa bharata kSetranA svAmI cakravatI kahevAya che. adha cakravatI khaLadeva vAsudeva kahevAya che. gaNadhara Adi carama zarIrInI zreNImAM gaNAya che. asaMkhyAta vanI AyuSyavALA manuSya ane tiya ca nirUpakramavALA hAya che. manuSyA ane tiyacAmAM ja asaMkhyAta vanuM jIvana jovAmAM Ave che, nArake ane devAmAM nahI." devakurU, uttarakurU, antadvIpA sahita akama bhUmimAM tathA suSama suSamAkALa, suSamAkALa ane suSamaduSamAkALamAM asaMkhyAta varSAnA AyuSyavALA manuSya hoya che. teja devakurU vageremAM tathA manuSya kSetrathI bahAranAM dvIpA ane samudromAM asaMkhyAta vanI AyuSyavALA tiya ca nathI. aupapAtika nAraka ane deva tathA asa`khyAta vanA AyuSyavALA tiya ca ane manuSya nirUpakrama--anapava AyuSyavALA hAya che. temanA prANApAna nidhi, AhAranidhi adhya zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda sopakrama ane nirUpakama be prakAranA AyuSyanuM nirUpaNa sU. 41 79 vasAna, nimitta vedanA parAdhAta tathA sparza Adi vedanA vizeSa, je AyuSyanA bhedano upakrama che, te hetA nathI. AthI te nirUpakama AyuSyavALA gaNAya che. asaMkhyAta varSanA AyuSyavALAthI bhinna manuSyo ane tiryomAM koI koI prANavAna nirodha Adi koI kAraNa, maLavAthI sopakama AyuSya vALA kahevAya che. koI koI evA paNa hoya che jemanA AyuSyane upakama thato nathI AthI teo apavarNanIya AyuSyavALA ane anapavartanIya AyuSyavALA ema baMne prakAranA hoya che, je manuSya ane tiryaMca apavarya AyuSyavALa hoya che. teo niyamathI sopakama AyuSyavALA hoya che ane je anapavarya AyuSyavALA hoya teo nirUpakama AyuSyavALA hoya che. je jIva apavatye AyuSyavALA hoya che temanuM AyuSya jhera, zastra, kAMTA, agni, pANI, sarpa, ajIrNa sannipAta, saMjJI, hiMsaka pazu, bhUkha, tarasa, ThaMDI ane garamI vagere upakamathI apavartita thaI jAya che. apavartita thavAne artha che jaldI ja aMtarmuhUrta kALamAM AyuSyanAM daline bhegavI levAM, AyuSyanuM svalpa thaI javuM ane apavartananuM kAraNa pUrvokta nimitta hoya che. zaMkA-je apavartanane artha karmane vinAza thAya che te kRtanAzane prasaMga Ave che. kemake AyuSyakarma pitAnuM phaLa ApyA vagara ja nAza pAme che. bAMdhavA chatAM paNa tenuM phaLa bhegAvI zakAtuM nathI kemake bAMdheluM karma kartAne potAnuM yogya phaLa ApIne ja nAza pAme che. phaLa ApyA vagara nahi. zAstramAM paNa kahyuM che "kALamALa mokagariNa" arthAta karelA karmonA phaLa bhegavyA vagara chuTakAre thatuM nathI. A rIte je AyuSyane anubhava karyA vagara ja mRtyu thAya te kRtanAza ane akRtAgama doSane prasaMga Ave che kemake AyuSyanI vidyamAnatAmAM paNa maraNa thAya che. AvI ja sthitimAM AyuSyanI niSphaLatAne paNa prasaMga Ave che te aniSTa gaNAya. jaina siddhAMtamAM evuM che paNa nahi ke upArjita karelAM karma phaLa ApyA vagara ja naSTa thaI jAya. ane je karma upArjana nathI karyA te bhagavAya. A sivAya ekaja bhavanI sthitivALuM AyuSya karma bIjA bhava sudhI rahI zakatuM nathI tene upabhoga ekaja bhavamAM thAya che. bhavAntaramAM nahi. je tamArI mAnyatA mujaba AyuSyanAM rahevA chatAM paNa jIva marI jAya che to pachI avaziSTa AyuSya bIjA janmamAM bhegavavuM ja paDaze. AnAthI sAbita thayuM ke AyuSyanuM apavartana thatuM nathI. samAdhAna--dhIme dhIme dIrdhakALa sudhI bhegavavA yogya AyuSyane jaldIthI thoDA samayamAM bhogavI levuM tene ja apavartana kahevAya che. apavartanano artha e nathI ke bAMdheluM AyuSya phaLa ApyA vagara ja naSTa thaI jAya. A kAraNe AyuSyanA vedanakALamAM alpatAM thaI javA chatAM kRtanAza ane akRtAbhyAgama denAM prasaMga AvatAM nathI. AyuSya bIjA bhavamAM bhegavAya evuM paNa hatuM nathI. paNa thAya che e ke pUrvokata viSa zastra vagere upakamathI upalipta jIvanAM puNyarUpathI AyuSya udayamAM AvI jAya che. ane jaladIthI pitAnuM phaLa Ape che. ane pradeza udaya dvArA jaladIthI tene paripAka thaI jAya che. Aja ahIM apavartana mAnavAmAM AvyuM che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane jema ekaja karelA sUkA ghAsanAM DhagalAne eka taraphathI saLagAvavAmAM Ave te kamathI baLate thake te Dhagale lAMbA samayamAM bhasma thAya che ane je teja Dhagalo je pile hoya ane cAre bAjuthI ekI sAthe agni paTAvavAmAM Ave, ane teja havA cAlatI hoya te jaldIthI saLagI jAya che ane zIgha ja bhasma thaI jAya che. AyuSyanA bheganA viSayamAM paNa A daSTAMta ja samajavuM joIe. je AyuSya baMdhanA samaye atyanta gADha rUpamAM nikAcita rUpamAM bAMdhavAmAM Ave che te dhIme dhIme lAMbAkALamAM bhagavAya che paraMtu je AyuSya karmabandhanA samaye ja zithila rUpamAM bAMdheluM che te zithila ghAsanA DhagalAnA dehanI jema apavartita thaIne jaldI vedana karI zakAya che. AjanA jenazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIvAsIlAlajI mahArAja viracita tasvArtha sUtranA gujarAtI anuvAdanA dIpikA niryukita nAmaka vyAkhyAno prathama adhyAya samApta 1 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya adhyAyanA prAraMbha 'dhamAdhammAgAsa kAlapoggalA ajIvA' mULasUtrA--dharma, adha, AkAza, kALa ane pudgala ajIva che // 1 // tA dIpikA--prathama adhyAyamAM jIva Adi nava tattvomAMthI jIva tattvanuM 41 sUtreA dvArA sAMgeApAMga varNana karavAmAM AvyuM. have kramaprApta bIjA ajIvatattvanuM A adhyAyamAM nirUpaNa karavA arthe kahIe chIe- dha, adha, AkAza, kALa ane pudgala A pAMca ajIva arthAt jIvathI alaga tattva che. // 1 // tatvA niyukita--pahelA yathAyAgya dravya ane bhAvaprANeAthI yukata jIvAnA, tenA, deva, tiryaMca, manuSya ane nArakInA bhedonu, sAkAra ane anAkAra upayogarUpa caitanya zaktinu vivaraNa karavAmAM AvyuM che. have dharma vagere pAMca ajIvAnA bheda ane lakSaNa batAvIne temanu pratipAdana karIe chIe-- ajIva arthAt jIva dravyathI viparIta, dha, adhama AkAza, kALa ane pudgala e pAMca ajIva tatva cheH je jIva nathI te ajIva, ahI pa+dAsa nAmanA nagsamAsa che A samAsathI ajIva ekAnta niSedha rUpa nahIM paraMtu vidhirUpa ja tattva sAbIta thAya che, kAraNake payuM dAsamAM vidhinI pradhAnatA heAya che. tAtparya e che ke dharma vagere pAMca tattva astittvanI dRSTithI jIvanI mAphaka ja che paraMtu temanAmAM caitanyanA sadbhAva nathI AthI ja temane ajIva kahyA che. vaLI kahyu` paNa che-je nasamAsamAM vidhinI pradhAnatA tathA niSedhanI gauNata! hAya che te paryuMdAsa nag samAsa kahevAya che.' evI ja rIte--je nasamayamAM vidhi apradhAna ane niSedha pradhAna hAya te prasahya (prasajaya) nagsamAsa kahevAya che--jemAM kriyAnI sAthe nagsamAsa hoya che. AmAMthI je jIve ane pudgaleAnI gatinA upakAra karavAnA kArya dvArA jANI zakAya te dhadravya che. jIvA ane pudgalAnI sthitimAM upagraha karavAthI jenuM anumAna karavAmAM Ave che te adharmI dravya che. ahIM dharma ane adhama padAthI zubha phaLa ApanArA ane azubha phaLa ApanArA dhama-adharmane samajavA na joI e. ahIM... A dravyanuM prakaraNa cAlI rahyu che AthI dravyarUpa dharma ane adhama ja atre abhipreta che. adRSTa-puNya-pApa-rUpa dharma adhama abhipreta nathI kAraNake te dravya nahIM paNa guNa che. avagAhanA rUpa kAryathI jenuM anumAna karavAmAM Ave che, te AkAza che. ahIM prazna thaI zake ke alAkAkAza avagAhanA rUpa upakAra karatA nathI te tene AkAza kevI rIte kahI zakAya ? AneA javAba e che ke alAkAkAzamAM jIvA tathA pudgalAnI sthitinA nimittabhUta dharma-adhama dravya nathI. AthI alAkAkAzamAM avagAhanA guNa vidyamAna hovA chatAM paNa pragaTa 11 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane thatAM nathI. agara jo tyAM dharma ane adharma hota ane jIva-pudgala tyAM jatAM-rokAtAM heta te AkAkAza temane avagAhana Apata, paraMtu tyAM teo nathI A kAraNe akAkAzamAM vidyamAna paNa avagAhana guNa pragaTa thatuM nathI. kALanuM lakSaNa vartAnA che. navAne junuM karavuM ane junAne nAza kare te varnanA kahevAya kALadravyanA kAraNe ja meTApaNuM, nAnApaNuM vagerene vyavahAra thAya che. te kALasamaya AvA likA Adi rUpa che. uttarAdhyayananA 28mAM adhyayananI gAthA 10mImAM kahyuM che kAlavantanA" lakSaNavALe che. jIvAdi padArtha amuka-amuka rUpamAM vartA-rahe che temanAM vartanamAM je nimitta kAraNa che, te vattanA che A vartAnA ja kALanuM lakSaNa che. jemAM mIlana ane viyega dekhAya te pudgala che. eka pugala sivAya evuM kaI dravya nathI je vikherAI zakAya ane joDAI paNa zake. pugala vikharAIne aneka rUpe banI zake che ane aneka pudgala maLIne eka skaMdha rUpa pariNAma thaI zake che paraMtu pudgala sivAya koI anya dravyamAM A prakArane svabhAva nathI AthI mIlana ane viga pudgala dravyanuM asAdhAraNa lakSaNa che. athavA puruSa je je grahaNa karI le che-mithyAdarzana vagere kAraNothI grahita puruSane badhe che athavA kaSAya ane vegavALA puruSa dvArA karma rUpamAM jemane grahaNa karavAmAM Ave che te pudgala che. A rIte dharma Adi pAMca ajIva kahevAya che. adhdhA rUpa kALa eka samaya rUpa hovAthI astikAya hoI zakatA nathI AthI jIvAstikAya, dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya ane pagalAstikAya, A pAMca astikAmAM kALane grahaNa karavAmAM AvyuM nathI te paNa dharmAdinI jema kALamAM paNa ajIvatatvanI sattA hovAthI ajIva dravyamAM tene grahaNa karavuM anupayukta nathI. A kAraNathI ahIM 'ajIva' ema ja kahevAmAM AvyuM che. "ajIvakAya ema athavA "achavAstikAya, ema kahevAmAM AvyuM nathI. asti' zabdano artha ahIM pradeza che ane "kAya' zabdano artha samUha che. tAtparya e che ke je dravyapradezanA samUha rUpa hoya teja astikAya kahevAya che. kALapradezano samUha nathI eka samaya rU5 kAraNa ke atItakALane nAza thaI javAthI sattA nathI ane bhaviSyakALa anutpanna levAthI sattA nathI. phakata vartamAnakALane sattA hoya che ane vartamAnakALa eka samaya ja che. A kAraNe kALanI astikAmAM gaNatrI karavAmAM AvI nathI. samaya Adi rUpa kALa aDhIdvIpanI aMdara ja hoya che. (aDhI dvIpanI bahAra candra sUrya vagere sthira hovAthI tyAM kALanI kalpanA karI zakAtI nathI). te eka samayarUpa che, je atyanta sUma che, nivibhAga che tene "kAya' kahI zakatA nathI kAraNake "kAya' zabda samUhavAcaka che. agara dharma vagerene "ajIvakArya" kahevAmAM Ave te kALa temanAmAM grahaNa thaI zakato nathI paraMtu prAkRta sUtramAM kevaLa ajIva dravyane ja ullekha karavAmAM AvyuM che AthI jIvathI bhinna hovAne kAraNe kALane paNa temanAmAM samAveza thAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 ajIvatatvanuM nirUpaNa sU. 1 AmAMthI dharma ane adharmanA asaMkhyAtA-asaMkhyAtA pradeza che ane AkAzanA anantapradeza che. vAstavamAM kaparimita AkAza asaMkhyAtapradezI che ane kAleka rUpa saMpUrNa AkAza ananta pradezavALuM che aDadho samaya eka samaya rUpa kALane na te asaMkhyAta pradeza che ke nathI ananta pradeza. mugala dravya ghaNuM avayavovALuM hoya che. keI pugala ghaNA avayavALuM, keI saMkhyAta pradezevALuM keI asaMkhyAta pradezavALuM kaI anantapradezevALuM ane keI anantAnantapradezevALuM hoya che. zaMkA-paramANu paNa pudgaladravya hovAthI ghaNA avayavALuM hovuM joIe. temAM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa ane be sparzenuM hovuM jANItuM che. samAdhAna-paramANu bhAva- avayenI apekSAe eka avayava che ane dravya-avayanI apekSA niravayava che. bhagavatI sUtranA zataka 20, uddezaka pAMcamAM kahyuM che prazna-bhAvaparamANuM keTalA prakAranA che ? uttara-gautama ! cAra prakAranA bhAva paramANuM kahyA che-vaNavAna. rasavAna, gaMdhavAna ane sparzanavAna. A rIte varNAdi rUpa avayanI apekSA paramANu pudgala dravya paNa ghaNA avayavALuM samajavuM joIe. ajImAM astikAya cAra che - (1) dharmAstikAya (2) adharmAstikAya (3) AkAzAstikAya ane (4) pudgalAstikAya. AmAM jIvAstikAyane bheLavI devAmAM Ave te pAMca astikAya thaI jAya che. keIpaNa zAstrakAre kAlAstikAyanuM pratipAdana karyuM nathI sthAnAMgasUtranAM cothA sthAnakanA prathama uddezakamAM kahyuM che-cAra astikAya ajIvakAya kahevAmAM AvyA che te A che dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya. prastuta sUtramAM kevaLa "ajavA" eTaluM ja kahyuM che AthI 'ajIva' padathI kALanuM paNa grahaNa thaI jAya che. phalitArtha e che ke dharma, adhama, AkAza, kALa ane pudgala e pAMca ajIva che. emanAmAM prazasta nAma hovAthI sarvaprathama dharmane grahaNa karavAmAM Avela che, pachI dharmathI virUddha adharmane, tyArabAda leka hovAthI temanA dvArA gherAyelA AkAzane ane tenI pachI amUttatva samAna hovAthI kALanuM-grahaNa karavAmAM AvyuM che. A sUtranA viziSTa kema sannivezanuM prajana samajI levuM joIe. 1 'eyANi davANi mULasUtrArtha-A ja cha dravya che. je 2 | tatyAthadIpikA--A dharma, adharma, AkAza, kALa ane pudgala ane "ca" zabdathI jIva badhAM maLIne cha dravya kahevAya che. artha e che ke dharma vagere pAMca ane jIva e che dravya che. anugadvAramAM dravyaguNa prakaraNamAM kahyuM che - dravya cha kahevAmAM AvyA che-dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pagalAstikAya ane abbAsamaya A dravyanAmanuM nirUpaNa thayuM. 1 2 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM dharma, adharma, AkAza, kALa ane pudgala, ajIva che. ema kahevAmAM Avela che. A dharma vigerenuM je dravyaguNa ane paryAyarUpathI nirUpaNa na karavAmAM Ave te zaMkA upasthita thAya che ke-tenuM nirUpaNa pUrvasUtramAM kema karavAmAM Avela nathI ? AthI e zaMkAnA nivAraNArthe kahevAmAM Ave che - je yathAyogya pitAnA paryAya dvArA meLavAya che. te dravya kahevAya che. vAstavamAM je guNone prApta thAya che athavA guNo dvArA jANI zakAya che te dravya kahevAya che. "je guNo ane paryAyavALuM hoya te dravya che e mujaba dravyanuM lakSaNa kahevAyuM che. mULe te potapitAnAM svabhAvamAM avasthita rahevuM eja dravyanuM lakSaNa che. dharmAdi cha dravyonI dravya saMjJA dravyatvanA nimittathI dravyArthika nayanA abhiprAyathI che te dravyatve hakIktamAM bhinna ane abhinna e baMne pakSenuM avalakhana kare che. te dharmAdithI na te sarvathA bhinna ja che athavA na te abhinna ja che. A kAraNe meranA IMDAnA rasanI jema jemAM badhA bheda-prabheda sammilita che temaja je deza kALa, kema baMgabheda tathA samAsa avasthA rUpa che, evA A dharma Adi dravya kahevAya che. te abhinna hovA chatAM paNa guNa paryAya kalA tathA pariNAmanA mULa kAraNa hovAthI bhinna jaNAvAthI bhinna hovAne AbhAsa thAya che. "dhyaprada maLe' A pANinIyanA sUtra anvaye Tu dhAtuthI bhAva ane kartAnA arthamAM dravya zabdano upayoga karavAmAM AvyuM che. A prakAre dravya bhavya ane bhavana A badhAne samAna artha che. guNa ane paryAya bhavanarUpa ja che, ubhelA beselA ukaDA Asane beThelAM athavA sUtelA purUSanI jema arthAt jevI rIte purUSanI A avasthAo bhinna-bhinna hoya che, paNa badhI avasthAomAM purUSa jemanI tema teja rahe che evI ja rIte paryAnA badalAvA chatAM paNa mULa dravya eka rUpa ja banyuM rahe che. A kathana A rIte paNa kahI zakAya--"utpanna thAya che--badalAya che-vadhe che. ghaTe che ane nAza paNa pAme che.' piNDa sivAya vRtyantara-avasthA-prakAzatAnI dazAmAM "nAtha (utpanna thAya che, e vyavahAra thAya che. vyApAra sahita hovA chatAM paNa bhavanavRtti thAya che. "rita' (che) enAthI vyApAra zUnya sattA kahevAmAM Ave che, bhavanavRtti udAsIna che. "facranA sara" (badalAya che) enA dvArA anuvRttivALI vastunuM rUpAMtarathI thavuM ema kahevAmAM Ave che. jema dUdha dahI rUpathI pariNata thAya che, ahI vikArAntara vRttithI 'bhavana" kAyama rahe che. je vyakRtyantara vyakitavRti thAya agara hetubhAvavRtti thAya te pariNAma kahevAya che. "vare - ukata svarUpavALuM pariNAma upacaya rUpamAM pravRtta thAya che jevI rIte aMkura vadhe che arthAta upacayazALI pariNAma rUpathI "bhavana'nI vRtti vyakata thAya che. "avara' (ghaTe che) A zabdathI pUrvokta svarUpavALA pariNAmanI apacayavRtti prakaTa karavAmAM Ave che-nabaLAIne prApta thanAra purUSanI jema apacaya bhavana rUpa navIna vRttinuM pragaTa thavuM kahevAya che. vinati ' A pada dvArA bhavanavRttine AvibhUta kahevAmAM Ave che. jevI rIte "dhaDa nAza pAmya" A vAkyane artha e ja che ke viziSTa samavasthAna rUpa bhavanavRtti adazya thaI gaI-ene Azaya e nathI ke kaI svabhAvahInatA utpanna thaI gaI-zUnyatA AvI gaI, kAraNa ke ghaTa AkAranI pachI kapAla vagere rUpa navIna bhavanavRtti dekhAya che. vagere AkAro dvArA dravya ja bhavana lakSaNa vALuM kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda dravyanuM nirUpaNa sU. 2 matijJAna ane zrutajJAna dvArA dharma, adharma, AkAza, kALa pudugaLa ane jIva rUpa badhA dravyane jIva jANe che paraMtu dharma adharma vagere badhA dravyonA saghaLA utpAda Adi paryAne jANato nathI. matijJAnI zrutajJAni dvArA jANelA padArthomAM jyAre akSara paripATI vagara ja vidyAne sArI peThe abhyAsa karIne dravyanuM ciMtana kare che, tyAre dharma adharma Adi samasta dravya matijJAnanA viSaya rU5 pratibhAsita thAya che, paNa matijJAnI temanA badhA paryAyane jANato nathI enuM kAraNa che kALanI alpatA tathA mananI azakti evI ja rIte zrutajJAna anusAra dharma Adi badhAM dravyone jANe che paraMtu badhA paryAne jANatA nathI. avadhijJAna dvArA rUpI dravyane-pugaLa dravyane ja jANe che paNa badhAM paryAne nahIM. avadhijJAna atyaMta nirmaLa hoya te paNa tenA dvArA rUpI-dravya pugala ja jANI zakAya che ane te rUpI dravya paNa badhAM paryAyathI nahIM ja. - sAra e che ke atIta anAgata ane vartamAnakALa saMbandhI utpAda vyaya ane dhrauvya Adi ananta paryAthI jANe che ane je zuSka vagere guNothI yukta pudgala rUpa rUpI dravyane avadhijJAnathI jANe che temanA anantamAM bhAgane manaHparyaya jJAnathI jANe che te anantamAM bhAgavatI rUpI dravyone paNa dIvAlanA AdhAre rahevAne nahIM paNa mane tene jANe che te dravyone paNa saMpUrNa lekamAM rahelAone nahIM paNa manuSya kSetranI aMdara ja jANe che ane avadhijJAnInI apekSA vizuddhatara ane bahutara paryAne jANe che. abhiprAya e che ke pAMca jJAnemAMthI matijJAna ane zrutajJAna badhAM dravyone jANe che paraMtu temanA keTalAMka paryAye ja temane viSaya hoya che. kAraNa ke e baMne jJAna lApazamika che ane kSApazamika jJAna paripUrNa hotA nathI. AnA sivAya A baMne jJAna Indriyajanya ane mane janya che ane e kAraNe paNa teo saMpUrNa nathI. avadhijJAna ane mana:paryavajJAna Indriya-mane janya nathI AthI teo pratyakSajJAnanI keTimAM gaNAya che te paNa lApazamika hovAthI apUrNa che AthI temane vikala pratyakSa paNa kahe che, A baMne jJAna rUpI dravyone ja jANe che te paNa temanAmAM viSayakRta bhinnatA che. avadhijJAna sapUrNa lekanA samasta rUpI dravyane jANI zake che jyAre manaHparyayajJAna phakata manevagaNAnA pugalone ja jANe che. A kAraNathI ja avadhijJAnanA viSayane anantamAM bhAga ja mana:paryayane viSaya kahevAyuM che mana paryayajJAna aDhIdvIpanI antargata je saMjJI jIva che temanI mane vagaNane, jANe che AvuM hovA chatAM paNa manaHparyayajJAna avadhijJAnanI apekSA atyanta vizuddha che ane je rUpI dravyone jANe che temanA bahutara paryAne jANe che. - kevaLajJAna dvArA samasta dravya ane temanA badhAM paryAye jANI zakAya che. prazna thaI zake ke kevaLajJAna badhAM dravya ane badhAM paryAne kevI rIte jANe che? ene javAba e che ke kevaLajJAna samasta bhAvanuM avabhAsika che tathA saMpUrNa leka ane alekane jANe che. dharma ane adharma dravyathI vyApta lekamAM ane tenAthI rahita alakamAM je kaMI paNa hoya che, te badhAne jANe che. kevaLajJAnathI meTuM bIju kaI jJAna nathI ane kevaLajJAnanI viSaya maryAdAnI bahAra kaI vastu ya nathI. AnuM mukhya kAraNa e che ke kevaLajJAna jJAnAvaraNIya karmane sapUrNa kSayathI utpanna thAya che jyAre jJAnane DhAMkavAvALA kama samULagA nAza thAya che. tyAre AtmAnI jJAna zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane zakti pitAnA vizuddha paripUrNa ane svAbhAvika rUpamAM pragaTa thaI jAya che. A vakhate evo keI ya padArtha hotA nathI ke je kevaLajJAna viSaya na hoya. dharma, adharma, AkAza kALa, pugala ane jIva A badhAM dravyamAM pratikSaNe utpAda, vyaya tathA dhauvya rahe che. je paNa sat padArtha che te utpAda, vyaya ane dhrauvyAtmaka ja hoya che. keI vastrano vetavarNa nAza thAya che temAM traNa varNana utpAda hoya che paraMtu vastra dravya baMne avasthAomAM kAyama rahe che. AvI ja rIte pUrva paryAyane vinAza ane uttara paryAyana utpAda thavAthI paNa dravya-va-jevuM ne tevuM ja-rahe che. jema jIva deva paryAya rUpe utpanna thAya che, manuSya paryAya rUpe vinAza pAme che paraMtu jIvanA rUpe hamezAM avasthita rahe che. A badhAM paryAne kevaLajJAna sAkSAta jANe che. AvI ja rIte AkAza ane kALa jevA apUrva dravya paNa kevaLajJAna dvArA jANI zakAya che. AthI kevaLajJAna paripUrNa samagra asAdhAraNa, nirapekSa vizuddha sarvabhAvane kSApaka, kAlekane viSaya karavAvALuM ane ananta paryAyAvALuM che. eka-eka yanI sva-para paryAnI gaNanA karavAmAM Ave che te anantAnanta che. evA anantAnanta paryAyavALA anantAnaH ya padArtha kevaLajJAnano viSaya che. evI sthitimAM kevaLajJAnanA anantAnanta paryAya che, A samajavuM muzkela nathI. anuga dvAranA 141mAM sUtramAM kahyuM che. prazna-bhagavaMta ! dravya keTalA prakAranA kahyA che ! uttara-gautama ! dravya be prakAranA kahyA che. jIva dravya ane ajIva dravya. uttarAdhyayananA adhyayana 28 nI AThamI gAthAmAM kahe che- dharmAstikAya adharmAstikAya ane AkAza e traNa dravya eka-eka rUpa che ane kALa, pudgala tathA jIva e traNa dravya ananta-ananta che. parA 'niccAvadviyANi arUpANi ya' mULasUtrAtha-pUrvokata dravya nitya, avasthita ane arUpI che gADA tatvArthadIpikA-dharma adharma, AkAza, kAla, pugala ane jIva e chae dravya nitya ane avasthita che. AmAMthI kayAreya paNa keI na hoya evuM nathI. arthAt e hamezAM rahe che ane eka dravya bIjA dravyanA rUpamAM pariNuta thatuM nathI. AmAMthI dharma, adharma AkAza kALa ane jIva e pAMca dravya arUpI che arthAtu rUpa-rasa AdithI rahita che. A rIte che e dravya nitya ane avasthita che tathA pudgala sivAyanA zeSa pAMca dravyo arUpI che. 3. tatvArthaniryuti-pUrvasUtramAM dharmAdi : dravya kahyAM have A dravya zuM potapotAnA svabhAvathI kayAre yuta thAya che? zuM kayAre paNa vadhe ghaTe che ? teo mUrNa che ke amUrta ? A traNa praznanA samAdhAna mATe kahIe chIe- dharma Adi che e dravya nitya ane avasthita che nityano artha e che ke A dravya koI vAra paNa pitapatAnA svabhAvane tyAga karatA nathI ane avasthitane bhAva e che ke emanI saMkhyA kyAre paNa vadhatI-ghaTatI nathI arthAta A tamAma dravya anAdi nidhana che ane niyata saMkhyAvALA che kayAreya paNa potAnA svarUpane tyAga karatA nathI. AmAM pugala sivAyanA pAMca dravya arUpI che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda dravyanI avasthAnuM nirUpaNa sU. 3 jemAM rUpa nathI tene arUpI kahe che. ahIM rUpa zabda upalakSaNa che tenAthI rasa, gaMdha ane sparzanuM paNa grahaNa thAya che. sUtramAM arUpa zabdanA grahaNathI dharma, adhama, AkAza, kALa ane jIva dravyanI amUrtatA pragaTa karavAmAM AvI che AthI pugalane choDIne zeSa pAMca, dharma Adi dravya rUpa, rasa, gaMdha ane sparzathI rahita hovAnA kAraNe amUrta kahevAya che. " hA RLio ' AgaLa para kahevAmAM AvanAra sUtra anusAra pudgala sivAya dharma Adi pAMca dravya ja arUpI che paraMtu nitya ane avasthita te pudgala dravya paNa che. nandIsUtranA 18mAM sUtramAM kahyuM che. pAMca astikAya kayAreya paNa na hatAM evuM nathI, kyAreya paNa nathI ema paNa nathI ane kyAreya paNa haze nahIM evuM paNa nathI. te hamezAM hatAM, che ane raheze. teo dhruva che, niyata che, zAzvata che, akSaya che, avyaya che, avasthita che, nitya che ane arUpI che. A rIte dharma vagere chae dravya dravyArthika nayanI apekSAthI nitya che, paryAyArthika nayanI apekSAthI nahIM. dravyArthika naya vastunA dhrauvyanuM ja pratipAdana kare che, utpAda ane vinAzanuM nahIM. A kAraNe dravyArthikanayanA abhiprAyathI ja dharma Adi dravya nitya samajhavA joIe dravyArthikanayathI nirapekSa rUpamAM nityatA svIkAra karavA chatAM paNa ekAntavAdane prasaMga Avaze ane ekAntavAda aneka prakAranA dethI dUSita che. jainadarzana anusAra ekanayathI vastunI prarUpaNA karavI te puratuM nathI, kavyArthika ane paryAyArthika-baMnemAMthI ekane pradhAna ane bIjAne gauNarUpathI vivaraNa karIne ja vastutatvanuM pratipAdana karI zakAya che. Ama karyA vagara vastusvarUpanI prarUpaNa karavI ghaNI muzkela che AthI ane dravyArthikanayane pradhAna ane paryAyArthikanayane gauNa gaNIne dharma Adi dravyonI nityatA kahelI che. dravyArthikanaya dvArA prajJAkhya drauvya aMzanI apekSAthI dharma Adi dravya nitya arthAta utpAda ane vinAzathI rahita dhruva che. nitya kahIne e pragaTa karavAmAM AvyuM che ke dharma vagere dravyanI sattA samasta kALamAM avikAriNI che. evI ja rIte dharma Adi badhAM dravya avasthita che arthAt te pitAnI chanI saMkhyAne tathA bhUtArthatAne kadI paNa choDatAM nathI ane kayAreya paNa choDaze nahIM. avasthita' zabdanA grahaNathI evuM nirdhArita karavAmAM AvyuM che ke A dravya pitAnA svarUpane parityAga karatAM nathI AthI chanA cha ja rahe che. na kadI ochA thAya che ane na te vadhe. che. jagata sadA paMcAstikAyAtmaka che ane kALaparyAya hovA chatAM paNa bhinna rUpathI pratIta thAya che AthI cha ja dravya che, pAMca nahIM. A dharma Adi dravya ekabIjAne maLIne rahe che te paNa pitapatAnA svarUpane ane bhUtArthatAne tyAga karatA nathI athavA pitAnA vividha asAdhAraNa lakSaNapaNAnuM ullaMghana paNa karatAM nathI. - dharmadravyanuM svarUpa gatimAM ane adharmadravyanuM svarUpa sthitimAM nimitta thAya che. AkAzanuM svarUpa avagAha pradAna kare che. jIvanuM svarUpa sva-para prakAzaka caitanyarUpa pariNAma che. pugalanuM svarUpa zarIra, vacana mana, prANApAna, jIvana maraNamAM nimitta thavuM tathA mUttatva vagere che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane dharmAdi dravya anAdisiddha pitapotAnA A svarUpamaryAdAnuM atikramaNa karatAM nathI. keI paNa dravya pitAnA svAbhAvika guNane parityAga karIne bIjA dravyanA guNane dhAraNa karatAM nathI AthI e dravya avasthita kahevAya che. e pahelAM ja kahevAI gayuM che ke cha dravyamAMthI pudgalane choDIne bAkInA pAMca dravya arUpI-amUrta che. pudgala sivAya dharma Adi pAMca dravya amUrta hevAthI arUpI che-temanAmAM rUpa nathI ane rUpI na hovAnA kAraNe teo AMkha vaDe joI zakatA nathI. dharmAdi dravyanA netra grAhya na havAmAM arUpitvane hetu kahela nathI anyathA pagalA paramANuM paNa netragecara na hoya te tene paNa arUpI mAnavuM paDe paNa te arUpI nathI. A rIte dharma Adi pAMca dravyamAM ja arUpatvanuM pratipAdana karavAmAM Avela che. rUpano artha mUtti-mUrti ja rUpAdi zabdo dvArA kahevAmAM Ave che. te mUti rUpAdi AkAravALI hoya che. vaizeSika, dravyanuM sarvavyApaka na hovuM tene mUrtatva mAne che arthAt temanA kathana anusAra mUti te che je sarvavyApi pariNAmavALI na hoya, paraMtu A mAnyatA ahIM svIkArAI nathI kAraNake ema mAnavAthI AtmA paNa mUrtika thaI jAya. loka badhI taraphathI parimita che AthI AtmA paNa parimita ja che. loka parimita che ene vaizeSike e paNa svIkAra karavo joIe kAraNa ke tene eka viziSTa AkAra che. A kAraNathI rUpane mUrti mAnavuM ja nirdoSa che. zaMkA-je rUpane ja mUrti mAnIe te mUti zabdane vAca ekaluM guNa ja thaze AthI rUpa ja mUti nathI. samAdhAna--dravyArthikanayanA abhiprAye rUpane mUrti kahevAmAM AvyuM che. dravyanA rUpa Adi tenAthI bhinna jaNAtA nathI. A kAraNathI eja mUti dravyasvabhAvanA Anayana grahaNa vagerene prApta karIne rUpa kahevAya che AthI sparza vagere mUrtinA Azrita kahevAya che sparza Adi mUtine parityAga karatA nathI kAraNake teo ekabIjAnA sahacara che. jyAM rUpa hoya che tyAM sparza rasa ane gaMdha paNa avazya rahe che. AthI sparza Adi cAre ya sahacara che. paramANumAM paNa rUpa Adi cAre guNa vidyamAna rahe che paraMtu te badhAM ekarUpa thaIne rahe che AthI paramANuM caturguNa vagere jAtibhedavALA hotA nathI. vizeSatA mAtra eja che ke kaI dravya utkaTa guNapariNatine prApta thaIne tene tyajI de che. dAkhalA tarIke mIThuM ane hIMga le. jyAre teo mizra rUpe hoya che te netra, nAka tathA sparzendriyanA viSaya hoya che paraMtu jyAre pANImAM praveze che tyAre mAtra jIbha ane nAkanA ja viSaya rahe che. varNa ane sparza te temanAmAM e samaye paNa rahe che paNa te Indriya vaDe grahaNa karI zakAtAM nathI. A temanA pariNamananI vizeSatA che. evI ja rIte eka jAtIya pArthiva, pANInA, tejanA ane vAyunA paramANuM paNa kayAre koI pariNamanane prApta thaIne badhI Indri dvArA grAhya hotA nathI. AthI rUpa, rasa, gaMdha ane sparza ja vizeSa pariNAmathI yukta thaIne mUrti kahevAya che. te 3 / 'poggalA saviNoM mULastrArtha-pudgala dravya rUpI hoya che . 4 | zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 pugalanA rUpipaNAnuM nirUpaNa sU. 4 tatvArthadIpikA-pudgala varNa, gaMdha rasa ane sparzathI yukta hovAnA kAraNe, AMkha dvArA grAhya hovAnA kAraNe ane mUtta hevAthI rUpI che-teo arUpI nathI. pugala je arUpI hata te netra dvArA temane jevuM zakaya na hota sthAnAMgasUtranA pAMcamAM sthAna trIjA uddezakanA prathama sUtramAM kahyuM che-puNalAstikAya rUpIkAya che, bhagavatI sUtranA sAtamAM zatakanAM dazamAM uddezakamAM paNa kahyuM che-pudgalAstikAya rUpIkAya che te ja ! tatvArthaniyukita-pUrvasUtramAM sAmAnya rUpathI dravyane arUpI kahevAmAM AvyA hatA paraMtu vizeSarUpathI pudgalAstikAyanI arUpatAne niSedha karIne temane rUpI pratipAdana karavA mATe kahIe chIe pudgala rUpI che arUpI nahIM. nityatA ane avasthitatA te pugalemAM ja hoya che kAraNa ke te potAnA pudgala svabhAvane kayAreya paNa tyAga karatAM nathI. sarvadA rUpAdimAna ja rahevAnA kAraNe te avasthita paNa che. mAtra arUpIpaNuM temanAmAM hotuM nathI. zaMkA-puladravya utpanna ane vinAza pAmatA hovAthI temane anitya mAnavuM ja gya lekhAze temanAmAM anityatAthI virUddha nityatA hoI zakatI nathI. samAdhAna--nityatA be prakAranI kahevAmAM AvI che (1) anAdi anantatA arthAt Adi paNa na hoya ane anta paNa na hoya (2) sAvadhinityatA-avadhiyukata nityatA. prathama prakAranI nityatA lekanI ja che. tene Adi paNa nathI ke nathI anta. tenA pravAhane kadI paNa viccheda thatuM nathI te potAnA svabhAvano kayAreya paNa tyAga karato nathI vividha prakAranA pariNamana ne utpanna karavAnI zakitathI yukta che-A ja anAdi-ananta nityatA che. bIjA prakAranI nityatA zrutapadezanI che mRtano upadeza utpattimAna ane pralayavAna che te paNa te avasthita rahe che. parvata, samudra valaya vagerenuM avasthAna paNa sAvadhi nityatAmAM pariNamita che. evI ja rIte anityatva paNa be prakAranA che (1) pariNAmAnityatva (2) uparamAnityatva mATIne pinDo svabhAvathI ane prayatnathI pitAnI pUrva avasthAne tyajI daI navIna avasthAne pratyeka samaye prApta thatA rahe che. A prakAranI anityatAne pariNAma nityatA kahe che. uparamAnityatva bhavaccheida-saMsArano aMta Avavo tema che. cAre gatiomAM paribhramaNano aMta thayA para paryantavattI je avasthAna che te uparamAnityatva che atyantAbhAvavattI nathI. AmAMthI pariNamanityatvanI dRSTithI pudgala dravya anitya kahevAya che ane potAnA pulapaNane tyAga na karavAnA kAraNe nitya paNa mAnavAmAM Ave che. baMne prakArane vyavahAra jevAmAM Ave che AthI keI virodha AvatuM nathI. pratyeka vastumAM ukata baMne ja prakAranI arthAta nityatA ane anityatAnI vyavasthA che ane eja prakAranI pratIti thAya che. hA, kadI anityatAne gauNa karIne nityatAnI pradhAnatAthI vivakSA karavAmAM Ave che ane kayAreka nityatAnI pradhAnatA karIne anityatAne gauNa karI devAmAM Ave che. A rIte pudgalamAM anityatA ane nityatA baMne ja dharma rahe che evuM mAnavAmAM lagIra paNa muzkelI nathI. 12 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane te pudgala rUpI arthAta rUpavALA che pUraNa ane galana svabhAvavALA hovAthI te paramANuM thI laIne anantAnanta pradeza skaMdha sudhI jANavA joIe. pudgala aneka rUpa pariNamananA pitAnA sAmarthyanA kAraNe sUma, sthaLa, vizeSa, avizeSa, prakarSa, apakarSa rUpa asAdhAraNa rUpavattAne dhAraNa kare che. dharma, adharma Adi dravyomAM A hetuM nathI e kAraNathI pudgalomAM rUpavatvanuM avadhAraNa karavAmAM AvyuM che. pudgala bhale paramANuM hoya agara kayAmuka Adi rUpamAM vadhIne moTo skaMdha banI jAya paraMtu rUpavatva pulane tyAga karatA nathI ane pugaladravya kadIpaNa rUpavattAne parityAga karatuM nathI AthI e yogya ja kahevAmAM AvyuM che ke pudgala rUpI hoya che. - cakSugrAhya rUpa je paramANu kayaNuka vagere pudgalenA hoya te rUpI kahevAya che e prakArane vigraha karIne chaThThI vibhakita batAvavAthI evuM sUcita karavAmAM Ave che ke bheda vivaraNathI dravya ane guNamAM bhinnatA che. jo baMnemAM abhedanuM vivaraNa karIe te abheda, paNa che. A abhiprAya che "rUpa jemanAmAM che te rUpI ema sAtamI vibhakti laIne vigraha karavAmAM Avyo che. athavA dravya ane guNamAM paryAyArthikanayanI apekSAthI bheda ane dravyArthika nI apekSAthIabheda samajavo joIe. rUpAtmaka mUttithI bhinna pudgala koI sthaLe upalabdha thatAM nathI- baMne bhinna bhinna dezamAM maLatAM nathI AthI temanAmAM abheda che. evI ja rIte e je vyavahAra thAya che ke candranuM rUpa zveta che, rasa tIkho che, gaMdha surabhi che, sparza zItaLa che, e bheda hovA para ja saMbhavita che. A muninI A muhapatti che emAM jema muni ane muhapattimAM bheda hevAthI ja chaThThI vibhakti dekhAya che e ja rIte dravya ane guNamAM paNa bheda che. zaMkA-jevI rIte eka dravya bIjA dravyathI bhinna maLI Ave che te ja rIte rUpa Adi guNa drazyathI judAM maLI AvatA nathI temaja na te drazya ja rUpa vagere guNothI bhinna upalabdha hoya che. samAdhAna-je dravya ane guNamAM bheda na hota to candananuM zveta rU5, tIkho rasa, surabhigaMdha e mujaba chaThThI vibhakti na hota. bheda thavAthI ja chaThThI vibhakita thAya che, abhedamAM nahIM. AthI dravya ane guNamAM bheda avazya mAnave joIe-- kadAcita kahevAmAM Ave chesenA, vana AdinI jema anya arthomAM paNa chaThThI vibhakti dekhAya che. dAkhalA tarIke senAne hAthI-vanane AMbe (jaMgalanI kerI) hAthI vagere padArthone samUha ja senA padane artha che ane AMbA vagere vRkSane samUha ja vana hoya che. ene javAba e che ke senAne hAthI ane vanane AMbo temAM koI bheda nathI. anizcita dizAo tathA dezamAM rahelAM hAthI, puruSa ghoDA ane rathamAM, je sambandha vizeSathI viziSTa che. jemanI saMkhyA nizcita-anizcita che te badhAnI je bahu saMkhyA che, teja senApadane artha che. ekale hAthI ja e zabdane vAca nathI. evI ja rIte sahakAra, AMbo, jAMbu jabIra-lIMbU dADama vagerenA vRkSone samUha ja kAnana zabdane vAce che mAtra sahakAraja vana zabdano artha nathI AthI te baMne paNa bhinna che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 kAladravyanA aneka paNAnuM nirUpaNa sU. 5 91 evI ja rIte yUSa ane paMkti vagere paNa arthAntara ja samajavA joIe bIjA bIjA dravyanA saMsargathI yukta samutpanna pAkaja dravyanA kAla vizeSane anugraha thavAthI pAkajanI utpatti thavA para saMjoga vizeSa rUpa thAya che te edanathI bhinna che. evI ja rIte paMkti paNa eka dizA ane dezamAM sthita, pratyAttithI upakRta niyata aniyata saMkhyAvALA bhinna abhinna jAtivALA AdhAramAM vidyamAna bahusaMkhyA ja kahevAya che. e kAraNe baMne dravyArthika ane paryAyAkinaya paraspara sApekSa thaIne ja vAstavikatAnuM pratipAdana kare che, ekAnta rUpathI nahIM. AthI tAtparya e che ke vivaraNa anusAra rUpatmikA mUtti pugamAM kathaMcita bhinna ane kathaMcit abhinna che ja che "AimANi tinni egadambANi akiriyANi antimANi aNatANi" mULasUtrArtha-AdinA traNa dravya eka-eka che ane antanA traNa dravya ananta-ananta che tatvArthadIpikA-pahelAnA traNa dravya arthAt dharma, adharma ane AkAza eka-eka dravya che. teo kALa, jIva ane pudgalanI jema bhinna-bhinna ghaNuM nathI dravyanI apekSA AmAMthI pratyeka dravya eka-eka samajavuM joIe paraMtu kSetra, kALa ane bhAvanI apekSAthI asaMkhyAta tathA ananta samajavA joIe. dharma, adharma ane akAza A traNa dravya kriyArahita che. evI rIte jema jIvadravya judA-judA nI apekSAthI bhinna che, yugaladravya paNa pradeza ane skaMdhanI apekSAthI bhinna che. evI ja rIte kAladravya paNa adhdhA samaya vagerenI apekSAthI bhinna che. tevI ja rIte dharma, adharma ane AkAza dravya bhinna-bhinna nathI tAtparya e che ke antanA traNa dravya kALa, pugaLa ane jIva ananta che. pa che tatvArthaniryukti-jevI rIte pudgala dravya paramANu kayaNuka AdinA bhedathI, pradeza ane skaMdha AdinI apekSAthI aneka prakAranA che kAladravyapaNa addhA samaya AvalikA AdinA bhedathI aneka prakAranA che ane jevI rIte jIvadravya nArakI, devatA, tiryaMca ane manuSya vagerenA bhedathI aneka prakAranAM che tevI ja rIte dharma Adi dravya paNa zuM aneka che? evI AzaMkA thavAthI kahe che - AdinA traNa dravya arthAtu dharma adharma ane AkAza eka eka dravya ja che temanI sarakhI jAtIvALuM bIju dravya nathI arthAt jema eka jIvathI bIjA jIvanuM pRthaka astitva che ane eka jIva svayaM ja paripUrNa dravya che, tevI rIte dharmadravya pRthak pRthaka nathI te asaMkhyAta pradezane eka ja samUha che je akhanDa rUpathI saMpUrNa kAkAza vyApta che adharma dravya paNa evuM ja eka akhaMDa dravya che. AkAza paNa vyakitazaH pRthapha nathI te anantAnaMta pradezeno eka ja akhaMDa pinDa che. dharma, adharma ane AkAzanI kramazaH sthiti ane avagAha rUpe upakAra che. samastagati pariNata che ane pudgalenI gatimAM sahAyaka thanAruM dravya-dharmadravya che. e ja rIte sthiti pariNata badhAnI sthitimAM sahAyatA karanAra adharmadravya che. jemAM badhAM dravya prakAzita thAya che agara je svayaM ja prakAzita thAya che te AkAza kahevAya che. A prakAranI vyutpatti anu zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane sAra dharma Adi dravyanI gati sthiti ane avagAhana upakAra che. gati vagere traNethI yukata vastu artha kriyA karavAmAM samartha hoya che ema anekAntavAdI svIkAre che. prAkRta sUtramAM "eka" zabda asahAyaka arthamAM grahaNa karavAmAM Avyo che AthI jema paramANu rUpa puddagala dravya bIjA paramANuthI sadvitIya che. arthAta eka paramANu bIjA paramANuthI bhinna svataMtra asaMyukta astitva rAkhe che ane jema eka AtmA bIjA AtmAthI bhinna astitvavALo che ane te badhAnA caitanya sukha, duHkha Adi guNa yathArtha bhinna-bhinna che ane jema kALadravyane kALAMtarathI bheda che te bheda dharma Adi drAmAM nathI. eka dharmadravyathI bhinna bIjA dharmadravyanI pRthaka sattA nathI. adharma dravya paNa paraspara bhinna be agara vadhAre nathI. AkAza paNa vyakitazaH aneka nathI A kAraNathI dharma Adi traNa dravyone ekaeka kahevAmAM AvyA che. - kALa pudagala ane jIva aneka dravya che. kAla dravya samaya AvalikA, nimeSa kSaNa lava Adi rUpathI aneka dravya che. pudagala paNa aneka dravya che kAraNa ke paramANuo tathA dvayANukethI laIne anantAnantAyuka skadhAnI sattA svataMtra che. pRthvIkAya, apUkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya beIndriya teIndriya, caturindriya, paMcendriya Adi jenI pita-pitAnI svataMtra sattA che. evI ja rIte dharma, adharma ane AkAza dravya akriya arthAt gamana rUpa kriyAthI rahita che. kiyA rUpa pariNamanathI yukata dravya AtyaMtara kAraNa che ane preraNA Adi bAhya kAraNa che. A baMne kAraNethI dravyanI dezAMtara prApti (eka sthaLethI bIje sthaLe pahoMcavuM) rUpa paryAya kriyA kahevAya che. A kriyA dharma Adi traNa dravyamAM thaI zakatI nathI. A prakAre pudagala ane jIvamAM thanArI dezAMtara prApti rUpa je vizeSa kriyA che tene ja dharma Adi traNa dravyamAM niSedha karavAmAM Avyo che. evuM nahIM samajI levuM joIe ke emanAmAM utpAduM vyaya ane dhrauvya rUpa kiyA paNa nathI. je emanAmAM sattA che te utpAda ane vyayanuM hovuM paNa anivArya che. utpAduM vyaya ane dhrauvya vagara kaI paNa vastu sat thaI zakatI nathI. AthI dravya hovAnA kAraNe jema mukatAtmAomAM utpAda vyaya ane dhrauvya mAnavAmAM Ave che tevI ja rIte dharma Adi dravyamAM paNa manAya che. A rIte avagAha devuM AkAzanuM lakSaNa che ane teja tene upakAra che. te upakAra avagADha jIva Adi vagara abhivyakta thatuM nathI AthI avagADha jIvAdinA sogamAtra ja avagAha che. saMga utpanna thanArI be vastuomAM thAya che, jema be AMgaLIono saMga e rIte avagAha devuM te AkAzano upakAra che tevI ja rIte dharma ane adharmane upakAra gati ane sthitimAM sahAyaka hovAno che. te paNa gatimAna ane sthitimAna dravyono saMgamAtra che. A kAraNathI dharma ane adharma dravya paNa utpAda vyaya vagere svabhAvavALA che vagere praznonuM samAdhAna thaI jAya che. A sUtrane Azaya e che ke jema jIva ane pugaLamAM eka jagAethI bIjI jagAe javAnI vizeSa kriyA thAya che, tevI kriyA dharma Adi traNa dravyamAM thatI nathI paraMtu utpAda Adi sAmAnya kriyA temanAmAM mAnavAmAM kaI paNa doSa nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 dravyanA aneka paNAnuM nirUpaNa sU. 5 93 za'kA--jo dha vagere traNa drabyA niSkriya che te temanAmAM utpAda ghaTita thatA nathI kAraNa ke ghaTa AdimAM je utpAda dekhAya che te kriyApUrvaka ja thAya che, utpAdanA abhAvamAM vyaya paNa thai zakatA nathI. AvI sthitimAM badhA dravya utpAda vyaya dhrauvyAtmaka che e mAnyatA khaDita thaI jAya che. samAdhAna--~dha Adi traNa dravyAmAM ghaDAnI jema kriyA nimittaka utpAda thatA nathI tyAM bIjI ja rIte utpAdanI kalpanA karavAmAM AvI che. utpAda e prakAranA che--svanimittaka ane paranimittaka ananta agurulaghu guNAne je AgamanI pramANatAnA AdhAra para vicAra karavAmAM Ave che ane je SaTrasthAna patita vRddhi ane hAnithI pravrutta hAya che, svabhAvathI ja utpAda ane vyaya thAya che tene svanimittaka utpAda kahe che azva AdinI gati sthiti ane avagAhanamAM kAraNa hAvAthI dharmAdi dravyAmAM kSaNe kSaNe bheda thatA rahe che arthAt dharma dravya kayAreka azvanI kadI manuSyanI ane kadI koI pudgalanI gatimAM sahAyaka thAya che eja rIte adhama dravya temanI sthitimAM sahAyaka thAya che. jyAre ghaDAne eka jagAethI khaseDI bIjI jagyAe mukavAmAM Ave che tyAre pahelAnAM AkAza pradezeAthI tenA vibhAga ane bIjI jagyAnA AkAza pradezathI sAthe sayega thAya che. A sayAga--vibhAganI utpatti ane vinAza ja AkAzanA utpAda vinAza che. A parinimittaka utpAda--vinAza kahevAya che. dharmAdi dravya jo niSkriya che te te jIvA ane pudgaLAnI gati AdimAM kAraNabhUta kevI rIte heAI zake ? ema kahevuM ucita nathI, dharmAdi dravya AMkhanI jema mAtra sahAyaka ja hAya che AthI e deSa nathI. tAtparya e che ke dharma dravya svayaMgatimAM pariNata jIvapudagalAnI gatimAM, adhama dravya svayaM sthitimAM pariNata jIva-pudagalAnI sthitimAM ane AkAza svayaM AkAzarUpa pariNata anya dravyAnA avagAhanamAM sahAyaka thAya che. gati AdinI preraNA karavI temanA svabhAva nathI. jema rUpanI upalabdhimAM cakSu nimitta hAya che, te paNa vikSipta citta vALA mATe te nimitta hAtI nathI, evI ja rIte dha, adha ane AkAzane kriyAhIna mAnavA chatAM paNa jIvA ane pudagalA sakriya hovAthI temanAmAM paNa sakriyatAnI siddhi thaI jAya che. evI ja rIte kAla paNa sakriya siddha thAya che. A dravyenI sAthenuM prakaraNa nathI. AgamamAM kahyu che--pratyeka vastu utpanna thAya che, naSTa paNa thAya che ane kAyama paNa rahe che. anyatra paNa kahevu che. jema avagAha Adi guNu hAvAnA kAraNe utpAda vyaya, dhrauvya svabhAvavALA che teja rIte jIvanA guNa jo utpAda Adi svabhAvavA che to zuM deSa Ave ? 1 avagAhaka vagara avagAhana kevI rIte thaI zake ? gati Adi upakAra paNa A prakAranA che ? rA dravya, paryAyathI sarvathA bhinna nathI arthAt katha'cita abhinna che. AvI sthitimAM paryAyanA nAza thavAthI AkAza Adi drabyAne sadA nitya kevI rIte mAnI zakAya ? AApA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane 'dhammAdhammalo gAgA saigajIvANasaMkhejjA parasA' mULasUtrA--dharma, adharma, leAkAkAza ane eka jIvanAM asaMkhyAta asa'khyAta pradeza hAya che. dA tatvAtha dIpikA-pahelA dharma Adi dravyeAnuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM. have tenA pradezanI sa`khyA darzAvavA mATe kahIe chIe. 94 dha adharmI lAkAkAza ane eka jIvamAM pratyekanA asaMkhyAta pradeza hAya che. // 6 // tatvAtha niyukita-paramANune bAda karatAM zeSa badhAM ja mU ane amRta dravyonA pradeza hAya che. avayava skadhAmAM ja hAya che. vyavahAra mATe je kalpita karavAmAM Ave che, te pradeza che athavA prakRSTa dezane koI skaMdhanA badhAMthI nAnA avayavane, jenAthI nAnu koI avacava na heAI zake tene pradeza kahevAya che. je judAM pADI zakAya agara bhegA thaI zake te avayava kahevAya che. A kAraNe amU dharma adhama AkAza kALa ane jIva dravyomAM avayavAnA vyavahAra hAtA nathI. eja pramANe anya paramANuomAM paNa avayavAnA vyavahAra heAtA nathI. paramANu zivAya mUrta pudgalAmAM ja avayavane vyavahAra thAya che. pradezAne vyavahAra paramANune choDIne, badhAM dravyAmAM hoya che. tAtparya e che ke dha, adharma AkAza kALa ane jIva drabyAnA paramANune mUti vyavariSThana pradeza che. pudagaLa dravyanA niraza dravyarUpa bhAga pradeza kahevAya che. tenA koI anya pradeza hAtA nathI. AthI je kadIpaNa vastuthI bhinna upalabdha hotA nathI te pradeza kahevAya che. ane je IlAyadA thaI ne pRthak pratIta thAya che temane avayava kahevAmAM Ave che. vAstavamAM spaSTa rUpathI pratIta thanArA tathA snigdhatA AdinA kAraNe saMcAga ane vibhAgavALA te aza avayava che jemanA dvArA dravya bhinna karavAmAM Ave che. tee 'dhAmAM ja DAya che. svabhAvathI athavA prayAgathI je pRthak karavAmAM Ave che te avayava kahevAya che. te avayava DhacaNukAdithI laI ne anya je rUpI skaMdha che temAM ja hoya che. dharma, adha, AkAza, kALa, jIva ane paramANumAM heAtA nathI. judA-judA avayaveAnuM jyAre pinDarUpa pariNamana thAya che. tyAre skaMdha utpanna thAya che ane je ekatra che temanA bheda thavAthI hrayaNuka vagerenI utpatti thAya che paraMtu paramANu, bheda thavAthI ja utpanna thAya che. A prakAre avayavAnA vyavahAra pudgala dravyanA viSayamAM ja thAya che. A rIte cha drabyAmAMthI dharmo, adhama, leAkAkAza ane eka jIvanA asa`khyAta pradeza hAya che. je sahuthI sUkSma hAya niravayava hoya ane ska MdhanI sAthe maLelA hAya te pradeza kahevAya che. sarvAMga bhagavAna tene sAkSAta jue che, jANe che. paraMtu ApaNe alpa jJAnavALA temano sAkSAtkAra karI zakatA nathI mAtra e prakAranA upAyathI tenI prarUpaNA karIe chIe. dravya paramANuM laIne pradezanA paramANune samajI levu joi e. eka paramANuthI AkrAnta deza avagAha rUpa pradeza che. kahI zakAya ke avagAha rUpa pradeza AkAzanA ja hoya che, dharma vagerenA nahI kAraNa ke avagAhanA AkAzanu lakSaNa che. paraMtu enAthI ApaNane kaI nathI. avagAharUpa pradeza ja lakSaNa jANI lIdhA pachI e paNa jANI zakAya che ke leAkAkAzamAM AkAzanA eka pradezamAM jeTalA dharmAstikAyanA pradeza avagAha che, te eTalA ja che. arthAt nukazAna zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 dharmAdharmAdinA pradezapaNAnu nirUpaNa sU. 6. leAkAkAzanA eka pradeza sUkSmatama aMzamAM dharmAstikAyanA je sUkSmatama aMza vyApta che, te ja dharmAstikAyane eka pradeza kahevAya che. evI ja rIte adharmAstikAyanA pradeza saMbaMdhI paNa jANI levu' joI e. 95 AkAza avakAza ApavAmAM kAma Ave che, dharma dravya gatimAM upakAraka thAya che, adhama dravya sthitimAM nimitta thAya che. A rIte khadha pradezeA nuM A avagAhana lakSaNa samajI levu' joI e. pratyeka jIvanA asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza hAya che A satyane pragaTa karavA mATe sUtramAM eka" zabdanA prayoga karavAmAM AvyA che. mAtra jIva padanA ja prayANa karavAmAM AvyA heAta te jJAna-darzIna-upayAga svabhAva vALA jIva samUhanA arthAt khadhA jIvAneA bhegA maLIne asa`khyAta pradeza samajI levAmAM Avata, eka jIvanA nahIM. Ama sAMkaratA thaI jAta eka" padmanA prayAga karavAthI eka-eka jIvanA asaMkhyAta pradezonA khAdha thAya che. A rIte jIvanA asaMkhyAta pradeza tulya che tathApi cAmaDA vagerenI jema te saMkoca ane vistAra svabhAvavALA heAvAnA kAraNe te ja jIvapradeza kadAcit sahuthI nAnA kathavA vagerenA zarIramAM samAI jAya che ane kadAcit vistAra pAmIne, saMkhyAmAM teTalA ne teTalAM ja rahevA chatAM paNa vizALa hAthInA zarIrane vyApta karI le che. eja prakArathI jIveA ane ajIveAnA AdhAra kSetrarUpa leAkAkAzanA paNa asaMkhyAta ja pradeza hoya che, na tA saMkhyAtA hoya ke na te ananta paraMtu saMpUrNa lAka Aleka rUpa AkAzanA ananta pradeza hAya che, na saMkhyAtA ke na asaMkhyAta pradeza A vAta AgalA sUtramAM kahIzuM. ahI' eTaluM samajI levuM jeI e. je saMkhyAthI bahAra heAya te asaMkhyeya kahevAya che. asa'khyAtanA traNa bheda che--(1) jadhanya (2) utkRSTa ane (3) ajaghanyAtkRSTa athavA madhyamAM A sUtramAM jaghanyAtkRSTa asaMkhyAta grahaNa karela che. jeTalA kSetrane paramANu ghere che, teTaluM kSetra AkAzanA eka pradeza kahevAya che. dhama, adhama leAkAkAza ane eka jIvanA asakhyAtA pradeza kharAkhara kharAbara che. sthAnAMgasUtranA ceAthA sthAnanAM trIjA uddezakanA 334mAM sUtramAM kahyuM che-pradezeAnA parimANanI apekSAthI cAra dravya samAna che--dharmAstikAya, adharmAstikAya, leAkAkAza ane eka jIva. AmAMthI dharma ane adhama dravya kriyArahita che ane sampUrNa leAkAkAzane vyAsa karIne sthita che. pratyeka jIva asaMkhyAta pradezI heAvA chatAM paNa sa`kAca-vistAra svabhAva hAvAnA kAraNe nAmaka dvArA niSpanna nAnA agara meTA zarIramAM rahetA thakA tene ja avagAhana karIne rahe che. kevalI samUghAtanA samaye cAra samayeAmAM arthAt cothA samayamAM sampU lAkane vyAsa karI le che ane pachI cAra samayeAmAM phelAyelA pradezane sakecI le che. evI rIte-kevalI samRghAtamAM ATha samaya lAge che. 5 6 / / 'alogAgAsa jIvANamaNatA' mULa sUtrA--aleAkAkAza ane jIvAnAM ananta pradeza hoya che. 5 7 | zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane tatvArthadIpikA-jIva ane ajIvane AdhAra kSetra kAkAza kahevAya che. kAkAzathI AgaLa badhI tarapha je zUnya AkAza che te alakAkAza kahevAya che. ahIM sapUrNa AkAza abhipreta che arthAt sapUrNa AkAzanA ane jIvanAM arthAt jJAna, darzana rUpa upagavALA sakaLa nArakI, devatA, tiryaMce ane manuSyanA ananta jemano aMta nathI, pradeza hoya che arthAta temanA na te saMkhyAta pradeza hoya che athavA na asaMkhyAtA ja hoya che. je leka ane alekamAM saMpUrNa rIte prakAzamAna hoya che te AkAza kahevAya che. 7 tatvArthaniyukita-pUrvasUtramAM dharma, adharma, kAkAza ane eka jIvanA asaMkhyAta pradeza kahyAM che. have samasta AkAzanA ane samasta jInAM ananta pradezanI prarUpaNA karavA mATe kahIe chIe-aleka zabda ahIM upalakSaNa che AthI tene artha che samasta AkAza jemAM leka ane akabaMnene samAveza thaI jAya che. A rIte saMpUrNa AkAzanA tathA nArakI Adi samasta jIvasamUhanA ananta pradeza hoya che. zaMkA-avagAha ApavuM AkAzane upakAra che; Ane phalitArtha e che ke avagAha ApavAnA kAraNe ja te AkAza kahevAya che, A AkAzanuM lakSaNa kAkAzamAM ja maLI Ave che, alakAkAzamAM nahIM kAraNa ke alakAkAzamAM kaI jIva agara pudgalAdi avagADha nathI AthI tyAM avagAha thavuM azakaya che. samAdhAna-jevI rIte dharma Adi saMjJAmAtra che tevI ja rIte "AkAza" paNa eka dravyanI anAdikALathI cAlI AvelI saMjJA mAtra ja che. athavA-lakAkAzamAM paNa avagAha ApavAnI zakti te vidyamAna ja che paraMtu tyAM jIva padugala Adi kaI avagAhaka nahIM hovAthI te zakti pragaTa thatI nathI. je tyAM kaI avagAhaka hota to te paNa avagAha pariNAmathI thAta arthAta jagyA Apata paraMtu tyAM koI avagAhaka che ja nahIM. A rIte alokAkAza paNa avakAza ApavAnI zaktivALuM hovAthI te AkAza ja kahevAya che. athavA-alakAkAzanI jema hovAthI upacArathI AkAza kahevAya che kAraNa ke tyAM pilANa dekhAya che. bhAvArtha e che ke kAkAza ane alakAkAza koI be judAM judAM dravya nathI. AkAza eka akhaMDa dravya che je sarvavyApI che paraMtu tenA je bhAgamAM dharmAdi dravya arthAtupaMcAstikAya avasthita che, te bhAga leka, ane, je bhAgamAM dharmAdi dravya nathI te alakAkAza kahevAya che. A rIte AkAzanA je be bheda karavAmAM AvyA che te paranimittaka che, svanimittaka nathI. AkAza potAnA svarUpathI eka ane akhaMDa che. zakA-nitya hovAnA kAraNe AkAzamAM utpAda, vyaya ane dhrauvya kevI rIte ghaTIta thaI zake che ? A lakSaNa na hovAthI te vastu paNa thaI zake nahIM. kAraNake jemAM utpAda vagere hoya tene ja vastu kahI zakAya che. samAdhAna-AkAzamAM svAbhAvika pariNamana thAya che AthI temAM paNa utpAda vyaya ane dhrauvya ghaTIta thAya che. jI ane pugamAM praga-pariNAmathI paNa utpAda Adi thAya che. prajJApanAnA trIjA padanAM 41mAM sUtramAM kahyuM che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 pudgalAnA pradezAnuM nirUpaNa sU. 8 AkAzastikAya pradezeAnI apekSAe anantagaNA che. 5 7 ! poggalANa saMkhejjA asaMkhejjA aNatA ya no paramANUNa Ire mULa sUtrA--pudgaleAnA sakhyAtA asaMkhyAtA ane ananta pradeza hoya che, paraMtu paramANuonAM pradeza hAtAM nathI. 5 8 5 tatvAtha dIpikA pUraNa ane galana svabhAvavALA paramANuthI laIne acitta mahAskaMdha sudhInA vividha prakAranAM rUpa rasa AdithI yukata pudgalAnAM pUrvAMkata svarUpavALA pradeza yathAsaMbhava saMkhyAtA, asaMkhyAtA temaja ananta heAya che. je puTTugala skaMdha saMkhyAtA paramANuenA milanathI banyuM che te saMkhyAtapradezI! je asaMkhyAta paramANuonAM sayeAgathI banyu hAya te asa MkhyAta pradezI tathA je pudgalaska dhanI utpatti anantapradezeAthI thai hAya te anantapradezI kahevAya che paraMtu paramANumAM pradeza hAtA nathI AthI te nathI saMkhyAtapradezI nathI asaMkhyAtapradezI athavA nathI anantapradezI. 5 8 ! tatvAtha niyukita---pUrva sUtramAM dharmI vagere amRtta dravyAnAM pradezAnuM parimANu khatAvavAmAM AvyuM have sUtta puddagalAnAM pradezAnuM parimANa darzAvavA arthe kahIe chIedvacakathI laI ne mahAskaMdha sudhInA pudgalAmAM yathAyeAgya saMkhyAtA asaMkhyAtA ane ananta pradeza hAya che. koI koI dhaiyaNuka Adi pudgalaskadhanA saMkhyAta pradeza hAya che, koI-koI pudgalane asaMkhyAtA tA kAI kAine ananta pradeza hAya che. ahIM zakA thai zake ke koI kaI pudUgalane anantAnanta pradeza paNa hAya che te temanu paNa IlAyaduM vidhAna karavuM joituM hatu paratuM AvuM karela nathI. anantAnanta paNa anantanA ja eka bheda che. AthI sAmAnya rUpathI ananta kahevAthI anantAnantanu paNa grahaNa thai jAya che. anantanA traNa bheda che-paritAnanta, yukatAnanta ane anantAnanta. A badhAnuM anantamAM ja grahaNa thaI jAya che. prazna--lAkAkAzanA pradeza asa`khyAtA ja che, evI sthitimAM temAM anantapradezI ane anantAnanta pradezI skaMdha kevI rIte samAI zake che ? AnAthI teA pratIta thAya che ke pradeza ananta nathI athavA leAkAkAza paNa ananta pradezI che. uttara-puddagalAmAM sUkSma rUpathI pariNata thaI avagAhana karavAnI zita che AthI sUkSma rUpamAM pariNata thaI ne tee eka ja AkAzapradezamAM anantAnanta sudhI samAi jAya che. AthI asaMkhyAta pradezI leAkAkAzamAM ananta pradezI dhAnA samAveza thavAmAM koI virAdha nathI. sAmAnya rUpathI pudgalAnA pradeza kahevAthI paramANunA paNa pradeza hAvAnI zakayatA hAI zake che AthI tenuM nivAraNa karavA mATe kahIe chIe-no paramAnUnAm" arthAt paramANurUpa pudgalAnA pradeza heAtA nathI, te svayaM eka pradezavALu hAya che. jevI rIte AkAzanA eka pradezamAM pradeza bheda hAtA nathI tevI ja rIte paramANuMmAM paNa pradeza bheda hAtA nathI- te jAte ja eka pradeza mAtra ja che. 13 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 tatvArthasUtrane paramANu, pudgalanuM sahuthI nAnuM dravya che. tenAthI nAne anya koI pudgala nathI AthI paramANuMmAM pradezabhedanI kalpanA ja karI zakAtI nathI. jema AkAzanA eka pradezamAM pradezabhedane abhAva che ane te svayaM ja apradezI che, tevI ja rIte zarahita eka paramANumAM paNa pradeza hotA nathI. eka paramANune vibhAga kaI karI zakatuM nathI. kahyuM paNa che-"paramANuthI nAne ane AkAzathI moTo kaI padArtha nathI" AvI sthitimAM jyAre aNuthI nAnuM kaI dravya hoI ja zakatuM nathI te aNumAM pradezabheda kaI rIte saMbhavI zake ? vAstavamAM ANumAM pUrti karanAra, pariNAmakAraNa mULa dravya hotAM nathI athavA paramANunA paNa pradeza heta te te atya na kahevAta arthAta tene nivibhAga kahevAmAM na Avata. prajJApanA sUtranAM pAMcamAM padamAM kahyuM che-- prazna-bhagavaMta ! rUpI achavadravya arthAt pudgala keTalA prakAranA kahyAM che ? uttara--he gautama ! cAra prakAranAM (1) skaMdha (2) kaMdeza (3) skaMdhapradeza ane (4). paramANu. pudgala ananta che, dvidezI skaMdha ananta che evI ja rIte daza pradezI skaMdha ananta che, saMkhyAta pradeza skaMdha ananta che, asaMkhyAta pradezI audha ananta che, ananta pradezI skaMdha ananta che. 8 'dhammAdhammAgAsa kAlapoggalajIvA logoM' mULa svArthadharma, adharma, AkAza, kALa, pudgala ane jIva e cha e dravya leka kahevAya che. 9 che tatvArthadIpikA-pahelA lekanuM kathana karyuM have tene artha kahIe chIe-dharma, adharma, AkAza, kALa, pudgala ane jIva e cha dravyane leka e pramANe kahevAmAM Ave che. jIvaajIvanuM AdhArakSetra leka kahevAya che kAraNake jyAM dharma Adi padArtha leka tarIke dekhI zakAya te leka. A leka zabdanI vyutpatti che. te 9 che tatvArthaniryukita-dharma, adharma, lekAkAza ane eka jIvanAM asaMkhyAta pradeza che e sUtramAM loka pada grahaNa karela che AthI tenA arthanuM prajJApana karavA mATe kahIe chIe dharma, adharma, AkAza, kALa, pudagala ane jIva e chae dravya leka kahevAya che. uttarAdhyayana sUtranA 28mAM adhyayananI gAthA 8mImAM kahyuM che-sarvadazI jinendroe dharma, adharma, aMkAza, kALa, pugala ane jIvane leka kahyAM che AnAthI evuM sAbita thAya che ke jenuM tathA ajIva dharma adharma AkAza kALa, pudagalanuM je-AdhArakSetra che, te loka che. lekathI AgaLa aleka che. jIva Adi dravya lekamAM ja hoya che, alakamAM AkAza sivAya bIjI koI vastu nathI. aleka anya dravyathI zUnya che. A sUtramAM e paNa pragaTa karavAmAM AvyuM che ke dharmAdi dravya svayaM paNa leka kahevAya che. A arthamAM leka zabdanI vyutpatti Ama thAya che-"Dhorane ti sro" arthAta je joI zakAya te leka. 9 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 dharmAdi dravyanA avagAhanuM nirUpaNa sU. 1, 9 ogAho logAgAse no alogAgAse mULasUvAtha-avagAha lekAkAzamAM thAya che. ekAkAzamAM nahIM. tatvArthadIpikA-pUrvokata dharma Adi dravyanAM avagAhana, avagAha praveza, pratiSThA agara vyApanA kAkAzamAM ja thAya che, kAkAzathI bahAra ekAkAzamAM nahIM. jyAM dharma Adi padArtha joI zakAya che te leka kahevAya che ane leka saMbaMdhI AkAza kAkAza kahevAya che10 che tatvArthaniryukti--dharma Adi dravyone avagAha athavA sthiti kAkAzamAM che. te kAkAza dharmAstikAya ane adharmAstikAyathI vyApta che. A baMne dravya anAdikALathI eka bIjA sAthe maLelAM lekamAM avasthita che. pudgale ane jenI avagAhanA paNa kAkAzamAM anAdikAlIna che paraMtu temanAmAM gatikiyA hovAthI te dharma, adharmanI mAphaka avasthita nathI. temanI avagAhana kayAreka keI AkAzapradeza sAthe hoya che. ane kadI koI anya pradezanI sAthe. lekathI bhinna alekAkAzamAM chavAdi hatAM nathI kAraNa ke tyAM adhama dravya nathI ane te ja gati tathA sthitinAM nimitta hoya che. zaMkA-alakAkAzamAM gatino upagrAhaka dharma tathA sthitine upagrAhaka adhama kema nathI? samAdhAna-dharma ane adharmane svabhAva ja evo che ke teo alakAkAzamAM rahetAM nathI. svabhAvanA viSayamAM praznane kaMI avakAza ja atre nathI. AthI ja kahyuM che dharma Adine avagAha kAkAzamAM ja che. zaMkA-dharmAdi dravyane lekAkAzamAM avagAha hovAthI je lekAkAza dharmAdine AdhAra che te lokAkAzane AdhAra karyo ? samAdhAna--lekAkAza pite ja pitAnA sahAre Takelo che tenA mATe bIjA koI AdhAranI AvazyakatA nathI. zakA-jema AkAza pote ja potAnA sahAre rahela che tevI ja rIte dharmAdi paNa pitAnA sahAre rahI zake che temane AdhAra AkAza mAnavAnI zuM jarUrIyAta che ? je dharmAdine judo AdhAra-AkAza svIkAra karavAmAM Ave te AkAzane paNa bIjo AdhAra mAna joIe nahIM ? AvI sthitimAM anavasthA dezano prasaMga thaze. samAdhAna-AkAzathI adhika parimANavALuM anya koI dravya nathI ke jene AkAzane AdhAra mAnI zakAya. AkAza cAre taraphathI attarahita che AthI vyavahAranaya anusAra AkAza dharmAdi dravyane AdhAra manAya che paraMtu-nizcayanayarUpa tathA bhUtanayanI apekSAe badhAM ja dravya svapratiSThita che arthAt badhAM pita-pitAnAM pradezamAM rahI gayA che. A kAraNe ja jyAre Apa kayAM raho cho ?" e kaI prazna kare te javAbamAM kahIe chIe. "amArI aMdara ja" dharmAdi dravya lekAkAzathI bahAra rahetA nathI paraMtu kAkAzamAM ja rahe che. basa A kAraNathI ja temanAmAM AdhAra-AdheyabhAvanI kalpanA karavAmAM Ave che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA zakA--lAkamAM evu dekhI zakAya che ke jeo pUrvottara kALabhAvI hAya che temanAmAM ja AdhAra-AdheyabhAva hAya che. jevI rIte kuDa ane khora ahIM evuM te nathI ja ke AkAza pahelethI hatuM ane dharmAdi pachIthI. AthI vyavahAranaya anusAra paNa AkAza ane dharmAdimAM AdhAra, AyAbhAvanI kalpanA karavAmAM AvatI nathI. 100 samAdhAna--pUrvottarakAlIna padArthomAM ja AdhArAdheyabhAva hAya evA koi niyama nathI. ghaDAmAM rUpa che, zarIramAM hAtha vagere che, ahIM eka sAthe heAvAvALA padArthAMmAM paNa AdhArAdheya bhAva joI zakAya che. AthI AkAza ane dharmAdi yugapAvI padArthomAM paNa AdhArAdheyabhAva saMgata che. A rIte dharma, adhama Adi dravya jyAM dekhAya te leka che. ahI adhikaraNamAM dharma pratyaya thayA che. jayAM evA leAka che te leAkAkAza che ane tenAthI bahAra cAre bAju ananta aleAkAkAza che. dharmAstikAya ane adharmAstikAyanA sadbhAva ane asadbhAvanA kAraNe ja lAkAkAza ane aleAkAkAzanA vibhAga che hakIkatamAM teA AkAza khanDarahita eka dravya che. dharmAstikAya na heAta teA jIvA ane pudgalAnI gatinuM niyAmaka kAraNa na rahevAthI A vibhAga paNa na heAta evI ja rIte adharmAstikAyanA abhAvamAM sthitinuM nimitta kAraNu na hAta tA sthitine ja abhAva thaI jAta. AvI dazAmAM leka-aleAkanA vibhAga paNa na hAta AthI jIvA ane pudgalAnI gati ane sthitinA niyAmaka dharmAstikAya ane adharmAstikAyanA sadbhAva ane asadbhAvanA kAraNe ja leAka ane alAkanA vibhAga thAya che. zaMkA--sthitimAM sahAyaka adharmAstikAya mAtra leAkamAM ja che, AgaLa nathI, te alakAkAzanI sthiti kevA prakAranI che ? Aja prakAre kAlanA abhAvamAM aleAkAkAza kevI rIte vattanA kare che ? samAdhAna--temanI sthiti ane vattanA pAta-pAtAnA svabhAvathI ja thAya che. AthI dharma, adharma pudgala kAla ane jIva dravyAnI avagAhanA leAkAkAzamAM ja che. tenAthI AgaLa alAkAkAzamAM temanI avagAhanA nathI. zrI bhagavatI sUtra zataka 2, uddezaka 10mAM mAM kahyuM che. prazna--bhagavan ! AkAza keTalA prakAranA kahyA che. ? uttara--gautama ! e prakAranA leAkAkAza ane aleAkAkAza. prazna--bhagavan ! leAkAkAzamAM zu' jIva jIvadeza, jIvapradeza, ajIva ajIvadeza athavA ajIvapradeza che ? uttara--gautama ! jIva paNa che, jIvadeza paNa che, jIvapradeza paNa che, ajIva paNa che. ajIvadeza ane ajIvapradeza paNa che. je jIva che. te niyamathI ekendriya eI ndriya teIndriya, caturindriya pacendriya ane anindriya hoya che. je jIvadeza che te niyamathI ekendriyadeza che yAvat anindriyadeza che; je jIvapradeza che te niyamathI ekendriyapradeza che yAvat anindriya pradeza che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 dharmAdidravyanA avagAhanuM nirUpaNa sU. 10 101 je ajIva che te be prakAranA che-rUpI ane arUpI. rUpI cAra prakAranAM che jevAM ke skaMdha skaMdhadeza skaMdhapradeza ane paramANupudgala. je arUpI che te pAMca prakAranA che jevA ke-dharmAstikAya nadharmAstikAyadeza dharmAstikAyapradeza adharmAstikAya no adharmAstikAya deza adharmAstikAya pradeza ane addhAsamaya. tyArabAda te ja bhagavatIsUtranA bIjA zatakanA dazamAM uddezakamAM kahyuM che-- bhagavana! alakAkAza zuM jIva che? vagere prazno pUrvavata karavA teno javAba paNa te ja prakAre che ke he gautama ! alakAkAza jIva nathI temaja ajIvapradeza nathI ajIva dravya AkAzane eka deza che, te agurulaghu che, ananta agurulaghu guNothI saMyukta che, sarvAkAzathI ananta bhAga nyUna che. uttarAdhyayananA 28mAM adhyayananI 7 mI gAthAmAM kahyuM che-"sarvadazI jinendroe dharma adharma, AkAza kALa pudgala ane jIvane leka kahyAM che. jyAM e dravya nathI phakta AkAzane deza che tene eka kahela che. 10 che dhammAdhammANa kasiNe logAgAse' mULasUtrAthadharmAstikAya ane adharmAstikAyanI avagAhanA saMpUrNa kAkAzamAM che. ! 11 che tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM batAvAyuM ke lekAkAzamAM dharma Adi dravyanA pradezarUpa avagAha che paraMtu te avagAha dUdha ane pANInI jema ane jhera ane lehInI mAphaka samasta lekAkAzanA badhAM pradezane vyApta karIne hoya che athavA taLAvamAM trasajIva agara puruSa vagerenI jema eka dezathI hoya che. A AzaMkAnuM samAdhAna karavA mATe ahIM kahevAmAM AvyuM che ke dharma ane adharmadravyane lokAkAzamAM avagAha saMpUrNa paNAthI talamAM telanI jema che. eka dezathI nahIM. 11 che tavAthanikita-dharmAdi dravyone lekAkAzamAM avagAha che, e agAu kahevAI gayuM che, paraMtu te avagAha kevA prakArano che e darzAvavA mATe kahyuM che--dharmAstikAya ane adharmAstikAyane saMpUrNa kAkAzamAM avagAha che lekAkAzanA keI eka dezamAM nahIM. sUtramAM "kRtna padane praveza karIne dharma-adharmadravyanuM saMpUrNa dezamAM vyApta hevAnuM sUcita karavAmAM AvyuM che. AthI e spaSTa thaI gayuM ke jema gharanA keI eka khuNAmAM ghara rahe che tevI rIte kAkAzamAM dharma ane adharmane avagAha nathI balake talamAM telanI jema ane dUdhamAM ghInI mAphaka saMpUrNa kAkAzamAM avagAha che A rIte avagAhana zaktinA kAraNe samasta kAkAzamAM dharma ane adharma dravya pradezanuM paraspara vyAghAta rahita avasthAna samajavuM joIe. tAtparya e che ke kAkAzane je eka pradeza che te ja dharmadravyane paNa eka pradeza che ane te ja adharmadravyane paNa pradeza che. A badhAM pradeza vyAghAta vagara ja sthita chekeIna avasthAnamAM avarodha karatA nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 tatvArthasUtrane A prakAre kAkAzamAM sarvatra dharma, adharmane avagAha che tenAthI AgaLa nathI. jema cetananuM kArya zarIramAM ja dekhI zakAya che, bahAra nahIM e kAraNe cetanA zarIravyApI ja cheevI ja rIte dharma-adharmane upakAra kAkAzamAM ja dekhI zakAya che, bahAra nahIM AthI te dravya paNa bahAra nathI. phalitArtha e che ke dharma ane adharmadrazya dUdha ane pANInI jema paraspara avagAhana karIne samasta kAkAzamAM vyApta che, evuM nahIM ke taLAvamAM puruSanI jema agara gharamAM gharanI mAphaka koI eka bhAgamAM hoya e kRna zabdathI prakaTa karavAmAM AvyuM che. uttarAdhyayananA 36mAM adhyayananI gAthA 7 mI mAM kahyuM che - dharma, ane adharma A be dravya lokAkAzamAM ja kahevAmAM AvyA che. AkAza lekAlakavyApI che ane kALa mAtra samayakSetramAM arthAtu aDhI dvIpamAM ja che. je 11 che poggalANaM bhayaNA pAipapasesu' mULa satrArtha-pagaladravyanA eka pradeza vageremAM bhajanA che. je 12 e tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM e darzAvI devAmAM AvyuM che ke dharma ane adharmanI lakAkAzamAM kevA prakAranI avagAhanA che? have lokAkAzamAM pugalene avagAha batAvavA mATe kahIe chIe. paramANu Adi pudgala dravyane avagAha lekAkAzanA eka Adi pradezamAM thAya che. evI ja rIte apradezI paramANunA saMkhyAtA asaMkhyAtA tathA ananta pradezavALA skaMdha dravyanuM ekAdi AkAzapradezamAM bhajanAthI avagAha samajavo joIe. AmAMthI paramANuMne te eka ja AkAzapradezamAM avagAha thAya che, kayaNukane eka agara be pradezamAM caNakane eka, be athavA traNa pradezamAM caturaNuka tathA paMcANuka Adi saMkhyAtA-asaMkhyAtA pradezI skaMdhano eka Adi saMkhyAtA agara asaMkhyAtA pradezomAM avagAha thAya che. tyAM sudhI ke anantapradezI skandhane paNa eka, be saMkhyAtA athavA asaMkhyAtA pradezomAM avagAha thAya che. je 12 e tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM amUrta dharma-adharma dravyonuM saMpUrNa kAkAzamAM avagAha havAnuM pratipAdana karyuM. have temanAthI viparIta mUrtimAna apradezI, saMkhyAtapradezI asaMkhyAtapradezI ane anantapradezI paramANu Adi pugalene kAkAzamAM-avagAhanuM nirUpaNa karavAnA AzayathI kahIe chIe paramANu Adi pugaladravyane avagAha bhajanAthI eka Adi AkAzapradezomAM thAya che arthAtu kaI pugalane eka pradezamAM, keInAM be pradezomAM tathA keIna saMkhyAtA asaMkhyAtA pradezamAM avagAha thAya che. paramaguMne eka AkAza pradezamAM, baddha agara abaddha kayakane eka agara be AkAzapradezamAM avagAha thAya che baddha agara abaddha aNuka eka, be agara traNa pradezamAM avagAha thAya che. evI ja rIte saMkhyAtA, asaMkhyAtA tathA anantapradezavALA pagala skane lokAkAzanA eka, saMkhyAtA athavA asaMkhyAtA pradezamAM avagAha samajavo joIe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 kAkAzamAM pugalonA avagAhanuM nirUpaNa sU. 35 103 zaMkA-amUrta hovAnA kAraNe dharma ane adharma dravyanuM eka ja AkAzapradezamAM vinA virodha avasthAna hovuM te zakaya che paraMtu rUpI pudgaladravya eka ja sthAna upara kaI rIte rahI zake che? mUtta dravya paraspara pratighAtI hoya che. samAdhAna-pitAnA avagAhana svabhAvanA kAraNe tathA sUkSma rUpamAM pariNata thavAnA kAraNe mUrtimAna pudgalene paNa eka jagyAe avagAha thavAmAM kaI virodha nathI. jema eka oraDAmAM aneka dIvAonA prakAzanuM hovuM pratyakSathI siddha che tevI ja rIte eka ja AkAzapradezamAM aneka paramANu samUha rUpa skaMdha paNa rahI zake che. A sivAya AgamanI pramANutAthI paNa Ane svIkAra karavo ghaTe. nivibhAga hovAnA kAraNe paramANu pradezavihIna hoya che temAM koI pradeza hotuM nathI, te svataMtra ane akhaMDa hoya che. saMkhyAta paramANuonA pracayathI saMkhyAtapradezI skaMdha bane che. asaMkhyAta paramANuonA mIlanathI asaMkhyAta pradezI skaMdhanuM nirmANa thAya che ane anaMtapradezI skaMdhanA milanathI anantapradezI skaMdhanI utpatti thAya che. paramANumAM pradezone abhAva hovAthI te AkAzanA eka ja pradezamAM avasthita thAya che. be paramANuothI banela dvayazuka je baddha hoya te eka ja AkAza pradezamAM samAI jAya che ane je baddha na hoya te be AkAzapradezamAM samAya che. evI ja rIte traNa paramANuothI nimita vyaNuMka je baddha hoya te eka ja AkAzapradezamAM rahI zake che ane je abaddha hoya te be agara traNa pradezane ghere che. evI ja rIte baddha ane abaddha caturAka AdinI avagAhanA eka, be Adi saMkhyAta-asaMkhyAta pradezamAM yathAyogya samajavI ghaTe. alabatta eTaluM yAda rAkhavuM joIe ke kAkAzanA pradeza asaMkhyAta ja che, ananta nahI, AthI ananta tathA anantAnanta pradezavALA skaMdha paNa eka, saMkhyAta agara asaMkhyAta AkAzapradezamAM ja avagADha thAya che. A pudgalanA pariNamananI vicitratA che. 12 'jIvANaM logassa asaMkhejarabhAge' ityAdi mULasatrArtha-jIvadravyano avagAha lekanAM asaMkhyAmAM bhAgamAM thAya che. jema dIpakane prakAza patharAya che ane saMkocAya paNa che tevI ja rIte jIvapradeza paNa prasare che ane saMkecAya che. 13 che tatvArthadIpikA-jIvane avagAha keTalA kSetramAM thAya che evI jijJAsA thavA para kahIe chIe- jene avagAha lekAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM thAya che. kadAcita kAkAzanA eka asaMkhyAtamAM bhAgamAM kadAcit be asaMkhyAta bhAgamAM ane kadAcita traNa asaMkhyAta bhAgomAM avagAha thAya che. zaMkA-sarakhA parimANavALA paTa AdinA avagAhamAM viSamatA jaNAtI nathI to pachI badhAM jIvonAM pradezamAM sarakhApaNuM hovA chatAM paNa kaI jIvanI avagAhanA lekanA eka asaMkhyAtamAM bhAgamAM, koInI che te koInI traNa bhAgamAM avagAhanA thAya che. A viSamatAnuM zuM kAraNa che ? 'samAdhAna-dIpakanA prakAzanI jema sarakhAM jIvanAM pradezamAM saMkoca ane vistAra thAya che AthI kaI jIva cheDA pradezomAM ane keI ghaNuM pradezamAM avagAhe che. ke 13 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 tatvArthasUtrane tatvArthaniyaMti-pUrvasUtramAM pugalenA avagAhana prakAra pradarzita karIne have jIvonI avagAhanAnuM nirUpaNa karIe chIe- jIvane avagaha lekAkAzanA asaMkhyAta bhAga vageremAM thAya che. tAtparya e che ke kadAcit eka jIvane avagAha lokAkAzanA asaMkhyAta bhAgamAMthI eka bhAgamAM thAya che, koInuM be agara traNa bhAgamAM thAya che. judAM judAM jene avagAha saMpUrNa lekamAM che. ema kahI zakAya ke je lokAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM eka ja jIva avagAhana karI le te anantAnantasaMkhyaka jIva zarIrasahita kaI rIte A lokamAM samAI zake che? Ano javAba e che ke lokAkAzamAM sUkSma ane bAdaranA bheda hovAthI avagAhanA azakaya nathI. je jIva bAdara che temanA zarIra pratighAtayukata hoya che paraMtu je sUphama che te zarIrasahita hovA chatAM paNa sUkSma hovAnA kAraNe eka ja AkAzapradezamAM anantAnanta samAI jAya che. teo eka bIjAnA avasthAnamAM paNa virodha karatAM nathI. A rIte kAkAzanA asaMkhyAta pradezamAM anantAnanta jIvonI avagAhanA hevI viruddha nathI. A rIte kadAcit lekAkAzanA eka asaMkhyAtamAM bhAgamAM kadAca be asaMkhyAta ane kadAcit traNa asaMkhyAta bhAgamAM jIvene avagAha hoya che. A prakAre badhA kAkAzanA asaMkhyAta pradeza hoya che te asaMkhyAta AMgalInA asaMkhyaya bhAga pramANa pradezathI ka95nA dvArA vibhakta thAya che. temAMthI jaghanya eka jIvanA asaMkhyAtapradezavALA eka AkAzakhaMDamAM avagAha thAya che, kAmaNa zarIranA anusArI hovAthI keI jIva be asaMkhyAta pradeza parimita AkAzakhaMDamAM avagAhana kare che, koI jIva traNa asaMkhyAtapradeza parimita AkAzakhaMDamAM avagAhana kare che, keI cAra AkAzakhaMDemAM vyApta thaIne rahe che ItyAdi rUpathI koI jIva saMpUrNa kAkAzamAM vyApta thaIne rahe che paraMtu saMpUrNa kAkAzane kevaLI ja kevalisamuddhAtanA samayamAM vyApta kare che, anya koI jIva nahIM. te lekathI bahAra alakAkAzanA eka paNa pradezamAM jatA nathI. zaMkA-eka jIvanA pradeza kAkAzanI barAbara asaMkhyAta che. AvI sthitimAM lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM tene samAveza kevI rIte thaI zake ? tene te saMpUrNa lekAkAzamAM ja vyApta thavuM joIe. samAdhAna-jIvanA pradezamAM dIpakanA prakAzanI mAphaka saMkeca-vistAra thAya che AthI kAkAzanA asaMkhyAta bhAga AdimAM tene samAveza thaI jAya che. jevI rIte moTA oraDAmAM dIvo rAkhavAmAM Ave te tene prakAza te saMpUrNa eraDAmAM prasarelo rahe che ane je tene nAnA oraDAmAM (jagyAmAM) rAkhavAmAM Ave te prakAza saMkecAIne nAnA sthAnamAM samAI jAya che tevI ja rIte jIvanA pradeza paNa nAma karma dvArA prApta zarIra anusAra saMkucita ane vistRta thaI jAya che. keI jIva lekanA eka asaMkhyAta bhAgamAM samAI jAya che ane koI jIva kevaLisamuddhAtanA samaye vistArane prApta thaIne samasta kAkAzane vyApta karI le che. A baMnenI vacce madhyama avagAhanA paNa aneka prakAranI thAya che. A kathanathI A AzaMkAnuM paNa samAdhAna thaI jAya che ke jyAre jIvanA asaMkhyAta pradeza che ane audArika zarIranI sAthe tene saMbaMdha che te keInA cheDA pradezamAM ane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ^^ ^ gujarAtI anuvAda a. 2 nA avagAhanuM nirUpaNa sU. 13 105 keIna ghaNuM pradezamAM avagAha thAya A viSayamAM koI hetu nathI, samAna parimANavALA paTa Adine avagAhamAM kaI prakAranI viSamatA jovAmAM AvatI nathI kAraNa ke jIvanA pradezamAM saMkucita ane vistRta thavAne svabhAva che jema vastramAM saMkeca-vistAra jovAmAM Ave che, pradIpanA prakAzamAM tathA cAmaDAmAM paNa saMkocavistAra thAya che tevI ja rIte jIvanA pradezomAM paNa saMkeca vistArane svabhAva vidyamAna che. jIva potAnA svabhAvathI amUtta che paraMtu mUtta karmonI sAthe baMdhAyela hovAnA kAraNe mUrta thaI gayo che. kArpaNa zarIra ne lIdhe te moTu agara nAnuM zarIra dhAraNa karI zake che tenA ja kAraNe tenA pradezamAM saMkeca-vistAra thAya che A kAraNathI lokanA asaMkhyAtamAM bhAga vageremAM, kAkAzanA pradezanI barAbara pradeza hovA chatAM paNa eka jIvane avagAha saMbhavita thAya che. zakA-je jIva pradIpanI samAna saMkeca-vistAra svabhAvavALe che te pradIpanI jema anitya paNa hovo joIe. samAdhAna-anekAntavAdI jainonA matamAM kei paNa vastu na te ekAnta nitya che athavA na te-ekAnta anitya ja che. pratyeka vastu dravya-paryAyAtmaka che AthI dravyarUpathI nitya ane paryAyarUpathI anitya hovAnA kAraNe badhAmAM nityatA tathA anityatA che. AtmA paNa dravyAthikanayanI apekSAthI nitya che kAraNa ke tenuM Atmatva zAzvata che te pitAnA cautanya svabhAvane kadApI parityAga karatuM nathI paraMtu potAnA jJAnaparyAye ane zarIraparyAnI apekSA anitya che. A kathanathI A AropanuM nirAkaraNa paNa thaI jAya che ke bhale varSo hoya, taDake hoya AkAzanuM zuM bagaDe che ? varSA ane taDakAnI asara te cAmaDI upara ja thAya che. je AtmA cAmaDA jevo che te anitya thaI jaze ane je AkAzanI mAphaka nitya che te sukha duHkhane bhega karI zake nahIM. svAvAdavAdI na te AkAzane ekAMta nitya svIkAra kare che athavA na te cAmaDAne ekAnta anitya kAraNa ke pratyeka vastu utpAda vyaya ane dhrauvyathI yukta che. AtmAne ekAnta nitya athavA ekAnta anitya mAnavAthI karmaphaLane saMyoga paNa ghaTita thaI zakatuM nathI. A rIte jema tela, vATa agni Adi sAmagrIthI vRddhine pAmIne baLate dI vizALa kuTagArazALAne prakAzita kare che ane zarAva DhAkaNuM ulaMcana tathA mANikA AdithI AvRtta thaIne temane ja prakAzita kare che. AvI ja rIte droNathI DhaMkAIne droNane ja ADhakathI DhaMkAIne, Ahakane prastathI DhaMkaIne prasta (zera)ne hAthathI DhakAIne hAthane ja prakAzita kare che evI rIte jIva paNa pitAna pradezane saMkoca ane vistArathI moTA ane nAnA pAMca prakAranA zarIraskaMdhanA tathA dharma adharma ane pula ane jIvanA pradezonA samUhane vyApta kare che yoni temane avagAhana karIne rahe che. A rIte lekAkAzamAM dhama AkAza ane pudgala avazya hoya che. jIvapradeza vibhAjanathI thAya che. jyAM eka jIvane avagAha thAya che tyAM bIjA jIvanA avagAhane kaI vireAdha nathI, 14. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 tatvArthasUtrane A prakAre lekAkAzanA eka pradezamAM aneka jInA aneka pradezanAM avagAha che. DhAMkaNuM vagarane dIve teTalA ja AkAzapradezane vyApta kare che jeTalAM tenA avayava hoya te saMpUrNa lekane prakAzita karI zakyuM nathI paraMtu AtmA samudraghAtanA samaye samasta lekamAM vyApta thaI jAya che. siddha thayA pachI jIvanI aMtima zarIrathI vibhAga nyUna avagAhanA rahe che, trIjo bhAga zarIranA chidronI pUrtimAM lAgI jAya che paraMtu siddha jane AkAra te ja rahe che je AkAra muktinA samaye zarIrane hoya che. - A rIte dharma, adharma AkAza tathA jIne parasparamAM tathA pudgalemAM avagAhanAne vireAdha nathI kAraNa ke te amUrta che. AthI dharma, adhama AkAza ane jIvanuM amUrta hevAnA kAraNe parasparamAM rahevuM viruddha nathI ane na te dharmAdinuM pudgalemAM rahevuM viruddha che kAraNa ke temanA ja nimittathI gati sthiti tathA avagAhanA joI zakAya che ane AtmA karmayugalene vyApta kare che. phalitArtha e che ke jIva saMkeca vistAra svabhAvanA kAraNe moTA athavA nAnA zarIrane dhAraNa kare che. zaMkA-je jIvanA pradezamAM saMkeca-vistAranuM sAmarthya che te saMpUrNa kAraNa maLavAthI jIva samasta pradezane saMkecI laI AkAzanA eka ja pradezamAM kema samAI jatuM nathI ? avarodha karanArI kaI vastu te che ja nahIM. A saMjogomAM jene avagAha lekAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAga AdimAM kema thAya che ? eka pradeza vageremAM kema thatuM nathI ? samAdhAna-pratyeka saMsArI jIvana kArmaNa zarIranI sAthe saMbaMdha che ane kAmaNa zarIra anantAnanta pudgalenA saMcayathI baneluM che. AthI lekanA asaMkhyAtA pradezamAM ja jIvana avagAha thaI zake che, ekAdi pradezamAM nahIM. eTaluM cokkasa che ke siddha jIva carama zarIranA trIjA bhAgamAM avagAhana kare che tenuM kAraNa e che ke zarIrane trIjo bhAga chidramaya-polo che. te polANanI pUrtimAM trIjo bhAga ocho thaI jAya che. A tribhAganyUnatA yuganirodhanA samaye ja thaI jAya che AthI siddhajIva paNa vibhAganUna avagAhanAvALA hoya che. jo ke siddhajInuM saheja vIrya nirAvaraNa thAya che te paNa temanAmAM e sAmarthya nathI ke teo tethI adhika avagAhanAne saMkeca karI zake. saMsArI jInuM te kahevuM ja zuM ? jIvane svabhAva ja evo che ke AnAthI vadhu saMkeca thaI zaktA nathI. ane svabhAvanA viSayamAM kaI prazna karI zakAto nathI. A sivAya saMsArI jIva karmayukta hovAthI vadhu saMkeca thaI zakato nathI, zaMkA-karmayukta jIva kema adhika saMkeca karI zakatuM nathI ? samAdhAna-kAraNake teo prayatna karatA nathI zaMkA-zA mATe teo prayatna karatA nathI ? samAdhAna-prayatna karavAnuM koI kAraNa vidyamAna nathI. ahIM eTaluM samajI levAnI jarUra che ke-saMkucita Atmapradeza jayAre vikAsa pAme che tyAre temane sambandha paraspara tUTI jatuM nathI paraMtu kamaLanI nALanA taMtuonI jema teo ApasamAM joDAyelA rahe che. sambandha na tUTavAnuM kAraNa e che ke prathama te teo amUrta che, bIjuM teo vikAsazILa che ane trIjuM ekatva rUpa pariNAmamAM pariNata thAya che. jIvanI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 jIvAnA avagAhanuM nirUpaNa sU. 13 107 vRddhi jovAthI AtmapradezanA vikAsa siddha thAya che. DheDagareAlI nI pUMchaDI jyAre kapAya jAya che tyAre thADA samaya sudhI te taraphaDe che ane pachI zAMta thaI jAya che AthI anumAna karI zakAya ke DheDagarAlI nA thADo jIvapradeza tenI kapAyelI pUchaDImAM keTalAka samaya sudhI rahe che ane pachIthI rahetA nathI. te pradeza kayAM cAlyA jAya che ? DheDagarAlInA zarIramAM ja cAlyA jAya che kAraNa ke temanA sambandha sarvathA tUTayA na hatA, kamaLanI nALanA tantuonI jema teo parasparamAM sammaddha hatAM. zakA--jo A pramANe ja hoya te mAthu kapAI gayA pachIthI mAthAmAM sthita pradeza zeSa zarIramAM kema cAlyA jatA nathI ? ane mANasa pelI kapAyelI pUchaDIvAlI DheDagarAlInI jema jIvIta kema nathI rahetA ? samAdhAna-vedana AyunA bheda thai javAthI A doSa AvatA nathI. jayAM bahusaMkhyaka jIvapradeza ekatra thaine rahe che tene mUtta kahe che. mastaka ghaNA mavALu' che. mama dezeAmAM bhayakara vedanA thAya che. adhyavasAna Adi cha kAraNeAthI AyuSyanu` bhedana thaI jAya che e vAta jANItI che. A kAraNe AtmaniA kadaya anusAra sakoca ane vistAra thAya che paraMtu nAza thatA nathI kAraNa ke te amUtta che. bhAvArtha e che ke jainamatamAM koIpaNa vastunA sa MpUrNa vinAza thatA nathI ane pradezanA saMkoca-vistAra thavA chatAM paNa AtmAnI vRddhi athavA ghaTADo thatA nathI. hA kSetranI apekSA vadha-ghaTa thayA kare che pradezeAnI apekSAe nahI' prajJApanA sUtranA khIjA padamAM jIvasthAna prakaraNamAM kahyuM che, "jIva leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM rahe che." rAjapranIya sUtramAM paNa kahyu che-"peAtAnA pUrvAMta kama anusAra jIva-jevA zarIrane meLave che tene ja peAtAnA asakhyAtA pradezeAthI vyApta karI le che-sajIva manAvI le che, pachI bhale te nAnu hAya agara te moTuM // 13 // 'maNussa khette ogAho kAlassa mULa sUtrA--manuSya kSetramAM kAladravyane avagAha che ! 14 5 tatvA dIpikA--dharma adhama AkAza pugaLa ane jIva dravyanA avagAha lAkAkAzamAM che e vAta kahevAya gaI have kAladravyanA avagAha darzAvavA mATe kahIe chIe-kAladravyane avagAha manuSya kSetramAM ja che, anyatra nahIM. 514 / 'gaThiI ogAhANaM nimittA dhammAdhammAgAsA mUlasUtrA-dharma adharma ane AkAza dravya kramathI gati, sthiti ane avagAhanA nA nimitta kAraNa che. sU0 15 tatvA dIpikA--dharma adhama AkAza kAla pudgala ane jIva A cha dravyAnA lakSaNa kramazaH pratipAdana karavA mATe prathama dharma adhama AkAzanuM lakSaNa kahIe chIe-dhadravya gatinuM adhadravya sthitinu ane AkAzadravya avagAhanAnA nimitta che. 5 15 // tatvAtha niyukti-pra prathama sAmAnya rUpathI dharma Adi drabyAnA ullekha karavAmAM AvyA have temanAM lakSaNa batAvIe chIe athavA dhama ane adhama dravyanA asaMkhyAta pradeza sarakhAM hAvA chatAM paNa teo saMpUrNa leAkamAM vyApta che, asaMkhyAtamAM bhAga vageremAM nahIM. e rIte zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 tatvArthasUtrane temane avagAha lekamAM ja che, alakamAM nahIM ema zA mATe ? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe-cha dravyamAMthI mAtra jIva ane pudgala dravyamAM ja gatikiyA thAya che, bIjA koI dravyamAM nahIM. te gatikriyA pravega pariNAmathI paNa thAya che ane svabhAva pariNAmathI paNa thAya che. A gatikiyAmAM dharma ane adharma tevI ja rIte sahAyaka thAya che jema sUryanA kiraNe AMkhane jovAmAM madadarUpa thAya che tema gatikiyA samasta lekamAM joI zakAya che. AthI anumAna pramANathI e cokkasa thaI jAya che ke dharma ane adharmadravya paNa saMpUrNa lekamAM vyApta che. A rIte lekamAM ja jIvenuM tathA dharma, adharma, pudgala Adi ajIva dravyanuM astitva che alakAkAza suno che tyAM koI anya dravyane avagAha nathI A rIte dharma adharma ane AkAza dravyanuM asAdhAraNa kArya batAvavA mATe kahIe chIe-gati sthiti ane avagAhanAnA nimitta kAraNa dharma, adharma tathA AkAza dravya che. eka dezathI bIjA dezamAM prApti rUpa pariNAmane gati kahe che tenAthI viruddha pariNAmane sthiti kahe che. avakAza denArA kAraNa rUpa pariNAmane avagAha kahevAmAM Avela che. A rIte dezAntara prApti rUpa pariNAmavALA che ane pudgalanI gatimAM je nimitta thAya che te dharmadravya kahevAya che. A rIte dezAntara prAptithI viparIta pariNAma rUpa sthitivALA jIva tathA pudgale dravyanI sthitinuM je nimitta che te adharmAstikAya kahevAya che. jIva pudgala Adi avagAhana karanArA dravyanA avakAzadAna pariNAma rUpa avagAhamAM je nimitta kAraNa hoya te AkAza kahevAya che. AthI gatipariNamanavALA jI ane pudgalonI gatimAM sahAyatA pahoMcADavI dharmadravyane upakAra che jema mAchalAM vagerenI gatimAM pANI sahAyatA pahoMcADe che tema A rIte svayaM sthitimAM pariNata thanArA che ane pudgalenI sthitimAM sahAyaka thavuM adharmadravyane upakAra che jema ghoDA vagerenI sthitimAM bhUmi Adi nimitta thAya che. AvI ja rIte avagAhana karanArA jI pudgalo vagerenA avakAzadAna rUpa avagaha karavAmAM AkAzane upakAra samaja joIe te sAbita thayuM. A rIte gatimAna jIva pudugalonI gatimAM dharmadravyane sthitimAna jIva-pudgalenI sthitimAM adharmadravyano tathA avagahanazIla dharma, adhama pudgala ane jIva dravyanAM avagAhanamAM AkAzano upakAra che e siddha thayuM. jIva ane pudgala dravya ja gatikiyAvALA che ane jyAM gati hoya che tyAM sthiti paNa avazya hoya che ane jemanAmAM gati tathA sthiti che temane avakAza paNa jarUrI che. zaMkA-gati sahAyaka dharmadravya jyAre hamezA vidyamAna rahe che te pachI nirantara gati ja kema thatI rahetI nathI ? kemake kAraNanA hovAthI kAryanI utpatti avazya dekhI zakAya che evI ja rIte sadA adharmadravya sannihita rahevAthI hamezAM sthiti ja kema rahetI nathI ? samAdhAnadharma ane adharmadravya gati ane sthitinA janaka nahIM paNa sahAyaka che. jyAre jIva ane pudgala svayaM gati kare che tyAre teo sahAyaka mAtra banI jAya che. dharmadravya keIne pharajIAta calAvatuM nathI ane adharmadravya keI ne jabaradastIthI rekatuM nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 19 gujarAtI anuvAda a. 2 dharmAdi dravyanuM lakSaNa sU. 15 upAdAna kAraNa te jIvanI gatimAM svayaM pudgala ja che dharma ane adharmadravya te sahAyaka mAtra che. upakArI che, nimitta che. jevI rIte nadI, taLAva, samudromAM svayaM ja gamana karanAra mAchalI mATe pANu sahAyaka thaI paDe che, pANI mAchalIne calAvatuM nathI, e rIte dharmAstikAya gatikriyAmAM madadarUpa thAya che, preraka nahIM. athavA to jema ghaDA vagere rUpamAM pariNata thanArI mUti mATe daMDa vagere sahAyaka thaI jAya che tevI ja rIte upara jaNAvelA dravya sahAyaka thAya che-kaMTyu paNa che kAraNa traNa prakAranA hoya che-nirvattaka nimitta ane pariNAmI Aja atre batAvIe chIe-ghaDAmAM traNa kAraNa mAnavAmAM Ave che-nirvattaka nimitta ane pariNAmI kAraNa. ghaDAnuM nirvattaka kAraNa kuMbhAra che, nimitta kAraNa derI ane cAka Adi che tathA pariNAmI kAraNa mATI che. pANu mAchalInI gatinuM kAraNa to che paraMtu gamana karanAra mAchalIne baLajabarIthI calAvatuM nathI. bhUmi sthitimAM sahAyaka che paNa gamana karanArane pharajIyAta ubhA rAkhatI nathI AkAza avagAhanAmAM kAraNa rUpa che paNa svayaM avagAha dravyanA avagAhamAM te nimitta thAya che jabaradastIthI avagADha karatuM nathI. jevI rIte svayaM khetara kheDanAra kheDuta mATe varasAda nimitta kAraNa thAya che. khetara na kheDanArA kheDutene varasAda jAte ja baLajabarIthI tema karavAmAM kheDutane pravRtta karatuM nathI. varSAkALamAM navA vAdaLAone gaDagaDATa sAMbhaLIne bakamAdA svayaM garbha dhAraNa karIne prasava kare che, prasava karanArI bakamAdAne navIna vAdaLA jabaradastI prasava karAvatAM nathI keI upadezakanuM nimitta meLavIne manuSya pratibodhahetuka viratine dhAraNa karate thake pApathI virata thate jovAmAM Ave che. paraMtu virata na thanAra puruSane upadeza baLajabarIthI virata karato nathI. zaMkA-jo AvuM ja che te gati sthiti tathA avagAhamAM dharma, adhama ane AkAza nimitta kAraNa ja hovA joIe, apekSA kAraNa nahI. AvA saMjogomAM apekSA kAraNanuM ja nukazAna thaze. kAraNa ke apekSA kAraNe vyApArarahita hoya che. samAdhAna-Ama na kaho. keIpaNa kAraNa vyApArarahita hotuM nathI. vyApAra karanAra ja kAraNa kahI zakAya che. dharmAdine e kAraNathI apekSAkAraNa kahevAmAM Ave che ke jIvAdi dravya dharmAdigata kiyA pariNAmanI apekSA rAkhatA thakA ja gati Adi kriyA kare che. zaMkA-je e pramANe che te pachI nimittakAraNa ane apekSAkAraNamAM kaI taphAvata rahetuM nathI. samAdhAna-daMDa AdimAM prAyogikI tathA vasasikI baMne prakAranI kriyA thAya che. dharma adharma ane AkAzamAM vaisikI ja kiyA thAya che. baMnemAM A taphAvata che. A rIte gatimAM sahAyaka thavuM. avagAha lakSaNavALA AkAzamAM ghaTita thatuM nathI paraMtu gatimAM sahAyaka thavuM dharmadravyane ja upakAra che. evI ja rIte sthitimAM sahAyaka thavuM adharmadravyane ja upakAra che avagAha lakSaNavALA AkAzane nahIM. avagAharUpa upakAra AkAzane ja che dharma ane adharma dravyane nahIM. eka dravyano bIjA dravyathI bhinna kaI viziSTa guNa avazya svIkAravuM joIe. dharma adharma tathA AkAza dravya paraspara bhinna che. e satya buddhithI athavA AgamathI samajavuM ghaTe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 tatvA sUtranA prazna--bhagavaMta ! dravya keTalAM kahyAM che. ? uttara--gautama ! cha dravya kahyAM che jema ke dharmAstikAya adharmAstikAya AkAzAstikAya pudUMgalAstikAya jIvAstikAya ane aUA samaya. zakA--dharmAstikAyanA gati-upakAra vagara ja pakSIonu` uMDavu', agninu' uce jaI maLavuM tathA vAyunuM phaMTAIne vahevuM anAdi kAlIna svabhAvathI ja dekhI zakAya che. samAdhAna--dhadravyanA upakAra vagara ja, kAgaDA vagere pakSIonI svAbhAvika gatimAnavAmAM ukata hetu ane dRSTAMta susaMgata nathI kAraNa ke anekAntavAdI gatipariNAmane prApta saghaLAM jIvA ane pudgalAnI gatimAM dhadravyane anugrAhaka svIkAra kare che evI ja rIte anekAntavAdI AMta svayaM sthitipariNAmamAM piraNata badhAM jIvA ane pudagalAnI sthitimAM adhadravyane sahAyaka mAne che ane evI ja rIte jaina siddhAMtanA anuyAyI jaina badhA avagAhapariNAmamAM piraNata jIva puLa AdinA avagAhamAM AkAzane sahAyaka mAne che. dha adharma ane AkAza e traNa kUbyA jIva ane pudgalanI gati sthiti tathA avagAhane utpanna karatAM nathI paraMtu mAtra madadarUpa ja thAya che. jIve ane pudgalAnI je gati, sthiti ane avagAhanA thAya che te svataH pariNAmanA abhAva hovAthI pariNAmI mAM ane nimitte e traNe kAraNAmAMthI bhinna alaga udAsIna kAraNathI utpanna samajavA joI e kAraNa ke te svAbhAvika paryAya na hAI kavacit ja thAya che, jema mAchalInI gati udAsIna kAraNu jaLanI sahAyatAthI thAya che A rIte jo ke dharmAdi dravya amRtta che te paNa gati Adi kArya temanA sahAyaka hAya che kAraNa ke temanA abhAvamAM A kAya thaI zakatA nathI ane ekanuM kAma bIjuM kaI paNa karI zakatuM nathI. A kathananA phalitA e che ke gati sthiti ane avagAha rUpamAM pariNata jIva ane puTTugala dravyanA sAmIpyathI dharmAdinA vyApAra thavA e ja temanA upakAra kahevAya che. zakA--karI zakAya ke AvuM mAnavA chatAM paNu dharma, adhama, pudgala ane jIva dravyanA praveza ane niSkramaNa rUpa avagAha AkAzanuM lakSaNa siddha thAya che e kharAbara nathI kAraNa ke ukta lakSaNavALA avagAha pudgala-jIva sambandhI tathA AkAza sabadhI hAvAthI baMnemAM rahe che ane baMne dvArA utpanna thavAnA kAraNe e-AMgaLIonA saceAganI jema koI ekanu lakSaNu kahI zakAtuM nathI arthAt be AMgaLIonA joDANane eka AMgaLInA dharma kahI zakatA nathI tevI ja rIte ukta avagAha paNa mAtra AkAzanAM ja kahI zakAya nahIM. uparanI za'kA sArI che paraMtu ahI lakSya heAvAnA kAraNe AkAzanI ja mukhyatayA carcA karAI A kAraNathI evuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che ke jyAM avagAhana-anupradeza hAya te AkAza che. A rIte AkAzanu lakSaNa avagAhanA kahevAmAM AvyuM che. avagAhaka je jIva ane pudgala che. te paNa jo ke sayeAganA janaka che te paNa temanu atre vivaraNa karavAmAM AvyuM nathI. A kAraNathI avagAhane AkAzanu lakSaNu mAnavuM yAgya ja che. avagAhamAna jIva ane pudgala vagere dravyAne avagAha ApavAmAM AkAza ja asAdhAraNa kAraNa che paraMtu te avakAza ApavAmAM jorajulma karatuM nathI. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 dharmAdi dravyanuM lakSaNa sU. 15 111 A rIte AkAza jo ke amUtta che te paNa jIvAdine avagAha devA rUpa upakArathI tenu anumAna karI zakAya che ! jema ke AtmA athavA dharmAMnA viSayamAM anumAna karavAmAM Ave che. evI ja rIte puruSanA hAtha lAkaDI tathA vAjIMtranA AghAtathI utpanna thanArA zabda paNa bherInA zabda kahevAya che. pRthvI pANI vagere kAraNA heAvA chatAM paNa yava viziSTa kAraNu hAvAthI jevI rIte-yavAMkura, yavAMkura kahevAya che tevI ja rIte avagAhanamAM jo ke jIva ane pudgala vagere traNa kAraNeA che te paNa asAdhAraNa kAraNa hAvAthI AkAzanu ja te lakSaNa kahevAya che. Ama heAvA chatAM paNa paramANu avagAhanA che, athavA jIva avagAhanA che, e prakArane samAnAdhikaraNa vyavahAra chiMgAcara thAya che AthI avagAhaka jIva pudgala Adi dravya saMbandhI ja avagAha thavA joie AkAza sabandhI nahI, dA. ta. " devavrutta bese che" A vAkayamAM besavuM devadattanu ja mAnavAmAM Ave che e kathana barAbara nathI. jema bAhne revatto'sman A prakAranA vigraha karavAthI Asana bhUmi vagere kahevAya che tevI ja rIte " vAttesmin ' evA vigraha karIe te avagAha nA vyavahAra sAkAzamAM ja uparyukta thAya che. zakA--jo avagAhanAne AkAzanu lakSaNa mAnIe te aleAkAkAzamAM A lakSaNa ghaTita nahAvAthI avyApti nAmaka dveSa Ave che. alAkamAM jIva vagerenI avagAhanAnI zakayatA nathI. samAdhAna-avagAhanA lakSaNa leAkAkAzanu ja che AthI te jo alAkAkAzamAM na dekhAya paNa avyApti deSa nathI. tA ,, pAlAra rUpa AkAza satra eka ja che, mAtra dharma Adi drabyAnA sadbhAva ane asadbhAvanA kAraNe ja leAkAkAza ane aleAkAkAzanA bheda-vyavahAra thAya che. ahI sAmAnya rUpathI 'AkAza " padane prayAga karavA chatAM paNa leAkAkAzanuM ja grahaNu samajavu joI e. kAraNa ke leAkAkAzamAM ja avagAha lakSaNa ghaTita thAya che. dharma ane adhama dravyanA pradeza leAkAkAzanA pradezeAnI sAthe ja maLelA rahe che ane tee aleAkaparyanta sampUrNa leAkAkAzamAM bharelAM che. AthI leAkAkAza petAnI aMdara avakAza daIne dharma-adhama nA upakAra kare che. pudgala ane jIva svalpatara asakhyAtamAM bhAgamAM vyApta heAvAthI temaja kriyAvAna hAvAthI saceAga ane vibhAga dvArA temanA upakAra kare che. A rIte eka sthaLe avagAhanA karelAM mANusa, mATI, lAkhaDanA TukaDA vagere bIjI jagyAe paNa maLI Ave che. satra aMdara avakAza devAnA kAraNe eka avagAha paNa avagAhyarUpa upAdhinA bhedathI aneka jevA bhAse che AthI jIva pudgala AdinA aMdara praveza thavAthI tathA sacAga-vibhAga dvArA te upakAra kare che. zaMkA--jIvA ane pudgalAnA tirUpa dharmanA upakAra tathA sthitirUpa adhama nA upakAra AkAzanA ja svIkAra karavA joIe kAraNa ke AkAza sarvavyApI che. samAdhAna--AkAzanA upakAra avagAha che. AthI gati ane sthitine AkAzanA upakAra mAnavAnI kalpanA karI zakAtI nathI. dharma Adi samasta drabyAne avagADu ApavuM te AkAzanu pratyeAjana che. eka dravyanA aneka prayeAjana mAnavAmAM Avaze te leAka ane alAkanA vibhAga thaze nahI. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 tatvArthasUtrane zaMkA-pRthvI pANI vagere ja che ane pugalanI gati tathA sthitirUpa prajanamAM samartha che temanA mATe dharma ane adharma dravyanI kalpanA karavI anAvazyaka che. samAdhAna-- ane pudgalenI gati tathA sthitinA niyAmaka thavAmAM dharma ane adharma ja asAdhAraNa kAraNa che. eka kArya aneka kAraNo dvArA sAdhya thAya che. AthI gati temaja sthiti mATe dharma ane adharma dravyane svIkAra kara paramAvazyaka che. zaMkA-dharma ane adharma dravyane sasalAnA ziMgaDAnI jema anupalabdha hovAthI sadabhAva ja nathI, samAdhAna-je ema hota te badhA prativAdino vivAda ja na raheta. badhA prativAdi pratyakSa ane apratyakSa padArthone svIkAra kare che. A sivAya Apane hetu amArA mATe asiddha che. sarvajJa kevaLI pitAne sarvazreSTha kevaLajJAnarUpI netrathI dharma adharma vagere badhAM dravyane prApta karI zake che. jANI zake che temanA upadezathI zrutajJAnI paNa temane jANI zake che. bhagavatI sUtranAM 13mAM zatakanA cethA uddezakamAM kahe che- prazna-bhagavaMta ! dharmAstikAyathI jIvanuM zuM pravRtta thAya che ? uttara-gautama ! dharmAstikAyathI nA Agamana gamana bhASaNa, manoyoga vacanaga, kAyayoga tathA evA ja prakAranA je bIjAM calabhAva che te saghaLAM dharmAstikAyathI pravRtta thAya che kAraNa ke dharmAstikAya gati lakSaNavALAM che. prazna-bhagavaMta! adharmAstikAyathI jIvane pravRtta thAya che ? uttara-gautama ! adharmAstikAyathI jInA sthAna niSidana suI javuM mananuM sthirIkaraNa tathA AvA ja prakAranAM je anya sthira bhAva che te saghaLAM adharmAstikAyathI pravRtta thAya che kAraNa ke adharmAstikAya sthiti lakSaNavALuM che. prazna-bhagavana ! AkAzAstikAyathI che ane a ne zuM pravRtta thAya che ? uttara-gautama ! AkAzAstikAya, jIvadravya ane achavadravyone AdhAra che. te ekathI paNa pUrNa thaI zake che, bethI paNa pUrNa thAya che, temAM seMkaDo paNa samAI jAya che, hajAra karoDa paNa samAI jAya che. AkAzAstikAyanuM lakSaNa avagAha che ! 15 sarIravaya maNo pANApANANaM suhaduhajIviya maccUrNa ca nimittA pogglaa| mULasUvAtha-pudgaladravya, zarIra, vacana, mana, prANa, apAna sukha duHkha jIvana ane maraNanA kAraNa che 16 in tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM dharma, adharma ane AkAzanAM lakSaNonuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have pudgalanuM lakSaNa kahIe chIe- - pudgala dArika, vaikiyika, AhAraka, tejasa ane kAmaNa A pAMca zarIranAM vacananA, mananA, prANunA, apAnanA sukhanA duHkhanA, jIvananA ane maraNanAM upakAraka havAmAM nimitta thAya che AthI zarIra vagere rUpa upakAra kare te pudgalAnuM lakSaNa samajavuM joIe 16 tatvArthaniyukita-nAzavaMta dArika Adi pAMca zarIrenAM vacana, mana, prANa, apAna sukha duHkha jIvana ane maraNanA upagrAhaka hovAthI paramANuthI laIne mahAtkaMdha sudhI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 113 gujarAtI anuvAda a. 2 pudgalanA lakSyanuM nirUpaNa sU. 16 pudgala upakAraka hAya che. A prakAre audArika Adi pAMca zarIra pratye, mana, vacana tathA prANApAna tarapha tathA sukha duHkha jIvana ane maraNa prati pudUgaleAnA upakAra samajavA joie. tAtparya e che ke pudgala zarIra vagerenA kAraNe thAya che. audArika Adi pAMce zarIra pudgalanAM anelAM hAya che AthI pudgala upakAraka heAvAthI temanuM kAraNa che. evI ja rIte vacana paNa paudgalika che. te bhASAparyAptivALA prANIonAM jovAmAM Ave che. vIryAntarAya tathA jJAnAvaraNIya karmonA kSayApazamathI tathA aMgeApAMga-nAmaka nAmakarmAMnA nimittathI utpanna thAya che ane gUjana-dhvani thavA temanA svabhAva che. tAtparya e che ke bhASAparyAptithI paryApta vIOvAn jIva bhASAnA yAgya pudgala skadhAne kAyika vyApArathI grahaNa karIne ane bhASAnA rUpamAM piraNata karIne vacanayoga dvArA sva paranAM upakAra mATe kADhe che. vacana pau galika hAvAthI jo ke amUtta che te paNa pANImAM ghALelA mIThA athavA sAkaranI jema AMkhethI dekhI zakAtAM nathI. evA kei niyama nathI ke pratyeka rUpI vastu netragrAhya hAvI ja joi e. pudgaladravya paramaNu Adi aneka paryAyAne dhAraNa kare che. AthI vacana amUtta nathI kAraNa ke te pUrvIya vAyuvegathI prerita thaIne pazcima dizAmAM sthita zrAtAne saMbhaLAya che A sivAya tene pratighAta paNa thAya che ane abhibhava paNa thAya che. dravyamana paNa paudgalika che, te ananta-punlRgalaska dhAthI je maneAvAnA pudgala kahevAya che. AthI mUrtti mAn che. mana paryApta cendriya jIvAne ja hAya che. chadmastha jIvAne zrutajJAnAvaraNanA kSayeApazama utpanna karavAmAM kAraNabhUta temanI sahAyatAthI utpanna thanAra guNadeSanI vicAraNAsvarUpa sampradhAraNasaMjJA tathA dhAraNajJAna jenAthI thAya che, te bhAvamana kahevAya che. kahyu paNa che-citta cetana, yAga. adhyavasAna, caitanApariNAma tathA bhAvamana e badhAM upayAgavAcaka zabda paraMtu prAkRtamAM A bhAvamananA kAraNe paudgalika, samasta AtmapradezeAmAM rahelA dravyamanane ja grahaNa karavu joI e. evI ja rIte ucchvAsa rUpa kevAyu je prANa che tene paNa paudgalika samajavA joI e. kAraNa ke pudgala ja prANa rUpamAM piraNata thAya che ahAranA vAyune aMdara laI javuM te apAna kahevAya che. te paNa pauddagalika che kAraNa ke pugala ja apAna rUpamAM pariNata thAya che. A prANa ane apAna paNa AtmAnA anugrAhaka heAya che. A khate rUpI dravyanA pariNAma che ane dvArAnuM anusaraNa kare che arthAt nAkanA nasakArAthI praveze che-nIkaLe che AthI emane paNa mUtta samajavA joI e. AvI rIte eIndriya, tendriya caturindrIya ane paMcendriya paryApta jIva rasanendriyanA sayAgathI bhASA pariNAmanA ceAgya anantapradezI spadhAne kAyaceAgathI grahaNa kare che-ane lASAparyApti karaNa dvArA tyAge che jyAM rasanendriya hAya che te ja bhASAparyApti hAya che kAraNa ke te rasanendriyane Azrita che A kAraNathI ja pRthvIkAyathI laIne vanaspatIkAya sudhInA ekendriya jIva bhASAvagaNuAnA pudgalAne grahaNu ja karatI nathI. A kAraNe jIbhanA abhAva hAvAthI temanAmAM bhASAnA paNa abhAva che. eIndriya vagere jIva rasanendriyathI yukata thaI ne bhASApudgalAne peAtAnI bhASAnA rUpamAM parita karIne A mleccha Adi bhASAonI jema niyata-niyata bhASAonA ja vyavahAra kare che. 15 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 tatvArthasUtrane guNadoSanI vicAraNA rUpa sa...dhAraNa saMjJAnA vegathI saMsI prANI ja maneyegya mane vargaNAnA pudgalene sarvagathI grahaNa kare che ane temane mananA rUpamAM pariNata karIne temanAthI guNa-deSanI vicAraNA kare che. ekendriyathI laIne asaMjJI paMcendriya sudhInA jIva te saMpradhAraNa saMjJAthI yukta hatA nathI. manaparyAptino abhAva hovAthI temanAmAM manana karavAnI zakti hatI nathI je asaMzI beIndriya prANI potAnA daranI tarapha jatAM-bhAgatA dekhAya che athavA kRmi, kIDI vagere khAnA kaNone saMgraha kare che. te mana vagara ja avagrahanI puTatAne kAraNe evuM kare che temanAmAM evI ja labdhi hoya che teo guNadoSanI viziSTa vicAraNA karI zakyAM nathI. zaMkA-jIva dArika Adi zarIrane yogya pudgalene kevI rIte grahaNa kare che ? ane grahaNa karavAmAM AvelA te pudgala bhegAM ja kevI rIte rahe che ? vikherAI kema jatAM nathI ? samAdhAna-jIva krodhAdi kaSAyathI yukta thaIne jJAnAvaraNa Adi karmo ane karmone yogya pudgalene samasta AtmapradezathI grahaNa kare che, grahaNa karelAM te pudgala baMdhanA kAraNe maLelAM ja rahe che, vikherAI jatAM nathI kahyuM paNa che - uSNatA guNavALe dIpaka vATa vaDe telane grahaNa kare che tevI ja rIte rAgAdinI uSNatAthI yukta thaIne vega rUpI vATa dvArA AtmA rUpI dIpaka karma skaMdha rUpI tejane grahaNa karIne temane karmarUpamAM pariNata kare che." e rIte pugala ja audArika vagere zarIrenAM rUpamAM jIvane upakAraka thAya che. prakRta, vijJAna, svabhAva paramezvara, niyati, aSTapuruSa athavA kALa Adi zarIra vagere AkAra rUpamAM pariNamatA nathI. temane svIkAra karavA mATe kaI dalIla nathI. A rIte jIvonI tarapha pudgalene upakAra pratipAdita karavAmAM AvyuM. che. have bIjA prakArathI e batAvIe chIe ke nimitta banIne pudgala kaI rIte jIvane upakAra kare che ? jIthI sukha, duHkha jIvana ane maraNa rUpa upagrahamAM paNa pugala kAraNa hoya che. zAtA ane azAtavedanIya karmanA udayamAM pudgala nimitta kAraNa hoya che. evI ja rIte ISTa sparza, rasa, gaMdha, varNa ane zabda rUpa pudgala sukhanA nimitta kAraNa hoya che ane aniSTa sparza Adi duHkhanA kAraNa hoya che sthAna, AcchAdAna, lepana bhejana Adi saMbaMdhI pudgala jIvananA upakAraka che ane AyuSyanA anAvartaka hoya che emanAthI viparIta, viSa, zastra, agni AdinA pugala maraNanA kAraNa banI jAya che-AyuSyanuM apavartana karavAvALA hoya che. audArika zarIra AdinA rUpamAM pariNata thayelA pudagala AtmAno sAkSAt upakAra kare che. sukha-duHkha paryAyamAM AtmA svayaM pariNata thAya che, pudgala temAM nimitta thaI jAya che. bAhyadravyonA saMbaMdha rUpa nimittathI zAtAdanIyane udaya thavAthI saMsArI jIvane ISTa strI, putra, mALA, candana, annapANI Adi pudgalethI prasAda pariNAmarUpa sukhanI utpatti thAya che. A prakAre AtmAnI pariNatImAM pudgala nimitta banIne upakAra kare che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 pudgalanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 16 azAtA vedanIya karmanA udaya aniSTa bAhyapudgalenA kAraNe AmAmAM saMkaleza rUpa parisuti thavuM duHkha kahevAya che. AmAM paNa pudgala nimitta hoya che. bhavasthitine kAraNabhUta AyuSya karmanA saMbaMdhavALA puruSanI zvAsocchavAsa kriyAnuM saMpUrNa rIte baMdha thaI javuM maraNa kahevAya che. zaMkA-maraNa AtmA mATe pratikULa che AthI tene anugrAhaka upakAraka kevI rIte kahI zakIe? samAdhAna-paMDitamaraNa sadgatine prApta karAvanAra cheAthI te maraNa priya hoya che AvI rIte virakta puruSane paNa maraNa priya hoya che. spa, rasa, gaMdha, varNa ane zabdanuM ISTa athavA aniSTa thavAnuM jIvanI pitAnI cittavRtti para nirbhara che. kahyuM paNa che-nizcaya nayathI arthAt vAstavika rUpathI na keI padArtha ISTa hoya che ke na aniSTa, paraMtu je padArtha para dveSa utpanna thAya che teja aniSTa banI jAya che ane jenA para rAgavRtti utpanna thAya che te ISTa pratita thavA lAge che. zaMkA-je jIva sepakrama AyuSyavALA che, anazana agara roga AdinA kAraNe jemanuM AyuSya kSINa thaI jAya che, jemanuM AyuSya apavartanIya che, evA che mATe pugala upakAraka bhale hoya paraMtu anAvartanIya AyuSyavALA arthAta devatA ane nArakI, carama zarIradhArIo, uttama puruSe tathA asaMkhyAta varSonA AyuSyavALA mATe pudgala maraNopakAraka kevI rIte hoI zake ? samAdhAna-sAMbhaLo bhale keI apavartanIya AyuSyavALo hoya agara te anapavartanIyavALe; badhAnuM jIvana ane maraNa pudgalene ja AdhIna che. anapavartanIya AyuSyavALA jenA AyuSyane nathI kaI vadhArI zakatuM ke nathI ghaTADI zakatuM AvI sthitimAM temanA jIvana ane maraNane pudgalakRta upagraha kevI kahI zakAya ? ene javAba e che ke paugalika AyuSya karma jyAM sudhI banyuM rahe che tyAM sudhI jIvana rahe che ane jyAre tene kSaya thaI jAya che te maraNa thAya che. A rIte saghaLAM jIvenuM jIvana tathA maraNa pudgalone AdhIna che. anAvartanIya AyuSyavALAonuM jIvana paNa AyuSya karma vagara TakI zakatuM nathI ane AyuSyakarmanA kSaya vagara maraNa thaI zakatuM nathI A kAraNathI anapavartanIya AyuSyavALAnuM jIvana-maraNa paNa pudgalane AdhIna che. bhagavatIsUtranA zataka 13 uddezaka 4 mAM kahe che ke- prazna-pudgalAstikAyanA viSayamAM prazna ? uttara-gautama! pudgalAstikAyanA nimittathI jIvonA audArika, vaikiya, AhAraka, tejasa, kAmaNa zarIra gendrIya, cakSurindrIya, dhrANendriya, jihendriya, sparzendriya, maga, vacanaga, kAyayoga tathA zvAsocchavAsanuM grahaNa pravRtta thAya che. pudgalAstikAya grahaNa lakSaNavALuM che ke 16 'parIpparanimittA jIvA' mULastrArtha-jIva parasparamAM nimitta hoya che. 17 tatvArthadIpikA-jIva paraspara ekabIjAnA upakAraka hoya che. rAjA ane sevaka, AcArya ane ziSya jevI rIte eka bIjAnA upakAraka che tevI ja rIte jIvane paNa paraspara upakAra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 tatvA sUtranA samajavA joI e. rAjA dravya Adi ApIne nAkaranA upakAra kare che, sevaka hita sAdhIne ane ahita rAkIne rAjAnA upakAra kare che, AcAya A lAka tathA paraleAkamAM uttama phaLa ApanAra upadeza anusAra kriyA karAvIne ziSyanA upakAra kare che. ziSya AcAya mATe anukULa kAya karIne AcAya nA upakAraka thAya che. AvI rIte jIvAnA sukha, du:kha, jIvana tathA maraNa paNa jIvakRta upakAra che. je jIva khIjA jIvane sukha paheAMcADe che te tene anekavAra sukhI manAve che AthI ulaTuM je jIva jene duHkha Ape che te badalAmAM tene vAraMvAra duHkhI banAve che. je jenA ghAta kare che tene tenI dvArA ghaNIvAra maravuM paDe che vaLI kahyu paNa che ke are jIva ! tu tArA putra-patnI vagere parivAra mATe jIvAnI jo hiMsA karIza, tenA TukaDe-TukaDA karIza, duHkha upajAvIza te yAda rAkhaje ke tAre ekalAne ja tenu phaLa bhAgavavuM paDaze !! 17 tatvAtha niyukita--pahelA dha, adharmI, AkAza, ane pudgala dravyanA upakAraka rUpamAM lakSaNa kahevAmAM AvyuM che. jIvA mATe dharma adhama Adi badhAM upakAraka hAya che, dharma, adhama tathA AkAzapudgaleAnA upakAraka heAya che, AkAza dharma, adhama ane pudgalenA upakAraka hAya che. ItyAdi rUpathI kathana karavAmAM Avyu' che have jIva kAnA upakArI hAya che e mATe kahIe chIe--jIva paraspara eka bIjAnA upakAra karavAmAM nimitta bane che. eka jIva bIjA jIvane bhalAI nA upadeza ApIne tathA ahitathI rokIne upakAra kare che. evI ja rIte bhaviSyamAM athavA vidyamAna kALamAM je hita che, caiAgya kSema agara nyAyya che tenu pratipAdana karIne tathA hitathI viparIta ahitanA pratiSedha karIne paraspara upakAraka thAya che. eka jIva khIjAnA, khIjo trIjAnA, trIjo cAthAnA upakAra kare che ane AvI rIte upakAranI paramparA cAlu rahe che. jema dha, adhama AkAza kALa ane pudgala dravyamAM svabhAvathI ja upakArakatA che tevI jIvAmAM svabhAvathI upakArakatA nathI. jIvAnI upakArakatA teA anugraha buddhithI ja samajavI joI e. A prakAre paraspara hitAhitanA upadeza ApIne jIva bIjA jIvanA anugraha kare che, puddagala Adi evuM karatA nathI. athavA jIvanA sukha AdinA sAdhaka-eka-eka pudUgala vagere thaI zake che. hamezAM e vagerenA upakAraka thAya che, eka-ekanA nahIM. A rIte pahelA pudgala AdinA gauNa upakAra pratipAdita karyAM ahIM jIva dvArA thanArA mukhya upakAra samajavA joI e. jIva jeTale adhika upadeza dvArA jIvAne upakAraka thAya che teTalA dhana vagere dvArA upakAra karatA nathI. zakA--pahelA jIvanuM lakSaNa upayega khatAvyuM teA pachI tenuM bIjuM lakSaNu khatAvavuM nakAmuM che. samAdhAna--upayAga jIvanuM antaraMga lakSaNa che. ahIM je paraspara upakAra karavAnuM lakSaNa kahela che te tenuM bahiraMga lakSaNa che. zaMkA--evu che te dharma AdinuM paNa khIjuM lakSaNa kema na khatAvyuM ? zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 jInA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 17 117 samAdhAna-dharma adharma tathA AkAzanA svAbhAvika gati sthiti tathA avagAha ja asAdhAraNa lakSaNa che bhagavatIsUtra (vyAkhyAprajJaptisUtra) zataka 13 uddezaka 4 nA 48 mAM sUtramAM kahyuM che prazna-bhagavad ! jIvAstikAyathI jene zuM thAya che ? uttara-gautama ! jIvAstikAyathI jIva ananta-AbhinidhikajJAnanA paryAne ananta zrutajJAnanAM paryAne pravRtta kare che vagere jevuM bIjA zatakanAM astikAya uddezakamAM kahyuM che te ja ahIM samajI levuM joIe. jIva upaga lakSaNavALe che. te ja bhagavatIsUtranA bIjA zatakanA dazamAM uddezakamAM kahyuM che - jIva ananta AbhinidhikajJAnanA paryAyane tevI ja rIte zrutajJAnanA paryAyane, avadhijJAnanA, mana 5ryavajJAnanA, kevalajJAnanA, matiajJAnanA, zrutaajJAnanA, virbhAgajJAnanA, cakSudarzananA, acakSudarzananA, avadhidarzananA, kevaladarzananA-A tamAma paryAne arthAta badhAnA upayogane prApta kare che. - uttarAdhyayananA 28 mAM adhyayananI 12 mI gAthAmAM kahyuM che. jIva upayoga lakSaNavALo che. jJAnathI, darzanathI, sukhathI ane duHkhathI. 17 che 'vaTTaNA pariNAma kiriyAparattAparattANa nimitta kAlo' mULasUvAtha-kAladravya vartana, pariNAma, kriyA, paratva ane aparatvanuM nimitta kAraNa che. 18 che - tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM jenA lakSaNanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM. have kALanuM lakSaNa pratipAdita karIe chIe. kALa, dharma Adi dravyanI vartana arthAtu vartanavyavahArane upakAraka thaIne nimitta thAya che. evI ja rIte dravyanA paryAya rUpamAM jIvanA krodha rUpamAM pudgalanA varNa rasa gaMdha ane sparza rUpamAM dharma adharma ane AkAzanA aguru laghu guNane vRddhi hAni rUpamAM thanArA pari NAmane upakAraka thaIne nimitta thAya che. AvI rIte parispandana rUpa kiyAne tathA jayeSThatA ane kaniSThatAnA vyavahAranuM nimitta thAya che. je 18 che tattvArthaniryukti-prathama dharma adharma AkAza tathA pudgala jIvenAM upakAraka prakaTa karIne temanA svarUpanuM kathana karavAmAM AvyuM che have kALanuM svarUpa prakaTa karavA mATe "vadraNA" ItyAdi rUpa... AgaLanA sUtranuM kathana karIe chIe-dharma adharma AkAza tathA paddala nA dravyanAM svaparyAya nivRtti prati AtmarUpathI vartamAna bAhya upakAra vagara temanI vRttino saMbhava thaI zaktA nathI temanI pravRttithI kAla upalakSita thAya che jANI zakAya che-AthI dravya ane paryAyanI varNanA kALa kRta upakAra jANavA joIe. A rIte dravyaparyAya vartanArUpa che ane kALa temane vartana karAvanAra che. zaMkA-je Ama ja hoya te ziSya bhaNe che, upAdhyAya tene bhaNAve che vagerenA samAnakALamAM sakriyatAne prasaMge upasthita thAya che samAdhAna-jevI rIte raste cAlanArAne prakAza upakAraka thAya che. chANanI agni ziSyane bhaNAve che e prakAranA vyavahAramAM chANAne agni jo ke ziSyanA adhyayanamAM nimitta mAtra zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 tatvArthasUtrane che to paNa temAM hatukartutvanuM kathana karavAmAM Ave che evI ja rIte dravya ane paryAya AdinA vartanavyavahAramAM kALa je ke nimitta mAtra che te paNa emAM hetuttvanuM kathana hevuM zakya che. zakA-samaya AdithI ja ukta vyavahAra thaI zake che evI sthitimAM kALanA astitvanuM zuM pramANa che ? samAdhAna-samaya Adi kriyAvizenI tathA samaya Adi dvArA niSpanna thanArA pAka AdinI "samayaH pAkaH" evI saMjJAnI prasiddhi hovA chatAM paNa "samayaH kAla" "danapAkakAla" evI rIte kALanuM je kathana karavAmAM Ave che tethI mukhya kAlanI sattAnuM anumAna thAya che kAraNa ke mukhyanI apekSAthI ja gauNa vyavahAra thAya che. A rIte dravyanA paryAya-pariNamanamAM arthAt eka paryAyane vinAza thavAthI bIjA paryAyanI utpatti rUpa pariNAmamAM, aparispanda rUpa pariNAmamAM, jIvanA kodhAdi rUpa pariNAmamAM pu galanA varNa, gaMdha, rasa, sparza Adi rUpa pariNAmamAM tathA dharma adharma ane AkAzano aguru laghu guNane vRddhi tathA hAni rUpa pariNAmamAM kALa upakAraka rUpathI hetu thAya che. halana-calana rUpa kriyA e prakAranI kahevAmAM AvI che. prAyogiki athavuM prayatnajanita ane paisasiki arthAta svAbhAvikI zakaya vagerenI prAyogikI ane megha vagerenI svAbhAvika kriyA hoya che. baMne prakAranI kriyAmAM kAla nimitta kAraNa che. paratva ane aparatva bebe prakAranAM che dezakRta ane kAlakRta. dezakRta paratvane artha che dara ane aparatvane artha che pAse. A baMne paraspara sApekSa che. kAlakRta paratvane abhiprAya che jyeSThatA ane aparatvane abhiprAya che kaniSThatA. A sUtramAM je paratva ane aparatvanuM grahaNa karela che te kAlakRta samajavA joIe. kAlanA AdhAra para ja ceSThatA-kaniSThatAne vyavahAra thAya che AthI paratva ane aparatva paNa kALanA upakAraka che. A baMne paNa paraspara sApekSa hoya che. Ane phalitArtha e che ke pugala Adi dravya paryAyenA vartana Adine vyavahAra kAlakRta hovAthI kAla ja te badhAnuM nimitta kAraNa che. zaMkA-vartanAnuM grahaNa karavAthI ja tenA bheda pariNAma, kriyA AdinuM paNa grahaNa thaI zake che AthI pariNAma AdinuM pRthagrahaNa karavuM vyartha che. samAdhAna-kAla be prakAranA che-paramArthakAla tathA vyavahArakAla. A baMne prakAranAM kALane grahaNa karavA mATe pariNAma Adine vartAnAthI judA kahyAM che. vattanA lakSaNavALe kALa paramArtha kALa che ane pariNAma kriyA Adi lakSaNavALo kALa vyavahAra kALa kahevAya che. A prakAre anya padArtho dvArA paricchinna ane anya padArthonA paricchedanuM kAraNa je kriyAvizeSa che, te kAla kahevAya che. tenA traNa bheda che-bhUta, bhaviSya, vartamAna. AmAMthI vartamAna rUpa paramArtha, kALane vyavahAra thavo mukhya ane bhUta Adine vyavahAra gauNa che. pariNAma kriyA Adi rUpa vyavahAra kAlamAM bhUta, bhaviSya tathA vartamAnane vyapadeza mukhya che, kALane vyapadezamAM gauNa che kAraNa ke te kriyAvAna dravyanI apekSA rAkhe che ane kAlakRta hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 kALanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 17 119 zaMkA-kAladravya te siddha che paraMtu samaya vagerenI sattAmAM zuM pramANa che ? samAdhAna-cokhAnuM raMdhAvuM rAMdhaNa kahevAya che. caDhatA cokhA dhIme-dhIme bhAta rUpamAM pariNata thaI jAya che kAraNa ke temanA sakhta avayava zithila thatAM jovAya che. AthI sAbIta thAya che ke samaya samayanI prati sUphama kALanuM astitva che. je eka eka samayamAM cokhA cheDA ceDA na raMdhAta te temAM sthULa pAka na levAmAM Avata. A rIte badhA dravyomAM prati samaya sthUla paryAya jovAmAM Ave che AthI jAte ja vartana svabhAva hovAthI bAhA nizcayALa je paramANurUpa che tenI apekSA rAkhIne uttarottara sUphama paryAyamAM je vartana pariNamana thAya che te vartana che evuM nakkI hota te dravyanuM samaye-samaye pariNamana thAta pachI te dravyonA sthaLa paryAya paNa na hota AthI te vartAnA paramANurUpa mukhya kALane samajavAmAM kAraNa che. A kAraNathI vartAnA dvArA ANurUpa mukhya kALanuM astitva nizcita hoya che. A rIte vartAnA nizcaya kALano upakAra samajavuM joI e A prakAranA kALanuM astitva manuSyalekamAM ja kema svIkAravAmAM Ave che ? manuSyalokathI bahAra kema nathI svIkArAtuM ? manuSyakathI bahAra paNa kALanuM lakSaNa ghaTata thAya che jevI rIte vartAnA rUpa kALanuM hovuM manuSyalokathI bahAra paNa pratita thAya che. "prANApAna" zvAse chuvAsa nimeSa, unmeSa, AyuSyanuM pramANa Adi kALa tathA paratva aparatva Adi liMga manuSyalekathI bahAra paNa maLI Ave che. AnuM samAdhAna e che ke tyAM bhAvonI vRtti hovA chatAM paNa te vRtti kALanuM kAraNa mAnavAmAM AvatI nathI paraMtu sat padArtha svayaM ja utpanna thAya che. svayaM ja naSTa thAya che. e svayaM ja sthira rahe che. padArthonuM astitva keI bIjA padArthanI apekSA rAkhatuM nathI. manuSyalekathI bahAra je prANApAna Adi vyavahAra che te kALanI apekSA rAkhatA nathI kAraNa ke samAna jAtIya badhAM ekI sAthe ja utpanna thatAM nathI. samAna jAtIyavALAonA kALanI apekSA rAkhanArA artha eka kALamAM thAya che, vijAtIyenA nahIM. tulya jAtIonA prANa Adi vyApAra eka ja kALamAM utpanna thatAM nathI temaja bandha paNa thatuM nathI AthI prANa Adi vRttio kAlApekSa nathI temaja manuSyalokathI bahAra je paratva ane aparatva che temane kALanI apekSA hoya che. paratva ane aparatva sthiti vizeSanI apekSAthI thAya che. jema 70 varSavALAnI apekSA 100 varSavALo "para" kahevAya che ane 70 varSavALo "apara" kahevAya che. A vyavahAra padArthonA astitvathI ja thAya che. ane keInuM astitva keI bIjI vastunI apekSA rAkhatuM nathI te kahevAI gayuM che zaMkA-jo evuM che te manuSyalokamAM paNa varNanA, pariNAma, kriyA Adi kALa vagara ja thaI jaze tyAM kALanA astitvane svIkAra karavAthI zuM phAyado ? samAdhAna -manuSya lekamAM kALane je vattanA AdinA janaka kAraNa tarIke mAnyuM heta agara te upAdAna kAraNa mAnyuM hota to AvI kalpanA karavAnI AvazyakatA na hatI. paraMtu evuM te mAnyuM nathI. vartAnA AdimAM kALa apekSA kAraNe ja kahevAmAM Avela che jema kuMbhAra mATI laIne ghaDo banAve che tema kALa pudgala vagerene laIne temanI va7nA vagere karate zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 tatvArthasUtrane nathI. kALa mATI AdinI jema upAdAna kAraNa paNa hotuM nathI paraMtu jAte ja thanArA pudgala Adi padArtha A kALamAM hoya anya kALamAM nahIM e rIte kALa mAtra apekSA kAraNa che jema pudgalAdi dravyanI gatimAM dharma dravya apekSA kAraNa che tevI ja rIte manuSyalekamAM pugalAdi dravyanI varNanAmAM kALane apekSA kAraNa mAnavuM te ati jarUranuM che evI rIte manuSyalekamAM kALanuM astitva svIkAravAmAM kaI doSa nathI. jo hicha lakanA padArthono upakAra candra-sUrya AdinI gati kviAthI thAya che te te sUrya AdinI gatikriyAthI tichalakamAM temane upakAra spaSTa ja che. devaleka AdimAM candra sUrya vagerenI gatikriyA thatI nathI tenAthI temane upakAra thatuM nathI. A rIte anyatra temane upakAra spaSTa ja che. AthI manuSyalekavattI kALa dvArA ja anyatra paNa kALane vyavahAra samajI levo joIe. sahuthI nAne je samaya che te paNa sUrya AdinI kriyAthI pragaTa thanArA divasa vagerenA parama lava ja jANavA joIe. sUrya AdinI gatimAM paNa prAcIna kALagati kAraNa hoya che AthI manuSyalokamAM ja kALa dravyane sadbhAva mAnava gya che anyathA leka ane alekamAM varNanA Adine sadabhAva hevAthI sarvatra ja tenI sattA kema na manAya ? kahevAnuM e che ke AnAthI kALanI paryAyatA yaNa saMgata thaI jAya che. A rIte varNanA kALAzrita vRtti kahevAya che. vartAnA, utpatti sthiti ane gati che je prathama samaya Azrita che. vartanA Adi samasta bhAvarUpa padArthomAM vyApaka che. padArtha svayaM ja vartana kare che te vartanazIla padArtho mATe kALAzrayavRtti nimitta thaI jAya che. tenA dvArA padArtha vartana kare che te vartana; evI vattanA zabdanI vyutpatti che. kAlAzrayavRtti ja vartanA agara vartanazIlatA kahevAya che. vRtti, vartana agara vartanazIlatA A badhAM eka ja artha sUcave che. "anuvAna strA" A sUtrathI yuca pratyaya thAya che tene "juvo nA A sUtrathI Adeza thato nathI. prathama vyutpattimAM "vAro yuva' e sUtrathI yugU pratyaya thAya che. te vartanA pratyeka dravya ane paryAyamAM eka samaye sambandhI sattAnuM anubhava rUpa che. utpAdya agara tenAthI bIjA padArthanA prathama samayane vyavahAra anumAna gamya che cokhA vagerenA pAkanI jema agni ane jaLa hetuka prAthamika vikriyA atIta ane anAgata vizeSathI rahita jANavA joIe. te varNanA atyanta kuzaLa buddhimAna puruSanI ja samajamAM Ave che. kahyuM paNa che - -visarA vATI vagere. zaMkA--vartamAna sUryanA udayathI pratIta thanArA bhAvarUpa padArthonI viziSTa kriyA ja vartanA kare che ema vyavahArane viSaya hoya che tenAthI bhinna keI kALa vyavahArane viSaya hoto nathI. evI ja rIte "Dha" (vItelA divasa) ane "dha" (AvanAro divasa) A prakAre atIta ane anAgata udayarUpa, sUryamaMDaLanA jamaNathI anumAna karAnArI vastunI kriyA ja vartaze vagere rUpe vyavahAra karAya che. samAdhAna-kALa bhale dharma Adi dravyanuM pariNamana mAtra heya agara bhale tenAthI kaMI judo ja hoya, baMne pakSamAM kaI doSa nathI paNa sUryanI gatithI pratIta thanArI vastunI kriyA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 kALanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 18 121 vattate evA vyavahAranA viSaya hAtI nathI. kAraNa ke sUryanI gatimAM paNa tene sadbhAva che AthI vattate e prakAranA vyavahAranA viSaya ananArA tamAma padArthonI vattanA AdinA nirvAhaka kALa koI judA ja hAvA joIe. jo kALanuM astitva na mAnIe teA kAlAzrita vRtti paNa na manAya. kALa nizcIta hAvAthI ja kAlAzrita vRtti kahI zakAya che. A rIte sakaLa padArthomAM thanArI varttanA kALa vagara ghaTita thaI zakatI nathI AthI padArthonAM pariNamananA kAraNe kALanuM kAryAMthI anumAna thAya ja che. kALa dravyanA vAcaka ghaNAM zabdo paNa leAkamAM prasiddha che. teo vastunI kriyAmAtranA vAcaka hAI zakatA nathI. te zabdo A pramANe che-yugapa (eka sAthe) ayugapa (eka sAthe nahI) kSipra (zIghra) cira (mADu) virena (meADethI) A para che. A apara che, A vaze, A vaze nahI. A vatI rahyu che A aMdara vate che vagere badhA zabdo kALanI apekSA rAkhe che. Ama puruSa A ja rIte vyavahAra kare che. AvI ja rIte vItele kALa AvanAro kALa Aja, haeNve, atyAre parama divase trIjA divase savAra prAtaH vagere vyavahAra kALavAcaka prayAga kALanA abhAvamAM thai zakatA nathI AthI kALadravyanA avazya svIkAra karavA joie. pariNAma pudgala Adi dravyAnA eka paryAya che je peAtAnI jAtinA tyAga na karatA halana-calanathI bhinna prayAga dvArA utpanna thAya che jevI rIte aMkura avasthAvALA vanaspatikAyanA mULa DALI thaDa pAMdaDA, zAkhA kula lanA sadbhAva rUpa piraNAma thAya che. A aMkura hatuM, have skadhavAna thaI gayu. A varSomAM A phulaze phAlaze. puruSa jIvadravyanA pariNAma zaizava bAlya paugaDa, yauvana, vRddhAvasthA Adi che. pariNAma e prakAranA che-anAdi ane sAdi. amRttadharma adhama AkAza, kALa ane jIvamAM anAdi pariNAma thAya che jyAre mUtta vAdaLa, IndradhanuSya AdimAM tathA staMbha kubha vageremAM sAdI piraNAma che. evI ja rIte (1) hemanta (2) zizira (3) vasanta (4) grISma (5) varSAM ane (6) zarad nAmanI cha Rtue paNa kALanA ja zaktibheda rUpa pariNAma vizeSa che jemanuM vibhinna kAryonI utpattithI anumAna karavAmAM Ave che. jema ke hemanta RtumAM kapAsa AdinA kula himavarSAthI baLI jAya che, vaTemArgu enA hAtha sakAcAI jAya che, temanAM dAMta kaDakaDe che. zarIra thara-thara kAMpavA lAge che ane te pataMgIyAnI jema agni tarapha umaTI paDe che jhAkaLa bindunA sa`parkathI atyanta zItaLa vAyu vAne kleza utpanna kare che. zizira RtumAM caMdranA kiraNeA atyanta dhummasathI DhaMkAI jAya che eAraDInA vRkSeAnI zAkhAo phaLAnA bhArathI jhukI jAya che ane khALaka tenI heThaLa haeNra kare che, havA kharaphanA kaNAthI vizad kunde tathA mAlatI vagerenA puSpAthI suvAsita thAya che. vasatamAM cAre khAju kuMjalatAonA phUla kaoNMcita vikasita thAya che, kesara tilaka kurabaka zirISa vagerenA phaLanI suga MdhathI yukata tathA taruNa janAnA manane haraNa karanAra pavana dhIme dhIme vAya che. AMkhAnI maMjarInA raja tathA parAgathI kharaDAyelA zarIravALA bhamarAM manehara gujana kare che. kAyala peAtAnA kuhU-kuhUM'nA kalaravathI AmravanAne zezabhAyamAna kare che. malayA 16 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 tatvArthasUtrane calanA pavananA vegathI kampita campAnA parAgasamUhathI pitAnA nayana-pAMpaNene baMdha karIne pathika jana pota potAnI preyasIonA gharanI taraha javA lAge che. - grISma RtumAM sUrya potAnA pracaMDa kiraNothI bhUtaLane eTaluM badhuM tapAve che ke jANe pRthvI upara aMgArAne samUha pAtharI dIdho hoya pathika jananuM mana atyanta vyAkula thaI jAya che. teo yena kena prakAreNa ghaNA lAMbA divasene pUrAM kare che. bhegAvilAsI leke potAnA zarIra para candanane lepa kare che. nekare pAse vIMjhaNa jhulAve che athavA vIjaLInA paMkhAthI maLatA atyanta caMcaLa vAyuthI potAnA dehane ThaMDaka bakSe che. zItaLa graho upavane saritA agara sarovara kAMThe vividha prakAranAM kuvArAonI aMdara rahIne potAnI garamI dUra kare che. hAthIdAMtanA jema vetavarNa mallikAnI kaLio, puSkaLa suvAsathI sampanna pATala-puSpa ane sAyaMkALa tathA prAtaHkALanI suvAsita havA vilAsI mANasenA jaMgama zarIrane suvAsita varSARtumAM bhUtaLa vIjaLInA camakArAthI prakAzita thaI jAya che. meghamALAnA ADambarathI AkAza AcchAdita thaI jAya che. meghadhanuSya potAnI anupama chaTA dekhADe che. mUzaLadhAra vArivarSothI pRthvI uparanI badhI dhULa besI jAya che. kadamba ketakInA saurabhamaya parAgathI yukta sugaMdhita vAyu vilAsI jananAM aMgone prakampita karavA lAge che. varSAnA jaLanA pravAhathI sundara kAMThAvALI nadio pravAhita thAya che. parvatanI khINo khIlelAM kuTaja puSpothI tathA zilIndhothI suzobhita thaI jAya che. vAdaLAnI ghora ghaTAnI garjanA sAMbhaLIne pravAsI janonA manamAM tIvra utkaMThA jAgRta thaI jAya che. teo maMtra-mugdha thaI jAya che. mera, cAtaka tathA deDakAne avAja sAMbhaLavAthI strIonA manamAM kAma sateja thaI jAya che ane teo kSaNabhara mATe vidyuta rUpI pradIpa dvArA prakAzita rajanImAM potAnA priyatamanA ghara tarapha prasthAna karavA lAge che. raste kAdavanI bahalatAvALe ane koI koI ThekANe jaLabaMbAkAra dekhAya che. zarada RtumAM sUryanAM kiraNo kAdavane zeSatAM tIvra sattApane dhAraNa kare che. vanamAM kamaLa ane kumuda vikasIta thaI jAya che. sarevara haMso ane sArasathI suzobhita tathA sphaTika maNinI dIvALanI mAphaka veta pANIthI paripUrNa thAya che. velAnA-niyamathI prApta pAMkhaDIvALA kamaLane samUha prAtaHkALanA sUryanA kiraNone samparka pAmIne khIle che. candramAnA kiraNonA samUhathI pRSTa kumudo ane kuvalayanA vana saurabhanuM vamana kare che. A rIte cha Rtuone vibhAga ane velAno niyama niyAmaka kAraNa kALa vagara, anya kAraNe hovA chatAM paNa ghaTita thaI zakatA nathI. aneka prakAranI zakitaothI sampanna kAladravyanuM kAraNa ja pUrvokta RtuvibhAga Adi pariNAma utpanna thAya che. AthI A badhAM kAryothI kALadravyanuM anumAna karI zakAya che. anyathA koI paNa niyAmaka hetunA abhAvamAM eka ja sAthe pUrvokta badhA bhAva thaI javA joIe kAraNa ke teo parAdhIna nahIM hoya. paraMtu ema thatuM nathI. A badhAM pariNAma pitAnA niyata kALamAM ja thAya che. AthI aneka zakitasamUhathI yukta kALa ja emanuM kAraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 pudgalaAdinA svarUpanuM nirUpaNa sU. 19 che. kALamAM rahelI zaktio kadI kadI ja paripAkane prApta thaIne potAnuM kArya karavA mATe pravRtta thAya che, hamezAM nahIM. kiyAgati traNa prakAranI che-prayogagati, visasAgati ane mizragati jIvanA pariNAmathI zarIra AhAra varNa gabdha rasa sparza ane saMsthAna viSayaka gati pragati kahevAya che. visasAgati vagara prAge ja thAya che ane te jIvathI bhinna dravyonuM pariNamana che. paramANu IndradhanuSya meghapariveSa Adi, tenA vividha AkAra prakAra hoya che. mizragati prayoga ane svabhAva baMnethI thAya che. te jIvanA praganI sAthe acetananA pariNAmathI kuMbha staMbha vageremAM utpanna thAya che. kumbha Adi te te rUpamAM svayaM ja utpanna thavAmAM samartha thatA thakAM kuMbhAranA sAnidhyathI te rUpamAM pariNata thaI jAya che. paratva ane aparatve traNa prakAranAM che-prazaMsAkRta kSetrakRta ane kAlakRta. prazaMsAkRta-dA. ta. dharma para arthAt zreSTha che. jJAna para-zreSTha che ane ajJAna apara che... ... ...vagere. eka ja dizA ane ekaja kALamAM sthita be padArthomAMthI je dUra hoya che te para kahevAya che ane je najIka-nikaTa hoya te apara kahevAya che. kAlakRta paratva ane aparatva chatA ane kaniSThatA che. jema 16 varSavALAnI apekSAe se varSavALe para kahevAya che jyAre 100 varSavALAnI apekSAe 26 varSavALa apara kahevAya che AmAthI prazaMsAkRta ane kSetrakRta paratva-aparatvane cheDIne temanA sivAya badhAM vartanA pariNAma kiyA paratva ane aparatva kAlakRta che. kAraNa ke kALa te badhAmAM apekSA kAraNa che temanAthI kALadravyanI siddhi thAya che. je 18 che 'poggalesu vaNNagaMdharasaphAsA' // mULa sUvAthapudgalamAM varNa, gaMdha, rasa ane sparza hoya che. je 19 che tatvArthadIpikA-pahelAM dharma, adharma, AkAza, pudgala tathA jInA upakAra vagere darzAvIne sAmAnya rUpathI svarUpa-nirUpaNa karavAmAM AvyuM have vizeSa rUpathI pudgala AdinA svarUpanuM nirUpaNa karavA mATe kahIe chIe- jemAM pUraNa ane galana arthAta milana ane viga hoya che te pudgala kahevAya che. pudgalamAM varNa, gaMdha rasa tathA sparza hoya che. pudUgala paramANuMthI mAMDIne mahAtkaMdha sudhInA hoya che. AthI kALe vAdaLI vagere varNa, surabhi ane asurabhi gaMdha, tIkhe, khATo, mIThe vagere rasa, kamaLa, kaThora vagere sparza pudgalenA vizeSa lakSaNa jANavA jeIe. A rIte je varNa, gaMdha, rasa ane sparzavAna hoya te pudgala che. je 19 / tatvArthaniryukita-pudgalanA viSayamAM anya tIthikenI vividha prakAranI virodhI mAnyatAo che. dA. ta. sautrAntika pudgala zabdano artha jIva kahe che kAraNa ke te pharI pharI gatine grahaNa kare che. bauddhone eka sampradAya je yaugAcAra kahevAya che te vijJAnanA pariNAmane pudgala kahe che-kahyuM paNa che-Atmadharmane je upakAra vividha prakArathI pravRtta thAya che te vijJAnanuM pariNAma che. te pariNAma traNa prakAranuM che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 tatvArthasUtrane A mAnyatA ayogya che AthI tenuM nirAkaraNa karavA mATe kahIe chIe-pugamAM varNa, rasa, gaMdha ane sparza hoya cheA rIte pagalemAM zukala Adi varNa gaMdha rasa ane sparzane sadbhAva hovAthI jIvane pudgala kahI zakAya nahIM. varNa AdithI yukta hovAnA kAraNe pudgala mUtta hoya che ane jIva varNa AdithI rahita hovAnA kAraNe amUrta che evI rIte je mUrta che te amUrta kevI rIte heI zake ? pRthvInI jema pANI vagere paNa varNa gaMdha rasa ane sparzavALA che mana paNa sparza AdithI yukata che kAraNa ke te sarvavyApI nathI jema ke pArthiva paramANuM. varNanA pAMca prakAra chekALe, vAdaLI, pILe kaveta tathA lAla. gaMdhanA be bheda che sugaMdha ane dudha. rasa pAMca jAtanA che-tIkho, kaDa, kasAyale, khATo tathA madhura. sparzanA ATha bheda che (1) karkaza (2) mRdu (3) gurU (4) laghu (5) zIta (6) uSNu (7) cikaNuM ane (8) luche. jo ke samarasane (mIThuM) paNa badhAne ja anubhava che paraMtu teno samAveza madhura rasamAM thaI jAya che athavA pAMceya rasamAM tene antarbhAva samajI le joIe kAraNa ke te badhA rasono rAjA hoya che. pANI vagere je pudgalamAM pragaTa rUpathI gabdha vagerenI pratIti thatI nathI temAM paNa spaza hovAnA kAraNe aprakaTa gabdha Adine svabhAva samajI levuM joIe kAraNa ke A varNa vagere cAreya niyamathI sAthe rahe che. jyAM eka hoya che tyAM cAre cokakasa hoya che. paramANuM Adi puDDagalenA rUpa Adi guNa temanAthI kavacit bhinna ane kavacit abhinna che; ekAnta bhinna athavA abhinna nathI. bhagavatI sUtra (vyAkhyAprajJaptisUtra) nA zataka 12 uddezaka 5 mAM kahyuM che-pudgaLa pAMca varNavALA pAMca rasavALA be gabdha tathA ATha sparza vALuM kahevAmAM AvyuM che. zaMkA-vijJAnathI bhinna sparza, rUpa rasa tathA gaMdhavALA koI pudgaladravyanuM astitva nathI. vijJAna ja ghaTa paTa Adi vividha pudgalenA AkAramAM pratibhAsita thAya che jema svarUpamAM aneka padArthonI pratIti thAya che paraMtu vAstavamAM temanuM astitva hotu nathI, te buddhikalpita ja hoya che, evI ja rIte vijJAna ja ghaTa paTa AdinA rUpamAM pratIta thAya che. temanI kaI pAramArthika sattA nathI. samAdhAna-evuM na kaheze. ApanuM A vidhAna anubhavathI viruddha che. jJAna antaHsthita pratIta hoya che, ghaTa Adi padArtha bAhya rUpamAM pRthaka dezamAM pratIta thAya che AthI jJAnathI prathapha vAdaLI pILA vagere judA judA AkAramAM pratibhAsita ghaNA bAhya padArthono apalApa karI zakAto nathI. je bAhya padArtha pratIta thAya che temanI sattAne niSedha kaI rIte karI zakAya? Ape svamAno je dAkhale Apyo che te paNa anurUpa nathI. kAraNa ke svamAmAM viparyaya ane jAgRta avasthAmAM aviparyaya jovAmAM Ave che. ApanA vidhAna mujaba pramANa ane pramANabhAsamAM koI aMtara raheze nahIM. vastunA svarUpane grahaNa karanAra jJAna pratyakSa pramANu che ane arthAntaranA vikalpa dvArA pravRtta thanArA pratyakSapramANabhAsa che A rItane bheda bAhya padArthanuM astitva svIkAryA vagara hAI rAke nahiM. jJAna bAdya padArthanA svarUpane anukaraNa karIne ja sAkAra thAya che. je te bahA padArthanuM anukaraNa na kare te badhA padArtho mATe samAna hoya che. AvI sthitimAM te grahaNa kare te zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 zAmdA i paNa pudgalanA ja bhedaheAvAnuM nirUpaNa sU. 20 125 badhAne ja grahaNa kare ane jo na grahaNa kare te koI paNa padArtha ne grahaNa na kare AthI yAhukanA vizeSathI ja grAhyanI dRSTi ja kAraNa hAya che. anyathA ajJAna evA vyavahAra paNa na heAvA joI e kAraNa ke vyavahAra upakArathI prabhAvita thAya che nimitta naimittikabhAva rUpa upakAra avinAbhAva hAvAthI anyathA anupapanna che. A rIte vaNaeN gadha rasa ane spathI yukata heAvAnA kAraNe pudgala jIvathI bhinna che ane jIvanA jJAnAdi pariNAmeAthI paNa bhinna che. tAtparya e che ke pudgala jIva agara te vijJAnanuM pariNAma nathI. DA 19 DA saIMdhayAra ujjoya pabhA chAyAtapabaMdha suhumabAyarasaMThANameyA // mULasUtrA--zabda, andhakAra, udyoAta, prabhA, chAyA, Atapa, sUkSmatva, bAdaratva, saMsthAna ane bheda paNa pudgalarUpa che. ! 205 tattvA dIpikA-pudgala kevaLa varNa, gaMdha, rasa ane spardhAtmaka ja nahIM. paraMtu zabda Adi paNa pudgala ja che. e nirUpaNa karavA mATe kahIe chIe zabda, andhakAra, udyota, prabhA, chAyA, tapa, andha. sUphamatva, khAdaratva, saMsthAna ane bheda paNa pudgalanA ja paryAya che. AthI pudgala zabdAdi vALA hAya che. ! 20 // tatvAtha niyukita--pahelA kahevAI gayu che ke pudgala rUpa, rasa, gandha, ane spa paryAyavALA hAya che. have e kahe che ke zabda vagere paryAyeA paNa puddagalanA ja che. zabda be prakAranA che bhASAtmaka ane abhASAtmaka. bhASAtmaka zabdanA be bheda che sAkSara ane anakSara zabda. je zabda varNa pada tathA bAhyAtmaka hAya che. zAstranA abhivyajaka hAya che, saMskArayukata ane saskArahInanA bhedathI Aya ane anAjanAnA vyavahAranuM kAraNa hAya che te akSarAtmaka kahevAya che. anakSarAtmaka zabda eindriya, teindriya, caturindriya cane pacndriya prANionA jJAnAtizayana pratipAdananA hetu heAya che. temanA jJAnAtizaya ekendriya jIvAnI apekSAthI jANavA joIe. ekendriya jIvAne sAmAnya jJAna hAya che atizayajJAna heAtu nathI. atizaya jJAnavAna sarvajJa ekendriyAnA svarUpanuM nirUpaNa kare che te tIrthaMkara bhagavAna paramAtizayajJAnI heAya che. A zabdo prAyeAgika hAya che. abhASAtmaka zabda paNa e prakAranA che. prAyeAgika ane vaisasika. prAyeAgika zabdanA cAra bheda che--tata vitata dhana ane suSira puSkara bherI, dundubhi dura Adi ca veSTita vAdyonA zabda tata kahevAya che. vINA sudhASA vagerenA zabda vitata kahevAya che. tAla gha'Ta vagere vagADavAthI utpanna thanArA zabda ghana kahI zakAya che, tathA vAMsaLI ane za'kha vagerethI utpanna zabda sauSira che. vaisika zabda megha AdinA kahevAya cheje gajanAtmaka heAya che. A badhA zabda puddagalanA paryAya heAvAthI paulika che. jovAmAM avarAdha ubhA karanAra prakAzanA vireSThI temanA nAmathI prasiddha andhakAra paNa paudgalika che. candra, sUrya, agni, maNi pataMgIyA vagerethI utpanna thanArA prakAza udyota che te paNa paudgalika che. prabhA jene dIpti zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1ra6 tatvArtha sUtranA agara camaka kahe che. te paNa paudbhagalika che. chatrI AddhinA nimittathI pratiniyata dezamAM prakAzanA rAkAvAthI utpanna thanArI chAyA paNa paudgalika che. te darpaNu AdinA saMsthAna rUpa paNa hAya che. sUryAMnA nimittathI utpanna uSNu prakAzane Atapa kahe che te paNa pudgalAtmaka ja che. anya e prakAranAM che--prAyeAgika ane vairusika. puruSanA prayatnathI utpanna thanArA prAyeAgika baMdha e prakAranA che ajIva viSayaka ane jIvAjIva viSayaka. lAkha ane lAkaDInuM baMdhana ajIvaviSayaka che. jIvAjIvaviSayaka anya jIvanI sAthe kama ane nAkanA hAya che. je khaMdhamAM koI puruSanA prayAganI apekSA hAtI nathI te svAbhAvika ba`dha kahevAya che. vaisasika (svAbhAvika) aMdha cIkAsa ane lukhApaNAnA kAraNe thAya che. vidyuta, ulkA jaLadhArA, agni ane IndradhanuSya vagere tenA dRSTAMta che. A badhA prakAranA anya paudgalika samajavA joI e. sUkSmatva e prakAranA che antya ane ApekSika anya sUkSmatva paramANumAM hoya che. ApekSika vela, AMbaLA bera vageremAM. A baMne jAtanA sUkSmatva pudgalanA ja vikAra che. evI ja rIte khAdaratva arthAt sthUlatAnI paNa be bheda che anya ane ApekSika anya bAdaratva samagra leAkavyApI mahAkadhamAM che. ApekSika khAdaratva khera, AmaLA, bilva, tAlaphaLa vageremAM hAya che A baMne prakAranA khAdaratva paNa paulika che. AkRti agara AkArane saMsthAna kahe che tenA paNa e bheda che ityastha ane anityastha. je AkAranA viSayamAM kahI zakAya ke A evu che te itya'stha AkAra kahevAya che. vartuLa, trikoNa catuSkANu, dIrgha` parimaMDapa vagere AkAra Ityastha saMsthAnanA antagata che. je AkAramAM kAI prakAranI niyatatA na heAya ane jene pUrvokta kAI AkAranI saMjJA na dai zakAya te anitya stha AkAra kahevAya che te megha vageremAM aneka prakArathI dekhAya che. A baMne prakAranA saMsthAna paudgalika che. bhedanA pAMca prabheda che (1) uttarabheda (2) cUrNabheda (3) khanDabheda (4) cUrNikAbheda (5) pratarabheda karavata vagerethI lAkaDAM vagerene cIravA utkara bheda, ghauM va vagerene daLIne leTa banAvavA cUrNa bheda. ghaTa, paTa AdinA TukaDe TukaDA thavA te khanDabheda che. aDad maga vagerenA jhINA cUrA thavA cUrNikAbheda abhrapaTala vagerenA paDa nA paDe judA thavA pratarabheda che. A rIte zabda Adi pUrvAMkata badhA puddagala dravyanA vikAra che. sUtramAM prayukta ca' zabdathI preraNA abhidhAna Adi Agama ukata pudgaLa dravyanA pariNAmeAne grahaNa karI levA joI e. A kAraNathI zabda bhale dhAnyAtmaka hAya, bhale varNAtmaka te pugalanA ja piraNAmaparyAya che mUtta hAvAnA kAraNe tene pugaLadravyanu pariNAma samajavuM joIe. ane zabda mUtta che kAraNa ke te anya drabyAmAM vikAra utpanna karavAmAM samatha che jemake pipaLA vagere. zakha vagerenA atyaMta tIvra zabda kAneAne khaherA karI de che. amUtta AkAza AdimAM evu' sAmarthya hAI zakatu nathI evI ja rIte zabdabhUta che kAraNa patathI TAyelA paththaranI jema pAchA pheMkAya che. pratidhvanita thAya che ! AtapanI jema dvAranuM anusaraNa kare zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 zabda Adi paNa pudgalanA ja bheda hevAnuM nirUpaNa sU. 20 127 che. ghAsa tathA pAMdaDAnI jema vAyu dvArA prerita thAya che. dIpakanI jema badhI dizAomAM grahaNa karI zakAya che, tArAgaNanI jema abhibhUta thAya che ane sUryamanDalanI jema bIjAne abhibhava kare che. tAtparya e che ke jema sUryanA prakAzathI tArAone prakAza saMtAI jAya che AthI te mUrta che evI ja rIte maMda zabda tIvra zabda dvArA abhibhUta thaI jAya che ethI zabda mUrta che. A badhA hetuothI e sAbIta thAya che ke zabda pudagala dravyane paryAya che. pudagaladravyane paryAya hovAne kAraNe tenuM mUtva paNa siddha che. AvI sthitimAM vaizeSike e zabdane AkAzane je guNa mAne che te egya nathI, mUrta zabda amUrta AkAzane guNa hoI zake nahIM jema ke rUpa Adi AkAzanA guNa nathI. satya e ja che ke zabda pudgalanuM ja pariNAma che. pariNAma pariNAmIthI arthAta paryAya dravyathI kathaMcita bhinna ane kavacita abhinna hoya che AthI zabdane paNa pudgala dravyathI kavacita bhinna ane kvacit abhinna mAnavo joIe. AnAthI e sAbita thayuM ke dhvani rUpa pariNAmathI agara zrotragrAhyarUpathI pariNAma pudgaLa ja zabda kahevAya che. paudgalika bandha traNa prakAranA che pragabandha vizvasAbadha ane mizraba. eka vastunuM bIjI vastu sAthe maLI javuM eMTI javuM tene baMdha kahe che. jIvanA vyApArathI utpanna thanAra baMdha prAyogika bandha kahevAya che jema audArika zarIra athavA lAkha ane kASThane baMdha svabhAvathI jIvanA pravega vagara ja thanAra baMdha visasA bandha kahevAya che. visasAbaMdha be prakAranA che sAdi ane anAdi vidyutuM. ulkA, megha, agni, IndradhanuSya vageremAM viSaya guNavALA paramANuonAM kAraNe je skandha rUpa paryAnI utpatti thAya che te sAdi vizvasAbaMdha che. dharma adharma ane AkAzadravya anAdi kALathI svabhAvathI ja paraspara sambaddha che. temane baMdha anAdi visasAbabdha kahevAya che. mizrabandha upayukata baMne kAraNethI arthAt jIvanA vyApAra ane svabhAvathI thAya che. te jIvanA vyApArathI sahacarita acetana dravyanI pariNati che. staMbha Adi kuMbha Adi mizrabandhanA antargata che. mizrabandhamAM baMnenI pradhAnatA hoya che. evI rIte pahelAM je ke bandanA be bheda kahevAmAM AvyA che te paNa kiMcit vizeSa darzAvavA mATe atre traNa bhedane ullekha karavAmAM Avyo che. evI ja rIte sUmatva paNa pudgalanuM ja pariNAma che te be prakAranuM hoya che anya ane ApekSika tenuM kathana pahelA karI devAmAM AvyuM che ahIM kaMIka vizeSatA kahIe chIeje sUphamatva antima hoya te anya kahevAya che. anya sUkSmatva paramANuMmAM ja maLI Ave che kAraNa ke paramANuM ja badhAthI adhika sUkSma che tethI vadhu sUphamatva koI anya vastumAM hotuM nathI. je sUkSmatva kaI bIjI vastunI apekSAthI mAnavAmAM Ave che te ApekSika kahevAya che jevI rIte taiyAka skandha vyaka skandhanI apekSA sUkama che. vyaka caturAkanI apekSA sUkSama che evI rIte ApekSika sUphamatva aneka prakAranuM hoya che. A baMne ja prakAranA sUphamatva paudUgalika ja che. sthUlatva paNa e ja prakAre be jAtanA che anya ane apekSika, anya sthUlatva sarva lekavyApI acitta mahAtkaMdhamAM ja maLe che kemake AnAthI vadhAre bIjA koI pudgala hatA. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvA sUtranA 128 nathI. ApekSika-sthUla khAranI apekSAe AmaLAmAM ane AmaLAnI apekSAe dADamamAM hAya che paramANuonA prathama pariNAmanA ane avayavAnA vikAsane sthUlatva kahe che A banne prakAra nA sthUlatva paugalIka che. saMsthAnanA atha AkRti che. AkRti avayavAnI amuka prakAranI racanAthI bane che. saMsthAna e prakAranA che jIvanuM ane ajIvanuM pRthvIkAya, asUkAya, tejaskAya, vAyukAya ane vanaspatikAya e ekendriya jIva che ane eindriya, teindriya, caurindaya tathA paMcendriya jIva aneka indriya che A pRthvI, at tejaskAya Adi chAnA zarIranuM saMsthAna kramathI masUranI samAna, stiNuka-nI samAna, sUcIkalApanI samAna dhajAnI jema tathA anityastha hoya che. AmA je eindriya taiindriya ane carindriya nAmanA traNa vikalendriya jIva che temanu sasthAna hUMDaka hoya che. paMcendriyAnA yathAyeAgya nAmakarmanA udayathI utpanna thanArA cha prakAranA sasthAna heAya che. samacaturax, nyagrodha, sAdi, kubjaka, vAmana ane hunDaka, kahyuM paNa che-- je saMsthAna samacArasa hAya arthAt jene cAre khAjuthI mApavAthI sarakhu hAya te samacaturasa kahevAya che. jemAM uparanA avayava moTA hAya te nyagrAdha saMsthAna jemAM nIcenAM avayava meTA hAya te sAdi jemAM peTa aMdara jatuM rahyu hAya arthAt je kubaDA hAya te kuJjaka saMsthAna je ve'tIyA hAya te vAmana ane je badhI jagyAe viSama hAya-beDha Mge hAya te huMDaka saMsthAna kahevAya che. ajIvanuM saMsthAna pAMca prakAranuM hAya che, vRtta, trikoNa, catuSkoNa Ayata (lAMbu) ane parimanDala. vRtta saMsthAna yugala ane ayugalanA bhedathI e prakAranuM heAya che. yugma sasthAna paNa be prakAranuM che. pratara ane dhana evI rIte anya saMsthAna paNa samajI levA joI e. je saMsthAna vRtta Adi koI rUpamAM paNa na kahI zakAya te anityastha kahevAya che. A badhAM ja saMsthAna paugalika che. koi vastunA ekatvaneA bhaMga thaI javA bheda kahevAya che. bheda pAMca prakAranA che. autkarika, khanDa, cauNika, pratara ane anuttara bheda, vibhakta thanArA pudagaladravyamAM ja thAya che AthI te pauddagalika che. te pudagala sivAya kaI paNa anya draSyamAM hateA nathI. cIravAvALA lAkaDA vageremAM aurika bheda hAya che. koi vastunA cUre cUrA thai javA te cauNika bheda che. mATInA pIDAni jema TukaDA-TukaDA thavA te khanDabheda che. akharakha magara lAjapatra vagerenI mAphaka paDanA paDa judA judA thAya te pratara bheda che. vAMsa agara zeraDInI A keinI chAla judI thai jAya te anuttara bheda che. pUrvokta yukti mujaba A badhA bheda paudgalika che. evI ja rIte andhakAra, chAyA, tApa tathA udyota paNa pudgaladravyanA ja pariNAma che. andhakAra pudgalanuM' ja pariNAma che kAraNa ke te jovAmAM avarAdha nAkhe che jema divAla athavA AAvaraNu kartA hovAnA kAraNe te paTa vagerenI jema paulika che. chAMyaDo paNa pudgalanu pariNAma che kAraNa ke te zItala ane sateSadAyaka hoya che jema pANI ane havA. evI ja rIte tApa paNa saMtApajanaka hAvAthI parasevA utpanna karanAra heAvAthI ane uSNu heAvAthI agni AdinI ATaeNka paudgalika che. evI ja rIte candrikA AdinA prakAzarUpa udyota paNa pudgaladravyanu pariNAma che, kemake te AhvAka hAya che jema agni vagere. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 zabdAdi paNa pudgalanA ja bheda heAvAnu nirUpaNu sU. 20 129 eja pramANe padmarAga, nIlama, hIrA vagere maNienA udyota paNa pudgaladravyanA ja paryAya che kAraNa ke te anuSTu--azIta (na garama na zItaLa) heAya che. dAkhalA tarIke pANI vigere evI rIte andhakAra ane chAMyaDo vagere mUtta dravyanuM kArya hAvAthI te paudgagalika che. zaMkA----andhakAra paulika nathI kAraNa ke te dravya guNu ane kamathI vilakSaNa che, te bhAvAbhAva rUpa che andhakAra jo dravya heAta te anitya haiAvAnA sabaMdhe ghaDA AdinI jema tenI utpatti thavI joitI hatI paraMtu dravyanI jema utpanna na thavAnA kAraNe, amUtta hAvAthI sparzIthI rahita hovAthI, prakAzathI, virUddha hovAthI ane paramANue dvArA utpanna na thavAnA kAraNe te pudgala, dravyanuM pariNAma hoI zake nahIM. andhakAra guNu paNa na hoi zake kAraNa ke tenA AdhAra upalabdha thatA nathI. guNa dravyane AzrIta ja hoya che. prakAzanuM vireAdhI hovAthI paNa andhakAra guNu thai zake nahIM andhakAra karma paNa nathI kAraNa ke karma paNa koine kAI dravyane Azrita ja hAya che ane andhakAranA koI Azraya upalabdha thatA nathI. jo andhakAra kriyArUpa hAta tA tenA koI Azraya paNa pratIta thAta paraMtu tenA koI Azraya upalabdha thatA nathI tene kriyAM mAnI zakAya nahI. jyAM tejanA abhAva hAya che tyAM ja andhArAnI pratIti thAya che. teja jyAre bIjA koI dravyathI DhaMkAI jAya che tyAre andhakAra hoya che AthI e sAkhIta thAya che ke andhakAra pundgalanuM piraNAma nahIM paraMtu tejanA abhAva ja che. samAdhAna--Ama kahevuM e nyAyapaddha nathI. andhakAra paudgalika che kAraNa ke te vyavadhAna kriyAmAM sama hAya che, sUtta che, spavAna che ane paramANuothI utpanna thAya che jema divALa. AthI andhakAra ne apaudgalika siddha karavA mATe prayukta ApanA amUtva sparahitatva ane paramANu-akRtakatva, A traNe hetu asiddha che. zaMkA--jo andhakAra mUtta che teA ApaNane tenA sparza AdinI pratIti kema thatI nathI ? samAdhAna--jema gavAkSamAM rajakaNu dekhAya che paraMtu temanA sparza pratIta thate nathI tevI ja rIte andhakAranu pariNamana evuM vilakSaNa che ke ApaNane tenA sparzenI khAtrI thatI nathI. jevI rIte agnine pANI sAthe tevI ja rIte prakAza sAthe andhakArane vera che. koi varaDAmAM rAkhelA dIpakanA kiraNAnA upaghAta puSkarAvatta meghanI mUzaLa tevI dhArAo paNa nathI karI zakatI AthI jaLa tathA agninA sarvathA ja virAdha hAya ema nathI teA paNa udbhagama sthAnamAM ja temanA virAdha hAya che. agara andhakAra paudgalika na heAta tA tenI sAthe prakAzanA virodha paNa na thaI zakata. uttarAdhyayana sUtranA 28mAM adhyayanamAM kahyuM che zabda andhakAra udyota prabhA, chAyA, Atapa, vaNu, rasa, gaMdha ane sparza A badhAM puddagalAnAM lakSaNa che. pRthakatva saMkhyA saMsthAna, saMcAga ane vibhAga A badhAM paryAyAnAM lakSaNa che. | 20 | poggalA duvidhA paramANuNo khaMdhA // mUlasUtrA--pudgala e prakAranA hAya che. paramANuM ane skaMdha, // 21 // 17 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 tatvArthasUtrane tatvArthadIpikA-pUrvokta rUpa, rasa, gaMdha ane sparzavALA-pudgala be prakAranAM kahevAyA che-paramANuM ane skandha. je ke A baMnemAM pudgalatva jAti samAna che te paNa avayavarahita hovAthI ANu sUkSama che ane sAvayava hovAthI skaMdha sthULa hoya che. A ja baMnemAM aMtara che. paramANu ApaNI indriyethI agecara che, mAtra anumAna ane ArAmathI jANI zakAya che. te niravayava ane sUkSma hoya che. skaMdharUpa pudgala ApaNuM grahaNamAM AvI zake che kAraNa ke te sAvayava ane sthULa hoya che. sthAnAMgasUtranA bIjA sthAnakanA trIjA uddezakanA 8ramAM sUtramAM kahe che - pudgala be prakAranA che-paramANu pudgala tathA paramANu pudgala che 21 " tatvArthaniyukti-pahelAM pudgalenuM pratipAdana karyuM have TuMkamAM temanA bhedonuM nirUpaNa karIe chIe-pudgala be prakAranA che-paramANu ane skaMdha. parama Ane paramANu kahe che. paramANu eTalA sUkSama hoya che ke te ApaNI IndriyanA viSaya thaI zaktAM nathI temane anumAna ane AgamanA pramANathI ja jANI zakAya che. kahyuM paNa che-paramANu kAraNa ja hoya che kAya nahIM tathA sUkSama ane nitya hoya che temAM eka rasa, eka gaMdha, eka varNa ane be sparza hoya che. kArya ja tenuM liMga che arthAta skaMdhathI tenuM anumAna karI zakAya che. jeTalAM paNa kacaNuthI laIne acitta mahAtkaMdha parvata skaMdha che temanuM kAraNa paramANuM che, kemake paramANuonA milanathI ja temanI niSpatti thAya che te anya che kAraNa ke samasta bhedanA aMta sudhI vyApta rahe che. dvacAmuMkathI laIne mahAtkaMdha sudhInI mUrta vastuonuM kAraNa paramANuM che. amUrta jJAnAdinuM kAraNa AtmA Adi che. A baMne kAraNone sarvathA vinAza thatuM nathI je ema heta te tenI asattAnI prApti thaI jAya ane te saMjogomAM keIne utpanna na karI zake. dA. ta. AkAzapuSya keIne utpanna karI zakatuM nathI. paramANu sUkama, niravayava ane nitya che. pratyeka paramANumAM eka rasa, eka gaMdha eka vaNa tathA be sparza hoya che. kAryathI paramANuonuM anumAna karI zakAya che. paramANu dvayAka AdinuM upAdAna kAraNa che ane AtmA jJAnanA upAdAna kAraNa che. paramANu ane AtmAnA astitvamAM dvacakSuka Adi ane jJAna Adi kArya thAya ja che. je paramANune tathA AtmAne abhAva mAnavAmAM Ave te temanA pUrvokta kArya utpanna thaI zake nahIM, - jenA astitvathI je thAya che ane jenA abhAvamAM je thatuM nathI, te tenuM kArya-kAraNa kahevAya che. amukanA hevA para ja amukanuM thavuM-jema agninuM hovAthI ja dhumADAnuM hovuM ane amukanA na hovA para amukanuM na hovuM-jema agninA abhAvamAM dhumADAnuM na hovuM-A anvayavyatireka kahevAya che. AnA ja AdhAre kArya kAraNabhAvano nizcaya karAya che arthAta AnAthI ApaNe jANIe chIe ke agni kAraNa ane dhumADo kArya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 pudgalanA bhedonuM nirUpaNa sU. 21 131 jenA hAvAthI kArya thAya che ane jenA abhAvamAM nathI ja thatuM e prakAranI aTakaLa karavI ajugatI kAraNa ke kaNeranI utpatti lAla kamaLanA phaLathI peAtAnI zAkhAthI ane peAtAnA khIjathI paNa joI zakAya che. dRkha (ghAsa viSeza)nI utpatti gAyanA rUvADAthI ane gheTAMnA rUvADAthI thAya che ane chANa AdithI vIMchInI utpatti joi zakAya che enuM samAdhAna thaI jAya che. kAraNanA hAvA para ja kA'nI utpatti thAya che kAryAMnA janaka hAvAthI lAla kamala Adi ane chANu evI ja rIte ahIM paNa paramANuonA hovA para hAvA para ja jJAna thAya che. A abhAva che. A niyama satra lAgu paDe che. te-te Adi paNa kAraNa ja siddha thAya che. ja yaNukAde thAya che ane AtmAnA kAraNano abhAvamAM agara vikalatAmAM kAryAMnI-utpatti thatI nathI, jema jheramAM mAra zakti hAvA chatAM paNa jo te zakti maMtra dvArA pratibaddha thaI gaI hAya tA tenA dvArA mAraNa kA' thatuM nathI. kAM rUpa nimittanI apekSA rAkhanAra kuMbhAra daMDa AkAza Adi kAraNeAnu nirUpaNa paNa pUrvAMkata prakArathI ja karI levuM joi e. ApaNe paramANunI sUkSmatA AgamathI jANI laI draSyArthi kanayanI apekSAthI nityatA samajavI joie. paramANuthI adhika nAnuM koI dravya nathI e kAraNe ja te paramANu kahevAya che. evA A paramANu tIkhA khATo, madhura kaDavA tathA kasAyelA rasAmAMthI koI eka rasathI cuta hAya che. surabhi ane dubhi ga MdhAmAMthI eka gaMdhavALA hAya che, sapheda, kALA, lIle pILA ane rAtA-A pAMca ra MgAmAMthI eka raMgavALA hoya che ane cAra spa yugale mAMthI avirAdhI e sparzathI yukata hAya che. bAdara pariNAmavALA aneka prakAranA pudgala Adi kAryAMthI je ApaNane pratyakSa dekhAya che, paramANunuM anumAna karavAmAM Ave che. AthI te kAliMga kahevAya che skandhapurdUgala sAvayava mAdara ane pratyakSa drazya heAya che. paramANu akhadha heAya che. skaMdhamAM AThe spaza maLI zake che ane te paramANuenA pinDa hAvAthI buddha ja hAya che. sUkSma pariNAmavALA skaMdha cAra sparzIvALA hAya che tathA parama satithI vyavasthita hAya che A rIte pradezamAtra bhAvI spa Adi paryaMcAnA utpattisAmarthyathI paramAgamamAM je kAyarUpa liMga dvArA meLavAya che-sarUpamAM pratipAdana karavAmAM Ave che te aNu kahevAya che parama aNune paramANu kahe che atyanta sUkSma heAvAne lIdhe te jAte ja peAtAneA Adi madhya ane anta che. kahevAnuM e che ke eka apradezI hovAnA kAraNe temAM Adi madhya ane antanA vibhAga hAtA nathI vaLI kahyuM paNa che-- je dravya Adi madhya ane antanA vibhAgathI rahita hoya je IndriyA dvArA grAhya nathI tathA je nivibhAga che tene paramANu samajavA joie" je pugala sthULa heAvAne lIdhe grahaNa karI zakAya, rAkhI zakAya anyAnya vyavahArAmAM AvI zake te skandha kahevAya che, jo ke hrayaNuka Adi kaI-kaI sUkSma skandha grahaNu nikSepa Adi vyavahArAne cAgya heAtA nathI tathApi rUDhi anusAra te paNu skandha kahevAya che pudgalAnA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 tatvArthasUtrane Ama te ananta bheda che paNa paramANuM ane skaMdhanA bhedathI te be prakAranA ja che. A be bhedomAM ja te sarvene samAveza thaI jAya che. vyaktizaH Ama paramANuM paNa ananta che ane skandha paNa ananta che, evuM sUcita karavA mATe bahuvacanane prayoga karavAmAM AvyuM che. AmAMthI pudgalaparamANu sparza rasa gaMdha ane varNa vALA hoya che ane skandhapudgala zabda andhakAra, udyota prabhA chAMyaDe tApa sUkSmatva, bAdaravA saMsthAna ane bheTavALA hoya che ane sparza, rasa, gaMdha, varNavALA paNa. AthI e kathana saMgata thaI jAya che ke- aNu pitAnA kArya (ghaTa Adi) dvArA ja jANI zakAya che, be sparzavALA eka varNa eka rasa ane eka gaMdhavALA hoya che. dravyanI apekSAthI nitya ane paryAyanI apekSAe anitya paNa hoya che. te 21 che egattapuhusehiM kaMdhA puhutteNa paramANU ya // mULa sUvAtha-skandhanI utpatti ekatvathI, pRtharvathI tathA ekatvapRthaphatvathI thAya che, paramANu mAtra pRthatvathI ja utpanna thAya che. tatvArthadIpikA-paramANu ane skandhanA bhedathI pudgalanA be bheda prathama kahevAI gayA have paramANu ane ska-dhanI utpattinA kAraNe batAvIe chIe kanya ekRtvathI pRthaphatvathI tathA epha-pRthakRtya baMnethI utpanna thAya che paramANuonI utpatti mAtra pRthaphatvathI ja thAya che. je paramANu agara skandha alaga-alaga hoya temane ekabIjAmAM maLI javuM ekatva kahevAya che. AthI viparIta kaI anya nimitta maLavAthI maLelA pudgalenuM judA-judA thaI javuM pRthakRtva kahevAya che. skonI utpatti A baMne kAraNethI thAya che. jema be paramANuenA maLavAthI DhipradezI skanya utpanna thAya che evI ja rIte dvidezI skandha ane eka paramANu nA maLavAthI athavA traNa paramANuonA maLavAthI tripradezI skandha banI jAya che. be DhipradezI skAnA maLavAthI athavA eka tripradezI skandha ane eka paramANunA maLavAthI athavA cAra paramANuonA maLavAthI catuHpradezI skandha banI jAya che. evI ja rIte saMkhyAta, asaMkhyAta, ananta, ane anantAnanta paramANuo athavA nAnA nAnA skandha agara skandho ane paramANuonA mIlanathI teTalA ja pradezavALA skalpa utpanna thAya che. evI rIte jema ekatvathI skandha utpanna thAya che, tevI ja rIte pRthaphatva arthAt bhedathI utpanna thAya che. jyAre kaI kaI skandamAMthI e, paramANu pRthaka thaI jAya che te te nAne skanda rahI jAya che. A paNa skandanI utpatti che. jyAre eka moTo skandha be bhAgomAM agara aneka bhAgomAM vaheMcAI jAya che tyAre apekSAkRta nAnA-nAnA aneka skandhAnI utpatti thAya che athavA te nAnA nAnA rakAmAM paNa pRthakatva pedA thaI jAya te adhika bIjA nAnA aneka skandha utpanna thAya che. A rIte kripradezI skaMdha sudhI bhedathI utpanna thaI zake che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 paramANu ane skaMdhanI utpattinA kAraNenuM nirUpaNa sU. 22 133 kayAreka kayAreka evuM thAya che ke eka moTA skandhano eka bhAga judo thayo ane bIjA kane bhAga temAM maLI gayA AmAM ekatva paNa thavuM ane pRthaphata paNa thavuM. A ekatra pRthakatvathI paNa skaMdha bane che. paraMtu paramANunI utpatti ekRtva arthAta saMghAtathI thatI nathI. te bheda pRthakatvathI ja utpanna thAya che. jyAre kaI skaMdhamAM eka pradeza pRtha thaIne svataMtra thaI jAya che tyAre paramANu kahevAya che. A rIte paramANu pRthaphatvathI ja utpanna thAya che rara . tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM pudgalanuM paramANu rUpa ane skaMdharUpa pariNamana batAvavAmAM AvyuM che paraMtu te pariNamana zuM anAdi che athavA sAdi ? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe-te pariNamana sAdi che, anAdi nathI, kAraNa ke te utpattimAna che-paramANuo ane skaMdhanI utpattinuM kAraNa kahIe chIe-ekatva ane pRthaphatvathI pudgale. utpanna thAya che ane pRthalphavathI pudgalenA paramANu utpanna thAya che. hakIkatamAM saMghAtarUpa ekatvathI bhedarUpa pRthakRtvathI ane saMghAtabhedarUpa ekatva-pRthakRtvathI pudgalenA dvidezI Adi skaMdha utpanna thAya che. jema-be paramANu pudgalenA saMghAta rUpa ekatvathI arthAt milanathI dvipradezI pudgalaskaMdha utpanna thAya che. eka dvipadezI skaMdha ane eka paramANunA saMghAtathI athavA traNa paramANuonA saMghAtathI tripradezIskaMdhanI utpatti thAya che. evI ja rIte eka tripradezamaskaMdha ane eka paramANuthI athavA be dvipradezI audhathI athavA cAra paramANuthI cAra pradeza skaMdha utpanna thAya che evI ja rIte saMkhyAta asaMkhyAta, ananta ane anantAnanta pradezonA saMghAta rUpa ekatvathI saMkhyAta asaMkhyAta ananta ane anantAnanta pradezevALA skaMdha utpanna thAya che. evI ja rIte A ja prayANuthI laIne anantAnantapradezI skaMdhamAM je saMghAtarUpa ekatvathI utpanna thayA che. jyAre bheda thAya che arthAt eka paramANu bhinna thaIne alaga thaI jAya che tyAre te eka paramANuthI hIna skaMdhanA rUpamAM utpanna thAya che evI ja rIte je temAMthI be paramANu nIkaLI jAya agara traNa paramANu judAM thaI jAya te kramazaH nAne thata thake te antataH dvidezI skaMdhanA rUpe utpanna thaI jAya che. A kayaNuka Adi skaMdha saMghAta ane bheda arthAt ekatva ane pRthakRtva-baMnethI paNa utpanna thAya che kALanA sauthI nAnA niraMza aMzane samaya kahe che te eka ja samayamAM koI paramANu kei drayaNuMkathI chuTo thavo athavA teja samaye bIjA keI paramANuM temAM maLI gayA te A bheda ane saMghAtathI paNa prayaNuMka skaMdhanI utpatti thaI. paraMtu paramANunI utpatti saMghAtathI agara bheda saMghAtathI nahIM paNa bhedathI ja thAya che. ahIM e samajI levuM joIe be paramANuonAM pArasparika milana rUpa ekatva pariNAmathI eka dravyANuka skandha banI jAya che. sthAnAMgasUtranA bIjA sthAnanA trIjA uMdezakanA 82mAM sUtramAM kahyuM che-be kAraNothI pudgalenuM milana thAya che. agara te pugala jAte ja saMhata thai jAya che agara bIjAnI dvArA saMhata karavAmAM Ave che. evI ja rIte pudgalamAM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 tatvArthasUtrane be prakArathI bheda (pRthaphatva) utpanna thAya che. kAM te te svayaM ja pRthapha thaI jAya che agara bIjAnI dvArA judA karavAmAM Ave che. uttarAdhyayana sUtranA 36mAM adhyayananI 11mI gAthAmAM kahyuM che-ekatva ane pRthakatvanA kAraNe skaMdha ane paramANu utpanna thAya che. zaMkA-niraMza be paramANuonA ekatvathI kayaka skaMdhanI niSpatti kevI rIte thaI zake ? te be paramANuonA saMga sarvAtmanA arthAt eka paramANumAM bIjA paramANune pUrNa rUpamAM samAI javAthI thAya che. athavA eka dezathI thAya che ? je sarvAtmanA saMyoga mAnI laIe to AkhuM ja jagata eka paramANu mAtra ja haze kAraNa ke eka paramANamAM jyAre bIjA paramANu saMpUrNa rIte samAI jAya te be paramANuenA maLI javAthI te pahelAnI mArka eka paramANu mAtra rahyo. evI ja rIte jyAre temAM trIje paramANuM maLe to paNa te paramANu mAtra ja rahyo evI rIte ananta paramANuonA maLavAthI te paramANuM mAtra ja raheze. A deSathI bacavA mATe je paramANuone saMga eka dezathI mAnavAmAM Ave te paramANu sAvayava arthAt avayavavALa mAnave paDaze. jyAre temAM eka dezathI saMga thAya che te sAvayava thayA vagara te kaI rIte rahI zake che ? A rIte ahIM kuvA upara khAInI kahevata caritArtha thAya che arthAt baMne pakSomAM doSa Ave che. AvI sthitimAM paramANuone saMyoga banI ja zakato nathI. samAdhAna--paramANu rUpa rasa, gaMdha ane sparzavALA hoya che AthI saMga samaye vyavadhAnayukta parasparamAM vyApta thaIne rahe che kAraNa ke temanAmAM rUpa Adi avayava hoya che jema staMbha kuMbha vagere. evI rIte paramANu kavacit niravayava ane kavacita sAvayava paNa che. dravyathI niravayava ane bhAvathI sAvayava che. AnA sivAya dravyanI apekSA jyAre paramANu eka che ane temAM kaI prakArano bheda nathI te tenA mATe sarvAtmanA kahIne sarva zabdano prayoga kevI rIte karI zakAya ? sarva zabda te niravazeSa aneka vAcaka che. e hakIkata sarvatra prasiddha che AthI sarva zabdano prayoga karavo azakaya che. evI ja rIte judA judA rUpamAM prasiddha vastunA keI eka bhAgane pratipAdaka ekadeza zabda bhedarahita paramANunA viSayamAM kevI rIte vAparI zakAya ? A kAraNathI upayukta sarvAtmanA ane ekadezena A baMne vikalpane pragaTa karavAvALA vAkya prayAga te ja leke karI zake che jeo atyanta prasiddha lekavyavahArathI paNa vimukha che zudra che ane arthathI athavA zabdanA arthathI ajJAna che, ane atyanta ja jaDa che. vicArazILa vidvAna evo prayoga karI zakatA nathI. jemanA magajamAM ekAntavAdanuM bhUta savAra che teo ja be vikalpane pragaTa karanArA vacanano prayoga karI zake che. samasta vAdamAM ziromaNi spAdvAda siddhAMtane Azraya levAthI jemanAmAM anupama sAmarthya utpanna thaI gayuM hoya tevA anekAntavAdI AvA arthahIna vAno prayAga karatA nathI. eka paramANuM jyAre bIjA paramANunI sAthe maLe che te eka dezathI nahIM. kAraNa ke temAM deza arthAt avayava hatA ja nathI paraMtu svayaM ja avayava dravyAMtaranA avayavadravyothI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 paramANu ane skaMdhenI utpattinA kAraNonuM nirUpaNa sU. 22 135 rahita thaIne bIjA paramANunI sAthe bhedathI saMgane prApta thAya che. te bIjA paramANumAM samAI zakato nathI. paramANu sakriya hoya che ane pitAnA avagAhanAnA sthAna rUpa AkAzamAM ja samAyeluM rahe che. zaMkA-je paramANune bIjA paramANunI sAthe eka dezathI paNa pradeza nathI thate te temano saMga ja thaI zake nahIM. kAraNa ke teo parasparamAM Azrita nathI jema be AMgaLIenA judA judA rahevAthI saMga thatA nathI tema. samAdhAna--ApaNe eka bIjAmAM pesavAthI saMga kahetA nathI paraMtu niravayava hovAthI ja temane soga thAya che. be AMgaLIonI mAphaka paramANu ne bIjo koI saMyukta judo pradeza heta nathI paraMtu te jAte ja saMyukta thaI jAya che eTaluM ja amAruM vidhAna che. ApanuM parasparamAM AzliSTa na thavuM, hetu anekAtika che. sUkSma chedanathI. judI judI thayelI be AMgaLIonA antanA be pradeza je eka bIjAthI chUTA hoya te parasparamAM AzliSTa na levA chatAM paNa temane saMga thAya che. be AMgaLio ApasamAM joDAyelI hoya che kAraNa ke vacamAM aMtara hetuM nathI te paNa eka AMgaLI bIjAmAM pesatI nathI. zaMkA-paramANu saMsthAnavAna hovAthI sAvayava ja hovA joIe niravayava nahIM. samAdhAna-saMsthAna dravya avayathI utpanna thAya che. avayanA hovAthI dhaTa Adi avayavI vastuomAM saMsthAna thAya che. paramANumAM avayava hotA nathI AthI paramANumAM saMsthAna paNa hotA nathI. zaMkA-je paramANuMmAM saMsthAna nathI te te asAra thaI jaze. samAdhAna -jemAM saMsthAna na hoya tenI sattA ja hatI nathI, e keI niyama nathI. AkAza saMsthAnathI rahita hovA chatAM paNa asat nathI, satu ja che. zaMkA-AkAza paNa saMsthAnavAna che kAraNa ke tenI paridhi joI zakAya che. dA. ta. daDe. samAdhAna-A vidhAna saMpUrNa leka ane zAstrothI pratikuLa che sAthe ja anubhavathI paNa viruddha che. vega agara saMgane artha che-sammApti arthAta sArI rIte meLApa thaI jaze. A yoga pradazethI ja thAya che tema nathI. je pradezarahita che tenI svayaM ja saMprApti thaI jAya che. A rIte badhA sthaLapadArtha je vibhakta karavAmAM Ave che. niHsaMdeha antamAM te niraMza haze. sthULa vastu sUkSmapUrvaka ja hoya che kahyuM paNa che-"badhI savibhAga vastu avibhAgamAM praviSTa che" ananta paramANuone eka ja AkAzapradezamAM je avagAha thAya che tenuM kAraNa e che ke te apratighAtI rUpamAM pariNata thAya che-te ananta paramANuomAMthI kaI kaInA avagAhamAM avarodha nAkhatuM nathI. jema eka oraDa dIvAnA prakAzathI vyApta hoya ane temAM bIje dIpaka rAkhavAmAM Ave te tene prakAza paNa temAM samAI jAya che ane sAthe ja zIta zabda AdinA pudgala paNa samAyelAM rahe che, temAMthI kaI pudgala bIjA pudgalanI avagAhanA pratirodha karatuM nathI evI ja rIte AkAzanA eka ja pradezamAM ananta paramANu vagara virodha samAyelA rahe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane zaMkA-je paramANu pratighAtarahita che te sthULa dravyanI niSpatti kevI rIte thaze ? yega thavAthI mIlana thAya che ane saMyogano artha che aprAptanI prApti ane nahIM ke ekabIjAmAM samAI javuM. samAdhAna- dhULa dravyanI utpatti vakhate paramANuonuM apratighAti hevuM amane siddha nathI. paramANuonA pratighAta bhagavAna traNa prakAranA mAne che. bandhapariNAma upakArAbhAva ane vega. bandhapariNAma pratighAta snigdhatA ane rukSatAnA kAraNe thAya che. upakArAbhAva pratighAta, dharma, adharma ane AkAzanI gati, sthiti ane avagAha rUpa upakAranA prakaraNamAM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. lekanI bahAra cho ane pudgalenI gatine pratighAta thaI jAya che kAraNa ke tyAM gatinuM nimitta kAraNa hAjara nathI; jema mAchalA ane magara vagerenI gati pANIthI bahAra nimitta kAraNuM (pANI)nA abhAvamAM thatI nathI. AthI ja lekanA antamAM paramANuno pratighAta thaI jAya che, eja rIte jyAre ke paramANu svAbhAvika gati karate thake vegamAM hoya che ane te vacce AvI jAya che te tenA veganA kAraNe paramANune pratighAta thAya che. vegayukta gati karato thake paramANu. vegavAna paramANune ja pratighAta kare che kAraNa ke te vegavAna hovA sAthe sparzavAna ane mUrtimAna hoya che, jema prabaLa vegavALo pavana bIjA pavanane sAmane kare che AnAthI paramANunA veganA kAraNe pratighAta thAya che tema pratita thAya che. upara kahelA prakArathI paramANunA viSayamAM pratighAtitva ane apratighAtitvanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. pariNamananI vizeSatAnA kAraNe pudgalemAM A baMne ja ghaTita thaI jAya che. dA. ta. zabda dIvALa vagere dvArA pratihata thaI jAya che athavA je pratihata (paDaghA) na paDe te kAne sAMbhaLI zakAya che ane te ja zabda kadI-kadI pavana dvArA prerita thaIne pratihata thaI jAya che kAraNa ke je pratikULa vAyunI dizAmAM sthita thAya che tene te saMbhaLAtuM nathI ane anukULa vAyunI dizAmAM beThelAne saMbhaLAya che. AthI e sAbIta thAya che ke jema gandhane vAyu prerita kare che tevI ja rIte zabdane paNa prerita kare che. AvI ja rIte paramANuonA saMghAta rUpa ekatvathI skandhanI utpatti thAya che ema je kahyuM te yaMgya ja kahyuM che. traNa paramANuono saMghAta thavA para athavA dvipradezI skanyanI sAthe eka paramANune saMdhAta thavAthI tripradezI audha (cANaka)nI utpatti thAya che. A ja satya saMkhyAta pradezI ane asaMkhyAta pradezI skandanI utpatinA viSayamAM samajI levuM joIe. asaMkhyAtathI paNa AgaLa ghaNuM vadhAre ghaNA ane vadhumAM vadhu paramANuonA pracaya rUpa ananta pradezamAM paNa ekatvarUpa saMghAtanI vAta samajI levAnI che tAtparya e che ke jeTalA pradezavALA pudgalane saMghAta thaze teTalA pradezavALA ja skandha utpanna thaze. e rIte anantAnana pradezavALA pudgalenA saMghAtathI anantAnta pradezI skandha utpanna thAya che. paraMtu paramANuonI utpatti saMghAtathI nahIM pRthakRtvathI ja thAya che. zaMkA -snigdhatA ane rukSatA dUra thavAthI, sthitino kSaya thavAthI jyAre koI dravyathI bheda thAya che ane svabhAva gatithI dvayaka Adi skandhane bheda thAya che ane te vakhate utpanna thanAra paramANu, kArya hovA joIe. jyAre paramANu kayaka AdimAM maLelA hatA tyAre te paramANunA rUpamAM hatA nahIM paraMtu skalpanA rUpamAM hatAM. jyAre tenA skalparUpa pUrva paryAyano zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 paramANu ane skaMdhanI utpattinA kAraNonuM nirUpaNa sU. 22 137 vinAza thaye tyAre ja temAM paramANurUpa uttara paryAyanuM utpanna thavuM. uttarakAlIna paryAyamAM pUrva kAlIna paryAyanuM rahevuM zakya nathI kAraNa ke pariNAmane artha ja che bhavAntaranuM hovuM. othI sUphama pariNAmathI bAdara pariNAma bhinna che, AthI skandha pariNAmamAM paramANu pariNAma hete nathI. jema goLa, pANI ane mahuDAnA puSanA saMyogathI saraka (dA) dravyarUpa pariNamana utpanna thAya che teja vibhinna dravyanA saMga vizeSathI kAlAntaramAM eka navIna rUpa dhAraNa karI le che jemAM temanA bhedane samajavuM muzkela thaI paDe che paraMtu te dravya vagara te samaye pitAnA pUrva rUpamAM rahe che. je te samaye paNa te dravyo pitAnA pUrva rUpamAM ja rahe te pUrvakALanI mAphaka te samaye paNa te pariNAma na hovuM joIe. e rIte bAdara pariNAmanA rUpamAM pariNata mahAdravyamAM paramANuM potAnA rUpamAM arthAt paramAnA rUpamAM hetA nathI kAraNa ke te bIjA pariNAmamAM pariNata thAya che jema dAru paryAyanA hovAthI goLa vagere pitAnA rUpamAM rahetAM nathI AthI paramANu dvayANuka vagerenA kAraNa "ja" che ahIM "ja"ne prayoga kare gya nathI. samAdhAna-koI paNa sthaLa mUrtadravyanuM je pRthakakaraNa karavAmAM Ave te paramANuonA rUpamAM ja tene aMta thaze jemanuM punaH pRthakakaraNa thaI ja zakatuM nathI te dravyanuM AkAzapuSpanI jema sarvathA zUnya rUpa thaze nahIM. athavA ema kahIe ke dravyamayanI apekSAthI dvayazuka Adi dravyonA kAraNe paramANu ja che ane paryAyanI apekSAthI temanI utpatti thAya che. evI rIte keI apekSAthI utpanna thavAnA kAraNe paramANuMne kArya paNa karI zakAya che. te paramANuM svayaM koI paNa dravyanA avayava dvArA bhedI zakAtA nathI. hA, rUpa rasa Adi pariNAma temanAmAM maLI Ave che e apekSAthI te bhedavAnuM paNa hoya che-temanAmAM bheda karI zakAya che.? zaMkA-paramANu pradezahIna hovAnA kAraNe zazakaviSANunI samAna asata che? samAdhAna-paramANu sAvayava dravya nathI, sAvayava dravyanuM pratipakSI che ane sAvayava dravyanA pratipakSI hovAthI avazya ja sat hovuM joIe. ane niravayava hovuM joIe. te te pradeza rahita che. A dalIla ane Agama pramANathI dravya paramANunI siddhI thAya che. dravya paramANunI siddhI thaI javA para kSetraparamANu ane bhAvaparamANunI paNa siddhI thaI jAya che te jAte samajI levuM joIe. 22 egatta puhuttehiM cakkhusA // mULasUtrArtha-saMghAta ane bhedathI skaMdha cakSugrAhya thaI jAya che . 23 tattvArthadIpikA-anantAnanta paramANuonA samUhathI niSpanna thayele koI paNa skaMdha cakSu dvArA grAhya hoya che ane keI hetA nathI. A saMjogomAM je cakSugrAhya nathI te cakSugrAhya kevI rIte thaI jAya che ? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe- 18 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtrane ekatva arthAt saMdhAta ane pRthakatva arthAt bhedathI skaMdha cAkSuSa pratyakSanA viSaya banI jAya che, bhedathI cAkSuSa hAtA nathI. acAkSusa pUrvAMta saMghAtathI, bhedathI ane sadhAta bhedathI hAya che. ! 235 138 tatvAtha niyukita--bheda ane saMghAtathI cakSu indriya dvArA grAhya skaMdha utpanna thAya che. evuM na samajavu joI e ke bheda ane saMghAtathI utpanna thanArA badhA skaMdha cAkSuSa ja hAya che. bheda ane saMghAtathI teA cAkSuSa skaMdhAnI paNa utpatti dekhI zakAya che. AthI niyama e che ke svataH ja pariNamananI viziSTatAnA kAraNe cakSuindriyanA geAcara thanArA khAdara skandha saghAta ane bheda dvArA utpanna thAya che. A rIte badhAM skandha cakSugrAhya heAtA nathI, paraMtu anantAnanta paramANuonA saghAtathI mananArA pudgalaska dha paNa jo khAdara piraNAmavALA hoya che te te netragAcara thaI zake che, sUkSma piraNAmavALA nahIM. khAdara pariNAma tyAre utpanna thAya che jyAre sUkSma piraNAma dUra thaI jAya che. khadara pariNAma thavAthI jema keTalAMka paramANu temAM maLe che. te ja rIte keTalAMka judA paNa thAya che A kAraNe sadhAta ane bheda dvArA ja cAkSuSa skandhAnI niSpatti thAya che, na tA ekalA saghAtathI athavA na ekalA bhedathI sUkSma pariNAmavALA skandhanA bheda thavA chatAM paNa te acAkSuSa ja banyA rahe che ane te kAraNe te acAkSuSa ja rahe che. paraMtu bIjA kAI sUkSma skaMdha bheda thavAthI khIjA skaMdhamAM maLI jAya che, te vakhate tenu sUkSma pariNAma cAlyuM jAya che, temAM khAdara pariNAma utpanna thaI jAya che ane te cakSugrAhya khanI jAya che. zaMkA----acAkSuSa paramANuonA samudAya traNa paramANumAtra ja hoya che. te koI prakAranI vizeSatA utpanna thayA vagara kaI rIte cAkSuSa thaI zake che? samAdhAna--badhI vastuonA hAjara pariNAmathI kAi khIjuM pariNAma utpanna thAya cheteA te judu ja hAya che. A rIte paramANu rUpa pariNamanathI cAkSuSa pariNamana bhinna ja che. paramANu pAtAnA paramANutva-pariNAmano tyAga karIne snigdhatA-rukSatAthI sthULa pariNamanane prApta karI le che. skandhAmAM yathAsa`bhava AThe prakAranA sparzI kahevAmAM AvyA paramANuomAM snigdha, rukSa, zIta ane uSNu A cAra sparzI ja hoya che emAMthI paNa paraspara aviAdhI e sparzI ja eka paramANumAM hoya che. anya rUpa pariNati mATe snigdhatA ane rukSatA e baMne spardhAnI ja jarUrIyAta che, koI paramANu sUkSma pariNAmavALA tA kei snigdha pariNAmavALA hoya che snigdhatA ane rukSatA paraspara virodhI dharma che te eka paramANumAM rahI zakatAM nathI. temAM paNa kai paramANu eka guNu snigdha hoya che, kaI e guNu snigdha hAya che tevI ja rIte keI ananta guNu snigdha cikaNA paNa hoya che. AvuM ja rukSatAnA viSayamAM paNa samajavuM joI e. sAmAnya rUpathI badhAM paramANuM sajAtIya ja hoya che. koi vijAtIya heAtAM nathI. kAraNa ke badhAM rUpa, rasa, gaMdha ane sparzI guNavALA heAya che. e rIte rukSatA ane snigdhatA guNanA kAraNe paramANuonA koI anya dravyanI sAthe bandha thAya che ane te anya vizeSathI ghaTa zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 skaMdhagA cakSugrAhya thavAnu nirUpaNu sU. 23 139 Adi sthULanI utpatti thAya che. jo paramANu mAtra ja rahe temAM kai vizeSatA utpanna hoya tA sthULanI utpatti thaI zakatI nathI. A rIte svagata bhedanA svIkAra karavAthI koI paNa vastuomAM sarvathA abhedanI zakayatA rahetI nathI temaja na tA temanAmAM sarvathA bheda ja che, paraMtu kaMika samAnatA paNa che. o iMdriyajanita pratyakSanA viSaya thavArUpa pariNAmamAM ja mAtra kAraNa hotuM nathI paraMtu viziSTa prakAranA ananta saMkhyaka paramANuonA saghAtathI utpanna thanArI sthULa pariNati amuka-amuka iMdriyAnA viSaya ane che AthI iMdriyajanya pratyakSane viSaya thavAmAM kevaLa saMdhAta ja kAraNa nathI temaja na to kevaLa piraNAma ja kAraNa che. varat bheda ane saMdhAta ane jyAre eka ja kALamAM hAya che tyAre ja skaMdha cAkSuSa heAya che. ahIM cakSu zabdathI badhI indriyAne grahaNa karI levI joie ane e paNa samajI levu' joie ke spa, rasa, gaMdha ane zabda paNa pUkta pariNatithI yukta, thaIne ja spanA, rasanA (jIbha ghrANu (nAka) ane zrotra (kAna) indriya dvArA jANavAmAM Ave che. je hrayaNUkathI laIne ananta paramANu sudhI sUkSma skaMdha acAkSuSa che te pUrvokta traNa prakAranAM kAraNathI arthAt saMghAtathI bhedathI ane saMdhAta-bheda (ane)thI utpanna thAya che. zaMkA--je skandha khAdara che, tee ja sUkSma kevI rIte kahI zakAya ? samAdhAna--pudgalAnuM pariNamana ghaNu vicitra heAya che. te ja pudgala dAcit megha iMdradhanuSya, vIjaLI vagere khAdara pariNAmane dhAraNa kare che ane kayAreka te evuM sUkSma rUpa paNa dhAraNa karI le che ke IMdriya dvArA grAhya hAtAM nathI. kadI kadI temanAmAM evuM pariNamana thaI jAya che ke eka iMdriyane badale koI bIjI indriya dvArA grAhya banI jAya che. dA. ta. mIThu hIMga vagere. mIThuM tathA hIMga pahelA cakSugrAhya heAya che para`tu pANImAM maLI javAthI cannugrAhya rahetAM nathI, rasanAgrAhya ja rahI jAya che. koI-kAi sUkSma rUpamAM utpatti thaI ne evA jaLadharanA AkAra dhAraNa karI le che ke je AkAzamAM badhI dizAomAM phelAi jAya che. A rIte pudgalAnA pariNamananI vicitratAnA kAraNe sthULanuM sUkSma ane sUkSmanuM sthULa thaI javuM lagIra paNa Azcaryajanaka athavA asaMgata nathI.!! 235 mUtra--'sad rjvalA' rA mULa sUtrA--dravyanuM lakSaNa sat hAya che. // 24 // tatvA dIpikA-pahelA dharma adhama AkAza, kALa, pudgaLa ane jIva A cha dravyeAnA vizeSa lakSaNAnuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. have temanA sAmAnya lakSaNa kahIe chIe-- dravyanu lakSaNa sat che arthAt je sat che te ja dravyanu lakSaNa che e rIte satya dravya sAmAnyanuM-svarUpa che vyakhyAprajJapti-(bhagavatI) sUtramAM kahyuM paNa che--sat dravya kahevAya che. 24 tatvAtha niyukita--pahelA dhama Adi dravyAnI gati-upagraha sthiti upagraha avagAhaupagraha Adi vizeSa lakSaNa kahevAi gayA che have samasta dravyavyApaka lakSaNa kahIe chIe-- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 tatvArthasUtrane - dravya sAmAnyanuM lakSaNa satuM che. A kathanathI zuM vikAranI granthithI rahita sattA mAtra (dhrauvya) dharmAdinuM lakSaNa che ? athavA utpAda ane vinAza rUpa vikAra ja temanuM lakSaNa che ? A tamAma vipratipattionuM paNa nivAraNa thaI jAya che. kAraNa ke sattA ja dharma AdinuM sAmAnya lakSaNa che. e rIte gati, sthiti, avagAha Adi upakAra dvArA temanuM astitva nakkI thAya che. zaMkA-gati sthiti AdimAM nimitta thavAvALA dharmAdi keI aprasiddha sattAvALA che ? samAdhAna--utpAda vyaya ane dhrauvya rUpa sarva dharma, adharma, AkAza, pudgala ane jIvadravyamAM upalabdha thAya che. AthI temanI sattA prasiddha che. teo satvathI judA thaI zatA nathI. ahIM e hakIkata samajI levAnI jarUra che ke dharma adharma, AkAza, kALa, pagalA ane jIva e cha dravyo jagatanuM svarUpa che. AmAM chavadravya ja dharma adharma vagerenA ane pita pitAnA svarUpanA grAhaka che. saMkSepathI zabda, artha ane jJAna badhAmAM sarva lakSaNa jaDI Ave che, AthI A lakSaNa sarvavyApI che. tAtparya e che ke dharma, adharma Adi dravyanuM sAmAnya lakSaNa sarva ja saMgata hoya che. bhagavatIsUtranA 8mAM zatakanA mAM uddezakamAM satpada dvAramAM kahyuM che-dravyanuM lakSaNa satu che 24 che SHthavA ghasayttara rahyA mULa sUvAtha-je satuM che, utpAduM vyaya tathA dhrauvyathI yukta hoya che. je 25 che tatvArthadIpikA--pUrva sUtramAM dravya sAmAnyanuM lakSaNa sahu kahevAmAM AvyuM che. paraMtu "sa" kone kahevuM joIe ? evI jijJAsA thavAthI sanuM svarUpa kahIe chIe- je vastu utpAda vyaya ane dravyathI yukta hoya che te ja sat kahevAya che. jIva athavA dharma vagere ajIva dravyamAM potAnI mULa jAtine parityAga na karatA thakA antaraMga ane bahiraMga nimittothI nUtana paryAyanuM utpanna thavuM utpAda kahevAya che jema mATInA pinDAmAMthI ghaDAnuM sarjana thAya che evI ja rIte pUrva paryAyane vinAza thaI ja vyaya kahevAya che jema ghaDA paryAyanI utpatti thavAthI mATInA pinDa paryAyanuMnA rahevuM vyaya che. Aja rIte anAdi anAdi pAriNAmika bhAvathI vyaya ane utpAdana tha arthAta mULabhUta dravyanuM jemane tema sthira rahevuM dhrauvya dhruvatA sthiratA Adi samAnArthaka zabda che jema senAne TukaDe, kaDA, kAnanI velI, hAra Adi senAnI ekanI pachI bIjI thanAra aneka sthitimAM suvarNa dravya kAyama rahe che. (aMte te hemanuM hema hoya che) eja rIte utpAda vyaya ane dhrauvyathI yukta vastu sat kahevAya che. "tama dhAtuthI "yukta" zabda niSpanna thayo che AthI yukta artha thAyasamAhita je utpAda vyaya ane dhrauvyathI samAhita che, utpAda-vyaya ghIvyAtmaka che utpAdavyaya-dhrauvyamaya che agara utpAda-vyaya-dhrauvya svabhAvavALI hoya che te ja satu kahevAya che. A prakAre utpAda vyaya ane dhrauvya sadrapa dravyanA lakSaNa che. sadrapa dravya lakSya che. paryAyAthikanayanI apekSAthI utpAda vyaya ane dhrauvya paraspara bhinna che ane dravyathI paNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 sat dravyanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 25 141 bhinna che, paraMtu drabyArthika nayathI judA judA upalabdha na hovAthI bhinna nathI khalke tanmaya ja che. // 25 // tatvA niyukta pahelA dharma Adi dravyAnuM sAmAnya lakSaNa sat kahevAmAM AvyuM che paraMtu sat kone kahe che e za MkAnu' samAdhAna karavA mATe kahIe chIe utpAtlR vyaya ane dhrauvyathI yukta vastu sat kahevAya che. utpatti, sthiti ane vinAza svabhAvavALuM sat haiAya che. niyamathI utpatti, sthiti ane vinAza e traNe bhegA thaine ja sattvanA Adhaka hAya che. sAra vastuthI ja utpatti vagere thAya che. je sarvathA asat che, AkAza puSpanI jema niHsvarUpa che temAM utpatti vagere thatAM nathI kAraNa okAzaphUla Adi koI paNa svarUpathI karI zakAtAM nathI. je kavicat dhruva nathI te na teA utpanna thAya che ke na tA nAza teneA thAya che, te sat paNa hAtu nathI, asat hAya dA. ta. sasalAnuM ziMgaDuM, vAMjhaNIneA putra, AkAza puSpa tathA kAcakhAnu dUdha vagere. A rIte A sUtra drabyArthi ka ane paryAyArthika nayanI apekSAthI samajavuM joI e. draSyArthika naya sAmAnyanu grAhaka ane paryAyAthika naya vizeSanuM grAhaka che. A baMne naya naigama sagraha ane vyavahAra naveAnA mULa che kAraNa ke naigamanaya sAmAnya ane vizeSa baMnenA grAhaka hAvAthI saMgraha ane vyavahAranayamAM ja antagata thai jAya che. draSyArthi kanaya utsaga` vidhi, vyApakatA apratiSedha sAmAnya athavA dravyane ja grahaNa kare che. te vizeSa agara bhedane svIkAra karatA nathI. vizeSamAM bIjAnA niSedha karIne koI vastunI bhinnatAnuM pratipAdana kare che. abhAva kevaLa niSedha-mAtrazUnyarUpa nathI jema-ghaDAnA prAbhAva mATInA pinDa che. ghaDAnI utpatti pahelA je ghaDAnA abhAva che te mATIne pIDA ja che jemAM ghaDA paryAyanI utpatti thaI nathI. ghaDAnA vinAzabhAva-tenA DhIMkarA thaI jAya che-vinAzabhAva paNa vastu svarUpa ja che, ghaDAnI kapAla avasthA thaI javI ja tenA vinAza che. e rIte thAMbhale kubha vagere eka ja dravyanI vibhinna paryaMcAmAM je paraspara bhinnatA heAya che. te anyAnyAbhAva che. jema thAMbhalA, ghaDA nathI ane ghaDA thAMbhalA nathI. A paNa avasturUpa-zUnya nathI kAraNa ke jeTalAM vastuparyAya che. badhAM anyAnyAbhAva rUpa che. evI ja rIte eka dravyanu` khIjuM dravyarUpa na heAvuM atyantAbhAva che. A paNa ekAnta nirUpAkhya nathI, jema cetana acetana nathI ane acetana cetana nathI. adhI vastue dravya, kSetrakALa ane bhAvanI apekSA rAkhe che. te kadI pratyakSa Adi pramANeAthI upalabdha thAya che ane kadI upalabdha thaIne paNa dravya AdinA viprakanA kAraNe upalabdha hAvA yAgya rahetI nathI. matijJAnAvaraNIya karmanA kSayapazama rUpa kAraNa samUhanA hAjara rahevA chatAM paNa AtmA paramANu caNuka Adi tathA vaikriya zarIra Adi vidyamAna rahetA heAvA chatAM paNa upalabdha hAtA nathI enuM kAraNa te vastunuM pariNamana che. divase tArA dekhAtA nathI. anAjanA DhagalAmAM nAkhelu bIja upalabdha thatuM nathI. koIkaI vastu kSetranI Aghe heAvAnA kAraNe atyanta najIkanA kAraNe athavA ADe AvI javAnA kAraNe paNa upalabdha thatI nathI. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane kaI vastu kALanA vipakarSanA kAraNe AvirbhIta rahetI nathI. te tibhAva hevAnA kAraNe upalabdhine yaMgya rahetI nathI. keI-keI bhAva saMbaMdhI viprakarSanA kAraNe upalabdhine gocara hetI nathI jema parakIya AtmAmAM raheluM matijJAna Adi tathA paramANu AdimAM rahelAM rUpa, rasa gaMdha, ane sparza vagere paryAne samUha hAjara hovA chatAM paNa upalabdha thatuM nathI. keI eka upalabdhithI bhinna bIjI upalabdhi ja anupalabdhi kahevAya che, upalabdhine abhAva anupalabdhi nathI kAraNa ke pahelA ja kahevAI gayuM che ke abhAva ke zUnya rUpa-niHsvarUpa vastu nathI balka bhAva ja kavacita abhAva zabda dvArA prakaTa karavAmAM Ave che. A rIte jenI upalabdhinuM kAraNa vidyamAna hoya, tenI upalabdhi thAya che. jenI upalabdhinuM samasta kAraNa na hoya ane ethI je upalabdhine yogya na hoya, tenI upalabdhi thatI nathI. AthI sAbita thAya che ke abhAva kevaLa pratiSedha rUpa nathI balka bhAvAra rUpa ja hoya che dhrovyano artha che dravyanuM hovuM. moranA IMDAnA rasanI jema temAM bhedanuM bIja vidyamAna rahe che, paNa te jAte te bhedavihIna che. deza-kALa-kamathI temAM bheda vyakta hovA yogya che. te svayaM samarasa avasthAmAM rahe che, ane abhinna hovA chatAM paNa bheda pratibhAsI hovAnA kAraNe bhinna jevuM pratIta thAya che. bhavanane Azraya hovAthI bhAvi vizeSamAM bhAvatva che. anyathA bhAvI vizeSa bhAva ja na kahevAya kAraNa ke te bhavanathI bhinna che. bhAvi vizeSa tenAthI abhinna rUpa che AthI tenA svarUpanI jema bhAva ja che ethI abhinna rUpavALe che. e rIte A je kaMI paNa che te badhuM bhavana mAtra ja che. bheda rUpamAM pratIta thavAvALI samasta vRttio tenI paNa che, bhinna jAtinI nahIM. - paryAyArthika naya apavAda svabhAvavALuM che kAraNa ke anya niSedha apavAda cheparyAyArthika naya kaI vastunuM pratipAdana bIjavastuone niSedha karIne kare che kAraNa ke tenuM svarUpa niSedha karavAnuM che. je ghaDe nathI te ghaDo che, e rIte paryAnuM ja astitva che. paryAthI pRthapha dravyanI keI sattA nathI. A rIte dravyArthika naya dvArA samarthita dhrauvyane niSedha karIne bhedane ja svIkAra karavAmAM Ave che. AthI paryAyArthika nayanuM astittva che. upalabdhi thanArA lokhaMDanA saLIyAonI jema bheda-samUhane choDIne dravyanI upalabdhi thatI nathI paraMtu mATI dravya rUpa AdithI bhinna eka vastu che e rIte eka vastune viSaya karavAvALI cakSujanya pratItine apalApa karI zakAtuM nathI. ghora andhakAranA samUhathI vyApta kaI pradezamAM rahelA mATI dravyanuM je spazendriyajanita jJAna thAya che. te mRtti adravyane ja viSaya kare che tene kaI rIte asatva kahI zakAya ? AthI eka abhinna dravyanuM astitva avazya sAbIta thAya che. abhinna dravyanuM astitva na hota te abhedanuM jJAna paNa na thAta. abhedanuM A jJAna bhramAtmaka hoI zakatuM nathI kAraNa ke buddhimAna manuSyane vAraMvAra evuM jJAna thAya che. A kAraNe utpAda ane vyayathI bhinna eka prauvya aMza paNa che jenA kAraNe dravya eka agara abhinna pratIti viSaya hoya che. A dhrauvya rUpa dravya ane utpAda-vyaya rUpa paryAya paraspara nirapekSa thaIne satanuM lakSaNa kahevAya nahIM. dravyArthika naya dravyane viSaya kare che ane paryAyArthika naya utpAda ane vyayane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. sat dravyanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 25 143 grahaNa kare che. A baMne paraspara sApekSa hoIne ja vastunA svarUpa che. dravyAMza athavA paryAyAMza ke vAstavika nathI, A baMne aMza te kalpita che. vastu pote ja potAnAmAM eka akhanDa rUpa che; phakata nitya anitya hovAnA kAraNe temAM be aMzane vyavahAra thAya che. kahyuM paNa che. ekalA anvayane arthAta abhedane svIkAra karavo ucita nathI kAraNa ke bhedanI paNa khAtrI thAya che ane phakata bhedano svIkAra kare paNa nyAyasaMgata nathI tharaNa ke abhedanI paNa pratIti thAya che. A rIte ghaDe mATIthI bheda ane abhedavALo hovAthI eka judA ja prakArane che. AthI ekAntavAdiyo dvArA kalpita vastuthI anekAntavAdiyo dvArA sammata vastu svarUpa bhinna prakAranuM che, kAraNa ke temAM nityatA ane anityatA baMne maLI Ave che jema nara ane siMhathI "narasiMha"nuM rUpa bhinna che tevI ja rIte ekAnta nityatA ane anityatAthI nityAnityatA bhinna che-kahyuM paNa che narasiMha ekale nara nathI kAraNa ke temAM siMhanuM paNa rUpa maLI Ave che ane te siMha paNa nathI kAraNa ke temAM naranuM paNa rUpa maLI Ave che. A prakAre zabda jJAna ane kAryathI bhinnatA hovAthI nRsiMha bhinna ja jAti che. je 1 che A rIte ghaTAdi pratyeka vastu kalpita dravyarUpa ane paryAya rUpathI vilakSaNa prakAranuM che. A rIte nityAnityatAno svIkAra karavAthI ekAntavAdamAM AvanArA samasta doSane kaI saMbaMdha nathI. bhedabheda svabhAvavALI vastumAM paNa kadI kadi abhedanI je pratIti thAya che tenuM kAraNa saMskArane Aveza mAtra che e rItane Aveza bheda aMzane apalApa karIne athavA saMpana karIne pravRtta thAya che. kadI-kadI te ja viSayamAM bhedaviSayaka pratIti utpanna thAya che. evI pratIti bhedavAdInI thAya che ane temAM abhedano apalApa thAya che. paraMtu anekAntavAdI dravya ane paryAya agara abheda ane bheda baMnene svIkAra kare che. kevaLa baghA dravyane pradhAna ane paryAyane gauNa vivakSita karIne dravyane gauNatA pradAna kare che. te baMne aMzo paikI kaI paNa eka aMzane niSedha karatA nathI A prakAre anekAntavAdanA mate padArtho anekadharmAtmaka che. kahyuM paNa che - A vizva sarva aMzAtmaka che, arthAt saMsAranA badhA padArtha aneka dharmothI yukta che. tepaNa kayAreka keI dharmanI vivakSA karavAmAM Ave che. vaLI kahyuM paNa che- A jaMgama ane sthAvara jagata pratikSaNe dhrauvya utpAda ane vinAzathI yukta che arthAta jagatanA pratyeka padArthamAM A traNe dharma eka sAthe rahe che. he jinezvara ! vaktAomAM zreSTha ApanA A vacana ApanI sarvajJatAnA cihna che. rUpAdithI bhinna "mRttikAdravya e rIte eka vastu rUpathI je cAkSuSa pratIti thAya che, tene niSedha karI zakAto nathI, evo je koIne mata che te khaMDita thaI jAya che, kAraNa ke te kevaLa dravyanuM ja sAdhaka che. teoe anekAntavAdanI prakriyAne samajI nathI anekAntavAdamAM rUpa vagere guNothI sarvathA bhinna dravya kazuM paNa nathI. tyAM te bheda ane abheda-baMne ja svIkArAyA che-vaLI kahyuM paNa che- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA paryAyeAthI rahita dravya ane paryAyethI rahita paryAya. kAM, kayAre, kayA svarUpe, kyA pramANathI joyAM che ? arthAt kadI joi ja zakAtA nathI jyAM dravya che tyAM paryAyAnI sattA ane jyAM paryAya che tyAM dravyanI sattA avazya hAya che. 144 vizeSothI rahita, sAmAnya rUpa dhrauvya aMza ekalu grahaNa karI zakAtu nathI ane na te sAmAnya aMza vagara vizeSa aMza ja kaze paNa grahaNa karI zakAya che. AthI dhrauvyarUpa sAmAnya avazya svIkAravA joie ane vizeSa aMzanA paNa avazya aMgIkAra karavA joie. badhAM padArthA haMmeza sarakhA hAtAM nathI. jo te sarakhAM hAta te temanAmAM koI paNa prakAranI asamAnatA thaI ja na zake, AvI paristhitimAM eka vastu bIjI vastuthI judI kevI rIte pratIta thaze ? temanAmAM koI paNa rUpamAM bheda teA che nahIM teA pachI bheda pratItinuM kAraNa zuM che ? AthI je vidvAna bhedane svIkAra kare che teNe kAI, ne koI rUpamAM virUpatA, utpAta ane khIjA paNa avazya aMgikAra karavA joIe ane badhA padArthA haMmezA sAmAnya vizeSAtmaka ja che evu mAnavu joIche. sAmAnya ane vizeSanA lakSaNamAM bheda heAvA chatAM paNa baMnemAM sarvathA bheda nathI kAraNa te vastuthI abhinna che. eka vastune jo vastunI apekSAe paNa bIjI vastuthI samAna na mAnavAmAM Ave te eka vastu avastu thaI jAya ane tavinAbhAvI hovAthI bIjI vastune paNa abhAva thai jaze. AvA saMjogAmAM sazUnyatAnI muzkelI Avaze arthAt koIpaNa vastunI sattA sAbIta thaze nahI. sazUnyatA abhISTa nathI AthI sazUnyatAnA bhayathI sAmAnya ane vizeSamAM katha`cit vastutvanI dRSTithI paNa sarakhAmaNI svIkAravI joie. AthI e sAkhIta thayuM ke badhAM padArtha sAmAnya vizeSa svabhAvavALA che. sAmAnya ane vizeSamAM paraspara svabhAva virahanA abhAva hAvAthI, ekarUpatA heAvAthI paNa dhabhedanI siddhi hAvAnu kAraNa samasta vyavahArAnI siddhi thaI jAya che. AvI rIte e sAbita thayuM ke utpAda. vyaya ane dhrauvyarUpa sata dravyanuM lakSaNa che. sthAnAMgasUtramAM sthAna 10mAM kahyuM che-vastu utpanna paNa thAya che, nAza paNa pAme che ane kAyama paNa rahe che. // 25 5 'tanmAvavaya nimna ArA mULasUtrA--vastunu peAtAnA mULasvarUpathI naSTa na thavuM nityatva che. tattvArthaM dIpikA pUrva sUtramAM kahevAmAM AvyuM che ke utpAda vyaya ane dhrauvya svabhAvavALI vastu ja sat che. ahIM dhrauvyanA artha nityatva che AthI nityanu lakSaNa kahIe chIe je vastu je svabhAvamAM pahelA jovAya che te ja svabhAvamAM te punaH paNa joI zakAya che. A te ja vastu che" e prakAranuM pratyabhijJAna thAya che. pahelA dekhAelI vastu jyAre punaH AMkhAnI sAme Ave che tyAre te A ja che" e prakAranu' pratyakSa ane smaraNanA joDANu rUpa je jJAna utpanna thAya che, te pratyabhijJAna kahevAya zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. nityatvanuM nirUpaNa sU. 26 145 che. te pratyabhijJAna nihetuka thai zakAtuM nathI AthI pratyabhijJAnanuM je kAraNa che te 'saddabhAva' kahevAya che dA. ta. ghaDA, dArU udacana vagerenA mRtyinDabhAva; kaTaka; valaya, kuMDaLa Adinu suvaNu dravya tadbhAva arthAt mRtpinDa agara suvarNa Adi rUpathI vyaya-vinAza na thavA avyaya arthAt nitya kahevAya che. ghaDA vageremA tathA kuMDaLa vageremAM mATInA panDA tathA sAnuM vagere nitya che e cekakasa thAya che. mATInA pinDathI utpanna thanAra ghaTa paryAya gauNu che ane sRpinDabhAva pradhAna che AthI mRttikApinDabhAvathI ghaDo vagere vastu nitya kahevAya che. tenI nityatA dravyArthi ka nayathI ja kadAcit jANavI joie. huMmezAM nityatAnA svIkAra karavAthI te anyathArUpa thavAnA-paryAyanA abhAva ja thaI jaze. AvI sthitimAM AtmAne sathA nitya mAnI levAthI nara, nArakI, Adi rUpathI saMsAra ane tenI nivRttirUpa mekSa paNa ghaTita thai zakaze nahI. pachI te| saMsAranA svarUpanuM kathana ane meAkSanA svarUpanuM kathana paNa viruddha thai jaze. AthI vastune kathaMcit nitya ja mAnavI joIe. // 26 // tatvA niyukita--pUrvasUtramAM, sat utpAd vyaya ane dhrauvyathI yukta hAya che e khatAvyuM temAMthI AkAza Adi sat vastu nitya che ane ghaTa Adi sat anitya che A rIte sata padArthAMmAM nityatA ane anityatA ane jovAthI utpanna thanAra saMdehanuM nivAraNa karavA mATe kahIe chIe-athavA A ja bIjA adhyAyanA trIjA sUtra "biccA diyA hrA" mAM 'nitya' kahela che, tyAM sa` sat nitya nathI kAraNa ke svarUpanuM grahaNa karela che. AvI sthitimAM rUpI vastunI anityatA pratIta thavA lAge che AthI samasta sat padAtha na nitya athavA na anitya kahI zakAya che AthI dhrauvya rUpa aMzanI apekSAthI rUpI vastu paNa kathaMcita nitya che e Azayane prakaTa karavA mATe kahe che- 'tanmAvavaya niSna' A sUtramAM tat zabdathI-sanuM grahaNa karavuM joI e. sat vastune bhAva 'tadbhAva' kahevAya che. te sat vastu mATI ja zarAva. urdu cana kapAla-ghaDA vagere rUpamAM ane suvarNa ja kaTaka valaya kuMDaLa Adi rUpamAM tathA jIva ja deva vagerenA rUpamAM hoya che. evuM kadI thatuM nathI ke peAtAnA mULa svabhAva mRttikA-pinDatva suvarNatva ane jIvatvanA tyAga karIne te bIjA rUpamAM pariNata thaI jAya kAraNa ke ghaTa kunDala ane deva vageremAM mRtpinDa suvarNa ane jIva tatvanA--anvaya jovAya che AthI ghaTa Adi sad vastu pAtAnA maulika svabhAvathI vinaSTa thatI nathI. A ja tenI nityatA che. jo evuM na mAnIe te sata utpAda vyaya ane dhrauvyathI yukta hAya che, A satunuM lakSaNa avyApaka thaI jAya. kAraNa ke ghaTa AdimAM utpAda ane vyaya rUpa paryAya ja mAnavAthI dhrauvya aMzanu grahaNa thaze nahI. A kAraNe rUpAdimAna ghaTa Adi sat vastu paNa mATI vagerenA anvaya hAvAthI dhrauvya aMzavALI che ane utpAduM vyaya ane prautrya lakSaNathI yukta che. AthI dhrauvya aMzanI apekSAthI kathaMcit nitya kahevAya che. A sUtramAM gRhIta nitya zabdathI pUrvasUtramAM kathita dhrauvya aza samajavAM joI e. dravyanA te anvayI aMza kadApI ane kayAMya paNa naSTa thatA nathI. 19 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 tatvArthasUtrane kaI paNa vastu sat rUpathI utpanna thatI nathI temaja nAza paNa thatI nathI AthI sUtramAM bhAva zabdanA grahaNathI pariNAmI nityatA ja samajavI joIe, kUTasthanityatA nahIM. je kUTastha nityatA ja grahaNa karavAnI hAta te "tAthI nica" evuM sUtra heta. je vastumAM kaI paNa rUpamAM vikAra thatuM nathI te nityasvarUpa ja hoya che evI ja rIte badhI anvayI mRtpinDa tathA suvarNa AdinuM upalakSaNa jANavuM joIe. sattva chae dravyamAM vyApaka sattva" ja che. jIva sat che te potAnA caitanya amUrtatva asaMkhyAtapradezatva svabhAvane parityAga karatA nathI. pitAnA A guNadharmothI tene koI kALe nAza thaya nathI, nAza pAmatuM nathI ane nAza pAmaze nahIM. AthI ja jIva avinAzI, nitya ane avyaya kahevAya che paraMtu ema samajavAnI bhUla na karavI ke jIva deva nAraka Adi paryAyanI dRSTithI paNa nitya che evI ja rIte pugala dravya satva mUktatva, acetanatva dharmone parityAga karatuM nathI AthI temAM nityatA che. ghaTa Adi paryAyanI apekSAthI nityatA nathI. dharmadravya sattva amUtva asaMkheya pradezava lekavyApittva vagere dharmone parityAga na karate thake hamezAM sthira rahe che, paryAyanI dRSTithI nahIM arthAt paramANu agara yajJadattanI gatimAM nimitta hovA rUpa paryAyanI apekSAthI temAM nityatA nathI. gamanakartAne bhedathI gati upakAritva paNa bhinna thatuM rahe che arthAta tenA pUrvApara paryAyamAM parivartana thatuM rahe che. evI ja rIte adhama dravya paNa sattva amUttatva Adi dharmone kadI parityAga na karavAnA kAraNe nitya che. paraMtu vibhinna padArthonI sthitimAM nimitta banavA rUpa paryAnI apekSAthI anitya che. AkAza satva amUva anantapradezitva avagAhanA Adi guNone kAraNe nitya che paraMtu avagAhaka vastuonA bhedanA kAraNe tenA avagAhamAna pariNAmamAM paNa bheda thatuM rahe che. e dRSTie te anitya che. alakAkAzamAM chavapudgala vagere avagAhaka nathI te paNa tyAM agurUlaghu vagere paryAya bhinnabhinna hoya che. je evuM na mAnIe te alakAkAzamAM svataH utpAda tathA vyaya thaze nahIM temaja na parApekSa thaze. AvI sthitimAM tyAM utpAda vyaya ane dhrauvya na hevAthI satanuM lakSya paNa ghaTita thaze nahIM AthI je padArtha sata bhAvathI naSTa thaye nathI, thatuM nathI ane thaze nahIM te ja nitya kahevAya che, athavA-kSaNa-kSaNamAM vividha prakAranA pariNamana thatA rahevA chatAM paNa vastunuM pitAnA mULa astitvathI arthAt dhrauvya rUpa aMzathI na khasavuM nityatva kahevAya che. zaMkA-utpatti ane vinAza paryAya vyathI abhinna che AthI paryAyane vinAza thavAthI drazyane paNa vinAza thaI javo joIe. samAdhAna-je ghaTa paryAyane vinAza thavA para mATIne paNa vinAza joI zakAta ane mATIne vinAza thavA para pudgala dravyane paNa nAza thaI jAta te A pramANe kahI zakAta paraMtu evuM te dekhAtuM nathI anvayI mATIne athavA pudgalajAtine koI paNa avasthAmAM abhAva joI zakAtuM nathI kAraNa ke tenuM te hatuM te ja nAma kAyama rahe che, tenuM jJAna paNa thatuM rahe che ane mRttikAsAdhya vyavahAra paNa thato rahe che. je ghaDAne abhAva thayA pachI kazuM paNa upalabdha na thAta to buddhimAna purUSa vizvAsa karI leta ke paryAyane abhAva thavAthI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. nityatvanuM nirUpaNa sU. 26 147 dravyane paNa abhAva thaI jAya che paraMtu paryAyanI nivRtti thaI javA chatAM paNa mATIne sadubhAva kAyama rahe che AthI dravyane vinAza hovAnuM svIkArI zakAya nahIM. jyAM pratyakSathI virodha Avato hoya tyAM dalIla mATe kaI avakAza rahetuM nathI. A rIte yukita (dalIla) ane Agama pramANathI "tamAravaye nityam' e sAbIta thayuM. vyAkhyAprajJapti-(bhagavatI) sUtranA zataka 14, uddezaka 4mAM kahyuM che. prazna- bhagavaMta ! paramANu pudgala zAzvata che ke azAzvata ? uttara-gautama ! dravyanI apekSAthI kavacit zAzvata che. ane varNa paryAya ane sparza paryAyathI kavacit azAzvata che. A prakAre jIvAbhigama nA. 3. trIjI pra. u. 1. sUtra 77mAM paNa kahyuM che. prazna-bhagavaMta ? paramANuM pudgala zuM zAzvata che athavA azAzvata che - uttara-gautama-dravyanI apekSAthI zAzvata che-athavA nitya che ane varNa paryAya rasa paryAya, gaMdha paryAya, ane sparza paryAyanI apekSAthI azAzvata anitya che bhagavatI sUtra za. 7 u0 2 mAM paNa kahyuM che. prazna-bhagavaMta ! jIva zAzvata che athavA azAzvata che ? uttara-gautama-kavacita-zAzvata che kavacita azAzvata che prazna-bhagavaMta ! kayA hetuthI evuM kahevAmAM AvyuM che ke jIva kavacit zAzvata ane kavacita azAzvata che ? uttara-gautama ! dravyanI daSTithI zAzvata che ane bhAva arthAta paryAyanI dRSTithI azAzvata che. he gautama ! A hetuthI ema kahevAmAM AvyuM che ke jIva kavacit zAzvata kavacita azAzvata che. prazna-bhagavaMta! narayikajIva zuM zAzvata che? ke azAzvata ? uttara-jevuM jIvanA viSayamAM kahevAmAM AvyuM che te rIte nairayikanA viSayamAM samajavuM evI ja rIte vaimAnika tathA covIse daMDakonA jIvonA saMbaMdhamAM samajI levuM joIe ke badhA kathaMcita nitya ane kathaMcit anitya che. e 26 che 'appiyaNappipahiM aNegaMta' // 27 // mULa sUtrArtha-pradhAnatA ane apradhAnatAnI virakSA karavAthI anekAntanI siddhi thAya che. 27 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM e pratipAdana karyuM ke ghaTa vagere pratyekavastu paryAyArthika nayathI utpAda ane vyayathI yukta hevAnA kAraNe anitya hovA chatAM paNa dravyArthika nayanI apekSA kRtikA dravyane anvaya hovAnA kAraNe nitya paNa che. paraMtu A kathana paraspara viruddha jevuM pratIta thAya che. je vastu anitya che te ja nitya kevI rIte hoI zake bhalA ? jo nitya che te vinAza ane utpAdanuM devuM asaMbhava che ane je anitya che te kAyama na rahevAnA kAraNe nityatAmAM virodha Ave che A A zaMkAnuM samAdhAna karavAnA AzayathI kahIe chIe zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvA sUtranA koI dharmanI mukhya rUpathI vikSA karavAthI ane koi dharmanI apradhAna rUpathI vivakSA karavAthI anekAntanI siddhi thAya che. 148 pratyeka vastu aneka dharmonA akhanDa pinDa che. temAMthI pAtAnI vivakSA anusAra je koI dhane vivakSita kare che te dharma arpita kahevAya che ane bAkInA dhama vidyamAna heAvA chatAM prayeAjana na heAvAne kAraNe kahevAmAM na Ave tyAre te anarpita kahevAya che. A rIte arpita ane anapa`tathI arthAt dharmane mukhya ane gauNa karavAthI vastu aneka dharmAtmaka siddha thAya che. A kAraNathI ja te nitya paNa che ane anitya paNa che. AthI pUrvAMta virAdhanu' khaMDana thai jAya che. te A rIte che--koI puruSa khApa kahevAya che. te peAtAnA putranI apekSAthI khApa che paraMtu te ApanA paNa kAI khApa hAya che tenI apekSAthI te khApa putra paNa kahevAya che. AnI sAthe ja pitA ane putra kahevarAvavALA puruSa potAnA bhAinI apekSAthI bhAI paNa kahevAya che. e ja rIte potAnA dAdAthI apekSAthI pautra mAmAnI apekSAthI bhANIyA ane dAdImAnI apekSAthI dehitra kahevAya che Ama eka ja puruSamAM janaka ane janma vagerene A vyavahAra paraspara virUddha jenA bhAse che te paNa hakIkatamAM te virUddha nathI. AvI ja rIte eka ja ghaDA agara pATalA vagere mATI vagere sAmAnyanI vivakSA karavAthI nitya kahevAya che, paNa ghaDo vagere paryAyeAnI vivakSA karavAthI paryAyArthi ka-nayanI apekSAthI anitya paNa kahevAya che. AtmA nitya hAvA chatAM paNa paryAyanayathI anitya pratIta thAya che. A kAraNathI ja temAM 'mRta' jevA vyavahAra thAya che. te sAmAnya ane vizeSa je kramazaH dravyArthi ka ane paryAyAki nayanA viSaya che, katha cit abheda ane bheda dvArA vyavahAranA hetu hAya che. kahyu paNa che- pariNamananA aM che arthAntara thavA arthAt eka paryAyanA nAza thaI bIjA paryAyanu utpanna thavuM. pariNamananA svarUpanA jJAtA vidvAna vastunuM hamezAM jemanu tema TakI rahevu athavA sa thA vinaSTa thaI javAne piraNAma mAnatA nathI. A rIte arpita ane anayitanI siddhi thavAthI eka ja padArthImAM nityatA vagere ghaNA dharmAM je paraspara viruddha jevA pratIta thAya che. paraMtu hakIkatamAM vikSAbhedanA kAraNe viruddha nathI, pratibhAsita thAya che // 27 // tatvAtha niyukita pahelA batAvyu` ke samasta vastuo utpAda vyaya ane dhrauvya svabhAvavALI che. A saMbaMdhamAM prazna e upasthita thAya che ke je vastu utpAda ane vinAza vALI che te dhrauvya svabhAvavALI arthAt nitya kevI rIte heAI zake ? agara vastu sat che te asat thai zakatI nathI ane jo nitya che te anitya thaI zakatI nathI. AthI vastunu pUrvokta svarUpa siddha karI zakAtuM nathI ane A kAraNe te sa'gata nathI-- utpAda ane vyayane nityatA sAthe virodha che ane nityatAnA utpAda ane vyaya sAthe virAdha che. jema pANI ane agni athavA chAMyaDA ane taDake parasparamAM atyanta viruddha che te ja rIte dhrauvyanI sAthe utpAda-vyayanA virodha che. tee eka jagyAmAM rahI zakatA nathI. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. anekAntatvanI siddhi thavAnuM nirUpaNa sU. 27 149 A saMjogomAM vastunuM lakSaNa utpAda vyaya ane dhrauvya kahevuM vidvata jana mATe mane raMjaka heI zakatuM nathI A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kavyArthika tathA paryAyArthipha naya anusAra kaI dharmane pradhAna ane keIne apradhAna vivakSita karIne eka ja vastumAM sattA, asattA, nityatA ane anityatAne saddabhAva batAvIne ukta virodhanuM khaMDana karIe chIe. - pradhAna ane apradhAna rUpathI virakSA karavAthI arthAta keI dharmane pradhAna rUpamAM ane koIne gauNa rUpamAM vivakSita karavAthI eka ja vastu anekAntAtmaka-thoDI nitya ane DI anitya thaI jAya che te A rIte ghaTAdi vastuomAM dravyArthikanayanI pradhAnatAthI vivakSA karIne, mRttikA dravyane anvaya jevAthI dhrauvya rUpa sthiti-aMzane arpita-grahaNa karavAthI tenAthI sAkSAta virUddha anarpita utpAda ane vyayanuM paNa grahaNa thaI jAya che. dhrauvya dravya utpAda rUpa, vyaya rUpa pUrvottara paryAyane dhAraNa kare che, utpAda paryAya agara vyayaparyAya pUrvottara paryAmAM anugamana karatAM nathI AthI utpAda ane vyaya vibhinna ane vilakSaNa che e svAbhAvika rIte ja jJAta thaI jAya che. A rIte arpaNa ane arpaNa dvArA utpAda, vyaya ane dhrauvya svarUpa vastu nitya ane anitya siddha thAya che. projana anusAra kadAcita kaI dharma vacanathI arpita vivakSita karavAmAM Ave che ane bIje dharma adhikAra hovA chatAM paNa prayajana na hovAthI anarpita-avivakSita hoya che. paraMtu ATalAthI ema na samajavuM joIe ke te vastumAM vivaNita dharma ja che. temAM avivakSita dharma paNa rahe ja che. AthI jyAre nityatAne pradhAnatA ApavAmAM Ave che tyAre paNa vastumAM paryAyanI apekSAthI anityatA rahe che ane prajanavazAtuM jyAre paryAyanI mukhyatAthI anityatAnuM vidhAna karavAmAM Ave che tyAre vastumAM nityatA paNa vidyamAna rahe che. sthAnAMgasUtranA 10mAM sthAnamAM kahyuM che arpita ane anapita. pAr. rA 'vemANiddha lukkhattaNeNa saMdhANa baMdho' / ||suu0 28 // mULasUvAtha_visadaza parimANamAM snigdhatA ane rUkSatA hovAthI skaMdhana bandha thAya che. tatvArthadIpikA-pahelA kahevAyuM ke bheda ane saMghAta rUpe pRthaphavathI paramANuM pudgalene skaMdha rUpamAM utpAda thAya che. to zuM be paramANuone saMga thavAthI ja drayAguka Adi skaMdha utpanna thaI jAya che athavA anya keI vizeSatAthI utpanna thAya che ? evI zaMkA thavA para ekatva pariNAma rUpa bandhathI skaMdhanI niSpatti thAya che evuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che AmAM paNa A zaMkA utpanna thAya che ke pugala jAtinI samAnatA hovA chatAM paNa kaI pudgalene badhe thAya che ane keIna kema bandha thato nathI ? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe- visadaza aMzavALA snigdha ane rUkSa pudgalano baMdha thAya che AthI e sAbIta thayuM ke je ke samasta pudgalemAM pudgalapaNuM sarakhuM che te paNa ananta paryAyavALA keI pudgalene vilakSaNa pariNAmathI prApta snigdhatva ane rUkSatvanAM sAmarthyathI bandha thAya che. je pudgalemAM pUrvota prakAranuM pariNamana thatuM nathI, tene bandha thato nathI. je pudgalamAM bAhya ane AtyaMtara kAraNene saMjoga maLavAthI sneha paryAya prakaTa thaI jAya che, te snigdha pudgala kahevAya che. te cikaNe hoya che tenAthI viparIta pariNAmane rUkSatva zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 tatvArtha sUtrane kahe che. vimAtranA artha che-asamAna azAvALA A rIte asamAna azavALA snigdha ane rUkSa e paramANuonA paraspara saMzleSa rUpa ekatva pariNAmAtmaka banya hAvA para DhacaNuka skaMdha utpanna thAya che. A ja rIte kramathI vyaNuka skaMdha paNu, dveSaNuka ane paramANunA ke je visadaza mAtrAmAM snigdha ane rUkSa hAya, parasparamAM sa`zleSa thavAthI utpanna thAya che. sneha koi pudgalamAM eka guNa (a'za)vALA koImAM e vALA koimAM traNa, kAImAM cAra, kAImAM sakhyAta asakhyAta ananta azavALe samajavA joI e. AvI ja rIte kaI pudgalamAM rUkSatAne kAImAM be guNu evI rIte keimAM ananta guNu heAya che. jema pANI, khakarInuM dUdha, gAyanuM dUdha, bheMzana dUdha, UMTaDInu dUdha ane gheTInA dUdhamAM tathA ghImAM snigdhatA guNanuM AchA vattApaNu rahe che ane pAMzuM dhULa, rajakaNa tathA retI vageremAM rUkSatA guNa echA vadhatA rUpamAM dekhAya che evI ja rIte paramANuomAM paNa snigdhatA ane rUkSatA guNunA praka` ane apraka nu' anumAna karavAmAM Ave che. prajJApanAsUtranA 13mAM padmanA 185mAM sUtramAM kahyuM che- prazna- bhagavat ! andhana pariNAma keTalA prakAranA kahyAM che ? uttara-gautama ! e prakAranA kahyAM che jema ke snigdhabandhana pariNAma ane rUkSabandhana pariNAma. samAna snigdhatAthI ane samAna rUkSatAthI andhana thatuM nathI; paraMtu snigdhatA ane rUkSatA jyAre visadeza parimANamAM thAya che tyAre ja skaMdhAne anya thAya che. snigdha pudgalanA e aMza adhika snigdha pudgalanI sAthe ane rUkSanA be aMza adhika rUkSa pudgala sAthe snigdhanA rUkSa sAthe anya thAya che, paraMtu jadhanya guNavALA pudgalanA koInI sAthe paNa andha thatA nathI. 528aa tatvAtha niyukita----pahelA kahevAI gayuM che ke ekatva rUpa saMdhAtathI dvaNuka Adi skandhAnI utpatti thAya che, paNa te sa'dhAta yAgasAmAnyathI thAya che athavA vizeSa prakAranA sacegathI thAya che ? A praznanuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe-sa yAga thayAthI yuddhanA sadhAta thAya che ane saMghAta thavA para khaddhanuM skandha rUpa pariNAma utpanna thAya che. ekatvapariNAma rUpa bandha e paramANuonA athavA ghaNAM paramANuonA kaI rIte thAya che ? zuM eka paramANumAM bIjA paramANunA praveza heAvAthI thAya che athavA sapUrNa rIte praveza na thavA para paNu bandha thaI jAya che ? paramANumAM pAlApaNuM te hatuM nathI ethI tee eka khIjAmAM pesI zakatAM nathI paraMtu paramANuonA pariNamana vizeSathI ja sathA sarvAtmatA anya thai jAya che, AthI evu' sAkhita thayu' ke lekhaMDanA gALAmAM agni jema samAI jAya che tevI rIte eka paramANu bIjA paramANumAM samAtA nathI te paNa guNanI vizeSatAnA kAraNe sarvAtmatA pU rUpathI ekatvapiraNAma rUpa bandha thaI jAya che parantu guNunI vizeSatAnA kAraNe anya kaI rIte thaI jAya che? e jAtanI AzaMkA thAya mATe kahIe chIe-- asamAna azAmAM snigdhatA ane rUkSatA haiAvAthI baMdha thAya che. snehanA atha che cikAsapaNuM jyAre rUkSatAno artha che lUkhApaNuM. A khane, pudgaleAnA sparzanAmanA guNanI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. skaMdhAnA khadhatvanuM nirUpaNa sU. 27 151 avasthAe che. paramANuomAMthI eka snigdha ane bIjuM rUkSa hAya che ane te snigdhatA tathA rUkSatA jyAre visardeza mAtrAmAM thAya che tyAre temanA paraspara baMdha thaI jAya che. A rIte vibhinna mAtrA (aMza) vALA parasparamAM sayukata snigdhatA ane rUkSa paramANu Adi pudgalAnA ekatva pariNamana rUpa bandhanathI DhaMcaNuka Adi ska Mdha utpanna thai jAya che. A rIte eka jagyAethI vijoga pAme che ane bIjI jagyAne pUre che. khIjAmAM mIlana thAya che, A rIte pUraNa ane galananuM kAraNa te pudgala kahevAya che. pUraka thaI ne te skAne utpanna kare che ane galana karIne skaMdhamAM bheda utpanna kare che. jeTalAM paNa andhana che. badhA sayAgapUrNAMka ja thAya che. snigdhatA ane rUkSatAnI vizeSatAnA kAraNe paramANunA khIjA paramANu sAthe sa zrleSarUpa baMdha thAya che. badhA paramANuomAM snigdhatA eka sarakhI hAtI nathI. kAimAM eka guNu (DigrI) snigdhatA hAya che, kAImAM asakhyAta guNu ane kaImAM anantA guNu paNa snigdhatA hAya che. pANImAM gheADI snigdhatA che tenI apekSA bakarInA dUdhamAM vadhAre che ane pachI gAya bheMsa UMTaDI tathA gheTInA dUdhamAM kramazaH vadhu-vadhu snigdhatA (cikAsapaNu) jovAmAM Ave che. ghImAM tethI paNa vizeSa heAya che. evI ja rIte rUkSatA paNa ochA vadhu mAtrAmAM vidyamAna rahe che. koi pudgalahIna rUkSatAvALe kai madhyama rUkSatAvALA koI utkRSTa rUkSatAvALA hAya che. koImAM sakhyAta, koImAM asaMkhyAta ane kAimAM ananta guNu rukSatA heAya che. A rIte snigdhatA (cikaNApaNu) ane rukSatA (lUkhApaNu)nA kAraNe paramANuomAM saMzleSa thAya che ane teo ekamekanI sAthe khaMdhAI jAya che. khaddha thavA para skaMdhanI utpatti thAya che pudgaladravyeAnA A rIte bandha thavA pratyakSathI siddha che. sthULa je ghaTa paTa Adi pudgala skadha che ane je pratyakSathI pratIta thAya che te ja paramANuonA anyanA anumApaka che arthAt temane jovAthI paramANuonA bandhanuM anumAna karI zakAya che kAraNa ke paramANuone saMdhAta thavA vagara mahAt kAra utpanna thaI zakatA nathI. A rIte pratyakSathI siddha ghaTa Adi pinDAthI paramANuenA saMjoga andhanuM anumAna thAya che AthI evuM samajavuM joI e ke sneha guNavALA ane rukSa guNavALA-paramANuonA anya thAya che. paraMtu evA niyama nathI ke badhA snigdhatA guNavALA pudgalAnA badhA rukSa pudgalAnI sAthe anya thaI ja jAya che. jo keAI pudgalamAM eka guNu snigdhatA che te eka guNu rukSatAvALA pudgalanI sAthe tenA bandha thatA nathI kAraNa ke ane ja puddagala jaghanya guNavALA che AthI temanAmAM guNunI visadRzatA arthAt viSama parimANu nathI. svasthAnanI apekSAthI snigdha pudgalane snigdha pudgalanI sAthe andha thatA nathI evI ja rIte eka guNu snigdha puddagalanA eka guNu rukSa pudgala sAthe bandha thatA nathI eka guNu snigdha ane eka guNa rukSa pudgalAnA sayAga thavA chatAM paNu tathA temAM snigdhatA tathA rukSatA haiAvA chatAM paNa paraspara andha thatA nathI. A pudgalAnA anya na thavAnu kAraNa te temAM abhAva ja pratIta thAya che. pudgalAmAM piraNamana karavAnI zrI tatvArtha sUtra : 1 te rUpamAM piraNata thavAnI zaktinA zaktie kSetra ane kALa anusAra Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15ra tatvArthasUtrane vicitra prakAranI hoya che temAMthI keI svAbhAvika ane kaI-kaI prayatnasApekSa thayA kare che. jaghanya arthAta eka DIgrI (aMza)ne sneha guNa a5mAtrAmAM hovAne lIdhe jaghanya guNavALA rukSa pudgalane pariNata karavAmAM samartha hotuM nathI evI ja rIte jaghanya rukSa guNavALa paNa alpa hevAnA kAraNe jaghanya guNavALA snigdha pudgalene pitAnA rUpamAM pariNata karI zakato nathI. jaghanyane artha che -eka guNa snigdha agara eka guNa rukSa, snigdhatA rukSatA vagere guNonuM parimANa ochuM vadhatuM hoya ja che, jema pANInI apekSA bakarInuM dUdha vadhAre snigdha hoya che, bakarInA dUdhathI gAyanuM dUdha vadhAre snigdha hoya che evI ja rIte gAyanA dUdhathI bheMsanuM, bheMsanA dUdhathI UMTaDInuM ane UMTaDIne dUdhanI apekSA gheTInuM dUdha adhika snigdha hoya che. emAM uttarottara snigdhatA adhika che ane pUrva pUrvamAM rukSatAne aMza adhika che. eka guNa snigdha pudgalane jema eka guNa snigdha pudgalanI sAthe bandha thatuM nathI. tevI ja rIte be saMkhyAta asaMkhyAta ane ananya guNa snigdha pudgalanI sAthe paNa bandha thatuM nathI. evI ja rIte eka guNa rukSatAvALA pudgalane eka guNa rukSatAvALA tathA saMkhyAta asaMkhyAta ane ananya guNa rukSatAvALA pugalenI sAthe bandha thatuM nathI evI ja rIte jaghanya guNavALA snigdha ane jaghanya guNavALA rakSa pudgalone paraspara bandha thatuM nathI. be guNa snigdhatAvALA pudgalane eka guNa rukSatAvALA pudgalanI sAthe bandha thato nathI ane te ja rIte eka guNa snigdhatAvALAne be guNa rukSatAvALA puddagalanI sAthe anya thatuM nathI kAraNa ke eka guNa jaghanya guNa hoya che. jema jaghanya guNavALA snigdha ane rukSa pudgalene badhe thatuM nathI tevI ja rIte guNonI samAnatA hovAthI sadRza pudgalene babdha thato nathI. te A rIte che-tulyaguNa snigdha pudgalane tulyaguNa snigdha pudagala sAthe bandha thato nathI. e ja rIte tulyaguNa rukSapudgalane tulyaguNa rukSa pudgala sAthe bandha thatuM nathI. sarakhAM baLa ane guNavALA be melenI kustInI jema temAM pariNata karavAnI zakti hotI nathI paraMtu paMcaguNa niSpane paMcaguNarukSa pudgalanI sAthe bandha thAya che. snigdhatA guNanI viSamatA agara rukSatA guNanI viSamatA thavAthI sadeza pudgalene paNa bandha thAya che. A prakAre dviguNa snigdhane caturguNa sAthe triguNa snigdhane paMcaguNa snigdha sAthe catuguNa snigdhane pa guNa snigdhanI sAthe bandha thAya che evI ja rIte anantaguNa snigdhanI sAthe baMdha samajI levuM joIe. A rIte rUkSa guNanI viSamatA thavAthI paNa bandha thAya che te jAte ja samajI levuM joIe. zaMkA-AvuM thavA chatAM paNa eka guNa snigdha pudgalane dviguNa snigdha pudgala sAthe bandha thavuM joIe kemake guNanI viSamatA tyAM paNa vidyamAna che. samAdhAna--Ama na kaheze. be guNa adhika vigere sadaza pudgalene ja paraspara bandha svIkAra karavAmAM Avyo che AthI eka guNa snigdha pudgalane be adhika guNavALA snigdhanI sAthe dviguNa adhika snigdha pudgalane eka guNa snigdha sAthe eka guNa rUkSa pulane dviguNa adhika rUkSa sAthe dviguNa adhika rUkSane eka guNa rUkSa pudgala sAthe bandha thatuM nathI. eka Adi guNa adhika sadaza be snigdha pudgala athavA rUkSa puDDagalene bandha thatuM nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. skaMdhanA baMdhatvanuM nirUpaNa sU. 28 te ekAdiguNa adhika pulamAM sadaza snigdha pudgalomAM tathA sadRza rUkSa pulamAM viziSTa pariNamananI zaktino abhAva hoya che. eka guNa snigdha paramANu Adi pugalanI apekSA dviguNa snigdha paramANu pudgala eka guNa adhika kahevAya che, be guNa snigdha paramANu pudgalanI apekSA traNa guNa snigdha paramANu pudgala ekaguNAdhika kahevAya che, traNa guNa snigdha paramANu pudgalanI apekSA caturguNa snigdha paramANu pudgala eka guNAdhika kahevAya che evI ja rIte anantaguNa pudgala eka bIjAnI apekSA eka guNAdhika samajI levA joIe. pUrvokata dalIla mujaba A sadRza pudgalone paraspara baMdha thatuM nathI. A rIte jaghanyane choDIne A vacana anusAra eka guNane choDIne dviguNa paramANu pudgalane triguNa paramANu muddagalanI sAthe badhe thato nathI. e ja rIte triguNane caturgaNa sAthe bandha thatuM nathI ItyAdi prakArathI zeSa vikanI yejanA svayaM karI levI joIe. Ama eka guNa rUkSa paramANu pudgala AdinI apekSA dviguNa rUkSa paramANupudgala eka guNAdhika kahevAya che, be guNa rUkSatAvALAnI apekSA traNa guNa rUkSatAvALA eka guNAdhika kahevAya che, traNa guNa rUkSanI apekSA cAra guNa rUkSa eka guNAdhika kahevAya che evI ja rIte anantaguNa rUkSa eka guNAdhika hoya che. A badhAM duza pudgalene paraspara bandha thatuM nathI. emane bA na thavAnA saMbaMdhamAM pUrvokta dalIla sarakhI che te ja tarka atre paNa lAgu paDe che. ahIM paNa jaghanyavaja A kathana anusAra dviguNane triguNa sAthe bandha thatuM nathI, triguNane caturguNa sAthe babdha thatuM nathI ItyAdi zeSa vikapanI yojanA svayaM karI levI joIe paraMtu pUrvokata prakArathI dviguNa snigdhane caturguNa snigdha sAthe bandha thAya che. triguNa snigdha pudgalane paMcaguNa snigdha pudgalanI sAthe bandha thAya che ItyAdi rUpathI AgaLa paNa samajI levuM joIe. prajJApanAsUtramAM kahyuM che - snigdha pudgalanA be aMza adhika snigdha pudgala sAthe ane rUkSanA be aMza adhika rUkSa pudgala sAthe badhe thAya che snigdha pugalane rUkSa pugala sAthe baMdha thAya che bhale teo samaguNavALA hoya agara viSama guNavALA AmAM apavAdae ja che ke jaghanya guNavALAno bandha thaI zakato nathI. A gAthAnA pUrvArdhamAM pratipAdita karavAmAM AvyuM che ke jyAre snigdha agara rUkSa-asadaza padagala hoya te be aMza adhika AdinI sAthe bandha thAya che. Ama snigdhane be guNa adhika snigdha sAthe ane rUkSane be guNa adhika rUkSanI sAthe thavAnuM siddha thAya che ane A ja gAthAnA uttarArdhathI e phalita thAya che ke jaghanya guNathI varjita snigdha ane rUkSa pudgalene teo viSama guNavALA hoya ke sama guNavALA. parasparamAM bandha thaI jAya che. prazna--jyAre paramANu eka bIjAmAM maLe che te zuM kripradezI vigere skandhanA AkAramAM pariNata thAya che, athavA parimaMDaLa Adi pAMca prakAranA AkAramAM pariNata thAya che ? je paramANuomAM sparza Adi pariNAma vyavasthita ja hoya agara skandhAmAM sparza Adi 20 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 tatvArthasUtrane pariNAma vyavasthIta hoya, te temanuM tyAM hamezAM rahevAnuM kAraNa na utpAda haze, na vinAza haze. jyAre utpAda ane vinAza thaze nahIM te snigdha ane rUkSa guNavALA paramANuonA pariNamananA abhAvamAM kevI rIte prayANaka vagere skandha pariNAma utpanna thaze ? | sparza Adi tathA zabda pariNAmavALA skaMdhamAM eka ja koI pariNAmane nitya rUpathI aMgikAra karavAnA kAraNe zeSa sparza Adi tathA zabda Adi pariNAmenA abhAvamAM Apatti (muzkelI Avaze. jo tame skamAM sparza Adi pariNAmone avyavasthita kahe che te badhu barAbara che kAraNake pUrva pariNAmane tyAga thavAthI uttara pariNAmane svIkAra karavAmAM AvyuM che. sparza Adi bhinna che ane zabda Adi bhinna che. je dravya kSetra kALa ane bhAva saMbaMdhI pariNAma vizeSa hoya che. AvI rIte pariNAma anusAra vastunuM jJAna thaI jaze te A viSayane siddhAMta zuM che e khabara paDatI nathI thoDA avyavasthitatva pakSano svIkAra karavAthI paNa zuM samaguNavALA samaguNa rUpathI ja pariNata thAya che ? agara viSama guNa rUpathI paNa pariNata thAya che ? uttara--paramANuomAM athavA skadhAmAM sparza ane zabdAdi pariNAma avasthita ane anavasthita ja hoya che kAraNa ke teo pariNAmI hoya che. paramANu-pudUgala agara dha dravya Adi jAtisvabhAvane parityAga na karatA thakA bIjA sparza Adi guNa agara zabdAntara vagere guNane prApta thAya che. paramANu Adi pudgala sparza Adi sAmAnya tyAga na karatA thakA sparza Adi vizeSane prApta thAya che. A rIte sparza Adi avasthita paNa che ane anavasthita paNa che. maracuM ane hiMga vagere pitAnI zaktinI pAvaradhAvALA hovAthI pariNAmogya vastune saDelA zAkabhAjI vagere agara svAdiSTa vagere rUpathI AtmasAt karatAM jovAya che, koI koI dahIM athavA goLa vagere padArtha pariNamana zakti svabhAvavALA hovAthI ekabIjAnAM pariNamananAM kAraNa hoya che. paTatAnI atizaktine kAraNe pUrvavALAmAM pariNamananI zakti hoya che. AthI e sAbita thayuM ke sparza Adi zabdAdi anavasthita hoya che kAraNake temanAmAM pariNamana thAya che. prazna-pariNamananI vizeSatAne kAraNe guNavattva anavasthita hovA chatAM paNa baddha thanArAM be paramANu pudgalomAM guNavattva hovAthI be sarakhA guNavALA athavA viSama guNavALAnAM dvigaNa, snigdha athavA dviguNarUkSane evI ja rIte dviguNusnigdha ane caturguNarUkSanuM pariNumana kevI rIte thAya che? zuM be guNa snigdhatAvALA pula be guNa rUkSa pudgalane snigdha rUpamAM pariNamatva karI le che athavA be guNa rUkSa pudgaLa be guNa snigdha pudgalane rukSanA rUpamAM pariNata kare che ? evI ja rIte eka guNa snigdha pudgala eka guNa rUkSa pudaMgalane pitAnA rUpamAM pariNata karI le che ? uttara-baMdha thavAthI tulya guNavALA pugalane potAnAM rUpamAM pariNata kare che ane je adhika guNavALA pudgala hoya che te ochA guNuvALA pulane pitAnAM rUpamAM parita karI le che. AthI saMgaTharUpa paraspara baMdha hovAthI svabhAvathI tulya guNavALA be guNa snigdha pagala zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. skaMdhanA baMdhatvanuM nirUpaNa sU. 28 155 tulya guNavALA be guNa rUkSa pugalanuM pariNamatva thaI jAya che. arthAta pitAnAM rUpamAM pariNata karI le che tAtparya e che ke potAnI aMdara rahelA sneha guNa dvArA rUkSatA guNane AtmasAt karI le che. A rIte tulya guNavALA dviguNa rUkSa pudgala svabhAvathI ja tulya guNa athavA tenAthI dviguNa sinagdha pudagalane pariNuta karI le che. arthAtu pitAnAmAM rahelA rUkSatA guNathI neha guNane AtmasAta karI le che. guNonI samAnatA thayA pachI sadaza pudgalene bandha thato nathI. uparanA pudgala visadaza hoya che. arthAta eka pudgala dviguNa snigdha ane bIje dviguNa rUkSa hoya che. snigdhatA ane rUkSatA bhinna jAtIya hovAnA kAraNe temanAmAM sadazatAne abhAva che. paraMtu triguNa snigdha pudgala sAdhaka guNavALA hovAthI eka guNa snigdha pulane potAnA svarUpamAM pariNata kare che te avasthAmAM eka guNa snigdha pudgala triguNa snigdha banI jAya che. jema kasturInA aMzathI yukta vilepana A samAna guNavALAnA ane viSama guNavALAnA bandha samajavA AvI ja rIte sama guNa ane viSama guNavALAnA pariNamatva paNa jANuM levA joIe. je bIjAne pitAnA rUpamAM pariNuta karI le che arthAt samAvI le che te pariNAmaka kahevAya che athavA pariNata thanArA pulanI guNa saMkhyAne dUra karI pitAnI guNa saMkhyAne na tyAga thake je pariNata thAya che, te pariNAmaka kahevAya che. athavA pariNamana athavA pariNAmane je utpanna kare che te pariNAmaka kahevAya che te bIjAne potAnA svarUpamAM badale che. ema samajavAnuM che-snigdhatA ane rUkSatA guNavALA pudagalene paraspara bandha thAya che paraMtu jaghanya guNavALA snigdha ane rUkSa pudgalene bandha thatA nathI jema eka guNa snigdha pulane eka guNa snigdha sAthe tathA dviguNa, triguNa caturguNa...saMkhyAta ane asaMkhyAta temaja ananta guNa snigdha pudgalanI sAthe bandha thato nathI. evI ja rIte eka guNa snigdha pulane eka guNa rUkSanI sAthe tathA be, traNa, cAra, saMkhyAta asaMkhyAta ane ananta guNavALA rUkSa pulanI sAthe bandha thato nathI. evI ja rIte eka guNa rUkSa pudgalane eka guNa rUkSa pudgala sAthe tathA be traNa cAra saMkhyAta, asaMkhyAta ane ananta guNavALA rUkSa pula sAthe babdha thato nathI evI ja rIte eka guNa rUkSa pulane eka guNa snigdhanI sAthe tathA be vagere saMkhyAta asaMkhyAta ane ananta guNavALA sinagdha pulanI sAthe bandha thato nathI. guNa zabdanA aneka artha thAya che. paraMtu ahIM tene "bhAga artha che AthI je paramANu Adi pulamAM jaghanya arthAtu badhAthI ochA guNa-bhAga hoya te jaghanya kahevAya che. jemAM eka guNa snigdhatA agara eka guNa rUkSatA hoya te paramANu Adi pugala jaghanya guNavALA kahevAya che temane bandha thato nathI. AvI ja rIte dvibhAga snigdha pudgalene dvibhAga snigdha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 tatvArthasUtrane pudgalo sAthe, tribhAgane tribhAga sAthe.......ananta bhAga snigdha sadaza pudgalenA ananta bhAga sadaza pudgale sAthe bandha thAya che. AvI ja rIte dvibhAga rUkSa pudgalene dvibhAga rUkSa pudgalonI sAthe, tribhAga rUkSone tribhAga rUkSonI sAthe badha thatuM nathI A mujaba ananta bhAga rUkSa pudgalane sadaza... ananta rUkSa pudgalenI sAthe bandha thatuM nathI je guNa (bhAgA nI viSamatA hoya te jaghanya guNane choDIne sadaza pudgalene paNa baMdha thaI jAya che ra8 "gupa gAthAvo radya' . mULasUtrArtha--je guNe ane paryAno Azraya che te dravya kahevAya che paralA tattvArthadIpikA-pahelA je ke "Tagsghora juja vata" A dravyanuM lakSaNa kahevAI gayA hovA chatAM paNa kaMIka vizeSa pratipAdana karavA mATe bIjA prakAranA dravyanuM lakSaNa kahIe chIe-guNe ane paryAne je Azraya che te dravya kahevAya che. - eka dravyane bIjA dravyothI pRthaka karanArA vizeSane guNa kahe che. rUpa vagere tathA jJAna vagere guNa che. je svabhAva ane vibhAga rUpathI badalAtA rahe che tene paryAya kahe che. jema ghaDe, zarU, keza vagere mRttikA dravyanA paryAya che ane jJAna, kodha, mAna mAyA lAbha vagere jIva dravyanA paryAya che. A guNe ane paryAne je AdhAra che te ja dravya che guNa ane paryAyano taphAvata e che ke guNa anvayI ane paryAya vyatirekI hoya che. jIva potAnA jJAna vagere guNothI pudgala vagere dravyathI pRthapha che A kAraNathI ja jJAnAdi jIvanA guNa kahevAya che ane temano Azraya jIva kahevAya che. evI ja rIte pagala Adi dravya pota-potAnA rUpa rasa gadhu paza Adi guNene lIdhe jIvAdi anya dravyathI pRthaka karavAmAM Ave che AthI ja rUpa vagere prAla vagerenA guNa kahevAya che ane pradUgala Adi dravya kahevAya che je jIvamAM jJAnAdi viziSTa guNa na heta ane pudgalamAM rUpa vagere viziSTa guNa na hatA te jIva ane pudgala vageremAM dravyatva samAna hovAthI koI bheda na raheta-badhAM dravya ekameka thaI jAta guNa jo ke dravyanI jema nitya che paraMtu temanA paryAyamAM parivartana thatuM rahe che. A avarathA-parivartana paryAya kahevAya che. A rIte paryAya jevA dravyanA hoya che tevA ja guNanA paNa hoya che. A rIte guNo ane paryAno samUha, je tamanAthI Doka judo che, dravya kahevAya che. rAma tatvArthaniryukita-pahelA dharma, adharma, AkAza, kALa, pudgala ane jIva e che dravyanuM sAmAnya rUpathI pratipAdana karavAmAM AvyuM paraMtu sAmAnya mAtra kathanathI ja dharma vagere dravyanA vizeSa svarUpanuM parijJAna thaI zakatuM nathI AthI temanA svarUpanuM jJAna karAvavA arthe vizeSa lakSaNa kahIe chIe. je guNo ane paryAno AdhAra che te dravya che. rUpa Adi ane jJAna Adi guNa kahevAya che. saMkhyAta asaMkhyAta ane ananta saMkhyA dvArA temanI gaNatrI karavAmAM Ave che AthI temane guNa kahe che. dravyanI viziSTa avasthA paryAya kahevAya che. dravya zAzvata che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2 vizeSa prakAre dravyanA lakSaNanu nirUpaNa sU. 29 157 paryAyanA utpAda ane vinAza thatA rahe che. mATIne jo dravya mAnI laIe te ghaTa kapAla vagere tenA paryAya che. vyavahAra nayanI apekSA guNa sahabhAvI ane paryAya kramabhAvI hAya che. samabhirUDha nayanI apekSAthI indanazakana ane pUradAha Adi (nagarane nAza) vagere a vizeSa ane rUpa Adi bhAvAntara bhAvabheda Indra, zaka, purandara vagere 'jJAnI pravRttimAM nimittabhUta abheda ane sa'jJAbheda guNa-paryAyanA nimittathI thAya che. AvI rIte je guNA ane paryAyAthI yukta che arthAta guNa-paryAyamaya che te ja dravya kahevAya che. dravya prauvya--aMza che ane pariNAmI che, paryAya utpAda ane vyaya rUpa hoya che te pariNAma che. guNa dravyanA aMza kahevAya che. A rIte sthitirUpa dravyanA rUpa vagere ane jJAnAdi tathA pinDa, ghaTa kapAla vagere guNa ane paryAya che. koIpaNa dravya kadIpaNa pariNAma rahita hetu nathI. guNa ane paryAya dravyathI kathaMcit bhinna ane katha'cit abhinna che, na ekAnta bhinna che ane na ekAnta abhinna che teA paNa kadI kadI dravyathI guNa paryAyanA bhedanuM vivaraNa karavAmAM Ave che. A bheda vivakSA anusAra ja kahevAmAM Ave che ke AtmAmAM caitanya che AtmA jJAnAdi rUpamAM svayaM pariNata thAya che AthI caitanya ane AtmAmAM bheda na heAvA chatAM paNa AtmA mAM caitanya che e rIte bheda rUpathI vyavahAra thAya che. te ja pudUMgala dravya peAtAnA svarUpanA parityAga na karatA thakA vizeSarUpa Adi ane ghaTa AdinA vyavahAramAM kAraNa bane che. A rIte kathaMcita bhinna ane abhinna guNa ane paryAyavALA dravya kahevAya che. dha, adhama, AkAza kALa ane jIva drabyAnA viSayamAM paNa emaja samajavu joIe ke te paNa guNa ane paryAyavALA che. dravya sahabhAvI guNA ane kramabhAvI pA~cAne cegya hoya che. emAM anurUlaghutva tathA rUpa vagere guNa sahabhAvI che ane pinDa, ghaTa, kapAla vagere paryAya kramabhAvI che. evI ja rIte dharmAstikAyamAM gati hetutva adharmAstikAyamAM sthiti hetutva AkAzamAM avagAha hetutva jIvamAM jJAna dana Adi guNu tathA nAraka Adi paryAyAnA yathAyeAgyapUrvAMta prakArathI vicAra karavA. uttarAdhyayana sUtranAM 28 mAM adhyayananI 6 ThI gAthAmAM kahe che je guNAnA AdhAra che te dravya kahevAya che. je phakata dravyamAM Azrita che te guNa che paraMtu paryAyAnuM lakSaNa baMnenuM Azrita hAya che. tAtyaya e che ke guNa ane paryAya bane ja dravyanA aza che paratu baMnemAM taphAvata e che ke guNa phakta dravyamAM rahe che ane paryAya kUbyA tathA guNA baMnene Azrita hoya che, jema jIva dravya che, caitanya tenA guNa che. manuSya pazu pakSI Adi jIva dravyanA paryAya che. ane matijJAna vagere caitanya guNanA paryAya che. Ama je dravyane Azrita hAya te guNu ane dravya tathA guNa baMnene Azrita hAya tene paryAya kahe che. rA 'siyA niSNunA guja' || mULa sUtrA--je dravyane Azrita che, svayaM nirguNa hAya te guNa che. 53nA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 tatvArthasUtrane tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM kahevuM che ke guNa ane paryAyane Azraya dravya kahevAya che paraMtu guNa kene kahe che ? evI jijJAsA thavAthI tenuM samAdhAna karIe chIe. je dravyamAM rahetA hoya ane guNothI rahita hoya te guNa kahevAya che. ahIM nirguNa evuM kahevAthI kayaguke vagere pudgala skonI vyAvRtti thaI jAya che je nirguNa vizeSaNane prayoga na karyo hota te dvayaka Adi paramANu dravyanA Azrita hovAthI guNa kahevAta. paraMtu kayAzuka vageremAM rUpAdi guNonuM astitva che teo nirguNa nathI AthI guNanuM ukta lakSaNa temanAmAM ghaTita thatuM nathI. A kAraNathI lakSaNamAM ativyApti doSa paNa Avato nathI. AthI e sAbita thayuM ke je dravyane Azrita hoya svayaM nirguNa hoya ane jemAM guNatva dekhAya te ja guNa che. kiyA jo ke dravyAzrita hoya che. nirguNa paNa hoya che. paraMtu temAM guNatvane abhAva hovAthI ativyApti deSa AvatuM nathI. 30 tatvArthaniyukti -pahelAM kahevAI gayuM ke dravya guNa ane paryAyane AdhAra hoya che paraMtu guNa kevA hoya che ke jenA lIdhe dravya guNavAna kahevAya che ? A prakAranI jijJAsAnuM samAdhAna karavA mATe kahevAmAM AvyuM che. je dravyane Azrita hoya svayaM nirguNa hoya temane guNa kahe che. dravyane Azrita hoya arthAt dravyanA pariNAma vALu hoya agara dravyavatI heya guNothI rahita hoya. nirguNa-guNazUnya hoya te guNa kahevAya che. ahIM dravya ane guNono je Azraya--AzrayibhAva kahevAya che te pariNAmipariNAma bhAva samajavo joIe dravya pariNAmI che ane guNa pariNAma che. A dhArAdheya bhAva ahIM vivakSita nathI kAraNa ke jema kunDa ane bera-baMnenI sattA judI judI che te ja rIte dravya ane guNa bhinna bhinna nathI AthI dravyane AdhAra ane guNane Adheya kahI zakAya nahIM. anya mata anuyAyioe dravya ane guNamAM samavAya saMbaMdhano svIkAra karyo che te paNa barAbara nathI je guNone dravyanI sAthe samavAya saMbaMdha mAnavAmAM Ave to samavAya ane guNemAM paNa kaI saMbaMdha mAnavo paDaze. te samavAya paNa bIjo samavAya saMbaMdha mAnavAmAM Ave te anavasthA deSa Ave. bIje samavAya mAnavAmAM AgamathI virodha Ave che. samavAyathI dravya ane guNamAM je samavAya nAmane saMbaMdha che to te samavAya kayA saMbaMdhathI temanAmAM rahe che? saMyoga saMbaMdhathI athavA samavAya saMbaMdhathI ? saMga saMbaMdha to mAnI zakAya nahI kAraNa ke saMyoga be dravyono ja thAya che. ahIM guNa dravyarUpa nathI. je samavAya-samavAya saMbaMdhathI rahe che to A bIjA samavAyamAM paNa trIjA samavAyanI AvazyakatA raheze ane trIjA samavAya mATe punaH cothA samavAyanI AvazyakatA raheze. AvI sthitimAM anavasthA doSa Ave che. je samavAya saMbaMdha AkSipta thayA vagara svataMtra ja rahe che to pachI dravyamAM guNone rahevA mATe paNa samavAyanI AvazyakatA na rahevI joIe. te pachI evuM paNa na mAnavuM joIe ke dravya samavAya saMbaMdha dvArA guNonI sAthe saMbaddha che kAraNa ke ApanA kathana mujaba ghaTa tathA paTanI jema samavAya dravya ane guNamAM Azrita nathI. ghaTa ane paTamAM samavAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. guNanA lakSaNanuM nirUpaNa sU. 30 159 saMbaMdhane saMbhava nathI. AthI satya e che ke sthitiaMzarUpa dravya guNe ane paryAyonA rUpamAM pariNata thatA rahe che. guNa paryAya temanA pariNamana vizeSa che temanAmAM je guNa rUpa pariNAma che te nirguNa che arthAta guNamAM guNa hotuM nathI. - zukala Adi rUpa Adi tathA ghaTa kapAla vagere guNe ane paryAyonA bIjA koI guNa paryAya hotA nathI. paraMtu pariNAmI dravya dravyane ja zukala vagere rU5 vagere guNa pariNAmI thAya che ane ghaTa kapAla saMsthAna vagere paryAya pariNAma hoya che baMne zukala Adi guNa rUpa AdinA bIjA keI zukla Adi hotA nathI ane na ghaTa Adi AkAranA bIjA keI saMsthAna vigere paryAya hoya che. A kAraNe guNa nirguNa hoya che. paryAya guNethI ekAnta bhinna nathI kAraNa ke guNo ane paryAdhInI kathaMcita ekatA svIkAravAmAM AvI che. atre e samajI levuM joIe ke dravya-yugapada bhAvinI zukala Adi rUpa Adi jJAna vagere guNa pariNatine tathA kama bhAvinI pinDa ghaTa kapAla vagere paryAya pariNatine yogya hoya che. te pariNAmI ane dhruva-aMza rUpa che, Azraya che. utpAda ane vyaya svarUpa rUpa rasa gaMdha sparza tathA jJAna darzana rUpa guNone tathA ghaTa keza Adi rUpa paryAyone Azraya dravya che. dravya ja sAmAnyAtmaka rUpa rasa Adi tathA jJAnAdi guNanA rUpamAM tathA pinDa ghaTa vagere paryAyonA rUpamAM pariNamana kare che. pachI te te AkArethI nivRtta thAya che ane dravya rUpathI avasthita rahe che. pariNAma ane pariNAmImAM dravyArthika ane paryAyArthika nayanI apekSA kathaMcita abhinnatA ane kathaMcita bhinnatA jANavI joIe. A zukala Adi rUpa Adi tathA jJAna Adi guNAnA bIjA keI guNa nathI AthI te nirguNa che Ama A vidhAna tyAre ja zakya hoI zake jyAre guNa ane guNamAM bheda mAnavAmAM Ave. te bheda kathaMcit ja svIkArAya che, ekAnta rUpathI nahIM kAraNa ke badhI vastuo bheda ane abheda rUpa che. jyAre dravya ja zukala rasa AdinA rUpamAM agara jJAna darzana AdinA rUpamAM pariNata thAya che eTale dravyanI sAthe tAdAmya saMbaMdha hovAnA kAraNe guNa dravyathI judAM thaI zatAM nathI. A prakAre temanAmAM kathaMcit abhinnatA che. A abhinnatA kevaLa dravyArthika nayanI apekSAthI ja samajavI joIe ane guNane nirguNa samajavA jeIe. paryAyArthika nayathI guNanI pradhAnatA hevAthI dravyathI guNa kathaMcit bhinna paNa che. zaMkA-dravyArthika nayanA mate guNonuM astitva ja nathI te pachI abhinnatA kevI rIte mAnI zakAya ? samAdhAna--dravyArthika nayanA mate paNa guNanuM astitva te che paNa te dravyathI bhinna che. dravya jyAre zukala rUpamAM pariNata thAya che tyAre temAM nIlAkAra Adi pariNamana thatuM nathI AthI guNenI nirguNatA spaSTa ja che. jema dravyamAM guNa rahe che tema guNamAM guNa rahetuM nathI zaMkhamAM saphedAine guNa che paNa tenI saphedAImAM puna: saphedAI rahetI nathI-te svayaM zukalatA svarUpa ja che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 tatvArthasUtrane uttarAdhyayana sUtranA 24mAM adhyayananI 6ThI gAthAmAM kahyuM che-guNa dravyane Azrita hoya che ahIM dravyanA-Azrita kahevAthI upalakSaNathI guNone nirguNa paNa samajavA joIe. 30 tamArA pariNAmo' | mULa savArtha--dharma Adi dravyonuM pota-potAnA svarUpamAM hovuM te ja pariNAma kahevAya che 31 tatvArthadIpikA pahelA pariNAmane aneka sthaLo para ullekha karavAmAM AvyuM che paraMtu pariNAmane artha zuM che ? e jijJAsAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe- dharma adharma AkAza Adi dravya je svarUpathI hoya che te svarUpanuM devuM arthAta svarUpanI prApti pariNAma che te pariNAma be prakAranA che anAdi tathA sAdi. dharma adharma ane AkAza Adi dravyonI gati-upagraha sthiti-upagraha ane avagAha upagraha vagere sAmAnya rUpathI anAdi pariNAma kahevAya che te ja pariNAma vizeSanI apekSAthI sAdi hoya che, jema mATI dravyanA pinDa ghaTa, kapAla, kapAlikA sthAna keza zarkarUM ane udaMcana vagere pariNAma thAya che. 31 tatvArthaniyukita-pahelA anekavAra pariNAmano ullekha karyo ja che jema samaguNa samagaNavALAnA pariNAma ne dhAraNa kare che ane vadhAre guNovALA pudgala ochA guNavALA puduMgalane pitAnA rUpamAM pariNuta karI le che. pariNAma zabdano artha zuM che? zuM dhamAM stikAya tathA adharmAstikAya vagere dravya arthAntara bhUta pariNAmane utpanna kare che ? athavA te dravya pitAnA svarUpane parityAga na karatA thakA paNa kaIne kaI viziSTatAne prApta thaIne pariNata thatAM rahe che ? A zaMkAnuM nivAraNa karavA mATe pariNAma zabdanI vyAkhyA karAya che. dharma adharma Adi ka dravyane te te AkArathI athatu gatisahAyakatva, sthitisahAyakatva, avagAhasahAyakatva, paratva aparatva, zarIra Adi tathA jJAnAdi rUpathI thavuM-AtmalAbha-bhAva ja pariNAma kahevAya che. dharma Adi dravya ja vibhinna AkAramAM pariNata thatA rahe che. teo acala agara kUTastha nitya nathI. temane na to sarvathA utpAda thAya che athavA ne te sarvathA vinAza ja thAya che. - A rIte dharma Adi dravyanI eka avasthAthI bIjI avasthAnI prApti thavI pariNAma che. temAM dharma dravya che ane pudgalenI gatimAM tevI ja rIte madadarUpa thAya che jemAM pANI jaLacarajIvanI gatimAM sahAyaka thAya che. adharmadravya temanI sthitimAM nimitta thAya che jema vaTemArguone rekAvAmAM chAMyaDo sahAyaka thAya che. A baMne pratye samasta kAkAzamAM phelAyelA che. AvI ja rIte chae dravyono je svabhAva che, svarUpa che, te ja pariNAma kahevAya che. pariNAma zabdane vAcArye A rIte che-pariNAma-ahIM pari zabdano artha che vyApti jema guNathI pariNatane artha thAya che-guNathI vyApta namra dhAtuno artha thAya che-namrIbhAva. RjutA athavA avasthAntaranI prApti baMne-zabdAMzene Azaya nikaLyo-sarvatra anuvartana karavuM. A ja pariNAma zabdano artha che jema mATIne pinDo, ghaTa kapAla vagere badhI ava zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. pariNAmanuM nirUpaNa sU0 31 161 sthaomAM anuvartana jovAmAM Ave che ane suvarNadravyanA kaTaka, kuDaLa valaya rUpaka vagere badhI avasthAomAM anvaya-pratyakSa jovAmAM Ave che. AvI ja rIte ghaTa Adi tathA kuMDaLa Adi mATIthI ane suvarNa dravyathI vyApta rahe che. dharmAdi dravya paNa AvI ja rIte pitAnA svarUpane parityAga na karatA thakA ja gati sahAyakatva vageremAM anuvartana kare che. anuvRtti rUpa hovAthI A sAmAnya sthiti-aMzathI vyApta rahe che. keI paNa dravyanA utpAda agara vyApti sAmAnya sthiti-aMzathI avyApta hotAM nathI. - Aja pramANe dharmadravyanuM ja pitAnI eka avasthAthI bIjI avasthAmAM pariNata thavuM pariNAma che, evuM nathI ke dharmadravya keI bIjA adharmadravya vagerenI avasthAmAM pariNata thaI jAya AvI ja rIte adharmadravya pitAnI ja eka avasthAthI bIjI avasthAmAM pariNata thAya che. te dharma vagere keI anya dravyanI avasthA rUpamAM pariNuta thatA nathI. A ja rIte AkAza vagere dravyono paNa pita-patAnI avasthAomAM pariNamana thatuM he che arthAt ekathI bIjI ane bIjIthI trIjI avasthA thatI rahe che. Ane ja pariNAma samajavuM joIe. dharmAstikAya potAnA svarUpane parityAga na karate thako ja gamana karanAranI gatimAM sahAyaka rUpathI pariNata thAya che adharmAstikAya pitAnA svarUpane parityAga na karate yake sthita thanArAnI sthitimAM sahAyaka rUpathI pariNata thAya che. AkAza paNa potAnA svarUpane parityAga na karate thake ja avagAha karanArane avagAhanA Ape che. kALa jyeSTha ane kaniSTha AdimAM paratva ane aparatva utpanna karIne gata kALa bhaviSya kALa, samaya, kSaNa palakAra, divasa, rAtri, pakhavADIyu mahIne, ayana varSa vagerenA vyavahAra kAraka rUpathI pariNata thAya che, pudgala paNa dArika Adi zarIra Adi rUpa, rasa gaMdha sparza Adi rUpathI pitAnA svarUpane parityAga na karate thake paNa pariNata thAya che. jIva-jJAna-darzana-upayoga rUpathI tathA nArakI devatA manuSya tiryaMca rUpathI potAnA svarUpane parityAga na karate thake ja pa.i sumana kare che. AvI ja rIte zukala vagere guNa varNa Adi sAmAnya svarUpane tyAga na karatA thakA ja kRSNa Adi rUpathI pariNata thAya che. ghaTa paryAyamAM pitAnA sAmAnya mattikA svabhAvane parityAga na karatA thakA ja ThIMkarA avasthAne prApta kare che. AvI ja rIte ThIMkarA vagere paryAya paNa nAnI dIkarIo TukaDA keru sthAsa keza kuzUla zarAva udaMcana vagere rUpathI sAmAnya mRttikA svabhAvane parityAga na karatA thakA ja pariNata thAya che. AvI ja rIte paramANu paNa, rasa gaMdhasparza Adi rUpathI agara dvayAka vigere skanya rUpathI potAnA svarUpano tyAga na karatA thakA ja pariNata thAya che. Ama badhAM dravya saMdeva sUma bAdara utpAda vyayarUpathI sthiti aMza rUpa sAmAnya parityAga na karatA thakA ja pariNata thAya che. pariNAma be prakAranA che anAdi ane sAdi arUpI dharma adharma AkAza kALa ane jIva A pAMca dravyamAM anAdi pariNAma jANavA joIe, 21 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA asa"khyAta pradezavattva, leAkAkAzavyApitva, amUttatva, gamananimittattva, agurulaghutva vagere dharmAstikAyanA anAddhi pariNAma che. asakhyAta pradezavattva, leAkAkAzavyApatya, sthitinimittattva, adharmAstikAyanA anAdi pariNAma che. ananta pradezakhandha, amRttatva, agurulaghuparyAyattva, avagAha hetuttva vagere AkAzanA anAdi piraNAma che. AvalikA Adi bhUtakALa, bhaviSyakALa, vamAnatA Adi parattva-aparatve Adi, amRttatva, agurulaghutva Adi kALanA anAdi pariNAma che. jIvatva bhavyatva Adi amUttatva tathA jJAna-darzana Adi jIvanA anAdi pariNAma che. 162 rUpI pudgala dravyomAM sAdi pariNAma aneka prakAranA kahevAmAM AvyA che dA. ta. DhacaNuka Adi skaMdha rUpa zabdAdi zukala, kRSNa, rAtA, pILA vagere rasa Adi jyAre e paramANu svabhAvathI hrayANuka skaMdhane utpanna kare che tyAre baMne paramANuomAM je skaMdha rUpa pariNAma utpanna thAya che. te sAdi pariNAma che. AvI ja rIte rUpI ane utpAda-cayavALA dravyomAM rUpa, rasa, gadha, sparza Adi rUpa aneka prakAranA sAdi pariNAma hoya che. spardhA ATha prakAranA che--(1) karNAMza (kaThAra) mRdu (3) guru (bhAre) (4) laghu (halkA) (5) ThaMDA (6) unA (7) suMvALA ane (8) kharabacaDo AmAM kazatara ka zatama Adi sAdi pari NAma che. rasa pAMca prakAranA che--(1) tIkhA (2) kaDavA (3) turA (4) khATo ane (5) mITho. tistatara tiktatama vagere sArdi pariNAma che. gaMdha e prakAranI che-sugaMdha ane du dha surabhitara Adi sAdi pariNAma che. vaNuM, kRSNe vagere pAMca prakAranA che. kRSNatara Adi sAde piraNAma jANavA joie paraMtu pudgala dravyamAM drazyatva, mUttava, sattva Adi pariNAma aAdi ja hoya che sAdi nahI. Ama jevI rIte rUpI pudgala dravyomAM sAtti ane anAdi ane prakAranA pariNAma pratipAdana karavAmAM AvyA che tevI ja rIte arUpI dravyomAM paNa sAdi pariNAma paNa hAI zake che jema yoga ane upayogarUpa pariNAma jIvAmAM sAdi hoya che. Aja prakAre dharma Adi arUpI dravyomAM paNa sAdi pariNAmanI zakayatA che. jema, gati karavAnI icchAvALA kAi purUSa jyAre gatinI zarUAta kare che tyAre dhadravya tenI gatimAM nimitta banI jAya che. A nimittatva banI javu dharma dravyanA paryAya che. je pahelA na hatA have utpanna thayo che AthI A gati nimittatva pariNAma sAdi ja hAi zake che, anAdi nahI. te maitra nAmanA puruSa gatithI sthira thaI jAya tyAre te gati nimitattva paNa rahI jatA nathI Ama utpAda ane vinAzavAna heAvAthI te sArdi che. upagrAhyanA abhAvamAM upagrAhakatva paNa hAtA nathI. AkAza dravya paNa avagAhanA karanAra mATe--avagAhadAna rUpa paryAyathI pariNata thAya che. avagAhadAna paryAya hamaNAM hamaNAM utpanna thavAthI sAdi ja heAI zake che anAdi nahI. kAladravya paNa vRtta vartamAna Adi pariNamanathI yukta hAya che A prakAre A pariNAma drabyArthi kanayanA vyApArathI dha vagerenA svabhAva che, dharmAdithI bhinna nathI. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 2. pariNAmanuM nirUpaNa - 163 Ama pariNAma kayAMka svAbhAvika hoya che te kyAMka prayogika ane koIvAra baMne prakAranAM hoya che. kAraNa ke vastu teja che je utpAda vyaya ane dhrauvya lakSaNavALI hoya. AvI rIte anekAntavAdamAM rUpI pugala dravyomAM pradhAna rUpathI sAdi pariNAma hovA chatAM paNa kavacit anAdi pariNAma paNa ghaTita thAya che ane tevI ja rIte arUpI dharmAdi dravyomAM pradhAna rUpathI anAdi pariNAma hovA chatAM paNa kathaMcita sAdi pariNAma paNa ghaTita thAya che. keI-keIe kahyuM che ke rUpI pudgala dravyomAM ja sAdi pariNAma thAya che arUpI dharma Adi dravyomAM thatuM nathI, temanuM kathana yathArtha nathI temanA mata anusAra arUpI dravyomAM paryAyAzrayI vyavahAranA abhAvanI muzkelI hoya che ane Ama hovAthI utpAda-vyaya Adi lakSaNanI saMgati besatI nathI. AthI pariNAmanA abhAvane ja prasaMga thaI jAya che. dharma Adi arUpI dravyane apariNAmI mAnI levAthI temanA svarUpa akkasa thaI jaze, kAraNa ke teo svataH utpAda ane vyaya pariNAmathI rahita che, AthI mUtta ane amUrta badhAM dravyomAM kaI pariNAma sAdi hoya che. keI anAdi hoya che, evuM svIkAravuM joIe. arUpI jIvamAM jemAM jIvatva bhavyatva ane abhavyatva e anAdi pariNAma che tevI ja rIte pega tathA upayoga AdimAna pariNAma paNa che. pudgala dravyanA saMbaMdhathI AtmAnA vIryanuM phuraNa thavuM yoga kahevAya che. te kAyA vacana ane mana rUpathI AtmAnI zakti vizeSanI utpatti che. caitanya svarUpa AtmAne jJAna darzana dvArA praNidhAna Adi rUpa pitAnA viSayane grahaNa karavAne je vyApAra che te upayoga kahevAya che. samAdhine paNa upayoga kahe che. tenA dvArA thanArA padArthane pariccheda paNa upayoga kahevAya che. A upaganA rUpamAM AtmAnuM pariNAma thAya che. upaga bAra prakAranA che. jIvane svabhAva je upayoga che te mULamAM be prakAra che - sAkAra ane anAkAra baMnenA maLIne bAra bheda thAya che -(1) matijJAna (2) zrutajJAna (3) avadhijJAna (4) manaH paryayajJAna (5) kevaLajJAna (6) mati-ajJAna arthAta kumatijJAna (7) zrata-ajJAna (8) virbhAgajJAna arthAt kuavadhijJAna (9) cakSudarzana (10) acakSu darzana (11) avadhidarzana tathA (12) kevaLadarzana. ganA 15 bheda A che -(1) audArika kAga (2) vaikriya kAyAga (3) AhAraka kAyayoga (4) audArika mizra kAyasega (5) vaikiyamizra kAga (6) AhAraka mizrakAyayoga (7) kArpaNa kAyayoga (8) satyavacanaga (9) asatyavacanayoga (10) mizravacanayoga (11) vyavahAra-asatyA mRSAvacanayoga (12) satyama yoga (13) asatya manAyaga (14) mizramanevega ane (15) asatyAmRSA maneyoga. AtmA kAyA vagere seMkaDo prakAranA pudgalenI sAthe saMbaMdha hovAne kAraNe aneka prakAranI gatikathana tathA ciMtana vagere kriyAo kare che. te samaye tenI teja rUpamAM pariNati thaI jAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 tatvAthasUtranA che. te dUdha tathA prANInI jema mathavA mATI ane dhaDAnI jema ekAkAra thaI jAya che. tad rUpamAM piraNata thAya che. prajJApanA sUtranA 13mAM pariNAma padanA 181mAM sUtramAM kahyu che--pariNAma e prakAranA kahyAM che. te A mujaba che~~ jIva pariNAma ane ajIva pariNAma / / 31 / zrI jaina zAstrAcArya jaina dharmadivAkara pUjyazrI cAsIlAlajI mahArAja vicita tattvArthasUtranI dIpikA tathA zrI tatvArtha sUtra : 1 niyukti nAmanI vyAkhyAnA gujarAtI bhASAMtaranA bIjo adhyAya samAsa ArA Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trIjo adhyAya 'sakasAya jIvassa kammajogA poggalANaM bandho'. mULasUtrArtha -kaSAyayukta jIva kamaMga pudgalene grahaNa kare che te ja bandha kahevAya che. 15 tatvArthadIpikA-prathama sUtramAM kathita nava tattvamAMthI uttarAdhyayana sUtranA 28mAM adhyayana anusAra krama prApta triIjA banyatattvanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe. je jIvene kheMcIne durgatimAM pheke che temane kaSAya kahe che athavA je jIvane kaSe che arthAta pIDA pahoMcADe che temane kaSAya kahe che. "kaSa'no artha thAya che. jJAnAvaraNa Adi ATha prakAranA karma athavA saMsAra, temane jenAthI Aya-lAbha thAya arthAt jenA kAraNe jJAnAvaraNIya Adi karmona baMdha thAya agara janma-maraNa rUpa saMsAranI prApti thAya te kaSAya che. krodha, mAna, mAyA ane lobha A cAra kaSAya che. kaSAyayukta jIva sakaSAya kahevAya che. sakaSAya jIva karmanA gya pudgalene arthAta kAmaNa vagaNanA pugalene grahaNa kare che arthAt anya pradezanI sAthe ekameka karI le che, te baMdha kahevAya che. jIva ane karmane saMbaMdha anAdi kALathI cAlyA Ave che. karmanA udayanA kAraNe jIva kaSAyayukta thAya che. jyAre jIva karmathI sarvathA rahita thaI jAya che tyAre kaSAyanA lepane saMbhava nathI. AthI jIva ane karmanA anAdi kALanA saMbaMdhanA kAraNe ja svabhAvathI amUrta jIva paNa mUtta karma dvArA baMdhAI rahyo che. je bampanuM Adi mAnIe to tenAthI pUrva jIvane siddhanI mAphaka atyaMta zuddha mAna paDaze ane ema karavAthI baMdhanA abhAvane prasaMga AvI ubhuM raheze. jema keI viziSTa pAtramAM rAkhelA vividha prakAranA rasa, bIja, puSpo tathA phaLAdinuM dArunA rUpamAM pariNamana thaI jAya che tevI ja rIte karma vargaNAnA pudgalene pega kaSAyanA kAraNe kamarUpamAM pariNamana thaI jAya che. (1) tatvArthaniryukita-prAraMbhamAM pratipAdita jIva ajIva, baMdha vagere nava tattvamAMthI prathama ane dvitIya adhyayanamAM kramathI jIva ane ajIva tattvanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM. tyArabAda kramathI prApta baMdha tattvanI prarUpaNA arthe kahIe chIe anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA tathA lebha vagerenA bhedathI kaSAya seLa prakAranA che. je kaSAyathI joDAyelA hoya te sakaSAya kahevAya che. kaSAyayukta jIva karmane yogya arthAt kAmaNa vagaNanA pudgalene grahaNa kare che. A ja baMdha kahevAya che. AtmapradezonuM ane kAmaNujAtinA pudgalanuM parasparamAM baMdhAvuM. ekameka thaI javuM e baMdha zabdano artha thAya che. baMdha thavAthI Atmapradeza ane karma pugala dUdha tathA pANInI jema bhaLI jAya che. prakRti baMdha vagerenA bhedathI baMdhanA cAra prakAra che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 tatvArthasUtrane athavA jenA vaDe AtmA baMdhAya-parAdhIna karAya te pugalanuM pariNamana baMdha kahevAya che. rAgadveSa vagerethI yukta AtmapradezamAM kArmaNa-pudgalene AleSa thava baMdha che. je AtmAne dagatimAM nAkhIne tene ghAta kare che te kaSAya che. A kaSAya zabda "NfNAyAm' dhAtuthI banyo che. kaSAyanA krodha, mAna, mAyA tathA lebha e cAra mukhya bheda che. hemakaza anusAra kaSAya zabdanA aneka artha che, jemake surabhi, rasa, rAga, vastu, niryAsa, krodhAdi tathA vilepana. jIvane artha che AtmA je sthiti, utpatti, tathA vyaya rUpa pariNAmathI yukta che. te jIva kartA che te kartA hovAthI ja karmanA baMdha tathA phaLane anubhava saMbhavIta thaI zake che. kama zabdano artha che--je karavAmAM Ave te karma. karmanA ATha bheda che. jJAnAvaraNa dazanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra, antarAya, audArika vagere ATha prakAranI pudgalanI vargaNAo che te paikI kAmaNa vagaNanA pudgala ja karma rUpamAM pariNata thavAne yogya hoya che. anantAnanta pradezI ane cAra paza vALA ja padUgala AtmapradezamAM bhaLI jAya che jema telathI cikaNA zarIra para rajakaNuM coMTI jAya tema. Ane ja baMdha kahevAmAM Ave che. - mithyAdarzana AdinA AvezathI AtmA tat rUpamAM pariNata thAya che. A pariNamana kriyA ja karmonA lAgavAnuM kAraNa che te kriyAne kartA AtmA che. AtmAnI kriyAthI utpanna thanArA karma ATha prakAranA che. have pachI kahevAmAM AvanArA mithyAdarzana Adi karmabandhanA sAmAnya kAraNa che temanuM mukhya kAraNa te krodha vagere kaSAya ja che AthI ja atre kaSAyane grahaNa karavAmAM AvyA che. kodhana arthAt kopa thave ke che athavA jene lIdhe jIva gusse thaI jAya te ke kahevAya che. A krodha akSamArUpa arthAt kSamAne virodhI che, svAtmA ane paramAtmA pratye aprItirUpa che ane kepa mehanIya karmanA udayathI utpanna thanArA jIvanuM eka prakAranuM pariNamana che. te kRtya ane akRtyanA vivekane nAza karanAra che, agnirUpa hoya che. pitAnAthI anyane hake mAno te mAne che. A ahaMkArarUpa AtmAnI eka pariNati che. jenA vaDe chetarAvAya che athavA jenA dvArA lokone naraka vageremAM nAkhavAmAM Ave che te mAyA che athavA jemAM saghaLAM avaguNa AvI jAya che samAI jAya che-te mAyA che. bIjAne chetaravA mATe je azuddha prAga arthAt chadma prayoga karavAmAM Ave che te saghaLI mAyA che. jenA dvArA AtmA vyAkuLa karAya che te lebha kahevAya che tenA be bheda che-AkAMkSA ane gRddhi. aprApta vastunI kAmanA thavI AkAMkSA che ane prApta vastu paratve Asakti thavI te gRddhi che. lebhane tRSNA pipAsA, abhivyaMga AsvAda gaNya vagere paNa kahe che upara jaNAvelA krodha Adi eka-eka kaSAya paNa ananta saMsAra bhramaNanuM kAraNa hoya che. A cAre kaSAye atyanta pApamaya che, saMsAranA kAraNa che, bhavanI prAptinA mULa kAraNa che, janma-jaro rUpa saMsAra sthitinA nidAna che, prANIo mATe atyanta kaSTajanaka che ane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 bandhanA svarUpanuM nirUpaNa sU0 1 167 niraparAdha verI che. dazavaikAlika sUtranA 8mAM adhyayananA bIjA uddezakanI 40 mI gAthAmAM kahyuM che kraya ane mAna jo nigrahIta na karavAmAM Ave temaja mAcA tathA lAbha jo vadhatAM gayA tA A cAreya kaSAye| punaHvanA mULanuM ja siMcana kare che. vaLI kahe che-- lAkamAM je atyanta duHkha che ane traNe lAkamAM je uttama sukha che te kaSAyeAnI vRddhi ane kSayanA kAraNe ja jANavA joIe. tAtkSaya e che ke kaSAyeAnI vRddhithI duHkha ane kSayathI uttama sukhanI upalabdhi thAya che. AtmAmAM kaSAya-pariNAma tyAre ja zakya che jyAre tene pariNamanazIla mAnavAmAM Ave. jo AtmAne apAimI, sarvavyApI ane niSkriya mAnavAmAM Ave te temAM kaSAyapiraNAma thaI zakatu nathI AthI pariNAmazIla AtmAmAM ja kaSAyaparaNAmaka saMbhavIta che-- kahyuM paNa che bhagavAna mahAvIranA matAnusAra jIva karmabandhanathI baddha che ane kartA AtmAnI sAthe kama pravAhanI apekSA anAdi kALathI lAgelA paDayA che. saMsAra anAdi kALathI che AthI kabandha paNa anAdikAlIna ja siddha thAya che A kAraNe ja kama mUtta che; je amUtta hoya che te anyakartA heAtA nathI // 2 // manuSya prAraMbhamAM je deha dhAraNa kare che te heturahita nathI. tenu koI ne koI kAraNa tA DAvu ja joie. jo kAraNa vagara ja dehatu. grahaNa mAnavAmAM Ave teA saMsArathI kadI paNa mAkSa ja thaI zakata nahI. arjunta bhagavaMta karmIne mUtta mAne che kAraNake karmanuM phaLa (zarIra vagere) sUtta jovAmAM Ave che ane tenI uddIrA tathA upanAmanu thavu' paNa jovAmAM Ave che !! 4 5 jo kama rUpI na heAta te| AtmAnI sAthe khaddha na heAvAthI AtmAnI sAthe rahI na zakata. jo karma baddha che te temanuM rUpapaNu paNa siddha thaI zake che !! 5 u Ama kanu mUtta thavuM siddha thaI jAya che. parantu badhAM pudgala karmIne yAgya hoya che evu' samajI levu' na joI e. mAtra kANuva NuAnA pudgala ja je anya samasta va NuAonI apekSA sUkSma hoya che te ja kamarUpamAM grahaNa karavAmAM Ave che. je AtmAe karmAMnA AgamananA dvArAne-Azra mithyAtva, avirati vagerene rAkayA nathI te ati sUkSma ane ati sthULa, pudgalAne, je anyane ceAgya hAtA nathI, temane cheDI daI ne anantapradezI kama ceAgya pudgalaskandhAne ja karmAMnA rUpamAM grahaNa kare che. kahyuM paNa che- jIva atyanta sUkSma ane atyanta mAdara pudgala skandhAne grahaNa karavAmAM samatha hAtA nathI aNu ane zarkarA kI A rUpathI jIvanI sAthe addha thatAM nathI. koI puddagala aNurUpa ane koI skandharUpa hoya che. atyanta sUkSma pariNAmavALA kAI kaI pudUgala eka-eka pradezanI vRddhi thatA-thatA anantapradezI thaI jAya che. jinendra bhaga bantAkaghue che ke keTalAMka anantapradezI skandha paNa agrAhya hoya che. // 2 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 tatvArthasUtrane te skamAM paNa eka-eka pradezanI vRddhi thaIne, je pAMca rasa, pAMca varNa be gaMdha ane cAra sparzavALA agurU laghu avasthita ane jIvapradezanI sAthe eka ja kSetramAM avagAha hoya ane karmarUpamAM pariNata thavAne yogya hoya te ja pudgalakarmarUpamAM grahaNa karavAmAM Ave che. eka che abhavya jInI rAzithI anantaguNa ane siddhothI anantamAM bhAga paramANu maLIne eka skandha (pinDa)nA rUpamAM pariNata thayA hoya, A skAnuM pariNAma che ke e audArika Adi zeSa pudgala dravyane grahaNa karavAnI paNa AvI ja vidhi kahevAmAM AvI che. dArika vagaNanA badhA skandha alpa pradezevALA hoya che . 6 te dArika zarIrane yogya skandhonI apekSA vaikiya zarIrane megya anya pradezanI apekSA asaMkhyAtagaNuM adhika hoya che ane vaikriya zarIranI apekSA AhAraka zarIrane yogya kanya pradezanI apekSA asaMkhyAtagaNa hoya che . 7 AhAraka zarIrane yogya skonI apekSA kramazaH anantaguNita pradezevALA skandha tejasa zarIrane yogya hoya che tejasa zarIranA yogya skandhAthI anantaguNita pradezevALA skandha bhASAnA temanAthI anantaguNita pradezevALA skandha prANApAnanA, temanAthI anaMta guNita pradezavALA skandha karmane yegya hoya che je 8 kaSAyayukta jIva dArika, vaikiya, AhAraka, tejasa, bhASA, prANApAna mana ane karma vaNAnA bhedathI ATha prakAranAM, paramANu DhipradezI skandha AdithIlaIne sarvavyApI acitta mahAskandha sudhI pudgalamAMthI jJAnAvaraNa darzanAvaraNa, vedanIya, mehanIya nAma betra Ayu ane antarAya karmavargaNAnA anurUpa sUma pariNamanavALA pudgalene ja grahaNa kare che, bAdara pariNamanane yogya pudgalone nahIM. AtmA jJAnanA AvaraNamAM samartha te pudgalene grahaNa kare che. - je karma jJAnane AcchAdita kare che te jJAnAvaraNa kahevAya che. evI ja rIte je darzana gaNane DhAMkI de che tene darzanAvaraNa karma kahevAya che. AvI ja rIte jJAna vagere guNene DhAMkI devA mATe samartha karma pudgalanI jJAnAvaraNa Adi saMjJAo prasiddha che. Ama AtmAnA pradeza sAthe karma pudgalenuM ekameka thaI javuM banyuM kahevAya che. kAmaNa zarIra AtmAnI sAthe ekameka thaI rahyuM che, ega ane kSAyathI yukata AtmA jJAnAvaraNa vagere karmone yogya pudgalene grahaNa kare che. AthI kArpaNa zarIra dvArA karmogya pudagalanuM grahaNa karavuM te baMdha kahevAya che. jema dI potAnI uSNutAne lIdhe vATa vaDe tela grahaNa karIne jyotinA rUpamAM pariNata kare che ThIka tevI ja rIte AtmArUpI dIvaDe rAga dveSa vagere guNonA vegathI kaSAya ane garUpI dIvAthI jJAnAvaraNa Adi karmone cagya pudagala skanane grahaNa karIne jJAnAvaraNa Adi karmonA rUpamAM pariNuta kare che. jevI rIte telathI caLAyelA zarIra para tathA pANIthI bhIMjAyelA vastromAM dhULa tathA retInA kaNa cATI jAya che. ane zarIra agara vastrane gaMdA banAve che tevI ja rIte rAgAdinI snigdhatAthI (cikAza) cIkaNe banelo AtmA navIna kamene grahaNa karavAne yogya hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 bandhanA svarUpanuM nirUpaNa 169 kahevAnuM e che ke AtmA ane zarIranA ekameka thavAthI AgavIrya dvArA karmane baMdha thAya che. kahyuM paNa che - A prAyogika baMdha kartAnA sAmarthyathI utpanna thAya che ane tenA anAgika vIryathI mAnela che ? anAbhogika virya dvArA rasane pacAvIne te anAgika vIrya dvArA ja tene dhAturUpamAM pariNata kare che. jarA jema ghaDA vageremAM thanArA mATInA avayava pinDamAM samAyelA hoya che tevI ja rIte jJAnAvaraNIya Adi karmonA deza (avayava) paNa samajI levA joIe. karma je ke samAhita tathA avibhakata che--kAmaNa vargaNa dravyanI apekSAthI eka rUpa che te paNa jinendromAM prakRtinA bhedathI tene ATha prakAranA joyA che arthAtu kamanI prakRtio ATha hovAthI karmanA ATha bheda mAnyA che. pAkA jema pudagalatvanI apekSAthI badhA pudgala dravya sarakhA che te paNa temanA vipAkamAM taphAvata jovAmAM Ave che. keI dravya pittakArI, kaI kaphajanaka te kaI vAyuvardhaka hoya che evI rIte guNa bheda hovAthI te-te dravyamAM paNa bheda mAnavAmAM Ave che. AvI ja rIte karmomAM paNa prakRtinA bhedathI bheda mAnavAmAM AvyA che. je karmanI jevI prakRti (guNa svabhAva) che tenA phaLa paNa tevAja hoya che. jAMbunA vRkSamAM lIMboLI lAgatI nathI ane lImaDAnA vRkSamAM jAMbu thaI zakatA nathI. ThIka AvI ja rIte judA judA prakAranA pitAnA prayoga rUpI jaLathI sIcela karma rUpI vRkSa paNa potapotAnA svabhAva anusAra judA judA prakAranA phaLone utpanna kare (7) samavAyAMga sUtranA pAMcamAM samavAyamAM kahe che - yegathI thanAro baMdha ane kaSAyathI thanAre baMdha. AvI ja rIte sthAnAMgasUtranA bIjA sthAnanA bIjA uddezakamAM kahyuM che-pApakarmone be kAraNothI thAya che-rAgadveSathI rAga be prakAranA che--mAyA ane lebha. dveSa paNa be prakAranA kahevAmAM AvyA che-odha ane mAna prajJApanA sUtranA 23 mAM padamAM AvI ja rItanuM praru. paNa karavAmAM AvyuM che. (sU. 1) "to ravi pAku-ripha-4g-tmA upameya ItyAdi mULasUtrArtha-bandha cAra prakAranA che-prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha ane pradezababdha... rAma tatvArthadIpikA pUrva sUtramAM kathita bandha ekaja prakArane che ke aneka prakArane ? evI jijJAsA thavAthI kahIe chIe. bandhanA cAra bheda che. (1) prakRtibandha (2) sthiti banya (3) anubhAgabadha tathA (4) pradezabaMdha. 1. prakRtibandha-prakRtine artha che-aMza athavA bheda tenA jJAnAvaraNa vagere ATha bheda che temanuM bandha thavuM prakRtibandha kahevAya che athavA avaziSTa-sAdhAraNa je kadravya che temAM 22 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 tatvAthasUtranA judA judA prakAranI prakRtie arthAta jJAnAdi guNAne AvRtta karavAnA vibhinna svabhAvAnu utpanna thai javuM prakRtibandha che. 2. sthitibandha--pariNAma vizeSa dvArA grahaNa karelA kanA dalikAnI AtmAnI sAthe baMdhAyelA rahevAnI kALa maryAdAne sthitibandha kahe che athavA jJAnAvaraNIya Adi ATha kaprakRtinA jaghanya Adi bhedathI bhinna avasthAnanuM ni.na sthitibandha kahevAya che. 3. anubhAgamanya--anubhAga arthAt gRhIta karma likAmAM utpanna thanArA tIvra agara mada rasa, tenA anya anubhAgamanya kahevAya che. 4. pradezakhanya--jIvapradezAmAM, kama pradezamAM ananta kama pradezAnu pratyeka prakRtimAM niyata piramANunA rUpamA saMbadha thavA pradezamanya che. kamalikIno saMcaya pradezakhanya kahevAya che. AthI sthiti ane rasanI apekSA na rAkhatA dalikAnI saMkhyAnI pradhAnatAthI ja je anya thAya tene pradezakhanya samajavA joIe. kahyu' paNa che. pariNAmane prakRti kahe che kALanI avadhine sthiti kahe che, rasane anubhAga ane likAnA samUhane pradeza kahe che. A cAra prakAranA andhAmAM prakRti ane pradezakhanya yoganA nimittathI thAya che tathA sthitibandha tathA anubhAgamanya kaSAyanA nimittathI thAya che. cega ane kaSAyanI tIvratA ane mantratAnA bhedathI anyamAM judAI thaI jAya che kahyu paNa che--ceAgathI prakRti ane pradezakhanya tathA kaSAyathI sthiti ane anubhAgamanya jIva kare che. je jIvane yoga ane kaSAya aparibhuta hoya che athavA nAza pAme che, tene vizeSa sthitimattvanu kAraNa rahetuM nathI. upazAnta kaSAya vItarAga arthAt 11 mAM guNusthAnakanA jIva apariNata yAga kaSAyavALA kahevAya che ane kSINu kaSAya Adi jIva vinaSTa ceAga-kaSAyavALA kahevAya che. AvA jIvAnA je karmabandha thAya che temAM e samayathI adhika sthiti paDatI nathI. // sU. 2 / / tatvAtha niyukita pAchalA sutrAmAM pratipAdita anya zu eka prakAranA cheke aneka prakAranA ? evI AzaMkA thavA para kahIe chIe pUrvokata ka anya cAra prakAranA kahevAmAM AvyA che. (1) prakRtibandha (2) sthitimanya (3) anubhAgabandha (4) pradezakhanya prakRtinA artha che--mULa kAraNa ahI tene Azaya svabhAva che. jema zItaLatA e pANInA svabhAva che athavA A purUSa duSTa prakRti che enA atha che A purUSa naThArA svabhAvavALA che evI ukita leAkamAM prasiddha che. jJAnAvaraNa karyaMnI prakRti athavA svabhAva jJAnane AcchAdita kare che A kAraNe jJAnAvaraNu kanA udayathI padArthInA jJAnanA abhAva hoya che ! dazanAvaraNu karmanA udayathI padArthAMnA AleAcana (sAmAnya jJAna)nA abhAva hoya che, eja prakAre vedanIya vibhinna prakRtie samajI levI joI e svabhAvanA vAcaka prakRti zabda prakRtirUpa aMdhane prakRti baMdha kahevAya che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Adi karmInI paNa svabhAvanA sAdhaka che. Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. ke anyanA svarUpanuM nirUpaNa sU0 2 171 jJAnAvaraNa vagere karmonA AtmapradezeAnI sAthe ekameka thavuM te anya che tenA peAtAnA svabhAvathI cuta na thavuM sthiti che tApa e che ke AtmapradezeAnI sAthe karma pudgalAnA baddha rahevAnA kALanI je avadhi che, te sthitibandha che. sthiti zabda paNa bhAvasAdhana che arthAt rAkAvuM tene sthiti kahe che. gRhIta vastune rokAvavAnA samayanI maryAdA sthiti kahevAya che jema gAya vagerenA dUdhanI mIThAza----svabhAvathI vegaLA na thavuM te sthiti che teja prakAre jJAnAvaraNIya ADhi karmAMthI jJAnAcchAdana Adi svabhAvathI alaga na khanavuM te sthiti che tAraNa e che ke AtmA dvArA grahaNa karelI ka-pudgaleAnI rAzinuM AtmapradezAmAM avasthita rahevuM sthiti che. tenA dvArA agara tenA rUpamAM thanAra bandha sthitibandha che. anubhAga arthAt anubhAva. karma pudgalAmAM rahelu eka vizeSa prakAranuM sAmarthya anubhAga che. tAtparya e che ke grahaNa karavAmAM AvatA karma pudgaleAmAM tIvra, tIvratara, tIvratama athavA maDha maMtara ane madatama phaLa pradAna karavAnI je zita utpanna thAya che tene anubhAga anya kahe che karmone anubhAva kaSAyanI tIvratA-mantratA anusAra thAya che ane A kAraNathI te aneka prakAranA che. keAI anubhAga dezadhAtI tA koI sarvAMdhAtI hAya che. koI eka sthAnaka, koI dvisthAnaka, keAi tristhAnaka te koI catuHsthAnaka heAya che. ja AtmAnA pradezamAM karma pudgala dravyanA pariNAmanA pariccheda pradezakhandha che. Ama AtmAnA adhyavasAyAnA kAraNe puddagalAnuM pariNamana vicitra prakAranu thAya che. jema lADA vAyu ane pittane haravAvALA. buddhivaka, samAhukArI hAya che, vagere rUpathI jIvanA saMyeAgathI te judA judA AkArAmAM pariNata thAya che evI ja rIte karma vaNAnA pundgalAnI koi rAzi AtmAnA saMbaMdhathI jJAnanu AvaraNu kare che, koI dananuM AvaraNa kare che koI sukha-duHkhanI anubhUtinu kAraNa hAya che, koI tattvAnA viSayamAM azraddhA utpanna kare che vagere kahyuM paNa che---- AvI rIte kamanI mULa ane uttara prakRtie kahevAmAM AvI che temanI sthitinA kALanu je che te sthitibandha kahevAya che. 515 kAraNa te prakRtionA vipAkaphaLanuM je kAraNa che. je temanA nAma anusAra bhinna-bhinna prakAranA che te rasane anubhAva kahe che. temAM kAI tIvra,koI mantra ane kaI madhyama hAya che. rA te pUrvokta karma skandhAnA jIva dvArA saMpUrNa pradezathI pradezakhanya che. !gA AtmAnA pratyeka pradeza ananta-ananta ka pradezothI ceAganA kAraNe karmanA bandha kare che ane temanI nirjarA paNa yega vizeSa dvArA grahaNa thavu badhAyele che. A jIva nirantara karatA rahe che. 54 samavAyAMga sUtranAM cAthA samavAyamAM kahyuM che. anya cAra prakAranA kahevAmAM AvyA che te A prakAre che-- (1) prakRtimandha (2) sthitimandha (3) anubhAvamanya ane (4) pradezakhanya rA vaherano patra micchAnaLAvi' ityAdi mULa sUtrA--karmabandhanA pAMca kAraNa che. (1) mithyAdarzana (2) avirati (3) pramAda (4) kaSAya ane (5) yAga. // 3 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 tatvArthasUtrane tatvArthadIpikA-pahelA karmabandhanA prakAra pradarzita karavAmAM AvyA have temanA hetuonuM pratipAdana kahIe chIe, mithyAdarzana avirati, pramAda, kaSAya ane yoga-A saghaLAM kamabandhanA kAraNa che. temane artha A mujaba che- 1. mithyAdazana-tatvArthane arthAt kudeva, kuguru ane kudharma pratyenI zraddhAne mithyAdarzana kahe che. tattvArtha zraddhAna rUpa samyagU darzananuM A vidhI che. 2. avirati-prANAtipAta vagere pApasthAnethI nivRtta na thavuM. A avirati virati rUpa pariNatithI viparIta che. 3. pramAda-pramadana, pramattatA, samIcIna upayogane abhAva puNya kRtyomAM anAdara- A saghaLAM pramAda che. 4. kaSAya-ananta saMsAranI paramparAne bhamAvavAvALA krodha, mAna, mAyA ane lebhane kaSAya kahe che. pa. yoga-mana, vacana ane kAyAne vyApAra yoga che. A pAMce karmavargaNanA pudgala skandha ane Atma pradezanA paraspara saMbaMdha rU5 baMdhanA kAraNa che. A pAMceya samasta karmonA baMdhanA sAmAnya kAraNa tarIke lekhavA joIe. jJAnAvaraNa vagerenA bandhanA vizeSa hetu have pachI kahevAmAM Avaze. mithyAdarzana be prakAranA che- naisargika ane paropadeza nimitta je mithyAdarzana parepadeza vagara ja mithyAtvamehanIya karmanA udayathI utpanna thaI jAya che te naisagika kahevAya che. paropadezathI utpanna thanAra mithyAdarzana cAra prakAranA kahevAyA che. (1) kiyAvAdI (2) ayiAvAdI (3) ajJAnika ane (4) vainAyika. athavA mithyAdarzana pAMca prakAranA che--(1) ekAnta miyAdazana (2) viparIta mithyAdarzana (3) saMzaya mithyAdazana (4) vainAyika mithyAdarzana (5) ajJAna mithyAdarzana. avirati bAra prakAranI che-chakAya ane cha IndrinA viSaya arthAta chakAyanA jIvonI hiMsAthI nivRtta thavuM ane mana sahita chae indriyanA viSayamAM rAgadveSa dhAraNa karavuM. pramAda ghaNA prakAranA kahevAmAM AvyA che, pAMca samitiomAM pramAda kare, traNa guptiomAM pramAda karo, zuddhiaSTakamAM jAgRta na rahevuM, uttama kSamA vagere daza prakAranA dharmomAM pramAda seva vagere. soLa kaSAya ane nava ne kaSAya maLIne pacIsa kaSAya che. cAra maneyega, cAra vacana ga, pAMca kAyama ema tera jAtanA yaMga che. AhAraka zarIranA dhAraka pramatta saMyatamAM AhArakakAya vega ane AhAraka mizra kAyama paNa hoya che. A bhegA karIe te yoganA paMdara bheda thaI jAya che. mithyAdazana vagere pUrvokta pAMca maLelA paNa karmabandhanA kAraNa hoya che ane judA judA paNa kAraNa hoya che. mithyASTimAM pAMca maLelAM kAraNa hoya che. sAsAdana samyagra dRSTi samyagu mithyASTi (mizradaSTiasaMyata samyaga dRSTimAM aviratI pramAda kaSAya ane yoga e cAra bandhanA kAraNa maLI Ave che. saMyatAsaMyata (dezavirata)mAM virati mizrita avirati, pramAda ane ga kAraNa hoya che. pramatta saMyatamAM pramAda kaSAya ane vega kAraNa hoya che, apramatta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. karmabaMdhanA kAraNanuM nirUpaNuM sUtra 3 173 Adi cAra guNasthAnamAM yoga ane kaSAya kAraNa che. upazAMta kaSAya, kSINa kaSAya tathA sagI kevaLImAM ekalo yoga ja bandhanuM kAraNa hoya che. agI-kevaLImAM bandhanuM koI kAraNa na rahevAthI bandha ja thato nathI. 3 tatvArthaniryukita-pUrvasatramAM karmabhAvabandhanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM che. have badhanA pAMca hetuonuM nirUpaNa karavA mATe kahIe chIe bandhanA pAMca kAraNa che-mithyAdarzana avirati, pramAda, kaSAya ane vega. karma bandhanA A sAmAnya kAraNomAM paheluM mithyAdarzana che. tattvArtha zraddhAna rUpa samyakadarzanathI ulTuM tattvArthanuM azraddhAna mithyAdarzana kahevAya che. pApasthAnethI nivRttine virati kahe che tenAthI je ulaTuM hoya arthAtu pApasthAnothI nivRtta na thAya, tene avirati kahe che. IndriyonA viSayamAM rAga-dveSapUrvaka-pravRtti karavI vikathAo hvI gADhI tathA lAMbI uMgha levI indriyanA deSathI mokSamArgamAM zithilatA thavI athavA sArA kAryomAM AdarabhAva na hava-pramAda kahevAya che. anantAnubandhI vagerenA bhedathI cAra-cAra prakAranA kodha mAna mAyA lebha e kaSAya che. mAnasika vAcanika ane kAyika vyApAra vega kahevAya che. A mithyAdarzana vagere pAMca karmabandhanA sAmAnya kAraNa che. mithyA arthAta ayathArtha-khoTuM darzana athavA dRSTi kahevAne abhiprAya e che ke ayathArtha zraddhAna mithyAdarzana che hiMsA Adi pApamaya kRtyathI virata thavuM virati arthAta saMyama che. virati na thavI te avirati arthAt asaMyama che jenAthI kahevA mAge che ke hiMsA vagere niMdavA yogya karmone tyAga na kare. sAvadha na rahevuM pramAda kahevAya che. kaSanI jenAthI AyAta thatI hoya te kaSAya jIva jyAM zArIrika ane mAnasika viTaMbaNAothI kasAya che-duHkhita karavAmAM Ave che te saMsAra kaSa che ane tenA Aya" arthAt AgamananA je Abhyantara kAraNa che temane kyAya kahe che. krodha mAna mAyA ane lebha kaSAya che. je mana vacana tathA kAyAnA vyApAra dvArA nokarmathI gadravyathI agara vIryantarAya karmanA kSapazamathI utpanna vIrya paryAya dvArA je yukta karavAmAM Ave, te yuga che. AmAthI mithyAdarzana be prakAranA che-abhigRhIta tathA anabhigrahIta. saMdigdha anabhi. gRhIta. mithyAdarzanano bheda che. matijJAna vagere kaI paNa viSayane dRSTimAM rAkhIne asabhyam darzanane svIkAra karavo dA. ta. "A ja sAcuM che A abhigRhIta mithyAdarzana kahevAya che, tethI bhinna mithyAdarzana anabhigrahIta kahevAya che. kahevAnuM e che ke saMdigdha paNa anabhigRhIta mithyAdarzana ja che. pramAdanA traNa bheda che--skRtinuM anavasthAna subha kAryo pratye anAdara tha tathA vegonuM dupraNidhAna tha. agAu anubhavelI koI vastunA viSayamAM yAdagIrI na rahevI smRti anavasthAna kahevAya che. visthA vageremAM manaDuM ramatuM rahevAnA kAraNe yAda rahetuM nathI ke A ryA bAda A karavAnuM che. evI ja rIte AgamavihIta kiyAkalApa arthAt anuSThAnemAM anAdara-anutsAha athavA pravRtti na hovI e paNa pramAda ja che. mana vacana tathA kAyAne dUSita vyApAra the, jevI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 tatvArthasUtrane rIte manathI ArtadhyAna athavA raudradhyAna karavuM asatya vacanane pravega karo ane kAyAthI hiMsA ItyAdimAM pravRtta thavuM e tamAma pramAda che. kaSAya mukhyatayA cAra prakAranA che-krodhakaSAya mAnakaSAya mAyAkaSAya ane lebha kaSAya A paikI krodha vagere cAre kaSAyanA cAra-cAra bheda che anantAnubandhI koI apratyAkhyAnI krodha pratyAkhyAnI krodha ane saMjavalana kola AvI ja rIte mAna vagerenA paNa bheda samajavA Ama saLa kaSAya tathA nava nekaSAya maLIne kula 25 kaSAya hoya che jemAMthI tera kaSAya badhanA kAraNarUpa che. mana vacana ane kAyAnA bhedathI yoga traNa prakAranA che-managanA cAra bheda che satyamane yoga asatyamayega, ubhaya maneyega ane anubhaya maneyega vacanaga paNa cAra prakAranA che satyavacanaga, asatyavacanaga ubhayavacanayoga ane anubhayavacanaga audArika kAyayoga vaikiya kAmaga AhAraka kAyayega, kAmaNa kAga A cAra tathA audArikamizra kAga vaikiyamizra kAyayoga ane AhAraka miznakAya. A traNa maLIne sAta kAyama hoya che. ekaMdare paMdara prakAranA yuga kahyA che. AmAMthI AhAraka ane AhArakamizane bAda karatAM bAkInA badhA bhegA karmabhAvabandhanA kAraNa hoya che. mithyAdarzana Adi pAMca bandhanA kAraNemAMthI pUrva-pUrvanA vidyamAna hovAthI pachIpachIne sadbhAva avazya thAya che jema mithyAdarzanane sadbhAva thavAthI avirati Adi cAre avazya hoya che, avirati thavAthI pramAda vagere traNa jarUra hoya che, pramAda thavAthI kaSAya tathA ega paNa avazya hoya che ane kaSAya thavAthI yaMga avazya thAya che paraMtu e jarUrI nathI ke prathama kAraNa hovAthI pAchaluM kAraNa paNa avazya hoya ja jema keganuM hevAthI prathamanA cAra kAraNanuM hovuM Avazyaka nathI, yoga ane kaSAyanA hovAthI bAkI traNa avazya hoya evuM nathI, ega kaSAya ane pramAdanI hAjarImAM bAkI benuM hovuM niyata nathI evI ja rIte jyAM avirati, pramAda kaSAya ane vega che tyAM mithyAdarzana avazya hoya ja evo niyama nathI. samavayAMgasUtranA pAMcamAM samavAyamAM kahyuM che-AsavadvAra pAMca kahelA che-mithyAtva avirati, pramAda kaSAya tathA ga. samavAyAMgasUtramAM mithyAtva avirati pramAda kaSAya ane vega e pAMca AzrayadvAra kahelA che. 3 adR smag ofNasa' ityAdi sUtrArtha-karmaprakRtio ATha che-jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya mohanIya Ayu, nAma gotra ane antarAya kA tatvArthadIpikA-pUrvokata bandhanA be prakAra che-mULa prakRtibandha ane uttara prakRtibandha AmAthI ATha prakAranA mULa prakRti bandhanA nirUpaNa athe kahIe chIe-mULa prakRti bandha ATha prakAranA kahevAmAM AvyA che-(1) jJAnAvaraNa (2) darzanAvaraNa (3) vedanIya (4) mehanIya (5) AyuSya (6) nAma (7) gotra ane (8) antarAya. jenA vaDe jIvana jJAnaguNa DhaMkAI jAya athavA je jJAnaguNane DhAMkI de che te jJAnAvaraNa kahevAya che. je karma darzana guNane DhAMkI de che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. mUNaprakRti baMdhanA bhedanA kathana sU. 4 175 te darzanAvaraNa kahevAya che. jenA kAraNe sukha duHkhano anubhava karavAmAM Ave che te vedanIya kahevAya che je vaDe jIva mehita thAya che athavA je jIvane mUDha banAve che te mehanIya che. jenA udayathI jIva nArakI vagere bhavene prApta karIne tyAM caeNTa rahe che te Ayu karma che. je karma AtmAne judI judI yoniomAM nArakI vagere paryAye dvArA nimitta kare che arthAta jenA lIdhe jIva nArakI vagere kahevAya che te nAma karma che. jenA udayathI jIva uMce athavA nIce kahevAya che tene gotra kahe che. je dAtA, dAna ane dAnapAtranI vacce AvI jAya che, AvIne vigha nAkhI de che tene antarAya kahe che. jevI rIte ekI sAthe Arogele AhAra rasa lehI mAMsa majajA vIrya vagere alaga alaga dhAtuonA rUpamAM pariNata thaI jAya che te ja rIte AtmAnA eka ja pariNAmathI grahaNa karavAmAM AvelA karmavargaNanA pugala jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya Adi judA judA bhedane prApta thAya che. prajJApanA sUtranA 21mAM padamAM prathama uddezakanA 288mAM sUtramAM kahyuM che-karmanI ATha prakRtie kahevAmAM AvI che. jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya, vedanIya, mehanIya, Ayu nAma, getra ane antarAya. A sU. 4 tattvArthaniyaMti-pUrvasUtramAM kathita prakRti, sthiti, anubhAga ane pradezaanya-A cAra prakAranA bandhomAMthI prathama prakRtibandha be prakAranA kahevAmAM AvyA che-(1) mULaprakRtibandha ane (2) uttara prakRtibandha. A be bhedomAMthI prathama mULa prakRtibandha ATha prakAranA che, te darzAvavA kAje kahIe chIe karmanI mULa prakRtie ATha che, jemane ATha karma paNa kahe che. temanA nAma A mujaba che--(1) jJAnAvaraNa (2) darzanAvaraNa (3) vedanIya (4) mehanIya (5) Ayu (6) nAma (7) getra ane (8) antarAya. jJAna AtmAne eka asAdhAraNu bodhAtmaka guNa che jenA vaDe padArthanA vizeSa aMzanuM parijJAna thAya che. darzana AtmAne te asAmAnya guNa che je dvArA vastune sAmAnya aMza jANI zakAya che. je karma pravRti, jJAna ane padArthane DhAMkI de che tene kramazaH jJAnAvaraNa ane dazanAvaraNa kahe che. "AvaraNa" zabda bhAvasAdhana paNa che temaja karaNasAdhana (AcchAdana) paNa che. AvRtti ne paNa AvaraNa kahe che ane jenA vaDe AvRtti karAya tene paNa AvaraNa kahe che. saMskRta bhASA anusAra yuTuM pratyaya karavAthI "AvaraNa zabda niSpanna thAya che. jenA kAraNe sukha ane duHkha rU5 vedana-anubhUti thAya tene vedanIya kahe che. jIvane je mUDha arthAt tattvAtattvanA vivekathI vyAkuLa banAvI de che agara jenA dvArA jIva hita karAya che te mehanIya che. mehita thavuM paNa mehanIya che. "mehanIya' zabda karaNasAdhana, kaI sAdhana ane bhAvasAna paNa che. jenA kAraNe jIva narakagati Adine prApta karIne tyAM sthita rahe che te Ayu che. "Ayune AyuSya paNa kahe che. je karmapravRti AtmAne judI judI niomAM gati AdinI sAme namADe che arthAta jenA kAraNe AtmA name che. te nAma che. A nAma zabda karNasAdhana temaja karaNasAdhana che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 tatvArthasUtrane * getranA be bheda che-ucca ane nIca AtmA jene prApta kare che te getra che. AtmAnA vIryamAM tathA lAbha AdimAM je antarAya vi nAkhe che te antarAya che. AvI rIte jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNanA udayathI utpanna thavAvALI bhavavyathA samasta saMsArI jIvone thAya che. te bhavavyathAne vedana karate thake paNa jIva mehathI pIDIta hevAnA kAraNe virakta thaI zakato nathI ane jyAre virakta thatuM nathI te nArakI, tiryaMca, devatA tathA manuSya gatimAM rakhaDe che. jyAre keI AyuSyamAM rahe che. te tenuM nArakI Adi kaIne kaI nAma avazya hoya che kAraNa ke nAma vagara janma hete nathI. janmadhArI prANI hamezA UMca athavA nIca zetrathI yukta hoya ja che. saMsArI jIvone tyAM je sukhane anubhava thAya che te paNa antarAyavALuM arthAt vithI paripUrNa hoya che. A ATha prakAranA mULaprakRtibaMdha samajavA joIe. 4 "paNa rAmadAsa ca ityAdi mULasUvAtha-mULa kamaprakRtionA kramazaH pAMca nava be, aThayAvIsa cAra beMtALIza be ane pAMca bheda che. e pa tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM ATha prakAranA mULaprakRtibaMdha kahevAmAM AvyA che. have sattANuM (7) prakAranA uttaraprakRti bandhanI prarUpaNa karIe chIe jJAnAvaraNa karma pAMca prakAranA che. darzanAvaraNanA nava bheda che. vedanIyanA be, mehanIyanA aThayAvIsa, AyuSyanA cAra, nAmakarmanA beMtALIza gotrakarmanA be ane antarAyanA pAMca bheda che. 5 che tatvArthaniyukti-pUrvasUtramAM mULa prakRtibandhanuM-nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. AtmAnA pradeze ane karmavargaNanA pudgalaskonuM ekameka thaI javuM e tenuM lakSaNa che. A bandhanA kAraNe AtmA ane karma, agni ane lokhaMDanA goLAnI jema ekabIjAmAM maLI gayA hoya evuM pratIta thAya che. e te kahevAI gayuM che ke anya ATha prakAranA hoya che have uttaraprakRtibaMdhanI prarUpaNa karIe chIe. tenA sattANuM (7) bheda A rIte thAya che. jJAnAvaraNaprakRtibandhanA pAMca bheda che, darzanAvaraNa prakRtibandhanA nava (9) bheda che [14] vedanIya prakRtibandhanA be (2) [16], mehanIya prakRtibaMdhanA aThayAvIsa (28) [44], AyuSyaprakRtibaMdhanA cAra (4) [48] nAmaprakRtibaMdhanA beMtALIza (42) (] getraprakRtibaMdhane be (2) [2] ane antarAyaprakRtibaMdhanA pAMca (5) ema kuLa [925=97] bheda che. jJAnAvaraNayanA pAMca bheda che. sthAnAMgasUtranA pAMcamAM sthAnanA trIjA uddezakamAM kahyuM chejJAnAvaraNIya karma pAMca prakAranA kahevAyA che jemake-AbhinidhikajJAnAvaraNIya, zrutajJAnAvaraNIya avadhijJAnAvaraNIya, mana:paryavajJAnAvaraNIya, ane kevaLa jJAnAvaraNIya. | darzanAvaraNIya karmanA nava bheda che. sthAnAMgasUtranA navamAM sthAnamAM kahyuM che-darzanAvaraNIya karma nava prakAranA kahevAmAM AvyA che jevA ke - (1) nidrA (2) nidrAnidrA (3) pracalA (4). pracalApracalA (5) svAddhi (6) cakSudarzanAvaraNa (7) acakSudarzanAvaraNa (8) avadhidarzanAvaraNa ane (9) kevaLadarzanAvaraNa. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. uttaraprakRti baMdhanA bhedonuM nirUpaNu su. pa 177 vedanIyakanA be bheda che. prajJApanAsUtranA 23mAM uddezakamAM kahyuM che-sAtAvedanIya ane asAtAvedanIya. meAhanIyakama aThayAvIsa prakAranA che-prajJApanAmAM upara kahelA sthaLa para ja kahyuM che-- prazna--bhagava'ta ! mAhanIya kama keTalA prakAranA kahyAM che? uttara----gautama! e prakAranA kahyAM che jemake-darzanameAhanIya ane cAritramAhanIya. prazna--bhagavaMta ! darzana mAhanIya karmAM keTalA prakAranA che? uttara----gautama ! traNa prakAranA kahyAM che--samyaktva vedanIya, mithyAtva vedanIya ane samyak mithyAtvavedanIya. prazna--bhagavaMta ! cAritrameAhanIya kama keTalA prakAranAM kahyAM che ? uttara----gautama! e prakAranA kahyAM che--kaSAyavedanIya ane nAkaSAyavedanIya. prazna-bhagavaMta ! kaSAyavedanIya keTalA prakAranA kahyAM che? uttara--gautama ! seALa prakAranA che-anantAnubaMdhI dha, anantAnubaMdhI mAna, anantAnukhaMdhI mAyA ane anantAnubaMdhI lAbha. apratyAkhyAna krodha apratyAkhyAna mAna apratyAkhyAna mAyA ane apratyAkhyAna lAbha. pratyAkhyAna krAdha. pratyAkhyAna mAna, pratyAkhyAna mAyA ane pratyAkhyAna lAbha tathA saMjvalana krAdha saMjvalana mAna, sajvalana mAyA ane saMjvalana lAbha. prazna---bhagavaMta ! nAkaSAyavedanIya kama keTalA prakAranAM che ? uttara----gautama ! nava prakAranA che. jemake strIvedavedanIya, puruSaveda vedanIya. napusakaveka vedanIya, hAsya, rati, ati bhaya zeka ane jugupsA, AyuSya karmAMnA tyAM ja cAra bheda kahyAM che jemakeprazna--bhagavaMta ! AyuSyakama keTalA prakAranA kahyAM che? uttara--gautama ! cAra prakAranAkahyAM che-nairayikAyu, ti gAyu, manuSyAyu ane devAyu. te ja sthAne nAmakamanA khetALIza bheda kahyAM che praznabhagavaMta ! nAmakama keTalA prakAranA kahyAM che? uttara----gautama ! eMtALIza prakAranA kahyAM che jevA ke-(1) gatinAma (2) jAtinAma (3) zarIranAma (4) zarIrayeAganAma (5) zarIra bandhananAma (6) zarIra sahanana nAma (7) saMghAta nAma (8) saMsthAna nAma (9) varNanAma (10) gaMdhanAma (11) rasanAma (12) spanAma (13) agurulanAma (14) upaghAtanAma (15) parAdhAtanAma (16) AnupUrvI nAma (17) ucchvAsanAma (18) AtapanAma (19) udyotanAma (20) vihAyogatinAma (21) trasanAma (22) sthAvaranAma (23) sUkSmanAma (24) khAdaranAma (25) paryAptanAma (26) aparyAptanAma (27) sAdhAraNa zarIranAma (28) pratyeka zarIranAma (29) sthiranAma (30) asthiranAma (31) zubhanAma (32) azubhanAma (33) subhaganAma (34) duganAma (35) susvaranAma (36) duHsvaranAma (37) AdaeNyanAma (38) anAdeyanAma (39) yazeAkItinAma (40 yazeAkIrti nAma (41) nirmANu nAma ane (42) tIthaMkara nAma. geAtrakama e prakAranA kahyAM che. 23 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 tatvArthasUtrane prana-bhagavaMta ! gotrakarma keTalA prakAranA kahyAM che. ? uttara-gautama! be prakAranA kahyAM che-ucca gotra, nIca gotra. antarAya karma pAMca prakAranA che. kahyuM paNa cheprana-bhagavaMta! antarAya karma keTalA prakAranA che ? uttara-gautama! pAMca prakAranA che-(1) dAnAntarAya (2) lAbhAntarAya (3) bhegAntarAyA (4) upabhegAntarAya ane (5) vIryAntarAya che 5 che 'NANAvarANijja paMcavihaM maiAi meyaoM tyAdi mULa sUtrArtha-jJAnAvaraNIya karma pAMca prakAranA hoya che matijJAnAvaraNIya vagere bhedathI 6 tatvArthadIpika-pUrvasUtramAM jJAnAvaraNa vagere ATha mULa karmaprakRtibaMdhanI uttara prakRtinA pAMca, nava, be, aThyAvIsa, cAra, beMtALIza, be ane pAMca bheda kahyo che. have te bhedenuM kramazaH pratipAdana karavA mATe sau prathama jJAnAvaraNIya karmanA pAMca bhedone ullekha karIe chIe mati, mRta avadhi mana:paryava ane kevaLajJAnanA AvaraNa paNa pAMca che-matijJAnAvaraNa zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa mana:paryavajJAnAvaraNa ane kevaLajJAnAvaraNa : 6 tatvArthaniyukita-pUrvasUtramAM kahelI ATha mULaprakRtibandhanI sattANu (91) uttaraprakRtinuM pratipAdana karIe chIe. temAMthI prathama jJAnAvaraNa karmaprakRtinA bhedanuM kathana karIe chIe. mati, zrata, avadhi, mana:paryava ane kevaLajJAna, A pAMca jJAnenA AvaraNa paNa pAMca heAya che-(1) matijJAnAvaraNa (2) zrutajJAnAvaraNa (3) avadhijJAnAvaraNa (4) mana:paryavajJAnAvaraNa (5) kevaLajJAnAvaraNa A prathama jJAnAvaraNa nAmanI mULa prakRtinI pAMca uttara pravRtio che - jJAna svabhAvavALA-prakAzarUpa AtmAnA jJAnAvaraNa karmanA kSaya ane kSayazamathI utpanna thanArA prakAza vizeSarUpa matijJAna vagere ghaNuM badhAM bheda hoya che jevA ke-avagraha, IhA, avAya dhAraNa vagere. matijJAna indriyo ane mananA nimittathI utpanna thAya che AthI matijJAnanA aneka bheda che. aMgapraviSTa ane aMgabAhya e be, zrutajJAnanA bheda che. bhAva pratyaya ane kSapazama pratyaya A be avadhijJAnanA bheda che. kSayapAma pratyayanA paNa pratipAtI, apratipAtI vagere cha bheda hoya che jumati ane vipulamati e be mana 5ryavajJAnanA bheda che saga kevaLajJAna, agikevaLajJAna vagere kevaLajJAnanA bheda che. je zrotra Adi pAMca indriyathI utpanna thAya che-kSapazama rUpa antaraMga kAraNathI pedA thAya che. te jJAna yogya dezamAM sthita potAnA viSayane grahaNa karavAnuM jANe che. anindriya manovRtti ane ovajJAna che. A matijJAna jenA vaDe DhaMkAya che te matijJAnAvaraNa karma kahevAya che. A karma dezaghAti che. cakSupaTaLa jevuM che athavA caMdramAnA prakAzane rokavAvALA vAdaLa jevuM che. zrotrendriyathI thanArI upalabdhine zruta kahe che, bAkInI IndriyothI ane manathI thanAruM jJAna je kRta-zAstranuM anusaraNa kare che ane potAnA viSayanA pratipAdanamAM samartha hoya te zrutajJAna kahevAya che. zrutajJAna aneka prakAranA che. kahyuM paNa che-lekamAM jeTalAM akSara che ane akSarene saMga che teTalI zrutajJAnanI prakRtio jANavI joIe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 3. jJAnAvaraNu ane dazanavarNu kama prakRtinA bhedonuM kathana 179 zrutajJAnane AvRtta karavAvALA karma zrutajJAnAvaraNa kahevAya che. A karmI paNa dezadhAti che. antagata ghaNA pudgaladrabyAnA avadhAnathI avidha kahevAya che athavA pudgaladrabyAne ja jANavAnI maryAdAnA kAraNe avidha kahevAya che. A kSayeApazamathI utpanna thAya che AmAM indriceAnA vyApAranI apekSA rahetI nathI, sAkSAt jJeya padArthAne jANe che ane leAkAkAzanA pradezeAnI kharAkhara asaMkhyAta bheda che. A avadhijJAnane DhAMkavAvALA kama adhijJAnAvaraNa kahevAya che. A kama paNa dezadhAti ja che. je jJAna AtmAnA maneAdravyanA paryAyAnuM avalambana laine utpanna thAya che, manuSyakSetra ahIdvIpa sudhI ja jeneA vyApAra hAya che, palyApamanA asaMkhyAta bhAga parimita AgaLa pAchaLa bhUta-bhaviSyakALanA pudgalAne sAmAnya temaja vizeSa rUpathI jANe che te manaHpatra jJAna kahevAya che; A jJAnane DhAMkavAvALA kama manaHpavajJAnAvaraNa kahevAya che. A kama paNa dezaghAti che. je jJAna samasta AvaraNeAnA kSayathI utpanna thAya che ane samasta dravyo ane paryAyAne jANe che te kevaLajJAna kahevAya che tene DhAMkavAvALA ka jJAnAvaraNa che. kevaLajJAnAvaraNu ka savaghAtI che !! 6u 'daMsaNAvara NijjaM navaviha' bakkhumAimeo // sU. 7 // mULa sUtrA--danAvaraNIya karma nava prakAranA hAya che cakSudanAvaraNIya vagere bhedathI ! cha !! tattvArthaM dIpikA--pUrva sUtramAM jJAnAvaraNUka rUpa mULaprakRtibandhanI matijJAnAvaraNu Adi pAMca uttara prakRtie darzAvavAmAM AvI che. have danAvaraNu kama rUpa mULaprakRtibandhanI nava uttara prakRtie kahIe chIe--cakSudazana, acakSudazana, adhidazana ane kevaLadarzInanA cAra AvaraNa tathA nidrA, nidrAnidrA pracalA pracalApracalA ane styAnaddhi A daMnAvaraNu karmInI nava uttara prakRti che. AvI rIte dazanAvaraNa karyAM nava prakAranA che--(1) cakSudanAvaraNu (2) acakSudaza nAvaraNa (3) adhidazanAvaraNu (4) kevaLadazanAvaraNu (5) nidrA (6) nidrAnidrA (7) pracalA (8) pracalApracalA ane (9) tyAnaddhi // 7 // tattvArtha niyukita--pUrva sUtramAM jJAnAvaraNu kamanI matijJAnAvaraNa Adi pAMca prakRtienu nirUpaNa karavAmAM AvyuM, atre dazanAvaraNanA nava bheda kahevAmAM Ave che-DhazanAvaraNa nAmanI je karmInI bIjI mULa prakRti che, tenA nava bheda che. te A mujaba (1) cakSuda'nAvaraNu (2) acakSudAnAvaraNa (3) avadhidarzanAvaraNu (4) kevaLadaza nAvaraNa (5) nidrA (6) nidrA nidrA (7) pracalA (8) pracalApracalA ane (9) styAnaddhi je uMgha sahelAithI tuTI jAya te nidrA kahevAya che. nidvArUpa-anubhava karavA lAyakane nidrA kahe che. je uMdha muzkelIthI uDe te gADhI uMgha nidrAnidrA che. ubhA ubhA athavA beThAbeThA AvatI uMgha pracalA che, je uMghamAM vicAreluM kAya karI nAkhavAmAM Ave chete styAnaddhi nidrA kahevAya che. Ama pAMca nidrAe tathA cAra cakSudazanAvaraNa vagere maLIne da'nAvaraNunA nava bheda hAya che. jenA dvArA AtmA jove che tene cakSu kahe che. badhI indrio sAmAnya-vizeSa Adha svarUpa AtmAne mATe kAraNa che-rUpAdine grahaNa karavAnA dvAra che. cakSurUpI dvArathI thanAru zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 tatvArthasUtrane darzana arthAt sAmAnya bodha cakSudarzana kahevAya che te AtmAnI ja eka viziSTa pariNati che. cakSu darzanAvaraNa cakSudarzana labdhinuM ghAtaka hoya che. cakSu sivAyanI bAkInI indriothI tathA manathI thanAra sAmAnya bodha acakSudarzana che, te paNa AtmAnI ja pariNati che. tenI labdhine ghAta karavAvALuM acakSudarzanAvaraNa kahevAya avadhijJAnanA upayogathI prathama je sAmAnya jJAna thAya che te avadhidarzana che. A paNa AtmAnI pariNati che. ene ghAta karanAra karma avadhidarzanAvaraNa kahevAya che. kevaLadarzana paNa sAmAnya upayoga che. Ane DhAMkavA vALuM. karma kevaLadarzanAvaraNa kahevAya che. bIjI mULa karmapravRtinI A nava uttaraprakRtio che chA 'veyaNijja duviI' sAyAsAyameyao ||suu. 8 // sUtrAI-vedanIya karma be prakAranA che-sAtavedanIya ane asatAvedanIya 58 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM dvitIya mULa karmaprakRti darzanAvaraNanI nava uttaraprakRti enuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. have trIjI mULa prakRti vedanIyanA bhedanuM kathana karIe chIevedanIya nAmaka trIjI mULa karmaprakRtinA be bheda che-sAtavedanIya ane asatAvedanIya. 8 tattvArthaniryukita-AgalA sUtramAM dazanAvaraNakamanI uttaraprakRtionuM kathana karyuM che have vedanIya karmanI uttaraprakRtinuM pratipAdana karIe chIe vedanIya kamanI uttaraprakRtio be che. sAtavedanIya ane asatAvedanIya. jenA udayathI AtmAne manuSya ane deva vagere janmamAM audArika Adi zarIra tathA mana dvArA Agantuka vividha manoratha dravya-kSetra-kALa bhAva tathA bhavanA sabandhathI aneka prakAranA sukhano anubhava thAya che te sAtavedanIya kahevAya che. tene sAtavedanIya athavA sahedya paNa kahe che. AnAthI je viparIta hoya te asatAvedanIya asadudya kahevAya che. tAtparya e che ke je karmanA udayathI aniSTa sAmagrI prApta thavA para azAtA-duHkharUpa anubhUti thAya te asadya karma che - nonA avavie hAjAtivi meyo che sU. 9 sUtrArtha--darzanamehanIya ane cAritra mehanIya AdinA bhedathI mehanIya karma aThayAvIza prakAranA che lAgu tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM vedanIya nAmaka mULa karma prakRtinI be uttarapravRtionuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM, have mehanIya nAmanI cethI mULa karma-prakRtinI aThayAvIsa uttaraprakRtionuM nirUpaNa karIe chIe-mohanIsakama be prakAranA che-darzanamehanIya tathA cAritramehanIya. AmAMthI darzana mehanIya karma traNa prakAranA che-(1) mithyAtvamehanIya (2) samyaktvamohanIya ane (3) samyaga mithyAtvamehanIya arthAta mizramehanIya. cAritramehanIya be prakAranA chekaSAya meDanIya ane nokaSAyamahanIya. AmAMthI kaSAyamahanIyanA soLa bheda che. krodha mAna mAyA ane lebha A cAreya kaSAya anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna ane saMrvalananA bhedathI cAra cAra prakAranA hevAthI soLa prakAranA thaI jAya che. nekaSAyamehanIyanA nava bheda che. (1) hAsya (2) rati (3) arati (4) zeka (5) bhaya (6) jugupsA (7) puruSaveda (8) strIveda ane (9) napuMsakaveda AvI rIte darzanamohanIyanA traNa bhedanI sAthe cAritramehanIyanA soLa kaSAyamehanIya ane nekaSAyamahanIyanA nava e pacIzabhedone umeratA mehanIya nAmanI mULa prakRtinI aThayAvIza uttaraprakRtio thaI jAya che. chellA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. mehanIya nAmanImULa karmaprakRtinA bhedanuM kathana sU. 8 181 tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM vedanIya nAmanI mULa kama prakRtinI be uttara pravRtio darzAvAI gaI che. have jethI mehanIya mULaprakRtinI aThayAvIsa uttaraprakRtienI prarUpaNuM karavAnA hetuthI kahIe chIe-mehanIya nAmanI mULa prakRti darzanamehanIya ane cAritramehanIya vagerenA bhedathI aThayAvIza prakAranI che- traNa prakAranA darzana mehanIya-mithyAtvamehanIya samyakatva mehanIya tathA mizramohanIya anantAnubadhI apratyAkhyAna, pratyAkhyAna ane saMjavalananA krodha mAna, mAyA, lebha ema soLa kaSAya mehanIya tathA nava nokaSAyamahanIya arthAtu hAsya, rati arati zeka, bhaya jugupsA strIveda puruSaveda ane napuMsakaveda, e badhAM maLIne mehanIya karmanI aThyAvIsa uttaraprakRtio che. tatvArthanA viSayamAM samya-zraddhA na hoya-viparIta zraddhA hevI mithyAtva kahevAya che. je karmanA udayathI mithyAtvanI utpatti thAya che, te mithyAtvamehanIya karma kahevAya che. jenA udayathI samyakatvano nAza na thAya paraMtu te kalaMkita baneluM rahe te samyakatva mehanIya karma kahevAya che. jenA udayathI samyakatva ane mithyAtva rUpa seLabheLa pariNAma utpanna thAya te samyapha mithyAtva agara mizramehanIya kahevAya che. A traNa darzanamehanIyanI uttaraprakRtio che. prANAtipAta arthAtu prANivirAdhanA AdinI nivRttine cAritra kahe che. tene je hita mUrzita kare arthAta je cAritra pariNAmane jAgRta na thavA de te cAritramehanIya karma kahevAya che. jo ke darzanamohanIya karmanA traNa bheda che, ane traNemAM banyuM hoya che-kahyuM paNa che- mithyAtvane udaya thavA para jIvanI dRSTi (ci.pratIti, zraddhA) viparIta thaI jAya che tene vAstavika dharma gamato nathI jema pittane prapa thavA para ghI paNa kaDavuM lAgavA mAMDe che pelA - mithyAtvanI zuddhi thavA para graMthibhedane pAchaLathI samyaktvanI prApti thAya che. tyArabAda jIva potAnA samyaktva guNa dvArA mithyAtva karmanuM vizAdhana kare che jevI rIte mAdaka kodrava ne chAza vagerethI zuddha karavAmAM Ave che. zuddhIkaraNa karavAthI je karma vizuddha thaI jAya che te samyaktva mehanIya karma kahevAya che. ane je saMpUrNatayA azuddha rahe che te mithyAtva karma kahevAya che nA je aDadho zuddha hoya che arthAt kaMIka zuddha ane kaMIka azuddha hoya che te mizra kahevAya che. madana-kedravanI traNa avasthAmAM hoya che--avizuddha vizuddha ane ardha vizuddha. AthI ahIM tenuM daSTAMta calavAmAM AvyuM che. mithyAtva, samyaktvameha ane mizra mehamAMthI mithyAtvanA udayathI tatvArthamAM azraddhA thAya che kAraNa ke mithyAtvanA udayathI jIva viparIta dRSTivALA thaI jAya che-ka paNa che- madanakedrava....ne khAIne manuSya potAnA vazamAM raheto nathI. zuddha karelA kedrava ne khAvAvALe mahitamUDha hoto nathI ane ardhazuddha kedravane khAnAro artha mUchita thAya che. jema dArU pIvAthI athavA dhaMtUrAnA bhakSaNathI athavA pittaprakSepathI jenI indrio vikSipta thaI jAya che, evo puruSa vAstavikatA avAstaviktAne viveka karI zaktA nathI evI ja rIte mithyAdaSTi jIva yathArtha. tattvarUpinuM vidhAna karavAvALA mithyAtvanA udayathI viparIta ja zraddhA kare che. kahyuM paNa che- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArtha sUtranA jemanI dRSTi mithyAtvarUpI aMdhakArathI AcchAdita thaI gaI che, je rAga ane dveSathI yukta che, evA jIva bhavya heAvA chatAM paNa jinendra bhAkhelA dhama para ruci rAkhatA nathI // 1 // mithyArdaSTi jIva upardiSTa pravacana para te zraddhA rAkhatA nathI paraMtu upardiSTa athavA anupaSTi asadbhAva para arthAt viparIta tatva paratve zraddhA rAkhe che. 182 je jIva sUtra-AgamamAM kathita eka paNa pada agara eka paNu akSara pratye azraddhA rAkhe che, te kadAca zeSa samagra Agama para zraddhA rAkhatA hAya te paNa tene mithyAdRSTi ja samajavA joI e !! 3 !! tattvA zraddhA rUpa AtmAnu' pariNAma samyaktva kahevAya che. samyaktva pAMca prakAranA che (1) aupAmika (2) sAsvAdana (3) vedaka (4) kSAyeApazamika tathA (5) kSAyika. anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lAbha ane dana mehanIyanI traNa ema sAte prakRtionA upazama thavAthI aupazamika samyaktva utpanna thAya che A samyaktva antarmuhUtta mAtra ja rahe che. tyArabAda anantAnubandhI kaSAyanA utkraya thaI jAya che ane anantAnubandhI kaSAyanA udayathI-samyaktvanA ceAkakasapaNe nAza thaI jAya che. kahyu` paNa che- agara sayAjanane arthAt anantAnubandhI kaSAyanA udaya heAta tA sAsvAdana samyaktva paNa thaI jAya che ane jo tenA abhAva thAya che te nirdeSa samyaktva prApta thAya che ! 15 kSAyeApazamika samyaktvanA a Mtima pudgalAnA anubhava karavAnA kALamAM vedaka samyaktva thAya che. udayamAM na AvelA mithyAtvanA pudgalAnA kSaya, ane udayamAM na AvelA mithyAtvanA upazama thavAthI kSAyeApazamika samyaktva thAya che. saMpUrNa darzanamehanIyanA kSaya thavAthI kSayika samyaktvanI prApti thAya che. evuM nathI ke vizuddha puddagalAnA nAza thavAthI tattvA zraddhA rUpa pariNAmanA abhAva thaI jAya. kahyu` paNa che- samyaktva mehanIyane pudgalAne nAza thaI javAthI samyagdRSTi kevI rIte mAnavAmAM Ave che? ene javAba e ja che ke tyAM dravyanA kSaya mAnavAmAM AvyA che, pariNAmanA kSaya nahI' ! 1 5 samyag-mitva vedanIya pahelA samyaktva ne utpanna karatA thakA, traNa karaNa karIne, upazama samyaktvane prApta kare che. tyAramAda mithyAtvanA daLane zuddha, mizra ane azuddha e rIte traNa DhagalAnA rUpamAM pariNata kare che. kahyu paNa che tyArabAda samyaktvaguNu dvArA mithyA katu. tevI ja rIte vizeAdhana kare che, jema chAza vagerethI madanakAdrava ne zuddha karavAmAM Ave che // 1 // A rIte darzInamehanIya kanI traNa uttara-prakRtinuM pratipAdana karIne have pacIza prakAranA cAritramehanIya kanI uttaraprakRti rUpa bandhanuM pratipAdana karIe chIe. cAritra mAhanIya kama e prakAranA che--kaSAyamehanIya ane nAkaSAyamAhanIya, kaSAyamAhanIyanA sALa bheda che; jevA ke-krodha, mAna, mAyA, ane leAbha. A cAreya kaSAyeAnA anantAnuba'dhI apratyAkhyAna, pratyAkhyAna ane saMjavalananA bhedathI 484=16=sALa bheda thAya che zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 mohanIya nAmanImULa karmaprakRtinA bhedonuM nirUpaNa sU. 9 183 nArakI tirthaca, manuSya ane deva rUpa cAra gati tathA janma jarA maraNarUpa ananta saMsAra ne anubandha karavAvALe kaSAya anantAnubandhI kahevAya che. krodha, mAna, mAyA, ane lAbha enA cAra bheda hoya che. AmAMthI krodhanuM lakSaNa aprIti che. mAnanuM lakSaNa garva che, mAyAnuM lakSaNa luccAI che ane lebhanuM lakSaNa lebha-Asakita che. kahyuM paNa che- je kaSAya jIvane ananta bhavethI sAjita kare che tene anantAnubaMdhI athavA sajanA kaSAya kahe che ke 2 anantAnubandhI kaSAyenA parvatamAM paDelI phATa, paththara, vAMsanI jaDa ane karamIo raMga e cAra udAharaNo che. kahevAnuM e che ke jema parvatanI phATa kadI paNa saMdhAtI nathI tema ja krodha jIvanaparyata kayAre paNa na maTe tene anantAnubadhI krodha samajavuM joIe. jema paththara kadI paNa namatuM nathI tevI rIte je mAna AjIvana dUra na thAya te anantAnubandhI mAne che. jevI rIte vAMsanI jaDamAM atyanta vakratA hoya che tevI ja rItanI vakratA anantAnubandhI mAyAmAM hoya che. jema vastramAM lAgele karamIo raMga anta sudhI dUra thatuM nathI tevI ja rIte je lAbha jIvananA anta samaya sudhI na chUTe te anantAnubadhI lAbha kahevAya che arthAtu anantAnubandhI koIne svabhAva patharAnI lakIra barAbara, mAnane svabhAva vajInA thAMbhalA, mAyAne svabhAva vAMsanI jaDa tathA lebhane svabhAva karamIA raMga je hoya che. apratyAkhyAna kaSAya paNa krodha AdinA bhedathI cAra prakAranA che. pratyAkhyAna be prakAranA hoya che-dezavirati rUpa ane sarvaviratirUpa. AmAMthI dezavirati pratyAkhyAna a85 hevAnA kAraNe apratyAkhyAna kahevAya che tene AvRta karanAra arthAt utpanna na thavA denAra kaSAya apratyAkhyAnAvaraNa kahevAya che. je kaSAya svalpa pratyAkhyAna paNa thavA detuM nathI te sarvaviratipratyAkhyAnane paNa aTakAve che emAM keI AzcaryanI bAbata nathI. kahyuM paNa che-je kaSAya jIvanA svalpa (ekadezIya) pratyAkhyAnane paNa reke che te sAmAnyatayA atyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahevAya che. jenA A apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyone udaya thavAthI samyakatvanI prApti thavA chatAM paNa sarva virati athavA dezavirati pratyAkhyAna thatuM nathI. je kaSAya sarvavirati pratyAkhyAnanuM AvaraNa kare che athAt sarvavirati caritra thavA detuM nathI te pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahevAya che. huM kaI paNa jIvanI AjIvana, mana, vacana ane kAyAnA yegathI hIMsA karIza nahIM, karAvIza nahIM temaja kaI karatuM haze tene anumodana Teko ApIza nahIM A prakAranuM pratyAkhyAna (paccakhANa) sarvavirati pratyAkhyAna kahevAya che. Ane je utpanna na thavA dete pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya che. kahyuM paNa che-jemAM kaSAyanA udayathI jIva IcchavA chatAM paNa sarvavirati pratyAkhyAna karI zakto nathI, te sAmAnyatA pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahevAya che ke 1 che saMjvalana kaSAya samasta pApasthAnethI virata sarvaviratithI sampanna sAdhune paNa duSkara parISaha AvavAthI ekadama saMvalita (kaSAyAviSTa) karI nAkhe che AthI tene-saMjvalana kaSAya kahe che-kahyuM paNa che- * zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w tatvArthasUtrane je kyAya saMsArathI virakta ane samasta pApathI rahita sAdhune paNa saMjavalita kare che arthAta muni-avasthAmAM paNa jemanI sattA rahe che temane saMjavalana kaSAya kahe che. saMjvalana rUpa kaSAyane saMjvalana kaSAya kahe che. AvI rIte apratyAkhyAna pratyAkhyAna ane saMjavalana kaSAyanA kodha Adi cAracAra bheda thavAthI bAra bheda thAya che. emAM anaMtAnuM baMdhI nA pahelAnA cAra bheda meLavavAthIne kaSAya mehanIyanA seLabheda thAya che. apratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA ane lebhanA udAharaNa A rahyAMkono svabhAva taLAvanI phAMTa je (2) mAnane svabhAva hADakAnA thAMbhalA jevo (3) mAyAne svabhAva gheTAnA ziMgaDA jevo tathA (4) lebhane svabhAva kardama rAga jevo hoya che arthAta apratyAkhyAna kodhane svabhAva taLAvanI taDa, mAnane svabhAva hADakAnA thAMbhalA mAyAne svabhAva gheTAnA ziMgaDA tathA lAbhane svabhAva kardama rAga jevo hoya che. pratyAkhyAna kaSAyanA kodha mAna vagerenA udAharaNa che-kono svabhAva retImAM akelI lITI, mAnane svabhAva lAkaDAno thAMbhale mAyAne svabhAva cAlatA baLadanA mUtra, lebhane svabhAva khaMjana rAga jevo hoya che. saMjavalana ko pANImAM darelI rekhA, mAnane svabhAva ghAsane thAMbhale, mAyAne svabhAva vAMsanI cholelI pAtaLI cAmaDI, lobhane svabhAva pataMgIAnA raMga je hoya che. A rIte kaSAya vedanIyanA seLa bhedanuM nirUpaNa karyuM. have nava prakAranA nokapAya karmanuM pratipAdana karIe chIe-(1) hAsya (2) rati (3) arati (4) zeka (5) bhaya (6) jugupsA (7) puruSaveda (8) strIveda ane (9) napuMsakaveda. kaSAyane eka deza hevAthI athavA kaSAya vizeSa hovAthI hAsya Adine akaSAya kahevAmAM Ave che athavA "a" zabda ane mizra arthamAM levAmAM Avela che. A Azaya e che ke kaSAyanI sAthe maLIne ja hAsya vagere pitAnA kArya karavAmAM samartha thAya che. kaSAyanA abhAvamAM hAsya vagere pitAnuM kArya saMpAdana karavAmAM svataMtrapaNe zaktimAna thatA nathI. kavAya je dezavALa hoya che tenA mitra hAsya vagere paNa te ja doSane utpanna kare che AvI sthitImAM anantAnubandhI AdithI sahacarita hAsya vagere paNa tenA jevAja svabhAva vALA hoya che. AthI A hAsya vagerene paNa cAritranA ghAtaka hovAnA kAraNe kaSAyanI barAbara ja samajavA joIe bIjAoe paNa kahyuM che-A hAsya kalAnA sAthI hovAnA kAraNe tathA kaSAyane preraNA karanAra arthAt bhaDakAvavAvALA hovAthI nekaSAya kahevAmAM AvyA che . 1 hAsya kaSAya mohanIyanA udayathI bAhya temaja AtyaMtara vastuomAM Asakti prIti utpanna thAya che athavA ISTa rUpa-rasa AdimAM AsaktirUpa prIti thAya che. arati nekaSAya mehanIyanA udayathI dharma pratye arUci uddabhave che. zeka kaSAyamehanA udayathI manuSya vilApa kare che pitAnA mAthA vagere avayavone kuTe che, TADhI zvAsa le che, raDe che ane dharatI para ALoTe che. bhaya nekaSAyamahanIyanA udayathI udvigna thAya che. gabharAya che, pIDAya che, kAMpavA lAge che. jugupsA nekaSAyamehanA udayathI zubha ane azubha dravyanA viSayamAM napharata jAge che. puruSaveda nekaSAyamehanIyanA udayathI strIonI abhilASA thAya che jevI rIte kaphanA prakopavALAne kerI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a, 3. mAhanIya nAmanImULa kama prakRtinA bhedonuM nirUpaNa sU. 9 185 khAvAnI IcchA thAya che. AvI ja rIte sakalpanI viSayabhUta strIomAM puruSaveda nAkaSAya meAhanA udayathI abhilASA thAya che. strIveda nAkaSAya meAhanA udayathI strIne puruSanI IcchA thAya che ane A vedanA udayathI sa'kalpanA viSayabhUta puruSAmAM paNa abhilASA thAya che. napusakaveda nAkaSAya mAhunIyanA udayathI strI ane puruSa, tenI sAthe kAmakrIDA karavAnI abhilASA utpanna thAya che. jevI rIte e dhAtuonA udaya thavAthI sammArjita Adi drabyAnI abhilASA thAya che. koI-koIne puruSAnI ja abhilASA thAya che tathA sa'kalpajanita viSayAmAM aneka prakAranI abhilASA utpanna thAya che. puruSaveda vagere traNa nAkaSTA mATe ghAsanI agni lAkaDAnI agni ane chANAnI agninA dAkhalAe prasiddha che. puruSaveda-meAhanIya rUpI agni jyAre tIvratAnI sAthe prajavalita thAya che tyAre tenA pratikAra thavAthI vaDavAnI jema zamI jAya che jema ghAsanA pULA jaladI ja saLagI jAya che tema puruSavedanI asara paNa zIghra samApta thaI jAya che. lAMbA samaya sudhI saLagatuM nathI. strIvedamAharUpI agni lAMbA samaya khAda zAnta thAya che te ekadama saLagI paNa uThatI nathI balke saMbhASaNu spana Adi sUkA lAkaDA (baLataNu)thI kramazaH kramazaH vadhatI jAya che. strIvedanA agni atyanta majabUta bAvaLanA lAkaDAnI ghaNI vadhI gayelI javAlAenA samUha jevA hAya che. tene zamAvavAmAM samaya lAge che. napuMsakaveda meAhanIya rUpI agni ukta banethI adhika ugra hAya che te koI mahAnagaramAM lAgela agnikAMDanI jema athavA chANAnI mAphaka adarane aMdara ja ghaNI bhabhakatI rahe che. tenu zamana ghaNAM lAMkhA samaya pachI thAya che. AvI rIte pacIsa prakAranA cAritramehanIya ka`tu nirUpaNa karavAmAM AvyuM. traNa prakAranA darzIna meAhanIyakanuM nirUpaNa agAu karavAmAM AvyuM Ama meAhanIya karmInI aThayAvIsa prakRtionuM pratipAdana thaI gayu. anantAnumandhI kaSAyanA udaya samyakdazananeA nAza kare che jyAMsudhI tenA udaya rahe che tyAMsudhI samyakdarzananI utpatti thatI nathI . samyakdana jo pahelAM utpanna thaI gayu. hAya ane pAchaLathI anantAnubandhI kaSAyanA udaya thAya te te nAza pAmI jAya che. apratyAkhyAnAvaraNu kaSAyanA udayathI dezazivarati paNa utpanna thaI zakatI nathI te| pachI sarita te thAya ja kevI rIte ? pratyAkhyAna kaSAyanA udayathI dezivatimAM te avarodha thatA nathI paraMtu savirati rUpa uttama cAritranI prApti thatI nathI. kahevAnu e che ke badhA prakAranA prANAtipAtathI virata thAya che e jAtanA sakalasayamane lAbha thatA nathI. saMjavalana kaSAyanA uddayathI vItarAga cAritranI prApti thatI nathI. anantAnubandhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna, ane sajvalana e cArenA krAdha, mAna, mAyA ane leAbha ema cAra-cAra bheda che anantAnukhandhI Aphri cAra prakAranA krodhamAM evI ja rIte mAna, mAyA ane lebhamAM paraspara je tAratamya che arthAta tIvrabhAva, madhyabhAva vimadhyabhAva ane mantabhAva che, te have darzAvIe chIe-- cAre prakAranA krodhamAM anantAnubandhI krodha ugra heAya che. te pahADamAM paDelI phAMTa (tIrADa) jevA che jema patamAM paththarazIlA vageremAM je tirADa paDI jAya che, te jyAM sudhI zilA che tyAMsudhI 24 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 tatvArthasUtrane rahe che, saMghAI zakatI nathI evI ja rIte anantAnubandhI krodha utpanna thAya che te te jIvanaparyanta kadI paNa zAnta thato nathI. tenA saMskAra jIvanavyApI hoya che. tenA saMskArane nArA karavAne keI upAya nathI. anantAnubandhI krodhathI mRtyu prApta karanAra cha prAyaH narakagatimAM utpanna thAya che. apratyAkhyAnI ke madhya zreNane heya che te jamInamAM paDelI taDa je che jenA saMskAra eka varSa sudhI astitvamAM rahe che arthAta jema jamInamAM je phATa paDI jAya che te varSARtumAM cekakasa ja bhuMsAI jAya che evI ja rIte je krodha ekavAra utpanna thaIne eka varSanI aMdara-aMdara prazAMta thaI jAya che, te apratyAkhyAnI krAdha kahevAya che. A krodhavALA jI maraNa pachI tiryaMcagatimAM utpanna thAya che. pratyAkhyAnAvaraNane krodha vimadhya kahevAya che te retImAM dorelI rekhA je hoya che tAtparya e che ke retInA DhagalAmAM lAkaDIthI agara kaMI saLIthI je rekhA banAvI devAmAM Ave te te vadhumAM vadhu cAra mAsanI aMdara bhuMsAI jAya che evI ja rIte je krodha niyamathI cAra mAsamAM zAnta thaI jAya te pratyAkhyAna krodha kahevAya che. A krodhavALA jIva marIne manuSyonimAM janma le che. - saMjavalana krodha maMda hoya che. tene pANImAM kheMcelI rekhAnI upamA ApavAmAM AvI che kahevuM e che ke lAkaDI zalAkA athavA AMgaLI vaDe pANImAM je rekhA kheMcIe to pANIne svabhAva tarala hovAthI te rekhA teja vakhate adazya thaI jAya che evI ja rIte je apramatta jJAnIpuruSane kodha utpanna thatAnI sAthe ja upazAnta thaI jAya che tene kedha saMjavalana krodha kahevAya che ane A jAtanA krodhavALA cha devagatimAM utpanna thAya che, AvI ja rIte mAna paNa cAra prakAranA che. anantAnubandhI mAna tIvra apratyAkhyAnI mAna madhya pratyAkhyAnI mAna vimadhya ane saMjavalana mAna manda hoya che. A cAra prakAranA mAna anukrame zailastambhanI samAna, asthitaMbhanI jema dArustaMbhanI jema ane nRtaMbhanI mAphaka samajavA joIe. jevI rIte zailastaMbha arthAta parvata kadApI namato nathI tevI ja rIte keI nimittathI utpanna thayela je mAna jIvana paryanta jatuM nathI te anantAnubandhI mAna kahevAya che. A mAnane vaza thaIne maranArA prANI narakagatimAM utpanna thAya che evI ja rIte te asthitaMbha (hADakAM) vagerenI jema mAna paNa pUta krodhanI jema ghaTita karI levo joIe temanA phaLasvarUpa thavAvALI gati paNa pUrvavatuM ja jANI levI. evI ja rIte mAyA paNa cAra prakAranI che-anantAnubaMdhI mAyA, apratyAkhyAnI mAyA pratyAkhyAnI mAyA ane saMjavalana mAyA kodha ane mAnanI jema mAyA paNa anukramathI tIvra madhya vimadhya ane manda hoya che. anantAnubandhI mAyA vAMsanI gAMThanI jema apratyAkhyAnI mAyA gheTAnA ziMgaDAnI jema pratyAkhyAnI mAyA gomUtrikA (cAlatA-cAlatAM mUtaranAra baLadanA mUtranI vAMkI-cuM rekhAo)nI jema ane saMjvalana mAyA avalekhanikAnI jema hoya che. tAtparya e cheke jema vAMsanI gAMTha atyanta:kuTila-vaka hoya che ane hajAra prayatno karavA chatAM paNa sIdhI thaI zakatI nathI evI rIte tIvra anantAnubandhI mAyA paNa jIvanaparyata phadApI dUra karI zakAtI nathI. A mAyAne vaza thaIne maranAra jIvo maraNanI anantara naraka zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 mehanIya nAmanImULa karma prakRtinA bhedonuM nirUpaNa sU. 9 187 gatimAM utpana thAya che evI ja rIte pUrvokta krodhanI jema gheTAnA zIMgaDAnI jema traNa prakAranI mAyA mATe paNa yathAyogya samajI levAnuM che. mAyAnA aneka paryAyavAcaka zabda che dA. ta. nikRti vaMcanA, daMbha daze, prapaMca, vagere A zabdothI mAyAnA aneka rUpone paNa samajI zakAya che. lebha paNa cAra prakAra che anantAnubandhI lebha, apratyAkhyAnI lobha, pratyAkhyAnI lebha ane saMjvalana lAbha A cAreya prakAranA lobha kramazaH tIvra madhya vimadhya ane manda hoya che. e karamIA raMganI jema kardamarAganI jema khaMjana rAganI jema ane haLadaranA raMga jevA che. karaMjI raMganI samAna tIvra anantAnubadhI lAbha maraNaparyanta dUra thatuM nathI. A lebhane anusaranAra prANI mRtyu pachI narakagatimAM utpanna thAya che. kaImarAganI jema apratyAkhAnI lebha eka varSa sudhI zekAya che. A lebhane vaza thaIne maranAra prANI tiryacanimAM utpanna thAya che. khaMjana rAganI jema vimadhya pratyAkhyAnI lebha cAra mAsa sudhI rahe che A lAbhanuM anusaraNa karIne maranArA prANI mRtyu bAda manuSyagatimAM utpanna thAya che. AvI ja rIte haLadaranA raMganA je manda saMjvalana lebha utpatti bAda zIdhra ja dUra thaI jAya che. A lebhane vaza thaIne mAranArA cha maraNAMtare devagatimAM utpanna thAya che. A phodha mAna mAyA ane lebha kaSAyenA virodhI bhAva anukamathI kSamA mRdutA RjutA ane santoSa che. kSamA Adi virodhI bhAvanuM avalambana karIne krodha vagere kaSAyane pratighAta karI zakAya che. tAtparya e che ke koinA pratighAtanuM kAraNa kSamA che. mAnanA pratighAtanuM kAraNa mArdava che. mAyAnA pratighAtanuM kAraNa Arjava (saraLatA) che. lebhanA pratighAtanuM kAraNa sateSa che. ahIM samajavA gya vastu e che ke A badhAM kama meha pradhAna che, arthAta AThe kamamAM mehanIya karmo ja pradhAna che. A karmomAM kaI-kaI sarvaghAtI ane kaI kaI dezaghAtI che arthAt koI AtmAnA guNane pUrNa rUpathI ghAta kare che to keIka AMzika rUpathI ghAta kare che. A karmo ja narakabhava AdinA prapaMcane prApta karAvavAmAM kAraNabhUta che. meha kaSAyathI utpanna thAya che kaSAyanI vizeSatAthI karmanI sthitimAM vizeSatA thAya che. kaSAyathI ja saghaLAM dukhanI prApti thAya che AthI je mumukSu kamene ghaTADe Irache che tene krodha vagere kaSAye saMvara karavAnA upAya kSamA Adi saguNone niraMtara abhyAsa kare joIe vaLI kahyuM paNa che - A lekamAM jeTaluM paNa ghera duHkha che ane traNe lokamAM je paNa uttama sukha che te badhA kaSAyanI vRddhi ane nAzanA kAraNe ja samajavA joIe tAtparya e che ke jema jema kaSAyonI vRddhi thAya che tema tema duHkhanI vRddhi thAya che ane jema jema kaSAyane nAza thAya che tema tema duHkhane nAza thAya che. AthI kapAyenA vinAza mATe niraMtara prayatnazIla rahevuM joIe !AlA ___ 'Aue cauvivhe, nAragatirikkhamaNussA devameyao // 10 // AyuSya karma cAra prakAranA che-(1) nArakAyu (2) tIrthaMcAyu 3) manuSpAyu ane (4) devAyu 1nA tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM karmanI cethI mULa-prakRti mehanIyakarmanI aThyAvIsa uttaraprakRtinuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have pAMcamI mULa prakRti AyunI cAre uttaraprakRtio batAvIe chIe - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtranA AyuSyakama nI uttaraprakRtie cAra che-nArakAya tiya cAyu manuSyAyu ane devAyu 510nA tattvArthaniyukita--pAchalA sUtramAM ceAthI mehanIya rUpa mULa ka*prakRtinI avyAvIsa uttara prakRtionuM nirUpaNa karavAmAM Avyu. have Ayu nAmaka pAMcamI mULaka prakRtinI cAra uttaraprakRtie kahIe chIe-uttaraprakRtirUpa AyuSyakarma cAra prakAranA kahevAmAM AvyA che narakAyu tiryaMcAyu manuSyAyu ane devAyu. 188 je karmanA udayathI--AtmA nArak tiryaMca manuSya athavA devanA rUpamAM jIvIta rahe che ane je karmAMnA kSayathI marI jAya che tene AyuSya karma kahe che. kahyu paNa che peAtAne anurUpa AsavanI dvArA grahaNa karelA anAja Adi ne prathama bAMdhelA AyuSyanA upakAraka heAya che. te Ayu nAmaka mULa prakRtinI cAra uttaraprakRti che -(1) nArakAyuSya (2) taiya carcAnikAyuSya (3) mAnuSyAyuSya (4 devAyuSya 'AyuSya' padanI vyutpatti A pramANe che - AnIyanta arthAt lAvavAmAM Ave che. zeSa kRtio upabhAgane mATe jIvanI dvArA jemAM tene Ayu kahe che. kAMsAnA pAtra rUpa AdhAre bhAjana karanAra mATe ja cAkhA ane bhAta vagere judI judI zAkabhAjI rAkhavAmAM Ave che athavA AnIyanta arthAt lAvavAmAM Ave che. te bhavanI aMdara thanArI prakRtie jenI madadathI tene Ayu kahe che; dAraDAthI bAMdhelA zeraDInA bhArAnI jema kahevAnuM e che ke jema doraDuM--zeraDIne bhegI rAkhe che tevI ja rIte AyuSyaka amuka bhava sambaMdhI samasta prakRtine ekaThI karI rAkhe che athavA eDI vagerenI jema zarIra dhAraNa prati je yatnazIla haiAya che. te AyuSya kahevAya che. Ayune ja AyuSya kahe che. AyuM cAra prakAranA che kAraNa ke sa'sAra cAra gati rUpa che. naraka pRthvInu eka vizeSa prakAranuM pariNamana che. naraka e yAtanAonuM sthAna che narakamAM rahevAvALAM prANI paNa naraka kahevAya che; naraka saMbaMdhI (Ayu)ne nArakI kahe che. ekendriya eindriya taiindriya caturindriya ane pa Mcendriya tiya TainikonI Ayune tiyagyeAnika kahe che. sampUmi ane gA~ja manuSyeAnA Ayune mAnuSAyu kahe che. bhavanapati vAnavyaMtara jyA tiSTha ane vaimAnikAnI Ayune devAyu kahI zakAya che. A rIte AyuSya mULa prakRtinI cAra prakRtie sAbIta thaI. 10nA NAme bAyAlIsavihe gai jAi sarIrAi bheyao // 11 // sUtrA--gati jAti zarIra AdinA bhedathI nAma kama betALIza prakAranA che. 5115 tattvArthadIpikA--pAchalA sUtramAM pAMcamI mULa karma prakRti AyuSyanI cAra prakRtie kahevAmAM AvI. have kramaprAsa chaThThI mULa kaprakRti nAmakarmInI betALIza uttaraprakRti kahIe chIe-- uttara prakRtienI apekSAthI nAmakarmAMnA khetALIza bheda che te A mujaba che--(1) gatinAma (2) jAtinAma (3) zarIranAma (4) zarIrAMgeApAMga nAma (5) zarIra aMdhana nAma (6) zarIra saMghAta nAma (7) sa'hunana nAma (8) sa'sthAna nAma (9) vaNuM nAma (10) gaMdhanAma (11) rasanAma (12) panAma (13) agurulaghu nAma (14) upaghAta nAma (15) parAdhAta (16) AnupUrvI nAma (17) ucchvavAsa nAma (18) Atapa nAma (19) udyota nAma (20) vihAyeAgati nAma (21) trasanAma (22) sthAvara nAma (23) sUkSma nAma (24) khAdara nAma (25) paryApta nAma (26) aparyApta nAma (27) sAdhAraNa zarIra nAma (28) pratyeka zarIra zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. nAmakarmanI beMtAlIza uttaraprakRtinuM kathana sU.11 189 nAma (29) sthira nAma (30) asthira nAma (31) zubha nAma (32) azubha nAma (33) subhaga nAma (34) durlaga nAma (35) susvara nAma (36) duHsvara nAma (37) Adeya nAma (38) anAdeya nAma (39) yazaH kIrti nAma (40) ayazaH kIrtAi nAma (41) nirmANa nAma ane (42) tIrthaMkara nAma; A nAma kamanI beMtALIza uttaraprakRtio che. 11 tavArthaniryukita-pAchalA sUtramAM AyuSya karmanI cAra uttara pravRtio kahevAmAM AvI, kamaprApta nAmakarmanI beMtALIza uttara pravRtio hoya che temanA nAma A rIte che- (1) gati 2) jAti (3) zarIra (4) zarIrasaMge pAga (5) zarIrabandhana (6) zarIra saMghAta (7) saMhanana (8) saMsthAna (9) varNa (10) gaMdha (11) rasa (12) sparza (13) aguru laghu (14) upaghAta (15) parAghAta (16) AnupUvI (17) ucchavAsa (18) Atapa (19) udyota (20) vihAgati (21) trasa (22) sthAvara (23) sUma (24) bAdara (25) paryApta (26) aparyApta (27) sAdhAraNa zarIra (28) pratyeka zarIra (ra9) sthira (30) asthira (31) zubha (32) azubha (33) subhaga (34) durlaga (35) susvara (36) duHsvara (37) Adeya (38) anAdeya (39) yazakIti (40) ayazakIti (41) nirmANa ane (42) tIrthakara nAma A beMtALIza uttaraprakRtionA 93 trANuM bheda hoya che, te A pramANe che - (1) gati nAma karmanA cAra bheda che-narakagati. tiryaMcagati. manuSyagati ane devagati. (2) jAtinAma karmanA pAMca bheda che-ekendriyajAti, beIndriyajAti, teIndriyajAti, caturindrIya jAti ane paMcendriya jAti [45=9] (3) zarIranAma karma pAMca prakAranA che -audArika zarIra nAma karma, vaikriya zarIranAma karma, AhAraka zarIranAma karma, tejasa zarIranAma karma ane kArpaNa zarIranAma karma [9+5=14] (4) aMge pAMga karmanA traNa bheda che--audArika aMgopAMga, vikiya aMgopAMga, AhAraka aMgopAMga [14+3=17] (5) zarIrabandhanAma kamanA pAMca bheda che-dArika zarIrabandhana. vaikriyazarIrabandhana, AhArakazarIrabandhana, tejasazarIrabandhana, kAmaNazarIrabandhana [175=22] (6) zarIra saMghAta nAma kamanA pAMca bheda che-audArika zarIra saMghAta, vikriyazarIrasaMghAta, AhAraka zarIrasaMghAta, tejasa zarIra saMghAta. kAmaNazarIrasaMghAta [22+5=27] (7) saMhanana nAma karmanA cha bheda che-vajaRSabhanArAcasaMhanana, RSabhanArAcasaMhanana, nArAcasaMhanana, ardhanArAcasaMhanana, kIlikAsaMhanana, sevArtasaMhanana nAmakarma [276=33] (8) saMsthAnanAmakarmane cha bheda che-samacaturasasaMsthAna nyodhaparimaMDaLa, sAdisaMsthAna, phrenjakasaMsthAna, vAmanaHsaMsthAna, ane hunDasaMsthAna nAmakarma. [33*6=39] (9) varNa, (10) gaMdha, (11) rasa ane (12) sparzanA vIsa bheda hoya che-vaNuM nAmakarmanA pAMca bheda che-kALa, bhUro, lAla, pILe, ane sapheda (3*5=44] gaMdhanA be bheda-surabhi gaMdha ane durabhimanya [44+2=46] rasanA pAMca bheda-tIkho, kaDavo, kasAyale, khATo, mITha [465=51] sparza nAmanA ATha bheda-guru, laghu, karkaza, komaLa, TADha, une, sukha, cikaNe [51+859] (13) agurulaghu paNa eka prakArano che [60] (14) upaghAta ane (15) parAghAtano paNa eka eka bheda che [62] (16) AnupUvI nAmakarmanA cAra bheda che-narakAnupUrvI, tiryagAnupUrvI, manuSyAnupUvI ane devAnupUvI [66] (17) ucchavAsa (18) udyota (19) Apa nAmakarmane eka-eka bheda che [6] 20) vihAgati nAmakarmanA be bheda che-prazasta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 tattvArthasUtrane vihAgati ane aprazastavihAgati nAma [71] nAmakarmanA beMtALIza bhedamAMthI ahIM 20 bhedonuM varNana thayuM. bAkInA 2 bheda A pramANe che - 21 trasa, 22 sthAvara 23 sUkSma 24 bAdara 25 paryApta, 24 aparyApta ra7 sAdhAraNazarIra 28 pratyeka zarIra 29 sthira 30 asthira 31 zubha 32 azubha 33 subhaga 34 durbhaga 35 susvara 36 duHsvara 37 adeya 38 anAdeya 39 yazakIrtAi 40 ayazakIti 41 nirmANa ane 4ra tIrthakara nAma karma-darekanA eka eka ja bheda che AvI rIte [71+22=93] agAu jaNAvelA. ekatara ane A bAvIsa badhAM maLIne nAmakarmanI beMtALIza prakRtionA trANuM bheda thAya che. have atre nAmakarmanuM savistara varNana karavAmAM Ave che je karma jIvane narakabhava vageremAM laI jAya che athavA je karma jIvapradezothI saMbaddha pudgaladravyanA vipAkanA sAmarthyathI jIvane namAve che te nAmakarma kahevAya che. "nAma" A yathArtha saMjJA che arthAt jevuM A karmanuM nAma che tevI ja rIte tene svabhAva paNa che. jema, zukala Adi guNothI yukta dravyomAM-citrapaTa e vyavahAra thAya che, A niyata saMjJAnuM kAraNa che. gati nAmaka pinDaprakRtinA cAra bheda che-narakagati Adi. je karmanA udayathI jIva nArakI kahevAya che te narakagatinAmakarma kahevAya che. A pramANe bAkInA paNa samajI levA joIe. jAtinAma, pinDaprakRtinA pAMca bheda che-ekendriyajAtinAmakarma, dvindrIya jAtinAmakarma, teIndriyajAtinAmakarma, caturindriyajAtinAmakarma ane paMcendriya jAtinAmakarma, ekendriya jAtinAmakarmanA udayathI jIva, ekendriya kahevAya che arthAta ekendriya evA vyavahAranuM kAraNa ekendriyajAtinAmakarma che. evI ja rIte ekendriya jAtinAmakarma vagerenA viSayamAM paNa jANavuM joIe. ekendriyajAtinAmakarma paNa aneka prakAranA che-pRthvikAyika-ekendriyajAtinAmakarma, apUkAyaka-ekendriyajAtinAmakarma, tejaskAyika ekendriya jAtinAmakarma, vAyukAyika-ekendriyajAtinAmakarma, vanaspatikAyika-ekendriyajAtinAmakarma evI ja rIte dvIndriyajAtinAmakama zaMkha ane chIpa vagerenA bhedathI triindriyajAtinAmakarma udhaI kIDI kaMthavA vagerenA bhedathI caturindriya jAtinAma bhamarA tathA madhamAkhI vagerenA bhedathI ane paMcendriyajAtinAma manuSya vigere jAtinAmanA bhedathI aneka prakAranA samajI levA joIe. zarIranAmakarmanA pAMca bheda che-dArika zarIranAmakarma vaikiyazarIranAmakarma, AhArakazarIranAmakarma, tejasazarIranAmakarma, kAmaNazarIranAmakarma. dArika-aMgopAMga, vaikIya-aMgopAMga ane AhAraka-aMgopAMganA bhedathI traNa prakAranA aMgopAMganAmakarmamAMthI paNa darekanA aneka bhedo hoya che. zire nAmakarma, unAmakarma, pRSThanAmakarma, bAhunAmakarma udaranAmakarma, caraNanAmakama, hastanAmakarma A aMganAmakarmanA bheda che. evI ja rIte upAMganAmakarma paNa aneka prakAranA hoya che jemake--sparzana upAMganAmakarma, rasanA upAMganAmakarma, prANuupAMganAmakarma, cakSuupAMganAmakarma zrotra-upAMganAmakarma ityAdi. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda nAmakarmanA beMtAlIsa uttaraprakRtinuM kathana sU. 11 191 ekendriyajAti vagere pAMca prakAranI jAtiomAM strI, puruSa, napuMsaka liMganI vyavasthAnuM niyamana karavAvALA ane amuka prakAranAM avayanI racanAnI vyavasthAnuM niyAmaka nirmANa nAmakarma che. nirmANanAmakarmanA udayathI ja saghaLAM jIvane pota potAnA DhaganA zarIra avayanI racanA hoya che A nirmANa nAma karma mahela makAna vagere banAvanAra kuzaLa kArIgara jevuM che. zarIra nAma karmanA udayathI zarIre gya pagalene grahaNa karI lIdhAM, teo AtmapradezemAM sthita paNa thaI gayA ane zarIranA AkAramAM pariNata thaI gayA paraMtu temane lAkha ane lAkaDAnI jema arasaparasa aviyega (ekameka rUpa) karanAra badhana nAma karma vagere na heta te retIthI banelA puruSanI jema zarIra vikharAI jAta. tAtparya e che ke jevI rIte retInA kaNa ekabIjAmAM maLelA hovA chatAM paNa judA judAM rahe che tevI ja rIte zarIranA pudgala pRthapha-pRthak ja na rahI jAya e mATe badhana nAmane svIkAra karavAmAM Avela che. bandhana nAma karma paNa audyArika Adi zarIranI jema pAMca prakAranA che. lAkha ane lAkaDAnI mAphaka paraspara baddha pudgalanI je pragADha racanA vizeSa che tene saMghAta kahe che. tAtparya e che ke AtmAnI dvArA gRhIta pudgalone bandhana nAma karma dvArA parasparamAM banyuM te thaI jAya che paraMtu te banzanamAM pragADhatA lAvanAra saMghAta nAma karma che AthI je karmanA udayathI audyArika vagere zarIranI gADhI racanA thAya che te saMghAta nAmakarma kahevAya che. jema lAkaDAmAM athavA mATInA pinDamAM eka prakAranI saghanatA hoya che te prakAranI saghanatA zarIrapudgalomAM paNa jovAmAM Ave che. A saghanatA saMghAta lebha karmanA udayathI utpanna thAya che saMghAta nAma karma paNa zarIra nAma karmanI mAphaka audArika vagerenA bhedathI pAMca prakAranuM che. agara saMghAta nAma kama na heta te zarIramAM je majabutAI jevAmAM Ave che te na hota. saMhanana nAma karma cha prakAranA che-vajI,-zaSabhanArAca-saMhanana, vajane artha kIlikA 2Sabhane artha parivejhana paTTa che, nArAcane artha baMne bAju markaTa bandha che AvI rIte A padone artha thayA. saMhananane artha karavAmAM Ave che. jemAM be hADakAo baMne tarapha markaTa bandhathI bAMdhelA hoya ane pachI pATAnI AkRtivALuM bIjuM hADakuM tene vIMTAyeluM hoya, tenI upara te traNa hADakAone khIlInA AkAranI vajI nAmanI trIjI hADakI lAgelI hoya te badhana vizeSane vaja RSabhanArA saMhanana kahevAmAM Ave che. (1) jemAM hADakAo badhAM upara jaNAvavA mujabanA hoya paraMtu vajAkAra khIlI mAtra na hoya te-bandhana vizeSane RSabhanArAca saMhanana kahe che. (2) jemAM baMne bAjue makababdha hoya tene nArAcasaMhanana kahe che. (3) jemAM eka bAjue te markaTabadha hoya, bIjI bAjue khIlI hoya te tene ardhanArAcasaMhanana kahe che, (4) jemAM be hADakAone sAMdhe khIlIthI bAMdhela hoya tene kIlikA saMhanana kahe che. (5) jemAM hADakAone Toca bhAga parasparamAM sparza mAtrathI maLelA hoya tene sevArtA saMvanana kahe che (6). saMsthAna nAma kamanA cha bheda che-samacaturasasaMsthAna Adi ahIM saMsthAnane Azaya che-AkAra arthAt amuka AkAramAM zarIranI racanA hevI. tAtparya e che ke zarIrane anukuLa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 tavA sUnA khAMdhavAmAM AvanArA pudgalemAM je karmanA udayathI keI viziSTa AkRti utpanna thAya te saMsthAnakama` kahevAya che. je sthAna samarcArasa heya te samacaturasra kahevAya che (1) mAna, unmAna tathA pramANunI apekSAthI temAM na te! echApaNuM hoya che ke na vadhupaNuM. jemAM nAbhi (yUTI)nA uparanA bhAgamAM badhA avayava caturasa samacattu kANu arthAt yeAgya lakSaNavALA hAya paraMtu DU'TInI nIcenA bhAga upara e pramANe nahAya tene greAdha parimaMDaLa saMsthAna kahe che (2) jemAM phUTIthI nIcenA bhAgamAM khaMdhA avayava samacatusra samacatuSkoNa arthAt yathAyeAgya lakSaNavALA DAya paraMtu phUTI uparanA bhAga nIcenA bhAga jevA na hAya tene sAdi saMsthAna kahe che. (3) jemAM DAka, mastaka, hAtha ane paga samacatuSkoNa arthAt yAyeAgya lakSaNavALA hoya paraMtu zarIranA madhyabhAga-hRdaya, pITha Adi thoDA vikRta heAya tene kubjasa sthAna kahe che. (4) jemAM zarIranA madhyabhAga tathA mastaka-gana, hAtha tathA paga samacatuSkoNu ane yathArUpa lakSaNavALA heAya paraMtu pramANamAM nAnA hoya temane vAmana---saMsthAna kahe che. (5) jemAM hAtha paga Adi avayava pramANusaranA haeNtAM nathI temane huDa saMsthAna kahe che (6). vaNuM nAma kama pAMca prakAranA che--kRSNava nAmaka, nIlavaNuM na.makama, raktavarNa nAmakarmapItavarNa nAmakama, zukalavarNanAtmaka. gandha nAmakarmAMnA be bheda che--surabhigadhanAmakama ane durabhigadha nAmaka rasa nAmakanA pAMca bheda che--tikatarasa nAmaka, kaTukarasa namaka, kaSAyarasa nAmakama, amlarasa nAmaka ane madhurarasa nAmaka sparzI nAmakama ATha prakAranA che--kazasparzI nAmaka. mRdusparzI nAmakama, guruspa nAmaka, laghuspaza nAmakama, zItapa nAmaka, uSNaspaza nAmaka, snigdhasparzI nAmakama ane rUkSasparzI nAmaka A va-gandha-rasa-sparzI nAmaka nAmaka zarIramAM amuka-amuka prakAranAM vadhu gaMdha Ardine utpanna kare che-- agurulaghu nAma kama te che je zarIranI anurulaghutAnA niyAmaka heAya che. gurutA, laghutA ane guru-laghutA A traNa prakAranA pariNAmeAnA niSaSaka je pariNAma che te aguru laghu kahevAya che. sArAMza e che ke je kamadegnA udayathI badhAM jIvAnA zarIra na tA ghaNA moTA hoya che, na ghaNA nAnA hoya che paraMtu agurulaghu piraNAmavALA haiAya che te agurulaghu nAma kama kahevAya che. badhAM dravya, sthiti Adi aneka svAbhAveAthI pariNata thAya che temAthI anuru laghupariNAmane niyAmaka aguru laghu nAma kama che. je nAma karmInA udayathI peAtAnA ja zarIranA avayava petAne ja duHkhadAyaka hAya che te upaghAta nAma kama che. khIjAne trAsa athavA pratighAta Adi utpanna karavAvALuM e parAghAta nAma karmo che. je karmanA uddayathI kaI vidvAna danamAtrathI ejasvI pratIta thAya che ane kaI sabhAmAM paheAMcI jaI ne vAkcAturyathI anya zrotAone trAsa utpanna kare che athavA khIjAnI pratibhAne pratighAta kare che te parAghAta mAma kama che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. nAmakamanI khetAlIsa uttaraprakRtionuM kathana sU. 11 193 jIva jyAre vamAna dehanA tyAga karI navIna janma dhAraNa karavA mATe vigraha gati kare che te vakhate A kanA udaya thAya che. A AnupUrvI nAma kamanA udayathI jIva peAtAnA niyata utpatti kSetramAM paheAMce che. kSetranA sanniveza kramane AnupUrvI kahe che je kamanA udayathI atizayanI sAthe gamananI anukULatA hAya che tene paNa AnupUrvI kahe che te antarALagati e prakAranI che--Rnugati ane vakragati. jIva jyAre eka samaya pramANa RjugatithI gamana kare che tyAre AgalA AyuSya kanA anubhava karatA thakI ja AnupUrvI nAma kama dvArA utpatti sthAnane meLavI Agala AyuSya prApta kare che. be traNa athavA cAra samayavALI vakragatithI je vANimukatA, lAMgalikA ane geAtrikA lakSaNavALI hAya che, gati kare che teA vaLAMka zarU thavAnA samaye AgAmI AyuSyane prApta karI le che. te ja samaye AnupUrvI nAma kama'nA udaya thAya che. zakA----jema RnugatimAM AnupUrvI nAma karmanA udaya vagara ja jIva potAnA utpatti kSetramAM pahoMcI jAya che tevI ja rIte vakragati karIne paNa AnupUrvI nAma kama vagara ja utpatti kSetramAM kema prApta thaI jatA nathI ? samAdhAna--RjugatimAM pUrva bhava saMbaMdhI AyuSyanA vyavahArathI ja jIvanuM gamana thAya che jyAM pUrvabhavanA AyuSyanA kSaya thai jAya che tyAM ja AnupUrvI nAmakanA, je rastAmAM paDelI lAkaDI jevu che tenA udaya thAya che. A rIte vakragatimAM vamAna lavanA AyuSya karmAMnA kSaya thavAthI AnupUrvI nAma kamanA udaya thAya che. prANApAna arthAt ucchavAsa ane vizvAsane yAgya pudgalAne dhAraNa karavAnI zakti utpanna karanAra kama ucchavAsa nAma kama kahevAya che. AtapanA sAmarthyanA janaka kama Atapa nAmakama che. prakAzanI zakti utpanna karanAra udyota nAma kama che. labdhi zikSA (zikSaNa) agara RddhinA prabhAvathI AkAzamAM vihAra karavAnI zakti utpanna karanAra kama hiMgagati athavA vihAye gati nAma kama kahevAya che. prazasta vihAyeAgati huMsa AdinI mehaka cAla ane aprazasta vihAyeAgati uMTa vagerenI vAMkI cAla samajavA, eindriya, teIndriya, caturindriya ane paMcendriya jIva trasa kahevAya che. je kanA udayathI trasa paryAyanI prApti thAya che te trasa nAma kama che. je karmAMnA udayathI sthAvara paryAyanI prApti thAya te sthAvara nAmaka che-sUkSma zarIrane pitA sUkSma nAma kama che. jenA udayathI khAdara zarIra utpanna thAya te khAdanAma kama kahevAya che. paryApta nAma karmanuM vivecana--je karmAMnA udayathI pAta-peAtAne yAgya paryAptienI pUrNatA thAya te paryApti nAma kama kahevAya che. paryAptie pAMca che--AhAraparyApti, zarIraparyApti, indriyaparyApti, bhASAmaNavajatti ane bhASAmana:paryApti, AtmAnI kriyAnI samAptine paryApti kahe che. AvI rIte paryApti AtmAnuM eka prakAranuM karaNa che te karaNathI AtmAmAM AhAra vagerene grahaNa karavAnI zakti utpanna thAya che, te karaNa je pudgalAthI utpanna thAya che te puddagala AtmA mAraphate gRhIta thaIne ane viziSTa pariNAmathI pariNata thaIne paryApti kahevAya che. manaH paryApti Indriya paryAptimAM samAyelI che AthI tenI judI gaNatrI karavAmAM AvI nathI. 25 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 tattvArtha sUtranA je karmanA udayathI jIva peAtAne anurUpa paryAptine pUrNa na karI zake tene aparyApti nAmakama kahe che. kanA udayathI evA zarIranuM nirmANa thAya ke je ananta jIvA mATe sAdhAraNa hAya, te sAdhAraNa nAmaka kahevAya che ananta jIvAnu je eka ja zarIra hAya che tene sAdhAraNa zarIra kahe che. evu zarIra kuMpaLa vagere nigeAdamAM ja jovAmAM Ave che tyAM eka jIvanA AhAra ananta jIvAnA AhAra hAya che, ekanA zvAseAcchavAsa ja anaMta jIvAnA zvAseAcchavAsa hAya che. Avu sAdhAraNa zarIra je karmAMnA udayathI niSpanna thAya che, te sAdhAraNa zarIra nAma kama che. sthiratA utpanna karavAvALu kama sthiranAma kamA~ che. AnAthI je ulaTu' hAya te asthira nAma kama che evI ja rIte zubha, azubha, subhaga, durjaMga susvara ane duHsvara nAma kama paNa samajI levA joIe. AdeyatA utpanna karanAra Adeya nAma kama kahevAya che ane je enAthI viruddha haiAya te anAdeyanAma kama che. jenA uyathI yaza tathA kIti phelAya te yazaH kIti nAmakama ane jenA udayathI apajaza ane apakIti thAya te ayaza:kItinAma kama kahevAya che. je karmInA udayathI tIrthaMkaratvanI prApti thAya tene tIrthaMkara nAma kama kahe che A karmonA udayathI jIva dazanajJAna-cAritra rUpa tInI pravRtti kare che, munionA sarvavirati ane zrAvakanA deza virati dhama ne-upadeza kare che, AkSepiNI-saMveginI tathA nivedinI kathAo dvArA bhavyajanAnI siddhi-meAkSa mATe meAkSamAga pradarzita kare che ane je karmAMnA prabhAvathI surendro, asurendro ane narendro dvArA pUjAya che te tIrthaMkaranAma kama kahevAya che Ama nAmaka nI uttara tathA uttarAttara, prakRtie aneka prakAranI kahevAmAM AvI che ! 11 'gora duvihe ucce nIpa sUtrA---geAtrakama nI e uttaraprakRti che-- uccageAtra tathA nIcageAtra / 12 / tattvAtha dIpikA--pUrva sUtramAM nAmakama nAmaka mULa prakRtinI cheMtALIza uttara prakRtienu pratipAdana karavAmAM AvyuM : have gAtrakamanI e uttaraprakRtinu kathana karIe chIe--geAtrakanI uttara prakRtie be che--uccapatra tathA nIcageAtra. uccageAtra deza--jAtikuLa sthAna-mAna-satkAra aizvaya AdinA utkarSa utpanna kare che. nIcageAtra AnAthI ulTu hAya che enA udayathI cAMDALa, zikArI mAchImAra dAsa, dAsIe vagere jevI avasthAe prApta thAya che. ! 12 // tatvAtha niyukitata--pAchalA sUtramAM nAma kanI cheMtALIza uttara prakRtinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che have geAtra nAmaka je mULa prakRti che tenI be prakRtinuM kathana karIe chIe-- gAtrakamanA be bheda che-uccageAtra ane nIcageAtra je karmanA udayathI jIva ucca jAtine meLave che te uccageAtrakama, ane jenA udayathI nIca jAtine prApta kare che te nIcageAtrakama kahevAya che. uccageAtra kama magadha, aMga, kaliMga, khaga Adi A dezomAM janma levAno' harivaMza, IkSvAku vagere pitRva Mza rUpa jAtiomAM tathA ugnakuLa bhAgakula vagere mAtRvaMza rUpa uttama kuLAmAM janma levAnuM kAraNa hAya che. AvI ja rIte prabhu prabhAvazALInI pAse ekadama pAse besavAthI Adi rUpa sthAna, peAtAnA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. zetrakarma ane aMtarAyakarmanA bhedanuM kathana sU. 12-13 15 hAthe vastra pradAna Adi rUpa mAna, abhyasthAna, Asana, aMjalipragraha vagere satkAra tathA hAthI gheDA, ratha tathA padAti Adi jAherajalAlI sarjana karanAra uccagetra karma kahevAya che. nIcagotra karmanA udayathI cAMDALa, gArUDI, zikArI mAchImAra, jallAda, zudra, kacaravAsIdu vALanAra vagere hoya che. jenA udayathI akhila vizvamAM AdaraNeya IphavAkuvaMza, sUrya vaMza, candravaMza, kuruvaMza, harivaMza tathA tathA ugravaMza Adi uttama koI vazamAM janma thAya che. tene ucca gotra kahe che AnAthI ulaTuM, je karmanA udayathI nindita, garIba bhraSTAcArI, asatyabhASI corI karanAra, vyabhicArI hiMsaka cAMDALa Adi "kuLamAM jIvane janma thAya che, te nIca gotra kahevAya che ke 12 che "saMtApa vide, rANa-sTAma-ona-jamIna-vardhitA meco' sUtrArthaantarAya pAMca prakAranA che-dAnAntarAya lAbhAntarAya bhegAntarAya upabhegAntarAya ane vIryAntarAya ke 13 che tatvArthadIpikA-pUrva sUtramAM gotrakarma rUpa mULa prakRtinI be uttara pravRtionuM pratipAdana karavAmAM AvyuM. have AThamI mULa prakRti antarAya karmanI pAMca uttara-prakRtionuM nirUpaNa karavA mATe kahIe chIe-antarAya kamanI uttara-prakRtio pAMca kahevAmAM AvI che- jevI ke dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhegAntarAya upagAntarAya ane vIryAntarAya. A karma, dAna, lAbha, bhega, upabhega ane vIrya pariNAmamAM vidgha nAkhavAnA kAraNa rUpa hoya che. A kAraNe dAnAntara AdinA nAmathI kahevAmAM Ave che. tAtparya e che ke je karmanA udayathI jIva dAna devAnI abhilASA rAkhavA chatAM paNa dAna ApI zaktA nathI, lAbha meLavavAnI IcchA hovA chatAM lAbha prApta karI zakatA nathI, bhegavavAnI IcchA hovA chatAM bhega karI zakatuM nathI, upabhoga karavAnI manokAmanA hovA chatAM upabhoga karI zaktA nathI ane utsAha prakaTa karavAnI tIvra abhilASA chatAM utsAha dekhADI zakatA nathI te antarAya karma kahevAya che. dAnAntarAya Adi tenI pAMca uttaraprakRtio che. je 13 che tatvArthaniyukita-pUrva sUtramAM sAtamI mULakarma prakRti zetranI uttarapravRtio darzAvIne have AThamI mULa prakRti antarAya karmanI pAMca uttaraprakRtio batAvIe chIe-- uttaraprakRtionA rUpamAM antarAya karma pAMca prakAranA che-dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhegAntarAya, upabhegAntarAya ane vIryAntarAya, attarAyakarmanI A ja pAMca uttaraprakRtio che. deya vastune tyAga kare dAna kahevAya che temAM thanAra antarAya arthAta vidhra dAnAntarAyA kahevAya che. kahevAnuM e che ke je karmanA udayathI deya dravyanI sagavaDatA hovA chatAM dAtA dAna karI zakto nathI-je dAnamAM avarodha-aDacaNa ubhI kare che te dAnAntarAya karma kahevAya che. ApavA lAyaka dravya hAjara che, lenAra paNa sanmukha che ane dAtA e paNa jANe che ke je Ane dhana ApavAmAM Avaze te mahAna phaLanI prApti thaze te paNa dAnAntarAya karmanA udayathI dAtA dAna ApI zakato nathI. AvI ja rIte prApta vastunI hAjarI hovA chatAM paNa ane lAbhanI IcchA hovA chatAM paNa je karmanA udaye lAbha na thaI zake te lAbhAntarAya karma kahevAya che. bhegAntarAya, upabhogAntarAya ane vIryantarAya karma paNa A pramANe samajI levA joIe. keI udAracarita puruSa samabhA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 tattvArtha sUtranA vathI. yAcakonI icchA anusAra gajAsa pata pramANe dAna ApI rahyo hoya paraMtu kAI evA yAcaka hoya jene mAgavA chatAM paNu, gheADu paNa dravya na Ape te samajavuM joI e ke te yAcakane lAbhAntarAya karmanA udaya che. je vastu eka vakhata bhAgavavAmAM Ave te bhega kahevAya che jema mALA, cantana vagere. bhAgane anukULa vastu hAjara hAya tA paNa je kamanA uddayathI tene bhAgavI na zakAya te bhAgAntarAya kama kahevAya che. vastra, zayyA, Asana, pAtra vagene upalega kahevAya che kAraNa ke temanA vAraMvAra bhega karI zakAya che. A vastra vagere vastuonA hAvA chatAM paNa je karmAMnA unnucathI rileAga na karI zakAya tene upaleAgAntarAya kama kahe che. vIrya nA atha che utsAha, ceSTA athavA zakita. koI mAnavI khaLavAna che, puSTa zarIravALA che, yuvAna che, teA paNa dha kama vagere karavAmAM zakti pradarzita karatA nathI, uma`ga khatAvatA nathI te mAnI levuM ke tene vIryAntarAya kA~nA udaya che. pRthvIkAya, akAya, tejaskAya vAyukAya ane vanaspatikAyanA jIvAmAM vIryAntarAya karmanAM kSayApazama janita taratamatA anusAra pUrNarUpathI udaya mAnavA joI e. mAnI apekSA eindriya jIvAmAM, eindriyAnI apekSA teindriya jIveAmAM ochu' vIryAntarAya jovAmAM mAve che. A mujaba chadmasthaavasthAnA parAkASTA samayamAM arthAt khAramAM kSINu kaSAya nAmaka guNasthAnanA aitima samayamAM vIryAntarAya kama sahuthI ochuM dekhAya che kevaLajJAna lAdhavAthI (maLavAthI) bhale tIrthaMkara kevaLI hAya ke sAmAnyakevaLI, vIryAntarAya kamathI sathA rahita thaI jAya che. temanAmAM sarvotkRSTa vIya hA che. !! 13 'NANadaMsaNAvara NijjaveyaNijaMtarAyANaM, ityAdi sUtrA--jJAnAvaraNu, danAvaraNa, vedanIya ane antarAya krADADhADI sAgaropamanI ane jadhanya antarmuhUttanI che 5145 kamanI utkRSTa sthiti trIza tatvAtha dIpikA AnAthI pUrva prakRtibaMdhanuM prarUpaNa karavA mATe kahevAmAM Ave che. jJAnAvaraNu danAvaraNu vedanIya ane aMtarAya A cAra kA~nI utkRSTa sthiti trIsa kroDAkroDI sAgarApamanI che ane jaghanya sthiti antarmuhUttanI che 514aa tattvArthaM niyukita--pAchaLanA sUtrAmAM mULa ane uttara prakRtibandhanI prarUpaNA karavAmAM Avela che have sthitibandhanI prarUpaNA karatA thakA prathama jJAnAvaraNu, darzanAvaraNa vedanIya ane antarAya kramanI sthiti batAvIe chIe jJAnAvaraNu, darzanAvaraNu, vedanIya ane antarAya karmanI utkRSTa sthiti trIsa kroDAkreADI sAgarApamanI ane jaghanya sthiti antarmuhUttanI che. anyanA samayathI zarU karIne atyAra sudhI te karma pUrNa rUpathI niNuM thAya che tyAM sudhInA samaya sthitikALa kahevAya che. sthitikALane ja ahI' sthiti zabdathI kahelA che. AvI rIte pUrvAMkta cAra mULaprakRtienA sthitibandha utkRSTa trosa kroDAkoDI sAgaropamane samajavA joI e. A cAre karmonA akhAdhAkALa traNa hajAra varSanA che. anya thayA bAda jeTalA kALa sudhI karmInA udaya thatA nathI, teTale kALa akhAdhAkALa kahevAya che. amAdhAkALa purI thaI gayA bAda jJAnAvaraNa vagere kAI kama jyAre udayAvalIkAmAM praveza thAya che tyArathI prAraMbha karIne tene pUrNa rUpathI nAza thavAnA kALane anyakALa kahe che. pariNAma e AvyuM ke jJAnA zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. kama prakRtinA sthitimadhanuM nirUpaNa sU. 14-15 197 varaNa vagere kahelAM cAre karmabandhakALathI laI ne traNa hajAra varSa purAM thaI gayA khAda udayAvalikAmAM praviSTa thAya che. jJAnAvaraNu. daza nAvaNu, veDhanIya ane antarAya nI trIsa kreADAkroDI sAgarApamanI je utkRSTa sthiti batAvavAmAM AvI che te saMjJI, mithyASTi paMcendriya paryApta jIvanI apekSAthI samajavI joIe. uttarAdhyayananA 33mAM adhyayanamAM kahevAmAM AvyuM che-- e AvaraNeAnI arthAt jJAnAvaraNa ane danAvaraNanI, vedanIyanI tathA antarAya kramanI trIsa kroDAkoDI sAgare pamanI utkRSTa sthiti kahevAmAM AvI che. A cAreyanI jaghanya sthiti antamuhUttanI che 519-20nA 5145 'mohaNijjassa satari koDAkoDIo // 15 // sUtrA-mehanIya kramanI utkRSTa sthiti sIttera kroDAkroDI sAgaropamanI che 1pappA tatvAtha dIpikA--pUrva sUtramAM jJAnAvaraNu dazanAvaraNa vedanIya ane antarAya kanI sthiti darzAvAI che have mehanIya karmanI sthitinu' pratipAdana karIe chIe- mAhanIya kA~nI jenuM svarUpa pahelA kahevAI gayu che, utkRSTa sthiti 70 sIttera kroDAphroDI sAgarApamanI che. A karmanI jaghanya sthiti antarmuhUttanI che 515mA tattvAtha niyukti--mAnI agAu jJAnAvaraNa Adi cAra karmaprakRtinA sthiti kALa vistArapUrvaka batAvAI gayA che have mehanIya karmanA sthiti kALa khatAvIe chIe mAhanIya kama"nI utkRSTa sthiti sIttera kroDAkoDI sAgaropamanI tathA jaghanya sthiti antamuhUttanI che. meAhanIya kanA akhAdhAkALa sAta hajAra varSanA che. AkhAdhAkALanI samAptithI laI ne saMpUrNa ka`nA kSaya thavA sudhInA samaya AdhAkALa kahevAya che arthAt je samaye mehanIya kama udayAvalikAmAM praviSTa thayA te samayathI zaru karIne tenA pUrNa rUpathI nAza thavA sudhInA samaya bAdhAkALa kahI zakAya che. kalitA e che ke sIttara hajAra varSAM vyatIta thaI javA para sIttera kroDAkoDI sAgarApamanI sthitivALA mehanIya karmonA udayAvalIkAmAM praveza thAya che. meAhanIya karmanI A utkRSTa sthiti satI paMcendriya mithyASTi paryApta jIvanI apekSAthI samajavI joI e arthAt mithyASTi sajJI paryApta pacendriya jIva ja sIttera kreADakADI sAgaropamanI sthitinA khaMdha karI zake che. uttarAdhyayana sUtranA 33mAM adhyayanamAM kahyu che-- mehanIya karmanI utkRSTa sthiti sittera kroDAkoDI sAgarApamanI che ane jaghanya sthiti antarmuhUttanI che 5155 'nAmagotANaM vIsaIko DAkor3Io' // 16 // sUtrA.-nAma ane geAtra kamanI utkRSTa sthiti vIsa kroDAkoDI sAgarApama che. emanA jadhanya sthitikALa ATha muhUtta'nA samajavA joIe // 16 // tatvAtha dIpikA-pUrvasUtramAM meAhanIya karmanA sthitikALa prarUpita karavAmAM Avye che. have nAma atre geAtra nAmaka mUla prakRtiene sthitikALa pratipAdita karavA mATe kahIe chIe. nAma kama ane gAtra kamanI sthitinA utkRSTa kALa vIsa kroDAkroDI sAgaropama che, emane jaghanya sthitikALa ATha muhUtta samajavA joI e. 5165 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa w - - w 198 tattvArthasUtrane tatvArthaniryukita-AnI agAunA sUtramAM mehanIya karmanI sthiti kahevAmAM AvI che. have nAma ane netra karmanA sthiti kALanuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe. nAma karma ane gotra karma nAmaka mULa prakRtinI utkRSTa sthiti-vIsa-vIsa koDAkoDI sAgaropama che. A baMnene A bAdhAkALa babbe hajAra varSa che. tyArabAda bAdhAkALa prAraMbha thaI jAya che. udayAvalikAmAM praviSTa thavAnA samayethI AraMbha thaIne pUrNatayA kSaya thaI javAnA samayane bAdhAkALa kahe che. AvI rIte bandhakALathI laIne be hajAra varSa vyatIta thaI javA para nAma karma ane getra karma udayAvalikAmAM praviSTa thAya che. nAma karma ane getrakama bandhanA samayathI laIne jeTalA vakhata sudhI anubhavamAM AvatA nathI teTale samaya temane abAdhAkALa kahevAya. che. nAma ane netra karmanI vIsa kroDAkoDI sAgaropamanI je utkRSTa sthiti kahevAmAM AvI che tene anya saMjJI paMcendriya paryApta mithyASTi jIva ja karI zake che. uttarAdhyayana sUtranAM 33mAM adhyayananI 23mI gAthAmAM kahyuM che--nAma karma ane getrakamanI utkRSTa sthiti vIsa kroDAkoDI sAgaropamanI che ane jaghanya sthiti antarmuhUrtanI che. 1dA 'Aurummassa tettIsasAgarovamA ThiI ukkosA' // 17 // sUtrArtha-AyuSya kamanI utkRSTa sthiti tetrIsa sAgaropamanI che 1LA tatvArthadIpikA-pUrva sUtramAM nAma ane gotra nAmaka mULa prakRtionI sthitinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have AyuSya nAmanI mUla prakRtinI utkRSTa sthiti karIe chIe. AyuSya nAmanI mULa prakRtinI utkRSTa sthiti pUrva koTinA tribhAgathI adhika tetrIza sAgarepamanI jANavI joIe. enI jaghanya sthiti antamuhUrtAnI che te AgaLa upara kahIzuM 1chA tatvArthaniryukita-nAma ane gotra karmanI sthitine kALa batAvAI gayo. have AyuSya nAmaka mULaprakRtine utkRSTa sthitikALa pratipAdana karIe chIe, - AyuSya karma nAmaka mULaprakRtinI utkRSTa sthiti karoDa pUrvanA trIjA bhAgathI adhika tetrIza sAgaranI utkRSTa sthiti samajavI joIe. jaghanya sthiti antarmuhUrta pramANa che je, AgaLa upara kahevAze. atre-sAgaropama levAthI, "koDAkoDI padane niSedha thaI jAya che. "tetrIza" pada grahaNa karavAthI paNa "koDAkoDI'nI nivRtti thaI jAya che. tAtparya e che ke AyuSya karmanI sthiti phakta tetrIza sAgaropamanI che, tetrIza kreDADI sAgaropamanI nathI. ahIM karaDa pUrva vibhAga AbAdhAkALa samajavAnuM che tenI pachI bAdhAkALanI zarUAta thAya che je kALamAM AyuSya kama udayAvalikAmAM praviSTa thAya tene laIne pUrNa rUpathI tenA kSaya thavA sudhIno samaya bAdhAkALa kahevAya che. AvI rIte AyuSya bandhanI pachI koDa parvane trIjo bhAga vItyA bAda AyuSya karmano udaya thAya che. jeTalA kALa sudhI tene anubhava, thatuM nathI teTale samaya abAdhAkALa kahevAya che. AyuSya karmanI teMtrIza sAgaropamanI je utkRSTa sthiti kahevAmAM AvI che te saMjJI paryApta paMcendriyanI apekSAthI samajavI joIe. uttarAdhyayana sUtranA 33mAM adhyayananI 23mI gAthAmAM kahyuM che-"AyuSya karmanI utkRSTa sthiti teMtrIza sAgaropamanI ane jaghanya sthiti antarmuhUrtanI kahevAmAM AvI che. nA 'veyaNijjarasa bArasamuhuttA ThiI jahanniyA / sUvAtha-vedanIyanI jaghanya sthiti bAra muhUrtanI che. 18 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 karmaprakRtiene sthitibaMdhanuM nirUpaNa 199 tatvArthadIpikA AnI pahelAM jJAnAvaraNIya vagere ATha mULa prakRtinuM sAmAnya rUpathI utkRSTa ane jaghanya sthitibaMdha kahevAmAM Avyo che have vedanIya karmanI jaghanya sthiti kahIe chIe. | vedanIya rUpa (sAMparAIka sAtavedanIya) mULa prakRtinI jaghanya sthiti bAra muhunI che. utkRSTa sthiti paMdara kroDAkoDI sAgaropamanI kahevAmAM AvI che ke 18 tatvArthaniryukti-pahelA mULa karmaprakRtione sAmAnya rUpathI sthitikALa kahevAmAM AvyuM che. have vedanIyanI sthitinuM prarUpaNa karavAmAM Ave che - vedanIya karma (sAMparAIka sAtavedanIya)nI jaghanya sthiti bAra muhUrtanI che. Ane abAdhAkALa antarmuhUrta che 18 'nAmagottANaM ahamuhuttA ThiI jahaNiyA' // 19 // sUtrArthanAma karma ane betra kamanI jaghanya sthiti ATha muhUrtanI hoya che. 1lA tavArthadIpikA-pUrva sUtramAM vedanIya karmanI sthiti kahevAmAM AvI che have nAma ane gotra kamanI sthitinuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-nAma ane getra karmanI jaghanya sthiti AThamuhUrtanI je. Ane abAdhAkALa antarmuhUrta pramANa che. je 19 che tatvArthaniryukita-pahelA vedanIya kamanI sthitinI prarUpaNa karavAmAM AvI have nAma ane gotra rUpa mULa prakRtionuM pratipAdana karIe chIe- nAma ane gotra karmanI jaghanya sthiti ATha muhUrta pramANa che. bhagavatI sUtra zataka 6 uddezaka 3 mAM kahyuM che--nAma ane getra karmanI jaghanya sthiti ATha muhUrtanI che ke 19 'sesANaM ato muhuta jahaNiyA // 20 // savAtha-zeSa prakRtionI jaghanya sthiti antarmuhUrtanI che. je 20 tatvArthadIpikA-AnAthI agAunA be sUtramAM vedanIya, nAma ane gotra karma rUpa prakRtionI sthitinuM bayAna karavAmAM AvyuM che have zeSa pAMca jJAnAvaraNa Adi rUpa mULaprakRtinI sthiti kahIe chIe zeSa arthAta pUrvokta vedanIya, nAma ane gotra karmathI atirita jJAnAvaraNa darzanAvaraNa, mehanIya, AyuSya ane antarAya kama rUpa mULa prakRtionI jaghanya sthiti antamuhUra pramANa che ke 20 - tavArthaniyukita-pahelA vedanIya nAma ane gotra rUpa mULa prakRtionI sthiti pratipAdana karavAmAM AvI che have bAkInI jJAnAvaraNa vagere karma rUpa mULa prakRtionI sthitinuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe- zeSa arthAt jJAnAvaraNu, darzanAvaraNa mehanIya AyuSya ane antarAya kamenI mULa prakRtionI jaghanya sthiti antarmuhUrta mAtra che. abAdhAkALa paNa antarmahatta hoya che. uttarAdhyayana sUtranA 33 mA adhyayananI gAthA 19-22 mAM kahyuM che. jaghanya sthiti antarmuhUrtanI che . 20 'kammANaM vivAgo aNubhAvo' // 21 // sutrArtha-karmonA vipAka-phaLa anubhAva kahevAya che ke 21 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 tattvArthasUtrane tavArthadIpikA-pahelA jJAnAvaraNa vagere karma rUpa mULa prakRtienuM tathA temanA sthiti bandha kALanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM, have anubhAvabandhanuM nirUpaNa karIe chIe-- jJAnAvaraNa dazanAvaraNa vagere mULa prakRtiene tathA matijJAnAvaraNa vagere uttara prakRtiene je vipAka arthAt phaLa che, te anusAva kahevAya che 21 / - tatvArthaniryukita-agAunA pAMca sUtromAM jJAnAvaraNa Adi karmonI utkRSTa tathA jaghanya sthitinI prarUpaNa karavAmAM AvI che have anukramathI prApta anubhAvabanthanuM viziSTa lakSaNa batAvIne prarUpaNa karIe chIe jJAnAvaraNa Adi mULa prakRtionA Ane matijJAnAvaraNa Adi uttara prakRtinA sarva karmonA vipAka phaLa athavA udayAvalikAmAM praveza anubhAva kahevAya che. jJAnAvaraNa Adi karmone viziSTa athavA vividha prakArane pAka vipAka kahevAya che athavA dravya, kSetra, kALa, bhAva ane bhavarUpa nimittakAraNenA bhedathI utpanna judA judA prakAranA pAka-vipAka anubhavarUpa anubhAva kahevAya che. prazasta ane aprazasta pariNAmane tIvra manda vagere vipAka, je pUrvokta jJAnAvaraNa Adi karmonI mAraphata janmelA sukha-dukha Adi phaLa rUpa hoya che, tene anubhava kare anubhAva che. zabha pariNAmeno utkarSa-adhikapaNuM thavAthI zubhakarma prakRtiomAM utkRSTa anubhAva utpanna thAya che. ane azubha karma prakRtiomAM nikRSTa e che anubhAva utpanna thAya che jyAre azubha pariNAmomAM utkarSa thAya che tyAre azubha karmaprakRtio tIvra anubhava ane zubha prakRtiomAM manda anubhAva utpanna thAya che. athavA jenA kAraNe AtmA bandhane anubhava kare che tene anubhAva kahe che athavA anugata bhAva anubhAva kahevAya che jyAre pUrve baMdhAyelA karmo udayAvalikAmAM praviSTa thAya che tyAre jIvane IcchAthI ke anicchAthI anusamaya-pratisamaya tene bhagavA ja paDe che. jJAnAvaraNa karmanuM phaLa jJAnane abhAva hoya che dazanAvaraNanuM phaLa darzanazakitanI rukAvaTa che. A rIte sarva karmo dvArA utpanna thanArA sukha duHkha rUpa anubhUti thAya che. te karmavipAka amuka-amuka prakAranA hoya che. je prakAranA adhyavasAyathI je karma je rUpamAM bAMdhelA che te te rUpamAM phaLa pradAna kare che te ja karmaphaLa jIvane bhegavavuM paDe che. kadI-kada anya rIte paNa bhegavAya che. karmane vipAka keI tIvra keI manda te koI madhyama hoya che. kayAre-kayAreka zubha rUpamAM bAMdhelA karmanuM phaLa azubha rUpamAM bhegavAya che ane azubha rUpamAM bAMdhela karmanuM phaLa zabharUpamAM bheLavavAmAM Ave che. AvI ja rIte kama phaLa-vipAkamAM dvirUpatA samajavI joIe. kahyuM paNa che- jJAnAvaraNa vagere ATha karma pravRtiomAMthI koI karma pudgalavipAkI hoya che tenuM phaLa pudagalamAM ja maLe che athAta te kama pudgalamAM ja vividha prakAranA pariNamana utpanna kare che. keI karmaprakRti bhavavipAkI hoya che tenuM phaLa bhavAntaranI prApti thavA para dehadhArI jIva ja bhegave che ke I-koI karmaprakRti kSetravipAkI hoya che tenuM phaLa kSetre prAdhAnyathI bhegavAya che. keI karma jIva-vipAkI hoya che tenuM phaLa AtmAne ja jogavavuM paDe che arthAt AtmAnA gaNene te prabhAvita kare che. kahyuM paNa che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 3. jJAnAvaraNu vi. kama prakRtiyAnA anubhAva khaMdhanuM nirUpaNa 21 201 sahanana, sasthAna, va, sparza, rasa, gaMdhanAmakama, aMge pAMganAmakama, sazarIra nAma ka, aguru laghu parAghAta, upaghAta, Atapa, uMdyota, pratyekazarIra, sthira, zubhanAma ka, tathA emanAthI viparIta arthAt sAdhAraNa zarIra asthira ane azubha nAma karma A badhI kamaprakRtie pudgala vipAkinI che. AyuSyakamanI cAreya prakRtie bhAvipAkI che, anupUrvI kama kSetravipAkI che ane bAkInI badhI prakRtie jIvavipAkI che. prazna---anya prakArathI bAMdhelA kama anya prakArathI kaI rIte bhegavAya che ? uttara--ukata kAraNeAthI utpanna thayela vipAkarUpa anubhAva e prakArathI pravRtta thAya che svamukhe ane paramukhe jJAnAvaraNu Adi badhI mULa prakRtine anubhAva svamukhe ja thAya che, paramukhe nahI. jJAnAvaraNu karma, darzanAvaraNu kanA rUpe phaLa ApatuM nathI; evI ja rIte koI paNa mULa prakRtinuM bIjI mULa prakRtimAM saMkramaNa thatu nathI paraMtu eka ja karmInI uttaraprakRtie sajAtIya anya prakRtinA rUpamAM pariNata thaI jAya che evI ja rIte temane vipAka paramukhe paNa thAya che jema ke mati--jJAnAvaraNanA zrutajJAnAvaraNanA rUpamAM vipAka thaI jAya che ane zrutajJAnAvaraNunu matijJAnAvaraNanA rUpamAM saMkramaNa thaI zake che. Ama jJAnAvaraNu karmInI pAMce ya prakRtie paramukhe arthAt rUpAMtarathI paNa phaLa pradAna kare che. paraMtu uttara prakRtionA saMkramaNamAM paNa thoDA apavAda che. cAra prakAranI AyuSyakamanI prakRtienuM parasparamAM saMkramaNa thatuM nathI arthAt kAI paNa eka AyuSya bIjA AyuSyanA rUpamAM piravatana karI zakAtu nathI evI ja rIte dana meAhanIya ane cAritra mAhanIya, che te eka meAhanIya karmInI ja uttara prakRtie paraMtu temanuM paNa eka bIjAmAM saMkramaNa thaI zakatuM nathI, dA. ta. narakAsu tiya cAyunA rUpamAM badalI zakAtu nathI ane dana mehanIya cAritra mehanIyanA rUpamAM peAtAnu phaLa ApatuM nathI tathA cAritra mAhanIyanA darzanamAhanIyanA rUpamAM pirapAka thaI zakatA nathI. AvI rIte karma vipAkaphaLanA nubhava karatA thako jIva kanA kAraNe ja anAbhAga vIya pUrvaka kanu saMkramaNa kare che. AvI ja rIte utpAda vyaya ane dhrauvya pariNativALA AtmA jJAnAvaraNa vagere karmAMnA vipAkanA anubhava karatA thakA kanA kAraNe, anya nimitto vagara ja anAleAga vIya pUrvaka karmInuM saMkramaNa kare che. nimittahIna anAbhAga jJAnAvaraNu vagerenA udaya kahevAya che. AbhAga karavAvALA arthAt kama phaLa vipAkane lAgavavAvALA AtmAnI vizeSa ceSTA AlAgavIya kahevAya che. tAtparya e che ke IrAdApUrvaka je prayatna karavAmAM Ave che tene AbhAgavIya kahe che ane vagara vicAre, ajANatAmAM je ceSTA thAya che te anAbhAga vIya kahevAya che. jIva anAbhAga vIya pUrvaka ja karma saMkramaNa kare che. AvI rIte koI uttara prakRtinA peAtAnI sajAtIya uttaraprakRtiemAM saMkramaNu thAya che, badhAMneA nahIM. te saMkramaNa mAtra sajAtIya uttara prakRtimAM ja thAya che, vijAtIya prakRtimAM nahIM. jema jJAnAvaraNu kamanI matijJAnAvaraNa karyuM Adi pAMca prakRtinu zrutajJAnAvaraNa vagere cAra prakRtinA rUpamAM saMkramaNa thAya che, danAvaraNanI viziSTa prakRti cakSudanAvaraNa vageremAM nahIM. 26 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 tatvArthasUtrane jJAnAvaraNa paNa darzanAvaraNa vagere bIjI mULa prakRtiomAM saMkrAnta thatuM nathI evI ja rIte darzanAvaraNanuM keI bIjI mULa prakRtinA rUpamAM saMkramaNa thatuM nathI kAraNa ke tenA bandhanA kAraNa bhinna jAtinA hoya che. bandhanA kAraNe A rIte che-jJAnAvaraNanA baMdhanA kAraNe niva vagere che, asAtavedanIcanA baMdhanA kAraNe duHkha zoka vagere che je ke jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNanA bandhanA kAraNa sarakhAM che te paNa hetumAM judAI hovAthI temanA pariNAmamAM paNa bhinnatA thaI jAya che. jJAnAvaraNa kama vizeSagrAhI baMdhano nirodha kare che. ane darzanAvaraNa sAmAnya upayoga (darzana) ne DhAMkI de che Ama bhinna bhinna baMdhanA kAraNa hovAthI tathA bhinna-bhinna phaLavALA hovAthI jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mehanIya, AyuSya, nAma gotra ane antarAya prakRtienuM paraspara-saMkramaNa thatuM nathI. - saMkramaNa uttara pravRtiomAM ja thAya che paraMtu temanAmAM paNa I-kaI ja uttara-prakRtiene kaI-kaI uttara pravRtiomAM ja saMkramaNa thAya che, badhAnuM badhAmAM saMkramaNa thatuM nathI, dA. ta. darzanamehanIya karmanuM cAritra mehanIyanA rUpamAM saMkramaNa thatuM nathI ane-cAritra mehanIyanuM darzana mehanIyanA rUpamAM saMkramaNa thatuM nathI evI ja rIte samyakatva prakRti- samyaga-mithyAtva rUpathI saMkAnta thatI nathI paraMtu samyaga mithyAtva arthAta mizraprakRtine bandha na thavA chatAM paNa samyaphavamAM badhI ja saMkramaNa thAya che ane evI ja rIte samyakatva prakRti ane mizra prakRtinuM mithyAtvamAM saMkramaNa thAya che. AyuSya karmanI cAra uttara-prakRtienuM paraspara saMkramaNa thatuM nathI-narakAyu badalIne tiryaMcAyu vageremAM pheravI zakAtuM nathI evI ja rIte koI paNa anya AyuSya koI bIjA AyuSya prakRtinA rUpamAM prApta thaI zakatuM nathI. tAtparya e che ke uttara pravRtiomAM paNa darzanamohanIya ane cAritra mohanIyane samyaga-mithyAtvedanIya tathA AyuSya karmanI prakRtionuM ekabIjAmAM saMkramaNa thatuM nathI kAraNa ke temanA bandhanA kAraNomAM bhinnatA che ethI teo bhinna jAtIya che. kahyuM paNa che AtmA amUtta hovAnA kAraNe potAnA adhyavasAyanI vizeSatAthI mULa prakRtiothI abhinna uttara pravRtiomAM saMkramaNa kare che arthAt eka mULa prakRtinI uttara mULa prakRtimAM pherabadale karI le che. AvI ja rIte gADhA bAMdhelA karmane adhyavasAyanI vizeSatAthI zithIla karI le che ane zithIla bAMdhelA kamane daDha paNa karI le che ane jaghanya sthitine utkRSTa sthitinA rUpamAM badalI zake che. saMkramaNa, sthiti ane udIraNuM, A traNenA viSayamAM traNa dRSTAMta raju karIe chIe, saMkramaNanuM dRSTAMta che tAMbAne tAranA rUpamAM badalavA-tAMbu prayoga dvArA tAranA rUpamAM parivartita thaI jAya che. sthitinuM udAharaNa che- mATInuM zeSaNa ane tene bhInI karavI udIraINanuM udAharaNa che, kerIne jaladIthI pakAvavI A kramazaH traNa udAharaNa che. A pramANe ja jIva pitAnA prayogathI anubhAvamAM paNa saMkramaNa kare che arthAta ke karma prakRtino tIvra anubhAva bandha karyo hoya te apavartanAkaraNa dvArA tene manda rUpamAM badalI zakAya che ane bAMdhelA manda anubhAvane udRvatanAkaraNa dvArA tIvra anubhAvamAM badalI zakAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 jJAnAvaraNa vi. kama prakRtinA anubhAva baMdhanuM nirUpaNa sU. 9 203 jema manda anubhAvavALuM cUrNa haladara vaDe jalada karI devAmAM Ave che ane jalada cUrNa vAyu ane tApa dvArA manda banAvI devAya che. mithyAtva prakRtine anubhAva tIvra hoya che, samyaktva-prakRtine anubhAva manda hoya che ane mizra prakRtine anubhAva mizra-madhyama hoya che A rIte darzana mehanIya, caritramehanIya ane AyuSyakamanI uttara pravRtionuM saMkramaNa thatuM nathI enuM kAraNa e che ke emanA bandhanA kAraNe AgamamAM bhinna-bhinna batAvavAmAM AvyA che ane bhinna kAraNethI bAMdhelA hovAthI e prakRtio bhinna jAtinI che emanuM phaLa paNa bhinna che. eTaluM cokkasa che ke apavartana badhI pravRtionuM thaI zake che, bhale pachI te mULa prakRti hoya athavA uttara prakRti. dIrghakAlIna sthitinuM alpakAlIna thaI javuM te apavartana kahevAya che. pariNAmanI vizeSatA anusAra badhI pravRtionuM apavartana thaI zake che. A je anubhAva-vipAka che, te nAma anusAra thAya che je karmanuM je nAma che tene ja anurUpa tenuM phaLa paNa hoya che. jJAnAvaraNa vagere badhAM karmonA viSayamAM A pramANe ja samajavAnuM che. jema ke je karma jJAnane Avata--AcchAdita kare che te jJAnAvaraNa kahevAya che. jJAnAvaraNa karma je phaLa pradAna kare che tene paryavasAna jJAnanA abhAvamAM thAya che arthAta jJAnAvaraNa karma potAnA nAma mujaba jJAnane nirodha kare che. evI ja rIte dazanAvaraNa karmanuM phaLa darzana arthAta sAmAnya bodhane AvRtta karavAnuM che. darzana arthAtu sAmAnya upayoga, tene je AvRtta kare che te darzanAvaraNa. Ama nAmane anurUpa ja tenuM phaLa hoya che. sAtavedanIyanuM phaLa sukhanuM vedana karAve che asAtavedanIya asAtA arthAta duHkhanuM vedana-anubhava karAve che. darzana mehanIya karma jyAre phaLa Ape che te darzana arthAt tattvArtha zraddhAnane hitakaluSita athavA naSTa kare che. cAritramehanIya karma cAritrane utpanna thavA detuM nathI. evI ja rIte je karmanA vipAkathI AyuSya kahetAM prANadhAraNa thAya che te AyuSya karma kahevAya che. Ama AyuSya karmanuM phaLa-vipAka prANadhAraNa che evI ja rIte gati, jAti vagere prazasta agara aprazasta bhAvene je karma prApta karAve che te nAmakarma paNa gatinAma vagere kahevAya che. enuM phaLa paNa nAma anusAra ja samajavuM joIe gotra karmanuM phaLa paNa tevA nAmane anukuLa hoya che. "huM" dhAtu zabdanA arthamAM che. chana pratyaya hovAthI 'gotra' zabda siddha thAya che. betra be prakAranA che-uccagetra ane nIcagotra je karmanA phaLasvarUpa jIva uMce kahevAya che. e pUjya che. ugrakula, bhegakula athavA IkvAkukuLane che e prakAranA zabdothI saMbodhavAmAM Ave che te uccagotra. karma paNa pitAnA nAma anusAra ja phaLa pradAna kare che. je karmanA udayathI A daridra che, tarachoDAyele-tuccha che, cAMDALa che ItyAdi halakA zabdothI zandrita thAya che te nIcatra kahevAya che. AnuM phaLa nIca vaMza vagerenI prApti che. je karmanA udayathI deya, dAna, dAtA vagerenI vacce antarAya-vinna upasthita thAya che te antarAya karma kahevAya che. antarAya karma jyAre tenuM phaLa Ape che tyAre te dAna vageremAM vizva nAkhavAnA rUpamAM ja hoya che evI rIte jJAnAvaraNa Adi samasta karmonuM phaLa jemane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 tatvArthasUtrane temane pita-potAnA nAma mujaba ja thAya che samavAyAMgasUtramAM vipAkakRtanA varNanamAM kahyuM cheanubhAga-phaLa-vipAka badhAM karmone hoya che." prajJApanA sUtranA pada 23 mAM tathA uttarAdhyayana adhyayana 33 mAM paNa AvuM ja kahevAyuM che. zaMkA-je karmonuM phaLa upara kahyA mujabanuM hoya che te phaLa pradAna karyA bAda te karma AbhUSaNanI jema rahe che athavA nisAra thaIne cuta thaI jAya che. kharI paDe che ? samAdhAna-bAMdhelA karma jyAre bhogavI levAmAM Ave che te AtmAne pIDA agara kRpA pradAna karIne, khAdhelA bhejanavagerenA vikAranI mAphaka nIkaLI jAya che, kAraNa ke te samaye tene zekAvA mATe kaI kAraNa rahetuM nathI. - A rIte jJAnAvaraNa vagere karmonA vipAka pachI tenI nirjarA thaI jAya arthAta te AtmapradezathI judo thaI jAya che. kamanI nirjarA be prakAranI che-vipAkajanya ane avipAkajanya. ahIM vipAkano artha che udaya ane avipAkano artha che udIraNA. A caturgatirUpa ane aneka prakAranA janmavALA saMsArasamudramAM DUbatA jIvanA zubha azubha karma jyAre vipAkakALanA samaye svayaM udayamAM Ave che tyAre temanA phaLa bhegavI lIdhA bAda temanI sthitine kSaya thaI jAya che. sthitikSaya thaI javA para teo nivRtta thaI jAya che. A vipAkajanya nirjarA che. je karmanA vipAkane samaya prApta na thayA hoya te paNa keI aupakramika kriyA dvArA tene baLajabarIthI udayamAM laI Avo udIraNuM che. udIraNa dvArA karmaphaLa bhegavI lIdhA bAda tenI nirjarA thaI jAya che te avipAkajanya nirjarA kahevAya che jevI rIte phaNasa agara kerInA phaLane ghAsa vageremAM dabAvI rAkhavAthI samayathI vahelA pAkI jAya che tevI ja rIte kaI kaI karma paNa potAnA niyata samayathI pahelA ja udIraNA dvArA pitAnuM phaLa ApI de che ane phaLa pradAna karyA pachI naSTa pAme che. Ane avipAkajanya nirjarA kahe che. kahyuM paNa che- tAMbAnA tAra banAvavA, mATInuM zoSaNa athavA bhInI karavI ane kerIne pakAvavI A traNa udAharaNa saMkrama, sthiti ane udIraNAnA viSayamAM yathAkrama samajI levA joIe. A avipAkajanya nirjarA tapahetuka hoya che kAraNa ke A tapathI thAya che. AgaLa upara kahevAmAM AvanArA bAra prakAranA tapathI nirjarA sivAya saMvara paNa thAya che. A vAta AgaLa saMvaranA prakaraNamAM karavAmAM Avaze. bhagavatIsUtranA prathama zatakamAM kahyuM che. karmonI udIraNA thAya che, vedanA thAya che ane chevaTe temanI nirjarA thaI jAya che. gharanA 'saramALa tAtA pAsa' , ItyAdi mULa satrArtha-samasta karmonA pradeza anantAnantaabhathI anaMtagaNa ane siddhonA anaMtamAM bhAga che. mArA tajyAthadIpikA-pUrvasUtramAM karmonA anubhAvanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM che have sAmAnya rUpathI nirdiSTa pradezabandhanuM vizeSa rUpathI pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-jJAnAvaraNa vagere AThe karmonA anantAnanta pradeza hoya che-saMkhyAtA agara asaMkhyAtA detA nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3 pradezabaMdhanuM nirUpaNa sU. 22 205 anantAnanta saMkhyA ananta prakAranI che, AthI temane niyata karavAnA AzayathI kahIe chIe teo anantAnanta pradeza abhavya jIvonI rAzithI anantagaNu vadhu samajavA joIe ane siddhajIva rAzinA anantamAM bhAga samajavA joIe. jIva kamogya pudgalenA keTalA bhAga bAMdhe che ? evI jijJAsAnuM samAdhAna karavA mATe karmane pudgalenuM parimANa-pariccheda rUpa pradezabaMdhanuM agAu prarUpaNa karavAmAM AvyuM; paraMtu pradezabaMdhanA svarUpanuM vizeSa rUpathI jJAna karAvavA mATe ahIM e bAbata para prakAza nAkhe Avazyaka che-pradezabaMdhanuM kAraNa zuM che ? te kyAre thAya che ? kyAMthI thAya che ? tene svabhAva zuM che ? te kenAmAM hoya che ? tenuM parimANa? samasta karmaprakRtihetuka pratyeka jIvanA bhUtakAlIna ananta bhavamAM tathA AgAmI saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhImAM, kAyayega, vacana ane maganA nimittathI A yeganI tIvratA agara mandatA anusAra kAmaNa vagaNanA pudgala grahaNa karavAmAM Ave che te pudgala sUkSma hoya che, sthULa nahIM. je AkAzapradezamAM AtmapradezanI avagAhanA hoya che te ja AkAzapradezamAM rahelA te pugale dhAraNa karavAmAM Ave che. bhinnakSetramAM rahelAM pudgale dhAraNa karavAmAM AvatAM nathI. sthita pudgale ja dhAraNa karI zakAya che-je gatirUpamAM pariNata hAya-cAlatA hoya, temane dhAraNa karatAM nathI. upara varNavavAmAM AvelI saghaLI vizeSatAo hovA chatAM paNa je temanA pradezonI saMkhyA abhavya jIvanI samagra rAzithI anantagaNI ane siddha jInI rAzinA anantame bhAga hoya te ja temane dhAraNa karavAmAM Ave che, anyathA nahIM. evI ja rIte te ghanAgulanA asaMkhyAtamAM bhAga kSetramAM sthita hovA joIe, pAMca varNavALA, pAMca rasavALA, be gandhavALA ane cAra sparzavALA hovA joIe. pachI tenI sthiti bhale eka samayanI hoya, bhale be, traNa, cAra, saMkhyAtA athavA asaMkhyAtA samayanI hoya. AvA pudgalene AtmA pitAnA kAya, vacana ane mananA vyApArathI dhAraNa kare che. kerA tatvArthaniyukti-pUrvasUtramAM karmonA anubhAvabaMdhanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have sAmAnya rUpathI pUrvakathita pradezabandhanuM vizeSa rUpathI pratipAdana karIe chIe- jJAnAvaraNa vagere ATha prakRtine anurUpa pudgala je anantAnanta pradezevALA hoya che temane ja AtmA grahaNa kare che. saMkhyAta asaMkhyAta athavA anantapradezevALA pudgalene dhAraNa karato nathI. karmaga pudgalaskanuM niyata parimANamAM baMdhAvuM pradezabandha kahevAya che. pradeza bandhanA svarUpane spaSTa rUpathI samajavA mATe ATha praznonA uttarane samajavA Avazyaka che te A pramANe che. (1) te pudgalenA bandhanuM kAraNa zuM che? (2) AtmA kamagya pudgalene jyAre bAMdhe che tyAre eka dizAthI bAMdhe che athavA sarva dizAothI ? (3) zuM pradezabandha badhAM jIvane eka sarakho hoya che ? athavA koI kAraNathI temAM asamAnatA hoya che ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 tattvArthasUtrane (4) kyAM guNovALA pudgalane bandha thAya che ? (5) je AkAzapradezamAM karmavagaNanA pudgala avagAhe che te ja AkAzapradezamAM sthita AtmA, tyAMne tyAM ja, tene bAMdhI le che athavA bAhya AkAzapradezamAM sthita pudgalene kheMcIne dhAraNa kare che? (6) zuM gatipariNata pudgala bAMdhelA hoya che ? athavA sthiti-pariNata-sthira pudgalene babdha thAya che ? (7) baMdhAvAvALA pudgale samasta AtmapradezamAM baMdhAya che athavA AtmAne ekaeka pradezamAM baMdhAya che ? (8) kArmaNavargaNAnA te pagale saMkhyAtapradeza athavA asaMkhyAtapradezI hoya te badhAya che agara anantapradezI hoya te ja temane badhe thAya che? A ATha praznonA javAba kamazaH A rIte che- (1) kAmaNavagaNanA te yugala nAma-pratyaya bAMdhe che arthAta je prakRtinuM je nAma che tene anusAra ja bAMdhe che. (2) badhI dizAethI-badhI bAjuthI baMdhAya che. (3) badhAM jIvenA vegane vyApAra samAna hetuM nathI keI jIvanA gano vyApAra tIvra hoya che te keIna hegane vyApAra manda hoya che. tIvratA ane mandatAmAM paNa aneka zreNIo hoya che AthI badhA no pradeza bandha sarakho heta nathI paraMtu yoganI asamAnatAnA kAraNe asamAna hoya che. jenI pravRtti tIvra hoya te adhika pudgalapradezane baMdha thAya che ane je manda hoya che te ochA pradeza baMdhAya che. (4) sUma pudgalene ja bandha thAya che. (5) eka kSetra avagADha pudagala ja baMdhAyelA hoya che arthAta jyAM AtmAnA pradeza che tyAM ja avagADha pudgala AtmapradezanI sAthe liSTa thaI jAya che; Ama-temathI AkarSita thaIne baMdhAtA nathI. (6) je karma pudgala sthita hoya arthAt gamana na karatAM hoya temane ja bandha thAya che. (7) te pudgalena bandha AtmAnA badhAM ja pradezamAM thAya che. jema agnimAM tapelA lokhaMDanA-gaLAne pANImAM choDI devAmAM Ave che te pitAnA badhAM pradezathI pANIne grahaNa kare che tevI ja rIte AtmA potAnA badhAM ja pradezathI karma pudgalene dhAraNa kare che. (8) anantAnanta pradezI pudgala ja baMdhAya che. A pUrvokta ATha praznonA uttara che. eno Azaya e che ke AtmAnI sAthe baMdhAnArA pudgala nAma pratyaya hoya che arthAta pita-pitAnA artha anusAra nAmavALA karmone kAraNa hoya che. AvA pugala vagara jJAnAvaraNa Adi kamene udaya vagere thaI zakto nathI jema muktAtmAne udaya vagere thatAM nathI tema. athavA nAma jemane pratyaya arthAta kAraNa che te nAma pratyaya kahevAya che. gati, jAti vagere nAma kama-dArika zarIra Adi yoga karmanA kAraNa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 3. pradezabaMdhanuM nirUpaNa sU. 22 27 heya che ane paraMparAthI gati vagere paNa kAraNa hoya che AthI nAma kama hetuka pudgalene baMdha thAya che athavA nAma karmanI uttaraprakRti zarIra nAma karmanI antargata je baghana nAma karma che tenA kAraNathI puddagalane bandha thAya che. je karmanA udayathI pUrva dhAraNa karelA zarIranA pudgaleno saMbaMdha hoya che, te badhana nAma karma kahevAya che. A karma lAkaDAnA be TukaDAone sAMdhanArI lAkha jevuM che. athavA je prakAranA pudagala pradeza bandhanA kAraNa hoya che te pudgala jJAnAvaraNa, dazanAvaraNa vagere nAmathI ja jANI zakAya che. jJAnAvaraNa vagere nAmathI te pudgalonA svarUpanuM kathana karavAmAM Ave che kAraNa ke jJAnanA AvaraNa ane darzananA AvaraNa vageremAM zaktizALIja pudgalenA bandha thAya che. prazna-eka sarakhA svarUpavALA pudgalene AtmA dhAraNa kare che, evA saMjogomAM teo pula jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa vagere vizeSa svarUpomAM AtmAnI sAthe kaI rIte joDAya che ? arthAta jyAre karmapula mULe eka sarakhA che te temanA svabhAvamAM AtmAnI sAthe te hovA chatAM paNa kevI rIte antara paDI jAya che ? uttara-jJAnAvaraNa Adi samasta mULa ane uttara prakRtine vegya pudgala je ke dhAraNa karAtAM agAu eka jevA hoya che, temanAmAM jJAnAvaraNa vagerenA bheda hotA nathI te paNa AtmA pitAnA adhyavasAyanI vizeSatAnA kAraNe te sAmAnya pudgalene paNa jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vagere bhinna-bhinna rUpamAM pariNuta karI le che. tAtparya e che ke sAmAnya karma pudgalemAM jJAnAvaraNa vagere je alaga-alaga prakRtio utpanna thAya che tenuM kAraNa AtmAne adhyavasAya che A prathama praznottarano Azaya samaja joIe. bIjA prattarane Azaya A che-AtmA samasta arthAta daze dizAomAM sthita pagalene je karmarUpamAM pariNuta thavA yogya hoya, dhAraNa kare che. tichi dizAo ATha che-- cAra pUrva vagere dizAo, cAra IzAna Adi vidizAo; ane urdhvadizA tathA adizA. A pramANe daze dizAomAM sthita pudgala skaMdhane AtmA dhAraNa kare che ke eka ja dizAmAM sthita pudgalene nahIM. athavA AtmA samasta AtmapradezathI karmavargaNanA muddagalene dhAraNa kare che. saMsArI jIvanA A Atmapradeza keI upara te keI nIce hoya che. A saMdarbhamAM AgaLa kahevAmAM AvanAra sAtamA praznottarathI punarUkti doSa nathI. tyAM "samAronune artha "anattAna roju e mujabane artha thAya che. have trIjA praznottarane Azaya pragaTa karIe chIe-badhAM jIvane karmabandha sarakhe hote nathI balake badhAnA karmabandhamAM bhinnatA hoya che enuM kAraNa che yoganI vizeSatA arthAta mana, vacana ane kAyAnI ceSTA-anuSThAna bhASaNa ane cintana vagerenI vicitranA badhAM jInA ganI pravRtti sarakhI na hovAthI kamabandha paNa sarakhA hotA nathI keIne tIvra, keIne tIvatara, keIne tIvratama ane keIne majha, mandatara ane mandatama bandha hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 tatvArthasUtrane cothA praphanettarane Azaya-sUma pariNamana, vALA kArmavargaNanA pudgalene ja bandha thAya che, bAdara pariNamanavALA puDDagalene bandha thatuM nathI. sUma zabdano artha apekSita hevAthI aneka prakArane thAya che paramANuthI laIne anantapradezI vargaNAmAM paNa sUkama zabdane prayoga karI zakAya che ne anantapradeza-vargaNuomAM kaI-kaI karma rUpamAM grahaNa karavA gya hoya che, ke grahaNa karavA yogya nathI hotI. AthI "sUkSma zabdane grahaNa karavA pAchaLano Azaya e che ke kamazaH audArika kriya, AhAraka, tejasu, bhASA zvAsocchavAsa ane manevagaNane ulaMghIne kAmaNagaNAne gya sUma pariNamanavALA pudgalene ja bandha thAya che ukta kramathI kaI-kaI pudgala sUkSama parigumanavALA hoya che. pAMcamA praznottarano Azaya-eka kSetramAM avagADha pudgalene ja bandha thAya che, anya kSetramAM avagADha pagale bandha thato nathI. je pudgala jIva pradezanI sAthe abhinna kSetramAM rahelA hoya che, teo ja baMdhAyelA hoya che. bhinna kSetramAM rahelAM karma pudgala bhinnakSetramAM sthita jIva-pradezanI sAthe baMdhAtAM nathI, chaThA praznottarano Azaya-kAzmaNavagaNanA je pudgale sthita hoya che-arthAt gamana karatA nathI temane ja bandha thAya che. je pudgale gamana karatA hoya che temano AtmAnI sAthe baMdha thatuM nathI kAraNa ke teo vegavAnuM hoya che. sAtamA praznottarane Azaya-eka AtmAnA asaMkhyAta pradeza hoya che te badhA pradezomAM jJAnAvaraNa vagerenA egya karmavargaNAnA pudgala AtmAnA pratyeka pradezanI sAthe baMdhAyelA hoya che evI ja rIte AtmAnA eka-eka pradeza ananta-ananta jJAnAvaraNa Adi kamene yegya pudagalothI baMdhAyela che eja hakIkata dazanAvaraNa vagere karmonA viSayamAM paNa samajavI joIe. aMtima AThamAM pranattarano abhiprAyakarmane anurUpa anantAnantapradezI pudgalene baMdha thAya che saMkhyAtapradezI, asaMkhyAta pradezI athavA anantapradezI pudgala skomAM AtmAnI sAthe bandha thavAnI gyatA ja nathI AthI temanuM bandha thavuM paNa zakya nathI. anantapradeze vALA pudagalaskaMdhamAM pharI ananta pradeza vaLI bheLavI devAmAM Ave te te skandha anantAnanta pradezI kahevAya che. AvA anantAnanta pradezI karmapudgalenA aMdha. eka-eka AtmapradezamAM baMdhAyelA hoya che. ayogya pudgalene baMdha thatuM nathI. A thayuM pradezabaMdhanuM nirUpaNa. je pudgalamAM ghaNA badhAM pradeza ane deza hoya che te skaMdha kahevAya che. uttarAdhyayana sUtra adhyayana 33nI gAthA 17-18mAM kahyuM che-- badhAM karmonA pradezanA parimANa ananta hoya che. badhAM jIva chae dizAo taraphathI AvatAM karma pudgalene dhAraNa kare che ane samasta AtmapradezathI dhAraNa kare che. AvI rIte jIvanI sAthe karma pudgalene "sarvathI sane' baMdha thAya che. 1-2 . zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda nAmakarmanI beMtAlIsa uttaraprakRtinuM kathana sU 22 209 jyAM chae dizAomAM leka hoya che, tyAM chae dizAethI karma dhAraNa thAya che ane jyAM traNa cAra athavA pAMca dizAomAM leka heya tyAM kramazaH traNa cAra ane pAMca dizAothI ja karmonuM grahaNa thAya che. bAkInI dizAomAM aleka hovAthI pudgale nathI AthI kamene grahaNa karavAne kaI prazna ja rahetuM nathI ke 22 zrI jainazAstrAcArya, jainadharmadivAkara pUjaya zrI bAsIlAlajI mahArAja viracita tattvArthasUtranI dIpikA ane niryukti nAmaka vyAkhyAnA gujarAtI bhASAMtarane trIjo adhyAya samApta all 27 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ceAthe 'subhakammaM puNNa' sUtrArtha-zubha karma puNya kahevAya che jenA tavArthadIpikA-jIva ajIva baMdha puNya, pApa,-Asava, saMvara, nijara ane mokSa, nava tAmAMthI jIva, ajIva ane bandha tattvonuM prathama, dvitIya ane tRtIya adhyAyamAM kramaza: vivecana karavAmAM AvyuM che. have prasaMga prApta "puNya tattvanuM vivecana karavAmAM Ave che. zubha karmane puNya kahe che. je AtmAne punita (pavitra-zubha) banAve che athavA jenA vaDe AtmA pavitra bane che, te puNya che. "yujha", dhAtune artha thAya che, pavitra karavuM. A dhAtuthI "sunno cAlu haa' A uNAdi sUtrathI yata pratyaya, 'supha Agamana ane hasva thavAthI "puSya' zabdanuM sarjana thayuM che. kalyANa athavA sukhane "zubha kahe che ane temane utpanna karanAra karma paNa "zubha kahevAya che. puNyanA pitA, ahiMsA vagere zubha karma paNa kAraNamAM kAryane upacAra karavAthI puNya kahevAya che. A zubha karma ghaNuM prakAranA che jema ke-sAtavedanIya, samyakattva, pAMca mahAvrata pAMca aNuvrata, zubha Ayu zubha nAma, zubha gotra, satyabhASaNa ItyAdi 1 tatvArthaniryukita-je ke sthAnAMgasUtranA navamAM sthAnamAM jIva ajIva, puNya, pApa, Asava, saMvara, nirjarA bandha ane mekSa, e kamathI nava tattvonI AlecanA karavAmAM AvI che e mujaba trIjuM tattva puNya che paraMtu uttarAdhyayana sUtranA kathana pramANe trIjuM tatva banya che. uttarAdhyayananA 28mAM adhyayanamAM kahyuM che jIva ajIva bandha puNya, pApa Asava, saMvara nirjarA tathA mokSa A nava tattva che atre uttarAdhyayana sUtramAM prarUpita kramAnusAra ja prathama adhyAyamAM jIvanuM, bIjAmAM ajIvanuM ane trIjAmAM bandhanA svarUpanI prarUpaNa karavAmAM AvI che have krama prApta cothA puNya tattvanuM pratipAdana karavA mATe kahevAmAM AvyuM che- zubha karma puNya che tAtparya e che ke je karmanA udayathI zubha-ujavaLa karmanA badha dvArA AtmAne anukULa phaLane upabhegA thAya che te puNya tatva kahevAya che. evI rIte jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra ane antarAya e ATha mULa prakRtio che tathA emanI uttaraprakRtio be prakAranI che-puNyarUpa tathA pAparUpa. AmAMthI je karma zubha che te puNya che. prANionI anukampA tijanenI anukaMpA, tathA sarAga saMyama Adi kAraNothI baMdhAnAra sAtavedanIya (1) zubha AyuSya arthAta tiryaMca, AyuSya, manuSya AyuSya ane devaAyuSya (2) sADatrIsa prakAranA zubhanAma (3) ane ucca gotra (4) A cAra prakAranA zubha karmo puNya che. A sivAyanA badhAM azubha karmo pApa che. pApa tattvanI prarUpaNA pAMcamA adhyAyamAM karavAmAM Avaze. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda ake. puNyanA bhedonuM nirUpaNa rU. 2 211 zubha Ayu karmanA traNa bheda che-tiryaMcasaMbaMdhI, manuSya saMbaMdhI tathA devatAsaMbaMdhIzubha nAmakarma sADatrIsa prakAranA che- (1) manuSyagati (2) devagati (3) paMcendriyajAti (4-8) audArika vagere pAMca zarIra (9) samacaturasa saMsthAna (10) vA-aSabhanArAyasaMhanana (11) audArika aMgopAMga (12) vaikriya aMgopAMga (13) AhAraka aMgopAMga (14) prazasta varNa (15) prazasta gaMdha (16) prazasta rasa (17) prazasta sparza (18) manuSyAnupUvI (19) devAnupUvI (20) aguru laghu (21) parAghAta (22) uravAsa (23) Atapa (24) udyota (25) prazasta vihAgati (26) trasa (27) bAdara (27) paryApta (2) pratyeka (30) sthira (31) zubha (32) subhaga (33) susvara (34) Adeya (35) yazakIti (36) nirmANa ane (37) tIrthakara nAma karma nA navavide puu mULasUvAtha-puNya nava prakAranA che mArA tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM puNyanuM svarUpa darzAvavAmAM AvyuM che have tenA bhedonuM pratipAdana karIe chIe- puNyanA nava bheda che. te A rIte- (1) annapuNya (2) pAnapuNya (3) vastrapuNya (4) layanapuNya (5) zayanapuNya (6) mana-puNya (7) vacanapuNya (8) kAyapuNya ane (9) namaskArapuNya. tatvArthaniryukita-agAunA sUtramAM anukramathI prApta thA tattva puNyanA svarUpanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM. prastuta sUtramAM tenA nava bhedonuM prarUpaNa karIe chIe puNya nava prakAranA che. sthAnAMgasUtranA navamAM sthAnanA trIjA uddezakamAM kahyuM che-puNyanA nava bheda kahyAM che. te A rIte--(Na) annapuNya (3) pAnapuNya (3) layanapuNya 4) zayanapuNya (5) vastrapuNya (6) mana puNya (7) vacanapuNya (8) kAyapuya ane (9) namaskArapukya. gya supAtrane annanuM dAna karavAthI tIrthakara nAmakarma athavA yazakIti nAma karma vagere puNya karmo baMdhAya che tene annapuNya kahe che, anakampApUrvaka annanuM dAna devAthI paNa baMdhAnAra zubha karma annapuNya kahevAya che. je karmanA udayathI darzana, jJAna ane cAritra rUpa tIrthanI pravRtti kare che. sAdhudharma ane zrAvakadharmanuM AkSepaNI, vikSepaNuM, saMveganI ane nirvedanI dharmakathAo dvArA bhavya jInI siddhi arthe dharmakaraNI kare che ane surendro, asurendro tathA narendro dvArA pUjAya che-sanmAnIta thAya che te tIrthakara nAma karma kahevAya che evI ja rIte yazakIti nAma kama vagerenA svarUpa pUrvavat ja jANI levA. (2) A ja pramANe sugya pAtrane eSaNIya kalpanIya Icchita pAna (pANI vagere) ApavAthI tIrthakara nAma karma Adi zubha prakRtio je baMdhAya che te pAnapuNya kahevAya che. (3) supAtrane kapaDAMnuM dAna karavAthI paNa tIrthaMkara nAmakarma Adi zubha prakRtio baMdhAya che AthI tene vastrapuNya kahe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 tatvArthasUtrane (4) yogya pAtrane layana arthAt ghara (Azraya ) ApavAthI paNa tIrthakara nAma Adi zubha karma prakRtio baMdhAya che te layanapuNya kahevAya che. (5) AvI ja rIte zramaNa Adi gya pAtrane zamyA-saMthAro dAna karavAthI paNa tIrthakara prakRti vagere baMdhAya che AthI te zayanapuNya che. (6) A ja pramANe guNIjanone joIne manathI saMteSa pAma-manamAM prabhedabhAva jAgRta thavAthI vacana dvArA temanI prazaMsA karavAthI ane kArya dvArA vaMdanA vagere karIne, bhakti karavAthI ane munijanene namaskAra karavAthI paNa zubha nAmAdi karmaprakRtie baMdhAya che te anukrame mana:puNya, vacanapuNya, kAyapuNya ane namaskAra puNya kahevAya che. kahyuM paNa che- anAja, pANI, raheThANa, pathArI, vastra, mana, vacana kAyAnA zubha vegathI vaMdaNA ane teSa vagere nava prakAranA puNya che. 1 AnAthI evuM pratipAdita thayuM ke tIrthakara, munijana vagere yogya pAtranI zuzraSA, vaiyAvaca, ArAdhanA, bhAvavaMdaNA ane sevAbhakti vagere karavAthI zubha karma baMdhAvAthI puNya thAya che. kerA "mono vAyAstrIepaf I mULasavAtha-puNyane bhega beMtALIza prakAre thAya che. rA tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM annapuNya vagere nava prakAranA puNyanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM. have puNyanA beMtALIza prakAranA bhaMga batAvavA mATe kahIe chIe-pUrvopArjita zubha karmarUpa puNyane sukhAnubhava rUpa bhoga beMtALIza prakArathI thAya che. te A pramANe (1) sAtavedanIya (2) tiryaMcAyu (3) manuSpAyu (4) devAyu (5) manuSyagati (6) devagati (9) paMcendriyajAti (8-12) audArika Adi pAMca zarIra (13) samacaturansa saMsthAna (1) vaja rASabhanArAcasaMhanana (15-18) audArika, vaikiya, AhArakanA aMgopAMga (18) prazastava (19) prazastagaMdha (20) prazastarasa (ra1) prazasta sparza (22) manuSyAnupUvI (23) devAnuM pUvI (24) agurulaghu (25) parAghAta (26) uchuvAsa (27) Atapa (28) udyota (29) prazasta vihAgati (3) trasa (31) bAdara (32) paryApta (33) pratyeka zarIra (34) sthira (35) zubha (36) subhaga (37) susvara (38) Adeya (39) yazakIrti (40) nirmANa (41) tIrthakara zetra ane (2) uccatra. A beMtALIza prakAranA puNyanA sukharUpa bhega hoya che ema samajavuM joIe. AvA tatvArthaniryukita-pahelA darzAvavAmAM AvyuM che ke puNya nava prakAranA hoya che have e batAvIe chIe ke puNya beMtALIza prakArathI bhogavAya chearthAt puNyanA phaLasvarUpa baeNtA. bIza bhAvanI prApti thAya che zubha karma rUpa puNyanA sukhAnubhAva rUpa phaLa beMtALIza prakAre prApta thAya che. te beMtALI prakAra A rIte che-(1) sAtavedanIya (2) uccatra (3) manuSpAyu (3) tiryaMcA, (5) devAya (6) manuSyagati (7) devagati (8) paMcendriya jAti (9) audArika zarIra (10) vaikriyA zarIra (11) AhArakazarIra (12) taijasa zarIra (13) kAmaNazarIra (14) audArika aMgopAMga zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. beMtAlIza prakArathI puNyanAbheganuM nirUpaNa sU. 3 213 (15) vaikiyapAMga (16) AhAraka aMgopAMga (17) vajI RSabhanArAcasaMhanana (18) samacaturasasaMsthAna (19) zubhavarNa (20) zubhasaMdha (21) zubharasa (22) zubhasparza (23) manuSyAnupUvI (24) devAnupUvI (25) agurulaghu (26) parAghAta (ra7) ucchavAsa (28) AtA (29) udyota (30) suprazasta vihAgati (31-40) trasadazaka arthAta trasa, bAdara paryApta, pratyeka zarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, yazakIti tathA (41) tIrthaMkara prakRti ane (42) uccatra nirmANa-A beMtALIza puNyaprakRtio kahevAmAM AvI che. Azaya e che ke pUrvopArjita puNyanA phaLa svarUpa sAtavedanIyanI prApti thAya che evI ja rIte tiryaMcAyu manuSAyu, devAyu, manuSyagati, devagati, paMcendriyajAti, audArika zarIra, vaikriyazarIra, AhArakazarIra, tejasa zarIra, kAmaNa zarIra, audArika zarIra pAMga, vaikriyazarIrAMgopAMga,-AhAraka zarIroge pAMga, vajI RSabhanArAca saMhanana, samAcaturasasaMsthAna, zubha (ISTa) varNa zubhagaMdha, zubharasa, zubhasparza, manuSyAnupUvI devAnupUvI, aguru laghunAma, "parAghAtanAma, ucchavAsanAma, AtapanAma, udyotanAma, prazastavihAgati, nirmANanAma, tIrthakara nAma sanAma, bAdaranAma, paryAptanAma, pratyeka zarIranAma, sthiranAma, zubhanAma, subhaganAma, susvaranAma, AyanAma yazaH kItinAma ane uccatra nAma-A bhedothI puNyanuM phaLa bheLavI zakAya che. evA 'sAyAveyaNijja pANANukaMpAiehiM' sUtrArtha-prANanukammA Adi kAraNathI satAvedanIya karma baMdhAya che prajA tatvArthadIpikA-prathama sUtramAM pratipAdana karavAmAM AvyuM che ke sAtavedanIya vagere beMtALIsa prakAranA puNyanA phaLa bhegavI zakAya che. have evuM pratipAdana karIe chIe ke te beMtALIza-bhedamAM sahuprathama gaNelA sAtavedanIya karmanuM svarUpa zuM che ? ane tenuM kAraNa sAtavedanIya karmanI prApti prANionI anukammA vagere kAraNothI thAya che. tenuM phaLa kartA temaja bhoktA AtmAne ISTa-majJa thAya che. manuSyajanma athavA devAdi janmamAM zarIra tathA mana dvArA sukha-pariNati rUpa thAya che. AvanArA samayamAM anukULa dravya, kSetra kALa bhAvanA nimittathI tene manejha paripAka thAya che. arthAt je karmanA paripAkathI anukULa ane abhiSe sukha rUpa anubhUti thAya che te sAtavedanIya karma kahevAya che. prANio pratye anukammA dAkhavavAthI, bhUta para anukarmo karavAthI, jIva para anukampA karavAthI, so para anukammA karavAthI tathA prANabhUta jIva ane duHkha na ApavAthI, u) zoka nahI pahoMcADavAthI (2) zarIra zekAI jAya tevA prakArano zeka na pahoMcADavAthI (3) AMkhamAMthI AMsu sarI paDe tevI zakana karAvavAthI (4) lAkaDI vagere AyudhothI nahIM mArIne (5) zArIrika mAnasika vyathA nahIM pahoMcADavAthI (6) AvI rIte cAra prakAranI anakampA ane 6 (cha) prakAranI avedanIyatA Adi evA daza kAraNethI sAtavedanIya karma baMdhAya che. A tatvArthaniyukita-puNya zubha karma che e pahelA kahevAI gayuM che. sAtavedanIya Adi betALIza prakArathI tenA phaLa bhegavAya che evuM paNa darzAvAyuM che. have pahelA grahaNa karelA sAtavedanIya karmanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 tatvArthasUtrane sAtavedanIya karma prANunukammA Adi kAraNothI baMdhAya che. ahIM prANAnukampAnI sAthe saMkaLAyelA Adi zabdathI bhUtAnukapA, jIvAtukampa sattAnukapA e traNa padone tathA A ja prANabhUta jIva sonA viSayamAM adukhanatA Adi cha padone saMgraha samajhI levo joIe te cha pada A prakAre kahevAmAM Ave che aduHkhanatA (1) azocanatA (2) ajUraNatA (3) atipanatA (8) apiTTanatA (5) ane aparitAvanatA (6), ahIM prANa zabdathI beIndriya, teIndriya, caturinidraya, bhUtazabdathI vanaspatikAya, jIva, zabdathI paMcendriya ane sarva zabdathI bAkInA pRthvI pANi, agni, ane vAyukAya samajavA. A ja viSayamAM vaLI kahyuM paNa che - "bAbA dvitri vaturatAM' ityAdi emanI athavA emanAmAM anukampA-karUNA arthAta dayAbhAva rAkhe, emanA duHkhamAM duHkha prakaTa karavuM, maratA athavA keI dvArA haNAtA hoya te rakSaNa karavuM tathA temanA duHkhamAM samavedanA prakaTa karavI e anukapA kahevAya che. A cAra prakAranI anukampAthI tathA A ja cArenA viSayamAM aduHkhanatA-dukha na pahoMcADavuM (1) azocanatA zoka na pamADavo (2) ajUraNutA-jenAthI zarIra sukAI jAya evo zeka na pamADe (3) apanatA-jenA nimittathI azrapAta thavA lAge, mukhamAMthI lALa jharavA lAge e jAtano zeka na pahoMcADe (4) apiTTanatA--lAkaDI vagerethI mAra na mAravo (5) aparitApanatA--zArIrika mAnasika koI prakArano saMtApa na pamADe (6) A rIte pUrvokta cAra prakAranI anukammA rUpa kAraNa tathA A che kAraNa e daza prakAranA kAraNethI jIva sAtavedanIya karma bAMdhe che. A viSaya para vyAkhyAprajJapti arthAt bhagavatI sUtra zataka 7 uddezaka damAM kahyuM che-"ruM " mane ! bAvA sAyannei mA bannati ItyAdi pATA 'appAraMbha appapariggahAiehi maNussAue' sUtrArtha -- alpa Arambha ane alpa parigraha Adi kAraNothI manuSyAyu baMdhAya che pApA tavArthadIpikA -pUrvasUtramAM sAtavedanIya rUpa puNya karmanA kAraNenI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- a85 AraMbha ane alpa parigraha vagere kAraNothI manuSyAyu rUpa puNyakarma baMdhAya che. AraMbhano artha che prANionA prANone nAza karavAvALu kArya-tenI alpatA arthAta sthaLaprANAtiyAtAdijanaka vyApArano bhAga, alpa parigrahano artha che. Abhyantara rAgadveSAdi AtmapariNAma tathA bAhyakSetra (khetara-ughADI jamIna) vAstu (makAna vagere) dhanadhAnyasuvarNa vagere para mamatvano bhAga (2) sUtramAM jhAyela "Adi' zabdathI svabhAvanI mRdutA arthAta kamaLatA ane RjutA arthAt saraLatA dhAraNa karavI joIe. Ama apaAraMbha, aparigraha, svabhAvathI mRdutA tathA RjutA e cAra kAraNothI manuSyAya rUpa puNyakarma baMdhAya che pA tatvArthaniryukti-AnI agAu sarvabhUtAnukammA Adi sAta sAtavedanIya karma baMdhA vAnA kAraNonuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. have manuSpAyu rUpa puNya karmanA-kAraNonuM prarUpaNa karIe chIe. alpaAraMbha (1) ane alpaparigraha (2) vagere kAraNethI manuSyAya rUpa puNyakarma baMdhAya che-- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda manuSpAyurUpa puNyakarma baMdhanA kAraNanuM nirUpaNa sU. 5 ra15 aAraMbha e che jemAM sthULa prANAtipAtAdijanaka vyApArane tyAga kare. parigrahane artha che moha athavA lebha. temAM alpatA arthAta Antarika rAgadveSAdi AtmapariNAma tathA bAhyakSetra, vAstu (mahela-makAna) dhana, dhAnya, suvarNa Adi padArthomAM rahela mamatvane tyAga kare. Adi zabdathI svabhAva mArdava ane AjIvanuM grahaNa karavAmAM AvyuM che. svabhAvathI arthAta prakRtithI ja mRdutA hevI arthAta jAti, kuLa baLa rUpa, lAbha, tapa, zrata tathA aizvaryanA (jAhojalAlInA) viSayamAM abhimAna na hoya te svabhAvamArdava kahevAya che (3) prakRtibhadratA, (4) prakRti vinItatA (5) amatsaratA (6) dayALutA (7) vagere paNa AnA ja antargata che. evI ja rIte svabhAvathI RjutA, saraLatA hovI athavA mana, vacana, kAyAnI kuTilatAno tyAga karo Ajava kahevAya che. pUrvokta kathanane phalitArtha A pramANe che- alpa AraMbha karavAthI arthAt ochAmAM ochI hiMsAjanaka pravRtti karavAthI zabda vagere viSayomAM rAganI alpatA hovAthI, IcchAnI nyUnatAthI, svAbhAvika bhadratAthI svAbhAvika saraLatAthI, sukha prajJApanIyatAthI retImAM dorelI lIMTInI jema alpa kodha hovAthI, svAgata karavA vagerenI abhilASAthI, svabhAvanI madhuratA hovAthI, udAsIna bhAvanI sAthe leyAtrAno nirvAha karavAthI, guru tathA devane vaMdana karavAthI, atithisaMvibhAgazIla hovAthI, dharmadhyAnamAM ujamALa hevAthI, ane madhyama prakAranA pariNAmene dhAraNa karavAthI manuSyAyukarma baMdhAya che. aupapAkisUtramAM kahyuM che- "a85 AraMbhavALA, alpa parigrahavALA, dhArmika tathA dharmAnusArI jIva manuSyAya karma sthAnAMgasUtranA cothA sthAna, cethA uddezakamAM kahyuM che-cAra kAraNathI jIva manuSyAyu karmanuM upArjana kare che, te cAra kAraNe A prakAre che (1) prakRtithI bhadra hovuM (2) prakRtithI vinIta hevuM (3) dayALu hevuM ane (4) amatsarI levuM. A ja hakIkata uttarAdhyayana sUtranA sAtamAM adhyayananI 20 mI gAthAmAM kahelI che- je manuSya vividha prakAranA zikSaNa dvArA sutrane dhAraNa kare che, teo manuSyani meLave che badhAM prANIone pita-potAnA karma anusAra phaLanI prApti thAya che. pA 'sarAgasaMjamAiehiM devAue / sUtrArtha-sarAga saMyama Adi kAraNothI devAyuM karma baMdhAya che. dA tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM manuSyAya karma baMdhAvAnA kAraNenuM vivaraNa karyuM have devAyu rUpa puNyakarma baMdhAvAnA kAraNenI prarUpaNuM karIe chIe - sarAgasaMyama Adi devAyu karma bAMdhavAnA kAraNa che. sarAgasaMyama prANAtipAta viramaNa Adi pAMca mahAvrata rUpa saMyama jyAre saMjvalana kaSAyathI joDAyelA hoya che tyAre te sarAgasaMyama kahevAya che. - Adi zabdathI aNuvrata rUpa dezavirati agara saMyamasaMyama samajavA joIe tathA parAvalaMbIta thaIne athavA bIjAnA anurodhathI akuzaLa kRtyathI nivRtta thavA rUpa akAma. nirjarA ane bALapa A cAra kAraNe devAyu karma baMdhAya che. 6 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216, tatvArthasUtrane tattvArthaniryukita-pahelA batAvAyuM che ke-alpAraMbha, alpaparigraha, svabhAvanI bhadratA vagere kAraNothI manuSyAya karma baMdhAya che have sarAgasaMyama vagerenuM devAyu karma bAMdhavAnA kAraNe kahIe chIe-saragasaMyama vagere kAraNothI devAyu karma baMdhAya che. hiMsA, asatya, cerI, maithuna ane parigraha A pAMca pApathI pUrNa rUpathI virata thavuM paMcamahAvrata rUpa saMyama kahevAya che. A saMyama jyAre saMjavanalakaSAya rUpa rAgathI yukta hoya che tyAre sarogasaMyama kahevAya che. sUtramAM prayukta "Adi zabdathI saMyamasaMyama, akAmanirjarA ane bALapa samajavA joIe. AmAMthI saMyamasaMyamana artha che sthULaprANAtipAta vagerethI nivRttirUpa dezavirati arthAta ANavatta AdinuM pAlana karavuM. dezavirati, sarvaviratinuM aMzikarUpa che, AthI tene ANavatta paNa kahe che AvI rIte pUrNa rUpathI arthAt traNa karazuM ane traNa yogathI hiMsA vagerene tyAga karavo mahAvratta che. ane be karaNa traNa ga AMzika rUpathI teja pApane tyAga kare aNuvrata Ane ja dezavirati athavA saMyamasaMyama paNa kahe che. - trIjuM kAraNa che akAmanirjarA vagara IcchA eja je karmanirjarA thAya che te akAmanija re kahevAya che. kAma arthAt IcchA athavA samajI-vicArIne koI kArya karavuM. vagara kAmanAe ja je nirjarA thAya che tene akAmanirjarA kahe che. parAdhInatAnA kAraNe athavA te keInA anurodha-Agrahane vaza thaI AhAra vagerene tyAga karavAthI bhUkha sahana karI levA vagerethI thAya che. mithyAdarzananA sahavattI rAga tathA zreSathI je yukta che, je tattvajJAnathI vimukha che, mUDha ke, kutatvanA Agrahane tAbe thaIne pravRtti kare che, je vastusvarUpathI UMdhuM jJAna saMpAdana kare che ane dharma samajIne ThaMDI, garamI vagerene sahana kare che ane ajJAtakaSTasahana kare che athavA AvI ja jAtanA anya viparIta kRtya kare che, te puruSanI tapasyAne bAla tapa arthAta ajJAnatapa kahe che. Azaya kahevAnuM e che ke sarAgasaMyama, saMyamasaMyama akAmanirjarA ane bAlata5 A cAra kAraNothI devAyuSya karma baMdhAya che. AvI ja rIte dharmazravaNa karavAthI ta:karavAthI bAra prakAranI bhAvanAone ciMtavavAthI athavA tapamAM bhAvanA rAkhavAthI, yogya pAtrane dAna ApavAthI tathA samyakdarzana Adi kAraNethI paNa devAyuSya karma baMdhAya che. sthAnAMgasUtranA cothA sthAnanA cothA uddezakamAM kahyuM che-cAra kAraNethI jIva devAyukarma bAMdhe ke- (1) sarAgasaMyamathI (2) saMyamasaMyamathI (3) bAlatapanuM AcaraNa karavAthI (4) akAmanirjarAthI samyakatvathI paNa devAyu karma baMdhAya che prajJApanA sUtranA 6 ThA padamAM kahyuM che- je vaimAnika deva. samyagadaSTi, paryApta, saMkhyAta varSanA AyuSyavALo, karmabhUmija, garbha manuSyathI AvIne utpanna thAya che te zuM saMyatasamyakdaSTiethI AvIne utpanna thAya che athavA asaMyata samyakradRSTiethI AvIne athavA saMyatAsaMyata samyakradaSTiene AvIne utpanna thAya che? AnA javAbamAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! traNethI ja AvIne utpanna thAya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. zubhanAmakarma bAMdhavA : kAraNonuM kathana sU. 7 217 che. A kathanane bhAva e che ke asaMtasamyapha daSTi paNa paimAnika devanA rUpamAM utpanna thaI zake che, saMyatAsaMyata paNa ane saMyata paNa vaimAnika devanA rUpamAM utpanna thaI zake che. A kathanathI spaSTa che ke samyakrazana paNa devAyuSyanuM kAraNa hoI zake che. jo 'kAyabhAva bhAsunjaya avisavAdaNajogehi suhanAmakamma' / / sUtrArtha -kAya bhAva-mana, bhASA-vacananI saraLatAthI tathA avisaMvAdana prasAraNa-ThagAI na karavAthI zubhanAma karma baMdhAya che. pAchA tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM devAyu rUpa puNyakarmanA baMdhAvAnA kAraNonI prarUpaNuM karavAmAM AvI che. have zubhanAma karma baMdhAvAnA kAraNu kahIe chIe- (1) kAyanI RjutA (2) bhAva arthAt mananI RjutA (3) bhASA arthAt vacananI RjutA ane (4) avisaMvAdanakapaTarahita yathArtha pravRtti. A cAra kAraNathI zubha nAmakarma baMdhAya che. kAyanI saraLatAne kAyaRjutA kahe che. tathA bhAva arthAt mananI saraLatAne bhAva RjutA kahe che. bhASA athavA vacananI saraLatAne bhASA RjutA kahe che tathA dago kare athavA ThagAI karavI visaMvAdana che, Ane abhAva avisaMvAdana hoya che AnA ga-saMbaMdhane avisaMvAdanaga kahe che. tAtparya e che ke A cAre kAraNothI zubhanAma- karma baMdhAya che je sADatrIsa (37) zubhaprakRtiothI bheLavI zakAya che. paNa tatvArthaniryukita-AnI agAu batAvAyuM ke sarogasaMyama, saMyamasaMyama, akAmanirjarA ane bAlatapasyA vagere devAyu rUpa puNya karma bAMdhavAnA kAraNa che. have zubhanAma karmanA cAra kAraNanuM kathana karIe chIe- (1) kAyAmAM vakratA na hovI kAyanI RjutA kahevAya che. (2) bhAva arthAtu manamAM kuTilatA na hovI bhAvanI RjutA bhASA arthAta vacanamAM kuTilatA na hovI bhASAnI RjutA tathA (3) ThagavuM, dhUtavuM, dago deve-anyanI sAthe chaLakapaTa karavuM visaMvAdana kahevAya che. A pramANe na karavuM te avisaMvAdana kahevAya che arthAt kAyA saMbaMdhI kuceSTAnuM na hovuM kAyanI RjutA che, kAyAnI kuceSTAne Azaya e che ke-zarIranA koI aMgane vikRta karavuM jemake kubaDA thaI javuM, ThIMgaNa (veMtIyA) banavuM, aMgopAMganA kharAba cenacALA karavA-AMkha mAravI moDhuM bagADavuM, nAka caDhAvavuM, strI, mRtya-nokaracAkaranI mazkarI karavI vagere asadUbhAvane pradazita karIne bIjAnI sAthe daLe na karo kAyanI RjutA kahevAya che. bhAva arthAta manamAM kapaTa na hovuM bhAvanI RjutA che, vacanathI keIne cheDa na deve bhASAnI bAjutA che. tAtparya e che ke manamAM je vicAra Avyo hoya tene vacana dvArA te ja rUpamAM prakaTa kare ane tene ja anurUpa zArIrika pravRtti karavI mana, vacana kAyAnI saraLatA kahevAya che. (3) tathA je vastu jevI che tene te ja rUpe kahevI anyathA svIkAra karIne anyathA na karavuM te ja rUpe tenuM AcaraNa karavuM avisaMvAda yuga kahevAya che (4) A cAra prakAranI pravRttithI zubhanAma karma baMdhAya che, te zubha nAma karmanA viSayamAM bhagavatIsUtranA AThamAM zatakanA navamAM uddezakamAM kahyuM che- 28 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 218 tatvArthasUtrane prazna-zubhanAma karmanA viSayamAM pRcchA-arthAt he bhadanta ! zubhanAma kama kayA kAraNe baMdhAya che ? uttara-he gautama ! (1) kAyanI RjutAthI (2) bhAvanI bAjutAthI (3) bhASAnI RjutAthI ane (4) avisaMvAdana yegathI zubha nAmakarma baMdhAya che. A zubhanAma karma devagati manuSyagati vagere sADatrIza prakArathI bhegavI zakAya che. jemake (1) devagati (2) manuSyagati (3) manuSyAnupUvI (4) devAnupUvI (5) paMcendriyajAti (6-10) dArika vagere pAMca zarIra (11-13) traNa aMgopAMga arthAta (ka) audArika aMgepAMga (kha) vaikriya aMgopAMga (ga) AhAraka aMgopAMga (14) vajI RSabhanArA saMhanana (15) samacaturansa saMsthAna (16-18) prazasta varNa gabdha rasa (19) sparza trasa Adi arthAt (20) trasa (21) bAdara (22) paryApta tha3) pratyeka zarIra (24) sthira (25) zubha (26) subhaga (27) susvara (28) Adeya (29) yazakIti (30) agurulaghu (31) ucchavAsa (32) Atapa (33) udyota (34) prazastavihAgati (35) parAghAta (36) tIrthakara ane (37) nirmANa nAmakarma. A sADatrIza prakArathI zubhanAmakarmanA bhegA thAya che. AmAM je aMge pAMganAma karmane ullekha karavAmAM AvyA che, tyAM (1) mastaka (2) vakSasthaLa- chAtI) (3) pITha (4-5) baMne hAtha (2) peTa ane (7-8) baMne paga A ATha aMga kahevAya che. AMgaLIo, jIbha, AMkha, kAna, nAka vagere upAMga kahevAya che pachA 'vIsa ThANArAhaNeNa titthayaratta" sUtrArtha--vAsa sthAnenI ArAdhanAthI tIrthakara nAmakarma baMdhAya che 8 tattvArthadIpikA-vasa sthAne arthAt belanuM ArAdhana karavAthI tIrthakara nAmaka zubhanAma karma baMdhAya che. A vIsa sthAnaka nimnalikhita che- (1) ahaMnta bhagavAna pratye vAtsalyabhAva he, arihaMta bhagavAnanA guNagrAma karavA. 2) siddha bhagavAna pratye premabhAva (3) pravacana pratye vAtsalya (4) guru pratye prema (5) gharaDAM pratye Adara-prema (6) bahuzruta arthAt vividhazAnA jJAtA pratye vAtsalya (7) tapasvIjane pratye vatsalatA arthAta emanAM vAstavika guNanuM kIrnAna karavA rUpa bhakti hovI, tathA (8) emanA jJAnamAM nirantara upaga rAkha (9) darzana athavA nirmaLa tattvazraddhA hovI (10) deva tathA gurunI prati vinayabhAva hovo (11) baMne samayamAM Avazyaka kriyA karavI (12) zIlavrata pratyAkhyAnane nirmaLapaNe pALavA (13) kSaNa lava vagere kALemAM pramAdano tyAga karI zubha dhyAna ciMtavavuM (14) bAra prakAranI tapazcaryA ArAdhavI (15) dAna ApavuM. bIjA koIne bhayabhIta karI rahyA hoya athavA mAra mAratA hoya athavA keI kAraNe keImarI rahyo hoya te tenI rakSA karavI. A abhayadAna ane karuNAdAnanuM upalakSaNasUcaka che. supAtrane dAna ApavuM arthAt mahAvratadhArI tathA pratibhAdhArI zrAvakane dAna ApavuM arthAta zramaNa, zramaNI, zrAvaka ane zrAvikA rUpa catuvidhasaMghane sukhazAtA upajAvavI (16) vaiyAvRtya AcArya vagerenI suzraSA karavI (17) samAdhi-samasta jIvone sukhazAMti upajAvavI (18) nitya navuM zIkhavuM. (1) mRtabhakti-jinapratipAdita AgamamAM anurAga rAkhavo (20) pravacana-prabhAvanA-pracura bhavya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda tIrthaMkara nAmaka zubhanAmakama mAMdhavAnA kAraNeA sU. 8 29 jIvAne dIkSA ApavI, saMsArarUpI kuvAmAM paDatA ane saMsArasamudramAM DUbatA prANIo mATe AzvAsanarUpa jinazAsananA mahimA vadhAravA, samasta jagatane jinazAsananA cAhaka banAvavA mithyAtva-aMdhakArano nAza karavA ane mULAttara guNAne dhAraNa karavA. sarvAM jIvA mATe sAdhAraNu A vIsa sthAna tIthaMkara nAmaka baMdhAvavAnA kAraNa che arthAta A vIsa kAraNeAthI jIva tIrthaMkaratva prApta kare che. vyasta eka ane samasta ane rUpathI Ane kAraNeA samajavA joI e arthAt emAMthI eka kAraNa vaDe paNa tItha kara nAmakama khAMdhI zakAya che ane aneka kAraNeA vaDe paNa. paraMtu smaraNamAM rAkhavu joIe ke utkRSTatama rasAyaNu AvavAthI ja A mahAna sarvottama puNyaprakRti AMdhI zakAya che. ahIM sthAnanA a vAsanA che AthI pUrvokta arha dvAtsalya AdI vIsa sthAnAnA atha vIsa kAraNeA samajavA joIe 585 tatvAtha niyukita----jo ke sAmAnya rUpathI avisaMvAdana kAya, vacana ane mananI RjutAne sADatrIza prakAranA zubha nAma kama pachInA kAraNeA batAvavAmAM AvyAM che, A prakArAmAM tIrthaMkara prakRtino paNa samAveza thaI jAya che paraMtu tItha kara eka viziSTa prakRti che te ananta ane anupama prabhAvavALI, acinha Atmika ane bAhya vibhUtinu kAraNa ane traNe leAkamAM sarvotkRSTa che; AthI temanA kAraNa paNa viziSTa che AthI ja temanA viziSTa kAraNAnA pRthak rUpathI nirdeza karavAmAM Avye che-- jJAtAdha kathAMga vIsa sthAneAnI utkRSTa ArAdhanAthI tIrthaMkara nAma kama baMdhAya che. sUtramAM kahyu che-- (1) arihaMta (2) siddha (3) pravacana (4) guru (5) vRddhe (6) bahuzruta ane (7) tapasvI para vatsalatA rAkhI (8) temanA jJAna-pravacanamAM upayAga rAkhaveA (9) samyaktva (10) vinaya (11) Avazyaka (12) niraticAra zIla ane tratAnuM pAlana (13) kSaNa lava (14) tapa (15) bhAga (16) vaiyAnRtya (17) samAdhi (18) apUrva.jJAnagrahaNa (19) zrutabhakti (20) pravacana-prabhAvanA; A vIsa kAraNeAthI jIva tIrthaMkaratva prApta kare che. jJAtAsUtranI A traNa gAthAomAM vIsa sthAnAnuM nidarzana karavAmAM AvyuM che A mujaba (1-7) aha''ta, siddha, pravacana, guru, sthavira, bahuzruta ane tapasvI vAtsalya hovAthI tathA enI bhakti arthAt yathAvasthita guNAnu` kIna karavAthI (8) jJAnApayeAga-AnA jJAna-pravacanamAM nirantara upayega cAlu rAkhavA (9) dana arthAt atyanta utkRSTa danavizuddhi niraticAra samyaktvanI nima LatAthIkSAye pazamika, kSAyika athavA aupamika samyakdarzananI cathAyeAgya utkRSTa vizuddhi heAvAthI, (10) vinayasampannatAthI-jenA vaDe ATha prakAranA kama dUra karavAmAM Ave te vinaya che. tenA cAra bheda che-- (1) jJAna vinaya (2) davinaya (3) cAritravinaya ane (4) upacAravinaya. jJAna ane jJAnI pratye bahumAna hAvuM jJAnavinaya che; niHzaka ane nirAkAMkSa vagere bhedAvALuM danavinaya che, AgaLa upara kahevAmAM AvanArI samiti guptinI pradhAnatAvALA cAritravinaya che, uThIne ubhA thaI javuM, Asana ApavuM, hAtha joDavA vagere upacAra vinaya che A prakAranA vinaya rUpa pariNAmavALA AtmA vinayasampanna hevAya che. A vinayasampannatA paNa tItha kara nAma kama bAMdhavAnuM kAraNa che-- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 tatvArthasUtrane Avazyaka-ahIM Avazyaka padathI Avazyaka kriyAnuM karavuM ema samajavuM joIe. sAmAyika Adi AvazyakenuM bhAvapUrvaka anuSThAna karavuM-savAre ane sAMje Avazyaka kriyAnuM AcaraNa karavuM, AthI paNa tIrthakara nAma karma baMdhAya che. rAgadveSa vagaranA samanI prAptinesamAya kahe che. samAya arthAtuM jJAna Adino lAbha jenuM prayojana hoya te sAmAyika che. sAvadyapApakArI-karmothI virata thavuM pratikramaNa vagere che. "Adi zabdathI ahIM caturvizatistava (vIsa jInezvaranI stuti) vagere samajavuM. je divasa ane rAtrInA chevaTanA bhAgathI avazya karavA gya hoya te Avazyaka che. A Avazyaka 17 prakAranA saMyama viSayaka vyApAra rUpa hovAthI vividha prakAranA che jevA ke-IcchAkAra, mithyAkAra, tathAkAra Adi. emanuM anuSThAna sadbhAvapUrvaka karavAthI, yathAkALa vidhipUrvaka, nyUnatA ane adhikatA vagere dene parityAga karIne saMyamapUrvaka AcaraNa karavAthI tIrthakara nAma karma baMdhAya che. (12) zIla tathA vrata-AnuM niraticAra pAlana karavAthI paNa tIrthakara nAma karma baMdhAya che. atre zIlate artha che - piDavizuddhi, samiti, bhAvanA Adi uttara guNa ane judA judA prakAranA abhigraha, kAraNa ke AnAthI mumukSune samAdhinI prApti thAya che. pAMca mahAvrata ane rAtribhojanane tyAga ane vrata zabdathI grahaNa karavAmAM Ave che. emanuM pUrNa rUpathI niraticAra pAlana karavuM arthAt saMyamano svIkAra karavAthI laIne jIvatA paryaMta apramattabhAvathI sevana karavuM niraticAra zIla-vrata pAlana kahevAya che arthAt sarvajJa zrI tIrthakara bhagavAna dvArA praNIta siddhAMta anusAra zIla ane vratanuM anuSThAna karavuM niraticAra zIlavrata pAlana kahevAya che. AnAthI paNa tIrthakara nAma karma baMdhAya che. (13) kSaNalava--A kALanuM sUcaka che. kSaNabhara athavA lezamAtra paNa pramAda na karatAM zubha dhyAna dharavuM. (14) tapa-pitAnI zakti anusAra tapasyA karavAthI paNa tIrthaMkara nAma kama baMdhAya che. je karmone bAphI nAkhe-zeSI le te tapa, tapa be prakAranA che-bAhya ane Abhyantara. bAhya tapa cha prakAranA che ane Abhyantara tapa paNa cha prakAranA che prAyazcitta vagere Abhyantara tapa che jyAre upavAsa vagere bAhya tapa che. A tapane je laukika pUjA-pratiSThA, satkAra sanmAna vagerenI IcchA vagara mAtra karmanirjarAnA AzayathI ja anuSThAna karavAmAM Ave te tIrthakara nAma karma baMdhAya che. (15) tyAga-tyAgano artha dAna che. dAna be prakAranA che--abhayadAna ane supAtradAna pitAnI taraphathI bhaya utpanna na kare, bIje kaIne je bhayabhIta karI rahyo hoya, mArato hoya athavA koI marI rahyo hoya tyAre tenuM rakSaNa karavuM abhayadAna che. abhayadAna ahIM karuNA dAnanuM upalakSaNa che. mahAvratadhArI munione tathA pratisAdhArI zrAvakane dAna ApavuM supAtradAna kahevAya che. A kathana upalakSaNa mAtra che AthI caturvidha saMghane sukhazAtA upajAvavI e ja supAtradAna samajavuM joIe. (16) vaiyAvRtya-AcArya, upAdhyAya vagerenI nirmaLa bhAvathI sevA cAkarI karavI vaiyAvRtya che. (17) samAdhi-badhAM ne sukha upajAvavuM tathA saMgha ane zramaNanI samAdhi ane vaiyAvRtya karavAthI paNa tIrthaMkaranAma karma baMdhAya che. saMghane artha che samyak daza"na jJAna ane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda uccagotrakama mAMdhavAnA kAraNo sU. 9 21 cAritranA samUha. zramaNu, zramaNI zrAvaka ane zrAvikAmAM A samyakdana vagere maLI Ave che AthI emanA samUha paNa saMgha kahevAya che. emane zAtA pamADavI arthAt koi prakAranA upapadrava thavA na devA, zAnti pradAna karavI saMghasamAdhi che. (18) apUrva jJAnagrahaNu--hameza navuM navuM jJAna saMpAdana karavu' (19) zrutabhakti jInendra bhagavata dvArA bhAkhelA AgamAmAM parama sadbhAva hAvA. surendro, asurendro tathA narendro vagerene prabhAvita karanAra, mahAmahimAzALI ane acintanIya sAmathI sampanna, sanmAnA upadeza karavAnA kAraNe, parApakAra karavAmAM tatpara, parama caiAgya AcAryarnI utkRSTa mAnasika zuddhipUrvaka upAsanA karavI e zrutabhakita che. bhikatanA Azaya che --temAM rahelAM guNAnuM kIttana karavuM vaidana karavuM, upAsanA karavI. A zrutabhakti paNa tItha kara nAmakamAM khAMdhavAnuM kAraNa che. (20) pravacanaprabhAvanA--ghaNAbadhAM-bhavya jIvAne dIkSA ApavI--saMsAra rUpI kuvAmAM paDatA prANIone tAranArA temaja temane AzvAsana ApanArA, jinazAsananA mahimAM vadhAranArA, samasta saMsArane jinazAsananA rasIyA banAvanArA, mithyAttvarUpI aMdhakAranuM apaharaNa karavu tathA caraNa ane karaNane zaraNu karavA arthAt emanuM nirdoSa pAlana karavuM', A badhAM pravacanaprabhAvanAnA antata che. tIrthaMkaratvanI prAptinA A vIsa kAraNeA che arthAt A saghaLAnA athavA e paikI koI eka e athavA adhikanu' utkRSTa rUpathI sevana karavAthI jIva tIrthaMkaranAmakama bAMdhe che 585 'ANi paratpasaMsAihiM uccagoe' sUtrA AtmaniMdA ane paraprAza sA Adi-kAraNeAthI uccageAtra kama baMdhAya che 595 tattvArtha dIpikA--pUrvAMsUtramAM darzana vizuddhi Adi AtmAnI pariNativizeSAne tIrthaMkara nAma karmI bAMdhavAnA kAraNu gaNyA che have uccageAtra kama bAMdhavAnA kAraNeAnI prarUpaNA karavA mATe kahIe chIe-- peAtAnI nindA ane khIjAnI prazaMsA karavAthI uccageAtra karma badhAya che. peAtAnI nindA karavI AtmanindA che ane khIjAnI prazaMsA karavI paraprazasA che. Adi zabdathI khIjAnAsaguNNAne prakAzita karavA ane dASAnu' AvaraNa karavuM tathA peAtAnA sadguNA DhAMkavA ane dveSa! prakaTa karavA, namratA dhAraNa karavI, nirabhimAna thavuM, A cha kAraNeAthI uccageAtra kama baMdhAya che ! huM !! tattvArthaniyukitapUrva sUtramAM darzanavizuddhi Adi vIsa AtmapariNAmone tIrthaMkara nAma karma bAMdhavAnA kAraNa kahyAM have uccageAtrakama bAMdhavAnA kAraNeAnI prarUpaNA karIe chIe, AtmanindA ane paraprazaMsA Akri--kAraNeAthI uccageAtra kama' aMdhAya che. jAti, kuLa, rUpa, baLa, zruta, AjJA, aizvarya vagerenuM abhimAna na karatA thakA peAtAnA DhASAnI nindA karavI AtmanindA che ane khIjAnA sadguNeAnI praza'sA karavI paraprazaMsA che sUtramAM grahaNa karela Adi zabdathI evu samajavu joI e--potAnA sadguNAne DhAMkavA ane doSAne jAhera karavA namratA dhAraNa karavI ane nirabhimAna thavuM; A cha kAraNeAthI uccageAtra kama zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 tatvArthasUtrane baMdhAya che. uccagotra karmanA udayathI IkvAkuvaMza, harIvaMza bhejarAjavaMza Adi jevA uccagetramAM janma prApta thAya che. vyAkhyAprajJapti arthAt bhagavatIsUtranA zataka 8, uddezaka 9mAM kahyuM che jAtine mada na karavAthI, kuLanuM abhimAna na karavAthI, baLano mada na karavAthI, rUpanuM abhimAna na karavAthI, tapa, zruta, lAbha tathA ezvaryanuM abhimAna na karavAthI uccagotra karma baMdhAya che . 9 savArtha-prANAtipAta AdithI pUrNarUpamAM nivRtta thavuM pAMcamahAvrata che 1 jAvAyA; fhUMto' ityAdi tattvArthadIpikA-prANAtipAtanI sAthe saMkaLAyelA Adi zabdathI mRSAvAda, adattAdAna, abrahmacarya ane parigrahanuM grahaNa thAya che. tAtparya e che ke prANAtipAda Adi pAMca pApathI, traNa karaNa ane traNagathI nivRtta thaI javuM pAMca mahAvrata che prANAtipAta arthAta jenI hiMsA, mRSAvAda arthAta asatyabhASaNa, adattAdAna arthAt steya (cerI) abrahmacarya arthAta maithuna ane parigraha arthAtu meha-mamatA, A badhAMthI pUrNarUpathI virata thavuM mahAvrata che. 1LA tatvArthaniryukti-beMtALIza prakAranI puNyaprakRtinA baMdhAvAthI sadgatinI prApti thAya che tathA sad dharma thAya che A prasaMgathI atre pAMca mahAvratonuM kathana karIe, chIe, prANAtipAta ane "Adi zabdathI mRSAvAda, adattAdAna, abrahmacarya ane parigrahathI, pUrNarUpamAM arthAta saMpUrNa dravya, kSetra kALa ane bhAvanI apekSAthI, traNa karo ane traNa gethI-nivRtta thavuM pAMca mahAvrata che. kaSAya ane pramAda rUpa pariNata AtmA dvArA mana vacana ane kAyA rUpa ganA vyApArathI tathA kavuiM karAvavuM ane anumodana rUpa traNa karo dvArA dravya ane bhAva prANonuM vyApaNuM arthAt hiMsA karavI prANAtipAta kahevAya che. asatya bhASaNa karavuM asatya vacana kahevuM athavA jaThuM bolavuM sAvadya vacana bolavuM mRSAvAda kahevAya che. mAlikanA ApyA vagara kaI vastu laI levI adattAdAna che. strIgamana athavA maithunane abrahmacarya kahe che. satta acera ane mizra dravyamAM meha rAkhavo tenuM nAma parigraha che mamatva rAkhavuM parigraha che A pAMce pApothI pUrNa rUpathI arthAt traNa karaNa ane traNa vegathI nivRtta thavuM pAMca mahAvrata che. prANihiMsA AdithI nivRtti vrata che. ene Azaya e che ke amuka puruSa hiMsA Adi kriyAonuM AcaraNa karatuM nathI paraMtu ahiMsAdi kriyAonuM A AcaraNa kare che. je prANAtipAta AdithI virata thaI jAya che te zAstramAM prarUpelI sat kriyAomAM-pravRtti kare che ane asata kriyAthI nivRtta thAya che AthI tenA karmone kSaya thAya che ane karmakSayathI mokSanI prApti thAya che. ahIM e smaraNamAM rAkhavuM joIe ke prANAtipAtane artha che prANione prANathI judAM pADavA. prANa indriya vagerene kahe che. prANa jemAM hoya te prANI arthAta jIva kahevAya che prANI ghaNI jAtanA hoya che. pRthvIkAya Adi ekendriya, beIndriya, teIndriya, caturindriya ane paMcendriya A jInA svarUpane samajIne ane tenA para zraddhA rAkhIne temanA prANone viyega na kare e jJAna zraddhAnapUrvaka cAritra kahevAya che. sAtamAM pravRtti karavI ane asathI nivRtti zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 4. pAMca mahAvrata-ANuvratanuM kathana sU. 10-11 223 karavI cAritranuM lakSaNa che. mana, vacana kAryo dvArA kareluM, karAveluM ane anumodana--ApavAnA bhedathI te aneka prakAranA che. sthAnAMga sUtranA pAMcamA sthAnanA prathama uddezakamAM kahyuM che--mahAvrata pAMca kahevAmAM AvyA che te A mujaba che -samasta--prANAtipAtathI virata thavuM arthAt samasta parigrahathI virata thavuM. Avazyaka ane dazavaikAlisUtramAM paNa mahAvrata pAMca ja kahevAmAM AvyA che ? jAnargvAto vezaityAdi sUtrArtha-prANAtipAta Adi ekadezathI virata thavuM paMca aNuvrata che 11 tavAdIpikA-pUrvasUtramAM prANAtipAta AdithI pUrNa rUpathI virata thavA rUpa pAMca mahAvratanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have e batAvavA mAgIe chIe ke te ja prANAtipAta AdithI AMzika rUpathI virata thavuM pAMca aNuvrata che- prANAtipAta Adi pAMca pApothI dezathI virata thavuM pAMca aNuvrata che prANuvyaparopaNa athavA jIvahiMsAne prANAtipAta kahe che. sUtramAM vAparela "Adi zabdathI asatyabhASaNa, teya, maithuna ane parigraha samajavAnA che A pAMcamAMthI eka dezathI virata thavuM pAMce ANuvrata che arthAta sthULa prANAtipAta viramaNa ane sthaLa parigrahaviramaNa arthAt parigraha parimANa A pAMca aNuvrata che 11 tatvArthanati -prathama saMpUrNa prANionI jIvahiMsAthI nivRtti saMpUrNa mRSAvAdathI, saMpUrNa adattAdAnathI, saMpUrNa abrahmacaryathI tathA saMpUrNa parigrahathI nivRtti rUpa pAMca mahAvratanuM-nirUpaNa karavAmAM AvyuM have sthULa prANAtipAta AdithI nivRtti rUpa pAMca aNuvratanuM kathana karIe chIe. prANAtipAta Adine AMzika rUpathI tyAga karavo pAMca aNuvrata kahevAya che. hiMsA be prakAranI che. saMkalpanI ane ArambhanI athavA sUkSama ane sthaLanA bhedathI paNa hiMsAnA be bheda che. saMpUrNa prANAtipAtathI virata na thavuM paraMtu ekadezathI ja virata thavuM kevaLa sthULa rUpa saMkalpanI hiMsAne tyAga karavo chULaprANAtipAta virati nAmanuM ANuvrata che. AvI ja rIte badhA prakAranA mRSAvAdane tyAga na karatAM mAtra ekadezathI arthAt juThI sAkSI ApavI vagere rUpa asatyabhASaNathI nivRtta thavuM sthaLa mRSAvAdavirati ANuvrata che A ANuvratamAM sthULa asatyane ja tyAga karavAmAM Ave che, sUma mRSAvAdane nahIM. e ja pramANe sthULa adattAdAnano tyAga kare adattAdAna viramaNa aNuvrata kahevAya che. A aNuvratamAM badhAM prakAranA adattAdAnano tyAga thatuM nathI paraMtu sthULa adattAdAnane ja tyAga karavAmAM Ave che. je adattAdAnathI A leka tathA parakamAM cerIne doSa lAge che jenAthI sAmAnyatayA cerI kahI zakAya che ane je cerI rAjya dvArA daDanIya hoya che je kAraNathI kArAgRha ane narakanA pAtra banavuM paDe che tene sthaLa corI samajavI. ThaThThA-mazkarImAM keInI cIja laI levI athavA saMtADI devI sthULa cerI nahIM paNa sUma cArI che. gRhasthA AvI cArIne tyAga karatA hotAM nathI. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 tatvArthasUtrane AvI ja rIte eka dezathI maithunano tyAga karavo brahmacaryANavrata kahevAya che. eka dezathI maithunanA tyAganuM tAtparya che parastrIsaMgano tyAga karavo. je potAnI strImAM saMtuSTa rahIne parastrIne mAtA samAna lekhe che te svadAra saMtoSavatI kahevAya che. parigrahane artha che meha, lebha athavA mamatva parigrahanA be bheda che-bAhya ane Antarika zarIra vagere pratye mamatA hovI Antarika parigraha che. kSetra, vAstu (mahela-makAna) senuM, dhana, dhAnya vagere bAhA vastuo para mamatA hevI bAhya parigraha che. parigraha parimANu nAmaka aNuvratamAM samasta--vastuone tyAga karavAmAM AvatA nathI paraMtu temanI maryAdA karI levAmAM Ave che. Ane dhULaparigraha tyAga paNa kahe che. Ama sthULaprANAtipAta viramaNa, dhULamRSAvAdaviramaNa, sthULaadattAdAnaviramaNa, sthaLamaithunaviramaNa ane parigraha parimANa nAmanA pAMca aNuvrata hoya che. sthAnAMgasUtranA pAMcamA sthAnakanA prathama uddezakamAM kahyuM che--ANuvrata pAMca kahevAmAM AvyA che-sthULaprANAtipAta viramaNa sthaLamRSAvAdaviramaNa, zULaadattAdAnaviramaNa sthaLamaithunaviramaNa, (svadArateSa) ane IcchAparimANa 11 'tatthejja iriyAiyA paNavIsa bhAvaNAoM mULa sUtrArtha-vratanI sthiratA arthe paccIza bhAvanAo hoya che pAlarA tavAthadIpikA--AnI agAu sthULa rUpathI hiMsAno tyAga kare vagere pAMca aNuvratanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have te vratamAM sthiratA lAvavA mATe IryA Adi paccIza bhAvanAonuM kathana karIe chIe-pUrvokta (1) prANAtipAtaviramaNa mahAvratanI pAMca bhAvanAo-(1) I-saMbhALIne cAlavuM (2) (2) mananI prazastatA (3) vacananI prazastatA (4) eSaNa ane (5) AdAna nikSepa. (2) satyamahAvratanI pAMca bhAvanAo-(1)samajI vicArIne bolavuM (2) koIne tyAga (3) lebhane tyAga (4) bhayane tyAga (5) hAsyano tyAga kare. (3) adattAdAnaviramaNavratanI pAMca bhAvanAo-(1)aDhAra prakArathI vizuddha vasatI (upAzrayasthAna)nI yAcanA karIne sevana karavuM (2) vizuddha pITha-phalaka AdinI yAcanA karavI vRkSa vagerenuM chedana na karavuM (4) sAdhAraNa piNDa (bhajana)nuM adhika sevana karavuM ane (4) sAdhuonI vaiyAvacca karavI. - brahmacaryavratanI pAMca bhAvanAo-(1) strI, pazu ane paMDaka (napuMsaka) vagaranI jagyAe vAsa kare (2) strIo saMbaMdhI kathA na karavI (3) strInA aMgopAMgenuM avalokana na karavuM (4) pUrvAvasthAmAM arthAta gRhasthAvasthAmAM bhegavelAM kAmonuM smaraNa na karavuM ane (5) dararoja miSTa-unmAdaka bhajanane parityAga kare. (5) parigrahatyAgamahAvratanI pAMca bhAvanAo-(1) manejha zabdamAM rAga ane amane zabdomAM dveSa na kare (2) mane jJa tathA amanojJa rUpamAM rAgadveSa na karavA (3) mane jJA amanejha rasamAM rAga-dveSa na kare (4) mane jJa-amanejha gaMdhamAM rAga-dveSa na kare ane (5) mane-amanejha sparzamAM rAgadveSa na karavo. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. pacIsa bhAvanAonuM nirUpaNa sU. 12 225 pAMca vratanI kula A pacIza prakAranI bhAvanAo che 12 tattvArthaniryakti-pahelAM prANAtipAta viramaNa Adi pAMca mahAvratanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM, te tene daDha karavA kAje pratyeka vratanI pAMca-pAMca bhAvanAo kahIe chIe te pUrvokta tene sthira rAkhavA mATe IryA vagere pacIza bhAvanAo karavI joIe. sarvathA prANAtipAtaviramaNa Adi pAMca mahAvratanI tathA ekadeza prANAtipAta viramaNa rUpa aNuvratanI sthiratA-daDhatA mATe nIce lakhelI bhAvanAonuM sevana karavuM joIe. (1) Isamiti (2) magupti (3) vacanagupti (4) eSaNA (5) AdAna nikSepaNu (6) AleccasaMbhASaNa-samajI vicArIne bolavuM (7) keMdhano tyAga (8) lebhano tyAga (9) bhayane tyAga (10) hAsyano tyAga (11) aDhAra prakArathI vizuddha vasatI (sthAna)nuM sevana (12) dararoja avagrahanI yAcanA karIne ghAsa lAkaDAM vagere ekaThA karavA (13) pITha--phalaka vagere mATe vRkSa vagere kApavA nahIM (14) sAdhAraNa bhejananuM vadhAre pramANamAM sevana na karavuM (15) sAdhuonI sevA karavI (16) strI, pazu ane paMDaka (napuMsaka-phAtaDA)nA saMsargavALA zayana Asana sthAnanuM sevana na karavuM (17) rAgapUrvaka strionI kathA na karavI (18) strIonI manahara indriyAnuM avakana na karavuM (19) bhUtakALamAM bhegavelA bhege yAda na karavA (20) dararoja bhAre bhojanane tyAga kare (21-25) manejha sparza--rasa-galpa-varNa ane zabdamAM rAga ane amanejha sparza AdimAM TheSa na kare. A paccIza bhAvanAo che AmAMthI prAraMbhanI pAMca prANAtipAtaviratinI che. bIjI pAMca asatyaviramaNamahAvratanI, trIjI pAMca adattAdAna mahAvratanI ethI pAMca brahmacaryamahAvratanI ane chellI pAMca parigraha parityAgamahAvratanI che enuM spaSTIkaraNa A rIte che-(1) Isamiti-Ine artha che gati karavI. gamanamAM samiti arthAta saMgatatA athavA zAkta pravRtti hevI Isamiti che, tAtparya e che ke upayoga sAthe cAra hAtha jamInane jotA thakA, sthAvara ane trasa jIvone bacAvatA thakA apramatta thaIne cAlavuM joIe. managumi-mananI rakSA karavI AdhyAna ane raudradhyAna na thavA devuM, dharmadhyAnamAM manane lagAvavuM. (3) vacanagumi-vacanane nirodha karIne maunavrata dhAraNa karavuM athavA jarUrata paDaye samajI vicArI hita-mita bhASaNa karavuM. (4) eSaNasamiti-zuddha AhAra AdinI gaveSaNa karavI. eSaNA traNa prakAranI che gaveSaNa, grahaNaSaNa, grAmaiSaNa. je eSaNAmAM jatanA rAkhatA nathI te cha kAyanA jIna ghAta kare che AthI tenAthI bacavA mATe sarve IndriyothI upayoga lagAvIne eSaNasamitinuM pAlana karavuM joIe. (5) AdAnanikSepaNasamiti-sAdhuveza jaivika ane aupagrAhika kAraNa paDavAthI je levAmAM Ave baMne prakAranI upadhine rAkhavA tathA uThAvavAmAM jatanA karavI arthAt Agamakta vidhithI temanuM pratilekhana karIne ane pramArjana karIne rAkhavI tathA upADavI joIe. AlektipAna bhejana-dareka gharamAM vAsaNamAM paDelA AhArane AMkho vaDe joI-tapAsI 29 zrI tatvArtha sUtraH 1 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 tatvArthasUtrane levo joIe. jethI temAM utpanna thayela athavA AmatemathI AvI paDelAM jIvenI rakSA thAya. upAzrayamAM AvIne ajavALAvALI jagyAe besIne pharIvAra bhejana-pANIne sArI peThe joI javA joIe temaja ujAzavALI jagyAe ja temanuM sevana karavuM joIe. A pAMca bhAvanAone punaH punaH bhAvanArA ahiMsAvratanI rakSA karavAmAM samartha thAya che. asatyaviramaNa vratanI daDhatA mATe kahevAmAM AvelI pAMca bhAvanAomAMthI pahelI anuvicibhASaNanuM kathana karIe chIe- (1) anuvAcibhASaNa-ahIM "anuvAci" zabda dezya che ane tene artha che-AlocanAarthAta samajI-vicArIne vacanano prayoga karavo anuvacibhASaNa karavuM ema kahevAya che. vagara samajya-vicAryuM belanAra vaktA kadAcita mithyA (asatya) bhASaNa paNa karI bese che tethI pitAnI laghutA thAya che tathA vaira, pIDA vagere Aloka saMbaMdhI-anartha utpanna thAya che. tenAthI bIja prANano ghAta paNa thAya che. AthI anuvacibhASaNathI je pote potAne ja bhAvita kare che te mRSAbhASaNunA doSane bhAgIdAra banatuM nathI. (2) jodhapratyAkhyAna-mehanIya karmanA udayathI utpanna thanArA zreSarUpa krodha kaSAyane tyAga karavo joIe ane pitAnA AtmAne krodhapratyAkhyAnathI bhAvita kare joIe je krodhAtyAganI bhAvanA bhAve che, te moTAbhAge satyanuM ullaMghana na karIne tenuM pAlana karavAmAM samartha thAya che. (3) lebhapratyAkhyAna--lobhano artha che tRSNA tene tyAga kare lebhapratyAkhyAna kahevAya che je temane tyAga karI de che tene asatyabhASaNa karavAnI jarUra paDatI nathI. (4) bhayapratyAkhyAna-bhaya, asatya bhASaNanuM kAraNa che. je vyakti potAnA AtmAne niDaratAthI bhAvita kare che, te asatya bhASaNa karatuM nathI. bhayazIla manuSya mithyAbhASaNa paNa kare che dA. ta. Aje rAtre mane cAra dekhAya, pizAca joyA vagere. AthI asatyathI bacavA mATe pitAnA AtmAmAM nirbhayatAnI bhAvanA jAgRta karavI joIe. (5) mohanA udayathI utpanna thanArA parihAsathI yukta vyakti ThaThThAmazkarImAM asatyabhASaNa kare che. AthI ThaThThA-mazkarIne tyAganI bhAvanAthI bhAvita karavI joIe. je parihAsane tyAga karI de che te satyavratanuM pAlana karavAmAM samartha thAya che (10) (11) evI ja rIte samajI-vicArIne avagrahanI yAcanA karavI joIe e anuvAci avagrahayAcanA nAmanI bhAvanA che. avagraha-AjJA) pAMca prakAranI che-(1) devanI (2) rAjAnI (3) gharanA mAlikanI (4) zayyAtaranI ane 5) sAdharmikanI je jene mAlika hoya tenA mATe tenI ja rajA levI joIe. je svAmI na hoya tenAthI agara yAcanA karavAmAM Ave te aneka prakAranA doSonI utpatti thAya che AthI samajI-vicArIne ja AjJAnI yAcanA karavI joIe je A bhAvanAthI yukta hoya che te adattAdAnanI kaI pravRtti karatA nathI. (12) abhIkaNa avagraDayAcanA--mAlike ekavAra koI vastu pradAna karI dIdhI hoya te paNa vAraMvAra tenI yAcanA karavI abhINa avagrahayAcanA che. pUrva prApta vastu mATe-arthAta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 pacIsa bhAvanAonuM nirUpaNa 227 mAMdagI avasthA AdimAM maLa-mUtra ekaThA karavA mATenA pAtrA rAkhavA mATe, hAtha vagere dhAvAnA sthAna Adi mATe pharIvAra yAcanA karavI joie jethI tenA svAmInA manamAM koI du:kha na upaje. AvI ja rIte badhI bAjuethI ATalI--ATalI jagyA ame vAparIzuM evuM nakkI karIne tenI AjJA levI joI e. (13) pITha--laka arthAta pATA tathA AThIgaNa vagere mATe paNa vRkSa vagerenuM chedana na karavuM annattAdAnavratanI trIjI bhAvanA che. (14) je AhAra sAdhAraNa hoya arthAt aneka sAdhue mATenA hAya, temAMthI laIne vadhAre khAvu na joIe. je ane jeTalA AhArane levAnI gurunI AjJA heAya teTaluM ja grahaNa karavuM joie. gurunI AjJAthI grahaNu karavAmAM AvelA AhArapANInA sUtrokata vidhi anusAra upabhAga karavA joie. AvI ja rIte audhika ane aupagrAhika upadhi-vastra vagere badhuM ja gurunI AjJAthI, vandenapUrvaka, gurunA kahevA mujaba ja kAmamAM levA joI e. A prakAranI bhAvanAvALA adattAdAnaviramaNa vratanuM ullaMghana karatA nathI. (15) hamezAM sAdhunI vaiyAvacca karavI joIe. (16) brahmacarya vratanI pUrvAMkata pAMca bhAvanAomAMthI strI - pazunapuMsaka (phAtaDA)thI rahita sthAnanA upayAga karavAnA Azaya che deva-manuSya strI, tiya cajAti--gheADI, gAya, bheMsa, bakarI, gheTAM vagerenA sapa vALA Asana--zayana vagerenA tyAga karavA. je sthAnamAM A badhAM hAya temAM nivAsa karavAthI aneka hAni thAya che. AthI brahmaca`vratanuM pAlana karavA mATe A bhAvanAthI AtmAne vAsita karavA joI e. (17) zra, pazu, napusakanA sadbhAva na hoya te paNa rAgayukata thaI ne srIkathA arthAt strIe saMbadhI vArtAlApanA tyAga karavA joie. mehunita rAga rUpa pariNatithI yukata strIkathA jemAM deza, jAti, kuLa, vezabhUSA khela cAla, gati, vilAsa, vibhrama, bhramarA maTakAvavI, kaTAkSa, hAsya, lIlA, praNayakalaha Adi zRMgAra rasa sammilita che tenAthI paripU` hAvAnA kAraNe vaTALIA jevA cittarUpI samudrane kSubdha karI nAkhe che AthI rAga sabaMdhita strIkathAnA tyAga karavA ja zreyaskara che. (18) strIAnI manehara indriyAnA avaleAkanathI paNa khacavuM joIe. temanA manArama stana AdinA-avaleAkanathI virata thavuM ja zreyaskara che evI bhAvanA bhAvavI joIe. (19) pUrvakALamAM bhAgavelA bhogAnu smaraNa na karavu joie sAdhu-avasthAmAM gRhadazAmAM bhAgavelA bhAgonuM smaraNa karavAthI kAmAgni prajvalita thAya che AthI temanuM smaraNu cheADI devAmAM ja kalyANa che. (20) pratidina kAraNa vagarapauSTika bhAjana paNa na karavu joI e. khaLa-vIya vadhaka snigdha madhura Adi rasAnu sevana karavAthI tathA dUdha, dahIM, ghI, geALa tela vagerenA sevanathI meda, majajA tathA vI vagere dhAtuonA saMgraha thAya che ane enAthI mAThunI utpatti thAya che zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 tatvArthasUtrane AthI hamezA abhyAsa rUpamAM pauSTika rasanA sevanane tyAga karavo joIe. brahmacaryanI rakSA mATe A badhAne tyAga Avazyaka che. (21-25) AvI ja rIte bAhya tathA AtyaMtara parigrahathI rahita zamaNe manejJa rUpa, rasa, gaMdha, sparza ane zabdanI prApti thavAthI rAga ane amane jJa rUpa AdinI prApti thavAthI dveSa kara joIe nahIM. A bhAvanAothI aparigrahamahAvratamAM daDhatA Ave che. samavAyAMgasUtranA pacIsamAM samavAyamAM kahe che-pAMca mahAvratanI paccIsa bhAvanAo kahI che te A pramANe che-(1) IryAsamiti (2) mane gupti (3) vacanagupti (4) AlekitapAnabhejana (5) AdAnabhADamAtranikSepaNa samiti (6) anuvAcibhASaNuM (7) koviveka (8) lebhaviveka (9) bhayaviveka (10) hAsyaviveka (11) avagrahAnujJApanatA (12) avagrahasImAjJAnatA (13) svayamevAvagrahAnugrahaNatA (14) sAdhArmikenI anumati laIne AhAra vagere bhegava (15) sAmAnya AhAra pANInI anumati laIne bhogavavA (16) strI-pazu-paMDakarahita zayanAsanane tyAga karavo (17) strIkathAne tyAga (18) pUrve bhagavelA bheganuM smaraNa na karavuM (19) strIonI indriyenA avalokanane tyAga karavo (20) praNItAhAravarjina (21) zrotre ndriyAgoparita-zabdanA viSayamAM rAga na kare (22) cakSurindriyanA viSayamAM rAga na kare (23) ghrANendriyanA viSayamAM rAga na kara (24) jIbhaindriyanA viSayamAM rAga na kare ane (25) sparzanendriyanA viSayamAM rAga na karavo. 1rA 'hiMsAdisu ubhayaloge ghoraduhaM cauggaibhamaNaM ca' savA -hiMsAdi pApa karavAthI A lekamAM ane paralokamAM ghera duHkha thAya che ane cAre gatimAM paribhramaNa karavuM paDe che 13aaaa tatvArthadIpikA-pUrva sUtramAM prANAtipAtaviramaNa Adi pAMca mahAvratamAMthI darekanI pAMca-pAMca bhAvanAonI prarUpaNa karavAmAM AvI have-AvI bhAvanAonuM nirUpaNa karIe chIe je badhAM ja vratanI sthiratA mATe samAna che - prANAtipAta mRSAvAda, teya, abrahmacarya, ane parigraha e pAMca AsanuM sevana karavAthI baMne lokamAM arthAt A lekamAM ane naraka Adi paralekamAM bhayaMkara paritApanA bhegavavI paDe che. A AsavanA phala svarUpa naraka AdimAM bhayaMkara yAtanAo bhegavavI paDe che. e prakAranI bhAvanA bhAvavI joIe arthAtu vAraMvAra evo vicAra karavo joIe. Azaya e che ke je jIva jJAnapUrvaka kriyAnuM anuSThAna kare che ane hiMsA Adi pApanA AcaraNathI A leka ane paraloka saMbaMdhI anartho thavAnuM ciMtana kare che naraka vageremAM thanArA atyaMta tIvra yAtanAone vicAra kare che tenI hiMsA Adi kAryomAM pravRtti thatI nathI AthI evI bhAvanA karavI joIe ke hiMsA Adi pApomAM sarvatra dukha ja duHkha che. A pApanuM sevana karavAvALA nArakI, tiryaMca, manuSya ane devatA-A cAra gatiomAM bhramaNa karyA kare che. 13 tatvArthaniryukita-AnI pahelAM pUrNarUpathI hiMsA AdithI viramavA rUpa pAMca mahAvrata ane dezavirati rUpa pAMca aNuvratamAMthI darekanI sthiratA mATe pAMca-pAMca bhAvanAonuM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 gujarAtI anuvAda a. 4. pApAcAra karavAthI catu gati bhramaNanu kathana sU. 16 kathana karavAmAM AvyuM. have evI keTalIka bhAvanAonuM prarUpaNa karavAmAM AvI rahyuM che je badhAM vratA mATe samAna che. hiMsA, asatya, cArI, maithuna ane parigraha e pAMca AsavAnu sevana karanArane A leAkamAM ane naraka vagere palAkamAM tIvra duHkhAnA anubhava karavA paDe che. hiMsA--vagerenA phaLasvarUpa ghAra yAtanAo sahana karavI paDe che. kadI evuM na thAya ke mAre paNa A duHkhAne sahana karavA paDe e prakAre vAravAra vicAra karanAra vratI puruSa hiMsA Adi thAya tevI pravRtti karatA nathI. jevI rIte prANAtipAta, asatyabhASaNa ane cArI karanArAone saMkhyAbaMdha anarthAnA sAmanA karavA paDe che, tevI ja rIte abrahmanuM sevana karavAvALAone paNa judA judA prakAranAM duHkhA bhAgavavA paDe che. strInA hAva bhAvane joI ne jemanuM mana pAgala thaI jAya che, jemanI indrio kAbUmAM rahetI nathI ane halakA viSayAmAM pravRtta thAya che je maneAsa zabda rUpa gadha rasa ane sparzImAM je rAganA kAraNeA che, anurakta thaIne mardonmatta hAthInI jema nira'kuza thaI jAya che, iSTa pravRtti ane aniSTa nivRttinA vicArathI zUnya che temane kaze paNa ThekANe sukha zAnti prApta thatI nathI. tee mAhathI pIDAI ne kRtya-akRtyanA vivekathI rahita hAvAnA kAraNe peAtAnA dareka kAne sArUM ja samajatA heAya che emanI dazA evI thaI jAya che mAne temane bhUta na vaLagyu hAya ! je puruSo parIla paTa hAya teo A leAkamAM ghaNA mANasAnI sAthe duzmanAvaTa bAMdhe che ane indriya chedana, vadha-andhana, sarvasva luMTAI javA vagere anarthAne vahAre che. hiMsA Adi pApAnuM AcaraNa karanArane prathama te A lokamAM aneka prakAranI muzkelIo sahana karavI paDe che ane AgAmI janmAmAM jaI ne bhayAnaka kaSTa sahevA paDe che A jAtanuM punaH punaH cintavana karavuM joie. hiMsA karavAthI kaI rIte ghAra duHkhA sahana karavA paDe che enu' digaDha'na ahIM karAvAya che-- hiMsaka jana hamezAM trAsadAyaka ane bhayaMkara hAya che te bhayAnaka veSa paridhAna kare che, peAtAnI bhramaro kapALa upara caDhAve che, tenA cittapradezamAM IrSyA ane dveSanA vAsa hAya che AthI tenI AkRti bhISaNa heAya che. te dAMta pIse che, hATa khIrUM che ane tenI AMkhAmAMthI krUratA varasatI heAya che. prANIo mATe te ghaNuA ja trAsajanaka hAya che. hamezA temanI sAthe duzmanAvaTa khAMdhelI rAkhe che. tene A janmamAM ja lAThIo tathA kAraDAe vaDe phaTakAravAmAM Ave che, hAthakaDI ane jajIrAthI bAMdhavAmAM Ave che ane vividha prakAranI lAkaDIe tathA iMTo vagere dvArA tene kaSTo apavAmAM Ave che. paralAkamAM tene naraka vagere durgAMti prApta thAya che. te leAkamAM gahita ane nindAne pAtra ane che. A vakhate tene A satyanuM bhAna thAya che ke--mane pApIne pUrva janmamAM karelAM pApAnu ja phaLa bhegavavu paDe che. A jAtanI bhAvanA karatA thakA te vicAre che ke hiMsAthI vita thavuM e ja mArA mATe zreyaskara che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 tattvArthasUtrane AvI ja rIte hiMsA Adi kukRtyanA AcArathI narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati ane devagati rUpa saMsAramAM paribhramaNa karavuM paDe che. naraka ane nigada AdimAM ananta- ananta janma-maraNa karIne gherAtighera duHkha sahana karavA paDe che. jema hiMsakane aneka anarthono sAmano kare paDe che tevI ja rIte asatyavAdI jana paNa duHkhane bhAgI thAya che. lekamAM tenA vacana para kaI vizvAsa kartA nathI asatya bhASaNa karanAranI jIbha kApI levAmAM Ave che, kAna ane nAkanuM chedana karavAmAM Ave che. A rIte asatyavAdI asatyathI nindanIya phaLa bhogave che. paralekamAM tene naraka AdinI tIvra yAtanAo ane duHkha sahana karavA paDe che, A rIte asatya bhASaNathI jIva judA judA prakAranA duHkhothI yukta thAya che. bIjAnI sAthe tene vera baMdhAya che. jIbha-chedana vagerenA kaSTa tene prApta thAya che. A badhAM pUrvokta doSanI apekSAe paNa tene vadha-bandhana Adi dukhenA vizeSa kAraNa prApta thAya che jene adhyavasAya tIvra hoya che te dIrgha sthiti ane tIvra anubhAva (rasa)vALA karmo bAMdhe che. phaLasvarUpa paralokamAM tIvra azubha vedanA sahana kare che. asatyabhASaNanA A prakAranA phaLa-vipAkanI vicAraNA karanAranA cittamAM tenAthI aruci utpanna thaI jAya che ane te vicAre che ke asatyabhASaNathI virata thavAmAM ja zreya che. A jAtanA vicAranA phaLasvarUpa te asatyabhASaNathI virata thaI jAya che. jevI rIte prANAtipAta ane asatya bhASaNa karanArane anarthono sAmano kare paDe che tevI ja rIte pArakAnI mAlikInuM dravya apaharaNa karavAmAM Asakta cArane paNa anartha bhegavavA paDe che te badhAne mATe trAsadAyaka hoya che te jenA dhanane cere che. tene ghaNo ja udvega utpanna thAya che. A pApakRtyanuM sevana karavAthI cArane tADana, pIDana cAbukeno mAra, hAthakaDIjaMjIranuM baMdhana hAtha-paga kAna nAka hoTha Adi avayanuM chedana bhedana, svastraharaNa vagere vagere duSpariNAma bhogavavA paDe che. paralekamAM paNa tene naraka vagerenI tIvra yAtanAo bhegavavI paDe che. AthI corIthI virata thaI javuM e ja kalyANakAraka che. A jAtanI bhAvanA bhAvanAra cerIthI nivRtta thaI jAya che. paralokamAM naraka Adi gatimAM jaIne duHkha bhegave che AthI mithunathI nivRtti laI levI zreyaskara che A prakAranI bhAvanA bhAvanAra puruSa maithunathIvirakata thaI jAya che. A ja pramANe parigrahavALA manuSya para cora luMTArA AkramaNa kare che. jevI rIte kaI pazrI mAMsano kakaDe cAMcamAM pakaDIne uDI rahyuM hoya to mAMsa bhakSaNa karavAvALA bAja vagere bIjA pakSIo tenA para trATake che tevI ja rIte parigrahI puruSane cera vagere satAve che. temane prathama te dhana Adi parigrahanA upArjana mATe duHkha sahana karavA paDe che pachIthI te dhananI rakSA mATe parizrama karavo paDe che; A badhuM karavA chatAM paNa antamAM jyAre tene vinAza thaI jAya che tyAre apAra-zekane anubhava karavo paDe che. jevI rIte sUkAM iMdhaNathI agnine tRpti thatI nathI tevI ja rIte lAlacu parigrahIne dhanathI saMtoSa thato nathI, pachI bhale game teTaluM ja kema prApta na thaI jAya je lobhathI abhibhUta hoya che, te kartavya-akartavyanA vivekathI rahita thaI jAya che ane e kAraNe mahAna aniSTane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 pApAcAra karavAthI catutibhramaNanuM kathana sU. 13 231 tare che. paralekamAM nArakI saMbaMdhI tIvra yAtanAo tene bhegavavI paDe che. duniyA lAlacu kahIne tenI nindA kare che AthI parigrahathI phArega thaI javuM ja kalyANakArI che. A jAtanI bhAvanA karavAthI jIva parigrahathI nivRtta thaI jAya che. lebhanA aMga jevI A je tRSNA rUpI DAkaNa che, ene tAbe thaI janArA puruSe kaI prakAranA anarthonI phikara karatAM nathI ! temane AmAM kaI anartha ja dekhAtuM nathI. lebhagrasta mAnavI dhana kAje potAnA pitAnA paNa prANa harI levAthI khacakAto nathI ane te pitAnI janetAne paNa mAre che ane mArI nAkhe che potAnA dikarAne vadha karavA paNa tatpara thaI jAya che. eka mAtAnA Lie janmelA sagA bhAIne paNa nAza karavAno vicAra kare che. A mATe vizeSa zuM kahI zakAya. potAnI prANavallabhA patnInA prANa paNa harI levAnI hada sudhI jAya che ane AvI ja jAtanA anyAya anartho paNa karavAmAM saMkoca anubhavato nathI. lobhI manuSya kArya ane akAryane kazuM ja gaNato nathI. A rIte je puruSe lebhajanya anarthonuM ciMtana kare che te parigrahathI virata thaI jAya che. A sivAya evI bhAvanA paNa bhAvavI joIe ke A hiMsA Adi pAMce pApa duHkha svarUpa ja che. jema hiMsA Adi pAMce dukhajanaka hovAnA kAraNe mane apriya che tevI ja rIte anya saghaLAM prANione paNa vadha, bandhana chedana bhedana AdithI thanArI hiMsA Adi apriya che. AvI rIte potAnA svAnubhavathI je hiMsAne duHkhamaya vicAre che, te prANAtipAta AdithI nivRtta thaI jAya che. evI ja rIte jema asatyabhASaNathI mane mahAna duHkha utpanna thAya che tevI ja rIte samasta prANione asatyabhASaNathI tathA mithyAdiSAropaNa AdithI ghera kaSTa pahoMce che. A jAtane vicAra A ja lekane dhyAnamAM rAkhIne kara joIe. asatyabhASI puruSa mRtyunI pachI jyAM janma dhAraNa kare che tyAM tene asatya bhASaNa, mithyA doSAropaNa vagerene evI ja rIte pratikAra karavo paDe che je tene pUrve jAte karyo? hatuM. AthI tene mahAna duHkhane anubhava kare paDe che. AvI jAtanI bhAvanA sevanAra mithyAbhASaNathI nivRtta thaI jAya che jevI rIte coraluMTArAo dvArA agAu mArA dhananA apaharaNathI mane duHkha thayuM hatuM tevI rIte ja anya jone paNa temanA dhananuM apaharaNa thavAthI duHkha thAya che. A jAtanA AtmAnubhavanA AdhAre je puruSa bhAvanA bhAve che te adattAdAnathI nivRtta thaI jAya che. AvI ja rIte je vyakti maithunane rAga-dveSanA mULa tarIke, hiMsA vagerenI du:khajanaka tathA leka ane samAjamAM dhikkAra-pAtra hovAnA kAraNene duHkhajanaka rUpe hovAnI ciMtavaNA kare che te mithunathI vimukha thaI jAya che. dravya, kSetra, kALa ane bhAvanI apekSA rAkhanArA karmonA kSepazama Adi Atyantika sukha utpanna karavAmAM samartha thatAM nathI te te thoDA samaya mATe duHkhane pratikAra mAtra kare che AthI mUDha jana te avasthA-vizeSane, duHkharUpa hovA chatAMpaNa sukhamaya mAne che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 tatvArthasUtrane jevI rIte kharajavuM thayuM hoya te puruSa ajJAnaza, khajavALavAthI thatAM duHkhane paNa te samaye sukha mAnI le che tevI ja rIte maithuna sevana karanArA paNa mokSanA vireAdhI temaja anantAnanta saMsAra paribhramaNanAkAraNe, ApAtaramaNya bhega-duHkhane paNa sparza sukha samajI bese che. Ama maiithunamAM duHkhanI bhAvanAthI jenuM citta bhAvita thAya che te maiithunathI mukta thAya che. A prakAre ja dravya vagere para mamatva dhAraNa karanAra manuSya dhana prApta na thAya te te meLavavAnI lAlasA kare che, prApta thaI jAya te tenA rakSaNa karavAnuM duHkha bhegave che ane naSTa thaI jAya to zekajanita duHkhane bhAgI thAya che vastra Adi vastuone meLavavAnI abhilASA thAya ane te prApta na thaI zake te duHkhano anubhava thAya che kadAcIta tenI prApti thaI jAya te rAjA, cora, agni, bhAgIdAra ane uMdara vagerethI tene bacAvavA mATe hamezA sajAga rahevuM paDe che. A rIte udvegajanya duHkhane anubhava karavo paDe che jyAre rakSaNa karatAM karatAM paNa te parigraha cAlyA jAya che te tenA viyegathI utpanna thanAra asahya zAkarUpI agni tene atyanta santapta banAve che. Ama parigraha pratyeka avasthAmAM duHkharUpa ja che je AvI bhAvanA bhAve che te parigrahathI vimukha thAya che. pUrvokta prakArathI prANAtipAta, asatyabhASaNa, steya, abrahmacarya ane parigrahamAM duHkha ja duHkha che evI bhAvanA bhAvanAra vatIne pAMca vratamAM dRDhatA utpanna thAya che. sthAnAMgasUtranA cothA sthAnanA bIjA uddezakanA sUtra 282 mAM kahyuM che - saMveginI arthAt vairAgyavardhaka kathA cAra prakAranI kahevAmAM AvI che te A pramANe che-(1) IhilesaMvegini (2) paralokasaMveginI (3) AtmazarIrasaMveginI ane (4) parazarIrasaMveginI nirvedinI kathA cAra prakAranI kahevAmAM AvI che te A pramANe che : (1) A lekamAM dujhINuM karma A lekamAM duHkharUpa phaLa-vipAkathI saMyukata hoya che. (2) A lekamAM durNa karma parakamAM duHkharUpa phaLa-vipAkathI saMyukata hoya che (3) paralekamAM durNa karma A lekamAM duHkharUpa phaLavipAkathI saMyukata hova che (4) paralokamAM duzcINuM karma paralokamAM duHkharUpa phaLavipAkathI saMyukta hoya che. (1) A lAkamAM sucINuM karma A lokamAM sukharUpa phaLavipAkathI saMyukta hoya che arthAta sukharU5 phaLa pradAna kare che. (2) A lekamAM sucINuM karma parakamAM sukharUpa phaLa pradAna kare che vagere cAreya bhaMga pUrvavata samajavA arthAta palekamAM sucINuM karma A lokamAM sukharUpa vipAkathI saMyukata hoya che ane paralokamAM sucINa kama paralekamAM sukharUpa phaLavipAkathI saMyukta hoya che. A baMne bhaMga paNa samajI levAnI jarUra che. je kathA saMvidrane arthAta saMsAranI asAratA pradarzita karIne mokSanI abhilASA utpanna kare te saMveganI athavA saMvedinI kathA kahevAya che jevI rIte rAjakumArI mallIe pitAnI upara anurAgI cha rAjAone saMsAranI asAratA batAvIne temanAmAM mekSanI abhilASA utpanna karI dIdhI hatI-vaLI kahyuM paNa che- - je kathAnA sAMbhaLavA mAtrathI mokSanI abhilASA utpanna thaI jAya che te saMvedinI kathA kahevAya che jema mallIkumArIe cha rAjAone pratibodha Ave tema 1 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda sU. 14 prANIyo sAthe maitrIbhAvanA dhAraNa karavAnuM kathana ra33 je kathA dvArA zrotA viSayogothI virakata thAya che te nivedanI kathA kahevAya che. kahyuM paNa che - - je kathAnA zravaNathI vairAgya jame te nidinI kathA che jemAM bhagavAna mahAvIre zAlibhadrane pratibaMdha Apyo hato. 13 sa vasUpa ju"i ItyAdi sUtrArtha-samasta prANIo para maitrIbhAvanA, adhika guNavAnonA pratye prabheda bhAvanA, duHkhI prANIo para karuNAbhAvanA ane avinIta para mAdhyasthabhAvanA rAkhavI joIe 14 tavAthadIpikA--pUrvasUtramAM hiMsA Adi pAMce pAponI nivRttirUpa pAMca mahAvratanI sAmAnya prANAtipAta AdimAM Aleka-paralekamAM apAra duHkhabhAvanAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM; have teja mahAvratanI daDhatA mATe sarva prANio para maitrI Adi bhAvanAonI prarUpaNu kAje kahIe chIe- | sarva prANio, guNAdhiko, kilazyamAna cho ane avinIta para kramazaH maitrI, prameha, kArUNya ane madhyastha bhAvanA hevI joIe arthAta badhAM prANio para matrI bhAvanA dhAraNa kare, je potAnI apekSA adhika guNavAna che temanA pratye pramoda-harSAtizayanI bhAvanA dhAraNa kare je jIva duHkhane anubhava karI rahyAM che temanA para karUNA bhAvanA rAkhe ane je avinIta kahetAM zaTha che, pitAnAthI viruddha vicAra temaja vyavahAra kare che temanA prati madhyastha bhAva dhAraNa kare. tAtparya e che ke A rIte maitrI vagere-bhAvanAothI badhAnI tarapha vera-virodha naSTa thaI jAya che kahyuM paNa che-vey maitrI guog vmora ityAdi he deva ! mAro AtmA prANimAtra para maitrIbhAva dhAraNa kare, guNIjanene joIne pramAdane anubhAva kare, du:khI jane para karuNAbhAva dhAraNa kare ane viparIta vyavahAra karanArA pratye madhyasthabhAva dhAraNa kare. 14 tatvArthaniryukti-prathama prANAtipAta--virati Adi pAMca vratanI sthiratAne mATe sAmAnya rUpathI badhAM vratothI saMbaMdha rAkhanArI khabhAvanAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM jemAM e batAvavAmAM AvyuM ke hiMsA vagerenuM AcaraNa karavAthI A leka temaja paralokamAM du:khanI prApti thAya che have te ja vratanI paraMparAthI sthiratA mATe maitrI Adi bhAvanAonuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe badhAM prANio para maitrI, adhika guNavAna para prabheda, duHkhI jana para dayA ane avinIta para mAdhyasthabhAva dhAraNa kare joIe. je meghAta-niuta arthAta sneha kare che te mitra kahevAya che. mitranA bhAvane maitrI kahe che. bIjAnAM hitane vicAra karo maitrI che. pratyeka prANI para maitrIbhAva hovo joIe. pramAdathI athavA anya koI kAraNathI keIe kadAca apakAra karyo hoya te tenA tarapha paNa maitrIbhAva dhAraNa karIne e vicAra karavo joIe--"tene mitra chuM, A mArA mitro che, huM mArA mitra sAthe droha karIza nahI, mitrathI droha-vizvAsaghAta kara e te durjananuM kAma che-sapuruSanuM nahIM. A kAraNathI hu samasta prANiSTi para kSamAbhAva dhAraNa karuM chuM. A 30 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 tatvArthasUtrane prakAranI bhAvanA nirantara dhAraNa karavAthI vAstavika maitrIbhAvanI prApti thAya che. jeoe mArA upara upakAra karyo che teo paNa mArA mitra che temanA tarapha paNa mArA manamAM kSamAbhAva che. badhAM prANio sAthe mArI maitrI che. keInI paNa sAthe mAre vera athavA virodha nathI. vairAnuba ghaNe ja viSama che. tenAthI aneka prakAranA anarthonI seMkaDo zAkhAo phUTI nikaLe che. ISya-adekhAI vagerenI utpatti thAya che. vAraMvAra kApavA chatAM paNa tenI jaDa. vaLI pAchI lIlI chama thaI jAya che. bIjApharanI mAphaka tenI paraMparA cAlatI rahe cheAthI tene jaDamULa sAthe ukheDavA mATe tIvra prajJA ane vivekarUpI talavAranI dhArano upayoga kare joIe maitrIbhAvanAthI ja virodhane samULanAza thaI zake che. je jIva samyaktva vagere guNomAM pitAnAthI vadhAre caDhiyAta che, viziSTa vratI che temanA para pramoda arthAt harSanI adhikatAnI bhAvanA rAkhavI joIe. samyakatva, jJAna, cAritra athavA tapanI apekSAthI je pitAnAthI vizeSa che temane vaMdana karavuM; temanA guNa gAvA, temanI prazaMsA karavI, vaiyAvRtya vagere karavI; sanmAna karavuM; ane samasta indriyathI AnaMdanA atirekane prakaTa kare pramoda kahevAya che. AmAMthI tatvArthanI zraddhAne samyapha kahe che. ISTamAM pravRtti ane aniSTathI nivRtti viSayaka bedha jJAna kahevAI che. mULaguNone tathA uttaraguNone cAritra kahe che. bAhya ane AdhaM. taranA bhedathI tapa be prakAranA kahevAmAM AvyA che-- A samyaktva Adi zrAvakenI apekSA zramaNemAM viziSTa rUpathI jovAmAM Ave che AthI temane joIne vaMdana vagere karavuM, temanA guNonuM utkIrtana karavuM, ekAgra thaIne temanA pravacana sAMbhaLavA, AMkhonuM nAcI uThavuM, harSathI romAMca utpanna thaI javo vagere cihnothI prakaTa thanAra harSa pramoda kahevAya che. tenI bhAvanA karavI joIe. AvI ja rIte je cha phlezanA pAtra banelAM che, garIba che, anAtha che, bALaka athavA sthavira che temanA upara karuNAbhAva dhAraNa karavo joIe. karuNAne artha che anakamyA. dIna-duHkhIo para anugraha arthAt dayAnI daSTi rAkhavI joIe. je prANIo mAnasika athavA zArIrika bAdhAothI pIDita che temane dIna kahe che. jeo dayAne pAtra che, mithyAdarzana ane anantAnubI Adi traNa mohathI pIDita che, kubuddhi, kuzruta ane vibhaMga jJAnathI yukta che, jeo ISTa prApti ane aniSTa pariharathI rahita che, aneka vyAdhiothI grasta che, dIna, daridra, anAtha, bALa-vRddha che temanA prati avicchinna karuNAbhAvanA dhAraNa karavI joIe. karuNAbhAvanA dhAraNa karIne temane mokSane upadeza Ape joIe tathA deza ane kALa anusAra kapaDAM, anAja pANI, Azraya auSadha vagere ApIne temane anugraha kare joIe. jeo avinIta che-turacA che evA leke tarapha udAsInatAno bhAva rAkhavo joIe jemane zikSaNa ApI zakAtuM hoya, jeo tene pAtra hoya, teo vinIta kahevAya che. jeo zikSaNane paNa lAyaka na hoya teo avinIta che, teo cetana hovA chatAM paNa lAkaDA athavA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda savega ane niveda mATe kanyanuM kathana sU. 15 235 divAlanI jema jaDa hAya che. grahaNu, dhAraNa, bRhA, apeAhathI zUnya, mithyAtvathI gupta ane duSTo dvArA chakelA hoya che. AvA loko prati paNa dveSa na dhAraNa karatA audAsInya rAkhavuM joI e. jamInanI upara vAveluM zuddha bIja paNa jema phaLadAyI nIvaDatuM nathI te ja pramANe AvA leAkeAne ApavAmAM AvelA sadupadeza saphaLa thatA nathI AthI temanA prati upekSA rAkhavI ja ucita che., kahyu` paNa che--pati cintAmaMtrI ityAdi. khIjAnA hitanuM ciMtana karavuM maitrI che, bIjAnA duHkhAnuM nivAraNa karavuM e karuNA che bIjAnAM sukhe sukhI thavuM prameAda che ane bIjAnAM doSAnI upekSA karavI madhyasthatA che. sUtrakRtAMgasUtranAM prathama zrutaskaMdhanA 15mAM adhyayanamAM, khIjI gAthAmAM kahyuM che-prANImAtra para maitrIbhAva dhAraNa karavA joIe.' aupapAtikasUtranA prathama sUtranA 20mAM prakaraNamAM kahyu. che--riyALavA arthAt khIjAnAM sukha joIne AnadanA anubhava karavA joIe.' Aja sUtramAM bhagavAnanA upadezanA prakaraNamAM kahyuM che--'jJAnujolayApa' arthAt dayA yukta thaI ne-~~ AcArAMgasUtranA. prathama zrutaskaMdhamAM, AThamAM adhyayananA sAtamAM uddezakanI pAMcamI gAthAmAM kahyu` che--anagAra-madhyastha-samabhAvI thaI ne kevaLa kama nirjarAnI ja IcchA karatA thakA samAdhinuM pAlana kare.' 5145 saMveniZyaLanuM jJaLAyalamAvA tha' sU. zyA sUtrA--saMvega ane nivedanI vRddhi mATe jagatanA ane zarIranA svabhAvanuM ciMtana karavuM joI e. 1pappA tattvArtha dIpikA--AnI pahelAnA sUtramAM ahiMsA Adi vratAnI sthiratA mATe sAmAnya rUpathI arthAt badhAM tratA mATe samAna rUpathI upayegI maitrI, prameda, karuNA tathA mAdhyastha bhAvanAonuM kathana karavAmAM AvyuM. have tenA te ja pAMca mahAvratAdinI dRDhatA mATe samAna rUpathI upayegI anya bhAvanAonu nirUpaNa karIe chIe. savega ane niveda mATe saMsAranA temaja zarIranA svAbhAvanuM ciMtana vAraMvAra karavu joI e. saMsArathI bhayabhIta thavuM saMvega che ane viSayAthI virakti thavI niveda che A baMnenI vRddhi ane puSTi mATe anukramathI saMsAra ane zarIranA svabhAvanA vicAra karavA joi e. arthAt jagatanA svabhAvanuM punaH punaH ciMtana karavAthI saMveganI vRddhi thAya che ane kAyAnA svarUpanA vicAra karavAthI vairAgyanI vRddhi thAya che. vibhinna manuSya, tiryaMca, nArakI ane devatA paryaMcAne je prApta thatA rahe che tene jagata kahe che. A vyutpatti mujaba gatanA atha thAya che--jIvasamUha. athavA dharma, adhama, AkAza kALa ane pudgala-Adine rahevAnuM je kSetra-sthAna che te paNa jagatU kahevAya che jene sa'sAra kahe che. jenA upacaya thAya che te kAya' kahevAya che. athavA jemAM vyavasthA AdinA upacaya zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 tattvArtha sUtranA thAya che tene kAya kahe che. kAyanA atha zarIra' che. savega ane nivedyune vadhAravA mATe jagata ane zarIranA svarUpanuM vAraMvAra ciMtana karavuM jarUrI che. aa 15 5 tatvAtha niyukita--AnI pahelAM hisAparityAga Adi pAMce dhRtAnI daDhatA mATe pAMca mahAvrata Adi mATe sAdhAraNa maitrI vagere bhAvanAnu` pratipAdana karavAmAM AvyuM have hiMsA Adi azubha navIna ka`khaMdhananI nivRttimAM tatpara paMcamahAvratadhArI sAdhuonI kriyAvizeSanA praNidhAnanA hetu mATe anya bhAvanAonuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-- paMcamahAvratAdinA dhAraNa karanArA jIva saMvega tathA nivedya mATe jagatanA ane zarIranA svarUpanuM cintana kare, arthAt savegane mATe jagatanA svabhAvanuM ane nivedana mATe zarIranA svabhAvanuM ci'tana kare, saMsAranI prati kAyaratA hAvI saMvega che arthAt judA judA prakAranA ucca tathA nIca prANIonA janma, maraNu ghaDapaNu duHkha kaleza ane kavipAkathI paripUrNa saMsAranA trAsane vipAka karavA te ja saMvega che. vairAgyane niveda kahe che. ene Azaya che zarIranI sajAvaTa-za'gAra vagere na karavA. AgaLa para kahevAmAM AvanArA kSetra vAstu Adi daza prakAranI khAdgha upaSimAM ane rAga dveSa vagere cauda prakAranI Antarika upadhimAM Asita mamatA na hAvI. kahevAnA bhAvAtha eTaleA ja che ke nileoNMbhatArUpa AtmAnuM pariNAma niveda kahevAya che. vahAlI vastunA viyAga thaI javA, na gamatI vastunA samaiga thavA managamatI vastu na maLavI, garIbAI heAvI, kamanasIbI heAvI, dumanaskatA hovI, vadha, andhana, ArApa, samAdhi tathA du:khano anubhava thavA eveA jagatanA svabhAva che. saMsAranA sarva sthAna nAzavaMta che. koI paNa jIva athavA ajIvanA evA kaI ja paryAya nathI je kAyamI hoya. dhama ane adha Adi saghaLAM dravya pariNamanazIla che. temanAmAM nirantara parivana thatAM rahe che. bhUtakALamAM eke-eka dravyanI ananta avasthA thaI cukI che ane A krama eka paLavAra paNa kayAreya aTakatA nathI AvI rIte dhama Adi cha e dravyeAmAM paNiti nityatAnI bhAvanA kare, arthAta evA vicAra kare ke Atmadrazya ajara amara avinAzI ane nitya hAvA chatAM paNa pAMcA nI apekSAthI kSaNe kSaNe rUpAntarita thatAM rahe che kAIvAra devatA koivAra manuSya tA vaLI kAivAra tikheMca ane nAkInA paryAyAne dhAraNa kare che ane tyAM vividha prakAranI Adhi vyAdhi e upAdhio-trividha tApAne bhAgave che. A ja pramANe anya dravyAnI nityAnityatAnuM paNa cintana kare. kAyAnA svabhAvane A prakAre vicAra kare-mAtA ane pitAnA raja ane vIya jyAre mizrita thAya che tyAre te gaja prANionA rUpamAM piraNata thaI jAya che. saMmUdima ane upapAta janmavALA jIveAnA zarIra utpattikSetramAM rahelA pudgalaskandhAne grahaNa karavAthI nirmita thAya che te zarIra vividha AkAre temaja azubha pariNamanavALA hAya che temanAmAM apacaya ane upacaya arthAta viyeAga ane milana thatAM rahe che ane te saghaLAM vinazvara hAya che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda saMvega ane nirveda mATe kartavyanuM kathana sU. 15 ra37 hakIktamAM te jagat zabda jIva ane ajIva dravyane abhipreta thAya che te pudgala Adi dravyonA svabhAva anAdi-sAdi yukta hoya che. prAdurbhAva (pragaTa) thavuM ane tibhAva (saMtAI javuM) thavA chatAM dravya rUpathI sthiti rahevI, anyane anugraha kare ane paryAyathI vinaSTa thavuM, A badhAM dravyanA svabhAva che. asaMkhyAtapradezatva, jJAnavattva Adi jIvanA anAdi pariNAma che, temAM kaI-kaI pariNAma, jema ke devatva, manuSyatva Adi, sAdi paNa hoya che. A ja prakAre pudgaladravyanuM mUltatva rUpa, rasa, gaMdha ane sparzavatva pariNAma anAdi, che, ghaTa-paTa Adi paryAya rUpa pariNAma sAdi che dharma ane adharma dravyanA kAkAzavyApakatva Adi pariNAma anAdi che. A dravya che ane pudgalenI gati ane sthitinA niyAmaka che, AthI gatizIla ane sthitizIla jIva-pudgalenA pariNamanathI utpanna thanArA dharmadravya ane adhama dravyanuM te pariNAma sAdi che. e ja rIte kAkAzanuM amUrtatva ane asaMkhyAtapradezavatvapariNAma anAdi che, paraMtu avagrAhaka dravyonA nimittathI utpanna thanArA avagAha pariNAma sAdi che. dravyamAM pUrva paryAno vinAza ane uttara paryAyanA utpAda rUpa sAdi pariNAma ke e ja prAdurbhAva ane tibhAva che arthAt navIna paryAyanI utpattine prAdurbhAva kahe che ane pUrva paryAyanA vinAzane tibhAva kahe che. A pramANe badhAM dravyamAM niraMtara thatuM rahe che. vastu saMtAna (dravya) rUpathI avasthita rahe che te paNa temanAmAM svAbhAvika ane kAraNujanya vinAza thato rahe che. sthiti athavA dhrauvya badhAM dravyanuM anAdi pariNAma che. AvI ja rIte e dravyamAM paraspara anekatA rUpa je pariNAma che te paNa anAdi che arthAt anAdi kALathI pratyeka dravyane evuM svarUpa che ke te anya keI dravyanA rUpamAM pariNata thatuM nathI. parasparamAM upakAra kare, A ja jIva dravyanuM pariNAma che, te paNa anAdi kAlIna che. jIvanuM sAdi pariNAma te paryAnA rUpamAM spaSTa ja che. A prakAre vAraMvAranirara-jagatanA svabhAvane ciMtana karavAmAM Ave che tethI saMveganI prApti thAya che. tAtparya e che ke ajJAna ane hiMsA Adi kRtyanA ananta saMsAra rUpa phaLadeSa jovAmAM AvatA hovAthI temanA tyAgane mATe rAta-divasa saMveganI ja bhAvanA thAya che. saMvegavAna vyakti jyAre evo anubhava kare che ke acetana padArthonI paNa nitya-anitya, mUrtaamUd, rUpa, rasa, gaMdha, sparza, zabda saMsthAna Adi pariNAmanI zubha-azubha pariNati thAya che. - rAga-dveSathI vimukha thaIne anyAyapUrNa ceSTAo bhayayukta che ane nyAyasanmukha ceSTAo abhaya rUpa che, e jAtanI bhAvanAvALo saMvegavAna hoya che - kAyanA svabhAvane vicAra A rIte karavo joIe--A zarIra anitya che. janmakALathI laIne ja vinAzazIla che. AmAM kadI bAdbhAvasthA, kayAreka kumArAvasthA, kayAreka yuvAvasthA, kadI prauDhAvasthA ane kaIvAra vRddhAvasthA udbhave che pUrva-pUrva avasthAne vinAza karIne uttara-uttara zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 tattvAtha sUtranA avasthAo utpanna thAya che. AvI rIte A zarIra AyuSyanI samApti paryaMnta anitya che tyAra pachI dhathI, agnithI kutarA athavA gIdhaDAM vagere pakSIonA nimittathI, pavana tathA tApathI sukAi jaIne zarIranA AkAramAM pariNata thayelA pudgalaskandhA chinna bhinna thaI jAya che. ane chinna-bhinna dvayaNuka Adi rUpa dhAraNa karatA thakAM chevaTe paramANuonA rUpamAM vibhakta thaI jAya che A rIte A zarIra anitya che. dIrghakALa sudhI A zarIranuM kuMkuma, agara, kapUra kasturI vagerenuM lepana karIne, miSTAnna, pAna, vastrAcchAdana vagerethI lAlana-pAlana karavAmAM Ave che te paNa akALe ja te vinAzane prApta thaI jAya che. AvI rItanuM ciMtana karavAthI zarIranI prati je mamatva thAya che te cAlyuM jAya che AthI saMvega ane vairAgyanI utpatti thAya che. AnA sivAya A zarIra du:khAnu kAraNa che pIDArUpa mAdhAne duHkha kahe che. A bAdhA e prakAranI hAya che--zarIranA AzrayathI ane mananA AzrayathI A zarIranuM jyAM sudhI astitva rahe che. tyAM sudhI duHkhamAMthI mukti maLI zakatI nathI karyAMnA pudgala ane AtmAnA pradeze! jyAre ekatra thAya che ane dUdha ane pANInI jema ekAkAra thaine rahe che tyAre ka- pudgaleAnA nimittathI duHkhanA anubhava thAya che. Ama A zarIra duHkhanuM karaNa che evI bhAvanA karatA thake bhavya jIva zarIranA atyanta vinAza mATe prayatna kare che arthAt evI sAdhanA kare che. jethI zarIranI sAthenA sabandha hamezanA mATe naSTa thaI jAya. vaLI A zarIra asAra paNa che tvacA (cAmaDI) mAMsa, majjA AdithI viTAyelu A zarIrake jemAM meda, hADapiMjara, AMtaraDA, pANI, maLa, mUtra, kapha pitta, majjA vagerenA samudAya che, kadalI staMbhanI jema niHsAra che, emAM kaI ja sAra nathI. mATe akALamAM ja A zarIra ke jenA nAza acUka thavAnA che ja te niHsAra bhAse che. evI bhAvanA bhAvanAranA manamAM zarIra pratye Asakti rahetI nathI. A zarIra azca arthAt apavitra paNa che. lAkamAM te azucinA rUpathI prasiddha che, zarIranI aMdara ja tenI vividhatA jovAmAM Ave che. garbhaja manuSyanA zarIranuM mULa kAraNu zukra tathA zANita che. tyArabAda te ja zukra ane zaiANitanA kalakala, khuda khuda mAMsa pesI AdinA rUpamAM pariNamana thAya che. keTalAMka mahinAo bAda zarIra, hAtha, paga vagere avayava pragaTa thAya che. garbhAmAM rahelA jIva mAtA dvArA AreAgelA bhAjananA rasane rasaharaNI nADI mAraphate grahaNa kare che ane tenAthI peAtAnuM poSaNa kare che. te gaMdakImAM nivAsa kare che, jyAre avayavA parapUrNa thai jAya che tyAre paripakava thaine mAtAnA garbhamAMthI bahAra nikaLe che. pachI mAtAnA dUdhanuM pAna karIne temAM leAhI mAMsa Adi dhAtuone saMcaya thAya che. maLamUtrathI yukta thAya che. are! pitta ane vAyurupa dhAtuonI viSamatAnA prakopathI temAM sUjana utpanna thaI jAya che ? gaDa, hATha, tALavA vagerenA sparzathI lehI vahevA mAMDe che, paru nIkaLe che. A rIte zarIra badhI avasthAomAM apavitra ja banyuM rahe che evI bhAvanA karavI joIe AnAthI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. denA bhedonuM kathana sU. 16 239 saMvega-vairAgyanI utpatti ane vRddhi thAya che tAtparya e che ke AraMbha parigraha vageremAM doSa jevAthI temanA prati aruci ane dharmamAM bahumAna utpanna thAya che. zarIra-bhoga ane saMsArathI virakti thAya che, vimukhatA thAya che ane uga utpanna thAya che manapA "revA jaffTavA, mAdhava ItyAdi sU. 16 sUtrArtha-deva cAra prakAranA che-bhavanapati, vANavyaMtara, tiSka ane vaimAnika 16 tatvArthadIpikA-jIva vagere nava tattvamAMthI krama prApta cothA puNyatattvanI prarUpaNA karIne puNyanA phaLathI prApta thanArI devagatinI prarUpaNa karavAnA AzayathI sarvaprathama denA bheda kahIe chIe deva cAra prakAranA chebhavanapati vANavyaMtara tiSka ane vaimAnika Abhyantara kAraNe devagati nAma karmano udaya thavAthI bAhya vibhUtiothI dvIpa parvata samudra Adi pradezamAM IcchAnusAra je kIDA kare che teo deva kahevAya che (pacAdi gaNa)mAM pATha hovAthI deva zabdamAM ama pratyaya thayo che. jenA pUrvokta cAre prakAra che. tatvArthaniryukita-prathama vistArapUrvaka puNyatattvanI prarUpaNa karavAmAM AvI. have puNyakarmanA phaLa devagatinI prarUpaNa karavA mATe sarvaprathama denA bheda kahevAmAM Ave che. devagati nAmaka puNya nAmakarmanA udayanI dviIpa parvata vagere pradezomAM jeo kIDA kare che teo deva kahevAya che. svairavihArI svabhAvavALA hovAthI temanuM mana hamezA kIDAmAM Asakta raheluM hoya che. athavA vIracattine artha che-jotajo. atyanta tejavAna hovAthI ane hADakAM, mAMsa, lehI, majajA AdithI rahita hovAnA kAraNe jemanA badhA aMgopAMga atyanta nayanaramya hoya che teo deva kahevAya che. athavA vidyA, maMtra ane vazIkaraNa vagara ja pUrve karelAM tapanA prabhAvathI teo janmakALathI ja vagara AdhAre AkAzamAM vicare che teo deva kahevAya che. vyAkaraNazAstra anusAnura "diva' dhAtunA aneka artha thAya che jevA ke- kIDA, vijigISA (vijyanI AkAMkSA), vyavahAra, ghuti, stuti, mada, mada, svama, kAnti ane gati. devonI viziSTa gatinuM varNana AgamamAM karavAmAM AvyuM che. vyAkhyAprajJami-bhagavatIsUtranA agIyAramAM zatakanA dazamAM uddezakamAM kahevAmAM AvyuM che- prazna-bhagavAna ! leka keTale meTo che? uttama-gautama! A jaMbUdvIpa nAmane dvIpa saMmasta dvIpa ane samUdronI aMdara che ane badhAthI bane che. koI kALa ane koI samayamAM cha mahAna riddhinA dhAraka deva jabUta dvIpamAM, merUparvatanA zikharane cAre bAjuthI gherIne ubhA hoya A bAju cAra moTI dikukamArio cAra bAlipiDa ne pakaDIne jambudvIpanA cAre dvAroe bahAranI bAjue mukha rAkhIne ubhI thaIne te cAreya balipiDene ekI sAthe choDI de tyAre he gautama ! te cha devamAMthI eka-eka deva te cAre balipiNDane dharatI para paDatAM pahelAM ja zIvratApUrvaka jhIlI zake che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 tattvArtha sUtranA pakaDI zake che. devAnI gati eTalI tIvra heAya che. AvI jhaDapI gatithI eka deva pUrNa dizA bhaNI cAlyA ane e ja rIte chae devA chae dizAo tarapha ravAnA thayA. te kALa ane te samayamAM eka hajAra varSanI AyuSyavALA eka bALaka janmyA. tenA mAtA-pitA mRtyu pAmyA te paNa te utkRSTa gatithI jatA thakAM tee devalAkanA sImADA sudhI paheAMcI zakayA nahIM. tyArabAda te bALakanuM AyuSya pUrNa thaI gayuM tyAsudhI deva te ja tIvra gatithI cAlatA ja gayA paraMtu te leAkanA cheDA sudhI pahAMcI zakayA nahIM. tyArapachI samaya vItavAnI sAthe te mALakanA nAma-gotra paNa bhuMsAI gayA tyAMsudhI satata cAlavA chatAM paNa te deva, lAkanA anta pAmI na zakayA. prazna--bhagavaMta ! te devAe je aMtara kApyu te adhika che ke je aMtara hajI kApavAnu bAkI rahyuM te vadhAre che ? uttara---he gautama ! kApeluM aMtara vadhu che, nahIM kApelu' (bAkI raheluM) aMtara vadhu nathI. kApelA aMtarathI na kApelu aMtara asaMkhyAtamA bhAga che. na kApelA aMtarathI kApelu' aMtara asaMkhyAtagaNuM che. he gautama ! leAka eTalA badhA vizALa che; arthAt AnAthI kalpanA karI zakAya ke leAka keTalA mahAna che. AvuM ja prajJApanAsUtranAM bIjA padamAM devAnA vimAnAnI vizALatA pradarzita karavA mATe kahyuM prazna--bhagavan ! vimAna keTalA moTA kahevAyA che ? uttara--he gautama ! A jammUdrIpa nAmaka dvIpa sava dvIpA tathA samudrAnI vacce che ane sauthI nAnA (eka lAkha ceAjana vistAravALA) che. koI mahAna riddhinA dhAraka arthAt mahAna prabhAvavALA deva "A lye!" e pramANe kahIne phakta traNa tALIomAM arthAt traNavAra tALI vagADavAmAM jeTalA samaya lAge che eTalA svalpakALamAM ekavIsa vAra saMpUrNa jammUdrIpanI pradakSiNA karIne ekadama pAchA AvI gayA, AvA atizaya vegavAna jhaDapavALA hAya te deva peAtAnI te ja utkRSTa, tvarAyukta, pracaMDa, capaLa, zIghra, uddhata, vegayukta (athavA yAtanAmaya) ane divyagatithI, eka divasa, e divasa, traNa cAra ane vadhAremAM vadhAre cha mAsa sudhI vaNuthale cAlatA rahe te kaI ekAda vimAnane pAra karI le ane koI vimAnane cha mAsamAM paNa pAra na karI zake. he gautama ! devavamAna eTalA vizALa hAya che ! tAtpaya e che ke je deva traNa tALInA samayamAM ekavIsa vakhata samagra jammUdrIpanA pherA karI zake che te ja deva cha mAsa sudhI nirantara cAlIne paNa kaI-kaI vimAna sudhI paheAMcI zakatA nathI AnA uparathI ja devavimAnAnI vizALatAnI kalpanA thaI zake che. A te devAnI madhyama gatie che. bIjA devAnI gati tethI paNa vadhAre heAya che. Ama devagatie puNya nAmakarmanA udrayathI janme che. deva viziSTa krIDA, gati ane dyuti svabhAva vALA viziSTa-viziSTa sthAnAmAM rahevAvALA tathA sukhanI vipulatAvALA hAya che. A deva cAra prakAranA che----bhavanapati, vAnabya Mtara, jyAtiSTha ane vaimAnika. ukta cAra prakAranA devAmAMthI bhavanapati adhelAkamAM nivAsa kare che, vAnabhyaMtara ane jyAtiSTha madhyalAkamAM (tIrjhA lAkamAM) rahe che ane vaimAnika urdhvalAkamAM nivAsa kare che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 241 gujarAtI anuvAda a. 4 cAra prakAranA devAnuM nirUpaNa sU. 16 bhavanapati deva ratnaprabhA pRthvImAM upara ane nIcenA eka eka hajAra caiAjana kSetrane cheDIne janma le che. vAnanyatara A ja ratnaprabhApRthvInI upara cheDI dIdhelA eka eka hajAra yAjana kSetramAMthI upara-nIce eka-eka sA yeAjana cheDIne madhyanA AThasA ceAjaneAmAM utpanna thAya che. jyAtiSTha deva A samatala bhUmibhAgathI sAtasA nevu yeAjana uparathI laine ekasA daza yeAjanamAM arthAt sAtaso nevuM ceAjananI uMcAIthI laIne navasA sudhInA ekaso deza yeAjanAmAM utpanna thAya che. vaimAnika deva jyAtiSTha devAthI doDha rantu upara saudharma devaleAkathI laine sarvAM siddha vimAna pantamAM janma dhAraNa kare che. A prakAre utpAda ane nivAsa sthAnanA bhedathI deva cAra prakAranA kahevAmAM Ave che. bhavanapati Adi deva pAta-peAtAnA sthAnAmAM utpanna thaI anyatra lavaNusamudra, mandarAcala, himavAna, paryaMta tathA tagahana AdimAM paNa pUrvokta sthAnane cheDIne nivAsa kare che. 'hA, A sthAnAmAM temanA janma thatA nathI-- atre zaMkA karI zakAya ke bhagavatI sUtranA mAramAM zatakanA navamAM uddezakamAM, pAMca prakAranA deva kahevAmAM AvyA che. bhagavatI sUtranuM te kathana nIce lakhyA mujabanuM che-- prazna-bhagavaMta ! deva keTalA prakAranA kahyA che. ? uttara--gautama ! pAMca prakAranA deva kahevAmAM AvyA che; jema ke (1) bhacaMdradeva (2) naradeva (3) dharmAMdeva (4) devAdhideva ane (5) bhAvadeva (1) bhavyadravyadeva--je pa Mcendriya tiyA~ca athavA manuSya devAyuSya karma bAMdhavuM hAya temaja je uttarA janmamAM devanA rUpamAM utpanna thavAnA hAya,te AgAmI devaparyAyanI apekSAthI bhavyadradeva kahevAya che. A kathana lAkaDA kApavAnA udAharaNathI naigamanayanI apekSA samajavu joie. (2) naradeva--cauda ratnAnA adhipati cakravatI naradeva kahevAya che kAraNa ke anya manuSyanI apekSA tee utkRSTa hAya che. (3) dharmAMdeva--sAdhu dha deva che kAraNa ke teo pravacanamAM pratipAdita anuM anuSThAna kare che ane temanA vyavahAramAM samIcIna dhanu' prAdhAnya hAya che (4) devAdhideva--jemane tIthakara nAmakamanA udaya che je kRtArtha thaI cukayA che ane ahanta che te devAdhideva kahevAya che kAraNa ke teo dharmAMpadeza dvArA bhavya jIvA para anugraha kare che ane anya devA dvArA paNa pUjanIya hAya che. (5) bhAvadeva----bhavanapati, vAnabyaMtara, caiAtiSTha nAmakamanA utkraya che, bhAvadeva kahevAya che kAraNa ke te ane vaimAnika deva jemane devagati atizaya krIDAmAM racyApacyA rahe che. A rIte jo deva prAMca prakAranA che te Ape cAra prakAranA kema kahyAM ? A praznanA uttara A che--ahIM mAtra bhAvadeveAnI ja vivakSA-vivaraNu-karavAmAM Avyu che AthI ja devAnA cAra bheda kahevAmAM AvyA che A sivAya pUrvokta pAMca prakAranA devAmAM 31 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 tatvArthasUtrane zarUAtanA traNa vAstavamAM manuSya che ane bhavyadravyadeva manuSya athavA tiryaMca che--keTalIka vizeSatAonA kAraNe ja temane deva kahevAmAM AvyA che AthI bhAvadenA bheda cAra ja samajavA joIe. bhagavatI sUtranA prathama zatakanA sAtamAM uddezakamAM kahyuM che-deva cAra prakAranA kahevAmAM AvyA che--bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka ane vaimAnika che 16 . tA mAnava ' ItyAdi II 27 . sUvAthabhavanapatideva daza prakAranA che-asurakumAra nAgakumAra, suvarNakumAra, vighukumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra. dizAkumAra, vAyu-pavanakumAra ane svanitakumAra e 17 che tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM bhavanapati, vanavyaMtara, jyotiSka ane vaimAnikanA bhedathI cAra prakAranA devenuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che, have temAM sauthI pahelA gaNavAmAM AvelA bhavanapatinA daza avAntara bhedanuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe - temAMthI arthAt cAra prakAranA bhavanapati, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika devAmAMthI bhavanapati daza prakAranA hoya che--(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suvarNakumAra (4) vighukumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) pavanakumAra ane (10) svanitakumAra dvanda samAsane cheDe joDAyela pada badhAnI sAthe lagAvI zakAya che e niyamAnusAnI "kumAra" zabda ahIM badhAnI sAthe joDavAmAM Ave che A bhavanapati deva bhavanavAsI" paNa kahevAya che ke 17 tavAthaniyukita-AnI pahelA bhavanapati, vAnavyaMtara, jyotiSka ane vaimAnikanA bhedathI cAra prakAranA devanuM pratipAdana karavAmA AvyuM che. have temAMthI sau prathama gaNAvelA bhavanavAsionA daza vizeSa bheda batAvIe chIe parvokta bhavanavAsI, vanavyaMtara, tiSka ane vaimAnika A cAra prakAranA demAMthIbhavanapati deva daza prakAranA che. temanA nAma A che-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suvarNa kumAra (4) vidyuta kumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) pavanakumAra ane (10) svanitakumAra asura--nAga AdimAM mULasUtramAM dvanda samAsa che ane draDha samAsane cheDe joDeluM pada dareka zabdanI sAthe joDI zakAya che e niyamanA anusAra ahIM daze bhedonI sAthe kumAra zabdane praveza karavAmAM AvyA che. A daze bhavanamAM nivAsa karavAnA svabhAvavALA che AthI teo bhavanavAsI paNa kahevAya che temanA nivAsa bhUmimAM hovAthI bhavana kahevAmAM Ave che te bhavanamAM je vAsa kare che teo bhavanavAsI kahevAya che. A badhAM kumAranI jema jovAmAM kamanIya hoya che. sukumAra hoya che. temanI gati ghaNI lalita, kavita, kamaLa ane madhura hoya che suMdara zRMgAra rUpa ane vikriyAthI yukta hoya che kumAranA jevuM rUpa, vezabhUSA, bhASA Ayudha, yAna, vAhana ane caraNanyAsavALA, kumAronI mAphaka ja rAgavAna tathA krIDAparAyaNa hoya che A kAraNe ja emane kumAra kahe che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 4. bhavana patidevanA dasa-bhedanuM kathana sU. 17 243 asurakumAra asurakumArAvAsamAM nivAsa kare che. temanA A vAsa vizALa maMDaLavALA ane vividha prakAranA ratnonA tejathI camakIlA hoya che. prAyaH asurakumAra AvA A vAsamAM rahe che ane kadAcita bhavanamAM paNa nivAsa kare che. nAgakumAra Adi prAyaH bhavanamAM ja rahe che ane judA judA vAsamAM rahe che. A bhavano bahAra gaLAkAra ane aMdara carasa hoya che. heThaLathI kamaLanI pAMdaDI jevA hoya che A AvAsa ane bhavana kayAM hoya che evI jijJAsAM thavA para kahIe chIe-- eka hajAra jana avagAhavALA mahAmandara :5rvatathI dakSiNa dizAmAM maLe ghaNI badhI kroDAkoDI lAkha yojanAmAM AvAsa hoya che. bhavana dakSiNArdhanA adhipati camaraIndra AdinA tathA uttarArdhanA adhipati bali vagere asurane lAyaka hoya che. hakIkatamAM te eka lAkha eMzI hajAra yojana maTI ratnaprabhA pRthvInA eka-eka hajAra uparanA tathA nIcenA bhAgane choDI daIne ekalAkha Izetera hajAra janemAM phUlaeNnI mAphaka patharAyelAM AvAsa hoya che. bhavana samatala bhUmibhAgathI cAlIza hajAra jana nIce gayA pAchI zarU thAya che. A asurakumAra AdinA nAmakarmanA niyama anusAra ane bhavananA kAraNathI pitapotAnI jAtimAM niyatavikriyA thAya che. aMgopAMga nAmakarmanA udayathI, ane nirmANa nAmakarmanA udayathI, pratyeka jAtimAM alaga alaga vikriyAo thAya che. asurakumAra gaMbhIra AzayavALA, hRSTapuSTa zarIravALA, zrImanta, sundara samasta aMgopAMgavALA, pILA raMgavALA, sthULa zarIravALA, ratnajaDita muguTathI zebhAyamAna ane rAkhaDInA cinathI yukta hoya che. asurakumArane A badhAM nAmakarmanA udayathI sAMpaDe che. - nAgakumAronA mAthA ane moDhAM adhika sundara hoya che. teo pACvaNI kamaLa tathA lalita gativALA ane mAthA upara sarpanA cihnathI yukta hoya che. suvarNakumAronI Doka ane vakSasthaLa vadhAre sundara hoya che. sonerI raMgavALA sundara hoya che temanA mugaTa para garUDanuM cihna hoya che. vidhamAra snigdha (cikaNA) dedIpyamAna rakatavarNavALA, sundara ane vajAnA cihunayukata hoya che. agnikumAra mAna, unmAna ane pramANathI yukta bhAsvara, sundara, rakatavarNa ane pUrNa kalazanA cinathI yukta hoya che. dvIpakumAra vakSa, khabhe, hAtha ane bhujAnA agra bhAgamAM adhika sundara hoya che, rakta varNa, salaunA hoya che ane siMhanA cinathI yukta hoya che. udhikumAranI jAMgha ane kamarane bhAga ghaNe sundara hoya che. pAnDavaNI hoya che. ghoDo temanuM cihna che. dizAkumAronI jA tathA pagane agrabhAga adhika sundara hoya che. teo sonerI varNavALA ane hAthInA cihnavALA hoya che. vAyukumAra sthira, sthaLa ane geLA gAvALA, AgaLa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUvane nIkaLelA peTavALA, nIlavarNa, sundara ane mAchalInA cihnavALA hoya che. svanitakumAra snigdha ane gaMbhIra tathA meTA avAjavALA, sonerI varNa tathA moTAcApavALA dArU pAtranA cihnavALA hiMca che. A badhAM judA judA prakAranA vastra ane AbhUSaNovALA hoya che je nArakInA jInA asu-prANanuM haraNa kare che arthAta temane aMdara aMdara laDAvIne duHkha utpanna kare che teo asura kahevAya che asura moTA bhAge saMkilaSTa pariNAmavALA hoya che. asura rUpa kumArane asurakumAra kahe che. je gati na kare temane naga kahe che arthAtu parvata athavA candana vagere vRkSe. te nagamAM thanArA kumArene nagakumAra kahe che. jemanA paga arthAtu pAMkhe sundara hoya te suparNa jeo vidyotita-dIpta hoya te vidyuta je potAnA aMgone pAtALalekamAM choDIne kIDA karavA mATe upara Ave te agni. udaka (jaLa) ekaThuM thAya che jemAM te udadhi arthAta samudra ane udadhimAM krIDA karanArA deva paNa udadhi kahevAya che. pANI (a) jemanI be tarapha hoya te dvIpa ane dvIpamAM kIDA karanArA deva paNa dvIpa kahevAya che. je avakAza Ape che te dizAo kahevAya che dizAomAM kIDA karavAvALA deva paNa dizA kahevAya che. je vAya che cAle che arthAta tIrthakaranA vihAra mArgane svaccha kare che te vAyu. jeo stananti arthAta zabda kare che te svanita athavA jeoe stana arthAta zabda karyo hoya te svanita AvA kumAre asura kumAra Adi kahevAya che. asaramAra AdinA bhavananI saMkhyA sAmAnya rUpathI sAta karoDa, betera lAkha (7, 72,00000) che. vizeSa rUpathI dakSiNa dizAnA asurakumAronA bhavana cetrIza lAkha ane uttara dizAvALAnA trIsa lAkha che. baMne dizAonA maLIne cesaTha lAkha bhavana che. dakSiNa dizAnA nAgakumArane bhavana cuMmALIsa lAkha ane uttara dizAnA nAgakumAranA bhavana cALIza lAkha che. baMnenA maLIne corAsI lAkha che - dakSiNa dizAnA dviIpakumAro dizAkumAra, udadhikumAre vighukumAro svanitakumAra ane agnikamAro e chanA pratyekanA cALIsa-cALIza lAkha bhavana che ane uttara dizAmAM rahenArAM dvIpakumAre, dizAkumAra, udadhikumAre, vikumAre svanitakumAra agnikumAra e chaenA pratyekanA chatrIsa chatrIsa lAkha che. baMne dizAonA maLIne pratyekanA iMtera-chotera lAkha bhavana che. - dakSiNa dizAnA suvarNakumAronA ADatrIsa lAkha bhavana che, uttaradizAnA suparNakumAronA citrIsa lAkha che baMnenA maLIne boMtera lAkha che. dakSiNa dizAmAM nivAsa karanArA vAyukumAranA pacAsa ane uttaradizAnA vAyukumAranA cheMtALIza lAkha; baMnenA maLIne chanuM lAkha bhavana che. prajJApanA sUtranA prathama padamAM denA prakaraNamAM kahyuM che-- bhavanapatideva daza prakAranA che jemake-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suvarNakumAra (4) vidyakumAra (5) agnikumAra (6) dviIpakumAra (7) udadhikumAra (8) dizAkumAra (9) vAyukumAra ane (10) svanitakumAra che 17 "vAta avida ItyAdi sUtrArtha-vANuvyaMtara deva ATha prakAranA che 18 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. vanavyaMtara devenA ATha bhedanuM kathana sU. 18 245 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM bhavanapati-denA dasa bhedanI prarUpaNa karavAmAM AvI have kama prApta vAnayaMtara denA ATha vizeSa bhedanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- vAnarAntara deva ATha prakAranA che--(1) kinnara (2) kipurUSa (3) mahAraga (4) gaMdharva (5) yakSa (6) rAkSasa (7) bhUta ane, (8) pizAca je vanamAM hoya te "vAna" kahevAya che ane je vividha dezAntaromAM nivAsa karatA hoya te cantara kahevAya che. vAna je vyantara che temane vAnavyantara kahe che. A eka prakAranI devayoni che. teo ATha prakAranA hoya che-kinnara, jiMpurUSa, mahAraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta ane pizAca, ahIM je kramano ullekha karavAmAM Avyo che te prajJApanAsUtra anusAra che. uttarAdhyayana sUtrane krama A prakAre che-vAnavyantara deva ATha prakAranAM che-pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kapuruSa, mahAraga ane gaMdharva. A ATha prakAranA devenI je pizAca Adi saMjJAo che te potapotAnA nAmakarmanA udaya vizeSathI samajavI joIe. vAna vyaktinA AvAsa-A ratnaprabhA pRthvInA eka hajAra jana moTA ratnamaya kArDanI upara se jana avagAhana karIne ane nIce paNa eka jana choDI daIne vaccenA ATha janamAM ticha asaMkhyAta hajAra bhameya nagaravAsa che, A nagarAvAsa bahArathI goLa, aMdarathI catuSkoNa ane nIcethI bhamarAnA kAnanA AkAranA che. A nagarAvAsamAM vAnagaeNtara deva nivAsa kare che ke 18 tatvArthaniyukita-pUrvasUtramAM bhavanapati devanA dasa vizeSa bheda kahevAmAM AvyA have kama prApta vAnacantara devanA ATha vizeSa bhedonI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe vAtavyantara deva ATha prakAranA che-kinnara, kiMguruSa, mahAraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta ane pizAca, - vanamAM rahenArA vAna kahevAya che ane vividha dezAntaromAM rahenArA vyantara kahevAya che vAvyantara yoninA A deve ATha prakAranA che-kinnara, kipuruSa, mahAraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta ane pizAca. A deva adhaleka, madhyaleka, (tti chAtroja) udgalokamAM-traNe lokamAM-svataMtratApUrvaka IcchAnusAra vicaraNa kare che ane devendrazaka tathA cakravatInI AjJA anusAra paNa vicaraNa emano gatipracAra aniyata hoya che keI-vyantara sevakanI jema mANasanI paNa sevA kare che. tichalakamAM aneka prakAranI TekarI, guphA, jaMgala ane dara vagere sthAnomAM nivAsa kare che A kAraNathI ja temanI saMjJA vAnavyantara che. uttarAdhyayanasUtra anusAra A ATha bhedone krama A mujaba che-pizAca bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kipuruSa mahAraga ane gandharva prajJApanA sUtranA prathama padamAM devAdhikAramAM kahyuM che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 tatvArthasUtrane vanavyantara deva ATha prakAranA kahevAmAM AvyA che jevA ke--kinnara, kidhuruSa, maheraga, gandharva, yakSa, rAkSasa, bhUta ane pizAca che 18 'joisiyA paMcavihA caMdasuragahanakkhattameyo 19 // sutrArtha-jyotiSka deva pAMca prakAranA che ke 19 tatvArthadIpikA-prathama sAmAnya rUpathI--bhavanapati, vanavyaMtara, tiSka ane mAnikanA bhedathI cAra prakAranA devonI-prarUpaNa karavAmAM AvI hatI e paikI bhavanapati ane vanavyaMtara devenI vizeSa rUpathI prarUpaNA karavAmAM AvI. have kramathI prApta tiSka devenI vizeSa prarUpaNa karavAmAM Ave che - tejomaya tiSka nAmaka deva pAMca prakAranA kahevAmAM AvyA che-(1) candra (2) sUrya (3) graha (4) nakSatra ane (5) tArA candra-sUryAdi nAmakarmanA udayathI candra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA nAmaka jyotiSka deva hoya cheA badhAne prabhAva bhinna-bhinna prakArane hoya che. A bhUminA samatala bhAgathI sAtase nevuM jananI UMcAI para badhAM tiSka devenI nIce tAraka deva bIrAje che. emanAthI daza ceAjana upara arthAta AThaso jananI uMcAIe sUrya deva hoya che. sUryathI eMzI yajana upara candra deva vicare che arthAt 880 ejana upara candra che. candrathI cAra jana upara nakSatrone vAsa hoya che ane enAthI paNa cAra jananI uMcAI para budha hoya che. budhathI traNa jana upara zukanuM vimAna che, tenAthI traNa jana upara bRhaspatinuM vimAna che ane ethI paNa traNa jana upara maMgaLa hoya che enAthI paNa traNa jana upara zanizcaranuM vimAna che. A rIte samasta jyotiSka dene saMpUrNa vistAra kSetra ekaso daza ejanane che. tichamAM asaMkhyAta dvIpasamudra pramANa ghanedadhi paryata samajavo joIe . 19 tattvArthaniryukti-prathama sAmAnya rUpathI bhavanapati, vanavyaMtara tiSka ane vaimAnika A cAra prakAranA devenuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. tyArabAda bhavanapati ane vAtavyantara devenA bhedanI prarUpaNa karavAmAM AvI chehave anukramathI AvatA tiSka devAnI vizeSa rUpathI prarUpaNa karIe chIe- je ghotita hoya tene jati kahe che arthAta, vimAna, pRSadarAdi, gaNamAM pATha hovAthI da nI jagyAe "ja" Adeza thAya che AthI jyoti zabda nipanna thAya che. te jyoti arthAta vimAnamAM je utpanna thAya te jyotiSka deva kahevAya che athavA je deva tisvarUpa hoya te tiSka kahevAya che. A tiSka deva mastaka para mauli-mugaTa dhAraNa kare che, prabhAmaMDaLanI jema ujajavala candra, sUrya ane tArAmaMDaLanA cihnothI yathAyogya suzobhita heAya che kAMtimAna hoya che. emanA pAMca prakAra che (1) candra (2) sUrya (3) graha (4) nakSatra ane (5) tArA. A tiSka devamAM candra devanI pradhAnatA che ethI temanI gaNatrI zarUAtamAM karavAmAM AvI che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 tiSka devenuM nirUpaNuM sU. 19 247 A samatala bhUmibhAgathI sAtaso nevuM bhejana upara sarvaprathama tArAvimAnane pradeza che. tenAthI daza ejana upara sUryavimAna Ave che tenAthI eMzI jananI uMcAI para candra vimAna Ave che tenAthI vIsa jana tArA, nakSatra, budha, zuke bRhaspati, maMgaLa ane zanizcaranA vimAna Ave che. sUryathI thoDA jana nIce ketunA vimAna che ane candrathI gheDA jana nIce rAhunuM vimAna che. candra sUrya ane graha sivAya bAkInA nakSatra ane prakIrNaka tArA pita-pitAnA eka ja mArgamAM vicaraNa kare che. tArA ane graha aniyata rUpathI cAle che AthI kaI vakhate candra ane sUryathI upara ane kaI vAra nIce cAle che. A pramANe sahuthI nIce sUrya, sUryanI upara candramA, candramAthI upara graha grahonI upara nakSatra ane nakSatronI upara prakIrNa, tArA cAle che paraMtu tArA ane graha aniyata rUpathI gati karavAnA kAraNe sUryathI nIce paNa gati kare che. saMpUrNa tirloka ekasesa ejananA vistAramAM che. eka hajAra ekase ekavIsa jamAM, jambudvIpanA merUparvatane sparza na karatA thakA badhI dizAomAM goLAkAra rUpathI sthita che. ekahajAra ekaso agIyAra janathI sparza na karate thake badhI bAjue kAnta samajavo joIe. maMgala Adi tArA, graha, upara nIce ane madhyamAM cAle che AthI aniyata rUpathI cAle che A kAraNe nIce laMbAyelA hoya che evI rIte sUryathI daza yejanemAM maLI Ave che. tiSkamAM sahuthI upara svAti nakSatra che ane nakSatra maMDaLanI sahuthI nIce bharaNI nakSatra che. badhAthI dakSiNamAM mULa nakSatra che ane badhAthI uttaramAM abhijita nakSatra. che. ghaNo ja prakAza karanArA hovAnA kAraNe ti nAmaka vimAnamAM je deva che teo tiSka kahevAya che. athavA vimAne saMbaMdhI tinA kAraNe te deva tiSka kahevAya che. A deva krIDA karatA nathI, phakta ghotitaprakAzamAna hoya che athavA Ama paNa kahI zakAya ke teo zarIra saMbandhI joti dvArA prakAzamAna thAya che kAraNa ke emanA zarIra tipaMjanI jema jhagajhagATavALA atyanta dedIpyamAna hoya che, athavA te dene samasta dizAmaMDaLa prakAzita karavAnA kAraNe tiSka kahe che. jyotiSka zabdamAM svArthamAM "kana" pratyaya thaye che arthAta "jyotiSa zabdamAM "ka" pratyaya karavA chatAM paNa tenA arthamAM kaI parivartana thatuM nathI-je artha "jyotiSa zabdane che te ja "jyotiSka zabda paNa che. te devonA mugaTamAM prabhAmaMDaLa sthAnIya candra-sUrya AdinA cihna ja hoya che candradevanA mugaTamAM candrAkAranuM ane sUryadevanA mukuTamAM sUryakAranA cihna hoya che A ja hakIkta graho ane nakSatra saMbaMdhI paNa lAgu paDelI samajavI. prajJApanA sUtranA prathama padamAM denA prakaraNamAM kahyuM che--tiSka deva pAMca prakAranA che--candra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA 1lA rAvavAnA mALiyA ItyAdi 20 sUtrArtha--kapa panna vaimAnika deva bAra prakAranA che- 1) saudharma (2) IzAna (3) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 tattvArtha sUtrane sanakumAra (4) mAhendra (pa) brahmaleAka (6) lAntaka (7) mahAzuka (8) sahasrAra (9) Anata (10) prANata (11) AraNu ane (12) acyuta gharanA tatvA dIpikA--bhavanapati, vAnanyantara, jyAtiSka ane vaimAnika A cAra prakAranA devA paikI pahelA bhavanapati, vAnavyantara ane jyAtiSTha devAnI prarUpaNA karavAmAM AvI have khAra prakAranA kalpApapanna devAnu kathana karavA mATe kahIe chIe kalpe|mAM arthAt khAra devalAkamAM je utpanna thayA hAya te devA pApannaka kahevAya che. je peAtAnI aMdara rahenArAone jeoe vizeSa rUpathI dAna, ziyaLa, tapa ane bhAvanAnuM Asevana karIne pUrvabhavamAM puNyarAzi prApta karI che temane sukRtI puNyAtmA mAne che temane Adara kare che tathA temane AlaMbana pradAna kare temane vimAna kahe che. vimAnAmAM utpanna thanArA vaimAnika kahevAyA che ane te khAra prakAranA che--(1) saudhama (2) IzAna (3) sanatyumAra (4) mAhendra (5) brAleAka (6) lAntaka (7) mahAzukra (8) sahasrAra (9) Anata (10) prANata (11) AraNa ane (12) acyuta A kA vakSyamANu prakArathI vyavasthita jema ke--jyAtiScakranI upara asakhyAta karADAkaroDa yAjana jaI e tyAre saudhama ane IzAna devalAka Ave che. je pradezamAM saudhama kalpa dakSiNaDhavatI che te ja pradezanI najIka uttaraDhigavatI izAna pa paNa che. A baMne ja kalpa pratyeka acandrAkAre samazreNImAM AvelA che. emanI upara asakhyAtA karADAkaroDa ceAjana javAthI evI ja rIte sanatkumAra kalpa ane mAhendra kalpae kha'ne paNa ardhacandrAkArathI samazraNamAM sthita che emanI upara brahma, lAntaka, mahAzukra ane sahasrAra e cAra kalpa eka ekanA pratyeka asaMkhyAta asaMkhyAta yAjana javAthI Ave che ane sahasrAra kalpanI upara Anata-prANata e e devalAka tathA emanI upara AraNu ane acyuta e cAre kalpA-e-e yugala rUpathI saudhama ane IzAna devakanI jema a candrAkArathI samazreNimAM sthita che. A pramANe bAre devalAka vyavasthita che gharanA tatvA niyukita--prathama sAmAnyathI pratipAdita cAra prakAranA je bhavanapati, vAnavyantara-jayeAti ane vaimAnika che temAM vizeSataH kramathI bhavanapati, vAnabhyantara, jyAtiSTha devenI prarUpaNA karI devAmAM AvI che. have vaimAnika deveAnI vizeSa rUpathI prarUpaNA karavA mATe pApapanna ane kapAtItanA bheddAne laIne e prakAranA vaimAnikamAM prathama grahaNa karelA peApapanna vaimAnika devAnu prarUpaNa karIe chIe-- peApapanna deva-saudharma izAna-sanatkumAra-mAhendra-brA-lAntaka-mahAzukra-sahasrAraAnata-prANata-AraNu-adyutanA bhedathI khAra prakAranA heAya che. kapAmAM arthAt bAra prakAranA devalAkAmAM je utpanna thAya che te kApapanna vaimAnika deva kahevAya che, vaimAnikane atha thAya che vimAnAmAM rahenArA deva, vizeSa rUpathI peAtAnAmAM rahelAM pUrvapArjita puNyazALI prANione mAne che arthAt Adara-sanmAna kare che, dhAraNa kare che temane vimAna kahe che ane vimAnAmAM thanArA deva vaimAnika kahevAya che. A vaimAnika deva saudhama ADhi khAra peAmAM hAvAthI deva paNa khAra prakAranA kahevAmAM Ave che, khAra kalpa AgaLa upara kahevAmAM Ava nArAM prakArathI vyavasthita che-- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 kalpapapanna hai. devanA bhedonuM nirUpaNa sU. 20 249 tizcakranI upara asaMkhyAta karaDAkaroDa jene pAra karavAthI ahIM meru parvatane Azraya banAvIne dakSiNArdha tathA uttarArdha bhAgamAM vyavasthita pUrva pazcimathI lAMbA ane dakSiNauttarathI pahoLA ugatA sUryanI jema dedIpyamAna asaMkhyAta jana AyAma viSkabhaparikSepavALA sarva ratnamaya madhyasthita sarvaranavALA azaka saptaparNa campaka, sahakAra ajita zakrendra ane IzAnendranA AvAsathI yukta be prathama ane bIjA anukrame saudharma ane izAna devaleka eka eka ardha candrAkAra yugala rUpa dakSiNottara bhAgane laIne samazreNimAM vyavasthita che (1-2) temanI upara asaMkhyAta jana javAthI ahIM trIjo tathA cotha sanakumAra ane mahendra A be devaloka paNa pratyeka ardhacandrAkAra yugala rUpathI dakSiNottara bhAgane laIne samazreNimAM vyavasthita che (3-4) emanI upara asaMkhyAta jana javAthI ahIM brahadevaka che. A brahma devalokamAM lekAnaka deva rahe che jeo jinendra janmAdinA mahotsavane nirakhavA mATe utsuka zubha adhyavasAyavALA bhaktibhAvamAM vazIkRtacittavALA hoya che. have brahmalekathI laIne AThamAM sahastrAra devaleka paryanta cAra devaleka eka ekanI upara asaMkhyAta asaMkhyAta yojanA antarathI vyavasthita che jema sanakumAra ane mahendra A devayugala lekathI upara asaMkhyAta jana javAthI pAMcamuM brahma devaloka che. (5) tenI upara asaMkhyAta jana javAthI chaThuM lAntaka devaleka che. (6) tenA upara asaMkhyAta jana javAthI sAtamuM mahAzuka devaleka Ave che. (7) tenI upara asaMkhyAta jana javAthI AThamuM sahastrAra devaka che. (8) enI upara asaMkhyAta janajavAthI navamA ane dazamA Anata ane prANuta devaloka paNa pahelA ane bIjA saudharma IzAnanI jema pratyeka ardhacandrAkAra yugala rUpathI dakSiNettara bhAgane laIne samazreNimAM sthita che. (9-10) AvI ja rIte emanAthI upara asaMkhyAta jana javAthI agIyAramuM tathA bAramu AraNa ane azruta devaleka, e baMne devaleka paNa pUrvanA Anata-prANutanI mAphaka pratyeka ardha candrAkAra yugala rUpathI dakSiNettara bhAgane laIne samazreNimAM sthita che (11 12) A bAra devakanI sthitinuM svarUpa che. bAramA kalpanI upara nava raiveyaka vimAna che je eka bIjAnI upara avasthita che temanI upara pAMca anuttara nAmanA mahAna vimAna che A vaimAnika devenI avasthitine kama che. saudharma kaha5nA kAraNe tyAMno Indra paNa saudharma kahevAya che. IzAna nAmane deva svabhA vataH nivAsa kare che tene nivAsa hovAthI te kalpa aizAna kahevAya che ane aizAna kalpanA sahacaryathI tyAMnA Indra aizAna IndranA nAmathI prasiddha che. AvI ja rIte pachInA ko ane IndronI bAbatamAM samajavuM joIe. saudharma Adi kapamAM nivAsa karanArA denA dasa Indra hoya che kAraNa ke navamAM ane dazamAM A be devalokanA paNa eka ja Indra hoya che. have atre saudharmAdi devaka-samatala bhUmithI keTalA uMcA che e batAvavAmAM Ave chepaheluM ane bIju je saudharma ane IzAna kalpa che teo yugalarUpathI sthita baMne kalpa samatala bhUmithI deDha rAju. trIju ane cothu je sanaskumAra ane mahendra e yugala rUpathI sthita baMne ka5 samatala bhUmithI aDhI rAju upara che. AvI ja rIte pAMcame kalpa savA traNa rAja upara che chaThTho kalpa sADA traNa rAju uMco che sAtame kalpa pihucAra rAju uMce che ane AThama 32 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 tatvArthasUtrane sahastrAra kalpa cAra rAju samatala bhUmithI uMco che evI ja rIte navamAM ane dazamAM yugala rUpathI sthita A baMne kalpa samatala bhUmithI sADAcAra rAju upara che. tyAra pachI agyArame ane bAramAM yugala rUpathI sthita bane kalpa samatala bhUmIthI pAMca rAju uMcA che. A kapipapanna bAra devakanuM samatala bhUmithI upara hovAnuM pramANa jANavuM joIe. emanI AgaLa traNa traNa karIne traNa trikomAM kalpAtIta nava vaiveyaka deva che. e traNa triko mAthI paheluM trika samatala bhUmithI pAMca rAju ane eka rAjunA traNa bhAgamAMnA eka lAga jeTaluM uMcuM che. bIju trika pAMca rAju ane eka rAjunA traNabhAmAMnA be bhAga jeTaluM ucuM che ane trIju trika pUrA cha rAju samatala bhUmithI uMcuM che. A nava puruSAkAra lekanI Doka-sthaLe hevAthI zaiveyaka kahevAya che. emanI AgaLa pAMca anuttara vimAna che jemanI pachI arthAta AgaLa koI vimAna na hovAthI e anuttara vimAna kahevAya che. A pAMca pratyeka cAre dizAomAM samazreNithI sthita che. e samIpa bhUmithI thoDA ochAM sAta rAju uce che. A pAMce anuttara vimAna eka rAjanA thoDA ochA pAMca bhAga karavAmAM Ave temAMthI eka-eka bhAganA antarathI sthita che. A pAMca anuttara vimAnonuM varNana thayuM. AvAM, A nava raiveyaka ane pAMca anuttara vimAnavAsI A rIte cauda kalpAtIta deva kahevAya che A cauda prakAranA kalpAtIta devenuM varNana AgaSnA sUtramAM kasvAmAM Avaze. jAbUdvIpane mahAmandara parvata eka hajAra yojana pRthvInI aMdara che. navvANu hAra jinanI enI uMcAI che, enI nIcenA bhAgamAM aleka che. tipha arthAta vAMke phelAyela tiryaMga loka che-enI upara udghaleka che. A merUnI cUlikA cAlIsa jananI uMcAIvALI che. prajJApanA sUtranA prathama padamAM devAdhikAramAM kahyuM che-vaimAnika deva be prakAranA kahevAmAM AvyA che jemake--kApapannaka ane kapAtIta ka9papannaka keTalA prakAranA che ? teo bAra prakAranA hoya che--saudharma, IzAna, sanakumAra, mAhendra, brahRAleka, lAntaka mahAzuka, sahastrAra, Anata, prANata, AraNa ane acuta. prajJApanA sUtranAM chaThAM padamAM tathA anugadvAramAM ane aupapAtika sUtranA siddhAdhikAramAM saudharma IzAna, sanaskumAra, mahendra, brAleka, lAntaka, mahAzukra, sahasAra, Anata, prANuta AraNa ane acuta ke 20 che Givyata mALiyA' ItyAdi che rU. 22 che. sUtrAI--pAtIta vaimAnika deva cauda prakAranA che--navagreveyaka deva ane pAMca anuttaropapAtika deva 21 tavArthadIpikA-agAu kApapanna vaimAnika devanA saudharma Adi bAra vizeSa bhedonuM nirUpaNa karI gayA have kapAtIta vaimAnika denA cauda prakAranA avAntara bhedonI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-kapAtIta vaimAnika deva cauda prakAranA che-navagreveyaka ane pAMca anuttarAyapAtika. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda kalpatata hai. denA bhedanuM nirUpaNa sU. 21 251 je deva bAra kalpathI atIta-bahAra che te kapAtIta kahevAya che. athavA je dezamAM Indra, sAmAnika AdinI kalpanA thatI nathI-jemAM svAmI-sevaka bhAva hotuM nathI, jeo saghaLAM ahamindra che, te dene kalpAtIta kahe che. A deva bAra devakathI upara rahe che. vimAnamAM utpanna thavAnA kAraNe temanI vaimAnika saMjJA che. teo cauda prakAranA che-navagreveyaka vimAnamAM utpanna thanArA ane pAMca anuttara vimAnamAM utpanna thanArA 21 tatvArthaniyukita-AnI pahelA saudharma, izAna Adi bAra prakAranA kalpapapanna vaimAnika devanI prarUpaNa karavAmAM AvI have cauda prakAranA ka9yAtIta vaimAnikenI prarUpaNA karavA mATe kahIe chIe-- kalpAtIta vaimAnika deva cauda prakAranA che-navaraiveyaka ane pAMca anuttaraupapAtika saudharma Adi pUrvokta bAra kapathI je atIta hAya arthAt tenAthI paNa uparanA kSetramAM je hoya te kalpAtIta kahevAya che athavA je Indra sAmAnikanA bheda kalpanAthI atIta hoya-khadhA sarakhI zreNInA hoya, te kalpAtIta kahevAya che-kalpAtIta dezanA pUrvokta cauda bheda che raiveyaka vimAna nava che. prarUpaNAnI anukULatAnI daSTie temanuM traNa bhAgamAM vibhAjana karavAmAM AvyuM che-traNa adhastana arthAt nIcenA, traNa madhyama arthAta vaccenA ane traNa uparitana arthAt uparanA je vimAna satkaSTa che, jemanAthI uttama kaI vimAna nathI te atu ttara vimAna kahevAya che. te pAMca che-vijaya vaijayanta, jayanta, aparAjita ane sArthasiddha nava raiveyakavAsI ane pAMca anuttara vimAnavAsI, A baMne maLIne kalpAtIta deva cauda prakAranA che. A leka puruSAkAra che. leka-puruSanI DekanA sthAne je vimAne AvelA che te raiveyaka kahevAya che te vimAnamAM rahenArA deve paNa raiveyaka kahevAya che. pAMca anuttara vimAna badhA vimAnonI upara avasthita che AthI temane anuttara kahevAmAM AvyA che. jenAthI bIjuM kazuM ja temaja zreSTha nathI te anuttara kahevAya che. vijaya vaijyanta Adi devenA nAma che ane dezanA nAmathI vimAnanA paNa e ja nAma che. jeoe svarga saMbaMdhI abhyadayanI prAptimAM vigha nAkhanArA badhAM kAraNone vijita karI lIdhA che arthAta temanA para vijaya prApta karI lIdhuM che te traNa de vijaya, vaijayanta ane jayanta kahevAya che te deve abhyadayano nAza karanArA kAraNone dUra karIne amanda (tIvra) AnaMda rUpa svargasukhanA samUhane AtmasAta karIne bhagave che. AvI ja rIte svagIca sukhamAM aDacaNa ubhI karanArA kAraNothI jeo parAjita na thayA hoya teo aparAjita kahevAya che. je deva abhyadaya saMbaMdhI samasta arthomAM siddha (saphaLa) hoya teo sarvArthasiddha deva svarganA sukhanI carama sImA sudhI pahoMcI cUkyA che. AthI sarva prajAmAM temanI zakti avyAhata hoya che. athavA je deva sarva artho artha prayajanothI siddha che teo sarvArthasiddha kahevAya che. samasta atizayazALI ane atyanta ramaNIya zabda, rUpa, rasa, gaMdha, sparza AdithI je siddha arthAt prakhyAta che tene sarvArthasiddha samajavA joIe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252, tatvArtha sUtrane athavA jyAM sarva artha siddha thaI jAya che teo sarvArthasiddha Ano artha e thaye ke tyAM (sarvArthasiddha vimAna)nA deva eka manuSyabhava karIne mokSa prApta karI le che ane siddha thaI jAya che vijaya Adi cAra vimAnanA kaI-kaI deva be manuSyabhava karIne paNa siddha thAya che jyAre sarvArthasiddha vimAnane deva niyamathI eka ja bhava dhAraNa karIne-siddhi prApta karI le che. A sarvArthasiddha vimAnanI anya cAra vimAnethI vizeSatA che. vijaya Adi devanA nAmane bIjA prakArathI paNa artha karI zakAya che. jeoe karmone lagabhaga jItI lIdhA che te vijaya Adi deva kahI zakAya che temanA karma ghaNuM haLavAM thaI jAya che e kAraNe siddhi-muktinI niravagha sukhamaya vibhUti temanI samIpa AvI jAya che AthI teo paramakalyANane prApta karI cUkyA che. bhUkha tarasa vagere bAvIsa pariSahAthI potAnA pUrva munijIvanamAM parAjita na thaIne, mRtyunA anantara paNa tee aparAjita denA rUpamAM upanna thAya che. athavA hamezAM tRpta rahetA hovAnA kAraNe te deva bhUkha vagerethI parAjita thatAM nathI e kAraNe temane aparAjita kahyAM che. AvI ja rIte saMsAra saMbaMdhI samasta kartavyone paripUrNa karavAnA kAraNe temane sarvArthasiddha kahevAmAM Ave che. athavA samasta karmono kSaya svarUpa mekSa rUpa uttama artha lagabhaga siddha thaI cUkyo hoya teo savArthasiddha kahevAya che kAraNa ke have pachInA bIjA ja bhavamAM temane mokSanI prApti thavAnI che. A prakAranI vyutpattio anusAra je ke vijaya Adi cAra anuttara vimAnanA deva paNa sarvArthasiddha kahI zakAya che, paraMtu "ga" padanI jema sarvArthasiddha pada paNa sarvArthasiddha nAmaka vimAnanA nivAsI devAne mATe rUDha che. tAtparya e che ke "gau" zabdano artha thAya che-gamana karavAvALe A vyutpatti anusAra je kaI gamana kare che te manuSya, azva Adi badhAne ga" kahI zakAya che. paraMtu "gau" zabda gAya nAmanA pazunA arthamAM rUDha thaI gayo che AthI badhAM cAlatA-pharatAne vAcaka mAnavAmAM Avato nathI evI ja rIte sarvArthasiddha padathI je ke vijaya Adi devane paNa kahI zakAya che paraMtu kahevAmAM AvatuM nathI kAraNa ke te pAMcamAM anuttara vimAnanA devA mATe rUDha che. prajJApanAsUtranAM chaThAM padamAM, anugadvAramAM ane aupapAtikasUtranA siddhAdhikAramAM kahyuM che-- adhastana greveyaka, madhyama zaiveyaka, uparitana raiveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita ane sarvArthasiddha deva. gharanA mAnava bALamaMtafr of ItyAdi rU. 22 savAI--bhavanapati ane vAvyantara devamAM prAraMbhanI cAra vezyAo, tiSkamAM teolezyA ane vaimAnikamAM antanI traNa lezyAo hoya che pArarA taravAthadIpikA-AnI pahelAM bhavanapati, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika devAnA svarUpanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have e batAvIe chIe ke te devAmAM keTalI ane kayI kyI lezyAo hoya che - zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 4. bhavanapati vigere devenI lazyAnuM nirUpaNa sU. 22 253 asurakumAra Adi dasa bhavanapati devAmAM tathA kinnara Adi ATha prakAranA vAnabhyantara demAM prAraMbhanI cAra lezyAo-kRSNa, nIla, kApata ane tene hoya che. candra sUrya vagere jyotiSka devemAM eka mAtra tejalezyA-hoya che ane bAra kalpapapanna nava daiveyaka ane pAMca anuttaraupapAtika devemAM antima traNa lezyAo -teja, padma ane zukla jovAmAM Ave che 22 che tattvArthaniryukita-pahelA denA sAmAnya rUpathI cAra bheda kahevAmAM AvyA--bhavanapati, vanavyantara, jatiSka ane vaimAnika tyArabAda bhavanapationA asurakumAra Adi dasa bheda, vAnavyantaronA kinnara Adi ATha bheda, tiSkanA candra-sUrya Adi pAMca bheda ane ka9papanna vaimAnikanA bAra bheda, raiveyakanA nava bheda ane anuttaraupapAtikanA pAMca bheda darzAvI devAmAM AvyA che have evuM pratipAdana karIe chIe ke te devemAM keTalI-keTalI bhAva lezyAo hoya che. ? bhavanapatio ane vAvyantaramAM zarUAtanI cAra lezyAo tiSkamAM tejalezyA ane vaimAnikamAM chevaTanI traNa lesyAo hoya che bhavanapatio ane vanavyantaromAM kRSNa, nIla, kApata ane tejalezyAe cAra vezyAo che. saudharma Adi bAra prakAranAM kapanaka ane kAlpAtIta nava vaiveyaka ane pAMca anuttarapapAtika vaimAnika devamAM chevaTanI traNa arthAt teja, pava ane zukala nAmanI vezyAo hoya che. vaimAnikomAM saudharma ane IzAnamAM tejalezyA jovAmAM Ave che. sanaskumAra, mahendra ane brahmalokamAM padma lezyA, lAntaka, mahAzuka sahastrAra Anata, prANata, AraNa ane acutamAM tathA nava priyako ane pAMca anuttarapapAtikamAM phulalezyA hoya che. A zukala vezyA upara-upara vadhAre vizuddha hoya che. sthAnAMgasUtranA prathama sthAnamAM kahyuM che-bhavanapati ane vAnavyantaromAM cAra lesyAo hoya che, jyotiSkarmA eka tejalezyA hoya che ane vaimAnikamAM antanI traNa lezyAo hoya che. A paikI prAraMbhanI cAra, kRSNa nIla, kApata ane tejalezyA bhavanapati ane vAnavyantamAM hoya che. candra, sUrya, graha, nakSatra, tArA nAmanA pAMca jyotiSkamAM eka tejalezyA hoya che saudharma tathA IzAnamAM telesyA, sanaskumAra, mahendra ane brahmalekamAM padmalezyA ane zeSa vaimAnikamAM uttarottara vizuddha zulalezyA hoya che. jIvAbhigamanI trIjI pratipattinA prathama uddezakamAM tathA prajJApanA sUtranA 17mAM padanA prathama udezakamAM kahyuM che-saudharma ane IzAna devAmAM keTalI vezyAo hoya che ? gautama ! eka tejalezyA hoya che sanaskumAra ane mahendramAM pAlezyA, brahmalokamAM paNa patralezyA ane zeSa vaimAnikamAM zukalezyA tathA anuttarapapAtikomAM parama zukalezyA hoya che. 22 movAnavA ItyAdi sutrAtha-kalpapapannaka vaimAnika devomAM Indra sAmAnika trAyazciMza AtmarakSaka lekapAla, pAriSadu anIkAdhipati, prakIrNaka, Abhiyogya ane kibiSaka e daza bheda hoya che ra3 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 tatvArthasUtrane tattvArthadIpikA-pahelAM bhavanapati, vanarAntara, jyotiSka ane vaimAnika denA sAmAnya ane vizeSa rUpe svarUpa batAvyA, tyAra bAda cAre prakAranA devAmAM jovAtI kRSNa nIla vagere lezyAonuM nirUpaNa kIdhuM have e batAvIe chIe ke cAre nikAmAMthI kenAmAM Indra, sAmAnika Adi keTalAM bheda hoya che ? A praznanuM samAdhAna karavA mATe sau prathama ka9papannaka vaimAnika denA IndrAdi daza bhedanuM pratipAdanaka karIzuM- saudharmathI laine acuta paryanta bAra kalpapapannaka vaimAnika devAmAM AjJA aizvarya Adi tathA bhegopaga vagerenA sampAdaka rUpathI Indra Adi dasa parivAra hoya che. (1) Indra-anya devene prApta na thaI zakanAra aNimA Adi guNanA vegathI je saMskRta arthAt parama aizvaryane prApta hoya che te indra kahevAya che. te rAjAnA jevuM hoya che. (2) sAmAnika-je indra te na hoya paraMtu IndranA jevo hoya athata IndranA jevA ja jemanA manuSya, vIrya, parivAra bhega ane upaga hoya paraMtu IndranI mAphaka AjJA ane aizvarya na hoya, te, sAmAnika deva kahevAya che. temane mahattara" paNa kahe che. A deva rAjAnA pitA gurU athavA upAdhyAya jevA hoya che. (3) trAyazciMza--A maMtrI ane purohita sthAnIya che. mitra, pITha marda vagere samajavA. (4) AtmarakSaka--A IndranI rakSA karanArA aMgarakSaka jevA che. (5) lokapAlaka-janatAnI rakSA karavAvALA, khajAnacInI mAphaka arthacara, koTavAlanI jema dezarakSaka, durgapALanI jema mahAtalavara deva lokapALa kahevAya che. (6) pAriSada- sadasya (sabhya) jevAM. (7) anIkAdhipati--pAyadala, gajadaLa, hayadaLa. rathadaLa vagere sAta prakAranI senAonAM adhipati-emane daSThasthAnIya paNa kahI zakAya. (8) prakIrNaka-nAgarika-janatA jevA. (9) Abhigika-sevakanI jevA je vAhana vagerenA kAmamAM Ave che. (10) biSika--divAkIrti nApittanI jevA cAnDALanI jevA bhinna koTinA deva. indra Adi A dasa bheda saudharma Adi acuta devaleka sudhI bAra vaimAnike mAM A dase bhedo jovAmAM Ave che-keI, kaI sthaLe--abe devakemAM A bheda hoya che 23 tavArtha niyukita-AnI agAu bhavanapati, vanavyantara, tiSka ane vaimAnika devanI kRSNa, nIla vagere cha vezyAonuM yathAyogya pratipAdana karavAmAM AvyuM have teja denA AjJA, ezvarya, lega, upabhoga AdinA sampAdana mATe Indra Adi dasa bheda hoya che temanuM pratipAdana karavA mATe prathama bhavanapati ane kaphapapapanna-vaimAnika devamAM thanArA daza bhedonuM pratipAdana karIe chIe--kalpapapannaka denA Indra, sAmAnika, trAyaaiMzaka, AtmarakSaka lokapAla, pariSadupapannaka (pariSada), anIkAdhipati, prakIrNaka abhiyogika ane kilbiSika A dasa-dasa deva hoya che. emanuM svarUpa A prakAre che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 cAra prakAranA nikAnA devenA IndrAdi bhedenuM kathana sU. 23 255 (1) IndraH je parama aizvaryathI yukta hoya temaja sAmAnika vagere devanA adhipati haya. (2) sAmAnika : jemanA AjJA-aizvarya IndranI jevA na hoya paraMtu Ayu, vIrya(parAkrama) bhega, upaga Adi tenA jevA ja hoya. tAtparya e che ke Idra zAsaka hoya che-tenI AjJA cAle che, te saMpUrNa kalpane adhipati hoya che, A vizeSatA sAmAnya devAmAM jovAmAM AvatI nathI paraMtu AyuSya vageremAM teo Indra samAna ja hoya che, Indra rAjA je che te A badhAM tenA pradhAna, pitA, gurU, upAdhyAya athavA mahattara jevAM che. (3) trAyazi -A maMtrI tathA purohita jevA che. je rAjyanA kArabhAranI cintA kare che--zAsana sUtranuM saMcAlana kare che teo maMtrI kahevAya che. zAnti karma puSTi karma vagere karanArA purehita kahevAya che. (4) AtmarakSaka-je IndranA rakSaka hAya, hathiyArathI sajaja thaI pAchaLa ubhA rahetA hoya ane raudra hoya. (5) kapAla-je lekenuM pAlana kare te lekapAla. A vyutpatti anusAra e AtmarakSaka sthAnIya hoya che. AtmarakSaka te kahevAya je dezanA sImADAonuM rakSaNa kare che. (6) pAriSada-mitro jevA sabhAsade jevAM. (7) anIkAdhipati-senApati athavA daDanAyaka jevA senA aneka prakAranI hoya che. gajasenA, azvasenA, rathasenA pAyadaLa vagere. (8) prakIrNa ka-prajA jevA. (9) Abhigika-bhU-nekarenI jevA. je bIjAnAM kAma karavA mATe taiyAra rahe che. (10) kilbiSika-kibiSane artha che. pApa je devane cAnDAle jevA haDadhUta samAjavAmAM Ave che teo kiTibaSika kahevAya che. pArakA sAmaMtariyA ItyAdi savAtha-vAnagaeNtara ane tiSkamAM (1) Indra (2) sAmAnika (3) pAriSadupapannaka (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati A pAMca deva hoya che. kalpAtIta deva badhA ahamindra hoya che. 24 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM bAra kalpapapannaka vaimAnika denA Indra Adi dasa-dasa bheda, AjJA, azvarya bhaMga upaga AdinA sampAdaka rUpamAM pratipAdana karavAmAM AvyuM che have e darzAvIe chIe ke vAnarAntaro ane tiSkomAM IndrAdi pAMca hoya che. nava greveyaka deva tathA pAMca anuttarapapAtika deva saghaLAM ahamindra hoya che. temanAmAM Indra vagerene kaI bheda hoto nathI. vAnavyaMtara ane jyotiSka devAmAM A pAMca-pAMca bhedavALA deva hoya che. (1) Indra (2) sAmAnika (3) pAriSada (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati kalyAtIta deva ahamindra hoya che. kinnara, jiMpurUSa Adi ATha vAnavyantare tathA candra sUrya Adi pAMca jyotiSkamAM (1) Indra (2) sAmAnika (3) pariSadupapannaka (4) AtmarakSaka (5) anIkAdhipati (6) prakIrNaka (7) Abhigika ane (8) kilbiSika e ATha bheda hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 tatvArthasUtrane kapAtIta deva arthAt nava greveyaka tathA pAMca anuttaraupapAtika ahanidra hoya che. temanAmAM zAstra-zAsakabhAva nathI, svAmi-sevakane bheda nathI, teo svayaM ja potAnA svAmi bhartA agara poSaka che. teo keInI AjJA heThaLa hotA nathI, keIna ezvaryanA vidhAyaka hetA nathI. e kAraNe ja temane ahamindra kahe che. mArA tatvArthaniryakita-pahelA saudharma IzAna vagere bAra prakAranA vaimAnikanA AjJA ezvarya bhaMga upabhoganA vidhAyaka rUpathI Indra Adi dasa dasa bheda pratipAdana karavAmAM AvyA have kinnara Adi vanavyaMtare ane candra-sUrya Adi pAMca tiSkamAM IdrAdi denA bheda batAvIe chIe. ahIM Indra vagere pAMca bheTavALA deva hoya che. kinnara puirUSa Adi ATha prakAranA-vAnavaMtaromAM tathA candra-sUrya graha, nakSatra ane tArA A pAMca tiSka vimAnamAM Indra sAmAnika pAriSadya AtmarakSaka anIkAdhipati A pAMca prakAranI AjJA-ezvarya bhegepaganA vidhAyaka rUpamAM ja hoya che A rIte vAtavyanta ane jyotiSkamAM A pAMca prakAromAMthI. (1) Indra te kahevAya je bAkI cAranA adhipati che ane parama azvaryathI sampanna hoya che. (2) sAmAnika-je IndranI jevA sthAne hoya te sAmAnika AyuM vIrya parivAra bhega ane upaga AdinI apekSA teo IndranI barAbara hoya che. temane mahattara, gurU, pitA agara upAdhyAyanI mAphaka samajavA joIe. (3) pAriSadya-je mitra jevA hoya. (4) AtmarakSaka-je pitAnA zastra, astrone taiyAra rAkhe che, raudra hoya che ane IndranI rakSA mATe temanI pAchaLa ubhA rahe che. (5) anIkAdhipati-A senApatie jevA hoya che. bhavanapati devanA Indra, sAmAnika, trAyasviMzaka, lekapAla pAriSadha, anIkAdhipati ane AtmarakSaka e sAta AjJA aizvarya bhagopabheganA vidhAyaka hoya che. kapAtIta deva keNu che ? A praznane uttara e che ke je deva pahelAM kahevAyelA sadharma Adi bAra kalpathI dUra che. upara che te nava prakAranA raiveyaka deva ane pAMca prakAranA anutaraupapAtika deva kapAtIta kahevAya che-pote ja potAnA Idra che temane bIje kaI Indra hate nathI e kAraNe ja teo ahamindra kahevAya che temanAmAM sAmAnika Adi-vibhAga hatA nathI evA kapAtIta devAmAM nava greveyaka deva nIce madhya ane upara evI traNa trikamAM traNa traNa saMkhyAthI rahe che. anuttaraupapAtika deva vijaya-vijayanta, jyanta, aparAjita ane sarvAtha sinAmaka pAMca anuttara vimAnamAM rahe che. teo svayaM pitAnA AjJA, aizvarya, adhipatitva bhava, piSakatvanA vidhAyaka hoya che. bhavanapati devanA Indra sAmAnika, trAyastrizaka, lekapAla pAriSagha--anIkAdhipati ane AtmarakSaka e sAta AjJA aizvaryanA nidhAyaka hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4. bhavanapativigere devAnA idrAnuM nirUpaNa sU. 25 257 prajJApanAnA bIjA sthAna padanA 38 mAM sUtramAM "#ddhi ja mane vALamaMtaLa" e sUtramAM kahyuM che ke-pota-potAnA sahastra sAmAnika dene. pota-patAnI ajhamahiSienuM potapotAnA pariSadya devonuM pita-pitAnAM anIka devenuM pota-potAnA anIkAdhipationuM, pitapitAnA AtmarakSaka senAnA devenuM ane bIjA ghaNA badhAM vAvyantara devenuM adhipatitva, paurapatya, svAmitva, bhatRta mahattaratva, AjJA-aizvarya senApatitva karatA thakA vicare che. prajJApanA sUtramAM A ja sthAna padanA kara mAM sUtramAM "da ma kohizA" A sUtramAM kahevAmAM AvyuM che-teo pota-potAnA hajAre vimAnAvAsanuM pita-pitAnA hajAre sAmAnika devenuM pita-pitAnI saparivAra paTTarANIonuM pita-pitAnI pariSadanuM pata- pitAnA anIkenuM pota-potAnA anIkAdhipationu pota-potAnA hajAre AtmarakSaka devanuM tathA devIonuM adhipatitva karatAM thakAM A pramANe vicare che. bhavanapati devanI bAbatamAM A ja prajJApanA sUtranA bIjA padamAM "di ja mane avAjANI" e 28mAM sUtramAM kahyuM che-pota-potAnA lAkhe bhavanAvAsamAM, pota-potAnA hajAre sAmAnika devanuM, pota-potAnA trAyanTiMzaka devenuM pota potAnA kapAlenuM, pita- pitAnI paTTarANIonuM pitA-pitAnA pAriSada devAnuM, pota-potAnI senAonuM pota-potAnA anIkAdhipationuM pota-potAnA Atma-rakSaka devenuM tathA bIjA paNa ghaNu devonuM Adhipatya karatAM thakA rahe che. pArakA mavAva vALamaMtadi mvi ItyAdi sutrArtha--bhavanapatio ane vAnavyantaronI pratyeka jAtimAM babbe Indra che, tikemAM kula be Indra che ane vaimAnikamAM (eka-eka kalpamAM) eka eka Indra che rapA tatvArthadIpikAbhavanapati, vanavyantara, tiSka ane vaimAnikamAM Indra vagere keTalA keTalA prakAranA hoya che e batAvI devAmAM Avela che. have asurakumAra Adi dasa prakAranA bhavanapatiomAM tathA kinnara, jiMpurUSa Adi ATha prakAranA vAnavyantaromAM pratyeka jAtimAM bakhe-Indra hoya che, jyAtiSkamAM jAtivAcaka kula be Indra che ane vaimAnikamAM eka-eka Indra che e pratipAdana karIe chIe. asurakumAra Adi dasa prakAranA bhavanavAsiomAM ane kinnara Adi ATha prakAranA vAnavyantaromAM pratyeka jAtimAM be-be Indra hoya che. candra, sUrya graha, nakSatra ane tArA e pAMca prakAranA jyotiSkamAM mAtra jAtivAcaka be Idra-candra tathA sUrya hoya che. saudharma Adi pratyeka vaimAnika devAmAM eka-eka Idra hoya che. saudharma kalpamAM zake indra che, IzAna ka95mAM IzAna Indra che; yAvat Anata-prANatamAM prANutara Indra che, AraNa-amruta kalpomAM amyuta nAmaka Indra che. mArA tatvArthaniryukita--bhavanapati vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnika A pUrvokta cAra prakAranA devAmAMthI kenA eka-eka Indra che ane konA be-be Indra che e pratipAdana karavA mATe kahIe chIe ke bhavanavAsI ane vAnagaeNtaromAM pratyeka jAtinA be-be Idra hoya che, jyAtiSkamAM jAtivAcaka be ja Indra che ane vaimAnikamAM pratyeka kapamAM eka-eka Indra che. 33 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtrane asurakumAra Adi dasa prakAranA bhavanavAsIomAM e-e indra che, kinnara Adi ATha prakAranA vAnanyantarAmAM paNa e-e Indra che, 258 asurakumAromAM camara ane bali nAmanA e indra che nAgakumAromAM dharaNu ane bhUtAnaMda nAmaka e indra che. vidyutkramAromAM hira ane risaha suvarNa kumArAmAM veNudeva ane veNudAlI, agnikumAromAM agnizikha ane agnimANutra. vAyukumAromAM velamba ane prabhajana, dvIpakumAromAM pUrNa ane viziSTa, udadhikumAromAM jalakAnta ane jalaprabha, dikumAromAM amitagati ane amitavAhana nAmanA indra che. stanitakumArAmAM gheSa ane mahAdyASa nAmaka e indra che. vAnanvantarAmAM--kinnarAmAM kinnara ane kipurUSa, kapurUSomAM satpurUSa ane mahApuruSa mhAragAmAM atikAya ane mahAkAya gaverTIMmAM gItati ane gItayaza, yakSeAmAM pUNubhadra ane maNibhadra rAkSasAmAM bhIma ane mahAbhIma bhUtAmAM pratirUpa ane atirUpa tathA pizAcAmAM kALa ane mahAkALa nAmanA e indra che. caiAtikaiAmAM----candra, sUrya ane graha AdimAM candra ane sUrya nAmanA e indra che ane sUrya ghaNA ja che AthI jAtivAcaka e indra che. peApapannaka vaimAnikamAM pratyeka kalpamAM eka-eka Indra che. saudhama zaka, azAnamAM IzAna sanatkumAramAM sanankumAra, mAhendramAM mAhendra, brahmalAkamAM 'brahma' lAntakamAM lAntaka, mahAzukramAM mahAzuSka, sahasrAramAM sahasrAra Anata--prANata nAmaka ane kalpAmAM eka prANata AraNu ane acyuta kalpomAM eka azruta nAmaka Indra che, acyutakalpathI AgaLa nava greveyakAmAM ane pAMca anuttara-vimAnemAM Indra AdinA bheda nathI, teo kalpAtIta che. tyAMnA badhAM deva svataMtra hAvAthI ahamidra che ane prAyaHgamanaAgamanathI rahita che. Amatema AvAgamana karatAM nathI. sthAnoMgasUtranA bIjA sthAnanA trIjA uddezakamAM kahyu` che---- e asurakumArendra kahevAmAM AvyA che. camara ane li. e nAgakumAra kahevAyA che. dharaNu ane bhUtAnanda be suvarNa kumArendra kahevAmAM AvyA che veNudeva ane veNudAlI e vidyakumArendra kahevAmAM AvyA che--hira ane risahu e agnikumArendra kahevAmAM AvyA che. agnizikha ane agnimANava. e dvIpakumArendra pUrNa ane viziSTa e uttuddhikumArA che-- jalakAnta ane jalaprabha, be dizAkumArendra amitagati ane amitavArTuna. vAyukumArenA be indra kahevAmAM AvyA che--velamba ane prabhajana stanitakumArAnA e indra kahevAmAM AvyA che. ghASa tathA mahAdheASa. vAnabyatAmAM pizAceAnA e Indra che. kALa ane mahAkALa; bhUtAnA e Indra che. surUpa ane pratirUpa, yakSeAnA e indra che. pUrNabhadra ane mANibhadra; rAkSase nA e Indra che bhIma ane mahAbhIma, kinnareAnA Indra che. kinnara ane kipurUSa; kapurUSonA e Indra che. satpurUSa ane mahApurUSa; maheArageAnA be Indra che. gItati ane gItayaza. gharapA 'sALatA tevA jAyavariyALa' ityAdi sUtra IzAnaka5 sudhInA deva kAyAthI paracAraNA kare che, ayutakalpa sudhInA deva sparza, rUpa, zabda ane manathI paricAraNA kare che, kalpAtIta deva paricAraNA rahita hAya che, !! 26 // zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 devenI paricAraNAnuM nirUpaNa sU. 26 259 tatvArthadIpikA pUrvasUtramAM bhavanapatithI laIne sarvArthasiddha paryantanA dezamAM yathA gya IdronI prarUpaNa karavAmAM AvI che. have devamAM viSayasukhane bhegavavAne prakAra batAvIe chIe asurakumAra Adi dasa bhavanapati, kinnara Adi ATha vanavyaMtara, candra-sUrya vagere pAMca jyotiSka tathA saudharma ane izAna devakanA deve kAyAthI manuSyanI mAphaka pravicAra arthAt maithunasevana kare che. sanatkamAra, mahendra, brAleka, lAntaka, mahAzuka, sahastrAra, Anata, prANata, AraNa ane azruta paryanta dasa devakenAM vaimAnike sparza, rUpa, zabda ane manathI maithuna seve che-arthAt sanakumAra ane mahendra kalpanA deva-devAMganAonAM sparzamAtrathI viSayabheganA sukhane anubhava karIne parama prItI prApta kare che evI ja rIte A baMne kalpomAM AvanArI devIo denA sparzathI ja viSaya-sukhane anubhava kare che. brahmaloka ane lAntaka kalpanA deva devAMganAonA zRMgAra-pariMpUrNa vilAsane, manejha veSabhUSAne tathA rUpane nirakhavA mAtrathI ratijanya sukhanI anubhUti kare che. mahAzukra ane sahasAra ka95mAM sthita deva-devionA manahara tathA madhura saMgIta, mRdu maMda muzmarAhaTathI yukta AbhUSaNone avAja tathA vANine AlApa sAMbhaLIne ja kAmanI tRpti prApta karI le che. Anata, prANata, AraNa ane acuta kalpanA deva pota-potAnI devionA mananA saMkalpa mAtrathI ja kAmaga-saMbaMdhI parama sukhane anubhava kare che. - nava greveyako tathA pAMca anuttara vimonAnA kalpAtIta deva maithuna rahita hoya che athati teo manathI paNa maithuna sevana karatAM nathI. te kapAtIta dene kalpapapannaka devenI apekSAe paNa paramotkRSTa harSa rUpa sukha prApta rahe che je viSayajanita sukhathI paNa uttamakoTinuM ane vilakSaNa hoya che. temanuM vedamehanIya eTalA upazAnta rahe che ke temanAmAM kAmavAsanA utpanna ja thatI nathI ane jyAre kAmavAsanA ja utpanna thatI nathI te kAmavedanAne pratikAra karavA mATe maithunane vicAra paNa kaI rIte udbhavI zake ? e ahamindra devone sadA saMtoSamaya sukha ja thatuM rahe che 26 che tavArthaniryukita-pahelAM bhavanapatiothI laIne sarvArthasiddha sudhInA cAra prakAranA denA yathAyogya Indra Adine vicAra karavAmAM AvyA che. have e pratipAdana karIe chIe. ke badhAM deva traNa prakAranA hoya che. kaI-kaI deviovALA ane maithunasevanArA keI adevika ane maithunasevanArA ane kaI-kaI adevika ane apravIcAra-(maithuna na sevanArA). A traNa prakAranA devenI kramazaH prarUpaNa karIe chIe- asurakumAra Adi dasa bhavanapatiothI laIne IzAna sudhInA paccIsa prakAranA de kAyAnI pravIcAra kare che arthAta zarIrathI maithunakriyA kare che. teo saMkuliSTa karmovALA hoya che AthI manuSyanI jema maithunasukhane anubhava karatA thakA, tIvra AzayavALA thaIne zArIrika saMkaleSathI utpanna speza sukhane prApta karIne prIti prApta kare che. Aja bhavanavAsio, vAnavyaMtara tithya ane saudharma tathA IzAna ka9pamAM ja devio utpanna thAya che. bIjA ka95thI upara devio utpanna thatI nathI AthI A devalokone sadevika ane sapravIcAra kahe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 tatvArthasUtrane sanaskumAra, mahendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzuka, sahasAra, Anata, prANata, AraNa, azruta-A dasa kalpapapanna vaimAnika deva sparza, rUpa, zabda ane manathI pravIcAra arthAt mathunasevana kare che. sanaskumAra ane mahendra kakSamAM devio pitAnA dene-maithuna-sukhanA abhilASI jANIne tathA pitAnA tarapha Adara utpanna thaye samajIne vagara belAbe ja svayaM upasthita thaI jAya che. brahmaleka ane lAntaka ka95mAM devio jyAre pitAnA dene mithunasukhanA Icchuka jANe che tyAre teo jAte hAjara thaIne pitAnA divya sarvAMgasundara hAva-bhAva-vilAsa-ullAsathI pUrNa parama manahara veSa-paridhAna tathA saundaryane pradarzita kare che. tene joIne devenI kAmapipAsA zAnta thaI jAya che temaja teo ghaNA premano anubhava mANe che. mahAzukra ane sahastrAra kalpanA dene jyAre kAmavAsanA utpanna thAya che te temanI niginI devio A jANIne kAnane sukha pahoMcADanAra evA manahara saMgItanuM gAna kare che. saMgItazabda tathA temanA nupUra-maMjarI vagere alaMkAronA zabdane sAMbhaLIne ane madhura hAsya-ullAsathI paripUrNa vacanene sAMbhaLIne te deva tRpta thaI jAya che. ane temanI kAmecchA zAMta thaI jAya che. Anata, prANata, AraNa ane acuta kapamAM sthita deva kAmaganA abhilASI thaIne pitAnI devione saMkalpa-cintana kare che. devionA saMkalpa karavA mAtrathI ja teo parama prIti prApta karI le che ane kAmatRptino anubhava kare che. A deva adevika ane sapravIcAra kahevAya che. AnAthI uparazaiveyaka ane anuttara vimAnanA deva kAmaganI IcchAthI para hoya che. temanA cittamAM devione saMka9pa paNa uddabhavatuM nathI to pachI kAma vagerethI pravIcAra karavAno te prazna ja kyAM rahe che ? vedamehanIyanuM upazamana thaI javAthI teo eTalA te sukhIyA heAya che ke kAmasevananI IcchA ja temanA manamAM uThatI nathI. rUpa, rasa, spardhAdi pAMca prakAranA viSayanuM sevana karavAthI je sukha utpanna thAya che tenI apekSA temane asaMkhyagaNa sukhane anubhava thAya che te paramasukhamAM teo saMtuSTa rahe che A rIte te kapAtIta deva AtmasamAdhijanita sukhane upabhega karatA rahe che temane je sukhAnubhava thAya che te A saMsAramAM anyatra atyanta durlabha che A kAraNathI teo Indriyajanita sparza zabda Adi viSayAnA sukhanI apekSA karatAM nathI ane hamezA tRpta rahe che. prajJApanA sUtranA 34mAM padamAM pravIcAraNAnA viSayamAM kahyuM che - prazna-bhagavana ! pravIcAraNA (kAmasevana) keTalA prakAranI kahevAmAM AvI che ? uttara-gautama ! pAMca prakAranI kahevAmAM AvI che -kAya paricAraNA, sparza paricAraNuM, rUpaparicAra, zabdaparicAraNuM ane manaH paricAraNuM. "bhavanavAsa, vAnavyantara, jyotiSka saudharma tathA IzAna ka5mAM deva kAyAthI paricAraNa kare che; sanaskumAra ane mahendra kapanAM deva sparzathI paricAraNA kare che, brahmaloka ane lAntaka kapamAM rUpathI paricAraNa thAya che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 tiSka devenI gatiAdinuM kathana sU. 27 ra61 mahAzuke ane sahasAra kalpamAM deva zabdathI paricAraNa kare che, Anata, prAkRta, AraNa ane amruta kapamAM deva manathI paricAraNA kare che, naiveyaka ane anuttaraupapAtika deva paricAraNuM rahita hoya che"-- kapipapanna ane kalpAtIta devanA pravIcAranA viSayamAM kahyuM che ke - be devalokamAM kAyAthI, emAM sparzathI, bemAM rUpathI ane emAM zabdathI ane cAramAM mananA saMkalpathI pravIcAra thAya che bAkInAM deva paricAraNA rahita hoya che . 1 denA zarIra sAta dhAtuothI rahita hoya che AthI temanuM vIrya smalita thatuM nathI jyAre vedanI udIraNa haThI jAya che tyAre temane saMka9pa-sukha utpanna thAya che ke 26 che korika epathaf ItyAdi sutrAtha-jyotiSka deva merU parvatanI pradakSiNA kare che, divasa rAtrI vagere kALanA vibhAganA kAraNa che, manuSyakSetramAM arthAt aDhI dvIpamAM nirantara gamana kare che ane manuSyathI bahAra sthita che. je ra7 | tatvArthadIpikA-prathama batAvI devAmAM AvyuM che ke bhavanavAsiothI laIne sarvArtha siddha sudhInA deva kAyAthI sparzathI rUpathI zabdathI ane manathI maithuna seve che ane koI--kaI deva pravIcAra rahita paNa hoya che. have jyatiSka devenI gati temaja kALa vibhAjanaka vagerenI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- candra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA e pAMca prakAranA tiSka merU parvatanI parikramA kare che. A ja kALanA vibhAjananA kAraNo che arthAt temanI gatinA kAraNe ja samaya, AvalikA Adi kALanA bheda thAya che teo nitya arthAt anavarata gatizIla rahe che-eka kSaNa mATe paNa temanI gatine kaI rokI zakatuM nathI-parantu manuSya kSetrathI bahAra arthAt mAnuSattara parvatathI AgaLa teo bhramaNa karatAM nathI-sthira rahe che te ra7 | tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM bhavanapatiothI laIne sarvArthasiddha paryantanA denA viSayoga vagerenuM yathAyogya vivecana karavAmAM AvyuM che. have jyAtiSka denI gati AdinA viSayamAM kahIe chIe- candra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA e pAMca prakAranA tiSka deva manuSya-kSetramAM ata mAtaSottara parvata paryaktanA pIstAlIza lAkha ceAjana laMbAI pahoLAIvALA aDhI dvIpamAM merU parvatanI pradakSiNa karatA thakA niratara gati karatA rahe che. A ja jyotiSka de kALanA vibhAganA kAraNa che arthAt samaya AvalikA, zvAsocchavAsa, stoka lava ane mahatta Adi kALanA bhedonA kAraNa hoya che. candra, sUrya AdinA saMcArathI ja ghaDI, paLa, kSaNa, prahara, divasa, rAta, pakSa mAsa, ayana, varSa, ka95 vagereno vyavahAra thAya che anyathA vyavahAra thaI zakto nathI. A rIte candra, sUrya Adi tiSka dea kALavibhAganA kAraNarUpa che. eTaluM cokakasa che ke A tiSkadeva manuSya-kSetrathI bahAra saMcAra karatA nathI paraMtu sthira rahe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26ra tatvArthasUtrane A prakAre jambudvIpamAM ghAtakIkhanDa dvIpamAM tathA ardhA puSkaradvIpamAM, ema aDhI dviIpa parimita manuSya-kSetramAM, mAnuSottara parvatanI aMdara-aMdaranA vistAramAM ja candra sUrya vagere cAle che tenAthI AgaLa bhramaNa karatAM nathI-avasthita rahe che. dhruva nAmane tAro avicaLa che. te merUnI pradakSiNA karate thake saMcAra karato nathI paraMtu tenA sivAyanA bIjA badhAM tArA ane candra sUrya Adi merUnI parikamAM karatA thakA ja saMcAra kare che, temane ja kendramAM rAkhIne gatinI prarUpaNa karI che. athavA-candra sUrya Adi kaI-kaI tiSka merUnI pradakSiNA karatA thakA nirantara gatizIla che tathA kaI-kaI dhruvatArA vagere tiSka merUnI pradakSiNA na karatA thakA ja nitya gatizIla che kAraNa ke te paNa potAnI paridhimAM saMcAra karatA rahe che. jambudvIpamAM be sUrya che, lavaNasamudramAM cAra sUrya che, dhAtakIkhaMDa dvIpamAM bAra sUrya che ane kAledadhi samudramAM beMtALIsa, sUrya che. ardhapuSkara dvIpamAM beMtera sUrya che Ama badhAM maLIne manuSyalakamAM 13ra sUrya che manuSyalekamAM candramAonI paNa eTalI ja saMkhyA che. bhasmarAzi Adi graha 88 che nakSatra 28 che. eka eka candramAnA-parivAra rUpa tArA (66975000000000000000) chAsaTha hajAra navaso paMcotera keDADI che. - sUrya, candra, graha, nakSatra ane tArA A badhAM tiSka tichalAkamAM ja rahelAM che. sUrya pitAnA tApathI prakAzita thatA temaja merUnI pradakSiNa karato thake saMcAra kare che. pratyeka sUryanuM tApakSetra andaranI bAju saMkocAyeluM ane bahAranI tarapha vizALa kalaMbu nAmanA phUlanA AkAranuM hoya che. jambudvIpamAM sUryanuM vadhumAM vadhu tApakSetra parimANa suDatALIsa hajAra baso tesaTha jana-ane janane ekavIsa sAIThAMza bhAga (47263) heAya che. sUryanA ekasorAzI maMDaLa che. sUryane sarva uttaramAM ane sarva dakSiNamAM udaya thavAthI pAMca daza (510) jananuM aMtara thAya che. A aMtara ekaso eMzI (180) jana jambudvIpamAM ane 330 yojana lavaNasamudramAM dekhI zakAya che. candramAnA maMDaLa paMdara (15) che jambudvIpamAM sUrya ane candra jyAre sauthI aMdaranA maMDaLamAM hoya che tyAre temanAmAM navvANuM hajAra chaso cALIza (9,640) jananuM aMtara hoya che. sUryanA maMDaLanI laMbAI-pahoLAI eka yeAjananA ekasaTha bhAgamAMthI aDatALIza bhAga che. (4) manuSyalakanI bahAranA sUryanA vimAna-maMDaLano vistAra covIsa yojana ane ekasaTha bhAga (8) che. manuSyalokanI bahAra sUryanA vimAna maMDaLano vistAra bAra ejana ane eka janane ekasaTha bhAga (12) che. - candramAnA vimAnamaMDaLane vistAra kR6 chappanna ekasAThAMza bhAga che. grahonA vimAnamaMDaLane vistAra ardhA ejanane che. nakSatronA vimAnamaMDaLane vistAra eka gAune hoya che. sauthI moTA tArAnA vimAnamaMDaLane vistAra ardha gAune che ane sahuthI nAnA tArAnA vimAnamaMDaLane vistAra pAMcase dhanuSya che. paraMtu manuSya kSetrathI bahAra arthAt mAnuSattara parvatanA brahaMdu dezamAM je sUrya vagere tiSka che teo avasthita hoya che, bhramaNa karatAM nathI. temanA vimAnapradeza paNa avasthita zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 4. jyotiSka denI gati AdinuM kathana sU. 27 263 che ane temanI lezyA-prakAza paNa avasthita ja che jevI rIte manuSyalokamAM grahaNa vagere thAya che. evuM tyAM thatuM nathI. tyAM kadI paNa temanAmAM malinatA AvatI nathI. tyAM grahaNa(grAsa)nuM keI kAraNa ja nathI. tyAM sUrya ane candranA sukhadAyI zItoSNa kiraNo hoya che. tyAM candramAM na te atyanta zItala che. athavA sUrya na ati uSNa che. - tyAM badhAM candramAM abhijita nakSatranA vegathI joDAyelA hoya che ane sUrya puSya nakSatranA yegathI yukta hoya che ane teo kayAreya paNa rakAtAM nathI. 1 candra, sUrya ane graha vagere pAMce prakAranAM tiSka deva manuSyalakanI aMdara saMcArazIla hoya che. nirantara gati karatAM rahe che. parA manuSya kSetranI bahAra je candra, sUrya, graha; tArA ane nakSatra che temAM gati thatI nathI, teo saMkramaNa nahIM karatA avasthita ja rahe che. kA bhagavatI sUtranA zataka 12, uddezaka 6 mAM paNa A ja kahe che- prazna-bhagavan! kayA kAraNathI evuM kahevAmAM Ave che ke sUrya Aditya sUrya che? uttaraH -gautama ! samaya AvalikA--utsarpiNI avasarpiNI AdinuM vibhAjana sUrya vaDe ja thAya che e kAraNe sUryane Aditya e pramANe kahevAya che. AgaLa paNa vyAkhyAprajJaptinA agIyAramAM zatakanA bAramAM uddezakamAM kahyuM che. pramANukALanA keTalA bheda che ? javAba-pramANakALa be prakAranA kahevAmAM AvyA che-divasa pramANakALa ane kSatripramANukALa vagere. e te agAu ja kahevAI gayuM che ke jambudvIpanI upara be sUrya che, chappanna nakSatra che, eka rera graha che. lavaNasamudranI upara cAra dinamaNi che, ekaso bAra nakSatra che, traNase bAvana graha che, dhAtakIkhaMDa dvIpanI upara bAra sUrya traNaso chatrIsa nakSatra ane chappana graha che. kAledadhi, samudranI upara beMtALIza sUrya eka hajAra ekase chetera nakSatra ane traNa hajAra chase chananuM graha che. puSkarAI dvIpamAM betara sUrya che, be hajAra soLa nakSatra che ane traNa hajAra traNa chatrIza graha che. je jagyAe jeTalA sUrya che te jagyAe teTalI ja saMkhyAmAM caMdramA paNa samajI levA ane tenA AgaLa svayaM yathAvata samajavuM. 27 uttamuttara A3evmAvapuju ItyAdi sUvAtha-devamAM uttarottara Ayu, prabhAva, sukha ghati lezyAvizuddhi IndriyanA viSaya ane avadhinA viSe adhika che. paraMtu gati, zarIra, parigraha ane abhimAna ochA che. 28 tavAthadIpikA-agAu cAreya nikAyanA devanA pravIcArano tathA Indra vagerenA svarUpanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have bhavanavAsiothI laIne sarvArthasiddha sudhInA denA AyuSya, prabhAva, sukha, kAnti, vezyAvizuddhi vagerenA viSayamAM adhikatA ane nyUnatAnuM prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 tatvArthasUtrane vAnavyantaranI apekSA tiSkanA, tiSkanI apekSA bhavanapatinA, bhavanapatinI apekSA vaimAnika AdinA Ayu prabhAva anubhAva sukha, duti, vezyAvizuddhi yathA yogya zuddhi IndriyanA "viSaya ane adhei jJAnanA viSaya adhika-adhika che paraMtu uparanA devemAM gati arthAta dezAntaramAM gamana zarIra pramANa arthAt uMcAI parigraha mUccha ane abhimAna ahaMkAra A badhAM uttarottara alpa hoya che. 28 - tattvArthaniryukita-prathama bhavanapatiothI laIne sarvArthasiddha paryanta badhAM devanA yathA egya viSayabhega, upabhega, tathA Indra AdinA svarUpanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have e nirUpaNa karIe chIe ke pUrve kahelAM badhAM devamAM pahelAvALAnI apekSA pachInA devAmAM Ayu, prabhAva, sukha, lezyAvizuddhi Indriya viSaya ane avadhijJAnanA viSaya adhika-adhika hoya che paraMtu gati, zarIrapramANa parigraha ane abhimAna ochA hoya che - asurakumAra Adi bhavanapati, kinnara Adi vanavyantara, candra sUrya Adi tiSka ane saudharma-IzAnathI laIne sarvArthasiddha sudhInA vaimAnika devAmAM pUrva-pUrva devenI apekSA uttarottara arthAt pachI-pachInA devAmAM Ayu arthAta sthiti, prabhAva arthAta anubhAva, sukha, duti arthAt kAnti, vezyAvizuddhi arthAta kALI, nIlI, kApata, pILI, padma ane zukla lezyAonI zuddhi IndriyonA viSaya ane avadhijJAnanA viSaya adhika-adhika hoya che. A rIte pahelA-pahelAM devonI sarakhAmaNIe pachI-pachInA deva AyumAM adhika che. nigraha kara-anugraha kara, vikriyA karavI tathA parAbhiyoga kare, A badhAM prabhAva kahevAya che. pUrva-pUrvanA devenI apekSA uttarottara devomAM prabhAva vadhAre hoya che. AvI ja rIte sukha, kAnti, vezyAnI vizaddhatA indriyo dvArA pota-potAnA viSayone grahaNa karavAnI zakti ane avadhijJAna e badhAM paNa pahelA-pahelAnA devonI apekSA pachI-pachInA devomAM vizeSa hoya che tAtparya e che ke pUrvavattI deva pitAnI indriyo vaDe jeTalI dUranI vastuenuM grahaNa kare che; uttarottara deva temanI apekSA adhika pharanA padArtho-viSayone jANe che AnuM kAraNa e che ke uttarottara deva utkRSTa guNavALA alapatara aMkalezavALA hoya che. avadhijJAna paNa pUrva-pUrva devenI apekSA uttarottara devamAM vizeSa jovA maLe che. dA.ta. saudharma ane IzAna kalpanA de avadhijJAna dvArA nIce ratnaprabhAnA caramAna-chevaTanA bhAga sudhI joI- jANI zake che. tichI dizAmAM asaMkhyAta dvIpa samudro paryanta jANe-jue che ane upara pitA-pitAnA vimAno sudhI arthAt vimAnanI dhajA sudhI jANe dekhe che. sanaskumAra ane mAhendra kalpanA deva nIce zarkaraprabhA pRthvInA antima bhAga sudhI jue jANe che, tichI dizAmAM asaMkhyAtadvIpa samudrone jANe juve ane upara upara pota-potAnA vimAnanI dhvajA sudhI jANe-juve che. A rIte avadhijJAnanA kSetra pachI-pachInA devenA adhika-adhika hoya che. | vijaya, vaijyanta Adi pAMca anuttara vimAnonA deva pitAnA avadhijJAna dvArA eka deza te lekane jANe-juve che paraMtu dezAntaramAM gamana rU5 gati zarIranI laMbAI parigraha ane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 bhavanapatyAdi denA Ayu prabhAva vigerenuM nirUpaNa sU. 28 295 abhimAna e badhAM pUrva-pUrva devonI apekSA uttarottara devanA ochA hoya che jevI rIte be sAgaranI jaghanya sthitivALA deva nIce sAtamI pRthvI sudhI jAya che ane tichI dizAmAM asaMkhyAta dvIpa samudro sudhI jaI zake che. asurakumAra deva trIjI pRthvI sudhI jAya che A deva temanA pUrvabhavanA sAthI-mitrane zAtA upajAvavA mATe ane pUrvabhavanA vairIne vaMdanA pahoMcADavA AzayathI tyAM jAya che. (bhaga za0 3 u02 sU0 1) tenAthI AgaLa bhUtakALamAM kayAreya paNa gayA nathI. vartamAnakALamAM kayAreya paNa jatAM nathI ane bhaviSyamAM kayAreya paNa jaze nahIM. upara devamAM mahAnubhAvatA adhika hoya che ane mAdhya-bhAva paNa adhika hoya che Ama-tema javAmAM temane ruci thatI nathI. asurakumArothI laIne saudharma-IzAna ka9pa sudhInA devonA zarIra sAta hAtha UMcA hoya che ethI AgaLanA be-be komAM sahastrAra ka9ya paryanta, eka-ekanI uMcAI ochI thatI jAya che. sanaskumAra ane mahendra kapamAM devenI uMcAI cha hAthanI hoya che brA ane lAntaka kalpamAM devonI uMcAI pAMca hAthanI hoya che. mahAzuka ane sahastrAra kapamAM devanI uMcAI cAra hAthanI hoya che. Anata, prAkRta, AraNa ane azruta mAM denA zarIra traNa hAtha uMcA hoya che. raiiveyaka vimAnanA devAnA zarIranI uMcAI be hAthanI che. pAMca anuttaropapAtika devAmAM vijayAdi cAra vimAnanA denA zarIra eka hAthanA hoya che ane sarvArthasiddha denA zarIra thoDA ochA-eka hAthanA ja hoya che. have vaimAnikanA vimAnonI saMkhyA batAvIe chIe saudharma devalokamAM batrIsa lAkha vimAna che. IzAna devalekamAM aThayAvIsa lAkha, sanakumAra mAM bAra lAkha, mahendramAM ATha lAkha, brahmasekamAM cAra lAkha, lAntakamAM pacAsa hajAra, mahAzakamAM cALIsa hajAra, sahastrAramAM cha hajAra tathA Anata prANata AraNa ane acuta kapomAM sAta vimAna che te paikI Anata prANata, be devalokamAM cAra vimAna che ane AraNa ayuta A be devalokamAM traNaso vimAna che ema sAtaso vimAna che. raiveyaka trikamAM kramazaH ekaso agIyAra, ekaso sAta ane ekaso vimAna hoya che. pAMca anuttaramAM pAMca ja vimAna che. evI ja rIte sthAna, parivAra zakti, viSaya sampatti ane sthiti AdinuM abhimAna pachI pachInA devanuM pahelAM-pahelAnA devenI apekSAe ochuM hoya che. pachI-pachInA de utkRSTa sukhanA bhAgI hoya che. prajJApanA sUtranA 21mAM zarIrapadamAM kahyuM che- prazna--bhagavad ! bhavanavAsiomAM je asurakumAra deva che temanA vaikriya zarIranI avagAhanA keTalI moTI che ? uttara-gautama ! asurakumAra devenI avagAhanA be prakAranI kahevAmAM AvI che pahelI bhavadhAraNIya zarIranI arthAt te bhavamAM hamezAM rahenArI mULa zarIranI avagAhanA ane bIjI 34 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthasUtrane uttara kriya arthAt kadI-kadI vikriyA labdhithI banAvavAmAM AvanArA zarIranI avagAhanA. temanA bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtamAM bhAganI ane utkRSTa sAta hAthanI hoya che. uttara vaikiya zarIranI jaghanya avagAhanA AMgaLInA saMkhyAmAM bhAganI ane utkRSTa eka lAkha jananI hoya che. evI ja rIte svanitakumAra sudhI samajavuM. sAmAnya rUpathI vAnavyantaronI jyoti kenI tathA saudharma ane izAna devenI avagAhanA paNa pUrvokata ja che. acuta ka95 sudhInA denA uttara vaikriya zarIranI avagAhanA AvI ja rIte arthAt eka lAkha jananI che. sanaskumAra kalpanA devonA bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtamAM bhAganI ane utkRSTa cha hAthanI che. mAhendra kapamAM paNa eTalI ja avagAhanA che. brahmaleka ane lAntaka kapamAM pAMca hAthanI mahAzuka ane sahastrAra kapamAM cAra hAthanI tathA Anata prANata AraNa ane acuta ka5mAM traNa hAthanI avagAhanA hoya che. prazna-zaiveyaka kalpAtIta vaimAnika paMcendriya denA vaikiya zarIranI avagAhanA keTalI moTI che? uttara-gautama ! raiveyaka devemAM eka bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA hoya che. (uttara vaikriya zarIranI avagAhanA hotI nathI kAraNa ke te deva uttara vaikriya zarIra banAvatAM nathI - temanAmAM evI utsukatA-utkaMThA hotI nathI.) bhavadhAraNIya zarIranI jaghanya avagAhanA AMgabInA asaMkhyAtamAM bhAganI ane utkRSTa be hAthanI hoya che. anuttara vimAnanA denA viSayamAM paNa AvuM ja samajavAnuM che arthAta temanAmAM paNa bhavadhAraNIya zarIranI ja avagAhanA hoya che ane te eka hAthanI ja hoya che. uttara kriya zarIra teo paNa banAvatA nathI. prajJApanA sUtranA 33 mAM avadhipadamAM kahyuM che - prazna-bhagavad ! asurakumAra avadhijJAna dvArA keTalAM kSetrane jANe-dekhe che? uttara-gautama ! jaghanya pacIsa yojana, utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samudrone avadhijJAnathI jANe-juve che. nAgakumAra avadhijJAnathI jaghanya pacIsa yojana ane utkRSTa-saMkhyAta dvIpasamudrane jANe-juve che. eja rIte svanitakumAranI sudhI samajavuM. vAnavyantara nAgakumAronI mAphaka jANe jue che. prazna-bhagavad tiSka deva avadhi jJAnathI keTalAM kSetrane jANe-juve che? uttara-gautama ! jaghanyathI saMkhyAta dvIpa samudrane ane utkRSTathI paNa saMkhyAta dvIpa samudrone avadhijJAnathI jANe-dekhe che. prazna-saudharma kalpanA deva avadhijJAnathI keTalA kSetrane jANe-juve che ? uttara gautama !jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtamAM bhAgane utkRSTa nIce A ratnaprabhA pRthvInA nIcalA aMtima bhAga sudhI, ticha asaMkhyAta dvIpasamudro sudhI, upara pita- pitAnA vimAno sudhI avadhijJAna dvArA jANe juve che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 4 bhavanapatyAdi denA Ayu prabhAvavigerenuM nirUpaNa sU. 28 ra97 IzAna kalpanA deva paNa eTaluM ja jANe-juve che. sanakumAra nIce bIjI zarkarA prabhA pRthvInA nIcalA caramAnta sudhI jANe che. mahendra deva paNa eTaluM ja jANe-juve che, brahmaleka ane lAntaka kalpanA deva trIjI pRthvInA caramAnta sudhI jANe-juve che. mahAzuka ane sahasAra ka5nA deva cothI paMkaprabhA pRthvInA nIcalA caramAnDa sudhI jANejuve che. Anata, prANata, AraNa ane azruta deva nIce pAMcamI dhUmaprabhAnA nIcalA caramAntaka sudhI, adhastana ane madhyama greveyakonA deva nIce chaThThI tamA nAmanI pRthvInA nIcalA caramAnDa sudhI jANejuve che. prata-upastina daiveyakanA deva avadhijJAnathI keTalA kSetrane jANe-juve che? uttara-gautama ! jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtamAM bhAgane, utkRSTa nIce sAtamI pRthvInA nIcalA caramAnDa sudhI, ticha asaMkhyAta dvIpa-samudro sudhI, upara pitA potAnA vimAnonI dhajA-patAkA sudhI avadhijJAnathI-jANe-juve che? prazna-bhagavad ! anuttarapapAtika deva keTalA kSetrane avadhijJAnathI jANe-jue che? uttara-gauttama ! saMbhinna (DAM eAchA) lekane jANe-juve che. 28 zrI jainazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita tasvArtha-sUtranI dIpikA--aneniryukti nAmaka vyAkhyAne ce adhyAya samApta che 4 | zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcama adhyAya 'anubhakamme pAve' sUtrArtha azubha karma pApa kahevAya che ke 1 tavArthadIpikA-caturtha adhyAyamAM kramaprApta puNyatatvanA svarUpanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. have anukramathI AvatA pAtattvanuM vivecana sadarahu pAMcamAM adhyAyamAM karavAmAM Avaze. sarva prathama pApatattvanuM lakSaNa kahIe chIe. azubha arthAta akuzaLa athavA pIDAkArI karmane pAMpa kahe che. pApanA aDhAra bheda che te A mujaba che -(1) prANAtipAta (2) mRSAvAda (3) adattAdAna (4) maithuna (5) parigraha (6) kaMdha (7) mAna (8) mAyA (9) lebha (10) rAga (11) cheSa (12) kalaha (13) abhyAkhyAna (14) paizunya (15) para parivAda (16) rati-arati (17) aSAmRSA ane (18) mithyAdarzanazalya che 1che tavArthaniryukita-jIva ajIva Adi nava tatve paikI pahelAnA cAra adhyAyamAM kramathI jIva, ajava, bandha ane puNya tatvanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have kama prApta pAMcamAM pApa tattvanuM vivecana karavA mATe pAMcamo adhyAya zarU karavAmAM Ave che. tenuM prathama sUtra A pramANe che -"guma ghare azubha arthAta akuzaLa karma pApa kahevAya che. pApa zabdanI vyutpatti A pramANe chepaM-paMkila arthAt malinatAne mApathati-je prApta karAve che te pApa athavA paM-kSemane, A--badhI taraphathI, saMpUrNa rIte je, pati-pI jAya che-nAza karI nAkhe che te pApa athavA pAnaM-pA arthAt prANionA AtmAnandarasanA pAnane je Anori-grahaNa karI le che arthAta jenA kAraNe jIva AtmAnandanA rasapAnathI vaMcita thaI jAya che tene pApa kahe che athavA naraka Adi durgatiene je prApta kare che te pApa kahevAya che athavA AtmAne karma-rajathI je jarAyati-malIna kare che. te pApa che. pApa aDhAra prakAranA che-(1) prANAtipAta (2) mRSAvAda (3) teya (4) abrahmacarya (5) parigraha (6) krodha (7) mAna (8) mAyA (9) lebha (10) rAga (11) zreSa (12) kalaha (13) abhyAkhyAna (14) paizUnya (15) para parivAda (16) rati-arati (17) mAyAmRSA ane (17) mithyAdarzanazalya. emanA artha nIce mujaba che. (1) prANAtipAta -prANano nAza kare. (2) mRSAvAda :-asatya bhASaNa karavuM (3) teya--adattAdAna -cerI (4) abrahmacarya :-maithuna-kuzIla (pa) parigraha : mamatva, tRSNA (6) krAdha :-manamAM baLavuM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. pa. pApakarmanA upabheganA prakAranuM nirUpaNa sU. 2 269 (7) mAna :-ahaMkAra-garva (8) mAyA --kapaTa (9) lAbha -gRddhi (10) rAga -prema (11) zreSa :-aprIti. (12) kalaha -pArasparika vaimanasyajanaka zabdayuddha (13) abhyAkhyAna -kaI para juThuM daSAropaNa karavuM (14) pazunya -bIjAnI cADI khAvI (15) para parivAda --bIjAnI nindA-kuthalI karavI (16) rati-arati :...sAMsArika viSayamAM rAga, dharmamAM aprIti (17) mAyAmRSA :-kapaTapUrvaka mithyA bhASaNa karavuM (18) mithyAdarzanazalya :-kudeva, kugurU, kudharma para zraddhA rAkhavI e traNa zalya che. 1 'tabbhogo bAsIi meeNaM' sUtrArtha-pApanuM phaLa khAMzI prakArathI bhagavAya che ke 2 tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM pApakarmanA svarUpanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have tenA upabheganA khyAMzI prakAranuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe- pUrvokta svarUpavALA, aDhAra prakArathI bAMdhelA pApa karmano bhoga arthAt duHkha rUpa phaLaneanubhava khyAMzI prakArathI thAya che arthAt pApanA phaLabheLa sAdhana vyAMzI prakAranA che. te A pramANe che - jJAnAvaraNa (5) darzanAvaraNa (9), AsAtavedanIya (9), mehanIya (26-mehanIyanI samyakatva prakRti ane sabhya, mithyAtva prakRtine choDIne-kAraNa ke A be prakRtiene banya thato nathI. eka mAtra mithyAtvane bandha thAya che, te ja udayanA samaye traNa rUpamAM pariNata thaI jAya che), narakAyu (1), nIcagotra (1), antarAya (5), narakagati (1), narakagati-AnupUvI (1), ekendriya-jAti vagere jAtio (4) dasa saMhanana ane saMsthAna (10) aprazasta varNa, gaMdha, rasa, sparza (4) upaghAta (1) aprazasta vihAgati sthAvara sUkSama aparyApta sAdhAraNa asthira-azubha, durbhaga, duHsvara, anAdeya ane ayaza: kIrti nAma kama e badhA (11) maLIne eMzI bheda thayA emAM samyakatva mehanIya ane mizramehanIya bhedane Ameja karavAthI pApa karmanA phalepabheganA khyAMzI prakAra thAya che . 2 tatvArthaniyukita-pApakarmanuM svarUpa batAvavAmAM AvyuM che have pApakarmanA duHkha rUpa phaLa bhegavavAnA khyAMzI prakAra kahIe chIe pApakarmanA phaLabhaga vyAMzI prakArathI thAya che. A vyAMzI prakAra A pramANe che-pAMca jJAnAvaraNa, nava darzanAvaraNa, asAtavedanIya, mithyAtva, soLa kaSAya, nava ne kaSAya narakAyuM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 tattvArtha sUtrane narakagati tiya cagati, ekendriyajAti, dvIndriyajAti, triIndriya jAti, caturindriyajAti, samacaturasra saMsthAna sivAyanA pAMca saMsthAna, vaSabhanArAca sanana sivAyanA pAMca sahanana aprazasta vaNu, rasa, gaMdha ane sparzI, narakagatyAnupUrvI, tirya McagAtyAnupUrvI upaghAta, prazasta vihAyAgati, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa zarIra asthira, azubha, du.ga, duHsvara, anAdeya, ayazaHkIti, nIcageAtra ane pAMca antarAya. pAMca prakAranA jJAnAvaraNIya A che--(1) abhiniAdhika jJAnAvaraNIya (2) zrutajJAnAvaraNIya (3) avidha jJAnAvaraNIya (4) mana:paryavajJAnAvaraNIya ane (5) kevaLa jJAnAvaraNIya. sthAnAMgasUtranA pAMcamAM sthAnanA trIjA uddezakamAM kahyuM che--pAMca prakAranA jJAnAvaraNIya kama kahevAmAM Avela che--AbhiniSeAdhaka jJAnAvaraNIya, zruta jJAnAvaraNIya, avadhijJAnAvaraNIya mana:paryavajJAnAvaraNIya, ayazakIti nIcageAtra ane pAMca prakAranA antarAya kevaLajJAnAvaraNIya. ane deza nAvaraNIyanA nava prakAra che--cakSudAnAvaraNa acakSudanAvaraNu avidha darzanAvaraNu, kevaLadanAvaraNa nidrA, nidrA--nidrA, pracalA, pracalA-pracalA ane tyAnadhi. sthAnAMgasUtranA navamAM sthAnamAM kahyuM chedaOnAvaraNIya kama nava prakAranA kahevAmAM AvyA che--(1) nidrA (2) nidrA-nidrA (3) pracalA (4) pracalA-pracalA (5) styAnaddhi (6) cakSudezanAvaraNu (7) acakSudazanAvaraNa (8) avadhidarzanAvaraNa ane (9) kevaLadanAvaraNa. prajJApanA sUtranAM 23 mAM padmanA bIjA uddezakamAM kahyu` che--asAtAvenIya' sAtAvedanIya kama puNyaprakRtimAM parigaNita karavAmAM AvyA che. mithyAtvavedanIya rUpa mithyAtva ekaja prakAranu` che. prajJApanAmAM 23mAM karma baMdhapadanA khIjA uddezakamAM kahyu che- prazna--bhagavan ! mAhanIya kama keTalAnA prakAranA che ? uttara-gautama ! e prakAranA kahyA che--darzanameAhanIya ane cAritrameAhanIya. prazna--bhagavan ! dazanameAhanIya kama keTalA prakAranA che? uttara--gautama ! traNa prakAranA che--samyaktvavedanIya mithyAtvavedanIya ane samyagmithyAhavedanIya. atre jo ke darzanameAhanIya kama traNa prakAranA kahevAmAM AvyA che te paNa samyaktvavedanIya ane samyag mithyAtvavedanIya prakRti puNyarUpa pariNata hoya che, pApakama rUpa nahI. AthI pApakama mAM kevaLa mizrcAtva karmanI ja gaNutarI karavAmAM AvI che. sALa kaSAya A mujaba che. - anantAnubaMdhI krodha anantAnukhandhI mAna, anantAnumantrI mAyA, anantAnubandhI lobha, apratyAkhyAna krodha, apratyAkhyAna mAna, apratyAkhyAna mAyA, apratyAkhyAna lAbha, pratyAkhyAnAvaraNa krodha, pratyAkhyAnAvaraNu mAna, pratyAkhyAnAvaraNu mAyA, pratyAkhyAnAvaraNu lAbha, sajvalana krodha, saMjavalana mAna, saMjvalana mAyA ane sa`jvalana lobha, A varNanaprajJApanA sUtranA 23mAM karmabandha padamAM khIjA uddezakamAM A ja pramANe kahyAM che-- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 5. pApakarmAMnA upaleganA prakArAnuM nirUpaNu sU . 2 271 nava nAkaSAya A prakAre che--(1) strIveda (2) purUSaveda (3) napu Msakaveda (4) hAsya (5) rati (6) ati, (7) bhaya (8) zaiAka (9) brugupsA. prajJApanA sUtranA 23 mAM karmAMdha nAmanA pada bIjA uddezakamAMkahyu che. prazna--bhagavan ! cAritramehanIya keTalAM prakAranA kahyAM che ! uttara--gautama ! e prakAranA che--kaSAyavedanIya tathA nAkaSAyavedanIya. prazna--bhagavan ! nAkaSAyavadanIya kama keTalAM prakAranA che ? uttara--gautama ! nava prakAranA che--je upara batAvI devAmAM AvyA che. AyukamanI prakRtiemAM eka narakAcu ja pApamAM pariNita che. jo ke prajJApanAsUtranA 23 mAM padmanA bIjA urdUdezakamAM A pramANe kahyuM che- prazna-bhagavan ! AyuSyakama keTalA prakAranA che ? uttara--gautama ! cAra prakAranA che--nairayikAyu ti kyu manuSyAyu ane devAyu ahIM AyukanA cAra bheda khatAvavAmAM AvyA che. tApaNu antanA traNa Ayu jIvAne priya hAvAne lIdhe puNyakamanI gaNatarImAM levAmAM AvyA che. AthI khAkI rahelA eka narakAyunI ja pApakama mAM gaNatarI karavAmAM AvI che. narakagati ane tiya cagati A baMne pApakamanI antargIta che. pRthvIkAyika AdinI ekendriya jAti, za`kha chIpa AdinI dvIndriya jAti, kIDI, mAMkaNu vagerenI tendriya, jAti, mAkhI vagerenI cauindriya jAti AcAra jAtie pApakama mAM sammilita che. paMcendriya jAtine puNyakarmImAM samAveza che. vaRSabha nArAcasahananane cheDIne zeSa pAMca sahanana kIlikA sa'nana ane sevAtta sahunana pApakamanA antagata che. evI ja rIte samacaturasrasa sthAnane khAdya karatAM zeSa pAMca saMsthAna pApakarma mAM antagata che te A rIte che. nyagrodhaparimaMDaLa, sAdi kubja, vAmana ane hunDaka, aprazasta rUpa, rasa, gaMdha ane sparza paNa pApakamAM gaNAya che evI ja rIte naraka gatyAnupUrvI ane tiya gatyAnupUrvI paNa pApakamamAM sammilita che. vigraha--antarAla gatimAM vartImAna jIvanA kSetrasannivezakramane AnupUrvI kahe che antarAlagati e prakAranI che--RjavI (sIdhI-jemAM vaLavuM na paDe) ane vakrA (vaLAMkavALI) baMnemAM AnupUrvI nAmakama nA udaya hAya che. upaghAta nAmakamAM paNa pApaprakRti che kAraNa ke te potAnA ja zarIranA aMgopAMgeAnA upaghAtanA kAraNarUpa che. aprazastavihAye gati paNa pApakama che ane sthAvara nAmaka paNa pApamAM ja piraNita che kAraNa ke tenA udayathI sUkSma zarIranI utpatti thAya che. aparyApta nAmaka paNa pApaprakRti chekAraNa ke tenA udayathI paryAptinI pUrNa rUpathI prApti thatI nathI. je kamanA udayathI yathAyeAgya paryApti pUrI thaI zakatI nathI ane aparyApta avasthAmAM ja mRtyu thaI jAya che te aparyApta nAmakama kahevAya che, zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtranA sAdhAraNu zarIra nAmakama paNa pApa che kAraNa ke tenA phaLasvarUpa AvA zarIranI prApti thAya che je ananta jIvA mATe sAdhAraNa (eka ja zarIra) hAya che. kisalaya (kuMpaLa) nigeAda ane vAkaMda vagerenA AvI ja jAtanA sAdhAraNa zarIra hoya che. tyAM jema pirabhAga eka jIvanA hAya che tevA ja aneka jIveAnA hAya che. 272 asthira nAmakama paNa pApakama ja che, kAraNa ke tenA udayathI zarIranA asthira avacava utpanna thAya che jemane A karmanA udaya thAya che. tenA zarIranA avayaveAmAM sthiratA heAtI nathI. azubha nAmakama paNa pApaprakRti che. kAraNa ke enA uddayathI zarIranA caraNa vagere avayava azeAbhita thAya che, je kamanA uddayathI zarIranA mastaka vagere avayava suzAlita thAya te zubhaka puNyamAM parigaNita che. evI ja rIte durbhAgyanA pitA durlIMga nAmaka paNa pApakama che te mananI apriyatA janaka che. anAdeya nAmakama paNa pApaprakRtirUpa enA udayathI manuSyanA vacana mAnya thatAM nathI pUrva cAjita vyavasthA mujabanI vAtA kahevA chatAM paNu lAke tenI vAta mAnatA nathI temaja tenA Agamana prasaMge tenuM sanmAna-satkAra paNa karatA nathI koI ruci darzAvatA nathI. duHsvara nAmakama paNa pApaprakRti rUpa che AnA udayathI jIvane svara kAnaneapriya thaI paDe che jevI rIte gadheDAnA avAja, sAMbhaLanArAone apriya pratIta thAya che. kAraNa ke enA udayathI satkRtya karavA udayathI cAMDALa, zikArI, mAchImAra vyApyAprajJapti---bhagavatI sUtranA AThamAM zatakanA navamAM uddezakamAM kahyuM che--jAtinA gava karavAthI, kuLanu abhimAna rAkhavAthI, rUpamada, lAbhamada, tapama, sUtramada azva mada karanAra nIca gAtra khAMdhe che. ayaza kIrtti nAmakama paNa pApakama kahevAya che chatAM paNa jagatamAM apayaza ane apakItti phelAya che. nIcageAtra kama paNa pAparUpa che kAraNa ke tenA dAsI vagerenA rUpamAM paNa janma dhAraNa karavA paDe che. AvI rIte pAMca antarAyakarma paNa pApaka che. dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhAgAntarAya upabhAgAntarAya temaja vIryAMntarAya e pAMca prakAranA antarAyakama che. bhagavatI (vyAkhyAprajJapti) sUtramAM AThamAM zatakanA navamAM uddezakamAM kahyu che--dAnamAM antarAya (vinna-muzkelI) nAkhavAthI lAbhamAM antarAya nAkhavAthI bhAgamAM antarAya nAkhavAthI ane vIryamAM antarAya nAkhavAthI antarAya karma adhAya che. rA 'NANadaMsaNANaM paDiyayAihiM NANadaMsaNAvaraNaM' sutrA--jJAna ane dananI pratyenIkatA vagerethI madhAya che. prA jJAnAvaraNa ane dazanAvAraNa kama bhAgavAya che e batAvavAmAM tattvArtha dIpikA--pUrva*sUtramAM pApakama khyAMzI prakAre AvyuM. have jJAnAvaraNu kama aMdhAvAnuM kAraNa darzAvIe chIe- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 pApakarma baMdhanA kAraNenuM nirUpaNa sU. 3 273 jANavA -rAna ane darzananI pratyenIktA vagere karavAthI paMcavidha jJAnAvaraNa ane navavidha darzanAvaraNa karma baMdhAya che. pratyunIkatA Adi zabdathI bhagavatI sUtranA AThamAM zatakanA navamAM uddezakamAM kahevAmAM AvelA padonuM ahIM grahaNa karavAnuM che te A pramANe chejJAna ane darzana pratyunIkatA (1) nihnavatA (2) antarAya (3) praaSa (4) AtmAzAtanA (5) ane visaMvAdanaga (6) A che kAraNothI jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karmo baMdhAya che. jevA tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM jJAnAvaraNa vagere khyAMzI prakAranA pAponA svarUpa kahevAmAM AvyA have te paikI prathama pAMca prakAranA jJAnAvaraNa ane nava prakAranA darzanAvaraNa pApakarmanA bandhanA kAraNo batAvIe chIe "bALavir" vagere jJAna ane darzananI pratyanIktA Adi karavAthI jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karmo baMdhAya che. jJAna-mati, zrata, avadhi, manaH paryava ane kevaLajJAnanA bhedathI pAMca prakAranA hoya che. darzana-cakSu, acakSu avadhi ane kevaLadarzananA bhedathI cAra prakAranA hoya che AvI rIte pAMca prakAranA jJAnanI ane cAra prakAranA darzananI pratyanItA Adi cha upaghAtaka hoya che. emanA AcaraNathI jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karma baMdhAya che. jJAnanA pAMca bheda hovAthI jJAnAvaraNa paNa pAMca prakAranA hoya che, darzanAvaraNa nava prakAranA hoya che-cakSudarzanAvaraNa, acakSudarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa ane kevaLadarzanAvaraNa tathA nidrA, nidrA-nidrA, pracalA, pracalA-pracalA ane tyAnaddhi ema nava prakAranA che. ahIM jJAnaviSayaka pratyanItA Adi jJAnAvaraNa pApakarmanA baMdhanA kAraNe ane darzanaviSayaka pratyunIkatA Adi darzanAvaraNa karmanA bandhanarUpa kAraNa hoya che evuM samajavuM ghaTe. ahIM Adi zabdathI nihnavatA antarAya, praSi, atyAzAtanA ane visaMvAdanAyega, A padone grahaNa karavA joIe. ' arthAta jJAna ane darzananI pratyenIkatA vagere che kAraNathI jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa baMdhAya che e mujaba kahevuM joIe jevI rIte jJAna pratyenIkatA (1) jJAna nidbhavatA (2) jJAnAntarAya (3) jJAnapradveSa (4) jJAnanI atyAzAtanA (5) ane jJAnane visaMvAdanaga (6) e mujaba evI ja rIte darzanaviSaya pratyenIktA vagerene paNa darzananI sAthe sAMkaLI levA joIe. atre prathama jJAnAvaraNa karma baMdhAvAnA cha kAraNonI vyAkhyA karavAmAM Ave che, jJAna-pratyanItA-matijJAna, zrutajJAna avadhijJAna, mana 5ryavajJAna ane kevaLajJAna A pAMca prakAranA jJAnanA viSayamAM athavA dharma-adharmanA abhedathI arthAta dharmathI dhamInuM grahaNa karavAthI matidhrutAni pAMca jJAnavALAonI pratyanItA arthata zrutajJAnAdika viruddha AcaraNa karavAthI agara zrutajJAnAdivALAomAM viruddha AcaraNa karavAnI pravRtti rAkhavAthI tathA jJAnane nidbhava karavAthI koI kaIne pUche athavA zrutajJAnAdinA sAdhana mAge tyAre jJAna athavA jJAnanA sAdhane pitAnI pAse hovA chatAM paNa kaluSita bhAve evuM kahevuM ke huM jANato nathI athavA mArI pAse te vastu ja nathI, A jJAna nidbhava che--A prakAranA jJAna nidvavathI athavA zrata pradAtA gurUjananA nihnavathI a5lApathI tathA jJAnAntarAyathI kaluSitabhAvathI jJAnaprAptimAM koIne aDacaNa pahoMcADavAthI tathA jJAnapradveSathI zrutAdikamAM athavA kRtAdijJAnavALA gurujanemAM 35 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra74 tatvArthasUtrane aprIti rAkhavAthI tathA jJAnAtyAzAtanAthI-sUtAdi jJAnanI athavA kRtAdijJAnazALI purUSonI avahelanA karavAthI tathA "bALavilavANAno jJAna ane ajJAnI mANasane niSphaLa batAvatI ceSTA karatA rahevAthI, A che kAraNathI jJAnAvaraNakarma baMdhAya che. evI ja rIte darzananA darzanavALAnA tathA darzananA sAdhanonI paNa pratyanItA vagere che, nava prakAranA darzanAvaraNa karmabaMdhananA kAraNa hoya che. e jANI zakAya che. kAraNa ke kAraNabhUta adhyavasAya vizeSa arthAt AtmAnuM pariNAma vizeSa je pratyAnIkatA vagere che. enAthI nava prakAranA darzanAvaraNa karma baMdhAya che. ahIM cakSudarzanAvaraNa (1) acakSudarzanAvaraNa (2) avadhidarzanAvaraNa (3) kevaLadarzanAvaraNa (4) A cAra AvaraNa tathA nidrA (1) nidrA-nidrA (2) pracalA (3) pracalA-pracalA (4) ane tyAna (5) e pAMca paNa cakSudarzana Adi cAra prakAranA darzananA vighAtaka hevAthI darzana nAvaraNa padathI kahevAmAM Ave che. A rIte dazanAvaraNa karma nava prakAranA kahevAya che. atre jJAnAvaraNa karma jJAna saMbaMdhI pratyanItA Adi cha kAraNothI baMdhAya che ane te te jJAnanA AvaraNa rUpa pAMca prakArathI bhagavAya che. AvI ja rIte darzanAvaraNa karma darzana saMbaMdhI pratyanItA vagere cha kAraNothI baMdhAya che ane cakSurdazanAvaraNa vagere cAra ane nidrA vagere pAMca evA nava prakArathI bhagavAya che. bhagavatIsUtranA 8 mAM zatakanA mAM uddezakamAM kahyuM che-bhagavana! kayA kamanA udayathI jJAnAvaraNIya karma baMdhAya che ? gautama ! jJAna pratyenIkatA (duzmanAvaTa- vidha)thI jJAnane apalApa karavAthI jJAnasaMpAdanamAM antarAya nAkhavAthI, jJAna saMbaMdhI praSathI jJAnanI azAtanA karavAthI ane jJAna saMbaMdhI visaMvAdana karavAthI jJAnAvaraNIya karma baMdhAya che. je kAraNothI jJAnAvaraNIya karma baMdhAya che teja kAraNothI darzanAvaraNa karma paNa baMdhAya che. taphAvata eTale ja che ke jJAna saMbaMdhI pratyenIkatA vagerethI jJAnAvaraNa ane darzana saMbaMdhI pratyanItAthI darzanAvaraNa karma baMdhAya che. phA 'asAyAveyaNijjaM paradukkhaNayAihiM' sUvAtha-parapIDana vagerethI azAtA vedanIya karma baMdhAya che. jo tatvArthadIpikA pUrvasUtramAM jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya karmabandhanA kAraNe varNavavAmAM AvyA have pApa tattvanA prasaMgathI azAtA vedanIya karmabaMdhananA kAraNo raju karIe chIe. "anAyAthaf vagere. azAtA vedanIya karma paraduHkhanato Adi bAra kAraNathI baMdhAya che, tenAthI jIvane zArIrika ane mAnasika azAtA upaje che. Adi zabda vaDe saMgRhIta bAra kAraNo A rahyAM- (1) paraduHkhanatA-bIjAne azAtA pahoMcADavI. (2) parazocanatA-bIjAne zeka pahoMcADe. 3) parajUraNatA -bIjAne zarIrazeSaNa janaka zoka. pahoMcADe (4) parapanatA-bIjAne adbhapAta thAya e zaka pahoMcADe zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5. azAtA vedanIya karmabaMdhanA kAraNonuM nirUpaNa sU. 4 275 (5) parapiDAtA-bIjAne lAThI vagerethI mAra mAravo (6) paraMparitApanatA-bIjAne zArIrika mAnasika vyathA karavI. AvI ja rIte prANabhUta jIvasanA viSayamAM paNa pUrvokata duHkhanatA Adi chaenuM samAcaraNa karavuM (6+4=12) A bAra prakAranA kAraNothI jIvane azAtA vedanIya karma bAMdhavuM paDe che. jo tatvArthaniryukita-pUrvasUtramAM jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya kamanI pratyenIkatA vagere che, bandhanA kAraNe pratipAdita karavAmAM AvyA che have pApa tattvanA prasaMgathI azAtA vedanIya kamabandhanA kAraNenuM vivaraNa karavAmAM AvI rahyuM che- "jaNAveja' vagere. je karmanA udayathI sukha duHkhano anubhava thAya te vedanIya karma kahevAya che athavA je kama sukhadukhanA rUpathI vedana karavA yogya hoya te vedanIya kahevAya che, te vedanIya karma zAtA vedanIya, azAtA vedanIyanA bhedathI be prakAranA che jemAM zAtA vedanIya puNyaprakRti janya hovAthI caturtha puNyatattva adhyAyamAM tenuM vivecana thaI cukayuM che. atre pApatattvanuM prakaraNa hovAthI azAtAdanIya kamanI vyAkhyA karavAmAM Ave che. je kamanA udayathI jIvane azAtA arthAt duHkha utpanna thAya to te karma azAtA veda nIya kahevAya che. te azAtA vedanIya karmanuM badhUna paradu:khanatA Adi bAra kAraNethI thAya che jenAthI jIva zArIrika tathA mAnasika azAtAno anubhava kare che. A kAraNo A pramANe che--(1) paraduHkhanatA-pitAnA sivAya bIjAne dareka prakAre duHkha upajAvavuM (2) parazocanatA bIjAne dInatAjanaka zokamAM nAkhavo (3) parajUraNatA- bIjAne evo zoka pahoMcADavo jenAthI tenuM zarIra zeSAI jaya (4 parapanatA-jenAthI azruno dhodha vahevA mAMDe lALa jharavA mAMDe e prakArano dIladrAvaka udvega pahoMcADe (5) parapiTTanatA--bIjAne lAThI vagere AyudhothI mAre (6) paraMparitApanatA - bIjane zArIrika tathA mAnasika vyathA pahoMcADavI-A cha belA samuccaya jene dhayAnamAM rAkhIne kahevAmAM AvyA che evI ja rIte prANabhUta jIva ane satvanA viSayamAM paNa A ja cha belenuM AcaraNa karavuM ema 12 bela thayA jenAthI jIvane azAtA-vedanIya karma baMdhAya che. te prANa bhUta jIvasattvanI vyAkhyA A pramANe che vikalendriya, kIdriya, trIndriya, caturindriya prANa kahevAya che. jIva zabdathI paMcendriya grahaNa karavAmAM Ave che. bhUta zabdathI vanaspatikAya ane pRthvI, pANI, agni, vAyu e satva kahevAya che, vaLI kahyuM paNa che -"praja-uda-ki catuH pro " vagere A cAreyane saMtApa pahoMcADavAthI, zAka pahoMcADavAthI, sUraNa-arthAt zarIra sukAI jAya evo zoka pahoMcADavAthI, tepana--jenAthI athupAta thAya, bUmAbUma karavA lAge e jAtanI glAnI pahoMcADavAthI, piTTana-lAThI vagere sAdhanAthI mAra mAravAthI ane paritApanazArIrika mAnasika santApa pahoMcADavAthI jIvane azAtA-vedanIya karma bAMdhavuM paDe che 4 tirAri II ItyAdi sUvAtha-tIrthakara, AcArya upAdhyAya, kuLa, gaNa, saMgha, zrata, dharma ane devene avarNavAda karavAthI mithyAtvane baMdha thAya che. je pa che tatvArthadIpikA-khAMzI pApakarma prakRtio-paikI pUrvasUtramAM azAtA vedanIya karmanA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 tattvArthasUtrane bandhanA kAraNenI prarUpaNA karavAmAM AvI have mithyAtva mohanIya karma bAMdhavAnA hetuonuM vivecana karavAmAM Ave che -- tIrthakaranI AcAryonI upAdhyAyanI, kuLanI gaNanI, saMgha, arthAt zramaNa zramaNI, zrAvaka ane zrAvikAonA samudAyanI, ahaMnta bhagavAna dvArA praNIta aMgopAMga sahita AgamonI pAMca mahAvratonA sAdhana bhUta dharmanI, cAra prakAranA devonI arthAt bhavanavAsi vAtavyantara tiSka temaja vaimAnika devenI nindA karavAthI mithyAtva karma baMdhAya che pa tatvArthaniyukita-agAu jJAnAvaraNIya Adi je khyAMzI prakAranA pApakarma bhega kahevAmAM AvyA hatA te paikI mati Adi pAMca jJAnAvaraNIye cakSu darzanAvaraNIya Adi nava darzanAvaraNIo ane azAtAdanIya pApakarma bAMdhavAnA kAraNonuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che; have kamaprApta mithyAtva darzanamehanIya pApakarmanA baMdha hetuonuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe tIrthakara AcArya upAdhyAya, kuLa gaNa, saMgha, zrata, dharma ane devone avarNavAda karavAthI- mithyAtva karma baMdhAya che. sapUrNa jJAnAvaraNa karmanA kSayathI utpanna thanArA temaja samastaya padArthone jANavAvALA kevaLajJAnathI sampana tIrthakaronI arthAt zrI arihanta bhagavanI, AcAryonI upAdhyAyanI, jeo samyajJAna-darzana ane cAritrathI sampanna hoya che, rAga dveSa athavA meDanA AvezathI nindA karavAnA kAraNe arthAt sat bhUta doSane pragaTa karavA rUpa avarNavAda karavAthI AvI ja rIte kuLa ane gaNane avarNavAda karavAthI athavA samyakatva-jJAna saMvara ane tapa rUpa cAra prakAranA saMghane avarNavAda karavAthI, te ja rIte tIrthakara dvArA pratipAdita AcArAMgathI laIne dRSTivAda paryantanA, aMgenA anuvAda rUpa papAtika vagere upAMgo sahita zruta-pravacana-Agamane avarNavAda karavAthI tathA paMcamahAvatethI utpanna thanArA kSamA Adi svarUpavALA dazalakSaNa kSamA Adi dharmane avarNa vAda karavAthI, tapa ane saMyamanI ArAdhanA karIne devagati prApta karanArA tathA paripakava tapa ane brahmacaryathI jeone devAyunI prApti thaI che evA bhavanapati, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika devane avarNavAda karavAthI mithyAtva rUpa darzana mehanIya pApakarma baMdhAya che. A pikI tIrthaMkarano avarNavAda A rIte thAya che--ahaMnta nathI-hotAM nathI teo jANavA chatAM kevAM bhoga bhogave che ! samavasaraNa Adi rUpa prAbhUtine Azraya le che ! vagere AcAryo ane upAdhyAyo vagerene avarNavAda jemake A bALaka che ! vagere kahevuM eka ja gurUnA ziSya jeo sAdhu hoya che temane samUha kuLa kahevAya che ane aneka gurUonA ziSyane samUha gaNa kahevAya che temane avarNavAda karavAthI paNa mithyAtva-mehanIya baMdhAya che. zramaNa AdinA saMghane avarNavAda jemake-- A sAdhuomAM te mAtra bAhya zaucano ja AcAra che, pUrvajanmamAM teo pApa upArjana karIne AvyA che, tene lIdhe ja vALane laMca, AtApanA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 5. mithyAtvamehanIya karmabaMdhanA kAraNonuM nirUpaNa sU. 5 ra77 vagerenA duHkha bhogave che, teo kalahapriya che, asahanazIla che, teoe pUrvabhavamAM dAna ApyuM nathI, pachInA janmamAM paNa duHkha ja jogavaze, vagere A prakAre ja sAdhvIone avarNavAda paNa samaja ane zrAvaka zrAvikAone paNa avarNavAda A dhoraNe ja samajavAne che. athavA sAmAnya rUpathI saMghane--avarNavAda karavo, jema--gadheDA, ziyALa, kAgaDAM ane kutarAone samUha paNa saMgha ja gaNAya che pachI saMghamAM kaI vizeSatA ja zuM che ? saMghamAM kaMI paNa gauravanI vAta nathI. zratane avarNavAda jevI rIte-Agama mUrkhAonI prAkRta bhASAmAM lakhAyuM che ! vrata dehadamana prAyazcitta, ane pramAdanA upadezanI punarUktio temAM khaDakelI che, khoTA-kheTA apavAdo batAvyAM che, vagere- pUrNa rUpathI hiMsA vagerethI viratirUpa pAMcamahAvrata hetuka tathA kSamA Adi dasa lakavALA dharmane avarNavAda AvI rIte thAya che-svarga ane mokSanA kAraNa rUpa kahevAmAM Avate dharma pratyakSa Adi pramANethI jANI zakAtuM nathI dharma aprANika che evuM kahI zakAtuM nathI. pudgala dharma A padanA vAcya hoI na zake kAraNa ke dharma pudgala hoI zake nahIM dharma AtmAnuM pariNAma paNa thaI na zake kAraNa ke tene je AtmAnuM pariNAma kahIzuM te krodhAdi pariNAma paNa dharma kahevAze. bhavanapati vAnavyantara jyotiSka ane vaimAnika devano avarNavAda A rIte samaja joIe-bIjA baLavAna deva apabaLavALA devane dUra karI potAnA kaje karI le che ? temanI AMkho sthira rahe che AMkhonI pAMpaNa pharakatI nathI teo atyaMta asabhUta deSone pragaTa karAvAvALA hoya che. AvI ja rIte tIvra mithyAtvarUpa pariNAmathI khoTA mArgane bodha Apa lokenI buddhimAM bheda utpanna kare arthAt temanI zraddhAne DhIlI pADavI, Avezane vaza thaI vagara vicAryuM apakRtya karI besavuM, asaMyamI purUSonA guNagAna gAvA--A badhAM saMsAra-vRddhinA mULa kAraNaanaMta saMsArane vadhAravAnA darzanamohanIya rUpa mithyAtva pApakarma bAMdhavAnA kAraNo gaNAya. sthAnAM gasUtranA sthAna pa uddezaka 2 mAM kahyuM che--pAMca kAraNothI jIva durlabha bodhivALA karmonuM upArjana kare che-(1) ahaMtone avarNavAda karavAthI (2) arhate bhAkhelA dharmane avarNavAda karavAthI (3) AcArya ane upAdhyAyane avarNavAda karavAthI (4) caturvidha saMghane avarNavAda karavAthI (5) paripakava tapa ane brahmacaryanuM phaLa bhegavanArA devane avarNavAda karavAthI. paNa 'tivyakasAyajaNiyatta pariNAmeNaM tyA suvArtha--tIvra kaSAyanA udayathI utpanna AtmAnA pariNAmethI cAritramohanIya karma baMdhAya che. e tatvArthadIpikA--pUrvasUtramAM mithyAtvarUpa darzanamehanIya pApakarma bAMdhavAnA kAraNonuM svarUpe varNavavAmAM AvyuM have anantAnubadhI krodha Adi soLa kaSAye ane hAsya vagere nava akaSAye bAMdhavAnA kAraNo jaIzuM- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtranA tIvra kaSAyanA kAraNe AtmAmAM je pariNAma utpanna thAya che tenAthI seALa prakAranA kaSAya vedanIya ane nava prakAranA akaSAya vaidyanIya cAritramAhanIya pAkamAM baMdhAya che. tAtparya e che ke krodha, mAna, mAyA ane lAbha Adi kaSAyenA yathI AtmAmAM je tIvra pariNAmavizeSa utpanna thAya che tenAthI sALa prakAranA kaSAyavedanIya ane nava prakAranAM akaSAyavedanIya pApakama aMdhAya che. pA 278 tattvAtha niyukita--agAu khyAMzI prakAranAM pApakama'mAMthI pAMca prakAranA jJAnAvaraNIya nava prakAranA dazanAvaraNIya, sAtA--asAtA vedanIya ane mithyAtva pApakarmAMnA bandhanA hetuonu pratipAdana karavAmAM AvyuM, have kramaprApta seALa prakAranA cAritrameAhanIya pApakama baMdhAvavAnA kAraNAnuM pratipAdana karIe chIe. tIvra kaSAyathI utpanna AtmAnA pariNAmethI soLa kaSAya tathA nava akaSAya rUpa cAritra meAhanIya pApakama badhAya che. nti arthAt jIvane narkagati vagere dugatimAM je nAkhe che tene kaSAya kahe che athavA jaththo kahetA jemanI dvArA jIva sa`sAra prati AkaSita karAya che te kaSAya. athavA pati je viSaya rUpI talavArathI prANioneA ghAta kare te arthAt saMsAra tene jenAthI Aya-lAbha thAya te kaSAya athavA nyate kahetAM sauMsArarUpI aTavI (vana)mAM gamana-Agamana rUpa kAMTAemAM prANI jenA vaDe ghasaDAya che temane kaSAya kahe che. athavA jyane arthAt jemanI dvArA kama bhUmi sukha-duHkha Adi dhAnya-phaLane anurUpa banAvAya che te kaSAya che. krAdha, mAna, mAyA tathA lAbha e cAra, kaSAyeAdayathI utpanna thanArAM AtmAnA je tIvra pariNAma arthAt adhyavasAya che, jevI rIte rUpa, rasa, gandha ane spaza Adi viSayeAmAM leAlupatA, adekhAi, asatyabhASaNa, vakratA, parastrI tarapha premabhAva vagere, AvA pariNamana vizeSathI seALa kaSAya vedanIya ane nava aSAyavedanIya rUpa cAritramehanIya ka` badhAya che AmAMthI seALa kaSAya A che-- anantAnubaMdhI krAdha, mAna, mAyA lAbha (4) apratyAkhyAnI krAdha, mAna, mAyA leAbha (4) pratyAkhyAnAvaraNu kreAdha, mAna, mAyA lebha (4), saMjavalana kreAdha, mAna, mAyA leAbha (4) A kaSAyeAnA udaya rUpa tIvra pariNAma cAritramehanIya baMdhAvAnA kAraNeA che. nava akaSAya A che :(1) hAsya (2) rati (3) ati (4) bhaya (5) jugupsA (6) zAka (7) strIveda (8) puruSaveda ane (9) napusakaveda. (1) hAsyameAhanIya karmAMnA udayathI mADhu paheALuM karIne hasavu, dInAbhilASitva kendapa, mazkarI, atipralApa, hAsazIlatA Adi hAsya vedanIya kama badhAvavAnA kAraNeA che, (2) meAhanIya karmAMnA udayathI viSaye tarapha cittanI abhiruci thavI, vividha prakArathI krIDA karavI, bIjAnAM manane AkarSita karavuM','anekarIte ramaNa karavuM, duHkhanA abhAva--dezAdinA viSayamAM utsukatA-prIti--utpanna karavI...vagere kAraNeAthI rativedanIya karma baMdhAya che. (3) mAhanIya karmAMnA uddayathI pAtAnI ja tarapha bhayanA pariNAmanuM utpanna thavuM, anyane bhaya upajAvavA, upajavA, hInatA thavI, trAsa pAmavA agara, pamADavA vagere bhaya karma zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda cAritramehanIya pApakarma baMdhanA kAraNonuM nirUpaNa sU. 6 279 bAMdhavAnA kAraNa rUpa hoya che. (4) mohanIya karmanA udayathI utpanna thanArA manovikAra, pararAja, prAdurbhAva, ratividhvaMsa pApazIlatA, azubha kRtyomAM protsAhana, caurya Adi arativedanIya pApa karma bAMdhavAnA kAraNo che. (5) dharmanuM AcaraNa karavAmAM tatpara zramaNa, zramaNI, zrAvaka zrAvikAnA kuzaLa kiyAnA AcaraNa tarapha napharata rAkhavI, temanI kuthalI karavI vagere kAraNothI jugupsA kama baMdhAya che. (6) icchituM vastune viyAga ane aNagamatI vastunI prApti thavAthI manamAM zekana udvega thaye, zekamAM DUbelAM rahevuM bIjAne duHkha pahoMcADavuM, vagara kAraNe zekAtura banyA rahevuM, vagere kAraNothI zekavedanIya karma baMdhAya che. (7) adekhAI asatyabhASaNa, vakratA, parastrI laMpaTatA vagerethI strIveda baMdhAya che. (8) sIdho-saraLa vyavahAra karavAthI, pitAnI strImAM ratipriyatA hovAthI, adekhAIne abhAva thavAthI purUSa veda karma baMdhAya che. (9) tIvra jhAdha vagerethI pazuonA muMDanamAM rati thavI, strI ane puruSa-baMnenI sAthe kAmaga sevana karavAnI IcchA athavA kuTeva hovI, zIlavata tathA guNavALAnA tIvra viSayo prati tIvra abhilASA thavI A badhAM napuMsakaveda baMdhAvAnA kAraNarRpa che. tAtparya e che ke parama dharmaniSTha zramaNanI nindA karavAthI, jeo dharmAcaraNa karavAmAM tatpara che temanA dharmAcaraNamAM bAdhAo nAkhavAthI, dezavirata janenA dharmakRtyamAM antarAya nAkhavAthI, dArU, mAMsa tathA madhanA bhAgamAM guNa samajavAthI, cAritraguNane dUSita karavAthI, kutsita-cAritrane saccaritra samajavAthI ane bIjAnAM kaSA tathA aSAnI udIraNuM karavAthI mehanIya karma baMdhAya che. bhagavatIsUtramAM kahyuM che-mehanIya karma-zarIraprayAganI bAbatamAM praznottarI che, gautama ! tIvra krodha karavAthI, tIvra mAna karavAthI. tIvra mAyAnA sevanathI, tIvra lebhathI, tIvra darzana mohanIyathI ane tIvra cAritra mehanIyathI mehanIya karma baMdhAya che . 6 mAma mahAparivAra' ItyAdi savAtha-mahArabha, mahAparigraha, pacendriyavadha ane mAMsabhakSaNathI narakAyuM baMdhAya che . 7 tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM seLa kaSAyavedanIya ane nava akaSAyavedanIya pApakarmonA bandhahetu pratipAdana karavAmAM AvyA have narakAyu karmanA baMdhAvAnA kAraNonI prarUpaNA karIe chIe--mahAn AraMbha, mahAna parigraha, paMcendriya jIvone vadha ane mAMsAhAra karavAthI narakAyu baMdhAya che. prANione dukha upajAvanArI pravRtti AraMbha kahevAya che. kSetra, vAstu (makAna) hIraNya (cAMdI) senA vagere parapadArthamAM mamatva che e parigraha che. paMcendriya-jIvanI hiMsA tathA mAMsAhAra prasiddha ja che. A cAra kAraNothI narakAyu karma baMdhAya che. 7 tatvArthaniyukita-pUrvokta kahelI pApakarma-prakRtiomAMthI pAMca jJAnAvaraNa nava dazanAvaraNa, asAtavedanIya, mithyAtva, seLa kaSAyavedanIya ane nava akaSAya-vedanIya pApa zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtrane kamenAM bandhanA kAraNo batAvavAmAM AvyA che. have kamaprApta narakAyu pApakarmanA baMdhahetuonuM kathana karavAmAM Ave che mahAraMbha, mahAparigraha, paMcendriyavadha ane mAMsAhArathI narakAyu karma baMdhAya che. prANAtipAta janaka vyApArane AraMbha kahe che. dhana-dhAnya-kSetra-vAstu vagere bAhya padArthomAM mamatA rAkhavI parigraha che mahAna AraMbha ane mahAna parigraha mahAraMbha tathA mahAparigraha kahevAya che. AnAthI temaja paMcendriya jIvene vadha ane mAMsa bhakSaNa karavAthI narakAyu karma baMdhAya che. A kathanane sArAMza e che ke hiMsA Adi ghAtakI karmothI sadA pravRtta rahevAthI pArakI thApaNa oLavavAthI, indriya-viSAmAM atyanta racyApacyA rahevAthI kRSNalezyAnA kAraNe utpanna thanAra raudradhyAnathI, paMcendriya prANInA vadhathI ane mAMsAhAra AdithI narakAyu pApakarma baMdhAya che. sthAnAMgasUtranA cothA sthAnanA uddezaka cethAmAM kahyuM che-cAra kAraNethI narakAyu karmanuM upArjana thAya che--mahAAraMbha-karavAthI, pacendriyanA vadhathI, mahAparigrahathI ane mAMsabhakSaNa karavAthI. 7 govattavivAthajhi' ItyAdi satrAtha-megenI vakatA ane visaMvAdathI azubha nAma kama baMdhAya che . 8 tatvArthadIpikA-AgaLanA sUtramAM narakAyu pApa karma bAMdhavAnA kAraNonI prarUpaNa karavAmAM AvI, have kramAnusAra caitrIza prakAranAM azubha nAma karma baMdhAvAnA kAraNonI carcA karIe chIe- ganI vakatA ane visaMvAdathI azubha nAmakarma baMdhAya che. gane artha thAya che AtmAnI eka vizeSa zakti je karaNarUpa hoya che tenA traNa prakAra che -mana, vacana ane kAyA tenI vakratAne artha che kuTilatApUrvaka pravRtti jemake manathI kaMIka vicAravuM vacanathI kaMI bIjuM ja kahevuM tathA kAyAthI anya prakAranI ja pravRtti karavI ene gavatA kahe che. visaMvAdane Azaya che--anyathA pravRtti, karavI, bIjAne chetaravA sUtramAM-ca padane je pravega karavAmAM Avyo che tenAthI mithyAdarzana, pazunya, caMcala-cittatA, khoTuM jokhavuMmApavuM ane bIjAnI nindA karavI vagere artha levAmAM AvyA che. A gavakratA ane visaMvAda Adi kAraNethI-narakagati Adi cetrIza prakAranA azubha nAma karma baMdhAya che 8 tattvArthaniryukti-agAu batAvI devAmAM AvyuM che ke mahAAraMbha, mahAparigraha, paMcendriya vadha ane mAMsAhArathI narakanI Ayu baMdhAya che have anukramathI prApta narakagati Adi caitrIza prakAranA nAma karma baMdhAvA rUpa kAraNe raju karIe chIe yoganI vakratA ane visaMvAda karavAthI azubha nAma karma baMdhAya che. kAyA vacana ane mana A traNa ga che temanI vakratA kahetAM kuTilatA pUrNa pravRttine gavatA kahevAmAM Avela che. anyathA pravRttine visaMvAda kahe che yoga vakratA svagata hoya che jyAre visaMvAdana paragata hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5. nIcageAtra a`dhAvAnAkAraNeAnu nirUpaNa sU. 9 281 kAyAnI vakratA kubja (kukhaDA) vAmana (ThIMgaNA nikRSTa aMga-pratyaMga AMkhAnuM saMkocana, maTakA, maLa, vyAdhi, viSaka strI-purUSa, maDadAM vagerenA AkAro dvArA ayathAne prakaTa karavuM evA atha thAya che. kapaTayukta khelavu e vacananI vakratA che. manamAM bIjI vAta vicArIne leka athavA samAjamAM pUjA-pratiSThA athavA Adara-sanmAna vagere meLavavAnI abhilASAthI vacana vaDe kaIka bIju ja kahevuM ane zarIrathI khIjA ja prakAranuM AcaraNa karavuM e mananI vakratA che. Ama kAya yAga AdinI vaktA svaviSayaka ja hoya che. visaMvAdananA sambandha bIjAnI sAthe hAya che. teneA artha che anyathA pravRtti je vAta sAcI che tene kheATI sAkhIta karavI vasavAda che athavA atyanta premALa bApa ane beTAnI vacce manaduHkha ubhuM karavuM--temanA prema nAza karI devA visa`vAda kahevAya che. sUtramAM grahaNa karavAmAM Avela 'ca' padathI mithyAdazana, mAyika prayAga, vaizunya, caMcalamanovRtti, khATAM mApa-tAla arthAta AchuM-vadhAre mApavuM-jokhavuM, koIpaNa eka vastumAM mIjI vastunI bheLaseLa karavI ane juThI sAkSI puravI vagere samajavAnA che. A kAraNeAthI cAMtrIza prakAranA azubha nAmaka, khaMdhAya che. te A rIte cetrIza prakAra che--(1) narakagati (2) tiya cagati (3) ekendriyajAti (4) dvIndriyajAti (5) trIndriyajAti (6) caturindriyajAti, (7) nyatreAdhaparimaMDaLa (8) sAdi (9) kubja (10) vAmana ane (11) hunDa saMsthAna (12) ardha varSa bhanArAcasahanana (13) nArAca sahanana (14) anArAcasa hanana (15) krIlikAsa'haeNnana (16) sRpAlikAsarhanana (17) aprazasta rUpa (18) aprazasta rasa (19) aprazasta gandha (20) aprazasta sparza (21) narakagatyAnupUrvI (22) tiya"gaMtyAnupUrvI' (23) upaghAta nAma (24) aprazasta vihAyeAgati (25) sthAvara nAma (26) sumanAma (27) aparyAptaka nAma (28) sAdhAraNu nAma (29) (asthira nAma) (30) azubha nAma (31) durlIMganAma (32) anAdeyanAma (33) dusvaranAma ane (34) ayaza kIrtinAma. zrI bhagavati sUtramAM zataka 8 uddezaka 9mAM kahyuM che--azubhanAma karmInA viSayamAM prazna ? tenA javAba e che ke--gautama" ! kAyAnI RjutA na hAvAthI arthAt vakratA hAvAthI..... visaMvAdatA yAgathI azubha nAma kama aMdhAya che. A sthaLe pahelA je jIva' zabda AvyA che tenAthI bhASAnI RjutA na heAvI. arthAt mananI RjutA na heAvI arthAt mananI vakratA samajavA. tathA bIjA 'jIva' zabdathI zarIra I. samajavA. // 8 // 'ahi mayaTThANehiM nIyA goyakamma' sUtrA----ATha prakAranA madasthAnethI arthAt mada kAraNeAthI nIcageAtra baMdhAya cheAA tattvA dIpikA--pUrva sUtramAM cAMtrIza prakAranAM narakagatyAdi azubhakarma bAMdhavAnA hetu rUpa kAcAdiyAeAnI vakratA tathA visavAdanAdinI prarUSaNA karavAmAM AvI have kramaprApta nIca gAtra kama bAMdhavAnA kAraNeAnI prarUpaNA karIe chIe-- A prakAranA madyasthAnAthI arthAt jAti kuLa, baLa, rUpa, tapa, zrRta, lAbha tathA aizvaryaM A AThenAM viSayamAM ahaMkAra karavAthI nIca geAtrakama khaMdhAya che. 9 36 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 tatvArthasUtrane tasvArthaniyukita-pUrvasUtramAM khyAMzI prakAranA pApakarmomAM kramathI pAMca jJAnAvaraNa, nava darzanAvaraNa, mithyAtva, seLa kaSAya nava akaSAya, narakAyu narakagati vagere caitrIza prakAranA azubha nAmakarma baMdhAvAnA kAraNenuM pratipAdana karavAmAM AvyuM have ahIM kramAnusAra nIca zetra kama baMdhAvAnA kAraNenuM pratipAdana karavAmAM Ave che- - ATha prakAranA jAti, mada Adi madasthAnethI arthAta jAti Adi AThenA viSayamAM ahaMkAra karavAthI nIca netrakama baMdhAya che. te ATha A pramANe che-jAti, kuLa, baLa, rUpa, zruta, lAbha ane aizvarya. dAkhalA tarIke-jAti-madathI-huM sahu karatAM mAtRpakSarUpa jAtimAM uco chuM, evI rIte jAti sambandhI ahaMkArathI (1) kuLane madathI-mAre pitRpakSa-vaMza sarva zreSTha che--huM uttama vaMzaja chuM A jAtanA kuLa sambandhI ahaMkArathI (2) baLa madathI-badhA karatAM huM zaktizALI vyakti chuM e jAtane baLane ahaMkAra karavAthI (3), rUpamadathI-mAruM rUpa saundarya divya che ema rUpane ahaMkAra karavAthI (4) tapa-madathI...huM ugratapasvI chuM mArA jevI kaThora tapasyA koNa karI zake che ? evA tapane ahaMkAra karavAthI (pa), zrata madathIhuM badhAM Agano jANakAra chuM, mArUM jJAna vizALa che e rIte zrata sambandhI ahaMkArathI (6), lAbhamadathI phAyado ja phAyado thAya che je vastunI-IrachA karU chuM te vastu mane AvI maLe che e lAbhane ahaMkAra karavAthI (7) AvI ja rIte ezvaryamathI-arthAtu adhikAra padavI parivAra, RddhiAdi saMpatti je mArI pAse che te anupama ane aDhaLaka che e aizvarya bAbatano ahaMkAra karavAthI (8), arthAt A ATha prakAranAM mada-ahaMkArathI jIva nIca zetrakama bAMdhe che A ja viSayamAM bhagavatIsUtra zataka 8nA uddezaka lmAM bhagavAne AvuM ja kahela che ? rorI vidhALo aMtarayAmAM sUvAtha-dAna vageremAM harakta pahoMcADavAthI antarAya karma baMdhAya che 10 tasvArthadIpikA-pUrva sUtramAM jJAnAvaraNa Adi khAMzI prakAranAM pApakarmomAMthI kamaprAptanIca gotra karma baMdhAvAnA kAraNenI prarUpaNA karavAmAM AvI have aMtima karma akhtarAyakarma bAMdhavAnA kAraNenI prarUpaNA karavAmAM Ave che- dAna Adi arthAta dAna, lAbha, bhega, upabhega ane vIryamAM vidhra nAkhavAthI, bAdhA pahoMcADavAthI..antarAya karma baMdhAya che. tAtparya e che ke dAna lAbha, bhega, upabhoga ane vIryamAM vina nAkhavuM e antarAya karma bAMdhavAnA kAraNe che 10 tatvArthaniyukita-AnI pahelAM jJAnAvaraNIya Adi khyAMzI prakAranA pApakarma bAMdhavAnA kAraNenuM pratipAdana karavAmAM AvyuM chehave antamAM bAkI rahelA antarAya karmanA bAMdhavAnA kAraNenuM pratipAdana karavA mATe kahevAmAM AvyuM che--dAna lAbha, bhega, upabhega ane vIryamAM vidana nAkhavAthI antarAya karma baMdhAya che. potAnI vastu-pitAnI sattAne bhAga karI anyane ApavI tene dAna kahe che (1) kaI vastunI prApti thavI tene lAbha kahe che (2) je ekavAra bhegavavAmAM Ave tene bhega kahe che dA. ta. AhAra vagere (3) je vAraMvAra bhegavavAmAM Ave che te upabhega che dA.ta, vastrAdi (4) dharma-ArAdhanA vageremAM ujamALa rahevuM e vIrya che. (5) A dAnAdi pAMcemAM vighna nAkhavuM e antarAya karma bAMdhavAnA kAraNe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 antarAyakarmabaMdhAvAnA kAraNonuM nirUpaNa sU. 10 283 je karmanA udayathI dAna ApavAM egya vastunuM paNa dAna daI zakAtuM nathI te dAnAntarAya karma kahevAya che. je karmanA udayathI prApta karanAra, prApya vastune meLavavAmAM asamartha hoya che te lAbhAntarAya karma che je karmanA udayathI bhejana vagerene bhegavavA mATe zaktimAna hovA chatAM paNa jIva te bhogavI zakato nathI te bhegAntarAya karma che je karmanA udayathI vastra vagerene upabhoga karavAmAM samartha hovA chatAM jIva tene upaga na karI zake te upabhogAntarAya karma kahevAya che je karmanA udayathI jIvamAM vIrya-utsAha-parAkrama na udbhave tene vIryAntarAya karma samajavuM joIe. sArAMza e che ke dAna, lAbha, bhaga, upaga ane vIryamAM vina upasthita karavAthI anukramathI dAnAntarAya vagere karma baMdhAya che. vyAkhyAprajJapti zrI bhagavatIsUtranA zataka 8, uddezaka mAM kahyuM che-dAnamAM antarAya nAkhavAthI lAbhamAM antarAyarUpa thavAthI, bhogamAM antarAya karavAthI upabhegamAM aDacaNa rUpa thavAthI tathA vIryamAM antarAya nAkhavAthI "antarAya kama baMdhAya che. antarAya' zabdano artha thAya che -harakata pahoMcADavI A prakAre dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhegAntarAya, upabhegAntarAya ane vIryAntarAya A pAMca antarAya karma bAMdhavAnA kAraNe chelave thA-vasuthA ItyAdi sUtrArtha-sAta narakabhUmie che-jemake (1) ratnaprabhA, (2) zarkarA prabhA, (3) vAlukAprabhA (4) paMkaprabhA, (5) dhrumaprabhA (6) tamaprabhA (7) tamastamaprabhA-A sAte bhUmie ghodadhi ghanavAta, tanuvAta ane AkAza para TakelI che nIce nIce uttarottara pahoLI thatI jAya che arthAt tamastamaH prabhA sAtamI pRthvI uparanI che bAkInI chae pRthvithI pahoLI che. 11 tattvArthadIpikA-atre pApatatvanuM prakaraNa hovAthI pApanA phaLa bhega duHkhavipAkanA sthAnabhUta hovAthI ratnaprabhA Adi sAta narakamRmionI prarUpaNa karavAmAM AvI rahI che . (1) ratnaprabhA (2) zarkaraprabhA (3) vAlukAprabhA (4) paMkaprabhA (5) dhUmaprabhA (6) tama:prabhA (7) tamastamaH prabhA A sAte narakabhUmio ghanodadhi, ghanavAta, tanuvAta AkAza para pratiSThita che A sAta pRthvionA nAma ratnaprabhA vagere je che te A pramANe sArthaka che, jema-ratnanI prabhAthI sahacarita arthAtu yukta hovAthI prathama pRvinuM nAma ratnaprabhA che (1) zarkarA arthAta nAnA nAnA kAMkarAnA jevI prabhAvALI hovAthI bIjI pRthvinuM nAma zarkaraprabhA che (2) vAlukA (retI)nI prabhAthI yukta hovAthI trIjI pRthvinuM nAma vAlukAprabhA che (3) paMka kahetAM kAdavathI yukata hovAthI cethI pRvinuM nAma paMkaprabhA che (4) jyAM AgaLa dhUmADo hoya ene dhUmaprabhA kahe che (5) jyAM andhakAra chavAyelo rahe che te chaThThI pRthvInuM nAma tamaHprAbhA che (6) jyAM nibiDa arthAt ghaTATopa-ghanaghora andhakAra patharAyeluM rahe che te sAtamI pRthvinuM nAma tamastamaH prabhA che (7) ahIM. bhUmi zabda e mATe levAmAM Ave che ke jevI rIte devaloka bhUminA Azraya vagara pitAnA svabhAvathI ja TakelAM che te ja rIte narakAvAsa bhUminA sahArA vagara TakelA hotA nathI A sAta bhUmionA AdhArabhUta ghanedadhi ghanavAta tanuvAta ane AkAza e "cAra che te sAte bhUmie eka ekathI AgaLa AgaLa pRthala-pahoLI thatI gaI che. arthAt sAtamI pRvi uparanI chae pRthvithI pahoLI hoya che. je 11 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 tattvArthasUtrane tatvArthanikita-jIva ajIva Adi nava tattvathI kamaprApta pApatatvane A pAMcamAM adhyAyamAM prarUpita hevAnA prastAvathI duHkharUpa tenA phaLabheganA tIvra vipAka sthAna hovAthI ratnaprabhA Adi sAta-narakabhUmionI prarUpaNa karavAmAM Ave che - ratnaprabhA, zarkarA prabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA dhUmaprabhA, tama:prabhA, tamastamaprabhA A sAta narakabhUmio ghane dadhi, ghanavAta, tanavAta ane AkAzanA AdhAre rahelI che ane nIce nIce, pachI pachInI vui pahoLI thatI jAya che. A sAte pRvio pota-potAnA nAmane sArthaka kare che jevI rIte ratnonI prabhAvALI ratnaprabhA (1) zarkarA-tI kAMkarAnI prabhAvALI zakaraprabhA (2) evI ja rIte vAlukA paMka, dhUma, tamaH, tamastamaH prabhA e pAMcenA saMbaMdhamAM samajI levuM. A sAte pRthvie ghanAdadhi, ghanavAta, tanuvAta ane AkAza upara rahelI che jemake--sauthI nIce prathama AkAza che, tenI upara tanuvAta-sUma vAyu che, tenI upara ghanavAta kahetAM ghaniSTha vAyu che. tenI upara ghodadhi-ghanavA samAna jAmeluM pANI che tenI upara sAtamI tamastama prabhA pRthvi TakelI che. evI ja rIte tenI upara pAchA A kamathI AkAza tanuvAta, ghanavAta ghanedadhi che te ghanodadhi para chaThI tamAraprabhA pRthvi pratiSThita che. AvI ja rIte dareka pravinA antarALamAM AkAza Adi cAra bola hoya che, pratyeka cAra bolanI upara daThI, 5 mI, 4thI, 3jI, rajIane 1lI ratnaprabhA pRthvi pratiSThita che tathA ratnaprabhAthI laIne uttarottara pRthvi upara-uparanI apekSAthI nIce nIcenI pRthvio pahoLI hoya che A sAte pRthvio eka-ekanI nIce-nIce hoya che. jevI rIte ratnaprabhAnI nIce zarkaraprabhA pRthvi ratnaprabhAnI apekSA pahelI che (2) ane zarkarAmabhAnI apekSA tenI nIcenI vAlukA prabhA pRvi pahoLI che (3) tenI nIce paMkaprabhA pRthvi vAlukAprabha pRthvinI apekSA pahelI che (4) paMkaprabhA pRthvinI apekSA enI nIcenI dhUmaprabhA pRvi pahoLI che (5) dhUmaprabhAnI apekSA enI nIcenI tama prabhA ziva paheALI che (6) tama prabhAnI apekSA tenI nIcenI tamastamaprabhA pRthvi pahoLI che. (7) AvI rIte sAte pRvio ghodadhi valaya para pratiSThita che. ghane dadhivalaya dhanavAtavalaya para pratiSThita che. ghanavAtavalaya tanuvAtavalaya para pratiSThita che. tanuvAtavalaya AkAza pratiSThita che. A badhA valayAkAra hevAthI valaya zabdathI kahevAmAM AvyA che. A pRthvine paraspara keTale antarALa che te kahIe chIe-ratnaprabhAnI nIce asaMkhyAta kareDa yojana javAthI zarkarA prabhA pRthvi Ave che (2) zarkarA prabhA pRthvinI nIce asaMkhyAta karavA karoDa jana jaIe to vAlukAprabhA pRthvi Ave che. AvI ja rIte bAkInI paMkaprabhA Adi pRvio paNa eka-ekanI nIce asaMkhyAta kareDA karoDa jananI antarALathI AvelI che - ahIM ghana zabdanA prayogathI te pANI ghanIbhUta che nahIM ke dravIbhUta arthAta te pANI vaja mAphaka jAmI gayela ghanarUpa che paraMtu drava mAphaka pravAhI nathI e bhAva samaja. enI heThaLane vAyu baMne prakArano che prathama ghana ane bIje tanunI mAphaka pravAhI che. vanodadhi asaMkhyAta hajAra ejananI pahoLAIvALA ghanavAta para Avela che, ghanavAta asaMkhyAta zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 sAta narakabhUmi ane narakAvAsonuM nirUpaNa sU. 11-12 285 hajAra jananI pahoLAIvALA tanuvAta para TakeluM che, tanuvAta pachI asaMkhyAta karoDA-karoDa yAjanavALuM mahA tamobhUta AkAza raheluM che te AkAza kharakAnDa, paMkabahulakAMDa akhUhalakAnDa e traNa kAnDovALI tanuvAta sudhInI ratnaprabhA pRthvinA paraspara AdhArabhUta che. A pRvi Adi tanuvAta sudhI badhA pelA AkAzanI upara pratiSThita che AkAza potAnA svabhAvathI pitAnA rUpathI pratiSThita che e keInA AdhAre Takela nathI AthI ja ghanedadhi ghanavAta ane tanuvAta AkAza para pratiSThita-rahelAM che. te pratyeka praSyi asaMkhyAta kareDA kareDa-jananA vistAravALI lokasthitinA svabhAvathI sthita che. have A sAte pRthvinuM pramANa kahIe-ratnaprabhA nAmanI pahelI pRthvi AyAmaviSkammu-laMbAI pahoLAIthI eka rajaju pramANanI che (1), zarkarA prabhA aDhI rajajupramANa (2) vAlukAprabhA cAra rajajupramANa (3) paMkaprabhA pAMca rajajupramANa (4) dhUmaprabhA cha rajajupramANa (5) tamaHprabhA sADA cha rajajupramANa (6) ane tamastamaHprabhA sAtamI pRthvi sAta rajajupramANanI che (7) emanuM utkIrtana nAma ane gotra baMne prakArathI thAya che jemake pahelI praSyi nAmathI dhama ane gAtrathI ratnaprabhA kahevAya che (1), bIjI pRthvi nAmathI vaMzA ane gotrathI zarkaraprabhA (2) trIjI pRvi nAmathI zilA ane gotrathI vAlukAprabhA (3) cothI nAmathI aMjanA ane gAtrathI paMkaprabhA (4) pAMcamI nAmathI richA ane trathI dhUmaprabhA (5) chaThThI nAmathI maghA ane trathI tamaprabhA (6) sAtamI pRvi nAmathI mAghavatI ane gotrathI tamastamaHprabhA kahevAya che. (7) - A sAte pRthviomAMthI prathama ratnaprabhAkRthvi pUrvApara Adi badhA vibhAgomAM sarvatra eka sarakhA ghanarUpathI uparathI nIce sudhI arthAta pinDarUpathI ekalAkha eMzI hajAra jana moTI che (1,80,000) evI ja rIte zarkarAmabhA pRthvinI moTAI eka lAkha batrIsa hajAra jana (1,32,000) che (2) vAlukAprabhA pRthvinI moTAI eka lAkha aThayAvIzahajAra jananI che (1,28,00La) (3) paMkaprabhAnI meTAI eka lAkha vIsa hajAra yojananI che (1,20,000) (4) dhUmaprabhAnI moTAI eka lAkha aDhAra jananI che (1 18,000) (5) tamaHprabhA pRzvinI moTAI eka lAkha soLa hajAra jananI che (1,16,000) (6) tamastamaH prabhA pRthvinI moTAI eka lAkha ATha hajAra ejananI che (1,08000) (7) 11 'naragA tesu jahAkama tIsA paNNAvIsA' sUvAtha-ratnaprabhA Adi pRthviomAM yathAkama trIsa lAkha, pacIsa lAkha, paMdaralAkha, dasa lAkha, traNulAkha, ekalAkhamAM pAMca ochAM ane phakta pAMca narakAvAsa che ke 12 tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmionI prarUpaNa karavAmAM AvI have temanAmAM pratyekanI aMdara nArakAvAsanI saMkhyAnI prarUpaNA karIe chIe- narakano artha ahI narakAvAsa arthAta nArakInA jIvane rahevAnuM sthAna samajavuM agAu kahelI bhUmimAM temanI saMkhyA A rIte che-(1) ratnaprabhA pRthvimAM trIsa lAkha (2) zarkarAmabhAmAM pacIsa lAkha (3) vAlukAprabhAmAM paMdara lAkha (4) paMkaprabhAmAM dasa lAkha (5) dhUmaprabhAmAM traNa lAkha (6) tamaHprabhAmAM eka lAkha ochA pAMca ane (7) tamastamaHprabhAmAM mAtra pAMca nArakAvAsa che ke 12 che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 tattvArthasUtrane tAvArthaniryukita-AnI pahelA ratnaprabhA Adi sAte pRthvionA svarUpanuM vizada rUpathI vivecana karavAmAM AvyuM che. have nAraka jIne prasaMga hevAthI sarva prathama temanA sthAne arthAt nArakAvAsonuM nirUpaNa karavAmAM Ave che - ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmiomAM anukamathI nArakAvAsanI saMkhyA A mujaba che- trIsa lAkha, paccIsa lAkha, paMdara lAkha, dasa lAkha, traNa lAkha, eka lAkhamAM pAMca ochA ane phakta pAMca nArakAvAsa, che tAtparya e che ke ratnaprabhA pRzvimAM trIsa lAkha zarkaraprabhAmAM paccIsa lAkha, vAlukAprabhAmAM paMdaralAkha, paMkaprabhAmAM dasa lAkha, dhUmaprabhAmAM traNa lAkha tamaH prabhAmAM eka lAkhamAM pAMca ochA ane tamastamaH prabhAmAM pAMca ja nArakAvAsa che. naraka zabdanI vyutpatti A pramANe che-narAra arthAt azubha karmavALA manuSyone kAyati arthAt je bolAve che te "naraka kahevAya che. matalaba e che ke pApakarmavALA prANienuM azubha karmanuM phaLa bhogavavAnuM sthAna naraka kahevAya che. te sImantaka Adi naraka uSTrikA, viSTapacanI, lehI tathA ghaDA vagerenA AkAranA hoya che. je jIva pApakarmanA bhArathI bharelA che teo tyAM utpanna thAya che. tamastamaH prabhA nAmanI sAtamI pRthvinI madhyamAM rahelAM pAMca nArakAvAsanA nAma A pramANe che-kAla, mahAkAla bhairava mahAraurava ane apratiSThAna A paikI apratiSThAna nAmanA mukhya nArakAvAsathI pUrva dizAmAM kAla nAmaka nArakAvAsa che, pazcimamAM mahAkAla nArakAvAsa che, dakSiNamAM raurava nAmanuM ane uttaramAM mahAraurava nAmaka mukhya nArakAvasa che. 1rA dattANumAra je misarIyA viMgiyA nArAja sUtrAtha-nArakI jI hamezAM azubha lezyAvALA vedanAvALA ane vikriyAvALA hoya che. 13 tattvArthadIpikA-pUrvasUtramAM ratnaprabhA Adi sAta narakabhUmiomAM anukramathI narakAvAsanI prarUpaNuM karavAmAM AvI have te naramAM nivAsa karavAvALA nArakajInAM svarUpanuM kathana karIe chIe pUrvokta narakamAM rahenArA nArakanI lezyA sadaiva kahetAM nirantara azubhatara ja rahe che azubhatarane artha e thAya che ke tiryaMca gatinI apekSA azubha hoya che ane svagati arthAt narakagatinI apekSA paNa upara-uparanI apekSAthI nIce-nIce adhikAdhika zubha hoya che. tyAM zabda, varNa, rasa gaMdha ane sparzanuM pariNamana paNa te kSetranA nimittathI atyanta azubha hoya che ane te pariNamana nArakInA jInA aparaMpAra duHkhanuM kAraNa che. azubha nAmakarmanA udayathI nArakanA zarIra atIva azubha hoya che, temanI AkRti ghaNI ja vikRta hoya che, huMDaka saMsthAna hoya che ane jovAmAM atyanta jugupsApreraka hoya che. te jIvene hamezAM azubhatara vedanA thAya che te azubhatara vedanAnuM antaraMga kAraNa tIvra asAtavedanIya karmane udaya ane bahiraMga kAraNa anAdi pAriNamika zIta ane uSNutA vagere zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 5. nArakajIvonA svarUpanuM varNana sU. 13 287 che. narakabhUmiomAM dasa prakAranI kSetrajanita vedanA thAya che. -(1) ananta sudhA (2) ananta tRSA (3) ananta zIta (4) ananta uSNa (5) ananta paravazatA (6) ananta dAha (7) ananta khajavALa (8) ananta bhaya (9) ananta zeka ane (10) ananta ghaDapaNa evI ja rIte nAraka chanI vikriyA paNa hamezAM azubhatara ja hoya che. te jIve pitAnA uttarakiyarUpa suMdara rUpa sampanna banAvavA Icche che kharAM paraMtu kSetra ane karmanA prabhAvathI te vidUSaka vagerenI mAphaka ghaNu ja kadarUpA bane che. 13 tatvArthaniryukita-AnI agAu ratnaprabhA Adi sAta bhUmiomAM kramazaH trIsa pacIsa lAkha, paMdara lAkha, dasa lAkha, traNa lAkha, eka lAkhamAM pAMca eAchA tathA pAMca narakenI prarUpaNa karavAmAM AvI che. have te narakamAM utpanna thanArAM nAraka jInA svarUpa vagerenI prarUpaNA karIe chIe- narakamAM utpanna thanArAM nArakI jI nirantara azubhatara lezyA, pariNAma, zarIra, vedanA ane vikriyAvALA hoya che, ahIM nityano artha che sadaiva ane azubhatarane abhiprAya che atyanta azubha-aniSTa kRSNa Adi vezyAo prasiddha che. pariNAmane artha zabda, varNa, rasa, gandha tathA sparza samajavA jeIe. zarIrane Azaya che bhavadhAraNIya vaikiya zarIra vedanAne artha thAya che asAtavedanIya karmanA udayathI utpanna thanArA tIvra duHkha ane vidiyAne artha che. vikRta uttarakriya zarIranI vikrvaNu A badhAM nAraka jIvamAM sadaiva atIva azubha hoya che. mULa sUtramAM lezyA Adi padomAM dvanda samAsa che. A samAsanI AdimAM prayoga karavAmAM AvelA "nityAzubhatara" zabda lezyA Adi badhAnI sAthe sAMkaLI zakAya che. AthI sArAMza e tAravI zakAya ke nArakInA cha hamezAM azubhatara lezyAvALA, azubhatara parUi NAma vALA nitya azubhatara zarIravALA, nitya azubhatara vedanAvALA ane nitya azubhatara vikiyAvALA hoya che. nityaprahasita athavA nitya prajalitamAM jema nitya zabda sAtatya sadAne vAcaka che teja rIte ahIM paNa sAtatyane vAcaka che. teno artha hamezA, sadaiva, lagAtAra e pramANe samajI levuM joIe. ratnaprabhA ane zarkarAmabhA pRvionAM nAraka jIvamAM kApata lezyA hoya che. vAlakAprabhAnA uparI bhAgamAMnA nArakamAM kApAta ane nIcenA bhAgamAM nIla leDyA hoya che. paMkaprabhAnA nArake nIla glezyAvALA, dhUmaprabhAnA uparI bhAganA nArake nIla leyAvALA ane nIcalA bhAganA kRSNa lezyAvALA hoya che. tama:prabhAnA nAraka paNa kRSNa lezyAvALA hoya che. tamastamaH prabhAnA nArakamAM paramakRSNa lesyA hoya che. A nArakInA jInA AyuSyanA anta sudhI rahenArI lezyAnuM pratipAdana thayuM. narakabhUmi rUpa kSetranA prabhAvathI temanA pariNAma arthAta zabda, rUpa, rasa, gaMdha ane sparza atyanta azubha ane duHkhanA kAraNa hoya che. azubha nAmakarmanA udayathI temanA zarIra paNa atyanta azubha hoya che. vikRta caherAvALA huDa saMsthAna vALA, chedana-bhedana karelAM pakSInA zarIra jevA jevA na game evA hoya che. temanA zarIranI uMcAI ratnaprabhA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 tatvArthasUtrane pRzvimAM sAta dhanuSya traNa hAtha ane cha AMgaLanI hoya che A pachInI pratyeka pRthvimAM bamaNI-bamaNI laMbAI vadhatI jAya che. nAraka jIvone asAtavedanIya karmane udaya thAya che. temanI azubhatara vedanAnuM atyaMtara kAraNa A asAtavedanIya ja che ane bAhya kAraNa anAdi pariNAma ThaMDI, garamI vagere che je ghaNAM ja tIvra hoya che. pahelI bIjI ane trIjI narakamAM uNa vedanA hoya che. jethImAM uSa vedanA bhagavAna nArA ghaNAM ane zIta-vedanAvALA zeDA hoya che. pAMcamImAM uNuvedanAvALA thaDA jyAre zIta vedanA vALa ghaNuM hoya che. chaThImAM zItavedanA ane sAtamI narakamAM paramazIta vedanA hoya che. (jIvAva 3 prati. ude. 2 mAM) nAraka jInI azubhatara vikriyA A pramANe hoya che--sArI vikriyA karIe evI bhAvanA chatAM paNa kSetra tathA karmanA prabhAvathI teo azubhatara vikriyA ja karyA karatAM hoya che. teo sukhanA kAraNo utpanna karavAnuM to bIcArAM ghaNuM ja Icche che paraMtu kSetra ane karmanA prabhAvathI dukhanA ja hetuo utpanna kare che. - sAte pRthviomAM vidyamAna naraka nIce-nIce anukramathI adhikAdhika azubha hoya che. bhayaMkara hoya che. dA. ta. ratnaprabhAmAM atyanta azubha che te zarkarAmabhAmAM vaLI tenAthI paNa vadhAre azubha che jyAre vAlukApabhAmAM to tenAthI paNa adhika azubha che. paMkaprabhAmAM tenAthI paNa adhika ane dhUmaprabhAmAM tenAthI paNa adhika azubha che. tama prabhAmAM tethI vizeSa ane tamastamAM prabhAmAM badhAM karatAM vadhAre azubha che. sUtramAM nitya zabda je vAparela che tenAthI e pragaTa thAya che ke narakagatimAM uparyukta lezyA, pariNAma, zarIra, vedanA ane vikiyA sadaiva arthAta naraka bhavanI zarUAtathI laIne bhavane kSaya thAya tyAM sudhI azubhatara ja banyAM rahe che. evuM kadI paNa banatuM nathI ke kyAreka te zubha thaI jAya ! palakAre mAravA jeTalAM alpa samaya mATe paNa nAraka jIvana azubhatara lezyA AdithI viyoga thato nathI. AvI rIte ratnaprabhA pRthvimAM nAraka jIvonI ugra mAnasika pariNAmasvarUpakAta leyA hoya che tenI apekSA adhika tIva adhyavasAyarUpa kAta lezyA zakarAkhalAmAM hoya che tenAthI paNuM adhika tIvratara adhyavasAyarUpa tIvratama kApAta lezyA ane tIvranIlalezyA vAlukAprazAmAM hoya che. vAlukAprabhAnI apekSA tIvratara saMkaleza svarUpa nIlalezyA paMkaprabhAmAM jovA maLe che. paMkaprabhAnI apekSA paNa tIvatara saMkalezamaya tInatama nIlA ane tIvra kRSNalezyA tamaH prabhAmAM hoya che ane ethI paNa adhika tIvra adhyavasAyarUpa tIvratama kRSNalezyA tamastamaH prabhAmAMnA nArajIne hoya che. nArakI mAM dasa prakAranA azubha pudgala pariNAma jovAmAM Ave che je A pramANe che-(1) azubha varNa (2) azubha gaMdha (3) azubha rasa (4, azubha zabda (5) azubha sparza (6) azubha saMsthAna (7) azubha bheda (8) azubha gati (9) azubha bandhana ane (10) azubha agurulaghu pariNAma. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 nArakachavAnAsvarUpanuM varNana sU0 23 289 nArakAnAM zabda tIkSNa, kaThora ane niSThura pariNAmavALA hAya che. temanuM rUpa bhayaMkara gabhIra, rAmAMcajanaka ane trAsa tathA du:kha utpanna kare evu ghaNuM ja kALu heAya che. narakanA pudgalAnAM rasa lImaDA jevA kaDavA tathA kaDavA turIyA jevA hAya che. tyAMnI gandhanuM pariNamana marI gayelAM ane kehavAI gayelAM kutarAM, khIlADA, ziyALa, hAthI temaja gheADAnA maDadAM karatAM paNa adhika azubha hAya che. sparze evA heAya che. jANe vIMchInA DaMkha, kharabacaDo tathA aMgArA jevA dhIkatA hAya che. narakabhUmi tathA tyAM vasatA nArakonA ceharAM jotAM ja gabharAhaTa utpanna thAya che jANe pizAcanI AkRti hAya, narakAmAM pudgalAnA bheda pariNAma paNa atyanta azubha heAya che. zarIra ane narakanI divAla AdithI bhinna thanArA pudgala spa vaNuM AdinI apekSA azubha pariNatine prApta thatAM thayAM atyanta du:khajanaka hAya che. aprazasta vihAyeAgati nAmaka nA udayathI nAraka jIveAnI gati uMTa ane pataMga vagerenI gatinI jema atIva azubha hoya che. zarIra AdithI saMbaddha pudgaleAnuM baMdhana paNa azubhatara ja hAya che. spardhA, vaNu AdithI aguru laghu pariNamana paNu azubhatara ja thAya che. badhAM nAraka jIvonA zarIra na to meTA haiya athavA nathI nAnA hAtAM. AvI ja rIte temanA aNuru laghu pariNAma paNa aneka prakAranA du:khAnuM Azraya hAvAnA kAraNe ghaNuM ja aniSTa hAya cheH tyAM je narakAvAsa che te tA~ upara ane nIce badhI bAjuthI atyanta dhAra ane bhayakara andhakArathI nirantara avagADhita heAya che temane meTA bhAge kapha, mUtra, maLa, lAhI, carakhI, majjA, meda vagere lapaTelAM heAya che. zmazAnabhUminI mAphaka durgandhamaya mAMsa, vALa, hADakA, cAmaDA dAMta nakha vagerethI tyAMnI bhUmi vyApta rahe che. tyAM evI te durgandha AvatI hAya che ke jANe marelAM kutarA, ziyALa, khIlADAM, nALiyAM, vAchI, sApa, udara, hAthI, gheADA, gAya, bheMsa athavA mANasanuM saDI gayeluM maDaduM hAya. tyAM atyanta ja hRdayadrAvaka, karUNAjanaka rUdananA avAja sabhaLAtAM hAya che. nArakajIvAnI duHkhamaya dhvani, vilApa, AjIjImaya zabdo sAMbhaLavA maLe che ! AMsuothI paripUrNa, gADhI vedanAthI gherAyalAM, saMtApapUrNa" ucchvAsa ni:zvAsanA azAnta tathA kolAhalamaya avAjo ghaNAM trAsa utpanna karanAra heAya che. nArakIya jIvonA zarIra azubha nAmakamanA udayathI atyanta azubha Aya che. temanA aMgApAMgeAnuM nirmANu sthAna, sparza, rasa, gandha, vaNu ane svara huNDa heAya che, chedanaseddana pakSInA zarIranA AkAranA bataka pakSInA AkAranA, atyanta ghRNAjanaka tathA khIbhatsa hAya che. temane joI ne khIjA jIvone napharata tathA bhayane anubhava thAya che. A kAraNe te zarIrA krUra, karUNA, khIbhatsa tathA atyanta bhayetpAdaka jovAmAM Ave che. tIvra duHkhA ane yAtanAothI paripUrNa ane hamezAM apavitra hAya che. nArakAnA zarIra ratnaprabhA Adi sAte pRthviemAM kramathI nIce nIce adhikAdhika azubha hAya che. temanA zarIra be jAtanAM hAya che-bhavadhAraNIya ane uttaravaikriya A paikI bhavadhAraNIya zarIra ratnaprabhA pRthvimAM jaghanya AMgaLInA asa`khyAtamAM bhAga pramANu hAya che. zarAprabhA 37 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 tatvArthasUtrane vageremAM paNa bhavadhAraNIya zarIranI jaghanya avagAhanA eTalI ja hoya che. utkRSTa avagAhanA ratnaprabhAmAM sAta dhanuSya, traNa hAtha ane cha AMgaLanI che. A parimANa je batAvavAmAM AvyuM che tene tenAthI aDadhA AMgaLanI apekSAthI samajavuM joIe. paramANu AdinA kamathI ATha yavamadhyane eka AMgaLa kahe che. covIsa AMgaLane eka hAtha thAya che ane cAra hAthane eka dhanuSya thAya che. ratnaprabhA vRzvimAM zarIranI jeTalI utkRSTa avagAhanA darzAvAI che tenAthI bamaNI zarkarAprabhAmAM hoya che. zarkarA prabhAthI bamaNI vAlukAprabhAmAM, evI rIte sAtamI pRthiva sudhI bamaNuMbamaNuM avagAhanA thatI jAya che. nArakonA uttara vaikiya zarIra A rItanA hoya che- ratnaprabhA pRthvimAM jaghanya AMgaLanA saMkhyAmAM bhAga pramANa ane zarkarAmabhA vageremAM pachInI chae pRthviemAM paNa AgaLanA saMkhyAmAM bhAganI jaghanya avagAhanA hoya che. tAtparya e che ke nAraka jIva agara nAnAmAM nAnA zarIranI vikriyA kare to te AgaLanA saMkhyAmAM bhAganI hoya che ! 13 che "avorumoTIriyaDuvAra' sUtrArtha-nAraka che aMdaro aMdara ekabIjAne duHkha utpanna karatA rahe che 14 tatvArthadIpikA-pUrvasUtramAM nArakanA svarUpanuM ane temane kaMThI, garamIthI thatAM duHkhanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM. have e pratipAdita karIe chIe ke temane bIjI rIte paNa duHkhane anubhava thAya che - nAraka jIva parasparamAM paNa eka-bIjAne du:kha upajAvatAM rahe che. nAraka jIva zA mATe a nya duHkha utpanna kare che ? evA praznano javAba e che ke teo bhavapratyAyika avadhijJAna dvArA ane mithyAdarzananA udayathI virbhAgajJAna dvArA dUrathI ja duHkhanA kAraNone jANIne parasparamAM eka bIjAne duHkha utpanna kare che. AvI ja rIte jyAre eka nAraka bIjA nArakanI samIpa Ave che tyAre ekanI bIjA upara najara paDatAMnI sAthe ja tene krodhAgni bhaDake baLavA lAge che temane pUrvabhavamAM bAMdhelA veranuM smaraNa thaI Ave che, teo paraspara tIvra vairabhAvavALA thaI jAya che ane teo kutarA ane ziyALanI jema tathA ghoDA ane bheMsanI mAphaka parasparamAM AghAta pratyAghAta karavA lAge che. pitAnI vikriyAzakti dvArA teo talavAra, bhAlA, barachI, zakti, temara kunta tathA ayoghana vagere zAnI vikiyA karIne eka-bIjAne mAMhomAhe atyanta tIvra duHkhanI udIraNuM kare che-duHkha utpanna kare che . 14 tattvAniyukita-AnI pahelAM nAka jInI prarUpaNa karavAmAM AvI. sAta narakabhUmiomAM keTa-keTalAM narakAvAsa che, temanAmAM kyAM ane kaI jAtanI azubha lezyA hoya che, temanA sparzAdi pariNAma bhavadhAraNIya ane uttara kriya zarIra, tIvra vedanA vijhiyA vagerenuM nirUpaNa karI gayA. have e batAvIe chIe ke nAka jIva pUrvabhavamAM bAMdhelA veranuM maraNa karIne aMdaroaMdara ekabIjAne duHkha utpanna kare che- nAraka jIva Apasa ApasamAM eka bIjAne duHkha utpanna kare che. tAtparya e che ke narakakSetranA svAbhAvika anubhavathI utpanna thanArA azubha pudgala pariNAmathI tathA pUrvabhavamAM bAMdhelAM zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 nArakenuM parasparadukhatpAdana sU. 14 ra91 pArasparika veranuM smaraNa thaI javAthI narakamAM nAraka jIva parasparamAM ekabIjAne duHkha utpanna kare che. je nAraka jIva mithyAdiSTa hoya che teo virbhAgajJAnathI yukta hovAnA kAraNe Apasa ApasamAM ekamekane jotAM ja paraspara AghAta-pratyAghAta karavA lAge che ane duHkha upajAve che paraMtu je nAraka samyaka daSTi hoya che teo saMsI hovAthI pUrva janmamAM anAcAra karanArA potAnA AtmAnuM ja ciMtana kare che, te mATe pazcAttApa kare che ane narakakSetranA svabhAvathI ja utpanna thanArA duHkhane sahana karatA rahe che, teo bIjA nArakane AghAta pamADatAM nathI paraMtu phakta bIjA vaDe utpAdita vedanAne sahana kare che ane nitAnta du:khI rahetA thakAM potAnA narakAyu rUpanI rAha jatAM hoya che teo potAnI taraphathI bIjA nArakone duHkha vedanA utpanna karatAM nathI kAraNa ke temane avadhijJAna, ku-avadhijJAna (virbhAgajJAna) hAtuM nathI. nAraka chane parasparamAM udIrita duHkha ja hatA nathI paraMtu thoDuM duHkha paNa hoya che kAraNa ke narakabhUmi svabhAvathI ja duHkhamaya hoya che tyAM sukhane IzAro paNa hoto nathI. upapata vagerenA kAraNe tyAM thanAruM sukha paNa bahutara duHkhathI mizrita hovAnA kAraNe viSamizrita madha athavA anAjanI jema duHkharUpa ja samajavA joIe. A rIte narakakSetranA anuMbhAvathI utpanna pudgala pariNAmathI paNa nAraka jIva duHkhane anubhava kare che. atizaya zIta, uSNa bhUkha, tarasa vagere naraka kSetranA svabhAvathI utpanna thanArAM pariNamana che. sUkAM lAkaDAM maLatA rahevAthI jema agni zAnta thatuM nathI balka vadhato jAya che tevI ja rIte nArakanAM zarIra tIvra bhUkharUpI agnithI baLatAM ja rahe che. dareka samaye AhAra karatAM karatAM nAraka jIva mAnI laIe ke samasta muddagalanuM bhakSaNa karI le ane nirantara banI rahe nArI tIvra tarasanA kAraNe sukAM gaLA, hoTha tALavA tathA jIbhavALA te nAraka kadAcIta badhAM samadronuM pANI pI jAya to paNa temane saMtoSa thato nathI ulaTAnuM A pramANe karavAthI to temanI bhUkha ane tarasamAM vadhAre ja thaze ! AvI utkaTa bhUkha tathA tarasa tyAM hoya che, A badhAM pariNamana nakakSetranA prabhAvathI thAya che ? A kSetraprabhAva dvArA utpanna vedanA uparAMta nAraka ane paraspara utpanna thayelI vedanA paNa thAya che. nAraka jIne azubha bhavaprazya avadhijJAna thAya che je mithyAdaSTi nAraka che temane virbhAgajJAna thAya che jyAre jeo samyak dRSTi hoya che temane avadhijJAna thAya che. bhAvadoSanA kAraNe temanuM te jJAna paNa duHkhanuM ja kAraNa thAya che. te jJAnathI nAraka jIva upara nIce ane madhyamAM-badhI bAju AghethI ja duHkhanA kAraNone hamezAM jue che. jevI rIte sApa ane noLiyA, ava ane bheMsa tathA kAgaDA ane dhUvaDa janmathI ja eka bIjAnAM dazamane hoya che tevI ja rIte nAraka paNa svabhAvathI ja eka bIjAne duzmana hoya che jevI rIte keI aparicita kutarAne joIne bIjAM kutarAM ekadama krodhathI bhaDakI uThe che ane ghuraghurAtA thakA tenA para humale karI bese che tevI ja rIte nArakane, eka bIjAne jotAnI sAthe ja tIvra bhavahetuka krodha utpanna thAya che, tyAre krodhathI prajavalita citta thaIne, duHkha samudraghAtathI Ad acAnaka tUTI paDelAM kutarAMnI mAphaka uddhata te nArako atyanta bhayAnaka vaikriya rUpa banAvIne, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 tattvArthasUtrane teja jagAe pRthvinA-pariNamanathI banelA ane narakabhUminA anubhavathI utpanna karavAmAM AvelA zUla, zilA, zakti, tomara musala, mugala, kunta, talavAra, paTTA, lAThI, pharasI, vagere zastra laIne tathA hAtha paga ane dAMtothI paNa paraspara AkramaNuM kare che. ApasanA AghAta-pratyAghAtathI Ahata thayelAM teo ArtanAda kare che. temanA aMgaaMga vikRta thaI jAya che. temane eTalI apAra vedanA thAya che ke teo katalakhAnAmAM laI javAmAM AvatAM bheMsa, suvara ane gheTAnI mAphaka taraphaDIA mAre che ane lehInA-kAdavamAM ALoTe che tAtparya e che ke A nArakone narakamAM paraspara utpanna thanArA AvAM ghora duHkha sahana karavA paDe che ke 14 che 'taccaM puDhavi jAva saMkiliTThAsurodIriyadukkhAya' sUtrArtha-trIjI pRthvi sudhI saMkilaSTa asura (paramadhArmika) deva paNa duHkha upajAve che ke 15 / tattvArthadIpikA--pUrvasUtramAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM ke nAraka jIvo pUrvajanmamAM bAMdhelA veranuM samaraNa karIne tathA narakabhUmionA prabhAvathI prabhAvita thaIne paraspara duHkha utpanna kare che. atre e batAvavAmAM AvI rahyuM che ke vAlukAprabhA pRthvi sudhI asurakumAra deva paNa nArakene duHkha utpanna kare che-trIjI pRthvi paryata arthAt vAlukAprabhA pRvi sudhI pUrvajanmamAM upArjita atyanta saMkilaSTa pariNAme dvArA utpanna pApa karmanA udayathI paramAdhArmika asura paNa nAraka jIvane duHkha utpanna kare che. sUtramAM saMkilaSTa vizeSaNanA prayoga dvArA e pradarzita karavAmAM AvyuM che ke badhAM asura nArakene pIDA pahoMcADatAM nathI to paNa keTalAka paramAdhArmika nAmanA amba ambarISa Adi asura ja pIDA Ape che. saMkilaSTa asura ratnaprabhA, zarkarA prabhA ane vAlukAprabhA A traNa bhUmiomAM ja nAraka jIvonI bAdhAnA nimitta bane che; AnAthI pachInI paMkaprabhA Adi pRviomAM teo bAdhA pahoMcADatA nathI, kAraNa ke trIjI pRthvithI pachI temanuM gamana ja thatuM nathI. A asurakumAra nAraka jIne atyanta tapAvelA harasanuM pAna karAve che; ghaNuM ja tapAvelA lohastaMbhanuM AliMgana karAve che, phUTazAlmalI vRkSa para ke jenAM pAMdaDA talavAranI dhAra jevAM aNidAra hoya che tenA upara caDhAva-utAre che, lokhaMDanA hathoDAthI mAra mAre che, raMdhA, charA vagerethI chole che, temanAM ghA upara garama kareluM kakaDatuM tela chAMTe che, lohamaya ghaDAomAM temane bAphe che, retImAM zeke che, vaitaraNI nAmanI nadImAM DubADe che, yaMtra (ghANa)mAM pIle che vagere aneka prakArothI nArakone teo duHkha utpanna kare che. nAraka jInA zarIranuM chedana-bhedana karavA chatAM paNa ane zarIranA kakaDe-kakaDA karI nAkhavA chatAM paNa akALe temanA maraNa thatAM nathI teo anapavarle--AyuSyavALA hoya che. asura zabdanI vyutpatti A pramANe samajavI joIe--asuratva utpanna karanArA devagati nAma karmanA eka bhedanA udayathI je bIjAne mati-kSitti arthAt duHkhamAM nAkhe che te "asura" kahevAya che ke 15 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 asurakumAradevadvArA nArakene dukhatpAdana sU0 15 23 tatvArthaniyukita--agAu kahevAI gayuM che ke nAraka jIva pUrvajanmamAM bAMdhelA verathI yukta hoya che. te veranuM smaraNa thatAM ja teo parasparamAM eka bIjAne duHkha utpanna kare che ane paraspara duHkha utpanna karavAnI temanI A paraMparA nirantara cAlu rahe che. have e batAvIe chIe ke vAlukAprabhA pRvi sudhI saMkilaSTa asure paNa nAraka jIvane duHkha utpanna kare che pUrvabhavamAM saMbhAvita ati tIvra saMkaleza pariNAme dvArA upArjita pApakarmanA udayathI saMpUrNa rIte kilaSTa asura trIjI pRthiva sudhI arthAt vAlukAprabhA pRthiva paryanta nAraka jIvane duHkha utpanna kare che. "ca" zabdanA prayogathI e sUcita karavAmAM AvyuM che ke nArakone narakabhUmionA prabhAvathI paraspara janita duHkha paNa thAya che te paraspara janita duHkha uparAMta saMkalezayukta cittavALA asurakumAra paNa jemane azubhAnubadhI bAla tapa tathA akAmanirjarAnA kAraNe devagati prApta thaI gaI che temaja jeo svalpa vibhUtisamRddhinI prApti thavAthI garvayukta hoya che je AgalA bhava tarapha AMkho uThAvIne paNa jotAM nathI arthAt bhaviSyamAM amArI zuM dazA thaze-e aMge lagIra paNa vicAra karatAM nathI-je pitAnA sukhane traNe lokanA sukha samaje che ane jeo bhavanapatinA dasa bhedamAMthI prathama bhedanA antargata che-bIjI koI nikAyamAM hatAM nathI, teo paNa nArakone duHkha utpanna kare che. che asura bhayAnaka hoya che. temanA nAma hRdayamAM kamakamATa utpanna kare che; jevAnI vAta to eka bAju rahI. te asuronA nAma A che -(1) amba (2) ambarISa (3) zyAma (4) zabala (5) rudra (6) uparudra (7) kAla (8) mahAkAla (9) asi (10) asipatravana (11) kuMbhI (12) vAlukA (13) vaitaraNa (14) paraspara (14) mahAghoSa. A paMdara asuranikAyanA anAgati deve ja, mithyAdRSTi, pUrvajanmamAM kilaSTa karmo karavAvALA pApamAM abhirUci rAkhanAra ane asuragatine prApta paramAdhArmika kahevAya che. nArakane judI judI rIte duHkha utpanna karavAnA kAraNe ja teo paramadhArmika kahevAya che. kilaSTa karmone lIdhe utpanna A paMdara prakAranA asura pitAnI janmajAta prakRtithI ja nAraka jIvane vividha prakArathI vedanAo utpanna karyA karatA hoya che. vedanAo utpanna karavAnA keTalAMka prakAra nIce jaNAvyA mujabanAM che- | loDhAne khUba tapAvIne TIpAvavuM, atyanta garama karAyelAM lokhaMDanA thAMbhalA sAthe AliMgana karAvavuM-kuTazAmalI vRkSa para caDha utara karAvavI-loDhAnA hathoDAthI mAravuM-- ro, charA vagere zothI cAmaDI utAravI, garama karela ukaLatuM tela chAMTavuM, lokhaMDanA ghaDAmAM rAMdhavuM, bhaThThImAM caNAnI jema zekavuM, yaMtramAM pIlavA, loDhAnI zULe tathA saLIyAthI bhedana karavuM, karavatathI vaheravuM, aMgArAnI javAlAmAM saLagAvavuM, tIkSaNa aNio upara ragadeLavA, siMha, vAgha, dIpaDA, zikArI kutarAM, ziyALa, varu bilADAM, sApa, noLiyA, kAgaDA, gIdhaDAM ghuvaDa tathA bAja vagere pakSio dvArA bhakSaNa karAvavuM, dhakhadhakatI retI upara calAvavuM, talavAranI dhAra jevA pAMdaDAnAM vanamAM ghasaDavA, vaitaraNa nAmanI nadImAM DubADavA ane ApasamAM laDhAI karAvavI vagere vividha prakArathI te paramadhAmika deva nAraka jIvone duHkha utpanna kare che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 tatvArthasUtrane AvI rIte pUrvokta svarUpavALA narakamAM nAraka jInAM duHkha paNa traNa prakAranAM hoya che--nArakA dvArA ekabIjAne apAtAM duHkha (2) naraka kSetranA svabhAvathI utpanna thanArAM duHkha (3) trIjI pRSyi sudhI saMkaleza paripUrNa--asuro dvArA utpanna karanArA duHkha AthI e paNa sAbita thayuM ke jethI vagere pachInI pRthviomAM be ja prakAranAM duHkha hoya che. ApasamAM utpanna karelA ane kSetranA svabhAvathI utpanna thanArAM. prazna thaI zake che ke akha, ambarISa Adi paramAdhArmika deva nArakone je pUrvokta vedanAo utpanna kare che tenuM kAraNa zuM che ? AnuM samAdhAna e che ke te asura svabhAvagata ja pApakarmamAM nirata hoya che ane e kAraNe ja teo A jAtanI pravRtti karyA kare che jevI rIte-gheDA, bheMsa, suvara, gheTAM, kukaDAM, bataka ane lAvaka pakSione bhalene paraspara laDhatA joI ne rAga-dveSathI yukta tathA pApAnubaMdhI puNyavALA manuSyone ghaNI khuzI upaje che tevI ja rIte amba, ambarISa Adi asura paraspara yuddhamAM garakAva nArakone laDhatA joIne, temanA duHkha joIne, ApasamAM ekabIjA upara humalo karatAM joIne ghaNAM prasanna thAya che. duSTa manabhAvanAvALA te asura temane AvI avasthAmAM joIne aTTahAsya kare che ane moTethI siMhanAda kare che. jo ke A amba, ambarISa vagere deva che ane temanI prasannatA tathA satuSTinA bIjA aneka sAdhana vidyamAna hovA chatAM paNa mAyA nimittaka mithyAdarzana zalya ane tIvra kaSAyanA udayathI pIDita, bhAvapUrvaka daSonI AlocanAthI rahita pApAnabandhI puNyakarma bAlatapanuM phaLa ja evuM che ke teo AvI jAtanA kRtyo karIne ane joIne prasannatA saMpAdana kare che. prasannatA prApta karavA mATenA anya anya sAdhana vidyamAna hovA chatAM paNa azubha bhAva ja temanI prasannatAnA kAraNa hoya che. AvI rIte aprItijanaka, atyanta tIvra duHkha nirantara anubhava karatA thakAM paNa ane mRtyunI kAmanA karatA thakA paNa karma dvArA nirdhArita AyuSyavALA te nAraka jIvanuM akALe mRtyu thatuM nathI ! temanA mATe tyAM koI Azraya paNa nathI agara na to teo narakamAMthI nIkaLIne anyatra kaI jagyAe jaI zake che. karmanA udayathI saLagAvelAM phADI nAkhelA chinna-bhinna karI nAkhelAM ane kSata-vikSata karelAM zarIra paNa pharIvAra turanta ja pANImAM rahelAM daDarAjinI mAphaka paripUrNa thaI jAya che. tAtparya e che ke nAraka che narakamAM traNa prakAranA duHkhano anubhava kare che. 1pa "te navA re vA, vArdUi vaSatA, ItyAdi satrArtha-te narakAvAsa andara goLAkAra, bahAra cerasa, khurapA jevA AkAravALA tathA sadaiva andhakArathI chavAyelAM hoya che ? tatvArthadIpikA-agAunA sUtramAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM ke narakamAM naraka jIvone ApasamAM utpanna karelAM, kSetranA svabhAvathI utpanna thanArA ane paramadhAmika nAmanA saMkilaSTa asure dvArA udIrita, ema traNa prakAranA duHkha thAya che. have narakAvAsanA AkAra Adi batAvavA mATe kahIe chIe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 nArakAvAsanA AkArAdinuM nirUpaNa sU0 16 295 te narakAvAsa aMdara geLa, bahAra cAra khuNIA ane nIce khurapAM jevA AkAravALA hAya che. nnura nAmanu eka asra che je chedana karavAnA kAmamAM Ave che tene je pratipUrNa kare tene surapra'kahevAmAM Ave che. A nAmanuM eka vizeSa asra hAya che. jenA AkAra kSuratra jevA hAya tene kSuraprasasthAna kahe che. khIjA kayA prakAranA naraka hAya che ? te kahe che--naraka nitya andhakAramaya che arthAt tyAM upara, nIce, madhye satra ananta ane atyanta bhayAnaka andhakAra ja andhakAra phelAceleA rahe che ane te hammezane mATe patharAyeleA ja hAya che sUtramAM prayukta 'Adi' zabdathI narakAnA anya vizeSaNa paNa dhyAnamAM rAkhI levA. 5165 tAniyukita--pahelA pratipAdana karavAmAM AvyuM ke sAte pRthvinI aMdara je naraka che temAM rahenArA nArakeAne traNa prakAranA du:kha thAya che, parasparamAM udIrata duHkha narakakSetranA prabhAvathI utpanna thanArU duHkha ane trIjI pRthvi sudhI paramAdhArmika asureza dvArA utpanna karavAmAM AvelA duHkha e paNa pratipAdana karavAmAM Avyu` ke ceAthI pRthvithI laIne sAtamI pRthvi sudhI paraspara utpanna karavAmAM AvelA ane kSetra svabhAvathI uMtpanna duHkha ja hAya che. have narakAnuM svarUpa pratipAdana karavA mATe kahIe chIe pUrvokata ratnaprabhA Adi sAta pRthviemAM sthita naraka aMdarathI geALAkAra mahArathI caukAra arthAt samacatuSkANa ane nIcenA bhAgamAM kSurapra arthAt khurapAnA jevA AkAranA hAya che. kSurapra eka nAnu asra che je chedana karavAnA upayAgamAM Ave che. tyAM nirantara gheAra andhakAra patharAyeleA rahe che. sUtramAM ApavAmAM AvelAM Adi' padathI narakAnA anya anya vizeSaNa samajI levA joI e. te paikI keTalAMka A prakAre che--narakA candra sUrya, graha, nakSatra ane tArAAnI prabhAthI rahita hoya che. arthAt tyAM na te sUrya-candramAM che; nathI graha-nakSatra athavA tArA A khadhAM ceAtiSTa madhyaleAkamAM hAya che. narakomAM emanI gerahAjarI hAvAthI sadaiva gADha andhakAra prasarelA rahe che. A sivAya naraka kevA heAya che--temanA taLa bhAga medathI arthAt carakhIthI je zuddha mAMsanA sneharUpa hAya che. pUyapaTala arthAt dUSita lAhInA gaThTho jene mavAda paNa kahe che, rudhira arthAt aAhI, mAMsa, cikhkhala arthAt kAdava tathA vALa, hADakAM ane cAmaDI vagere apavitra padArthothI vyApta hAya che. tee atyanta azuci, bhayAnaka, gadA, mAthuM phATI jAya evI durgaMdhathI vyApta, kApAta agni jevA raMgavALA, kharabacaDAM sparza vALA, duHsaha ane azubha hoya che. AvA narakAmAM vedanAe paNa azubha ja hAya che. prajJApanA sUtranAM khIjA padamAM narakanA prakaraNamAM kahyuM che--te naraka aMdarathI gALAkAra mahArathI samacatuSkANa ane heDaLathI khurapAnA AkAranA hoya che temAM sadA andhakAra chavAyelA rahe che. graha, sUrya, candra tathA nakSatra--e jyAtiSkanI prabhAthI rahita hAya che. meda, carakhI, mavAdanA samUha, rudhira mAMsa tathA kAdava athavA rudhira mAMsa AdinA kAdavathI zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 tatvArthasUtrane tenA talabhAga kharaDAyelA hoya che. te azubha ane bIbhatsa, ghora durgadhathI bharelAM, kApita agni jevA varNavALA, kaThera sparzavALA, dusaha ane azubha hoya che narakanI vedanAo paNa azubha ja hoya che. vagere 16 nArA koleja ItyAdi sUvAtha-te narakamAM nArakonI utkRSTa sthiti yathAkramAnusAra eka, traNa, sAta dasa, sattara, bAvIsa ane tetrIsa sAgaropapatranI hoya che. 17 tasvArtha dipIkA-pahelA nArakanA tathA narakanA svarUpanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM have te nAraka jIvanI utkRSTa sthitinuM arthAt Ayune pariNAmanuM nirUpaNa karIe chIe. pUrvokta sAta ratnaprabhA pRthvi Adi svarUpavALA narakamAM nivAsa karanArAM nArakajIvonI utkRSTa arthAt vadhAremAM vadhAre sthiti athavA AyuSya anukramathI arthAt ratnaprabhA Adi bhUmionA kamAnusAra eka, traNa, sAta, dasa, sattara, bAvIsa ane teMtrIsa sAgaropamanI hoya che A anukrama A pramANe che.-(1) ratnaprabhA nAmanI bhUmimAM je naraka che, tyAMnA nArakonI utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI che. arthAt pahelI pRthvinA nAraka adhikamAM adhika eka sAgarepama sudhI nAraka avasthAmAM tyAM rahe che. (2) zarkarA prabhAmAM mAM nArakanI utkRSTa sthiti traNa sAgaropamanI hoya che. (3) vAlukAprabhAmAM nArakonI utkRSTa sthiti sAta sAgaropamanI hoya che. (4) paMkapbhAmAM nArakenI utkRSTa sthiti dasa sAgaropamanI hoya che. (5) dhUmaprabhAmAM nArakanI utkRSTa sthiti sattara sAgaropamanI hoya che, (6) tama prabhAmAM nArakanI utkRSTa sthiti teMtrIsa sAgarepanI hoya che. 17 tatvArthaniyukita--atyanta viSama du:khajanaka karmo bAMdhavAthI ane anapavartana nIya AyuSya vALA hovAthI jIva akALe ja mRtyunI abhilASA karatA hovA chatAM paNa akALe maraNa pAmatA nathI. AyuSya purUM thavAthI nizcita samaye ja temanuM mRtyu thAya che atre evI AzaMkA udbhave che ke temanuM AyuSya keTaluM hoya che? A zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe temanA AyuSyanuM utkRSTa pramANu batAvavAmAM Ave che. jemanA svarUpa prathama batAvI devAmAM AvyA che te ratnaprabhA Adi sAta naraka bhUmiomAM yathAkrama trIsa, pAccIsa paMdara, dasa, traNa lAkha, eka lAkhamAM pAMca ochA tathA pAMca narakAvAmAM nArakanI utkRSTa sthiti arthAt AyuSyanuM pramANa ratnaprabhA Adi bhUmienA anukramathI eka sAgaropama, traNa sAgaropama sAta sAgaropama, dasa sAgaropama, sattara sAgaropama, bAvIsa sAgaropama ane tetrIsa sAgaropamanuM hoya che. AvI rIte ratnaprabhA pRthvimAM nArakenI utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI, zarkarAprabhAmAM traNa sAgaropamanI, vAlukAprabhAmAM sAta sAgaropamanI paMkaprabhAmAM dasa sAgaropamanI dhUmaprabhAmAM sattara sAgaropamanI tamaHprabhAmAM bAvIsa sAgaropamanI ane tamastamaH prabhAmAM tetrIsa sAgaropamanI utkRSTa sthiti hoya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 nArakajIvAnI utkRSTasthitinuM nirUpaNa sU0 17 290 upamAna athavA upamAne atha thAya che sAdRzya sAgara arthAt samudranI upamA haiAvI sAgarApama che. eka sAgara je AyuSyanuM upamAna hAya te sAgarApama kahevAya che. trisAgara|pama AdimAM paNa AvI ja rIte vigraha karI levA. te narakAmAM dAru pInArAM, mAMsa bhakSaNa karanArA, asatyavAdI, parastrI, lampaTa mahAna lAbhathI grasta peAtAnA strI, khALaka vRddha tathA maharSi enI sAthe vizvAsaghAta karanArA jaina dharmAMnI kuthaLI karanArA raudradhyAna karavAvALAM tathA AvA ja anya pApakameme karavAvALAM jIvA utpanna thAya che jyAre keAI jIva narakamAM utpanna thAya che tyAre tenA paga uparanI khAjI tathA sukha nIcenI tarapha hAya che ane nIce paDe che. tyArabAda tee ananta samaya sudhI duHkhAne anubhava kare che. atre eTalI vAta dhyAnamAM rAkhavAnI che ke asa'nI jIva pahelI narakamAM ja utpanna thAya che, sarisRpa khIjI naraka sudhI ja jAya che, pakSI trIjI naraka sudhI ja jAya che, siMha ceAthI naraka sudhI ja utpanna thAya che, bhuja`ga pAMcamI naraka sudhI ja paheAMcI zake che. strio chaThI sudhI ja jAya che ane manuSya-puruSa tathA mAchalAM sAtamI naraka sudhI utpanna thAya che. sAtamI narakathI nIkaLelA jIva tiya ca gatimAM ja utpanna thAya che tyAM samyakatvane niSedha nathI arthAt tyAM kAI jIva samyakatvane prApta karI zake che. chaThI narakathI nikaLelA jIva jo manuSyagatimAM utpanna thAya te te deza virati aMgIkAra karI zake che. pAMcamI narakathI nikaLela prANI jo manuSyatva prApta kare che teA savirati paNa prApta karI zake che. ceAthI narakathI nikaLela kAI jIva manuSyagati prApta karI nirvANu paNa sAdhI zake che. trIjI khIjI tathA pahelI narakathI nIkaLelA jIvA manuSyagati prApta karIne tIrthaMkara paNa thaI zake che. deva ane nAraka marIne narakagatimAM utpanna thatAM nathI AvI ja rIte nAraka jIvA narakathI nikaLIne sIdhA devagatimAM utpanna thatAM nathI. narakathI nikaLelA jIva kAM teA tiya thayeAnamAM utpanna thAya che athavA manuSyagatimAM prathamanA traNa narakAmAMthI nikaLIne kAI kAI manuSya thaI ne tIrthaMkara pada paNa prApta karI zake che. cAthA narakathI nikaLIne ane manuSyagati pAmIne kAI koI jIva nirvANu paNa prApta karI zake che. zaruAtanI pAMca pRthvi (narakA)mAMthI nikaLIne koI-koI jIva manuSya thaI ne savA~ virati saMyamanI prApti paNa karI zake che. chaThI pRthvithI nikaLIne koI-koI jIva manuSya thaIne syamAMyama (dezavirati) paNa prApta karI zake che paraMtu sAtamI pRthvithI nikaLIne jIva niyaMcagati neja pAme che tyAM koI jIva samyagadarzana paNa prApta karI zake che. 517aa dhULeLa nAgALa rphei naddAma ityAdi sUtrA--nArakAnI jaghanya sthiti anukramathI dasa hajAra varSI, eka sAgaropama ane khAvIsa sAgareApama che, 18aaaa tA dIpikA--AnI pahelAnA sUtramAM ratnaprabhA Adi sAte narakabhUmiemAM nivAsa karanArA nArakeAnI utkRSTa sthitinuM prarupaNa karavAmAM Avyu` have temanI jaghanya 38 zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 tattvArthasUtrane arthAt ochAmAM ochI sthitinuM prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe. ratnaprabhA Adi bhUmionA kamathI temAM rahenArA nArakanI jaghanya sthiti A mujaba che--dasa hajAra varSa, eka sAgarogama, traNa sAgaropama, sAta sAgaropama dasa sAgarepama, sattara sAgarapama ane be trIsa sAgarepama. ratnaprabhA pRthvinA nArakonI jaghanya sthiti arthAta AyuSyanuM pramANa dasa hajAra varSanuM che. zarkarA prabhA pRthvinA nArakenI jaghanya sthiti eka sAgaropamanI che. vAlukAprabhA pRthvimAM rahenArA nArakanI jaghanya sthiti traNa sArAropamanI che. paMkaprabhA pRthvimAM nivAsa karanArAM nAraka jIvonI sthiti sAta sAgaropamanI che. dhUmaprabhA pRthvinA nArakAnI jaghanya sthiti dasa sAgaropamanI che. tamaHprabhA pRthvinA nArakonI jaghanya sthiti sattara sAgaropamanI che. tamastamaH nAmanI sAtamI pRvinA nArakonI jaghanya sthiti bAvIsa sAgaropamanI che. 18 tatvArthaniryukti-AnI agAu nAraka jIvonI utkRSTa arthAt adhikamAM adhika sthitinI prarUpaNa karavAmAM AvI have temanI jaghanya sthiti kahIe chIe ratnaprabhA Adi prazviomAM nAraka jIvanI jaghanya sthiti arthAt AyuSyanuM pramANa kramAnusAra A pramANe che--dasa hajAra varSa eka sAgaropama traNa sAgarepama sAta sAgaropama, dasa sAgarepama, sattara sAgaropama ane bAvIsa sAgaropama. AmAM ratnaprabhA pRzvimAM nArakenI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI hoya che. zarkarA prabhA vRzvimAM nArakenI jaghanya sthiti eka sAgaropamanI hoya che. vAlukAprabhAmAM nArakanI jaghanyasthiti traNa sAgaropamanI hoya che. paMkaprabhA pRthvimAM nArakanI jaghanya sthiti sAta sAgaropamanI hoya che. dhUmaprabhAmAM nArakenI jaghanya sthiti dasa sAgaropamanI hoya che. tamaH prabhA pRzvimAM nArakonI jaghanya sthiti sattara sAgaropamanI hoya che. tamastamaH prabhA pRvimAM nArakanI jaghanya sthiti bAvIsa sAgaropamanI samajavI uttarAdhyayana sUtranA 36 mAM adhyayanamAM kahyuM che-- prathama bhUmi arthata ratnaprabhAmAM utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI che ane jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che. 160 bIjI pRvi arthAt zarAmabhAmAM utkRSTa AyuSya traNa sAgaropamanuM tathA jaghanya AyuSya eka sAgaropamanuM che. 1615 trIjI pRzvimAM arthAt vAlukAprabhAmAM utkRSTa AyuSya sAta sAgaropamanuM tathA jaghanya AyuSya traNa sAgaropamanuM che. 162 cethI praSyi paMkaprabhAmAM utkRSTa AyuSya daza sAgaropamanuM che ane jaghanya AyuSya sAta sAgaropamanuM che. 163 pAMcamI pRthvi dhUmaprabhAmAM utkRSTa AyuSya sattara sAgaropamanuM ane jaghanya AyuSya daza sAgaropamanuM che. (164) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a.5 jabuddhIpavigere dvIpatathA lavaNAdisamudronuMnirUpaNa sU0 19 ra9 chaThI arthAt tama prabhAmAM utkRSTa AyuSya bAvIsa sAgaropamanuM ane jaghanya AyuSya sattara sAgaropamanuM che 16pA sAtamI pRthvi tamastama prabhAmAM utkRSTa AyuSya tetrIsa sAgaropamanuM ane jaghanya AyuSya bAvIsa sAgaropamanuM che ke16 dA sAte narakabhUmionA nArakenI upara je utkRSTa ane jaghanya sthiti batAvavAmAM AvI che tene dhyAnapUrvaka jevAthI khAtrI thaze ke pUrva-pUrvanA narakamAM jeTalI utkRSTa sthiti che, uttarottaramAM te ja jaghanya banI jAya che. dA. ta. ratnaprabhAvRzvimAM nArakAnI utkRSTa sthiti eka sAgaropamanI che te ja zarAmabhAmAM jaghanya sthiti che. zarkarAmabhAmAM traNa sAgaropamanI je utkRSTa sthiti che. te traNa sAgaropama vAlukAprabhAmAM jaghanya samajavI joIe. vAlukAprabhAmAM je sAta sAgarepamanI utkRSTa sthiti che teja paMkaprabhAmAM jaghanya che. paMkaprabhAmAM utkRSTa sthiti dasa sAgarogAmanI che teja dhUmaprabhAmAM jaghanya che. dhUmaprabhAmAM utkRSTa sthiti sattara sAgaropamanI che te ja tama prabhAmAM jaghanya sthiti che tamaHprabhAmAM nArakanI utkRSTa sthiti bAvIsa sAgaropama che te ja bAvIsa sAgaropama tamastamaHprabhAmAM jaghanya che. ratnaprabhAmAM jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che 18 'jaMbuddIvalavaNasamuddAi nAmAo asaMkhejjA dIvasamuddA sUvArtha-jambudvIpa Adi dvIpa ane lavaNa Adi samudra asaMkhyAta che 1lA tavAthadIpikA-pUrvasUtramAM ratanaprabhA Adi bhUmionA nArakonI jaghanya sthitinI prarUpaNa karavAmAM AvI have prasaMgavaza jambudvIpa Adi dvIponI ane lavaNa Adi samudronI prarUpaNA karIe chIe- jambudvIpa ane lavaNasamudra Adi dvIpa ane samudra asaMkhyAta che te A pramANe che-(1) jambudvIpa nAmaka dvIpa, lavaNodadhi nAmaka samudra, (2) dhAtakIkhaMDa nAmaka dvIpa, kAledadhi nAmaka samudra (3) puSkaravAranAmaka dvIpa, puSkaravAroda nAmaka samudra, (4) vAruNIvara nAmaka dvIpa, vAruNIvarada nAmaka samudra, (5) kSIravara nAmaka dvIpa, kSIravAda nAmakasamudra (6) vRtavara nAmaka dvIpa, vRtavarada nAmaka samudra (7) IkSuvara nAmaka dvIpa, IkSuvara nAmaka samudra (8) naMdIzvara nAmaka dvIpa, naMdIzvaravAda nAmaka samudra (9) aru varaNanAmaka dvIpa, aruNavarada nAmaka samudra; A rIte eka dvIpa ane eka samudra A kamathI svayaMbhUramaNa dvIpa ane svayaMbhUramaNa samudra sudhI asaMkhyAta dvIpa-samudra samajavA joIe 1 tasvArthaniyukita-AnI pahelAM ratnaprabhA Adi pRviomAM sthita sImantaka Adi nArakAvAsamAM nivAsa karanArA jIvanI sthiti arthAta AyuSyanA pramANunI prarUpaNuM karavAmAM AvI. have A bhUminuM prakaraNa hovAthI jambudvIpa Adi dviIpanuM tathA lavaNe dadhi Adi samudronuM svarUpa batAvavA mATe kahIe chIe- jambudvIpa ane lavaNasamudra Adi asaMkhyAta dvIpa ane samudra che. tAtparya e che ke jambudvIpa Adi dvIpa asaMkhyAta che tema ja lavaNadadhi samudra paNa asaMkhyAta che. asaMkhyAtamAM taratamatAnA bhedathI asaMkhyAta prakAra thaI zake che. atre asaMkhyAta padathI zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 tatvArthasUtrane aDhI udhAra sAgaropamanI samayarAzinI barAbara asaMkhyAta samajavuM joIe. A udhAra sAgaropama udhAra palyopamathI niSpanna thAya che. jema ke-eka keI palya AdhArapAtra-je eka eka cejana AyAmaviSkalavALuM arthAta eka ejananuM lAMbu tathA eka jananuM pahoLuM tathA eka ejananuM UMDuM tathA A mApathI thoDuM vadhAre traNa gaNI paridhi goLAIvALuM hoya, te palya eka be traNa utkRSTathI sAta rAtrinA ugelA bAlAthI evI rIte ThAMsI ThAMsIne bharavAmAM Ave ke je bAlAjhane na agni bALI zake, na vAyu uDAvI zake ane na te pANI tene bhInuM karI zake. AvI rIte ThAMsIne bharelA pAlyamAMthI prati samaya eka eka bAlAgra kADhavAmAM Ave to jeTalA samayamAM te palya rikta-khAlI thAya teTalA kAla pramANano eka udhAra palyopama thAya che AvA dasa karaDAkareDa udhAra palyopama thAya che tyAre eka udhdhAra sAgaropama thAya che. A prakAranA aDhI udhAra sAgaropamemAM jeTalA samaya hoya che teTalAM ja dvIpa ane samudra che. A dvIpe ane samudronI avasthiti anukamathI A prakAre che-pahelA dvIpanI pachI pahele samudra che, bIjA dvIpanI pachI bIjo samudra che, trIjA dvIpanI pachI trIje samudra che ItyAdi kamathI pahelA dvIpa pachI samudra pachI dvIpa ane samudra evI rIte anukramathI dvIpa ane samudra che. dAkhalA tarIke-sarvaprathama jambudvIpa nAmaka dvIpa che tene cAre bAjuethI gherIne lavaNadadhi nAmaka samudra che; tyArabAda lavaNadadhi samudrane cAre taraphathI gherIne dhAtakIkhanDa nAmano dvIpa che pachI kAledadhi nAmaka samudra che, tyAra bAda puSkaravara nAmaka dvIpa ane puSkaradadhi samudra che pachI varUNavara dvIpa ane varUNodadhi samudra che, pachI kSIravara nAmaka dvIpa ane kSIradadhi samudra che pachI vRtavara nAmaka dvIpa ane ghodadhi samadra che pachI Izkavara nAmaka dvIpa ane IkSuvaradadhi samudra che pachI naMdIzvara nAmaka dvIpa ane nadIzvarodadhi samudra che pachI arUNavara nAmaka dvIpa ane arUNavarodadhi nAmaka samadra che A kramathI svayaMbhUramaNa samudra paryanta asaMkhyAta dvIpa ane samudro che. badhAM ja dvIpe ane samudrone nAme lekha:karIne gaNatarI karavAnuM zakya nathI kAraNuM che teo asaMkhyaya che. jambudvIpa, anAdi kALathI che ane tenuM jambudvIpa e nAma paNa anAdi kALathI che. jenI cAre bAjue pANI hoya te dvIpa, A vyutpatti mujaba cAre tarapha jaLathI gherAyelI jamInane je bhAga hoya che te dvIpa kahevAya che. jaadvIpa tathA lavaNasamudra Adi asaMkhyAta dvIpa samudrone A je samaha che, badhAM ja A ratnaprabhA pravinI upara AvelA che. ATalI ja tirthaMka lekanI sImA che. svayaMbhUramaNa samudrathI AgaLa ticha loka nathI. jIvAbhigama sUtramAM trIjI pratipatti, bIjA uddezaka sUtra 186mAM dviIpaprakaraNamAM kahevAmAM AvyuM che prazna---bhagavad ! jambudvIpa keTalA kahevAmAM AvyA che ? uttara-gautama ! jambudvIpa nAmathI asaMkhyAta dvIpa kahevAmAM AvyA che. prazna-bhagavan! lavaNasamudra keTalAM kahevAmAM AvyA che ? zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 dvIpasamudronAAyAmaviSNuMbhanu nIrUpaNa sU0 20 301 dhAtakImanDa uttara--lavaNusamudra nAmanA asaMkhya samudro kahelAM che. evI ja rIte nAmaka dvIpa paNa asaMkhyAta samajavA joie. e pramANe sUrya dvIpa nAmaka dvIpa paNa asa`khyAta che. devadvIpa eka che, detrAdhi samudra eka che e mujama nAga, yakSa, bhutasvayaMbhUramaNu dvIpa eka che, svayaMbhUramaNu samudra paNa eka che. AgaLa jatAM jIvAbhigama sUtranI trIjI pratipattinA khIjA uddezakamAM paNa kahyuM che-- leAkamAM jeTalAM zubha nAma che, zubha vaNu .........zubha spa che teTalA ja nAmavALA dvIpa ane samudra paNa kahevAmAM AvyA che. / / 19 5 'te TIvalamuddA jununA' judukhA' ityAdi sUtrA--te dvIpa ane samudra khamaNA-amaNA vistAravALA, valayanA AkAranA temaja pahelA-pahelA vALAne gherIne AvelA che !! 205 tatvAtha dIpikA--pUrva sUtramAM jammUDhIpa Adi dvIpa tathA lavaNAdhi vagere samudronuM nirUpaNa karavAmAM Avyu' have temanI laMbAI, paheALAI vagerenuM pratipAdana karavA mATe kahIe chIe-- pUrvokta jammUdrIpa ane lavaNasamudra Adi dvIpa ane samudra khamaNA-khamaNA vistAravALA che arthAt pU-pUrvanI apekSA uttara-uttaratA vistAra khamaNeA-khamaNeA che. badhAM dvIpa ane samudra khaMgaDInA AkAra jevA vrata arthAt gALa che. te badhAM pUrvapU vALAone gherIne sthita che arthAt kramAnusAra pahelA dvIpane pachInA samudra gherI vaLelA che te samudrane tyAra pachInA dvIpa e pramANe yathAvat samajavuM A rIte pahelA dvIpa-jammUdrIpanA jeTalA vistAra che tenAthI bamaNA vistAra lavaNusamudrane che. lavaNasamudrane jeTalA vistAra che tethI khamaNeA dhAtakIkhanDadvIpanA vistAra che. dhAtakIkhanDadvIpathI kAleAdhi samudrane evaDA-vistAra che, kAleAdadhi samudrathI puSkaravara dvIpanA khamaNA vistAra che ane puSkaravaradvIpanI apekSA puSkaravara samudranA bevaDA vistAra che. A ja krama pachI paNa satra grahaNa karavA. 5 21 // tatvA niyu ti-pUrva sUtramAM jammUDhIpa Adi dvIponuM tathA lavAdhi Adi samudronuM yathAsaMbhava nAmanidarzana karavAmAM AvyuM have te ja dvIpa-samudronI laMbAIpaheALAI, AkRti Adi AdinuM prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-- pUrvokta jammUDhIpa Adi dvIpa ane lavAdadhi Adi samudra bamaNA-khamaNA arthAt pahelA-pahelA vALAnI apekSA tyAra pachInA amaNA-mamaNA che. jammUDhIpaneA jeTaleA vistAra che tethI khamaNeA lavaNusamudrane vistAra che. evI ja rIte lavaNusamudranA vistAranI apekSA dhAtakIkhanDa dvIpane vistAra khamaNeA che dhAtakIkhanDanA vistArathI kAleAdadhi samudrane vistAra khamaNeA che. kAleAdadhinI apekSA puSkaravara dvIpanA ane puSkaravara dvIpanI apekSA puSkaravara samudranA vistAra khamaNeA che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtrane A rIte jammUdrIpathI laine svayaMbhUramaNa samudra pa ta je kramathI dvIpa tathA samudra AvelA che ane je kramathI te paikInAM gheADAnA nAmaneA ullekha karavAmAM AvyeA che teja kramAnusAra temane vistAra khamaNeA-khamaNeA samajavA. 302 pUrvokta nAmeAnA anukramathI ja te dvIpa ane samudra eka-bIjAne vI'TaLAyelAM che A vidhAnane vyakta karavA mATe temane pUrvapUrvakSepana" kahevAmAM AvyA che. kahevAne Azaya e che ke jammUdrIpane vITaLAine lavaNusamudra sthita che. lavaNusamudrane gherIne dhAtakIkhanDa dvIpa-rahelA che, dhAtakIkhanDane gherIne kAleAdhi samudra patharAyele che ane kAleAdhi samudrane vITaLAine puSkaravaradvIpa AveleA che. Aja pramANe pachInA dvIpa-samudro mATe grahaNa karavuM. jammUdrIpa ane lavaNusamudra Adi badhAM dvIpa-samudra vartuLAkAra che arthAt hAthamAM paheravAmAM AvatI baMgaDInI jema gALAkAra che paraMtu A badhAM dvIpa- samudronI madhyamAM sthita A jammUdrIpa kuMbhAranA cAkaDAnI jema prataravRtta arthAt sapATa gALa che e baMgaDInI mAphaka gALAkAra nathI. jIvAbhigamasUtranI trIjI pratipattinA khIjA uddezakamAM kahevAmAM Avyu che--jammUdvIpa nAmaka dvIpane vRtta valayAkAra saMsthAnavALA lavaNusamudra, cAre khAjuethI vITaLAine AvelA che, pachIthI paNa pharIvAra tenuM te ja kahevAmAM Avyu che--jammUDhIpa Adi dvIpa ane lavaNa Adi samudra AkAramAM eka ja prakAranA che arthAt badhAM geALAkAra che paraMtu vistAramAM aneka prakAranAM che----koinA paNa vistAra anya koinI kharAkhara nathI. badhAM eka khIjAthI khamaNA-khamaNA vistAravALA che; pannAyamAna che, vistRta che ane avabhAsamAna vIciovALAM che! 20 // lavamatare vaDhe meLAmi' ityAdi sUtrA--samasta dvIpanI aMdara, gALAkAra madhyamAM meruparyaMta vALeA tathA eka lAkha ceAjana vistAravALA jammUDhIpa che. rA tattvA dIpikA--pU`sUtramAM je ke sAmAnya rUpathI samasta dvIpA ane samudrone vistAra lakhAI, paheALAI vagerenuM nirUpaNa karavAmAM Avyu che teA paNa bIjA dvIpAnI apekSA kiMcit vizeSa rUpathI jammUDhIpanA svarUpanuM prarUpaNa karIe chIe.-- A ratnaprabhA pRthvi upara pahelAM je asaMkhyAta dvIpa samudra kahevAmAM AvyA te badhAnI aMdara jammudvIpa che. A jammUdrIpa kuMbhAranA cAkaDAnI mAphaka prataravRtta arthAt sapATa gALAkAra cheathavA pUnamanA cAMdAnI jema geALa che; kha'gaDInA AkAranA nathI. jammUdrIpa zivAya zeSa lavaNu samudra Adi samudra ane samasta dvIpa valaya arthAt khaMgaDInI mAphaka geALAkAra che. jammUdrIpanI kharAbara madhyamAM sumerU pa`ta che. merupa tanuM bIjI' nAma madarAcala paNa che te saMpU` tirthAM leAkanI maryAdA arthAt hada khatAvanArA che ethI meru kahevAya che sAnerI che. sumeru paryaMta eka hajAra ceAjana bhUmimAM ghuselA che ane navvANu hajAra ceAjana upara che tenI upara ekanI upara eka evAM cAra vana che ane tenI upara paheALu zikhara che cAre vaneAnAM nAma A pramANe che zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 jabUdvIpanuM vizeSa nirUpaNa sU0 21 303 bhadrazAla vana, nandanavana, saumanasavana ane pAnDakavana bhadrazAla vanathI pAMcaso jananI UMcAI para naMdanavana che naMdanavanathI sADA bAsaTha hajAra jana upara saumanasa vana che ane saumanasa vanathI chatrIsa hajAra jana upara pAnDakavana che. sumerUnI culikA cAlIza jana uMcI che te cUlikA cAraso carANuM jana madhyAntargata che A rIte madhyamAM sumeruparvatavALA jambudvIpa che. jambudvIpano vistAra keTalo che AvI AzaMkA thavAthI tene javAba ApavAmAM Avyo--teno vistAra eka lAkha ejanane che. jammu nAmaka vRkSathI yukta hovAnA kAraNe A dviIpa jambudvIpa kahevAya che. te jabUvRkSa uttara kurukSetranI madhyamAM che anAdi-anaMta che, pArthiva arthAt pRthvinuM pariNamana ane svAbhAvika che. jambudvIpa A ja vRkSathI yukta che. 21 tatvArthaniryukti pahelA kahevAmAM AvyuM ke dvIpa ane samudra valaya baMgaDI jevA goLa AkAranA che A kathanathI jambudvIpa valayAkAra hovAne prasaMga Ave che, paNa te valayanA AkArane nathI AthI pUrvokta kathanane apavAda ahIM pradarzita karavAmAM Ave che - jambudvIpa badhAM dvIpa-samudronI aMdara che arthAt svayaMbhUramaNa samudra paryanta jeTalAM paNa dvIpa ane samudra che te badhAMnI aMdara che. te prataravRtta arthAt kuMbhAranA cAkaDAnI jema goLa jarUra che paNa baMgaDI je nathI. lavaNa samudra Adine valayanA AkAranA kahevAmAM AvyA che ane je valayAkAra hoya che te trikoNa ane catuSkoNa padArthone paNa gherI zake che. AvI sthitimAM jambudvIpane trikeNa agara catuSkoNa samajavAnI bhUla na thaI jAya e hetuthI sUtramAM "vRtta" zabda levAmAM AvyA che AthI saghaLAM dvIpa ane samudra goLAkAra hovA chatAM paNa jambudvIpa prataravRtta che je kuMbhArano cAkaDe hoya che. te hAthamAM paheravAmAM AvatI baMgaDInA jevo goLAkAra nathI jyAre tenI pachInA lavaNuM samudra Adi valayanI jema goLAkAra che, prataravRtta nathI. jambudvIpa meranAbhika che. arthAt tenI madhyabhAgamAM mandarAcalaparvata che. jammudvIpane eka lAkha janane vistAra che. bhale pUrvathI pazcima sudhI mApavAmAM Ave athavA uttarathI dakSiNa sudhI, tenuM mApa sarvatra eka lAkha jananuM ja hoya che. meruparvata senAnA thALanA madhyasthAna samAna gaLAkAra che tene eka hajAra ejana parimita bhAga bhUmi heThaLa Avela che jyAre navvANuM hajAra ejana-parimita bhAga pravinI upara che je joI zakAya che. vRzvimAM sthita je eka hajAra ejana che tenI laMbAI ane pahoLAI 10090 1 bhAga che. uparanA bhAgamAM jyAMthI zikhara zarU thAya che tyAM eka hajAra jana che te parvata traNa konDavALo, traNe lekane sparza karanAro tathA bhadrazAla, nandana saumanasa ane pADuka nAmaka cAra vanothI gherAyelo che. eka viziSTa pramANathI yukta viccheda athavA racanA vizeSane kAnDa kahevAmAM Ave che traNa kArDomAMthI prathama kArDa te che je bhUminI andara che. zuddha pRvi pASANa, vaja tathA zarkarAnI vipulatAvALA che ane eka hajAra cAjana parimANavALA che. bIjo kADa pravinI uparathI zarU thAya che, te tresaTha hajAra ejanano che ane cAMdI, sonuM, metI tathA sphaTika zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ -~ ~-~- * * * * = = = 304 tattvArthasUtrane ratnothI sabhara che. bIjA kAraDanI upara trIje kArDa zarU thAya che. te chatrIsa hajAra cejanano che ane jAbUnadanI bahulatAthI yukta che trIjA kArDanI upara cALIsa pejana uMcI cUlikA che jemAM vaiDUryanI bahulatA che. mULa arthAt ugamapradezamAM cUlikAnI pahoLAI ane laMbAI bAra yojananI che. madhyabhAgamAM ATha rojana ane upara cAra jananI che. bhUminI upara rahela prathama bhadrazAlavana valayAkAra che. bhadrazAlavananI bhUmithI pAMcaso rojana upara prathama mekhalAmAM pAMca se jana patharAyela nandana nAmaka bIju vana che nandanavanathI sADA bAMsaTha hajAra ejananI uMcAI para pAMcase jana vistRta saumanasa nAmanuM trIjuM vana bIjI mekhalAmAM che. saumanasa vanathI chatrIsa hajAra ejananI uMcAI para cAra cArANuM jana vistAra vALuM pADuka nAmanuM cothuM vana merunA zikhara para zobhAyamAna che. A meru parvata badhI jagyAe eka sarakhA parimANavALe nathI paraMtu sama bhUmi bhAga upara meruparvatanI pahebAI dasa hajAra ejananI che tyAMthI agIyAra jana upara jaIe to eka jana ane agIyAraso jana jaIe to eka so tathA agIyAra hajAra yojana jaIe tyAre eka hajAra yojana pahoLAImAM ocho thato jAya che. gaNatarI mujaba 99 navvANuM hajAra ejana upara javAthI eka hajAra ejananI pahoLAI rahI jAya che. jambudvIpa prajJaptinA trIjA sUtramAM kahyuM che - jambudvIpa samastadvIpa-samudronI aMdara sauthI nAnuM che. goLAkAra che ane laMbAI pahoLAImAM eka lAkha cIjana phelAyela che. A jagyAe ja vaLI pAchuM sUtra 103mAM kahevAmAM AvyuM che-jabUdvIpanI barAbara vacce vacce mandara nAmane parvata kahevAmAM Avyo che te navvANuM hajAra yojana jamIna uparathI uce che ane eka hajAra yojana jamInanI aMdara pesele che. gharanA taratha marada pavata devata' ItyAdi satrArtha-jambudvIpamAM sAta varSa (kSetra) che-(1) bharata (2) aravata (3) haimavata (4) hairaNyavata (5) hari (6) ramyaka ane (7) mahAvideha dhararA tatvArthadIpikA-AnI agAunA sUtramAM jambudvIpanI laMbAI-pahoLAI vagerenI prarUpaNa karavAmAM AvI. have teja jambudvIpamAM cha kulaparvatanA kAraNe judAM paDelAM sAta kSetronI prarUpaNA karavAmAM Ave che- jambudvIpa nAmaka dvIpamAM (1) bhArata (2) airavata (3) haimavata (4) hairaNyavata (5) harivAsa (6) ramyakavAsa ane (7) mahAvideha nAmanA sAta kSetra che je "varSa" kahevAya che jemake-bharatavarSa, aravata varSa, haimavata varSa, hairaNyavata varSa, harivarSa, ramyaka varSa, mahAvidehavarSa, arthAt jabUdIpamAM A sAta kSetra che. (1) A sAta kSetromAMnuM prathama bharatavarSa himavAna parvatanI dakSiNamAM che. vaitADhya nAmaka parvata ane gaMgAsiMdhu nAmanI be mahAnadionA kAraNe vibhakta thaI javAthI tenA cha vibhAga thaI gayA che. bhArata varSanI traNe bAjue lavaNa samudra che te jyA (derI) sahita manuSAkAranuM che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 vibhAjIta sAtakSetronI prarUpaNa sU. 22 305 (2) upara uttara dizAmAM zikhari, zikhari nAmaka parvatathI uttaramAM ane traNa samudronI madhyamAM aravata che tenA paNa vaitADhya parvata ane raktA tathA raktadA nAmanI nadiothI bhAga paDI javAnA kAraNe cha khanDa thaI gayA che. (3zudrahimavAna parvatathI uttaramAM ane mahAhimavAnuM parvatathI dakSiNamAM haimavata nAmaka varSa avasthita che. tenI pUrva ane pazcimamAM lavaNasamudra che. (4) rukima parvatathI uttaramAM ane zikhariparvatathI dakSiNamAM heraNyavata nAmaka varSa che tenI pUrva ane pazcimamAM lavaNasamudra che. (5) niSadha parvatathI dakSiNamAM ane mahAhimavAna parvatathI uttaramAM harivarSa che enI pUrva tathA pazcimamAM paNa lavaNasamudra che. (6) nIla parvatathI uttaramAM ane rukima parvatathI dakSiNamAM pUrva ane pazcima samudranI madhyamAM ramyakavarSa che. (7) niSedhaparvatathI uttaramAM ane nIla parvatathI dakSiNamAM pUrva tathA pazcima samudranI vacce mahAvidehavarSa avasthita che 22. tatvArthaniyati-AnI pahelA jambudvIpanA svarUpanI laMbAI-pahoLAI AdinuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have teja jambudvIpamAM pachIthI kahevAmAM AvanArA cha varSadhara parvatenA kAraNe vibhAjita thayelA sAta kSetranI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- pUrvokta svarUpavALA jambudvIpamAM bharata. haimavata, harivAsa, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata ane airAvata nAmaka sAta varSa kSetra che. A rIte bharatavarSa, haimavatavarSa, harivarSa, mahAvidehavarSa, ramyakavarSa. hairavatavarSa ane aravatarSa nAmanA sAtavarSa che. A sAte varSa (kSetre) jambudvIpanA ja eka viziSTa sImAvALe vibhAga che, svataMtra dvIpa nathI. jagatanI sthiti anAdikAlIna che AthI temanI saMjJA paNa anAdikAlIna samajavI ghaTe. athavA bharata nAmaka devanA nivAsanA sambandhathI te kSetra paNa bharata athavA bhArata kahevAya che. je kSetra himavAna parvatathI dUra nathI-najIkamAM che te haimavata kahevAya che. hari ane mahAvideha paMcAlanI jema samajI levA je kSetra ramya (ramaNIya) hoya te ramyaka ahIM svArthamAM kanid pratyaya lAge che. hairaNyavata devanuM nivAsa hovAnA kAraNe te kSetra paNa hairaNyavata kahevAya che. aravata kSetranuM nAma paNa A pramANe samajavuM. A sAte varSa kSetra paNa kahevAya che. varSadhara parvatanI najIka hovAthI temane varSa kahe che ane manuSya vagerenA nivAsa hovAthI temane kSetra paNa kahe che kSiApatti arthAta nivAsa kare che prANI jemAM-te kSetra AvI kSetra zabdanI vyutpatti che. A sAta varSomAM bharatathI uttaramAM haimavata che, haimavatathI uttaramAM harivarSa che. hari. varSathI uttaramAM mahAvidehavarSa che, mahAvidehathI uttaramAM ramyakavarSa che, ramyakavarSathI uttaramAM heraNyavatavarSa che ane hairaNyavatavarSathI uttaramAM aravatavarSa che. 39 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 tatvArthasUtrane A tamAma bharata-haimavata, hari, mahAvideha, ramyaka, hairaNyavata ane aravata varSothI, vyavahAranayanI apekSAthI, sUryanA kAraNe thanArA dizAonA niyama anusAra, meruparvata uttaramAM che, nizcayanayathI A pramANe nathI. anyatra paNa kahevAmAM AvyuM che-meruparvata badhAM varSonI uttaramAM che? - A kathanathI evuM sAbita thayuM ke vyavahAranayathI, sUryanI gatinA kAraNe utpanna dizAonA niyama anusAra meruparvata badhAnI uttaramAM che ane lavaNasamudra badhAMnI dakSiNamAM che. vyavahAranayanI apekSA je kSetramAM je tarapha sUryodaya thAya che te dizA pUrva dizA kahevAya che ane je dizAmAM sUryAsta thAya che te dizA pazcima dizA kahevAya che. karkathI laIne dhanuSurAzi sudhI je dizAmAM rahIne kamathI sUrya cAle che te dakSiNa dizA kahevAya che. ane makararAzithI laIne mithuna rAzi sudhI je dizAmAM rahIne sUrya kamathI cAle che te uttaradizA kahevAya che. AvI ja rIte cAre dizAonI madhyanI dizAo arthAta vidizAo-urdhvadizA ane adhodizA paNa sUryanA saMgathI thAya che. A rIte sarvatra sUryanI apekSAthI ja dizAone vyavahAra thAya che. Azaya kahevAnuM e che ke badhAnI dizA vyavahArika che paratu nizcayathI evuM kahI zakAya nahIM. sUryodayanI apekSAthI ApaNu mATe je pUrva dizA che te ja dizA pUrvavidehanA nivAsIo mATe pazcima dizA che kAraNa ke temanI apekSAthI tyAM sUrya asta thAya che. A kAraNathI A vyavahAra mAtra che, nizcaya nahIM. nizcayanayanI apekSAthI madhyalokamAM sthita meruparvatanA samatala bhUmibhAgamAM rahela, ATha AkAzapradezathI nirmita catuSkoNa je rUcaka che, te dizAonA niyamanA kAraNa che. tene ja kendra gaNIne dizAonI vyavasthA karavI joIe. te rucaka ja pUrva dizAo ane Agneya Adi vidizAonuM prabhava-udgama sthAna che. dizAo be pradezathI prAraMbha thAya che ane be pradezanI vRddhithI vadhatI thakI vizALa zakaTeddhinA AkAra hoya che. tenI Adi che paNa anta nathI. viziSTa AkAramAM temanuM avasthAna che ane ananta (alekanI apekSA) AkAza pradezathI temanuM svarUpa thAya che A dizAo cAra che. vidizAo muktAvalI jevI hoya che. ekaeka AkAzapradezanI racanAthI temanuM svarUpa niSpanna thAya che. temanI Adi te che paraMtu cheDo nathI. vidizAo cAra che ane te anantapradezathI nirmita che. urdhvadizA paNa te ja cAra pradezathI utpanna thAya che. temanI Adi upara sthita cAra pradezathI thAya che. tene anuttarA-vimalA dizA paNa kahe che. adizAnuM nAma tama che te nIcenA cAra AkAzapradezathI utpanna thaI che. A dase dizAo anAdikAlIna che ane emanA nAma paNa anAdikALathI prasiddha che e pramANe nizcayanayanA AbhiprAyanA AdhAre samajavuM joIe. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 vibhAjIta thayelA sAtakSetronI prarUpaNa sU0 22 307 sthAnAMgasUtranA sAtamA sthAnamAM kahyuM che-jabUdvIpamAM sAta varSa-kSetra kahevAmAM AvyA che te A prakAre-bharata, airAvata, haimavata, hairaNyavata, harivarSa, ramyakavarSa tathA mahAvideha." (1) bharatavarSa himavAna parvanI dakSiNamAM avasthita che tenI dakSiNa, pazcima ane pUrvamAM traNe bAju lavaNasamudra che te dhanuSyanA AkArano che. tAtya nAmaka parvata ane gaMgA-sidhu nAmanI be mahAnadiothI vibhAjita hovAthI tenA cha TukaDA thaI gayA che. (2) haimavatavarSa-cullahimavAna parvatathI uttaramAM ane mahAhimavAna parvatathI dakSiNamAM haimavatavarSa che tenI pUrva tathA pazcime lavaNasamudra che. (3) harivarSa-niSadha parvatathI dakSiNamAM ane mahAhimavAnuM parvatathI uttaramAM sthita che. enI pUrva tathA pazcime lavaNa samudra che. (4) mahAvidehavarSa-niSadha parvatathI uttaramAM ane nIlaparvatathI dakSiNamAM mahAvideha kSetra che. enI pUrva tathA pazcime lavaNasamudra che. (5) ramyakavarSa-nIla parvatathI uttaramAM ane rukima parvatathI dakSiNamAM, pUrva-pazcima lavaNasamudranI vacamAM che. () hairaNyavata-rukima parvatathI uttaramAM ane zikharI parvatathI dakSiNamAM pUrva- pazcima lavaNasamudranI madhyamAM sthita che. (7) eravatavarSa-zikharI parvatathI uttaramAM che. A traNa dizAomAM lavaNasamudrathI gherAyeluM che. vijayArdha parvata tathA raktA ane raktadA nAmanI nadiothI vibhakta thavAnA kAraNe enA cha khaDa thaI gayA che. sArAMza e che ke AgaLa upara kahevAmAM AvanArA cha kula parvatathI vibhakta thavAnA kAraNe ukta svarUpavALA sAta kSetra jambudvIpamAM che. 22 jambudvIpanuM svarUpa laMbAI-pahoLAI Adi pahelAM ja varNavavAmAM AvI gayela che temAM rahelAM sAta kSetranA svarUpanuM pratipAdana karavA mATe sUtra kahIe chIe- "vimA' ItyAdi sUvAtha-ukta sAta kSetrane vibhAjita karanArA, pUrvathI pazcima sudhI lAMbA culla- himavanta, mahAhimavanta, niSadha, nIlavanta, rukima ane zikhari nAmaka cha varSadhara parvata che. 23 - tavAthadIpika-pUrvasUtramAM jambudvIpamAM vidyamAna bharatavarSa Adi sAta kSetranuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM have te kSetrone vibhakta karanArA cullahimavanta Adi cha varSadhara parvatanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe-- jambudvIpamAM sthita bharatavarSa Adi kSetranuM vibhAjana karavAvALA, pUrvathI pazcima sudhI lAMbA pUrva-pazcima lavaNasamudra sudhI phelAyelA, pitAnA pUrva tathA pazcima cheDAothI lavaNasamudrane sparza karavAvALA zudrahimavAna, mahAhimAvAna, niSadha, nIla, rukima ane zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 tattvArtha sUtrane zikharI nAmaka cha vaSa~dharapata che arthAt bharata, haimavata, hari, mahAvideha, ramyaka, auraNyavata ane airavata A sAta kSetranA dhAraka A cha parvata che : bharata Adi sAta kSetranuM vibhAjana karavAnA kAraNe A cha pavatA va para pata kahevAya che. A patAnA je himavAn vagere nAma che te animittaka che arthAt kAI vizeSa kAraNathI nathI; A paryaMta ane temanA ullikhita na1ma paNa anAdikALathI cAlatA AvyA che. hA, bharata vagere varSo (kSetrA)nA vibhAjaka hAvAthI emane vaSadhara kahe che. kSudrahimavAn paryaMta bharatava ane haimavatavanI sImA upara AvelA che. tenI uMcAI seA ceAjananI che. mahAhimavAn pa ta haimavata ane rivaSNune judAM pADe che tenI uMcAI khaseA yeAjananI che. niSadha nAmaka vadhara paMta mahAvidehathI dakSiNamAM ane rivaSa thI uttaramAM che, A baMnenI madhyamAM che AthI khanene vibhAjaka che enI uMcAI cArasA ceAjananI che. nIlavAn pata mahAvidehathI uttaramAM ane ramyakavathI dakSiNamAM che. te A ane kSetronI madhyamA hAvAthI emane vibhakta kare che. A pava ta paNa cArasA cAjana uMcA che. rukimapata ramyakava thI uttaramAM ane hairaNyavatathI dakSiNamAM che. khaseA ceAjana uMcA che. zikharipata hairaNyavatathI uttaramAM ane aravatavaSa thI dakSiNamAM che tenI uMcAI ekasA ceAjananI che. khadhAM patAnI uMDAI temanI uMcAInA ceAtheA bhAga che. ArA tattvAtha niyukita--A pahelAM bharata Adi sAta kSetronuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. have te sAta kSetronuM vibhAjana karanArA himavAna Adi cha vaSadhara patAnI prarUpaNA mATe kahIe chIe te bharata Adi sAte kSetranA peAtAnI svAbhAvika racanA dvArA vibhAga karavAvALA pUrvathI pazcima sudhI lAMkhA, peAtAnA pUvatI ane pazcimavattI cheDAethI lavaNusamudrane sparza karavAvALA kSudrahimavAna, mahAhimavAna, niSadha, nIlavAn, rukima ane zikharI nAmanA cha vadhara parvata che. bharata Adi sAta varSanA vibhAjaka hAvAnA kAraNe arthAt temane IlAyadA karanArA heAvAthIte parvata kahevAya che te anAdikALathI cAlyA Ave che. bhAvAtha e che ke agAu kahelAM bharata Adi sAte kSetranu vibhAjana karavAvALA himavAn, mahAhimavAn, niSadha, nIlavAna, rukima ane zikharI nAmaka cha vaSa~dhara pata che, bharatavaSa anehaimavata vaSaeNnI madhyamAM hAvAnA kAraNe kSudrahimavAna pata bharata ane haimavatavaSa nuM vibhAjana kare che. mahAhimavAna pata haimavata ane harivanA vibhAjaka che. niSadha paryaMta hariva` ane mahAvidehanI hada judI pADe che. nIlavAn pa ta mahAvideha ane ramyakava ne vibhakta kare che. rukima paryaMta ramyakava ane hairaNyavata vane IlAyadA kare che jayAre zikharIpava ta hairaNyavata ane aravata kSetranI hadAne nAkhI pADe A che kulapava tAthI jammUdrIpamAM sthita bharata Adi sAta varSa vibhakta thaI gayA che. have kSudrahimavAna Adi chae kulAcalAnI uMDAI tathA uMcAInuM pratipAdana karIe chIe-drahimavAna pati sA yeAjana uMcA che. khadhAM patAnI UMDAI temanI uMcAInA caturthAMza jeTalI hAya che AthI kSudrahimavAnanI UMDAI paccIsa ceAjana che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 culahimavaktAdivaSadhara parvatonuM nirUpaNa sU0 23 39 mahAhimavAnuM parvata kSudrahimavAnathI bamaNI uMcAI ane UMDAIvALe che A rIte enI uMcAI baso jananI ane uMDAI pacAsa ejananI che. niSadhaparvata tethI paNa bamaNI UMDAI ane uMcAI dharAve che AthI tenI uMcAI cArase cojananI ane uMDAI se jananI che. nIlavAna parvata paNa cAraso jana uMce che AthI tenI uMDAI se jananI che. rukimaparvata baso jana uMce che AthI tenI uMDAI pacAsa yojananI che. zikhara parvata ekaso jana uce che tenI uMDAI paccIsa jananI che. vaitAdyaparvata bharatakSetranI madhyamAM sthita che ethI bharatakSetra be bhAgamAM vaheMcAI gayuM che. vaitADhayathI uttara taraphano bhAga uttara bharata kahevAya che ane dakSiNa taraphano bhAga dakSiNa bhArata. vaitADhayaparvata pUrvathI pazcima sudhI lAMbe che. baMne taraphathI tene thoDe bhAga lavaNasamudrane sparza kare che te parvata upara vidyAdhara nivAsa kare che. dakSiNamAM pacAsa ane uttaramAM sAITha nagaravALe, dakSiNazreNi ane uttarazreNi nAmaka be zreNiothI alaMkRta che. be guphAothI suzobhita che. cha jana ane eka gAu sudhI pRvimAM tenI uMDAI che. pacAsa ejanane vistAra che ane paccIsa yojanAnI uMcAI che. - videhakSetramAM meruparvatathI dakSiNamAM ane niSadha parvatathI uttaramAM devakuru nAmanuM kSetra che te ekaso kAMcana parvatothI tathA citra-vicitra kUTothI vibhUSita che-A rIte pAMca hadenA baMne cheDAnA kAMThe AvelA dasa-dasa kAMcanaparvatothI zobhAyamAna che. zItadA nadIthI pUrva ane pazcimamAM janArA, niSadhaparvatathI AThaso cotrIsa tathA cAranA sAtamA bhAga 834SphanA antaravALA citra-vicitra kUTa che je eka hajAra ejata uMcA che, nIcenI tarapha prasarAyelA che jene uparano bhAga tenAthI ardhA che. devakupha temanAthI suzobhita che. tene vistAra be bhAga adhika agIyAra hajAra AThaso beMtALIsa ejanano che. AvI ja rIte meruparvatathI uttaramAM uttarakurukSetra che te paNa so kAMcana parvatothI zobhAyamAna che paraMtu temAM citra-vicitrakUTa nathI tenI jagyAe temanA ja jeTalAM pramANavALA kAMcanamaya ane zItA nadInA kAMThA para AvelA be yamaka parvata che. mahAvidehakSetra meruparvata ane devakuru tathA uttarakuruthI vibhakta thaI javAnA kAraNe cAra bhAgamAM vaheMcAI javA pAmela che. meruparvatathI pUrva dizAmAM sthita videha nobhAga pUrvavideha kahevAya che. pazcima dizAmAM sthita bhAga pazcimavideha kahevAya che, dakSiNane eka bhAga devakuru ane uttarano bhAga uttarakurunA nAmathI prasiddha che. A badhAM je ke eka ja mahAvideha kSetranI antargata che te paNa judA-judA kSetra jevA che. tyAM je manuSya Adi nivAsa kare che, temanuM eka kSetramAMthI bIjA kSetramAM AvAgamana thatuM nathI. meru parvatathI pUrvamAM je pUrvavideha che ane pazcimamAM je pazcimavideha che temAM soLa-soLa cakravartivijaya che. A vijaya nadio tathA parvatothI vaheMcAyelA che. tyAMnA nivAsI eka vijayamAMthI bIjA vijayamAM AvAgamana karI zakatAM nathI. cakravatI temanA upara vijaya prApta kare che ane rAjya kare che. A rIte baMne dizAonA maLIne batrIsa vijaya mahAvidehamAM che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 tattvAtha sUtrane A prakAre ja sarakhI lakhAI, paheALAI, uMDAi tathA uMcAIvALA dakSiNa ane uttara vaitADhaca che, himavAn ane zikharI pata che, mahAhimavAn ane rukimapata che, niSadha ane nIla paMta che. kSudramerU parvata cAra che temAnAM dhAtakIkhanDa dvIpamAM ane e puSkarA dvIpamAM che. A cAre kSudramerUparyaMta jammUdrIpanI madhyamAM AvelA merUparvatanI apekSAe pramANamAM nAnA che. mahAmandara parvatanI apekSA emanI uMcAI paMdara hajAra ceAjana AchI che AthI e badhAM ceArAsI hajAra ceAjana uMcA che. pUrvokta cArakSudramandara parvata pRthvimAM navahajAra pAMcase ceAjana viSNubhavALA che. bhUtaLa para temane viSNumbha (vistAra) nava hajAra cArasA yeAjananeA che. A cAre kSudramandara putAnA prathama kAnDa mahAmandara parvatanA prathama kAntanI kharAkhara che ane pRthvimAM eka hajAra cAjananI uDAIe che. bIjo kAnDa mahAmandara parvatanA khIjA kAnDathI sAta hajAra ceAjana Ache che, AthI sADA pAMcahajAra ceAjananuM pramANa che. trIjo kAnDa mahAmandara pava - tanA trIjA kAnDathI ATha hajAra cAjana Ache. hAvAthI aThayAvIsa hajAra ceAjana pramANa che. cAre kSudramandara patA para je bhadrazAla ane nandanavana che te ane mahAmandara patanA bhadrazAla ane nandanavananI kharAbara ja che. pRthvitaLa upara bhadrazAla vana che. tenAthI pAMcaseA ceAjananI uMcAI para nandanavana che tenAthI sADA paMcAvana hajAra yeAjana upara saumanasa vana che. khIjA kAnDanA pAMcaseA ceAjana nandanavana vaDe gherAyelA che AthI sADhA paMcAvana hajAra ceAjana cAlIne te pAMcase ceAjana vistRta che tethI AgaLa jaI e tyAre acAvIsa hajAra ceAjananI uMcAIe pAnDukavana Ave je cArasA cArANu ceAjana vistAra vALuM che A prakAre upara ane nIce avagAha ane vistAra mahAmandara parvatanI kharAkhara ja che ane te ekahajAra ceAjana pramANa che nIce je avagAha che te paNa mahAmandaranI ja kharAkhara che ane te paNa mahAmantaranI kharAkhara eka hajAra ceAjana pramANa ja che. cAre kSudramandara patAnI bhUmi mahAmandara parvatanI cUlikA kharAkhara ja thAya che. sthAnAMgasUtranA chaThThA sthAnamAM kahyuM che--jammUdrIpamAM cha varSoMdhara pata kahevAmAM AvyA che te A pramANe che--culla (kSudra) himavanta, mahAhimavanta niSadha, nIlavanta rUkima, zikharI. jammUDhIpaprajJapti sUtra 15mAM kahyuM che--virAjamAna tyAM ja pachInA sUtra 7ramAM kahyuM che--(te vadhara parvata) pUrva-pazcimamAM lAMkhA che // 23 // * te jaLacaLataLi== ' * ityAdi sUtrA--A parvatA kramazaH naka-ratna-tapanIya-vaiDU-rUpya-hemamaya Adi che !! 24 // tattvArthaM dIpikA-jammUdrIpamAM sthita bharatavaSa Adi sAta kSetrane vibhakta karanArA kSudrahimavanta Adi cha vaSadhara patAnuM pUsUtramAM prarUpaNa karavAmAM AvyuM, have A varSadhara pava tAnA raMga, AkAra, temanI upara banelAM padmasarAvara vagere cha sarApara temanI andaranA puSkara AdinA vistAra vagere khatAvavA mATe kahIe chIe-- zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5. varSadharaparvatanA raMga AkArAdinuM nirUpaNa sU. 24 311 te kSudrahimavanta, mahAhimavanta, niSadha, nala, rUkima ane zikharI nAmanA cha varSa dhara parvata anukramathI kanaka, ratna, tapanIya vaiDUrya rUpya ane ratnamaya Adi che. (6) sudrahimavata parvata svarNamaya che. cIna paTTanA raMgavALe che. (2) mahAhimavanta parvata ranamayazukalavarNana che (3) niSadha parvata tapanIyamaya madhyAhnakAlIna sUryanA jevA varNano che (4) nIlavAna parvata vairyamaya-moranI Doka je che (5) rukima parvata rajatamayasaphedaraMgane che ane (6) zikharI parvata hemamaya-cInapaTTanA raMgane che. kanaka-ratna-tapanIya-vaiDUrya-rUpya--hemamayAH ahIM prakRtinA vikAra athavA avayava arthamAM maya pratyaya thayo che. sUtramAM je "Adi padano prayoga karavAmAM AvyA che tenAthI ATaluM paNa samajI levuM joIe-te parvatanA pArthabhAga maNiothI citra-vicitra che ane temane vistAra upara, madhyamAM tathA mULamAM che. te cha parvatenI upara kramazaH padma, mahApadma tigiccha kesarI, punDarika ane mahApunDarika nAmanA cha sarovaro che. - A chae sarovaranuM tathA temAM sthita puSkaranA AyAma (laMbAIviSkabha (vistAra) ane avagAha A pramANe che padma nAmaka sarovara eka hajAra yojana lAMbu che pAMcaseM jana vistRta che ane dasa jana avagAha (UMDAI) vALuM che. avagAhane artha ahIM nicAI levAno che jene nicala pradeza paNa kahI zakIe. mahApadma tathA tigiccha sarevarono vistAra tathA AyAma uttarottara dviguNita che. avagAha to badhAnA dasa yojanA ja che. badhA sarovaranI madhyamAM sthita puSkaronI laMbAI vistAra eka yojana Adi kramathI uttarettara vadhato thake samajavuM joIe. atre e dhyAnamAM rAkhavAnuM che ke padma Adi sarovara tathA temAM sthita puSkara dakSiNa dizAmAM begaNu che arthAt padmasarovarathI mahApadmasarovara bamaNA vistAranI laMbAIvALA che ane mahApadma sarovarathI tigi2cha sarovara bamaNI laMbAI vALuM che. tenI pachInA uttara dizAnA traNe sarovaro tathA puSkaro dakSiNa jevAM ja che arthAt tigi7 sarovaranI barAbara vistAra AdivALA kesarI sarovara, mahApadranI barAbara punDarika sarovara che ane padma sarovaranI barAbara mahApuMDarika sarovara che 24 tatvArthaniyukti-AnI agAu jambudvIpamAM sthita himavanta Adi cha varSadhara parvatanI prarUpaNuM karavAmAM AvI. have te parvatonA varNa tathA AkAranuM tathA temAM je sarovara puSkara vagere che temanuM tathA temanA puSkaranI laMbAI vistAra vagerenI prarUpaNa karIe chIe- te zudrahimavanta Adi cha varSaghara kanaka, ratna, tapanIya, vaiDUrya, rUpyamaya ane hemamaya che te paikI himavanta parvata kanakamaya hovAnA kAraNe cIna paTTanA varNana che mahAhimavanta ratnamaya hovAnA kAraNe-zukalavarNana che. niSadha parvata tapanIyamaya hovAthI tarUNa sUryanA TahelA varNavALe che nIlavAna parvata vaiDUryamaya hovAthI meranI Doka jevA varNana che. rUkima parvata rUpyamaya hovAthI candramA jevA sapheda varNana che. zikharI parvata hemamaya (svarNajaya) hovAthI cIna paTTa (mATInA) ghaDA) jevA varNane che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtranA Adi zabdathI kramazaH temanA vaNu Adi samajavA joI e. A cha vaghara pava tAnu arthAt kSudrahimavAn, mahAhimavAn, niSadha, nIlavaMta, rUkima ane zikharI kamazaH svaNuM vaNu ratnamaya tapanIya vai, rajata ane hemanA raMganA che. A chae patAnA pArzvabhAga maNiethI citra-vicitra che tathA temanA vistAra upara ane nIce kharAkhara- kharAkhara che. 31ra jammUddIpaprajJapti sUtramAM 72-79-83-110 ane 111 mAM kahevAmAM Avyu' che-- jammUdrIpamAM kSudrahimavAna parvata pUrNa rUpathI svaNu maya che, svaccha che, cikaNA--arthAt ati sundara che. mahAhimavAn parvata sa` ratnamaya che, niSadha sava tapanIyamaya che, nIlavAn pata savaitU maya che, rUkima pavata, sa rUpyamaya che ane zikharI pata sava ratnamaya che. sthAnAMgasUtranAM dvitIya sthAna; trIjA uddezaka, 87mAM sUtramAM kahyuM che--A cha e pata AyAma, viSNubha, avagAha sasthAna (AkAra) tathA paridhinI apekSA taddana samAna che. temanAmAM koI bhinnatA nathI, judApaNuM nathI, parasparamAM virAdhAbhAsI nathI. jammUDhIpaprajJaptinA sUtra 72mAM kahyuM che--A parvata ane bAjue e padmavara vedikAAthI tathA e vanakhanDAthI gherAyelA che.' te kSudrahimavanta Adi chae vadhara patAnI upara kramathI cha mahAda che jemanA nAma A pramANe che--padmada mahApadmada--tigicchada, kesarIda, puMDarikada ane mahApunDarikada. AmAMthI prathama padmada eka hajAra ceAjana lAMkhA che, pAMcaseA ceAjana paheALA che ane dasa ceAjana avagAhavALA (uMcAi) che. jammUDhIpaprajJaptimAM padmahadanA prakaraNamAM kahyuM che--drahimavAna parvatanA samatala bhAganI vacceAvacca eka vizALa padmada nAmanu sareAvara che te pUrva-pazcimamAM lAMbuM che, uttaradakSiNamAM paheALu' che. tenI lakhAI eka hajAra ceAjananI paheALAI pAMcaseA ceAjananI ane UMDAI (nIcAI) dasa ceAjananI che te svaccha che te padmadanI madhyamAM eka ceAjana lAMbu ane paheALuM eka puSkara nAmanuM kamaLa che. jammUddIpaprajJapti sUtra 73 padmadanA prakaraNamAM kahyuM che-- 'te padmadanI kharAkhara madhyabhAgamAM eka vizALa padma kahevAmAM ALyuM che. te eka ceAjana lAMbu-paheALu che aDadhA ceAjana uMcu che ane dasa ceAjana UMDu che pANIthI be gAu uMcuM che tenuM samagra parimANu thADuM vadhAre dasa ceAjananuM kahevAmAM Avyu che. padmadanuM je parimANu kahevAmAM Avyu che tenI apekSA mahApadmadanuM ane mahApadmadanI apekSA tigicchadanuM parimANu khamaNuM-khamaNuM che evI ja rIte temAM rahelAM kamaLAnuM parimANa paNu khamaNu-khamaNu che, je parimANu dakSiNa dizAnA A hado ane puSkarAnuM che te ja uttara dizAnA sarerAvarA tathA kamaLAnu che. jemake tigicchanI mAphaka zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda. a. 5. vaSadhara parvatanAvarSAdinuM nirUpaNa sU. 24 313 kesarIhadanuM mahApadmanI barAbara puMDarikalhadanuM ane padmahadanI jema, mahApuMDarikahadanuM parimANa (AyAma viSkabhI che. emAM rahelAM kamaLanA viSayamAM paNa A mujaba ja samajavuM. Azaya e che ke padmahadanI madhyamAM sthita puSkaranI apekSA mahApadmahadamAM sthita puSkara bamaNa che, mahApadyahudanA puSkaranI apekSA tigichaphuda puSkara bamaNAM che tyArabAda uttaramAM kesarIhudanA puSkara tigicchakhudanA puSkaranI barAbara, puMDarikahidanA puSkara mahApadmahadanA puSkaranI barAbara ane mahApuMDarikANuMdanA puSkara padhdhahudanA puSkara jeTalAM che. avagAha badhAM sarovarone dasa janano ja che. jambudvIpaprajJaptinA mahApadmahadanA prakaraNamAM sUtra 80mAM kahyuM che-mahAhimavanta parvatanI ThIka vacce vacce eka mahApa hada nAmanuM saravara che tenI laMbAI be hajAra jananI che, ane pahoLAI eka hajAra yojananI ane uMDAI dasa hajAra jananI kahevAmAM AvI che. te svaccha che tenA kAMThAo rajatamaya che A rIte laMbAI-pahoLAIne cheDIne bAkInuM varNana padmasarovaranI barAbara samajI levuM. temAM rahelA kamaLAnuM pramANu be jana che arthAta mahApadmasarovaranA varNanI mAphTa.te kamaLamAM eka palyopamanI sthitivALI hI devI nivAsa kare che. pachIthI jambudvIpaprajJaptimAM cha iMdanAM prakaraNamAM sUtra 83thI 110 sudhImAM kahyuM che- nigiracha hada nAmaka sarovara che je cAra hajAra jana lAMbu che be hajAra yojana pahoLuM che ane dasa hajAra jana uDuM che. ahIM dhRti nAmanI devI nivAsa kare che jenI sthiti eka palyopamanI che. uttarottara vizALa te cha puSkaranI karNikAnA madhyabhAgamAM banelA, zaradUpUrNimAnAM candramAnI snA-kAntine paNa jhAMkhI pADanAra, eka gAu lAMbA, agAunA vistAravALA tathA eka gAuthI thoDAka ochA uMcA evA cha prAsAda (mahelAM) che te prAsAdomAM cha devio nivAsa kare che jemanA nAma A prakAre che-zrI, hI, prati, kIrti, buddhi ane lakamI. A badhI devionI sthiti palyopamanI che ane teo sAmAnika tathA pAriSadonI sAthe tyAM nivAsa kare che. te puSkaranAM parivArarUpa anya puSkaramAM prAsAdanI upara te devionA sAmAnika ane pAriSadya deva nivAsa kare che sthAnAMgasUtranA chaThA sthAnamAM kahyuM che-tyAM cha mahAna RddhinI dhAraka yAva-palyopamanI sthitivALI devio rahe che teonA nAma A pramANe che--zrI, hI, dhRti, kIrti, buddhi ane lakSamI...yAvat zabdathI mahAna ghutivALI, mahAyazavALI, ityAdi artha samaja. A cha deviomAMthI zrI, hI ane dhRti nAmanI traNa devio pita-pitAnA parivAra sahita saudharmendranI sAthe sambandha rAkhe che AthI te traNe saudharmendranI sevAmAM tatpara rahe che. kIrti, buddhi ane lakSmI nAmanI traNa devio IzAnendrathI sambaddha che AthI teo izAnendranI sevAmAM utsuka rahe che-- A rIte pace meruparvatanI uttara ane dakSiNamAM je cha-cha kulaparvate che te dareka upara cha- cha devio che. A rIte badhI maLIne kula devio hoya che pArakA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 tatvArthasUtrane 'tA gayA vara no ItyAdi savArtha-jambudvIpamAM gaMgA Adi sAta nadio pUrva dizA tarapha vahe che jyAre sidhu Adi sAta nadio pazcima bAjue vahe che rapa tatvArthadIpikA-pUrva sUtramAM jambudvIpanI aMdara bharata Adi kSetronuM vibhAjana karanArA kSudrahimavanta Adi cha kulaparvatanA varNa, saMsthAna, paddamahada AdinA svarUpanuM varNana karavAmAM AvyuM. have vibhinna kSetrone vibhakta karanArI gaMgA, sidhu Adi cauda nadionA svarUpanuM prarUpaNa karavAmAM AvI rahyuM che - jenuM svarUpa pahelA kahevAmAM AvI gayuM che te jambudvIpamAM gaMgA Adi arthAta (1) gaMgA (2) rehitA (3) haritA (4) sItA (5) narakAntA (6) suvarNakUlA ane (7) rakatA A sAta saritAe pUrva bhaNI vahe che ane bharata Adi kSetramAM vahetI jatI pUrva lavaNa samudrane bheTe che (pharIvAra nahIM AvavAnA AzayathI pati-sAgaranA gharamAM pote pitAne arpaNa karI de che.) sidhu Adi arthAta (1) sidhu (2) rohitAzA (3) harikAntA (4) sadA (5) nArIkAntA (6) rUkhyakUlA (7) raktavatI A sAta nadio pazcima tarapha vahe che ane pazcima bharata Adi sAta kSetromAM vahetI jatI pazcima lavaNasamudrane maLe che. bharata Adi sAta kSetromAMthI pratyeka kSetramAM be-be nadio vahe che AthI eka ja sthaLe badhI nadione vahevAne kaI prasaMga nathI pApA tattvArthaniryukti-AnI agAu bharatavarSa Adi kSetrane judA-judA karanArA kSudrahimavanta Adi parvatanA svarUpa, varNa, AkAra, laMbAI, vistAra, avagAha vagerenuM temanI upara banelA padmahada Adi tathA padmahada AdinA madhyamAM sthita kamaLa AdinuM varNana karavAmAM AvyuM che have paddamahada AdithI nikaLelI gaMgA Adi cauda mahAnadionA svarUpa AdinI prarUpaNA karavAnA AzayathI kahIe chIe:-- jambudvIpamAM gaMgA Adi arthAta (1) gaMgA (2) rohitA (3) haritA (4) sItA (5) narakAntA (6) suvarNa kulA ane (7) rakatA A sAta mahAnadio pUrva dizA tarapha abhimukha thaIne bharata Adi kSetromAM vahetI vahetI pUrva lavaNasamudramAM praveza kare che-sidhu Adi arthAta (1) sidhu (2) rohitAzA (3) harikAntA (4) sItAdA (pa) nArikAntA (6) rucakulA ane (7) raktavatI A sAta mahAnadio pazcimanI tarapha vahetI vahetI pazcima lavaNa samudramAM praveza kare che eka-eka kSetramAM be-be nadio samajavI joIe. A paikI gaMgA nadi pamahadathI utpanna thAya che ane pUrva taraNa dvArathI nIkaLe che. A ja padmahadathI nikaLavAvALI ane pazcima taraNadvArathI nIkaLavAvALI sidhu nadI cheA ja padmahadanA uttarIya raNadvArathI rahitAMzA nadI nIkaLe che. rehitA nadI mahApamahadathI utpanna thAya che ane dakSiNanA teraNadvArathI nIkaLe che. mahApamahRdayI, uttarIya teraNadvArathI harikAntAne uddagama thAya che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 caudamahAnadInAnAmAdinunIrUpaNa sU0 25 315 haritA nadI tigiccha hadathI dakSiNanA teraNadvArathI nIkaLe che. sItAdA nadI A ja uttarIya toraNadvArathI nIkaLe che sItA nAmaka nadI kesarIhadathI utpanna thaI, dakSiNanA teraNadvArathI nIkaLe che. narakAntA paNa kesarIhRdathI nIkaLe che ane uttarIya taraNudvAre thaIne vahe che. nArIkAntA punDArika hadathI ukta thaIne dakSiNa taraNadvArathI nIkaLIne vahe che A ja hada (sarovara)thI uddata thaIne uttarIya tAraNudvArathI rUcakUlA nadI vahe che. sUvarNakulA nadI mahApuMDarika hadathI udvata thaIne dakSiNe toraNadvArathI nIkaLI vahe che. raktA ane rakatadA nAmanI nadIo paNa A ja sarovaramAMthI nIkaLI che ane teo kramazaH pUrva tAraNudvAra tathA pazcima taraNadvAre thaIne AgaLa prasthAna kare che. sthAnAMga sUtranA sAtamAM sthAnakamAM kahevAmAM AvyuM che - jambudvIpamAM sAta mahAnadio pUrvanI tarapha abhimukha thaIne lavaNasamudramAM jaIne maLe che. A sAta nadIonA nAma A pramANe che-gaMgA hitA, haritA sItA narakAMtA, sUvarNakUlA ane rakatA. jambudvIpamAM sAta mahAnadio pazcima tarapha abhimukha thaIne lavaNa samudramAM maLe che temanA nAma A pramANe che-sidhu rohitAzA harikAntA sItAdA, nArIkAntA rUdhyakUlA ane rakatavatI pUrvokta cauda nadiomAMthI gaMgA, sidhu, rakatA ane rakatavatI nAmaka cAra mahAnadio cauda-cauda hajAra nadIonI sAthe maLIne pUrva ane pazcimanA lavaNu samudramAM maLe che. AmAMthI gaMgA ane rakatA nAmaka be mahAnadIo pUrva lavaNa samudramAM praveza kare che. sidhu ane rakatavatI nAmaka be mahAnadIo pazcima lavaNa samudramAM praveza kare che. gaMgA ane sidhu bharatakSetramAM vahe che ane rakatA tathA rakatavatI aivita kSetramAM vahe che. jambudvIpaprajJaptinA chaThAM vakSaskAranA sUtra. 125mAM kahyuM che-jambudvIpanI aMdara bharatavarSa ane eravata varSamAM keTalI mahAnadIo kahevAmAM AvI che."? uttara-gautama cAra mahAnadIo kahevAmAM AvI che te A prakAre che-gaMgA, sidhu, rakatA ane raktavatI. AmAMthI pratyeka mahAnadI cauda hajAra nadIothI yukata thaIne pUrva ane pazcima lavaNasamudramAM jaIne maLe che. 25 maravAnA vija' ItyAdi satrArtha -bharatavarSano vistAra pAMcaso chavvIsa jana ane eka yojananA ogaNIsa bhAgamAthI cha bhAga che (pa26 ) mArA tattvArthadIpikAH-pUrvasUtramAM jambudvIpanA bharata Adi kSetromAM gaMgA Adi je mahAnadIo pravAhita thaI rahI che temanA svarUpanuM ApaNe nirUpaNa karI gayA have bharatakSetrane vistAra kahIe chIe-pAMcaso chavvIsa yojanA ane eka ejananA naMda bhAga che ghara6 tatvArthaniryukitaAnI pUrvanA sUtramAM gaMgA sindha Adi mahAnadIonuM tathA bharata Adi kSetranuM vibhAjana karanArA himavanta Adi varSadhara parvatanuM svarUpa batAvavAmAM AvyuM che. have bharatakSetranA vistAranI prarUpaNa karIe chIe- zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 tatvArthasUtrane bharatavarSa arthAta bharatakSetrano vistAra pAMcaso chavvIsa pejana ane eka ejananA egaNIsamAM bhAgamAMthI cha bhAga che (para6 ). jambudvIpaprajJaptinA bAramAM sUtramAM kahevAmAM AvyuM che-jambudvIpa nAmaka dvIpamAM bharata nAmaka varSa-kSetra che........teno-vistAra para6 bhejana che. Azaya e che ke eka lAkha yeAjana lAMbA-pahoLA jambudvIpanA para6 ne bhAga bharatakSetrane vistAra che parA marLavikrama" ItyAdi savArtha -kudrahimavAna parvatathI laIne videhakSetra paryanta parva ane kSetrone vistAra uttarottara bamabama che parachA tasvArthadIpikA-pUrvasUtramAM jambudvIpanA antagata bharatakSetranA vistAranuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM, have cula himavanta parvatathI videha kSetra sudhInA parvata ane kSetrano vistAra batAvIe chIe-bharatakSetrathI AgaLanA parvato ane kSetre vistAra uttarottara bamaNobamaNa che. bharatakSetrathI AgaLa kSudrahimavAna parvata, pachI mahAhimavAnuM parvata, tyArabAda niSadha parvata ane pachI mahAvideha kSetra che, AmAM pahelA trIjA ane pAMcamA sthAna upara vaSadhara parvata che ane bIjA, cothA tathA chaThThA sthAne kSetra che. A varSadhara parvata ane varSa bharatavarSanI apekSA bamaNu-bamaNuM vistAravALA che. jemake upara bharatakSetrane je vistAra kahyo che tenAthI bamaNo vistAra kSudrahimavAnuM parvatane jANa, kSudrahimAvAna parvatanI apekSA bamaNe vistAra haimavata kSetrane che, haimavata kSetranI apekSA bamaNo vistAra mahAhimavAna parvatane che, mahAhimAm parvatanI apekSA bamaNa vistAra harivarSane che, harivarSathI bamaNo-vistAra niSadha parvatano che ane niSadha parvatanI apekSA bamaNa vistAra mahAvidehakSetrane che mArA - tavArthaniryukita-AnI agAu jambudvIpanI aMdara sthita bharatakSetranA vistAranuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM hoI cula himavantathI laIne videha sudhInA-varSadhara parvata ane varSonA vistAranuM parimANa batAvavA mATe kahIe chIe- zudrahimavAna parvatathI laIne videhakSetra paryata je varSadhara ane varSa che temane vistAra uttarottara bamaNo-bamaNo che. A varSadhara parvata A pramANe che-(1) culahimavanta (2) haimavata varSa (3) mahAhimavata parvata (4) harivarSa (5) niSadha parvata (6) mahAvideha kSetra AmAMthI bharatakSetranA, pUrvalikhita parimANanI apekSA calahimavanta parvatanuM parimANu bamaNuM che, culahimavanta parvatanI apekSA haimavatakSetranuM parimANa bamaNuM che. haimavatakSetranA parimANathI bamaNuM parimANa mahAhimavanta parvatanuM che- mahAhimavAnuM parvatanA parimANathI bamaNo harivarSane vistAra che. harivarSathI bamaNo niSadha parvatano vistAra che ane niSadhaparvatanI apekSA bamaNo vistAra mahAvideha varSane che. - bharatavarSane vistAra, jemake AgaLa (agAu) kahevAmAM Avyo che, pAMcaso chavvIsa jana ane eka janane 6 bhAga che AnAthI bamaNe eka hajAra bAvana jana tathA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a.5 culahimavantaadiparvata ane kSetronA vistAranuM kathana sU. 27 317 19 bhAga viratAra culahimAvAna parvata che. AthI bamaNa 21055 janane vistAra haimavatavarSane che. mahAhimavana parvata cAra hajAra basosa ejana ane dasano ogaNIsame bhAga che (42106 yojana) harivarSane vistAra 84ra1 yojana che niSadhaparvata 168422 jana vistRta che mahAvidehakSetrane vistAra 336844 jana che. jabUdvIpaprajJaptisUtramAM kSudrahimavanta parvatanA varNananA prakaraNamAM kahyuM che-jambudvIpa nAmaka dvIpamAM culla (suda) himavanta nAmaka varSadhara parvata kahevAmAM Avyo che. A varSadhara parvata pUrva ane pazcimamAM lAMbo che uttara dakSiNamAM paheLe che ane baMne bAju lavaNasamudrathI joDAyela che-tene pUrva kinAre pUrva lavaNa samudrane sparzela che. ane pazcimane kinAre pazcimanA lavaNa samudrane pazela che. te eka jana uMce che. paccIsa jananI avagAhanA vALe che. ane 105ra jana vistAra vALe che. AgaLa haimavatavarSanA prakaraNamAM jambudvIpa prajJaptimAM ja kahela che-jabUdvIpa nAmanA dvIpamAM hemavatanAmanuM varSa kahela che. te pUrvathI pazcimamAM lAMbu che. ane uttara dakSiNamAM pahoLuM che. palaMganA AkArathI kahela che. ane banne bAjuthI lavaNa samudrane sparzela che. te pitAnA pUrviya kinArAthI pUrva samudrane ane pazcima kinArethI pazcimanA samudrane sparza kare che, tene vistAra 2105 janane che. te pachI tyAMja mahAhimavantanA prakaraNamAM kahelu che--jabUdvIpa nAmanA dvIpamAM mahAhimavanta nAmano varSadhara parvata kahela che te pUrva pazcimamAM lAMbe uttara dakSiNamAM pahoLe che, ane bane lavaNa samudrane sparzela che. teno pUrvabhAga pUrvalavaNa samudrane ane pazcima bhAga pazcima lavaNa samudrane sparzela che. te base jana uMce che. ane pacAsa ejananI avagAhanA vALe che. ane teno vistAra 4210 ru yojana che. pharI harivarSanA viSayamAM jambudvIpa prAptimAM kahela che ke--jambudvIpa nAmanA dvIpamAM harivarSa nAmanuM kSetra kahela che. te pUrva-pazcimamAM lAMbuM, uttara-dakSiNamAM pahoLuM ane baMne bAjue lavaNasamudramAM praviSTa che pitAnA pUrvIya cheDAthI pUrva lavaNasamudrathI ane pazcimI cheDAthI pazcima lavaNasamudrathI spazela che tene vistAra 8421 janane che. tyArabAda tyAM ja jambudvIpaprajJaptimAM niSadhaparvatanA viSayamAM kahyuM che--jambudvIpa nAmaka varSadhara parvata kahelo che. te pUrva-pazcimamAM lAMbo, uttara-dakSiNamAM pahoLo ane baMne tarapha lavaNa samudrathI spezala che. tene pUrva taraphano cheDo pUrva lavaNu samudrane ane pazcima cheDe pazcima lavaNasamudrane sparzale che. te cAraso ja uce che. tenI uMDAi cAra gabhUtinI che ane vistAra 1684ra yojana che. pachI jabUDhIpaprajJaptimAM ja mahAvidehanA viSayamAM kahyuM che--jabUdvIpa nAmaka dvIpamAM mahAvideha nAmaka varSa che te pUrva-pazcimamAM lAMbuM, uttara-dakSiNamAM pahoLuM, palaMganA zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 tatvArthasUtrane AkAranuM laMba-corasa ane baMne bAju lavaNasamudrathI sparzAvela che. teno pUvI kinAro pUrvanA lavaNa samudrathI ane pazcimI kinAre pazcimI lavaNasamudrathI pRi che. tene vistAra 33684 janane che parA ttA vAtAvara" ItyAdi sUvAtha-uttara dizAnA varSadhara parvata ane varSa' arthAtu kSetra dakSiNa dizAnA ja viSkambanI mAphaka che paraMtu tattvArthadIpikA-pUrva sUtramAM sudrahimavAna parvatathI mahAvideha kSetra sudhInA kSetro ane parvatane vistAra batAvavAmAM AvyA, have nIla, rUkima ane zikharI nAmaka parvatanAM tathA ramyaka hairaNyavata ane eravata kSetranA vistAranuM prarUpaNa karIe chIe- uttara dizAmAM sthita nIla parvata ramya kSetra, kimaparvata, hairayavata kSetra, zikharIparvata ane airAvata kSetra A cha kSetra ane parvata vistAramAM dakSiNa dizAnA kSudrahimavAnuM Adi parvata ane kSetronI barAbara ja samajavA joIe. A paikI nIla nAmaka varSadhara parvata niSadha parvatanI barAbara che ramyapha kSetra harivarSa kSetranI barAbara che ane rUkima nAmaka varSa dhara parvata mahAhimavAnuM parvata jeTalA vistAravALA che hairazyavata varSa haimavata kSetranI barAbara che ane zikharI nAmaka parvatano viratAra kSudrahimavAna parvatanI barAbara che. airAvata kSetra bharatakSetranI barAbara vistAravALo che- A prakAre jeTalo vistArabha ratakSetrano che. teTalo ja vistAra aravatakSetrano paNa samajavo joIe. kSudrahimavAna parvatano jeTale vistAra che teTalo ja vistAra zikharI parvatane che. haimavata kSetrano jeTalA vistAra che teTalo ja vistAra TheraNyavata kSetrano che. mahAhimavAna parvatano jeTalA vistAra che teTaluM ja ramyaka kSetrano vistAra che. niSadha parvatane eTale vistAra che teTaluM ja nIla parvane vistAra samaje evI ja rIte zikharI parvata AdinI upara hado ane puSkara AdinA vistAranI barAbara samajavA joIe mArA tavAthaniyukti-pUrvasUtromAM kSudrahimavAna Adi nIla parvatanuM tathA bharata kSetra Adi kSetronA vistAranI anukamathI prarUpaNa karavAmAM AvI have nIla rUkima tathA zikharI nAmaka traNa varSaghara parvatanuM tathA ramyaka, hairaNyavata ane airAvata nAmaka traNa kSetronA vistAranI prarUpaNa karIe chIe- uttara dizAmAM avasthita nIla vagere traNa varSadhara parvata airavata Adi traNa kSetre e rIte chae varSadhara ane varSa dakSiNadizAnA parvata ane kSetranA samAna vistAravALA che temAMthI eravata kSetra bharata kSetranI barAbara vistAravALe che zikharI parvata kSudrahimavAna parvatanI barAbara vistAravALo che hairaNyavata kSetra hemavata kSetranA samAna vistAravALo che ane rUkima parvata mahAhimavAnuM parvatanI barAbara vistAravALo che. ramyaka kSetra harivarSanI barAbara vistAravALuM che ane nIla parvata niSadha parvatanI barAbara vistAravALe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 nIlAdiparva ane ramyokAdikSetronuM nirUpaNa sU28 319 A rIte aravata kSetrano vistAra para da ojanane che, zikharI parvatano vistAra 105ra 2 janana che, TheraNyavata kSetrane vistAra 2105 A ejanano che rUkima parvata ..4210 jana vistRta che ane ramyaka kSetrano vistAra 8421 8 yojanAno che. nIlaparvatane vistAra 16842 2 janane che. A ja rIte nIla parvatanI upara je kesarI nAmanuM sarovara che tene vistAra be hajAra yojana che. kesarI sarovaramAM cAra jananI laMbAI-pahoLAIvALuM eka puSkara zebhAyamAna che. rUkima nAmaka parvatanI upara puMDarIka sarovara che je tenAthI aDadhA vistAra vALuM che, vizALa che ane daza yAjananI UMDAIvALuM che. puMDarIka sarovaranI madhyabhAgamAM pUrvokta puSkaranI apekSAthI aDadho lAMbA-pahoLo eka puSkara che evI ja rIte zikharI parvata upara mahApuMDarIka nAmanuM sarovara che jene vistAra tenAthI paNa aDadho che ane avagAha daza ejananuM che. AvI rIte teMtrIsa hajAra chase corAsI jana tathA cAra gaNIza aMza mahAvidehakSetrane vistAra che tenAthI aDadhe vistAra ramyaka varSano che, ramyaka varSathI aDadho vistAra rUkima parvatane che, rUkima parvatathI aDadhe vistAra hairaNyavata vaSane che, haraNyavata varSathI aDadho vistAra zikharI parvatane che ane zikharI parvatathI aDadhe vistAra airAvata varSa che. sthAnAMgasUtranA bIjA sthAnanA bIjA udezakanA 87mAM sUtramAM kahyuM che-jambudvIpanA mandara parvatathI uttara ane dakSiNamAM be varSadhara parvata taddana sarakhAM che temanAmAM koI vizeSatA nathI, judAMpaNuM nathI, teo laMbAI, pahoLAI uMcAI, avagAha AkRti ane paridhithI eka bIjAthI bhinna prakAranA nathI te be parvatanA nAma che-culla himavanta ane zikharI AvI ja rIte mahAhimavanta ane rUmi parvata tathA niSadha ane nIlavanta parvata vagere............ 28 / mAvapaNuM jIravamA ItyAdi sAtha-bharata ane airAvata kSetramAM utsapiNI ane avasarpiNI kALanA cha ArAemAM manuSyanA AyuSya vagerenI vRddhi-hAni thatI rahe che. bAkInA kSetramAM vadhaghaTa thatI nathI ke 29 che tavAthadipIkA-AnAthI pahelAM bhArata Adi kSetranuM tathA culahimavanta Adi varSadhara parvatanA AyAma, vikhaMbha AdinuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have te bharata Adi kSetramAM nivAsa karanArA manuSyanA upaga, AyuSya zarIrapramANa AdinI vRddhi tathA hAsanI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- pUrvokta bharatathI laIne eravata sudhI sAta kSetramAMthI bharata ane eravata A be kSetramAM cha ArAvALA utsapiNuM ane avasarpiNI kALamAM manuSyanA upaga, AyuSya, zarIranA avagAha AdimAM vRddhi ane hAni thatI rahe che. avasarpiNI kALanA cha ArAe che (1) suSamasuSama (2) suSama (3) suSamaduSama (4) duSamasuSama (5) duSama ane (6) zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 tattvArthasUtrane duSama-duSama utsarpiNI kALanA AroonI paNa A ja nAma che paraMtu temanA nAma viparIta hoya che jemake duSama-duSama, duSkama vagere. bharata ane aravata kSetramAM ja A vRddhi tathA ghaTADe thAya che. A be kSetre sivAya haimavata, harivarSa, mahAvideha ramyaka hairaNyavata kSetramAM manuSyanuM AyuSya vagere jemane tema ja rahe che arthAta temAM vadhAro athavA ghaTADo thato nathI. tAtparya e che ke haimavakta Adi kSetromAM na to utsapiNI-avasarpiNI rUpa kALanA vibhAga hoya che athavA na to manuSyonA AyuSya uMcAI vageremAM pheraphAra thAya che tyAM sadA eka sarakhe ja kALa rahe che AthI kALanI viSamatAnA kAraNe AyuSya avagAhanA AdimAM thanArI viSamatA tyAM nathI 29 tatvArthaniryukita-pahelA jambudvIpanI aMdara sthita bharata Adi sAta kSetranI prarUpaNa karavAmAM AvI have te kSetramAM nivAsa karanArA manuSyanA upayAga, AyuSya, zarIranI uMcAI vageremAM samAnatA hoya che, athavA koI prakAranI vizeSatA thatI rahe che ! evI AzaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe- pUrvokta bharata, haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka, hRrayavata ane aivita kSetramAMthI bharata ane eravata nAmaka kSetromAM utsapiNI ane avasarpiNI kALomAM manuSyanA bhega, upabhega, AyuSya ane zarIranI uMcAI vageremAM vRddhi tathA hAsa thato rahe che A utsapiNI ane avasarpiNI kALomAMthI pratyekamAM cha samaya hoya che jene "ArA' paNa kahevAmAM Ave che. avasarpiNI kALamAM cha ArA A prakAranA hoya che -(1) suSamA suSamA (2) suSama (3) suSama-duSamA (4) duSa-suSamAM (5) duSamA ane (6) duSama duSama avasarpiNI kALanA A cha ArAonI samApti pachI utsarpiNI kALano AraMbha thAya che jene prathama Ara duSama duSamA ane atika suSamasuSamA hoya che arthAt avasarpiNuM kALanA che ArAethI utsarpiNI kALanA ArA ekadama ulTA kramathI hoya che utsarpiNI kALamAM AyuSya, uMcAI vageremAM kamazaH vRddhi thatI rahe che ane avasarpiNa kALamAM anukramathI hAsa thAya che. A viSamatA mAtra bhArata ane aravata kSetramAM ja hoya che A baMne kSetromAM manuSya AdinA upabhegamAM, AyuSyamAM tathA zarIranA pramANa AdimAM hamezAM samAnatA hotI nathI parantu utsarpiNIkALamAM vRddhi ane avasarpiNakALamAM hAla thAya cheAnuM kAraNa e che ke A baMne kSetromAM ja utsarpiNa avasarpiNI kALanA bheda che. bharata ane aravata kSetra sivAya haimavata, harivarSa, mahAvideha, ramyaka ane hairazyavata kSetromAM utsarpiNa ane avasarpiNI kALa hotAM nathI. A kALabheda na hovAthI manuSya AdinA AyuSya, avagAhanA AdimAM paNa bheda hoto nathI AyuSya AdimAM je viSamatA hoya che tenuM kAraNa kAlakRta viSamatA che. kALane viSamatAnA abhAvamAM tajajanita AyuSya avagAhanA AdinI viSamatA paNa hotI nathI. anubhAvano artha che bhoga ane upabhega, AyuSyathI tAtparya che jIvana athavA jIvita rahevAnuM kALamAna ane pramANano artha che zarIranI uMcAI A badhAmAM vRddhi ane hAsa thatAM rahe che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 bharatAdikSetramAM nivAsImanuSyanA AyuSyAdinuM nirUpaNusU.29 321 utsarpiNInA cha vibhAga hoya che te A rIte che- (1) duSamaduSamA (2) duSamA (3) duSamasuSamA (4) suSamaduSamA (5) suSamA ane (6) suSama suSamAM AnAthI viparIta kramavALe avasarpiNakALa che jemake-(1) suSama suSamA (2) suSamA (3) suSama duSamA (4) duSama suSamA (5) duSamA ane (6) duSamaduSamA. amAMthI utsapiNukALanuM pramANa dasa kroDAkoDI sAgaropamanuM che ane avasarpiNI kALanAM pramANa paNa daza koDA-koDI sAgaropamanuM ja che. baMne no samaya vIsa koDAkroDI pAgaropama che Ane eka kALacaka kahe che AmAMthI suSamasuSamAM Aro cAra kroDA-kreDI sAgaropamanA hoya che. A ArAnI AdimAM manuSya have pachI kahevAmAM AvanAra uttara kurukSetranA manuSyonI mAphaka traNa gAuna avagAhavALA hoya che. pachI avasarpiNI kALanA prabhAvathI kamazaH hAsa thatA-thatAM cAra koDAkoDI sAgaropama samApta thayA para suSamAkALa AraMbha thAya che. suSamakALa traNa koDA-koDI sAgaropamano che. AnI zarUAtamAM manuSya harivarSa kSetranA manuSyanI mAphaka be gAunI avagAhanAvALA hoya che. tyArabAda kramazaH hAsa thatA-thatA ukta kALa puro thaI javAthI suSamaduSamA kALa AraMbha thAya che tenuM kALamAna be kroDAkoDI sAgaropamanuM che. tenA prAraMbhamAM manuSya haimavata varSanA manuSyanI mAphaka eka gAunI avagAhanAvALA hoya che. tyArabAda anukramathI hAra thatA-thatA duSamasuSamA kALa prAraMbha thAya che. A kALanI zarUAtamAM manuSya mahAvideha kSetranA manuSyonI samAna pAMcaso dhanuSyanI-avagAhanAvALA hoya che. tyArabAda hAni thatA-thatA ukta samaya pUrNa thaI javAthI pAMcame Aro duruSamA AraMbha thAya che tenI kALamaryAdA ekavIsa hajAra varSanI che tenI zarUAtamAM manuSyanA zarIranI uMcAI sAta hAthanI ane AyuSya savAse varSanuM hoya che anukamathI te Aro samApta thaI jAya che ane duSama-duSama nAmane cho Ara zarU thAya che te paNa ekavIsa hajAra varSano hoya che temAM manuSyanI avagAhane eka hAthanI ane AyuSya vIsa varSanuM rahI jAya che. utsarpiNI kALa paNa A prakAre samajavo joIe paraMtu tenA ArAone kama viparIta hoya che. prathama Are ekavIsa-hajAra varSano hoya che tenuM nAma duSamadaSama che tenI pachI utsarpiNIne bIjo Aro duSama Ave che tenuM kALapramANa paNa ekavIsa hajAra varSa che. tyArabAda duSamasuSama nAmaka trIjo Aro cAlu thAya che je beMtALIza hajAra varSa ochA eka koDA-kroDI sAgaropamano hoya che tenI pachI ceAtho Aro be kroDAkoDI sAgaropamano Ave che jenuM nAma suSamaduSama che pachI pAMcamo suSamA nAmaka traNa kroDAkoDI sAgaropamano Aro Ave che. aMtamAM suSamA suSama nAmano chaThe Aro Ave che je cAra kroDAkoDI sAgaropamano hoya che. utsarpiNI kALanA prathama ArAnI zarUAtamAM manuSyanuM AyuSya soLa varSanuM heya che ane temanuM zarIra eka hAthanuM hoya che. utsapiNInA bIjA ArAnI zarUAtamAM manu nuM AyuSya vIsa varSanuM ane zarIranuM pramANa sADA traNa hAthanuM hoya che. utsarpiNI 41 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 tatvArthasUtrane kALanA trIjA ArAnI zarUAtamAM manuSya ekasovIsa varSanI AyuSyavALA ane sAta hAtha uMcA zarIravALA hoya che. utsarpiNInA cothA ArAnI zarUAtamAM manuSya karoDa pUrvanI AyuSya ane pAMcase dhanuSyanI zarIranI avagAhanAvALA hoya che. utsarpiNInA pAMcamAM ArAnI zarUAtamAM manuSyanuM AyuSya eka popamanuM ane zarIranI uMcAI eka gAunI hoya che. utsapiNIkALanA chaThThA ArAnI zarUAtamAM be palyopamanuM AyuSya hoya che ane be gAunuM zarIra hoya che A chaThThA ArAnA antamAM manuSyanuM AyuSya traNa palyopamanuM ane zarIranI uMcAI traNa gAunI hoya che. utsapiNIkALanA cothA pAMcamA ane chaThThA ArAmAM eka prakAranI paNa Iti hotI nathI. manuSya badhAM prakAranA upadravothI rahita hoya che. sthAnAMgasUtranA dvitIya sthAnanA sUtra 8mAM kahyuM che-jambudvIpa nAmaka dvIpamAM baMne kurukSetramAM arthAt devakuru ane uttarakurumAM manuSya suSamasuSamA rUpa uttama Rddhine prApta karIne tene upabhega karatA thakAM vihAra kare che. jambudvIpanA be varSomAM arthAta harivarSa ane ramyaka varSamAM manuSya sadA suSamA rUpa uttama Rddhine prApta karIne tene upabhoga karatA thakAM rahe che. jambudvIpa nAmaka dvIpamAM be varSomAM arthAt haimavat ane hiraNyavata nAmaka kSetromAM manuSya sadA suSamaduSama rUpa uttama Rddhine prApta karIne tene upabhoga karatA rahe che jambudvIpa nAmaka dvIpamAM be kSetromAM arthAt pUrvavideha ane apara videhamAM manuSya sadaiva duSamasuSama rUpa uttama Rddhine prApta karIne tene pariga karatA thakAM vicare che. jambudvIpa nAmaka dvIpamAM be kSetromAM manuSya cha prakAranA kALane anubhava kare che A be kSetra che-bharata ane airavata bhagavatIsUtranA pAMcamAM zatakamAM prathama uddezakamAM paNa kahyuM che--jambudvIpa nAmaka dvIpamAM sumerU parvatathI pUrva ane pazcimamAM na to utsarpiNI kALa hoya che ke nathI AvasarpiNI kALa. tyAM kALa sadaiva avasthita arthAt eka sarakho rahe che . 29 dimavAda karAyuig' ityAdi savAtha-haimavata kSetrathI laIne uttarakuru sudhI dakSiNa ane uttaramAM manuSya eka, be, traNa papiyamanI sthitivALA tathA baMne videha kSetramAM saMkhyAta kALanA AyuSyavALA hoya che 30 tatvArthadIpikA-agAu kahevAmAM AvyuM che ke utsarpiNI ane avasarpiNI kALanA nimittathI bharata ane aravatakSetramAM manuSyanAM upabhoga, AyuSya tathA zarIranI avagAhanA AdimAM vRddhi, ane hAsa thatAM rahe che. have haMmavata harivarSa ramyaka varSo heravata, devakuru uttarakuru tathA pUrva videha ane pazcima videhamAM manuSyanI sthitinI prarUpaNa karavA mATe kahIe chIe- haimavatathI laIne uttarakuru paryanta arthAt haimavata, harivarSa, ramyakavarSa,-haraNyavata devakuru ane uttarakurukSetramAM yathAkramathI manuSya eka, be ane traNa palapamanI AyuSya zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5. haimavatAdikSetravAsI manuSyanI sthitinuM nirUpaNa sU. 30 323 vALA hoya che hamavata ane herasvata kSetramAM manuSyanuM AyuSya eka popamanuM hoya che harivarSa ane ramyaka varSamAM manuSya traNa palapepamanI AyuSyavALA hoya che paraMtu mahAvidehakSetramAM pUrvavidehakSetramAM ane aparavidehakSetramAM saMkhyAta kALanI sthitivALA hoya che 30 che tavAniyati-AnAthI pahelAM bharata tathA eravatamAM utsarpiNa avasarpiNI kALavizeSa nimittaka manuSyanA upabhoga AyuSya, zarIranI uMcAI vageremAM vRddhi-tathA hAsa thatuM nathI e prarUpita karyuM che. have pAMca kSetramAM ane devakuru uttarakuru kSetramAM kevaLa manuSyanuM jUnAdhikatvarUpa vizeSa pratipAdana karavA mATe kahIe chIe- hUimavA ItyAdi haimavatathI laIne uttarakuru sudhInA arthAt haimavata-harivarSa- ramyakavarSa hairaNyavata devakuru ane uttarakurunA dakSiNa uttarakSetromAM manuSya kramathI eka be traNa palyopamanI sthitivALA hoya che. - temAM haimavata kSetramAM hairaNyavata kSetramAM dakSiNettara kSetromAM manuSyanuM AyuSya eka palyopamanuM hoya che. harivarSa ane ramyakavarSamAM be palyopamanuM AyuSya hoya che jayAre devakuru tathA uttarakurumAM traNa palyopamanuM AyuSya hoya che. pAMca haimavata ane pAMca hairaNyavata kSetramAM hamezAM suSamaduSama je kALa pravartate hovAthI tyAMnA manuSya eka palyopamanA AyuSyavALA, be hajAra dhanuSanI avagAhanAvALA, caturtha bhattAhArI arthAt ekAntarathI bhajana karavAvALA tathA nIlakamaLanI jevA varNavALa hoya che. evI ja rIte pAMca harivarSa tathA pAMca ramyakavarSa kSetromAM sadA suSamAM je kALa rahetA hovAthI tyAMnA-manuSyanuM AyuSya be palyopamanuM hoya che, zarIranI avagAhanA cAra hajAra dhanuSyanI hoya che ane teo SaSTha bhattAhArI hoya che arthAtu be divasanA AMtare bhajana kare che. temane varNa zaMkha jevo hoya che. pAMca devakara ane pAMca uttarakurukSetromAM suSamAsuSamA mAphaka sadaiva rahevAthI tyAMnA mananuM AyuSya traNa palyopamanuM hoya che, avagAhanA cha hajAra dhanuSyanI hoya che ane teo aThThamabhatta-bhejI AkarSA hoya che-arthAt traNa traNa divasanA aMtare bhojana kare che temanA zarIrano raMga sonA jevo hoya che paraMtu pAMca pUrva videhI ane pAMca pazcimavidehamAM manuSya saMkhyAta kALanA AyuSyavALA hoya che tyAM sadA duSamasuSamakALanA prAraMbha vakhate hoya che tevo kALa banyo rahe che AthI tyAMnA manonI uMcAI pAMcase dhanuSyanI hoya che, teo dararoja bhejana kare che ane temanI utkRSTa sthiti eka koDa pUrvanI tathA jaghanya sthiti antarmuhUrtanI hoya che. je kSetramAM munione deha vigata-vinaSTa thAya che. arthAt jyAM sadaiva dharma-zAsananI pravRtti rahevAthI tathA tIrthakaronI vidyamAnatA hovAthI munijana videha-avasthA prApta kare che, te kSetra paNa videha kahevAya che. jo ke madhyamAM merU parvata Avela hovAthI videha zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 tatvArthasUtrane hovAthI kSetra pUrva apara Adi bhAgomAM vibhakta che tema chatAM sAmAnya rUpathI eka ja che jambudvIpamAM eka dhAtakIkhaDa dvIpamAM be tathA puSkarArdhamAM be videha hovAnA kAraNe paMcamahAvideha kSetra kahevAmAM Ave che. jambudvIpaprajJaptinA cothA vakSaskAramAM kahevAmAM AvyuM che--jabUdvIpa nAmaka dvIpamAM mandara parvatathI uttara tathA dakSiNa dizAmAM be varSa kahevAmAM AvyA che--hemavanta ane heraNyavata harivarSa ane ramyakavarSa devakurU ane uttarakuru temAM eka palyopamanI sthiti kahelI. che, be palyopamanI sthiti tathA traNa palyopamanI sthiti kahI che prazna-bhagavana! mahAvidehamAM manuSyonI keTalI sthiti kahI che? uttara-gauttama ! jaghanya antarmuhUrta pramANa ane utkRSTa koDa pUrvanuM-AyuSya kahevuM che ke 30 | 'dhAyasaMDe pukkharaddheya do do vAsakurAya' sUtrArthadhAtakIkhaDa ane puSkarArdhamAM be-be varSa ane be-be kuru che . 31 tattvArthadIpikA-pahelA jambudvIpamAM bharata, haimavata harivarSa, mahAvideha, ramyakavarSa, hairaNyavata ane eravatavarSa e sAta varSonuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che have e nirUpaNa karIe chIe ke dhAtakIkhaDa ane puSkarArdhamAM bharata Adi kSetra be-be-che- dhAtakIkhaDa dvIpamAM tathA puSkarArdhadvIpamAM bharata Adi pratyeka kSetra be-be che AthI tyAM sAtane badale cauda-cauda kSetra hoya che. kuru mahAvidehamAM ja hoya che AthI jambudvIpanA devakuru ane uttarakuru sivAyanA cAra devakuru ane cAra uttarakuru dhAtakIkhaDa ane puSkarArdhamAM che A rIte jambudvIpamAM bhArata Adi kSetra eka-eka che dhAtakIkhaDamAM babbe che jyAre puSkarArdhamAM paNa be-be che A badhAM maLIne pAMca-pAMca hoya che. merU parvata paNa pAMca-pAMca che. mahAvidehamAM devakuru ane uttarakuru paNa pAMca-pAMca ja hoya che 31 tatvArthaniyukti-jambudvIpamAM sAta kSetra saMbaMdhI agAu kathana karavAmAM AvI gayuM che eTaluM ja nahIM paNa jambudvIpamAM eka-eka bharata Adi kSetra che e paNa batAvI devAyuM che. have evuM nirUpaNa karavAmAM AvI rahyuM che ke dhAtakIkhaDa ane ardha puSkara dviIpamAM bhArata Adi kSetra be-be che. dhAtakIkhaDa ane puSparAdha kSetramAM bhArata Adi varSa be-be che. kuru mAtra pAMca mahAvidehamAM ja che, AthI jambudvIpanA mahAvidehane bAda karatAM bAkInA cAra mahAvideha che jemAM cAra devakuru che ane cAra uttarakuru che A rIte bane kuru maLIne dhAtakIkhaDa ane puSparAdha kSetramAM ATha karU che jambudvIpanA baMne kurU bhegA karavAmAM Ave te emanI saMkhyA daza thaI jAya che--pAMca devamurU ane pAMca uttara ku. dakSiNa ane uttaramAM lAMbA pitAnA cheDAothI lavaNodadhi ane kAlodadhi samudrone sparza karanArA be ISakAra parvatothI dhAtakIkhaDa dvIpa pUrva ane pazcimamAM vibhakta thayela che. AnA pUrva bhAgamAM tathA pazcima bhAgamAM eka-eka meru parvata che. zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. padhAtakIkhaMDaane puSparArdhamAMbharatAdibabbakSetranuM prarUpaNa.31 325 tenA upara kahelAM baMne vibhAgomAM bharata vagere badhAM pUrvokta kSetra che ane himavanta parvata che AthI be bharatakSetra, be himavanta parvata, be haimavata kSetra, be mahAhimavAna parvata, be harivarSa, be niSadha parvata, be mahAvideha, be nIlavanta parvata, be ramyaka vaSa, be rUkiMma parvata, be hairaNyavata kSetra, be zikharI parvata ane be eravatavarSa che. thA mahAvideha kSetramAM be devakurU ane be uttarakura che A rIte jambudvIpamAM je himavanta Adi varSadhara parvata che temanA vistArathI dhAtakIkhaDa dvIpamAM sthita himavanta Adi parvatane vistAra bamaNo-bamaNo che A varSadhara parvata paiDAnA AkAramAM sthita che. dhAtakI nAmaka vRkSanA kAraNe ja te dvIpa dhAtakIkhaMDa kahevAya che. dhAtakIkhaDa dvIpane cAre bAjuethI gherI vaLelo kAledadhi samudra che. tene vistAra ATha lAkha ejanano che temAM paNa be-be bharata Adi kSetra che. kAleda samudranI cAre bAju puSkaradvIpa che tene vistAra soLa lAkha ejanano che. A rIte jambudvIpanI apekSA puSkarArdha kSetramAM be bharatakSetra che, be himavata parvata che, be haimavata kSetra che, be mahAhimavAna parvata che, be harivarSa che, be niSadha parvata che, be mahAvideha che be nIlavanta parvata che, be ramyakavarSa che, be rUkiMmaparvata che, be hairaNyavata kSetra che, be zikharI parvata che ane be aravata kSetra che. be devakurU ane be uttarakurU che. dhAtakIkhaDa dvIpamAM himavanta vagere patene vistAra jeTalo kahevAmAM Avyo che. teTale ja vistAra puSkarAI dvIpamAM paNa samaje. jevI rIte dhAtakIkhaNDa dvIpamAM be IkAra parvata ane be mandara parvata che te ja rIte puSkarAI dvIpamAM paNa che. jambudvIpamAM je sthaLe jabUvRkSa che, puSkaradvIpamAM te sthaLe puSkara nAmaka vRkSa sahaparivAra sthita che. A vRkSane kAraNe ja tenuM nAma puSkaradvIpa pracalita che. puSkaradvIpanI madhyamAM mAnuSettara parvata hovAthI tenA aDadhA-aDadhA evA be bhAga thaI gayA che AthI tene puSkarAI kahe che. sthAnAMgasUtranA bIjA sthAnanA trIjA uddezakamAM sUtra 9ra mAM kahe chedhAtakIkhaNDa dvIpanAM pUrvAdhamAM merU parvatanI uttara dakSiNamAM be varSa (kSetra) kahelAM che je taddana eka sarakhAM che te che bharata ane aravata, ItyAdi... dhAtakIkhaDa dvIpanA pazcimArdhamAM merU parvatathI. uttara ane dakSiNamAM be kSetra kahevAmAM AvyA che, je taddana eka samAna che, te che bharata ane aravata ItyAdi. AgaLa cAlatAM sthAnAMgasUtramAM ja bIjA sthAnanA trIjA upadezakanA sUtra 93 mAM kahyuM che- puSkaravaradIpanA pUrvArdha bhAgamAM merU parvatathI uttara dakSiNamAM be kSetra kahevAmAM AvyA che je bilakula eka sarakhAM che te che bhArata ane aravata ItyAdi saghaLuM pUrvavata ja samajI levAnuM che jemake be kurU kahevAmAM AvyA che' 31 guNottara purva mag' ityAdi zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtranA manuSya mAnuSAttara patathI pahelA--pahelA ja rahe che ane tee e prakAranA hAya che--Aya ane mleccha / / 32 / / sUtrA tatvAtha dIpikA--AnI agAu dhAtakIkhaNDa ane puSkarA dvIpamAM be-be bharata Adi kSetra ane e-e himavanta Adi parvata che e pratipAdana karavAmAM Avyu. parantu sa'pUrNa puSkara dvIpamAM bharata Adi kSetranuM tathA himavanta Adi pa tAnu` kathana na karatAM 'puSkarA'mAM je kathana karavAmAM AvyuM che enu zu kAraNa ? enA samAdhAnanA samarthanamAM hIe chIe-- 326 puSkaradvIpanI vacceAvacca sthita mAnuSAttara patanI pahelAM-pahelAM ja manukhyAne vAsa che. tenAthI mahAra manuSya hAtAM nathI, mAnuSAttara pava ta dvArA puSkaradvIpanA e vibhAga thaI gayA che. AthI puSkaradvIpanA pUrvArdhamAM ja manuSya hAya che tenAthI AgaLa hArtA nathI. A manuSye e prakAranA hAya che-- Aya ane mleccha / / 32 / tatvAtha niyukti--dhAtakIkhaNDa ane puSkarAmAM bharata Adi kSetra tathA himavanta Adi paryaMta e-khe che e agAu batAvI devAmAM devAmAM AvyuM che paraMtu e-e nI saMkhyA puSkaradvIpamAM na kahetAM puSkarAmAM kahI che enuM kAraNa zuM che ? tenA javAbamAM kahIe chIe- puSkaradvIpanI madhyamAM sthita mAnuSAttara pa tathI pahelA-pahelA ja manuSyeAne nivAsa che; tenI pachInA adha-bhAgamAM manuSya heAtAM nathI athavA tenI pachInA khIjA keAi dvIpamAM paNa manuSyane vAsa nathI. Azaya e che ke puSkaradvIpanI vacceAvacca valaya (baMgaDI) AkArane eka pata che je mAnuSAntara pata kahevAya che. te pava ta puSkaradvIpane e vibhAgeAmAM vaheMcI nAkhe che AthI tene eka bhAga puSkarA kahevAya che AvI rIte te mAnuSAttara patathI pahelA pahelA ja puSkarA sudhI manuSya che tenAthI AgaLanA aDadhA-bhAgamAM nathI. te AgalA bhAgamAM pUrvokta bharata Adi kSetrA tathA patAnA vibhAga paNa nathI. cAraNa muni manuSya kSetrathI bahAra nandI pati ane rucakavara dvIpa sudhI jAya che e pramANe bhagavatIsUtra, zataka 20, uddezaka 9 mAM prarUpelu che. tyAMnI nadIe paNa pravAhita hAtI nathI. manuSyakSetranA trasa jIva paNa puSkarAthI AgaLa jatAM nathI parantu jyAre mAnuSAntara parvata pachInA kAIM dvIpa athavA samudramAM marelA jIva--tiyaMca athavA deva, manuSya kSetramAM pANI levA mATe Ave che ane manuSya--paryAyamAM utpanna thanArA hAya che, tyAre manuSyagati--AnupUrvI thI AvatA thake te jIva, manuSyanA AyuSyanA udaya thaI javAnA kAraNe manuSya kahevAya che. AthI vigrahagatinI apekSAthI manuSya kSetranI ahAra paNa manuSyanI sattA mAnavAmAM Ave che. evI ja rIte kevaLI jyAre samuddAta kare che tyAre daMDa, kapATa, pratara ane leAkapUraNa karIne samagra leAkamAM peAtAnA AtmapradezAne phelAvI de che. te samaye paNa mAnuSettara patathI AgaLa manuSyanI sattA svIkArAI che tathA labdhidhArI paNa tyAM jaI zake che. AvI rIte jammUIpamAM, dhAtakIkhaNDa dvIpamAM ane adha puSkaradvIpamAM arthAt aDhI DhIpAmAM tathA lavaNusamudra ane kAleAdhi samudramAM manuSyane vAsa heAya che evu samajavAnuM che. zrI tatvArtha sUtra : 1 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda a. 5 bebenI saMkhyA puSkaradvIpamAna kahevAnAkAraNanI prarUpaNA sU. 32 327 tAtparya e che ke puSkarArdhamAM be-be bharata Adi kSetranuM tathA himAvAna Adi parvatenuM astitva kahevAmAM AvyuM che; saMpUrNa puSkaradvIpamAM kaheluM nathI. Ama manuSya leka mAnuSattara parvatathI pahelA-pahelAno ja bhAga kahevAya che ane temAM jambudvIpa, dhAtakIkhaNDa dvIpa ane aDadho puSkaradvIpa. e aDhI dvipa ane lavaNa samudra tathA kAledadhi samudra nAmaka be samudra sammilita che. temAM pAMca mandara parvata che, pAMca-pAMca bharata kSetra Adi sAte kSetre hovAthI 7+5 = 35 kSetra che, pAMcapAMca himavanta Adi parvata hovAthI kula 685= 30 parvata che, pAMca devakuru che, pAca uttarakuru che, 160 cakravatI-vijaya che, baso paMcAvana janapada che ane chapana antadvIpa che. manuSyalokanI sImA nakakI karanAro, mahAnagaranA mahela jevo, sonerI, puSkaradvIpanA aDadhA-aDadhA be vibhAga karanAro, eka hajAra sAtaso ekavIza jana uMce, cAratrIsa pUrNAka eka caturbhAza (430cuM) jana pRthvI taLamAM ghasele ane uparanA bhAgamAM vistIrNa e mAnuSAra parvata che. manuSya be prakAranA hoya che--saMmUrNima ane garbhaja, saMmUcchima cauda prakAranA che. uccAsvA vagere garbhaja traNa prakAranA che. karmabhUmi akarmabhUmi ane antara dvIpaja karmabhUmi manuSya paMdara prakAranA che, pAMca bharata, pAMca airavata ane pAMca mahAvideha akarmabhUmi trIsa prakAranI che, pAMca haimavata pAMca hairaNyavata, pAMca harivarSa pAMca ramyakavAsa, pAMca devakuru ane pAMca uttara kuru e trIsa akarmabhUminA manuSya che, chappana aMtadvIpanA manuSya che, addhi prApta aneka prakAranA che, tIrthakara cakravartI Adi avRddhi prApta aneka prakAranAM che, kalAcArya, zilpAcArya..Adi 3rA mammI mag prava' ityAdi sutrArtha-bharata, airAvata ane videha kSetra karmabhUmi che. AnI sivAyanA badhAM kSetra akarmabhUmi che. 33 taravAthadIpikAAnI pahelAM karmabhUmija myucchano ullekha karavAmAM Avyo te te karmabhUmi kyAM che ? A jijJAsAnA samAdhAna arthe kahe che- bharata, eravata ane videhakSetra karmabhUmi cheA sivAya haimavata varSa, harivarSa, ramyakavarSa, haraNyavata varSa, devakuru ane uttara kuru A cha kSetra akarmabhUmi -bhegabhUmio che. A prakAre aDhI dviIpanA pAMca bharata pAMca eravata ane pAMca mahAvideha A paMdara karmabhUmi kahevAya che. pAMca haimavata, pAMca harivarSa, pAMca ramyaka varSa, pAMca hairaNyavata varSa, pAMca devakuru tathAM pAMca uttara kuru ema trIsa tathA chapanna akhtaDhIMpa akarmabhUmi athavA bhogabhUmi che. 33 tavArthaniyukita-pAchalA sUtramAM karmabhUmija mlecchanuM prarUpaNa karavAmAM AvyuM have atre karmabhUmionI prarUpaNA karavAmAM AvI rahI che zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 tatvArthasUtrane karmonA kSapaNa karavA mATe je bhUmio anukULa che te karmabhUmi kahevAya che. samasta karmarUpI agnine zamAvavA mATe athavA siddhi prApta karavA mATe uparyukta bhUmie karmabhUmi che. te che-bharata, airAvata ane videha kSetra. agAu kahevAmAM AvyuM che tema jabUDhIpamAM eka bharata, eka eravata ane eka videha kSetra che. dhAtakIkhaDamAM ane ardhapuSkara dvIpamAM be-be bharata aravata ane videha kSetra che. A rIte pAMca bharata, pAMca aravata ane pAMca videha, A paMdara kSetra kamabhUmi kahevAya che. A sivAya haiimavata, harivarSa, ramyaka varSa ane hairavata varSa pAMcapAMca hovAthI vIsa, pAMca devakuru ane pAMca uttarakuru tathA chappanuM antadvIpa A badhI akarmabhUmi che. A paMdara bharata, airAvata ane mahAvideha kSetromAM narakAdi rUpa durgama saMsAra-aTavIne nAza karanArA, samyakadarzana-jJAna-caritra rUpa mokSamArganA jJAtA praNetA ane pradarzaka, parama zaSi bhagavAna tIrthakara utpanna thAya che. A ja karmabhUmimAM utpanna bhavyajIva sakaLa karmone khapAvIne mekSadhAma prApta kare che. haimavata Adi kSetramAM utpanna jIva mekSa prApta karatAM nathI kAraNake te akarmabhUmi che. tyAM tIrthakara hotA nathI. prajJApanA sUtranA prathama padanA 3ramAM sUtramAM kahyuM che- prazna-karmabhUmi keTalA prakAranI che ? uttara-karmabhUmio paMdara prakAranI che-pAMca bharata, pAMca eravata ane pAMca mahAvideha. prazna-akarmabhUmie keTalA prakAranI che ? uttara-akarmabhUmi trIsa prakAranI che-pAMca haimavata pAMca harivarSa pAMca ramyakavarSa pAMca hairazyavata, pAMca devakupha ane pAMca uttarakuru. A akarmabhUmi che 33 "tarA majussALa nirikvoziyALa' ityAdi savAI-bharata Adi kSetramAM manuSya ane tiyAnI sthiti utkRSTa traNa palyo5manI ane jaghanya antarmuhUttanI che ke 34 che tatvArthadIpikA-AnI agAu jambudvIpa Adi aDhI dvIpamAM vidyamAna bharata Adi kSetromAM manuSyanI utpattinI prarUpaNa karavAmAM AvI che have A kSetranA manuSyo ane paMcendriya tiryaMcanuM AyuSya keTaluM hoya che evI jijJAsAnuM samAdhAna karIe chIe- pUrvokta bharata Adi kSetramAM manuSyonI ane garbhaja catuSpAda sthaLacara tiyanA AyuSya rUpa sthiti utkRSTa traNa palyopamanuM ane jaghanya antarmuhUrtanuM hoya che 34 tatvArthaniryukti-pahelA bharata Adi kSetramAM manuSyanI utpattinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM have te kSetromAM utpanna thanArA manuSyo ane paMcendriya tiya"nuM AyuSya keTaluM hoya che e zaMkAnuM samAdhAna karavA mATe kahIe chIe-- te bharata vagere kSetromAM manuSyanuM tathA garbhaja catuSpAda sthaLacara paMcendriya tiryacenuM AyuSya utkRSTa traNa palyopamanuM ane jaghanya antamUhurtAnuM hoya che, zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gujarAtI anuvAda kSetramAM manuSya ane paMcedriyAnA AkASyanuM nirUpaNa sU. 34 329 manuSya ane tiyAnI sthiti be prakAranI kahevAmAM AvI che-bhAvasthiti ane kAyasthiti manuSyane athavA tiryaMcane janma pAmIne jIva te janmanA jeTalA kALa sudhI jIvita rahe che te tenI avasthiti kahevAya che. koI jIva manuSya paryAyamAM utpanna thaIne jIvita rahe che. pachI AyuSyane anta AvavAthI mRtyu pAme che ane punaH manuSya paryAyamAM utpanna thAya che A rIte jeTalA kALa sudhI te lagAtAra manuSya bhava kare che. A kALamaryAdAne kAyasthiti kahe che. evI ja rIte tiryaMca jeTalA bhava sudhI lagAtAra tiryaMcaparyAyamAM cAlu rahe che te tenI kAyasthiti kahevAya che. A kAyasthiti manuSya ane tiryaMcanI ja hoya che kAraNa ke emanA ja lagAtAra aneka bhava thaI zake che. devatA ane narakanA lagAtAra aneka bha hotAM nathI arthAt deva marIne punaH deva ane narakanA jIva marIne pharIvAra nAraka thatAM nathI AthI temanI bhava sthitithI judI ke kAyasthiti hotI nathI. jeTalI bhavasthiti che teTalI ja emanI kAyasthiti hoya ema kahevAnuM che. manuSyanI utkRSTa bhavasthiti traNa pApamanI ane jaghanya antarmuhartAnI che. utkRSTa kAyasthiti sAta-ATha bhavagrahaNa pramANa samajavI joIe. dhAro ke karoDa pUrva AyuSyavALo manuSya marIne karaDa pUrva AyuSyavALA manuSyanA rUpamAM punaH punaH utpanna thAya to te lagAtAra sAta vAra ja thAya che. AThamI vAra devakuru-uttara kurumAM utpanna thAya che ane tyArabAda devalokamAM gamana kare che. tiryaMconI utkRSTa bhavasthiti traNa palyopamanI ane jaghanya antarmuhurtanI samajavI joIe. uttarAdhyayanasUtranA adhyayana 36nI gAthA 198mAM kahyuM che-- manuSyanuM utkRSTa AyuSya traNa palyopama ane jaghanya antarmuhUrtanuM kahevAmAM AvyuM che. prajJApanA sUtranA cothA padamAM kahyuM che- he bhagavAna ! manuSyanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM AvI che ? uttara-he gautama ! jaghanya antarmuhUrtAnI utkRSTa traNa palyopamanI. samavAyAMga sUtranA trIjA samavAyamA paNa kahevAmAM AvyuM che-"asaMkhyAta varSa AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMconI utkRSTa sthiti traNa pApamanI kahevAmAM AvI che." uttarAdhyayananA 36mAM, adhyayanamAM kahyuM che-sthaLacara tinuM utkRSTa AyuSya traNa palyopamanuM ane jaghanya antarmuhUrtanuM kahevAmAM AvyuM che-- punaH prajJApanA sUtranAM cothA padamAM kahyuM che-garbhaja catuSpAda sthaLacara paMcendriya tiryaMcanA viSayamAM pRcchA arthAt temanuM AyuSya keTalA kALanuM che ? uttara---jaghanya antarmuhUrta ane utkRSTa traNa pApama. 42 zrI tatvArtha sUtra: 1 Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 tatvArthasUtrane vistAramAM kahevAmAM Ave te zuddha pRthvIkAyanI utkRSTa sthiti bAra hajAra varSanI khara pRthvIkAyanI bAvIsa hajAranI ane jaLakAyamI sAta hajAra varSanI sthiti kahevAmAM AvI che. vAyukAyanI traNa hajAranI tejaskAyanI traNa divasa rAtanI tathA vanaspatikAyanI dasa hajAra varSanI utkRSTa sthiti che A bhavasthiti samajavI joIe. kAyasthiti emanI asaMkhyAta utsapiNI avasarpiNInI tathA vanaspatikAyanI ananta kAyasthiti beIndriya chanI utkRSTa bhavasthiti bAra varSanI che. te IndriyanI ogaNapacAsa divasanI che, caturindriyanI cha mAsanI che A beI ndraya teIdriya ane caturindriya jIvenI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSanI che. paMcendriya tiryaMca pAMca prakAranA che-(1) manuSya (2) uraga (3) parisarpa (4) pakSI ane (5) catuSpAda AmAMthI matsya, uraga ane bhujaga tiyAnI utkRSTa bhavasthiti koTi pUrvanI hoya che. pakSionI utkRSTa bhavasthiti eka palyopamanA asaMkhyAta bhAganI ane garbha ja catuSpadonI traNa palyopamanI che. vizeSa rUpathI asaMsI manuSyonI bhavasthiti koDa pUrvanI, uraganI tepana hajAra varSanI, bhujagenI beMtALIsa hajAra varSanI sthaLacara saMmUchimanI corAzI hajAra varSanI ane khecaranI-botera hajAra varSanI bhavasthiti hoya che. paMcendriya tiryaMcanI kAyasthiti manuSyanI jema sAta-ATha bhavagrahaNa pramANu samajavI joIe. badhA manuSyo ane tiryaMconI jaghanya kAyasthiti antamuhUta pramANa ja che. 134 zrIvizvavikhyAta-gallabha-prasidhdhavAcaka paMcadaza bhASAkalita lalitakalApAlApaka pravizudhdha gadyapadyAneka granthanirmApaka zAhu chatrapati kelhApurarAja pradatta, jenazAstrAcArya padabhUSita jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlAla vati viracita dIpikA-niyukti be TIkA yuktatatvArthasUtrane pAMcame adhyAya samApta che 5 che pahelo bhAga samApta samAsa - ka zrI tatvArtha sUtra: 1