Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री हर्षपुष्पामृत जैन ग्रन्थमाला - ग्रन्थाङ्कः - १४५ ।। श्री महावीर जिनेन्द्राय नमः ॥
।। हालारदेशोद्धारक पूज्याचार्यदेवश्री विजयामृतसूरिगुरुभ्यो नमः ॥
नागेन्द्रगच्छनभोनभोमणि - पूज्याचार्यदेव - श्रीमद् - देवेन्द्रसूरीश्वर - विरचितं
5 श्री चन्द्रप्रभस्वामिचरितम् 5
सम्पादकः संशोधका
तपोमूर्ति पूज्याचार्यदेव श्री विजयकर्पू रसूरीश्वर पट्टषर - हालार देशोद्धारक पूज्याचार्यदेवश्री विजयामृत सूरीश्वर - पट्टधरः पूज्याचार्यदेवश्री विजयजिनेन्द्रसूरीश्वरः
वीर सं० २५१२
विद्वद्वर्य - तपस्विरत्न पूज्य मुनिराज श्री भद्रशीलविजय महाराजादि सदुपदेशेन श्री कलकत्ता भवानीपुर श्री जैन श्वेताम्बर मूर्तिपूजक संघ प्रदत्त साहाय्येन
प्रकाशयित्री - श्री हर्षपुष्पामृत जैन ग्रन्थमाला - लाखाबावल - शांतिपुरी (सौराष्ट्र)
10
वि० सं० २०४२
सन् १९८६
:
:
प्रतय: ७५०
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रकाशिका-श्री हर्षपुष्पामृत जैन ग्रन्थमाला, खालापावल शांतिपुरी (सौराष्ट्र)
- आभार दर्शन प्राचीन साहित्य प्रकाशन योजनामां आ 'श्री चन्द्रप्रभस्वामिचरित' प्रगट करतां अमे आनंद अनुभवीए छीए. प्राचीन साहित्य प्रकाशन योजनामा सुन्दर सहकार प्राप्त थइ रहयो छे तेथी अमारो उत्साह वृद्धिने पामतो जाय छे.
____ आ 'श्री चन्द्रप्रभस्वामिचरितम्' माटे तपागच्छनायक व्या० वा. परमशासन प्रभावक परम पूज्य आचार्यदेव श्रीमद्विजय रामचन्द्रसूरीश्वरजी महाराजाना शिष्यरत्न तपस्वीरत्न प्रवचन प्रभावक पूज्य मुनिराजश्री भद्रशीलविजयजी महाराज तथा तेओश्रीजी ना शिष्यप्रशिष्यरत्नो विद्वद्वर्य पूज्य मुनिराजश्री गुणशीलविजयजी महाराज पूज्य मुनिराजश्री कुलशीलविजयजी महाराज तथा पूज्य मुनिराजश्री हर्षशीलविजयजी महाराजना कलकत्ता श्री भवानीपुर मध्ये विक्रम संवत् २०४१ ना चातुर्मास दरम्यान तेओश्रीना सदुपदेशथी श्री भवानीपुर मूर्तिपूजक जैन श्वेताम्बर संघ-भवानीपुर कलकत्ता-२० ना ज्ञानद्रव्यमांथी सहकार मल्यो छे. अने तेमना तरफथी आ ग्रन्थ प्रकट थाय छे. वली 'श्री उपदेशतरंगिणी' महा ग्रन्थ माटे पण पूज्यपादश्रीजीना सदुपदेशथी श्री भवानीपुर मू०-श्वे. जैन संघ, कलकत्ता तरफथी सहकार मल्यो छे अने ते ग्रन्थनु काम पण चालु छे. आम प्राचीन साहित्य उद्धारना कार्यमा प्रेरणा माटे पू० मुनिश्री भद्रशीलविजयजी महाराज आदिनो तथा सहकार माटे श्री भवानीपुर श्री मू० श्वे. जैन संघनों खूब खूब आभार मानीए छीए. ता०१-१-८६
लि.- . शाक मार्केट सामे
'महेता मगनलाल चत्रभुज जामनगर (सौराष्ट्र)
व्यव. श्री हर्षपुष्पामृत जैन ग्रंथमाला
॥२॥
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥
३
॥
०.प्रस्तावना ० श्री जिनेश्वरदेवोनुशासन तेमनी गेरहाजरीमा आचार्यादि मुनिओ द्वारा चाले छे. तेओ पण श्रुतज्ञानना बले जीवे छे अने तेनाथी शासन प्रवावे छे. . .
प्राचीन साहित्यमां आ श्रुतज्ञान विस्तारथी वणेलुछे. ते अप्राप्य बनतु जाय छे. तेथी ते सुलभ बने अने श्रीसंघमां योग्यता मुजब तेनो स्वाध्याय वधे माटे प्राचीन साहित्य संपादनमां आ 'श्री चन्द्रप्रभस्वामि-चरितम् नुसंपादन कयु छे.
आ चरित्र संस्कृत, प्राकृत भाषा मय छे. प्रथम परिच्छेद संस्कृतमा छ. द्वितीय परिच्छेद प्राकृतमा छे. जे भाषा सरल अने चमत्कारिक छे. संस्कृत संदर्भमा संधिमा आठ अक्षरना पादमा ४-४ अने पांच पांच शब्दोनी संधि करीने टुंकमा विस्तार भाव समाव्यो छे. प्रासंगिक अने अन्तर्गत सुन्दर बोधक कथाओ मूकीने चरित्र बहुरसप्रद बनाव्युछे. आ चरित्र वि. सं. १२६४ मां सोमनाथ पाटणमा मात्र बे मासमा पूज्य आचार्यश्री देवेन्द्रसूरीश्वरजी महाराजे रचेल छे.
तेओश्री नागेन्द्रगच्छना श्री रामसू० म०, श्री चन्द्रसू० म०, श्री देवसू० म०, श्री अभयदेवसू० म०, श्रीषनेश्वरसू० म० ना शिष्य अने श्री जिनसिंहसू० म० ना गुरुभाइ हता. श्री शेरीसा तीर्थनी उत्पत्ति तेमणे करी छे तेवु नाभिनंदनोद्धार प्रस्ताव४ आदिमा वर्णवेलु छे.
आ ग्रन्थ द्वारा श्रीसंघमा स्वाध्याय अने ते द्वारा आत्मबोध विकास पामे एज शुभ भावना. २०४२, पोष सुद २, रविवार
-जिनेन्द्रसरि लाखाबावल-शांतिपुरी (सौराष्ट्र)
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
RaminessERSer
★★★★★★★★★★
अनुक्रमणिका
**********
पृष्ठं
पृष्ठ २३० २४१
२५३
प्रथमः पूर्ववंश्य-प्रस्तावना परिच्छेदः क्रमः विषयः १ पोठिका २ सत्त्वे अजापुत्रकथा ३ आरामनन्दनकथा, ४ हरिषेण श्रीषेणकथा ५ जीमूतवाहनकथा ६ सत्यहरिश्चन्द्रकथा ७ वज्रायुधकथा (नाटकम्) ८ जयराजकथा
रत्नमालाकथा १० दुष्यन्त-शकुन्तलाकथा
भवत्रयवर्णनो नाम द्वितीय परिच्छेदः क्रमः विषयः १ स्वप्नदर्शनम् २ जन्ममहोत्सवः ३ स्वामिदीक्षा
४ प्रभु केवलज्ञानम् १२१ ५ देशनायां कर्मविचारः १३० ६ स्वामिपूर्वभवः : १६२ । ७ पुण्ये मदनसुन्दरकथा. १८३ ८ अपुण्ये मङ्गलकथा २०५ - विनये विनीतकथा २२० । १० दुविनये भोगराजकथा ।
.८९
२५७
२५९ २६८ २७१
२८५
॥४॥
२९०
२६४
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
३५३ ३५६ ३५८
३१५
३२०
क्रमः विषयः ११ दाने कामकेतुकथा १२ भयदाने सोमकथा १३ उपरोधदाने सुन्दरकथा १४ भावनादाने वणिक्सुतकथा १५ अदाने कुरङ्गकथा १६ शीले मन्त्रिपुत्रीकथा १७ दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा १८ तपसि नागकेतुकथा १९ अतपसि मानपुञ्जकथा २० भावनायां असम्मतकथा २१ अभावनायां वरुणकथा
पृष्ठं | क्रमः विषयः ३०० २२ अभिग्रहे सिद्धकथा ३०७ २३ विंशतिस्थानकस्वरूपः ३११ २४ जीवदयायां मन्त्रिदासीकथा
२५ सत्यव्रते स्मरनन्दनकथा ।
२६ अदत्तादाने दानप्रियकथा ३२४ २७ चतुर्थव्रते मदनमञ्जरीकथा
२८ परिग्रहपरिमाणे धर्ममतिकथा
२६ गुणशिक्षावृतानि सप्ततत्त्वानि च ३४० ३० स्वामिनिर्वाणम्
३१ ग्रन्थकर्तु: प्रशस्तिः ३४८
M
mmmm r
३३० ३३५
M
३४४
m
॥५॥
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
PARXXXXXXX
शुद्धिपत्रकम्
पृष्ठं पंक्तिः अशुद्धं
३ १० स्वामिप्रेत १४६ विडम्बित: २५ १२ ससम्भ्रम् ५४ २ ०मद० ६३८ मग्नात्र ६३ १० भयम युषि ६४ १३ त्वत्प्रसदान्मे ६६ १४ षण्यं
शुद्धम् स्वाभिप्रेत विडम्बितः ससम्भ्रमम् ०महामद. भग्नांत्र भयमीयुषि त्वत्प्रसादान्मे पण्यं
पृष्ठं पंक्तिः अशुद्धं
शुद्धम् ७१ ६ मूच्छ०
मूर्छा. १०३ ७ स्मितवक्तं स्मितवक्त्रं १२४ ८ तच्छुवा
तछत्वा १२८ १४ इस्युक्त्वा इत्युक्त्वा १३४ १० वत्कं १४५ १४ काञ्चिदाय सीदु० काञ्चिदायासीदु० १५७ १४ त्विमि
त्विति १६२ १२ मुद्रा
मुदा
वक्त्रं
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
पृष्ठं पंक्तिः अशुद्धं १७७ ९ परा० १७९ ६ सैदन्यम् २१३ १३ शन. २२६ १४ ०बूत
२६१ ७ निष्फला | २७२ ९ इत्थेत्व
२६१ १३ द्विप. २९० १३ ०पुज्ज.
शुद्धम् पारा० सदैन्यम् शनै. ०ब्रत निष्फला इत्थेव ०द्विष० ०पुञ्ज
पृष्ठं पंक्तिः अशुद्धं २१२ ६ सप्साधु ३२६ १३ ३२७/४ ज्जलि. ३२९ ६ तपपूर्वः ३३१ ४ ०कण्ठाज्ञात. ३३७ ४-७ तदेप ३५१ ६ वान्डग्वरः ३५४ ११ अन्तर्वल्या ३५६ १३ ०महेतो.
शुद्धम् यत्साधु ०ञ्जलि. तपपूर्व ०कण्ठावज्ञात तदेष वाग्डम्बरः अन्तर्वल्याः महतो०
॥७॥
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥८॥
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥ अहम् ॥
तपोमूर्तिपूज्याचार्यदेव श्रीमद्विजयकपूरसूरिभ्यो नमः । नागेन्द्रगच्छ नभोनभोमणिपूज्याचार्य देव श्रीमद्द वेन्द्रसूरीश्वर सन्दृब्धं श्री चन्द्रप्रभस्वामिचरित्रम् |
-20offer
दृष्टोऽपि हृष्टजनलोचन चन्द्रकान्त-मश्रान्तमान्तरजलाविलमादधानः । चन्द्रप्रभो जयति चन्द्र इवेशमित्रं, चित्रं पुनः शुभशताय यदष्टमोऽपि ॥ १ ॥ क्षेrsखिले भरतनामनि बोधिबीजं, वापाय यः किल पुराऽऽदिधुरामुवाह | अंसस्थलस्थितिरसौ 'किणकालिमेव, केशावलिर्विजयतां वृषभस्य तस्य ।। २ । आसन्नोऽपि चरन् भवेद्विरसनोऽन्येषां भिये किं पुनः, प्रारूढः शिरसीत्यवेत्य सभयं कर्माणि यस्मादगुः ।
१. रूढव्रणपदं किणः । २. पि वरं भपि विभोर्भ पाठान्तरौ ।
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामी
प्रथमः | परिच्छेदः
चरित्रम्
विश्वव्याधिवितानतानव' पटविनौषमेघानिलः. श्रीमोक्षाम्बुजमङपनवगतिः पायात्स पार्श्वभः॥॥ जेतव्यं पवनं स कौशिकफणी दंशच्छलेनाऽपिबत् , तद्दुःखेन किल व्यलीयत मनो नाभून्मनोभूस्ततः । छामस्थ्येऽप्यमनस्कता सुरवधूसन्धानुबन्धोऽथ सः, व्यर्थोऽभूत् सुखमेव यस्य स महावीरोऽस्तु नः श्रेयसे ॥४
अन्ये दिशन्तु सुदशां द्विदशा जिनेन्द्राः, तन्द्रामपास्यतु मम श्रुतदेवता च। दृष्टोऽस्मि यैधवलया स्वदृशा गुरूस्तान , वन्देऽथ गौतममुखान् गणधारिणश्च ॥ ५ ॥ इत्थं विधा प्रणतवानिह विघ्नघात-"निघ्नानमूनथ निजाभिमते यतिष्ये । तच्चाहतश्चरितकीर्तनमष्टमस्य, तच्छ यतां स्थिरसुखाय शिवाय भव्याः ! ॥६॥ धर्म चतूरूपमुपैति यस्तं, त्यजन्त्यपास्या गतयश्चतस्रः।
तत्पारिशेष्याद्गतिरस्य शस्या, स्यात्पश्चमी हन्त ! यतध्वमत्र ॥ ७ ॥ इह तावकिलाऽऽत्मानः, कम मिर्जातिवैरिभिः । अनन्तकायकारायां, बद्ध्वा क्षिप्ता वसन्ति भोः१॥८॥ सम्मादिव चान्योन्यं, तदन्तःस्थातुमक्षमाः । काथश्चिद् यान्ति प्रत्येक-वनस्पत्यङ्गणेऽथ ते ॥६॥ कुर्वन्तोऽपि ततो नंष्टु, कर्मभ्यो विभ्यतः किल । मेध्या गाव इवात्रैव, भ्राम्यन्तः सन्ति ते चिरम् ॥१०॥
॥२॥
१. तनोः-सूक्ष्मस्य भावस्तानवम् । २. अनुबन्ध: मेलापकः। ३. विंशतिः। ४. शत्रून् ।
॥२॥
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
पीठिका
यथाप्रवृत्तिकरणाद्, मुक्तास्तद्वन्धनादमी । पृथ्वीकायादिगर्तासु, पतन्ति 'यदचेतनाः॥ ११ ॥ तत्रापि स्वस्वकायेषु, घातताडनपीडनैः । अविश्रान्तामनिर्वाच्यां, कष्टकाष्ठां भजन्ति ते ॥ १२ ॥ कथश्चित्कर्मकल्लोलैरेकाक्षत्वमहोदधेः। विकलेन्द्रियकुलेषु, क्षिप्यन्ते ते क्षणादपि ॥१३॥ यथा कृष्णतिलश्रेणी, स्यादेको छु ज्ज्वलस्तिलः । दुष्कर्मराशौ सहज-स्तद्वत्कर्मलवः शुभः ॥ १४ ॥ कथञ्चिदैवयोगाते(तैः), तेनैकेन सुकर्मणा । दुष्कर्मराशेरुद्वेल्य, प्राप्यन्ते जन्म पश्चखम् ॥१५॥ पञ्वेन्द्रियत्वसारण्यां, वहन्तो वारिवत्त्वमी । स्थानेषु नीचनीचेषु, यान्ति दुष्कर्मणेरिताः ।। १६ ॥ विना धर्माम्बुयन्त्रेण, प्रोच्चैरारोढुमक्षमाः । अधोधो जलवद्यान्तो, ब्रियन्ते रजसैव ते ॥१७॥ अपि पञ्चेन्द्रियत्वादौ, न्यस्ताः, सत्कर्मवारिदैः । दुष्कर्मदर्शिताध्वानो, रजःपुजे पतन्त्यधः ॥१८॥ चेत्सुवर्णकविस्तारे, “पश्चाक्षत्वसुराचले। ते मनुष्यत्वकल्पस्थानके यान्ति वारिवत् ॥ १६॥ ततो मर्त्यत्वकल्पद्रः, सच्छायः फलतीह यत् । स्वामिप्रेतफलं सोऽयं, तत्रैषां जायते गुणः ॥२०॥ गुणेन प्रावृता जीवाः, साधुवृत्ता भवन्ति च । क्रीडाकन्दुकवदैवात , पतित्वाऽप्युत्पतन्त्यमी ॥२१॥
क्रोधमानमायालोमाः, स्वैरं क्रीडनकाम्यया । दधत्याशु रजःपुजे, तानुच्चेर्जीवकन्दुकान् ॥ २२॥ १. मन्दचेतना इत्यर्थः । २. एकाक्षत्वं-एकेन्द्रियत्वम् । ३. पञ्च खानि-इन्द्रियाणि यस्मिन् , पञ्चेन्द्रियमित्यर्थः । ४. पञ्चेन्द्रियत्वम् ।
॥३॥ IYA
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ४ ॥
तत्प्राप्तिस्थानं स्वदले, कुर्वते नरकानमी । तानाहन्तु ं दधत्येते, 'कुविद्यानृजुयष्टिकाम् ॥ २३ ॥ तान् व्यावर्त्तयितु ं पश्चात्, दलेऽभूवन द्वितीयके । दानशीलतपोभावाः, कषायप्रतिपक्षिणः ॥ २४ ॥ तत्प्राप्तिस्थानमेतेषां निर्वाणपदभूमिका । श्रद्धैव सरला तेषां तानुत्क्षेप्तु ं तु यष्टिका ॥ २५ ॥ मिलित्वा ते द्वये पक्षा, वामतोऽसव्यतः स्थिताः । आहन्यन्ते कषायैः प्राक्कन्दुकास्ते कुविद्यया ॥ २६ ॥ तैरेकेनैव घातेन, प्राप्यन्ते श्वभ्रभूमिकाम् । तिष्ठन्त्यप्रगुणीभूता दानाद्यास्तु तथैव हि ॥ २७ ॥ एकशस्तान्पराभूय, दानादीन परिक्रमान् । कषाया दधते भूयो, रजस्यैवात्मकन्दुकान् ॥ २८ ॥ कथञ्चित्सज्जैर्यानाद्यैः, प्रेर्यन्ते श्रद्धयोर्ध्वकाः । गच्छन्तोऽर्धपथादूर्ध्वात्पात्यन्ते क्रुद्दलेन ते ॥ २६ ॥ नीयन्ते स्वप्रतिज्ञातां, सुखेन श्वभ्रभूमिकाम् । प्रत्याहत्तु तदप्रात्तान् दानाद्याः पङ्गवः स्थिताः ॥ ३० ॥ एवं च नित्यशोप्युद्यत्कषायैर्जितकासिभिः । दानादेरप्रतोऽप्येते, नीयन्ते तां स्वभूमिकाम् ॥ ३१ ॥ कषायैर्बलिभिर्ज्ञात्वा पराभूतं स्वमुच्चकैः । दानशीलतपोभावास्ताम्यन्त्यप्रभविष्णवः ॥ ३२ ॥ प्राप्तनैः स्व्यकुटुम्बस्य, मानुषाणीव ते मिथः । अशक्ताः कलहायन्ते, तद्व्यावृत्तिविधौ ततः ॥ ३३ ॥ दानमाह किमत्रा, कुर्वे यत्क्लीवमस्मि भोः ! १ । मया हि पोषितेनैव, कार्यमाचर्यतेऽखिलम् ॥ ३४ ॥ १. कुविद्या एवाऽनृजु - वक्रयष्टिका ताम् । २. क्रोधादयो दानादयश्च । ३. असमर्थीभूताः ।
प्रथमः परिच्छेदः
पीठिका
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
Y
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
स्वमेव पोषयद्भिश्च, कषायैस्ते वशीकृताः । आत्मानो मां न पुष्णन्ति, तत्क्रमाक्षीणमस्मि भोः। ॥ ३५॥ एवं शीलादयोऽप्याख्यन् , स्वां स्वां क्षण्यदशां मिथः । ततः स्वयमशक्तास्ते, सत्त्वापेक्षा प्रकुर्वते ॥३६॥ तत्सत्त्वं दुर्लभं चात्र, क्वचिदेव हि दृश्यते । यस्यास्ति सत्त्वं दानाद्या, आश्रयन्ति तमेव हि ॥ ३७॥ सात्त्विकाश्रयणाद्भूत्वा, पुष्टा दानादयः स्वयम् । पराभूय कषायश्चि, जीवान्मोक्षं नयन्त्यमी ॥ ३८॥ ततश्चतुर्विधो धर्मः, सत्त्वेनौजायते खलु । अन्यत्रापि यशोर्थादौ, सत्त्वं तत्त्वं प्रगल्भते ॥ ३४॥ येन तत्सत्त्वमाश्रित्य, दानादीनुपचित्य च । सर्वेषामात्मनां स्वेन, मोक्षमार्गः प्रदर्शितः॥४०॥ त्रिजगत्स्वामिनस्तस्य, निनिमित्तोपकारिणः । चन्द्रप्रभजिनेन्द्रस्य, चरितं कीर्तयिष्यते ॥४१॥ भवेऽभूदादिमे स्वामिजीवः पद्माभिधो नृपः। वैजयन्तेऽपरे देवश्चन्द्रप्रभजिनस्ततः॥४२॥ उत्पन्ने केवलज्ञाने, स्वामी पूर्वभवौ निजौ । दत्तगणभृता पृष्टः, स्वेनैव कथयिप्यति ॥ ४३ ॥ स्वामिराज्यादिराजस्य, स्वाम्याघगणधारिणः । अजापुत्रनरेन्द्रस्य, सत्त्वे प्राकथ्यते कथा ॥ ४४ ॥ तथाहिजम्बूवृक्षः समस्तीह, शाश्वतोऽथ सदाफलः । वाधिद्वीपा इतीवास्थुर्य वृतीभूय सर्वतः ॥ ४५॥ शेषकीलकमद्धस्थे, मेरुमृत्पिण्डमण्डिते । ज्योतिष्का भाण्डवजाता, यस्मिन् कुलालचक्रवत ॥ ४६॥ ग्रहाणामिव तिग्मांशुधर्मोऽर्थानामिव' ध्रवम् । द्वीपानामादिमो द्वीपो, जम्बूद्वीपोऽस्ति सोदभुतः॥४७॥ विशेषकम ॥ १. चतुर्णा पुरुषार्थानाम् ।
॥५
॥
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम: परिच्छेदः
| सत्त्वेऽजापुत्रकथा
'तत्त्वानीव मते जैने नभसीव महर्षयः । धातवो वपुषीवाऽत्र, सन्ति क्षेत्राणि सप्त वै ॥४८॥ षटकलायुतषविंशत्यधिकः पञ्चभिः शतैः । योजनानां मितं क्षेत्रं, तत्रास्ति भरताभिधम् ॥ ४ ॥ हैमचैत्यस्थतीर्थेशबिम्बस्नात्रोत्सवादिभिः । तत्रातिमेरुचूलाऽस्ति, श्रीमच्चन्द्रानना पुरी॥५०॥ यस्यां नद्यामिवा! मिः, पूर्णायां रत्नरश्मिभिः । मजन्त्यर्ककराश्चित्रं, व्योमाब्धितरणक्षमाः ॥५१॥ चासोद कुट्टिमारूढतरुण्यास्येन्दुसंहतौ । लाञ्छनादङ्गुलीदश्यों, यस्यां विज्ञायते शशी ॥ ५२॥ पृष्ठोपवननीलाश्मवेश्मान्याभान्ति यत्र च । लुलितकलापा भूमावासीना इव केकिनः ॥ ५३ ।। सरित्तूपसरोवापीशालिन्यामपि यत्र न । महच्चित्रं विलोक्यन्ते, 'कूपदेशा जलाशयाः ॥ ५४॥ चन्द्रापीडो नृपस्तस्यामभूदिन्दुरियाम्बरे । रिपुस्त्रीनेत्रकुमुदकोशाकृष्टाश्रुषट्पदः ॥ ५५ ॥ यत्खडगः प्रतिराजमूद्धंसु पतस्तद्भालराज्याक्षरा-ण्यादायान्तरधारणापटुतयाऽभूत् पुष्करैः साक्षरः । क्षत्रच्छात्रजनाय नायकतया भूयो ददत्तान्युपाध्यायत्वं तनुते स्म विस्मयकर विद्वज्जनानां हृदि ॥५६॥ अपि चयेषामुद्धतयुद्धशुद्धवपुषामुत्खातकीय ब्जिनी-कन्दच्छेदविनोदमेदुरमुदा येनाऽत्र विक्रीडितम् । त्यक्त्वा तदयिताश्रुमिश्रण कोष्णाम्भोभुवो यद्यशो-हंसोऽगाद् धुधुनी स तैर्दिविषदीभूततः शत्रुभिः॥ ५७ ॥
तत्राभूद्धर्मनिष्णातो, धर्मोपाध्यायसंज्ञकः । द्विजः शान्तो दयागेहं, ज्योतिःशास्त्रविशारदः ।। ५८ ।। १. "जीवाजीवाश्रवसंवरबन्धनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम्" तत्त्वार्थ० अ०१ सू०४ । २. कुत्सितोपदेशो येषाम् । ३. जड आशयो येषाम् ।
९
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
गङ्गानाम्नी च तस्याभूद् गृहिणी पतिदेवता । षट्पुत्रानन्तरं तस्याः, सप्तमस्तनयोऽजनि ॥५६॥ निरैक्षिष्ट द्विजः सूनौजन्मग्रहफलं स्वयम् । अज्ञासीच यदेषोऽत्र, पुरे भावी नृपोत्तमः॥६॥ अथासौ चिन्तयामास, विषादापनमानसः । द्विजवंशप्रतीपोऽयं, हहा ! जातः सुतो मम ॥६१॥ यद्याश्रमगुरू राजा, विष्णुमतिः स यद्यपि । तथाप्यस्मिन् न मे प्रीतिर्यद्राज्यं नरकप्रदम् ॥ ६२ ॥ पूर्व जन्मन्ययं सूनुस्तत्पुण्यं समुपार्जयत् । येनावश्यं विधातव्यं, राज्यमत्र पुरेऽमुना ।। ६३ ॥ यद्येष मद्गृहे तिष्ठन् , राज्यं प्राप्स्यति देवतः । तदा द्विजकुलाचार, तद्व्यग्रो न करिष्यति ॥ ६४ ॥ एनं राजानमाश्रित्य, मद्वंश्याः सुखलम्पटाः । न ब्राह्मण्यक्रियाः कुयुस्ततोऽप्यस्मत्कुलक्षतिः॥६५॥ यो यस्यां समभूज्जातो, स तदाचारवर्जितः । ऋद्धोऽपि निन्द्यते मयोऽनधीयान इव व्रती ॥६६॥ धिग्मामहह ! येनैष, पुत्रो जातः क्रमापहः । धिग्विगेषोऽपि राज्या), मद्गेहे यदवातरत् ॥ ६७ ॥ तदेनं स्वकुलोत्तीर्ण, न दोषस्त्यजतो मम । न चाप्येष मया त्यक्तः, पुष्टपुण्यो विनश्यति ॥ ६८॥ विचिन्त्यैवं गृहिण्य चाऽऽचख्यौ यत्तनयस्तव । अस्मत्कुलसमुच्छेदी, तदेनं त्यज कुत्रचित् ॥६६॥ यतःसमयः कदापि स स्यादिष्टत्यागोऽपि यत्र निवृतये। स्नेहाल्लालितमूर्द्धजकर्त्तनमिव रोगखिन्नस्य ७०। साऽऽकर्ण्य तद्वचः पत्युदुखाद्वैतमुपेयुषी। सस्वजे मूर्च्छया पुत्रत्यागाज्ञाविस्मृताविव ॥ ७१ ॥ पूर्वप्रविष्टभ ज्ञा, मनोदुर्गाद् बलादपि । मूर्छामनाशयत्तस्याः, सपत्नीमिव दूरतः ।। ७२ ॥
॥७॥
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
प्रथमः
K | परिच्छेदः
स्वामि चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
स्वीचक्रे सा ततः शोक, परिदेवनरोदनैः । आश्लिष्टव्यसनः कष्टं, न कैः कैरभिभूयते ? ॥ ७३ ॥ यतःदृष्टमदृष्टमनिष्टं, दृष्टं कष्टं न कष्टमिह नष्टम् । कथय कथं कथयामः, संसारासारतां वचनैः ? ॥७॥ ताकपुत्रपरित्यागदुःखभल्लीनिराकृतौ । भाज्ञां कवचीकृत्य, निस्ससार बहिगृहात ॥ ७५ ॥ धिक्कुवैती किलात्मानं, पुत्रत्यजनकर्मणा । अत्याक्षीदर्भकं गङ्गा, जातमात्रं प्रगेऽध्वनि ॥ ७६ ॥ वारं वारं निवृत्यनं, चुम्बं चुम्बं शिरस्यसो । रुदती कथमप्यागाद्भादेशवशाद् गृहम् ॥ ७७ ।। तदा च तेन मार्गेण, गच्छतस्त्वरितं बहिः । अजावृन्दादजा काचिदद्राक्षीदर्भकं भुवि ।। ७८ ।। रटतश्च पुराजन्ममातेव स्नेहविह्वला । नीचभू यः स्तनं तस्य, मुखे स्तन्यार्थमक्षिपत् ॥ ७९ ॥ तस्या एवंस्थितायाश्च, प्रेरणार्थ समापतन् । पशुपालः समालोक्य, तमादाय गृहं ययौ ॥ ८०॥ तनयाभावदुःखिन्यै, भार्यायै तं समय सः । तनयो देवताभिस्ते, दत्तोऽसावित्युवाच ताम् ॥ ८१ ॥ तयापि पुत्रवत्स्नेहात् , पाल्यमानस्तु बालकः । द्वादशाब्दप्रमाणाङ्गः, सञ्जातः पृष्टिभागसौ ॥२॥ अजापुत्र इति नाम्ना, ताभ्यामाकार्यते स तु । पशुपालेन पित्रेव, साध याति पशुव्रजे ॥३॥ पशुपालेऽन्यदा तस्मिन् , बरवाधामुपेयुषि । अजावृन्दं समादाय, ययौ बालो बहिः पुरात् ॥ ८४ ॥ इतश्चाखेटकाद्राजा, निवृत्तः स्वपुरं प्रति । अजापुत्रश्रितां शीतां, तरुच्छायामशिश्रियत् ॥८॥ अथाऽकस्मात्प्रादुर्भूता, सर्वाङ्गीणविभूषणा । उवाच युवतिः काचिद्वाचमेनां नृपं प्रति ॥८६॥
॥८॥
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
चन्द्रापीड ! महीश ! त्वामेषोऽजापालवालकः । अन्ते द्वादशवर्षाणां, लक्षसैन्यो हनिष्यति ॥८॥ उक्त्वैवं सा तिरोभूता, यावत्तावन्महीपतिः । भयविस्मयव्यात्तास्यः, किमेतदित्यचिन्तयत् ॥८॥ निश्चितं काचिदप्येषा, पुराधिष्ठातृदेवता । ततो मयि कृतप्रीतिर्भाव्यमर्थमचीकथत् ॥८॥ अथासौ वीक्ष्य तं बालं, रक्षन्तं चरतः पशून् । निश्चिकायेति दृप्तात्मा, न किश्चिद्देवतावचः ॥१०॥ अथाऽऽह सुमतिर्मन्त्री, राजानं प्रति वन्सलः । नाथ ! दैव्यो गिरिः किं स्युः, प्रलयेऽप्यनृतस्पृशः ? ॥१॥ चित्ते चेत्तव गर्वोऽयं, यन्ममाऽस्मान्न मृत्युभीः । अयं तथापि निर्वास्यः, पुराकिमत्र दुष्करम् ? ॥१२॥ ओमित्युक्त्वा गते भूपे, मन्त्री भृत्यान् समादिशत् । मोच्यः सेष शिशुस्तत्र, यतोऽत्राभ्येति नो पुनः ॥१३॥ अजापुत्रं गृहीत्वा ते, प्रान्तरप्रान्तकानने । एकाकिनं रुदन्तं तं, मुक्त्वा स्वं पुरमाययुः ॥१४॥ ततोऽजापुत्रकः काश्चिद्दिशमुद्दिश्य जग्मिवान् । न प्राप काननप्रान्तं, भवान्तमिव मूढधीः ॥१५॥ भ्रान्त्वा बहुदिनान्येष, वनपर्यन्तमीयिवान् । व्यवसायसहायो हि, कार्यान्तं याति मानवः । ६६॥ गर्भवासादिवाऽरण्याद् बहिर्मतः प्रमोदभाक् । दवीयसी पुरी काश्चित, सोऽपश्यज्जननीमिव ॥१७॥
ऋणं यद्वद्दरिद्रस्य, स्तोकं स्तोकं प्रयच्छतः । गच्छतः शनकैस्तस्य, न पन्थाः पर्यवस्यति ॥९८॥ १. इत ऊर्ध्वम्-सं० तिरोभूताथ मातेव, देवता सा तमन्वगात् । स्थाने स्थाने ऽस्य आश्चर्य, दुर्घटं घटयिष्यति ।। इत्यधिकमुप
लभ्यते। २. पारं गच्छति ।
॥४॥
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामी चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
बुभुक्षाक्षामकुक्षित्वान्नाऽग्रतश्चलतः क्रमौ । पिपासातमसाऽऽक्रान्ते, न दूरं पश्यतो दृशौ ॥१६॥ एवं कष्टादसौ गच्छन्नवृक्षे तत्र वर्त्मनि । अपश्यद्यक्ष वेश्मैकं, रम्यं तन्मूल्यलकृतम् ॥१०॥ तस्य दक्षिणतश्चैका, ज्वालालीढदिगन्तराम् । सुदुःसहधगद्वह्निपूर्णा गा ददर्श सः ॥१०१॥ गायाश्च चतुर्दिक्षपविष्टांश्चतुरो नरान् । कोपीनवाससो वह्निज्वालां पातुभिवोद्यतान् ॥१०॥ उपेत्य तानजापुत्रोऽपृच्छयूयं किमत्र भोः ! ? । आमीना वह्निगन्तेि, चिन्तापन्नाश्च किञ्चन ॥१०३।। तेनेत्थमनुयुक्तास्ते, कथामकथयभिजाम् । चम्पायां पुरि वास्तव्याश्चन्यारो प्रातरो क्यम् ॥१०४|| कनीयसोऽस्य नो भ्रातुरेक एव सुतोऽभवत् । पूर्वजन्मममत्वेन, सर्वेषां जीवितं स हि ॥१०॥ अथास्माकमपुण्येन, तस्य दुष्कर्म निर्मितः । अभूद्रोगः स येनेष, भुङ्क्ते शेतेऽपि नातिमान् ।।१०६॥ मन्त्रतन्धोपधेर्नव, देवो याचनैर्न च । निवृत्तम्तम्य रोगस्तदुःखिताः म्ममतः परम् ॥१०७।। अनोपदिष्टं नः, पंमा वैदेशिकेन यन् । फलेव श्वानरतरोयस्मिन्यम्य शिशा रुजा ॥१०॥ पृष्टोऽस्माभिः स आचख्यौ, वैश्वानरमहाद्मम् । अभिज्ञानप्रदानेन, गनायामत्र मध्यगम् ।।१०। तदादेशानुसारेण. वयं यावदिहागताः । पश्यामानावंदेवस्यां गाया बतिमुखम् ॥११०॥ दृश्यतेऽन्तःस्थितश्चैको, वृक्षोऽसौ फलितः परम् । ज्वलदग्नी हि गर्नेऽस्मिन , प्रवेष्टुं कातरा वयम् ॥११॥ आयाताः कष्टमाश्रित्य, नादानं फलमीमहे । आसीनाः स्मन्ननश्चिन्नाराक्षसीनम्भिता इव ॥११२॥
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
K
॥१०॥
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम:
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
सन्वेऽजापुत्रकथा
अजामूश्चिन्तयामास, परोपकृतिकोतुकी । अहं तावद्विनश्यामि, क्षुधयापि हि निश्चितम् ॥११३॥ अमीपां साधयाम्यर्थ, वपुपा गन्धरेण चेत् । तदा मे जन्मसाफल्यं, पुण्यायोपकृतिर्यतः ॥११४।। यतः-स्वच्छप्रकृतीनन्योपकृतिकृतः स्वात्मनाऽपि सत्कुर्यात् ।
स्वीचक्र खननाति पयसः स्थित्यै सरोभूमिः ॥११५ ।। सर्थ तानुवाचेप, मा यूयं भवताऽऽतुराः । मया कार्योऽयमों व, इत्युक्त्वा गत्तैमाविशत् ॥११६॥ हहा ! प्लुष्टो विनष्योयऽमिति यावद्वदन्ति ते । आत्तफलद्वयस्तावदलामनिरगाद् वहिः ॥११७॥ जय त्वं सात्त्विकाधीश!, जयाऽकारणवत्मल ! । अस्मत्कुटुम्बपुण्येन, जीव शाश्थतिकीः समाः ॥११८॥ पार्थाधानेच्छा रमयति मनो यस्य स पुमान, प्रिया यद्वागुच्चैः प्रथयति परार्थ स हि कृती । क्रियाभिर्य नं घटयति स पन्थाः स्तुतिगिरी, प्रपन्नं यः कुर्यात्सतःमपि वन्द्यः स तु सताम् ११६।। एवमाशीजु पातेपामायत्स फलद्वयीम् । आतफलद्वयास्ते चाऽजापुत्र मभितुष्टुवुः ।।१२०॥ पप्रच्छुस्तमजी गदिप्लुप्टो निरगाः कथम् ? । स ऊचे देवताऽन्तःस्था, मम मानिध्यमादधौ ॥१२॥ तुष्टा मन्माहसादेतत्, फलद्वयमदान्मम । स्वयं चानीय मुक्तोऽस्मि जलद्गाद् बहिस्तया ।।१२२।। निशम्य तमूचुस्ते, त्वमेको भुवि साच्चिकः । त्वं परार्थेऽत्यजः प्राणान , स्मः स्वार्थेऽपि कातराः ॥१२३॥ फलमेकं गृहाण त्वं, कार्य स्थादमुना क्वचित् । एकेनाऽस्मच्छिशो रोगो, महाभाग ! गमिष्यति ॥१२४।।
॥११॥
|| ११ ।।
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्वेऽजापुत्रकथा
एवमुक्त्वाऽर्पयित्वा तदजापुत्राय ते फलम् । इष्टार्थप्राप्तिसन्तुष्टाश्चलिताः स्वपुरं प्रति ॥१२॥ अजापुत्रोऽपि तत्कार्यसम्पादनप्रमोदितः । पुरीं प्रति चचालक, फलमादाय सत्वरम् ॥१२६।। पितेव तनयैव क्षः, सफलैः सुभगं सरः । पथि दृष्ट्वा जहर्षाऽयं, दातारमिव याचकः ॥१२॥ अथासौ पालिमारुह्याऽसह्यमार्गश्रमाकुलः । ग्रन्थिबद्धफलां मुक्त्वा, पटीमधिजलं ययौ ॥१२८॥ दुःखाः इव धर्मोपदेशं प्राक् स जलं पपौ । पश्चाद् व्रतमित्र स्नानं, विध तुमुपचक्रमे ॥१२६।। इतश्च मर्कटः कश्चित्परिभ्राम्यन्नितस्ततः । कण्ठपीठलुटन्मुक्ताहारोऽगातां पटौं प्रति ॥१३०॥ सफलन्थिमाघ्राय, फलमत्तुं कृतस्पृहः । पादाग्रन्थिमुद्ग्रथ्य, फलमादाय नष्टवान् ॥१३१।। अजापुत्रः कृतस्नानो, यावद् याति पर्टी प्रति । फलशून्यामपश्यत्ता, पुत्रशून्यामिव स्त्रियम् ॥१३॥ पटी निभृतमालोक्य, फलं यावन्न पश्यति । भयविस्मयमूढात्मा, तावदेतदचिन्तयत् ॥१३३॥ अरण्यस्थे सरस्यस्मिन्नसत्यन्यजनेऽधुना । अकस्मारकेन मत्पुण्यमिव हाऽपहृतं फलम् । १३४॥ निक्षिप्य चक्षुषी दिक्षु, यावदास्ते स विस्मितः । तावदागात्पुमानेको, मूर्तिमानिव मन्मथः ॥१३॥ तूर्णमभ्यर्णमभ्येत्य, सोऽजापुत्रं कृताञ्जलिः । नत्वाऽवोचदिमां वाचं, सुधासब्रह्मचारिणीम् ॥१३६॥
शाखामृगचरः सोऽहमादा फलमिदं तव । तद्वन्ताारसास्वादाज्जातोऽस्मि पुरुषः क्षणात् ॥१३७॥ १. पूर्व शाखामृगः, इति शाखामृगचरः 'भूतपूर्वे चरट्' ५-३-५३
॥१२॥
॥१२॥
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः . परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
तत्प्रसीद गृहाण त्वमक्षतं फलमात्मनः । एना मुक्तास्रजं चापि, गृहाणाऽनुगृहाण माम् ॥१३८॥ अतःप्रभृति दासोऽस्मि, भृत्योऽस्मि किङ्करोऽस्मि ते । दत्तो नाथ ! त्वया यन्मे, दुष्प्रापो मानुषो भवः ॥१३६।। त्वया सह समेष्यामि, छायावद्यत्र यास्यसि । इत्युदीयं ततः सोऽस्मै, सहारं फलमार्पयत् ।।१४०॥ अजापुत्रः स तां वाचमाकण्डै ति व्यचिन्तयत् । ममैतद्देवतादत्तफलस्य प्रथम फलम् ।।१४१॥ गतं तैरश्च्यमेतस्य, रम्यं मत्यत्वमागतम् । एकाकिना न गन्तव्यमित्यर्थेऽभूत्सखा च मे ॥१४२ ॥ देवताधिष्ठितैमन्त्रफलचूौषधाम्बुभिः । जन्तो रूपपरावतः श्रूयते नात्र संशयः ॥ १४३॥ इत्यालोच्य समादाय, तदर्पितफलस्रजौ । चचाल साधतेन, शाखामृगनरेण सः ॥ १४४ ॥ वीक्ष्याऽस्ताचलचूलस्थमजापुत्रस्त्वहर्पतिम् । शाखामृगनरं प्रोचे, मुग्धवैदग्ध्यवागिति ॥१४॥ हासोच्छ्वासितकैरवोद्यदलिनीध्वान-वागीतिभिः, संसूच्याऽनटस्तमोयवनिका यत्प्राप्य निष्क्रामति । तन्नक्षत्रविचित्रपात्रसुभगव्योमै करङ्गाङ्गणे, तामुत्क्षिप्य वयस्य ! पश्य भविता राज्ञः प्रवेशोऽधुना ॥१४६।। प्रदोषसमये देवकुलिका तावपश्यताम् । भीषणाऽत्राऽहमेवेति, भुवोक्षिप्ताङ्गुलीमिव ॥१४७॥ अथ तौ खिन्नसर्वाङ्गी, वासार्थ तत्र जग्मतुः । शाखामृगनरः सुप्तो, जागत्ये जासुतः पुनः॥१४॥ तदा च यक्षवेश्मान्तरकस्मादतिनिभरः । समुद्दयोतोऽभवद् ध्वान्तकान्तारदावपावकः । १४६॥ अजापुत्रस्तमुद्दयोतं, वीक्ष्य दक्षजनाग्रणीः। उत्थाय शनस्तत्र, जगाम भ्रमसम्भृतः ॥१५॥
R॥ १३॥
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्वेऽजापुत्रकथा
अजापुत्रे समायाते, ज्योतिः किश्चिदगादधः । सोऽपि तन्मार्गगो निभॊर्विवरान्तः समाविशत ॥१५॥ यथा यथैत्यजापुत्रो, ज्योतिर्याति तथा तथा । अधोऽधो यावदायाता, सर्वतः पृथिवी समा ॥१५२॥ ततो ज्योतिस्तिरोभूतमाविर्भूता च कापि पू: । किमेतदिति सम्भ्रान्तस्तस्थौ ध्यायनजासुतः ॥१५॥ क १ गतं तच्चलं ज्योतिर्येनानीतोऽस्म्यधस्तथा । पू: कैषा ? विवरं तत्व ?, यस्मादहमिहाऽऽगमम् ॥१५॥ शाखामृगनरश्चैष, हा ! पश्चादेककः स्थितः । विना मां स कथं भावी ?, मदेकशरणो हि सः॥१५शा किङ्करोमि ? क्व वा यामि ?, दुस्स्थावस्थाविडम्बितः । इत्येवं चिन्तयित्वाऽसौ, चचाल नगरी प्रति ॥१५६ । चूर्णीकृत्य फलं पट्यां, बद्ध्वा हारस्र कटौ । प्रभाते प्रविशन् पुर्याः, पद्रेऽद्राक्षीदिमां दशाम् ॥१५७॥ उन्नदन्त्युन्मुखीभूय, शृगालाः शोकशंसीनः । फेखुर्वन्ति शिवा घूका, निःशङ्क वासयन्ति च ॥१५८॥ काककोलाहलो व्योनि, कबरीकलहो भुवि । रटन्ति सारमेयाश्च, युध्यन्ते भृशमोतवः ॥१५॥ पश्यन्ने स्मयापन्नः, प्राविशत्पुरगोपुरम् । यथा बहिस्तथैवान्तरपश्यदुर्दशां पुरः ॥१६०॥ तन्मार्गेऽङ्गारभाजीव, न सञ्चरति पूर्जनः । सिद्धौ.सिद्धवद् यो यत्राऽऽसीनः स तत्र निष्क्रियः॥१६॥ नापणे वणिजः सजा, न पूजा देववेश्मसु । न पाठः पाठशालासु, क्रीडन्ति शिशवोऽपि न ॥१६२।। इति पश्यंश्चतुर्दिक्ष, स शून्यामिव तां पुरीम् । इतस्ततः परिभ्राम्यन् , राजप्रासादमागमत् ॥१६३॥ समीक्ष्याऽऽरक्षक द्वारे, नियुक्तमन्वयुक्त सः । किमत्र दृश्यते लोकः, शोकशङ्कुसमाकुलः १ ॥१६४॥ .
॥१४॥
K
॥१४॥
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
क्षामाक्षरमथोवाच, सोऽयमारक्षकः पुमान् । किं मां पृच्छसि भोः पान्थ !, पृच्छ दैवमवत्सलम् ॥१६॥
प्रथमः तथापि कथयेत्युक्तो, ह्यजापुत्रेण सोऽवदत् । शृणु तर्हि निबन्धश्चेदुःखसम्भागभाग भव ॥१६६॥
परिच्छेदः एकदा दुर्जयाख्यस्य, राज्ञोऽस्माकमुपेयुषः । आखेटकायाऽऽरण्येऽभूस्त्रियामसमयं दिनम् ॥१६७॥ पिपासाबाधितश्चैप, बभ्राम परितो वनम् । महाद्रुगहने क्वापि, प्रैक्षिष्ट विपुलं सरः ॥१६॥
सत्त्वेऽजायावदभ्येति कोऽप्यन्यस्तावदुत्तीर्य वाजिनः । तृषाक्रान्तः स्वयं तत्र, गत्वाऽपात्सलिलं नृपः ॥१६॥ पीतं च तत्पयो राजा, द्वीपीभूतश्च तत्क्षणात् । अनुधावन्नर ईष्टः पिचन् पाथस्तथाभवन् ॥१७॥
पुत्रकथा यथाश्चर्याय साध्वीना, विद्याशक्त्या स्वयं किल । व्याघोऽभूत्स्थूलभद्रो द्राक, तथायं पाथसा नृपः ॥१७१।। अत्याहितमत्याहितमिति वाचश्च सैनिकाः । दधावुः सर्वतो रोद्ध, गच्छन्तं तं वनं प्रति ॥१७२।। अवशोऽयं नृपव्याघ्रो, दधावे सैनिकान् प्रति । व्यदारयच्च पुत्रं स्वं, नरसिंहं पुरस्स्थितम् ॥१७॥ जातेऽथ तुमुले तत्र, सैनिकेषु रुदत्सु च । कोपि पत्तिर्महाप्राणो, दधे पुच्छे तमेककः ॥१७४॥ धृते तस्मिन् नृपव्याघ्रो, मेढीबद्धोक्षवत्ततः' । भ्राम्यत्यागत्य ते सैन्याः कण्ठे पाशमथाक्षिपन् ॥१७५ ।
गाढं नियम्य च व्याघ्र', सर्वेऽपि परितः स्थिताः । आनीयात्र ततो वज्रपञ्जरे तं न्यधुर्वलात् ॥ १७६ ॥ १. प्राकृतानुकरणमेतत् , इतरथा संस्कृते तु मेधि-मेथिशब्दावुपलभ्येते, तथाहि-'मेधिर्मथिः खलेवाली खले गोबन्धदारु यत्' K॥१५॥
इत्यभिधानचिन्तामणौ।
॥१५॥
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
N
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्वेऽजा
SOO
पुत्रकथा
व्याघ्रीभृते नृपे तस्य, पुत्रे स्वर्गमुपेयुषि । अनाथो नगरीलोकस्तेन शोकवशङ्गतः ॥ १७७ ॥ निशम्यैवमजापुत्रस्तमपृच्छदतुच्छ्धीः । ददौ किं भो ! न कोप्यस्मै, मन्त्रचूर्णौषधादिकम् ? ॥ १७ ॥ खेदात्स प्राह चूर्णादि, दत्तं दत्तं घनघनैः । नाभूत्किमपि केनापि, सर्व पुण्ये हि सस्फुरम् ॥ १७६ ॥ यतः
जानात्येव जनो छुपार्जितुमलं लक्ष्मी प्रभु सेवितु, मित्रं स्नेहयितु गदं शमयितु वक्तु सदस्यद्भुतम् । न्यक्कतुं रिपुमुत्तरीतुमुदधिं किं किं विधातुन वा,
किन्तु व जम्भिणो यदि मतं स्यात्कर्मणो मर्षिणः ॥१८॥ अजापुत्रो विहस्याह, द्वीपिनं मे प्रदर्शय । यदि पुण्यं पुनस्तस्य, स्यात्कीर्तिश्च भवेन्मम ॥११॥ आरक्षकनरः श्रुत्वा, तस्य तन्मुद्रितं वचः । दधौ सम्भावनां चित्ते, स्यादातॊ हि न नास्तिकः॥ १८२ ।। प्रसादं कुरु तत्राथें, चलताच नृपौकसि । ऊचे कृताञ्जलिः सोऽमुं, कार्यार्थी स्यान्मृदुः खलु ॥ १८३॥ गृहीत्वा तमजापुत्रमारक्षकनरो ययौ। यत्रास्ते स नृपद्वीपी, पुच्छमाच्छोटयन् भुवि ॥ १८४ ॥ बहिर्विमुच्य तं तत्र, गत्वाऽमात्यं व्यजिज्ञपत् । मन्च्यादिष्टः पुनः सोऽमुं, गृहीत्वान्तःसमाविशत् ॥ १८५ ॥ वीक्ष्याऽऽयान्तमजापुत्रमभ्युत्तस्थौ कृताञ्जलिः । ससभः सचिवो येन, बालोऽपि कार्यकृद्गुरुः ॥ १८६ ॥ सिंहासने निवेश्यैनमुपविश्याग्रतः स्वयम् । मन्त्री विनयवांस्तस्मै, प्राग्वृत्तान्तमचीकथत् ॥ १७॥
॥१६॥
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
प्रथम: | परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेजापुत्रकथा
किञ्च ममोपदिष्टस्त्वं, वैश्वानरतरुस्थया । स्वप्नेऽद्याऽऽगत्य मे राजकुलदेवतया तया ॥ १८८ ।। अजापुत्रो नृपस्यैतत्तरश्च्यमपनेष्यति । ततो ज्योतिःप्रपञ्चेन, सा क्षणात्त्वामिहानयत् ॥ १८६ ॥ तत्प्रसीद कृपालुः स्याः, भव त्वं राजकार्यकृत् । स्वयं कृपालवः सन्तः, किं पुनः प्रार्थिताः परैः १ ॥१६॥ एवमभ्यर्थितस्तेन, स्वयं च स कृपापरः । कृत्वकान्तं नृपव्याघ्रायादात्तच्चूर्णमद्भुतम् ॥ १११॥ तेनाशितं च तच्चूर्ण, जातश्च स्वाकृतिनृपः । औषधप्रभावोऽचिन्त्य, इति सत्यमभूत्तदा ॥ ११२ ॥ पूर्वरूपधरं भूपमालोक्य सचिवादयः। हर्षरोमोद्गमा नेमुरानन्दाश्रपयोमुचः॥ १६३ ॥ जय जय प्रजापाल !, कालः प्रत्यर्थिभूभुजाम् । एतावन्ति दिनानि त्वं, नाथ ! प्राप्तोऽसि का दशाम् १ ॥ १६४ ॥ द्वीपीभूतेऽपि त्वय्यत्र, स्वराज्यमधितिष्ठति । प्रत्यर्थिहरिणेभ्योऽपि, क्लीवाः स्मो विभ्यतः स्थिताः ॥१६५॥ दशामेनां त्वयि प्राप्तेऽभ्युदितेऽपि हि भास्वति । लोकानामस्तमेवाभूद् , भवज्जीवितजीविनाम् ॥ १६६ ॥ इत्युक्त्वा मन्त्रिमुख्येषु, विरतेषु महीपतिः। पुनर्जात इवापृच्छत् , स्वप्रजाराज्यकौशलम् ।। १६७ ॥ अजापुत्रमपूर्व च, दृष्ट्वा भ्र संज्ञया नृपः । अप्राक्षीत्सचिवं सोऽपि, नृपायैवं व्यजिज्ञपत् ॥ १९८॥ नाथैप तब तैरश्च्यदुर्दिनस्य प्रभञ्जनः । मन्दिरेऽत्र यथावस्थामकार्षीत् त्वद्वपुस्तरीम् ।। १६६ ॥ अथात्मस्वरूपज्ञानादजापुत्राय साञ्जसम् । प्रवृत्तो दातं हस्त्यश्वस्वर्णादिपारितोषिकम् ॥ २० ॥ अथासाववदद्भूपं, ममैभिः पूर्यते विभो !। प्रीतिरेव सतां याच्या, किमन्यैः काश्चनादिभिः १॥ २०१॥
॥१७॥
K॥१७॥
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
KC
यतः-स्नेहो न कार्यः किल यत्र तत्र, 'स्थानत्रये बध्यत एव मन्थाः।
किन्तूत्तमैः सङ्गतिरप्यभीष्टा, तैलं करुण्याः 'कति नाभ्यनन्दन् ? ॥ २०२॥ ततो विशेषतस्तुष्टः, स्वमात्मानमिवापरम् । पश्यनजासुतं राजा, तत्रोत्सवमकारयत् ॥ २०३ ॥ वर्षाभू इव काले स्वे, पौरास्ते मृतजीविताः । जय जयेत्युद्घोषन्तोऽकायु पुर्यां महोत्सवम् ॥ २०४ ॥ अन्यदा भृभुजा साधं, सोदर्यवदजासुतः। धुन्वन्नाश्चर्यतः शीर्ष, तत्सरो द्रष्टुमाययौ ॥ २०५॥ अथासौ सनृपो यावत् , पश्यंस्तीरेऽस्ति तत्सरः । तावजलचरो हस्ती, प्रादुरासीत् समीपगः ॥ २०६ ॥ उत्फुल्लाक्षमजापुत्रं, भूभुजो निकटे स्थितम् । करेणाच्छिद्य तत्रैव, सोऽमज्जत् सरसि क्षणात् ॥ २०७॥ राजा ससम्भ्रमं कामुं, हृत्वा त्वं यासि रे द्विप ! १ । वदन्नेवासिमाकृष्य, ददौ झम्पामनुद्विपम् ॥ २०८ ।। अग्रे हस्ती स्वयं पश्चादिति गच्छन् महीपतिः। नापश्यद्विपमद्राक्षीत् , किन्त्वेष चण्डिका पुरः ॥ २० ॥ अहो ! क्वाऽगाद्विपः सैष, स येनापहृतः सुहृत् । कैषा भट्टारिका ? यस्याः, प्रासादो हेमनिर्मितः ॥ २१० ॥ किश्चानुपकृतः सोऽभूत्प्राणदानोपकारकः । अहमुपकृतः प्राणैस्तस्य स्यामनृणो यदि ॥ २११॥ निश्चित्यैवं द्विपं हन्तुं, यमाकर्षन्महीपतिः । छेत्तं तेनाऽसिनाऽऽरब्धं, स्वशीर्ष देवतापुरः॥२१२॥
| सत्त्वेऽजापुत्रकथा
॥१८॥
१. यथा दधिमटक्यां स्नेहं कुर्वन् मन्था अधोमध्योर्वस्थानत्रये दवरकेण बद्धयते। २. मल्लिकापुष्पस्य। ३ पुरुषान् । ४. मण्डूकः ।
K
॥१८॥
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
मा साहसं मा साहसमिति सम्भ्रमवागसौ । प्रत्यक्षीभूय सा तस्य, हस्तमाधत्त देवता ॥ २१३॥ किमेतद्भवताऽऽरब्धं ?, त्वं किन्न श्रुतवानसि १ । परस्येवात्मनोऽपि स्याद्वधः पापाय भूयसे ॥ २१४॥ अथोवाच नृपः सर्व, जानाम्येतच्छणोमि च । किन्त्वस्मि 'प्राणितं नालं, विना तेनोपकारिणा ॥ २१५॥ तथापि साहसं मैवं, कार्षीस्त्वं शूरकुञ्जर ! । षण्मासानन्तरं सोऽयं, सुहृद् घटयिता तव ॥ २१६ ॥ इत्युदित्वा कणे किश्चित् , कथयित्वा च देवता । औषधीमार्पयत्तस्मै, सप्रभावां प्रसादतः ॥ २१७ ॥ एवमस्त्वित्युदित्वाऽसौ, यावदास्ते कृताञ्जलिः। सखीभिः सार्धमायासीत , काऽप्येका युवतिस्ततः ॥ २१८॥ रूपसम्पूर्णसर्वाङ्गा, दिव्यवस्त्रविभूषणा । सखीहस्तस्थितानल्पपूजोपकरणादिका ॥२१६ ॥ प्रविश्यान्तमहाभक्त्या, पूजयित्वा च देवताम् । किश्चित्साचीकृतेनाऽक्ष्णा, भूपमालोक्य सा ययौ ॥ २२० ॥ देवतां तां नमस्कृत्य, समादायौषधीं च ताम् । बहिरेत्योपविष्टोऽसौ, स्त्रियां तत्राऽनुरागवान् ॥ २२१॥ न केवलं हि रूपेण, नानाऽपि कुब्जिका ततः। तस्या दासी समेत्यैनं, कृताञ्जलिय॑जिज्ञपत् ॥ २२ ॥ यतः प्रभृतिदृष्टोऽसि तयाऽस्माकं वयस्यया। ततः प्रारभ्य तां कामो, निहन्ति निशितैः शरैः॥ २२३ ॥ त्वदर्शनसमुद्भूतानुरागग्रहिला हि सा । स्वप्राणहरणाशङ्का, विभ्रती वक्ति कातरा ॥ २२४॥
उद्गच्छन्तमपि ग्रसस्व शशिनं राहो ! कृतस्तेऽञ्जलिः, यूयं दक्षिणमारुतं फणिकुलान्याचामतामूलतः । १. जीवितु।
॥१६॥
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्वेऽजापुत्रकथा
देह कोकिलध्वनिपुषं चूतं यदेते तदायत्तान् सम्प्रति मत्त एव मदसूनाच्छेत्तमिच्छन्ति हि ॥ २२५ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरीनाम्न्या, तयाहं प्रेषिता ततः । त्वामाह्वातुं महाभाग !, प्रसीदाऽऽगमनेन तत् ॥ २२६॥ तयैवं प्रार्थितो राजा, स्वयं तत्रानुरागवान् । दास्या पुरःस्थया साध, तस्याः सौधं जगाम सः॥ २२७॥ सर्वाङ्गसुन्दरी साथ, समायान्तं विलोक्य तम् । सद्य उल्लाघफुल्लाक्षी, समुत्तस्थौ नृपं प्रति ॥ २२८॥ स्वयं चाकारयत् स्नानभोजनादिक्रियां नृपम् । अतिप्रौढानुरागोत्थप्रेम्णो हि किमु दुष्करम् ॥ २२६ । तया प्रेमजुषा साध, भुङ्क्ते भोगान् महीपतिः । अत्यासक्तश्च नास्मार्षीत् , स्वराज्यसुहृदादिकम् ।। २३०॥ इतश्चाजासुतः सोऽपि, हस्तिनापहृतस्तदा । आनीय मुक्तश्चाधस्ताद् , व्यन्तरावासभूमिषु ॥ २३१ ॥ वराकं मानुपं त्वेतत्को जहार भुवस्तलात् । इत्युक्त्वा तं निनायैको, व्यन्तरो व्यन्तराधिपम् ॥ २३२ ॥ अजापुत्रो नमस्कृत्य, व्यन्तरेशं महर्द्दिकम् । अकथयत् स्ववृत्तान्तं, स तस्मै विहिताञ्जलिः ॥ २३३॥ मा भैषीस्त्वां यथास्थानं, मोक्ष्यामो वयमेव हि । तिष्ठ त्वं रोचते यावदत्र स्ववेश्मनीव भोः । ॥ २३४ ॥ इत्युक्तोऽस्थादजापुत्रस्तत्र तदृद्धिनन्दितः । व्यन्तरेशमथापृच्छत् , किश्चिदप्यस्त्यतोऽप्यधः १ ॥ २३५ ॥ व्यन्तरेशस्ततोऽवोचदितोऽधः सन्ति सप्त भोः ! । नरका ये हि पापस्य, व्ययकारणतां ययुः ॥ २३६ ॥ गाढोत्कण्ठावतो दृग्भ्यां, द्रष्टुं तां नरकस्थितिम् । व्यन्तरेशः प्रभावाट्यस्तस्य मुनि कर न्यधात् ॥ २३७ ।। तत्प्रभावेन्द्रजालेन, तस्य तां पश्यतः स्फुटम् । व्यन्तरेशः स्वयं चख्यौ, पृथग्नारकयातनाम् ॥ २३८ ॥
॥२०॥
K
॥२०॥
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
रागद्वेषमदैश्वर्याद्यायत्तैः प्राणिभिः संदा । मर्त्यलोककृतं पापमिहागत्यानुभूयते ॥ २३६ ।। स्मारयित्वा स्मारयित्वा, कर्म पूर्वभवार्जितम् । पश्यायं जीवहिंसाकृत , छिद्यते तीक्ष्णहेतिभिः ॥ २४० ॥ अयमसत्यवादित्वादत्युष्ण पाय्यते त्रपु। अदत्तात्तपरद्रव्यः, शूलमारोप्यते ह्यसौ ॥ २४१॥ परस्त्रीलम्पटश्चायमतिध्मातां कृशानुना । ताम्रपश्चालिकामेतां, बलादालिङ्गयते रटन ॥ २४२ ॥ अतिलोभाभिभूतोऽयमयन्त्रितपरिग्रहः । आरूढपापे शीर्षे तु, क्रकचेन विदायते ॥ २४३ ॥ भक्षितोपेक्षितत्वाभ्यां, देवद्रव्यविनाशकः । नानाविधामयं दीनो, नीयते नरकव्यथाम् ॥ २४४॥ अयं परोपतापी च, कुम्भीपाकेन पच्यते । परमर्मप्रवादी च, भिद्यते खण्डशस्त्वसौ ।। २४५ ।। आहन्यमानकीलोऽयं, मुखे मिथ्यापवाददः । भञ्जकः परकार्यस्य, खण्डितोऽपि मिलत्ययम् ॥ २४६॥ दुर्वाक्यभाषकश्चायं, तृषातः पाय्यते ह्यसृक । परमाधार्मिकै यथोपार्जिनदायिभिः ॥ २४७॥ शस्त्राशस्त्रि च युद्धर्थ ते, अन्योन्यं वैरिणाविमौ । उप्रपापः स्वयं शेते, शाल्मलीकण्टकेवयम् ॥ २४ ॥ इत्यादियातनां पश्यन्नरकाणां सुदुस्सहाम् । अन्तरुत्कम्पितोऽत्यथ, भेजे मूर्छामजासुतः॥२४६ ॥ ततश्च व्यन्तरेशेन, जलावायुभिः कृतः । स्वस्थोऽजातनयः कम्पमानश्चित्ते त्वधारयत् ।। २५०॥
आः संसारस्त्याज्यो यस्मिन्नुत्पन्नाः प्राणिनः खलु । तदर्जयन्ति येनेह, कीदृग्दुःखस्य भाजनम् ॥ २५१ ॥ इत्यादिशोचन्नुकम्पी, कृतस्वस्थानगामिधीः । अवोचद् व्यन्तरं यन्मां, मुश्चाशु तत्सरस्तटे ॥ २५२ ॥
॥२१॥
K
॥ २१॥
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
व्यन्तरेशस्ततो रूपपरावर्तनकारिकाम् । प्रसादाद् गुटिकां दत्त्वा, तमानैषीत्सरस्तटम् ।। २५३ ॥ अजापुत्रोऽपि वीक्ष्य स्वं, तीरे तत्सरसः क्षणात् । गत्वा पश्यामि तं भूपमिति हर्षाच्चचाल सः॥ २५४ ॥ आरुरोह सरःपाली, यावत्तावन्नराः कति । स्वागतं स्वागतमिति, वाचोऽधावनमुं प्रति ॥ २५५ ॥ उपेत्य तं नमस्कृत्य, पप्रच्छुस्ते व भूपतिः १ । अजासूः प्राह सम्भ्रान्तो, नाहं जानामि भूपतिम् ॥ २५६ ॥ अथाकुलतराःप्रोचुस्ते यत्त्वां हस्तिना हृतम् । ददौ मोचयितुं झम्पा, सरस्यनुपदं नृपः॥ २५७॥ ततःप्रभृति शोकात्तः, पौरलोकोऽस्ति भीतिमान् । विना नासां मुखमिवाश्रीका पूश्च नृपं विना ॥ २५८ ॥ इति प्राणच्छिदो वाचः श्रुत्वा तेषामजासुतः । वज्राहत इवात्यथेमिति चेतस्यधारयत् ।। २५६ ।। निश्चितं व्यन्तरः कोऽपि, तं जहार महीपतिम् । मम प्राणकृते भूपो, हहाऽगात्कीदृशीं दशाम् ? ॥ २६० ।। तद्गत्वा व्यन्तरेशं तमालोक्य क्वापि भूपतिम् । अत्रानयामीत्यालोच्य, पुनझम्पां सरस्यदात् ॥ २६१ ॥ विना व्यन्तरसान्निध्यान्मजन्तं तत्र वारिणि । अगिलन्मकरः कोपि, कटीं यावदजासुतम् ॥ २६२॥ ततस्तन्जलमाहात्म्यादजापुत्रः क्षणादपि । व्याघ्रीभूतो मकरेण, न ग्रस्तः सकलोऽप्यतः ॥ २६३ ॥ अथाम्बुस्विनग्रन्थिस्थचूर्णस्यान्तःप्रवेशनात् । भावितस्तद्रसेनाशु, बभूव मकरो नरः ॥ २६४ ॥ ग्रसित न न वा मोक्तं, शक्तस्तं मकरो नरः । निश्चेष्टः स तथाभूतो, लग्नस्तीरे कमात्ततः ॥ २६५ ॥
दुतश्च क्रीडयित्वैका, निवृत्ताऽथ भुवस्तलात् । सर्वाङ्गसुन्दरीदासी, तमद्राक्षीत तथास्थितम् ॥ २६६ ॥
॥२२॥
२२॥
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
कौतकाद्वीक्ष्य तं व्याघ्र, नरग्रस्तं ततश्च सा । स्वामिन्य दर्शयाम्येतदिति तं द्रागुदक्षिपत् ॥ २६॥ स्वशक्त्यानीय मुक्त्वा तं, सर्वाङ्गसुन्दरीपुरः । देवि ! पश्येदमाश्चर्य, हृष्टाऽवादीच्च तामियम् ॥ २६॥ अथासौ दर्जयो राजा, पूर्व तत्र कृतस्थितिः । सर्वाङ्गसुन्दरीप्राणनाथोऽपश्यत्तदद्भुतम् ॥ २६९॥ ततोऽसावुन्मनीभूय, भूयो भूयो विलोक्य तम् । सस्मार कथितं कर्णे, तदा तद्देवतावचः॥ २७॥ षण्मासानन्तरं मित्रमेवंरूपव्यवस्थितम् । द्रक्ष्यसि त्वमित्यद्याहमस्माषमस्य दर्शनात् ॥ २७१॥ स्मृत्वा दिव्यौषधी तां च, घृष्टाऽभ्यषिञ्चदात्मना । व्याघ्ररूपधरं मित्रं, ततश्च तत्प्रभावतः ॥ २७२ ॥ निःससार नरीभूय, पुरुषास्यादजासुतः । मकरोऽभूत पुमानेव, द्वावप्येतौ च जीवितौ ॥ २७३ ॥ वीज्यमानः स्वयं राज्ञा, स्वस्थीभूतश्च किश्चन । अजासूः प्रेक्ष्य राजानमुत्तस्थौ विगतश्रमः॥ २७४ ॥ प्रमोदाथणि मुश्चन्तावजासूदुर्जयो मिथः। आलिङ्गय गाढमेकस्मिन्नासनेऽथ न्यषीदताम् ॥ २७५ ॥ हृष्टो राजा स्ववृत्तान्तमजासूनोरचीकथत् । हर्षविस्मयवान् सोऽपि, स्ववृत्तं भूभुजे पुनः ॥ २७६ ॥ अजाम्ररात्मभूपालदुःखाग्निभ्यां ज्वलद्वपुः । निर्वाप्यामृतकुल्याभिन पवाग्भिस्ततोऽवदत् ।। २७७ ।। मित्र ! त्वं मत्कृते प्राणानत्याक्षीस्तत्र वच्मि किम् । परोपकारकारित्वे, यतस्त्वमसि लम्पटः ॥ २७८ ॥ पुरों प्रति चल क्ष्माप !, गत्वा तत्र स्वदर्शनात् । निर्वापय निजं लोकं, प्रजाः स्वा देव ! पालय ॥ २७६ ॥ त्वया विना मया दृष्टो, लोकस्ते शोकवान् रुदन् । विना हि पितरं स्वामिन् !, बालकानां कियत्सुखम् ।।२८०।
॥२३॥
॥२३॥
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ २४ ॥
,
ततश्चलत राज्ये स्वे, स्त्रीसङ्ग मुञ्चत द्रुतम् । एकान्तस्त्रीसमासक्तिन पाणां व्यसनं महत् ॥ २८९ ॥ इत्युक्तस्तेन राजाऽसौ प्रबुद्धः स्वकुलं स्मरन् । सर्वाङ्गसुन्दरीं प्राह, यास्यामः स्थानमात्मनः ॥ २८२ ॥ समायातो यतो भ्राता ममायं प्राणवल्लभः । हस्तिनामिव राज्ञां च, वृद्धाज्ञा कुशायते ॥ २८३ ॥ ज्ञात्वेति निश्चयं राज्ञः प्राह सर्वाङ्गसुन्दरी । परायत्ताः स्त्रियो नैव, नरास्तत्किमहं ब्रुवे १ ॥ २८४ ॥ यदि यास्यथ तद् यात, न चैवं कापि मे क्षतिः । ममेदं हि मनो येन, युष्माभिः सममेष्यति ।। २८५ ॥ किञ्चात्मीयापराधं ते, कथयाम्यधुना विभो ! । मयैव हस्तिरूपेण कृतमेतन्महीपते ! ॥ २८६ ॥ स्वदनुरागिणी हत्तु त्वामनीशा ततश्च ते । अहार्ष भ्रातरं त्वं तु दुःखेनास्य हृतः खलु ॥ २८७ ॥ अपराधेनाऽप्येतेन, स्मरणीया पुनस्त्वया । व्यन्तरान्वयसम्भूताऽस्म्यहं सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ २८८ ॥ सप्रश्रयमुदित्वैतत्ततः सर्वाङ्गसुन्दरी । ताभ्यां सह नृपं नीत्वाऽमुञ्चत्तत्सरसो बहिः ॥ २८६ ॥ अकस्माच्च समायान्तं, समित्रं वीक्ष्य भूपतिम् । सम्मुखं सैनिकाः सर्वे, दधावुर्विहिताशिषः ॥ २६० ॥ कृतप्रणामानेतांश्थ, सम्भाष्य वचनामृतैः । तापसानामिवैतेषां तत्रावासेषु जग्मिवान् ॥ २६१ ॥ विश्रान्तं च नृपं प्रोचुस्ते यत्त्वद्रहिता वयम् । अस्थामाऽत्रैव पूर्लोकस्याशक्ता आस्यदर्शने ॥ २६२ ॥ अथायातं नृपं ज्ञात्वा सुमतिः सचिवस्ततः । सनाथः पौरलोकेन, राज्ञः सम्मुखमाययौ ॥ २९३ ॥ कृताष्टाङ्गनमस्कारानू, सचिवानात्मवल्लभान् । राजकं पूर्जनं राजा, यथौचित्यमभाषत ॥ २६४ ॥
प्रथमः परिच्छेदः
सच्चेऽजा
पुत्रकथा
॥ २४ ॥
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
ततश्च वाद्यमानेषु, पश्चशब्देषु निर्भरम् । पठत्सु द्विजवृन्देपुच्चार्यमाणे जयध्वनौ ॥ २६५ ॥ 'दत्ताशीर्वादपौरस्त्रीवस्त्रान्तः कृतवीजनः। कृतशोभा पुरीं पश्यन् , स्वसौधं प्राविशन् नृपः॥ २६६ ।। युग्मम् ।। महोत्सवविधानेन, कृतमङ्गलकौतुकः । पूर्ववन्नृपतिश्चक्रे, स्वसाम्राज्यमखण्डितम् ।। २६७ ॥ मकरनरयुक्तोऽयमजापुत्रश्च तत्र सः । आत्मवद्भभुजा दृष्टो, दिनान्यस्थात् कियन्त्यपि ॥ २६८ ॥ अजासूनुस्ततो मुक्तं, तत्रैकाकिनमेव तम् । शाखामृगनरं स्मृत्वा, यास्यामीत्याह भूपतिम् ॥ २६६ ॥ राज्ञश्च प्राणदानेन, प्राणेभ्योऽपि स वल्लभः । निशम्य तद्वचो राजा, नास्मै प्रत्युत्तरं ददौ ॥ ३०० ।। अजापुत्रस्तु भूयोऽपि, प्राह सप्रश्रयं नृपम् । इयत्कालं स्थितोऽस्म्यत्र, तन्मां विसजेयाधुना ॥ ३०१ ।। आग्रहादेवमुक्तस्तु, स राजा तं व्यसयत् । ददतो भूपतेस्त्वेष, नागृह्णाद्वसु किश्चन ॥ ३०२ ।। गृहीततत्सरोनीरो, मकरनरसंयुतः। तेनैव विवरेणैष, समागाद्यक्षवेश्म तत् ॥ ३०३ ॥ गतेऽजातनये दध्यौ, विनिद्रो मर्कट: पुमान् । क्वागात्स्वामीति भुक्त्वाऽत्र, मुहुः फलान्यशेत सः ॥ ३०४ ॥ ततोऽजासूस्तमैक्षिष्ट, तथैव किल शायिनम् । शाखामृगनरं निद्रावशेनाज्ञाततद्गतिम् ॥ ३०५॥ हसन्नुत्थाप्य तं गाढनिद्रारसवशाकुलम् । तदा सुप्तोत्थित इव, स प्रोवाच ससम्भ्रम् ॥ ३०६ ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ यामो हि, पुरीमतिदवीयसीम् । तृतीयश्च सहायोऽयं, बभूव सहगामुकः ॥ ३०७॥ क्षणमात्रं सुप्त इव, विजृम्भिकाभृताननः । उत्थाय सोऽभवन्मार्गे, चलतेति क्चोवदन ॥ ३०८॥
॥२५॥
K॥२५॥
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
शाखामृगमकराभ्यां, पुम्भ्यां सममजासुतः । पुरीं प्रति व्रजन्नेष, वापीमेकां ददर्श च ॥ ३०६ ॥ तस्याश्च परितः स्वर्णविमानानि बहून्यथ । कुर्वतीर्जलकेलिं च, तत्रान्तर्युवतीः कति ॥ ३१ ॥ परस्परं च व्याहारमेतासामशृणोदिति । उत्सूरो नो भवत्येष, गन्तुमष्टापदे गिरौ ॥ ३११ ॥ इन्द्रोऽपि हि सहेन्द्राण्याथायातो भविताधुना । इत्युक्त्वा ता विमानान्याजग्मुहेस्तधृताम्बुजाः ॥ ३१२ ॥ अजापुत्रस्तरोर्मूले, तिरोभूयातिनिश्चलः । अपरौ च तथा कृत्वा, स्वचेतस्यकरोदिति ॥ ३१३ ॥ मत्यलोको मया दृष्टो, दृष्टास्ते नरका अपि । वैमानिकसुरान् द्रष्टुं, गाढमुत्कण्ठते मनः ।। ३१४ ॥ एतावत्रैव मुक्त्वा तत् , समं हारजलादिभिः । व्यन्तरार्पितगुटिकाप्रभावाद् भृङ्गरूपकृत् ॥ ३१५ ॥ बजाम्यष्टापदेऽप्याभिधृ ताम्बुजकृतस्थितिः । इत्यालोच्य तयोः पुंसोस्तत्स्वरूपं समादिशत् ॥ ३१६ ॥ युग्मम् ।। अनुज्ञातस्ततस्ताभ्यां, भ्रमरीभृय सत्वरम् । इतस्ततः परिभ्राम्यन्, युवत्यात्ताम्बुजेष्वगात ॥३१७।। विद्याधर्यश्च ता वीक्ष्य, गुञ्जन्तं भ्रमर कलम् । अत्रत्रहि कमले, तमित्याह्वानयन्ति च ॥ ३१८ ॥ शीघ्रमारुह्य ताः सर्वा, विमानं हि निजं निजम । क्षणादष्टापदं जग्मुालयन्त्यः शिलीमुखम् ॥ ३१ ॥ उत्तीर्य ता विमानेभ्यः, पाणी प्रक्षाल्य पाथसा । त्रिश्च प्रदक्षिणीकृत्योचार्य नैषेधकीः स्फुटम् ।। ३२० ॥ प्रविश्याऽन्त ताङ्गयस्ताः, कियद्भिः कमलैस्ततः । तत्रागमनतो धन्यंमन्या निर्मलचेतसः॥३२१ ॥
यथामानान् यथावर्णान् , सिंहनिषद्यया स्थितान् ।
॥२६॥
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
कान्तकान्तीनथानचु, ऋषभादीन् जिनानिमाः ।। ३२२ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ रागद्वेषकपायांश्च, विमुच्य विकथा अपि । जिनानां वामभागस्थाः, पष्टिहस्तान्तरस्थिताः ॥ ३२३ ॥ रोमाञ्चोपचिताङ्गयस्ताः, प्रमोदाश्रुमुचो जिनान् । अवन्दन्तोत्तरीयान्तःसनाथकरसम्पुटाः ॥ ३२४ ॥ युग्मम् ।। ता देववन्दनाप्रान्ते, बभणुः स्तोत्रमप्यदः । उन्मीलकण्ठसौभाग्यात् , स्वयं रक्तात्ममानसाः ॥३२५।।
"जयादिनाथ ! प्रथितार्थसार्थ !, जयाजित ! बैरजितारिबर्ग ! । जयापुनःसम्भव सम्भव ! त्वं, जयाभिनन्दिन्नभिनन्दनेश ! ।। ३२६ ।। निधेहि धर्मे सुमते ! मति मे, त्वं सद्म पद्मप्रभ ! देहि मुक्तो। सुपाच ! पावें कुरु मे विवेकं, चन्द्रप्रभ ! छिन्धि तमोविमोहम् ।। ३२७॥ पुण्ये विधौ मां सुविधे ! विधेहि, कर्मानलः शीतल ! शीतलोऽस्तु । श्रेयांस ! मे श्रेयसि धेहि चित्तम् , त्रिधाऽस्तु पूजा त्वयि वासुपूज्य !॥ ३२८ ॥ कुरुष्व जीवं विमलामलं मे, कर्माण्यनन्तानि लुनीयनन्त ! । श्रीधर्म ! धर्मस्तव मां पुनातु, शान्ते ! भव त्वं दुरितोपशान्त्यै ॥ ३२६ ।। दुष्कर्मकन्थामथनोऽस्तु कुन्थुररो हरत्वनेसि मे प्रवृत्तिम् । कल्याणवल्लीवितनोतु मल्लिः, सत्यव्रतं यच्छतु सुव्रतो मे ॥ ३३० ॥
॥ २७॥
॥२७॥
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ २८ ॥
नमिमि रक्षतु मे भवोत्थां लुनातु नेमिस्तु कषायवृक्षान् । मनातु पार्श्वो दुरिताधिवाद्धिं, श्रीवीरनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३१ ॥ संसारमार्गभ्रमणेन तप्तं सम्भूय भूयस्तरपुण्यवृष्टया ।
प्रीणन्तु तेऽष्टापदपर्व तस्था, जिनाम्बुदाः श्रीभरताचिंता माम्" ॥ ३३२ ॥ इत्यन्तर्भावसम्भाराद्देवतासु स्तुवतीष्वथ । एत्य शक्रः सदेवीको, जिनान स्तुत्वा ह्यपासरत् ॥ ३३३ ॥ आगत्य मण्डपे शक्रः समुपाविशदासने । आरब्धश्च ततस्तत्र, देवैः प्रेक्षणकोत्सवः ॥ ३३४ ॥ वैक्रियं रूपमाधाय, दिव्यनेपथ्यविभ्रमाः । ननृतुश्चारुचारीभिः, पौलोम्युर्वशिकादयः ॥ ३३५ ॥ विहाय भ्रामरं रूपं, तुम्बरुभूय सत्वरम् । नायाति तुम्बरुर्यावत्तावदागादजासुतः ॥ ३३६ ॥ नमस्कृत्यातः सर्वान् रङ्गभूमिमुपेत्य च । अजापुत्रश्चित्रकृते, तुम्बरोः स्थानमासदत् ॥ ३३७ ॥ चकारापूर्वगत्या हि, देवविस्मयकारिणीम् । स्वरग्राममूर्च्छनाढ्यामुच्चैरालप्तिमद्भुताम् ॥ ३३८ ॥ किमेतदिति सम्भ्रान्तस्तुम्बरुस्तु निशम्य ताम् | अस्थान्निलीन एवायं किलैपोऽस्म्यहमेव हि ॥ ३३६ ॥ जिनानां पुरतः सोहं, गायन्नस्मीह पुण्यभाक् | आनन्दाद्गातुमारेभेजापुत्रः स्थानकैर्नवैः ॥ ३४० ॥ कटरे तुम्बरोरद्यान्या, कापि गीतिनिर्मितिः । येनास्ते चित्रवच्छक्र, इति प्रोचुर्मिथः सुराः ॥ ३४९ ॥ आल तिलहरी पूर्ण कर्णो देवप्रभुः स्वयम् । आजुहाव प्रसादाय, तं तुम्बरुविडम्बिनम् ॥ ३४२ ॥ यतः -
प्रथमः
परिच्छेदः
सवेऽजा
पुत्रकथा
॥ २८ ॥
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
गम्भीराः पश्य गुणैर्लाह्या बाह्याः किलैक्मेवापि ।
सगुणः कूपे कुम्भः, पूर्णः सरसि तु विनाप्येतान् ॥ ३४३ ॥ इन्द्राहूतः स चोपेत्य, क्षणात्स्वं रूपमादधौ । विस्मितः ससुरः शक्रो, मोऽयमित्यचिन्तयत् ॥ ३४४॥ हृष्टो विशेषतः शक्रो, ददौ स्वे दिव्यवाससी । स कथमागतोऽसीति, पृष्टश्चाख्यद् यथातथम् ॥ ३४५ ॥ देवानामृद्धिसम्भारमजापुत्रेण प्रेक्ष्य तम् । जाता यूयं कथमिति, पृष्टः शक्रोऽब्रवीदिति ॥ ३४६॥ सप्तक्षेच्यां धनं ह्य प्त्वा, कृत्वा हिंसादिवर्जनम् । कृततीव्रपरिव्रज्याप्रभावेनास्मि वासवः ॥ ३४७॥ इन्द्रसामानिकाद्याश्च, स्वल्पाल्पशुभकर्मणा । क्रमाद्धीन यश्चैते, देवत्वं लेभिरे सुराः ॥ ३४८ ॥ अथारात्रिकमुत्ताये, जिनानां स हरिः स्वयम् । शकस्तवं भणित्वा च, दिवं यातुं प्रचक्रमे ॥ ३४६ ॥ गच्छन् शक्रः समादिक्षद्देवं कमपि यत्त्वया । मोक्तव्योऽयं यथास्थानं, तेनापि तत्तथा कृतम् ॥३५० ॥ अजापुत्रस्ततस्तत्रागत्य ते दिव्यवाससी । पादाङ्गुष्ठनखाग्रान्तः क्षिप्त्वा सुप्तोऽन्तिके तयोः ।। ३५१॥ जागरित्वा ततः स्फीताम्भोजश्रिसरसां जलम् । सुधांशुमुज्ज्वलं पश्यन् , शरदमित्यवर्णयत् ॥ ३५२ ॥ निमृष्टः शरदा शशी विमलता तल्लेषु लेमे जलैर्वित्ताय व्यवसायिभिः प्रववृते व श्रियाम्भोरुहम् । आशां प्राप्य चिरादगस्तिरुदितः सस्येषु जातं फलं, गोपीभिः किल गीयतेऽत्र जगृहे दानं पुनः शालिभिः ॥३५३॥ प्रातरुत्थाय ताभ्यां स, पुरीं यामीत्यचिन्तयत् । लब्धं जन्मफलं दृग्भ्यां, दृष्टं त्रिभुवनं मया ।। ३५४ ॥
॥ २६॥
॥ २६॥
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
लब्धं चूर्ण च येन स्युस्तियञ्चो मानवाः खलु | मानवाः स्युश्च तिर्यश्चो, येन तज्जलमस्ति मे ॥ ३५५ ॥ तियश्चश्च नरीभूताश्चूर्णान् मे स्युर्वशंवदाः । सरोम्भसा नरो व्याघ्रः, स्यात्तिर्यक् ताडगेव हि ॥ ३५६ ।। प्राप्तश्च नगरी सोऽगाबहुबुद्धिवणिग्गृहम् । ततश्च भव्यमूर्त्तित्वात्तस्य स्थानमदाद्वणिक् ॥ ३५७ ॥ स आत्मना तृतीयोऽस्थाच्छेष्ठिगेहे स्ववेश्मवत् । अजासूः श्रेष्ठिने हारं, यत्नरक्षार्थमापयत् ॥ ३५८॥ चूर्णग्रन्थि पयश्चापि, शाखामृगनराय सः । समप्य नखशुद्धयर्थ, दिवाकीर्तिकुटी ययौ ॥ ३५६ ।। तेनोद्धृत्तनखो दत्त्वाऽर्थमजासूरगाद्गृहम् । वाससी पतिते ते तु, भूमौ प्रैक्षिष्ट नापितः ॥ ३६॥ कणावेतौ तु कीदृक्षावित्यादात् पाणिनाऽथ ते । कथं दिव्यांशुकयुगमिति स्पर्शाद्विवेद सः ॥ ३६१ ॥ गृहीत्वा ते च मूल्येन, कस्यापि वणिजो ददौ । सोऽपि चोपायनीचक्रे, विक्रमस्य महीपतेः ॥ ३६२॥ वसन्तसमये प्राप्ते, वाससी ते समुज्ज्वले । परिधायेभमारुह्य, क्रीडोद्यानं ययौ नृपः ॥ ३६३ ॥ दक्षिणानिलसंस्पर्शोन्मीलद्रोमोद्माः स्त्रियः । प्रदोषे वीक्ष्य राजाऽत्र, हर्षोत्कर्षावाच सः॥३६४ ॥
माल्याश्चिताभिमुखसिद्धवर्धकुचाभिघातात् सुधांशुजलयन्त्रकृताभिषेकः।
पीत्वाऽङ्गनावपुषि धर्मपयोऽत्र तापो, नादात्पदं तदुदकं नटयन्नभस्वान् ॥ ३६५ ॥ इतश्च बहुबुडेस्तु, पुत्रोऽपि मतिसागरः । कण्ठे निधाय तं हार, क्रीडोद्यानं जगाम सः ॥ ३६६ ॥ तत्रायान्तं ललत्कण्ठहारं तं वीक्ष्य भूपतिः । हारो मदीयोऽयमिति, तमाह्वत् पत्तिभिद्रुतम् ॥ ३६७ ॥
K
॥३०॥
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
पृष्टः स आगतो राज्ञा, कुतो हारोऽयमद्य ते ? । अयच्छन्नुत्तरं बघा, क्षिप्तो भूमौ वमन्नसृक् ॥ ३६८ ॥ बहुबुद्धिस्तु तच्छु त्वा, गृहीत्वा तमजासुतम् । उपेत्य भूपमाचख्यौ, राजन् । हारोऽयमस्य हि ॥ ३६६ ॥ मोचयित्वा श्रेष्ठिसुतं, राजाऽपृच्छदजासुतम् । त्वयाऽयं चोरितो हारः, स प्राह चोरितो मया ।। ३७० ॥ अरे ! मारयत स्तेनमेनमाश्विति भूभुजा | आदिष्टे प्राह स स्वामिन्नेकं शृणु वचो मम ॥ ३७१ ॥ परवस्तुग्रहीता यः, स मार्यों भवतां किल । एतल्लेखय कुत्रापि, यतोऽस्त्यन्यो हि तस्करः ॥ ३७२ ॥ अविज्ञाय वचस्तस्य, तत्क्र द्धोऽलेखयन्नृपः । एतनिर्वाह्यमित्युक्त्वाऽजापुत्रः प्राह भूपतिम् ॥ ३७३ ॥ ममैते वाससी तेन, स्तेनस्त्वमसि भूपते ! । यदि नो मन्यसे तत्त्वं, पारम्पयं विशोधय ॥ ३७४॥ पारम्पर्य नृपो ज्ञात्वा, कोपताम्राननोऽब्रवीत् । अर्पितग्राहका न स्मस्तेन त्वमसि तस्करः ॥ ३७५ ॥ निर्भयत्वाद्वदन्नेवमजासूरवदन्नृपम् । अर्पितग्राहकत्वाच्च, नाहमप्यस्मि तस्करः॥ ३७६ ॥ यतः
विपदादर्शनिमग्नः, समधिकसश्रीकतां भजेबीरः।
पयसि प्रतिबिम्बधृतो, वहिर्न किमुच्छिखः स्फुरति १॥ ३७७ ॥ कोशाध्यक्षं ततो राजा, समाहूयान्वयुङ्क्त तम् । सोप्याख्यद्यन्मया हारः, कुमार्य तु समर्पितः ॥ ३७८ ॥ तदेवोद्यानतो भूपो, गत्वा वेश्माजुहाव ताम् । अपृच्छच्च सुतां वत्से !, हारः पाश्ऽस्ति ते न वा १॥ ३७६ ॥ रुदती प्राह सा तात!, क्रीडावाप्यो पुरा मम । क्रीडन्त्यास्तत्क्षणाद्धृत्वा, क्वाप्यगात् केलिमकेटः ॥ ३८० ॥
॥३१॥
V
॥३१॥
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
तन्निशम्य स तां दृष्ट्वा, शाखामृगनरः स्मरन् । तत्पीत्वाऽम्भः कपीभूय, ययौ राजसुतान्तिकम् ॥ ३८१ ॥ यो यथा वर्तते कालस्तथा सेवस्व वानर !। मा वजुलपरिभ्रष्टो, दृष्ट्वा मां खेदमावह ॥ ३८२ ॥ इति कथावदेषोऽपि, फलेनाऽभूत् पुमान् पुरा । पार्थसा मर्कटो भूय, इत्यजासूरचिन्तयत् ॥३८३ ॥ स एवायं स एवायं, समागाव केलिमकेटः । सम्भ्रमेण कुमार्याऽसौ, गृहीतो वक्षसा स्वयम् ॥ ३८४॥ राजा च तं नि हारमादाय तस्य वाससी । आपैयद्येन स्तेनत्वं, नृपाजासुतयोंः समम् ॥ ३८५ ॥ मर्कटस्तु कुमार्यास्तं, समीक्ष्य स्नेहमात्मनि । नाऽहमेष्यामीत्याचष्टाऽजापुत्राय स्वसंज्ञया ॥ ३८६ ।। अजापुत्रोऽपि ते पाथश्चूणे आदाय तत्पुरात् । बहुबुद्धिमनुज्ञाप्य, मकरेण युतोऽचलत् ।। ३८७ ॥ एकदा गच्छतस्तस्य, द्वियामसमये सति । हस्तिनापहृतः कोऽपि, पुरुषः सम्मुखोऽभवत् ॥ ३८८ ।। अजासूस्तं तथा दृष्टा, श्लथगात्रमचेतनम् । तच्चूर्णयुतमेकं हि, मोदकं हस्तिनेऽक्षिपत् ॥ ३८४ ॥ तेनात्तेन गजः सोऽभूत् , पुरुषोऽथापरो नरः । आश्वास्य पृष्टः कस्त्वमित्याख्यादजाभुवे ततः ॥ ३६॥ अहं हि विजयपुरस्वामिनश्छिन्नवैरिणः । महासेनस्य राज्ञोऽस्मि, पुत्रो विमलवाहनः॥ ३६१॥ प्रसरार्थ समारूढः, कुञ्जरेणावशेन तु । कर्मणेव जीवः कायात् , पुरात्तस्मात्क्षणाद्धृतः ॥ ३१२॥ अतः परं न जानामि, हतसर्वेन्द्रियक्रियः । इदानीं त्वां तु पश्यामि, मां वीजयन्तमात्मना ॥ ३६३ ॥ अजापुत्रस्ततश्चात्मपाथेयं तमभोजयत् । अथैतेऽवात्सुरेकस्मिन् , वनान्तर्यक्षवेश्मनि ॥ ३१४॥
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
॥३२॥
॥३२॥
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
M
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
अन्ये ते सुषुपुः सर्वे, कुमारस्त्वादुःखवान् । जाग्रदेवाऽशणोच्छब्द, ज्ञातुं तं च बहिर्ययौ ॥ ३६५ ॥ जगत्यां भ्रमन शुश्राव, शुकनासान्तरस्थिताम् । शुकं प्रति कथमस्था ? इत्यालापपरां शुकीम् ॥ ३६६ ॥ कुमारश्चिन्तयामास शुकद्वन्द्वमिदं खलु । वियुक्तं मिलितं भूयोऽनुयुङ्क्ते कौशलं मिथः ॥ ३६७ ॥ भवतु श्रोष्यामि शुकः, किमुत्तरं ददात्यसौ। ध्यात्वेति निभृतं सोऽयमारूढो देवतालयम् ॥ ३९८॥ शुकः प्राह शुकी तन्धि !, धृत्वा मां शबरस्तदा । व्यक्रीणीत विजयाख्ये, पुरेऽक्रीणाच चेटिका ॥ ३६॥ तया चाहं शीलमत्यै, महासेनमहीपतेः । पत्न्यै समर्पितः क्षिप्तः, पश्चात् सौवर्णपञ्जरे ॥ ४००॥ साधुभाषीति सा भूयो, भूयः पाठयते च माम् । मुक्ताहारकटकादि स्नेहान्मां पर्यधापयत् ॥ ४०१॥ एवं हि लाल्यमानोऽपि, नाहं प्रापं सुखं प्रिये ! । त्वद्वियोगाग्निरन्तर्मा, दहन्न विरराम यत् ॥ ४०२॥ ततश्च तस्य भूपस्य, पुत्रं विमलवाहनम् । मत्तो द्रागपहृत्याथ, क्वाप्यगात्पट्टकुञ्जरः॥४०३॥ तं तथापहृतं राजा, न ददर्शाऽनुपद्यपि । तच्छु त्वा नृपतिर्व्याप्तो, राज्यचिन्तां चकार न ॥ ४०४॥ एतद्व्यसनमाकान्ये ते विपक्षभूभुजः। पुरं सर्वाभिसारेण, क्षणात त्रिःपर्यवेष्टयन् ॥ ४०५॥ महासेनस्तथा ज्ञात्वा, निःसृत्य समरं व्यधात् । कुमारहस्तिसाहाय्याद्विना विनाशितः स तैः॥ ४०६॥ ततो बुद्धिबलो मन्त्री, द्राक् प्रतोलीरदापयत् । राज्ञः शोकेन सर्वाणि, धरणकान्यमोचयत् ।। ४०७॥ अस्माकं मृत्युरायातो, विना विमलवाहनम् । तद्गच्छ जीव त्वमिति, मुक्तो दास्याऽस्मि पञ्जरात ॥४०८॥
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेज्जापुत्रकथा
अमात्योऽन्तर्बहिर्भूपा, लक्षसैन्यसमन्विताः । सन्तीति तत्पुरं मुक्त्वा, समागां प्रेयसि ! क्षणात् ॥ ४०६ ॥ शुकं विज्ञाय श्रुत्वा च, गतासु पितरं निजम् । श्लथहस्तग्रहो भूमौ, कुमारो मूञ्छितोऽपतत् ॥ ४१० ॥ तस्य पतननिर्घाताद्विनिद्रोऽभूदजासुतः। अपश्यंस्तत्र तं वेगादागाच्च तस्य सन्निधौ ॥ ४११ ॥ उक्तोऽपि न यदा वक्ति, तदाजासूरवीजयत् । असिञ्चच्चाऽम्भसा सोऽथ, स्वस्थीभृतस्ततोऽवदत् ॥ ४१२॥ खड्गं खड्गमरे ! पाणी, देहि यत्पितृघातिनः । शत्रुन् व्यापाद्य पित्रेऽहं, तदमृम्भिर्ददे पयः ॥ ४१३॥ भीतोऽवोचदजापुत्रः, कुमारः क्व नु ते ह्यसि ? | व शत्रवः ? क्व पिता ते १, येनैवं भाषसे मुहुः॥ ४१४॥ एवमुक्तः कुमारोऽसौ, क्षणमाधाय चेतनाम् । महासेनपितः ! क्वासि ?, गतस्त्वमिति मछति ॥ ४२५॥ वीजयत्येव भूयोऽस्मिन्नजापुत्रे शुकस्ततः । महासेनेति तद्वाचं, श्रुत्वाऽऽगादहिराश्रयात् ॥ ४१६ ॥ ज्योत्स्न्या रात्रौ च राज्ञोऽयं, पुत्रो विमलवाहनः । कथमत्रागादिति स, ज्ञात्वाऽपतत्तदन्तिकम् ॥ ४१७॥ कुमाराश्वसिहि त्वं तमित्याह शुकपुङ्गवः । वन्धोरिव वचस्तस्य, श्रुत्वोत्तस्थौ च सोऽप्यथ ॥ ४१८ ॥ वक्षसा शुकमादाय, सवाष्पं तमुवाच सः । कथमेतदरिष्टं मे, पितृराष्ट्रस्य चाभवत ? ॥ ४१९ ॥ स प्राह त्वां विना सर्वमत्याहितमभूदिदम् । तत्त्वं मुश्च शुचं शत्रुविजयाय यतस्व च ॥ ४२०॥ कुमारः प्राह दुरेऽहं, कु ब्र हि किमत्र भोः । शस्त्राशस्त्रिषु युद्धेन, जीयन्ते शत्रवो यतः ॥ ४२१ ॥ अथोऽवोचदजापुत्रो, मा भैषीर्मा भवाकुलः १ । एष हन्मि द्विपस्तेऽहमित्युक्त्वा शुकमादिशत् ॥ ४२२ ॥
॥३४॥
॥३४॥
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेदः
|सत्त्वेऽजापुत्रकथा
हनूमानिव सीतायाः, शुद्धिमस्य शुक ! द्रुतम् । गत्वा विज्ञपयामात्यं, सावष्टम्भो भवेद्यथा ॥ ४२३ ॥ कुमार ! त्वं स्वयं लेखं, लिखित्वा क्षेमशंसिनम् । शुकायाऽर्पयेत्युक्तोऽथ, तेन सोऽपि तथाऽकरोत् ॥ ४२४॥ शुकश्च तस्य वात्सल्याच्चिरस्थितिममत्वतः । लेखमादाय गत्वा च, मन्त्रिणेऽथ समार्पयत् ॥ ४२५ ॥ कुमारस्य सतः शुद्धौ, कथितायां शुकेन सः । सावष्टम्भः सभायां तं, सहर्ष मन्त्र्यवाचयत् ॥ ४२६ ॥ शुकानुपदमेषोऽहमागत्यारीनिहन्मि तत् । महामात्य ! त्वया भाव्यमकुतोभयचेतसा ॥ ४२७ ॥ वाचयित्वेति स प्रोच्चैर्विशेषाद्गतभीरभूत् । सावष्टम्भे प्रभौ पृष्टे, पत्तयः स्युरभीतयः ॥ ४२८ ॥ भारण्डपक्षिणो रूपं, विधाय गुटिकावशात् । पक्षान्तस्तानिधायागात् , पुरे तस्मिन्नजासुतः॥ ४२६ ॥ आगतो बहिरद्राक्षीत , सैन्यं तत्परितः पुरम् । कुमारोऽरिवधोपायं, पप्रच्छाजासुतं ततः ॥ ४३०॥ । आत्तात्मरूपः स प्राह, सामसाध्यो न दण्डयते । तत् साम्नैव मया साध्यास्तवैते रिपवः खलु ॥ ४३१॥ विना रिपुवधं न स्यात् , पितृवधप्रतिक्रिया । इति चेन्मन्यसे तत् श्वः, कर्ताऽस्मि पश्यतस्तव ॥ ४३२॥
ओमिति प्रतिपद्यासौ, कुमारस्तद्युतस्तदा । समागाद्गोपुरद्वारे, तदध्यक्षमुवाच च ॥ ४३३ गत्वा हि महामात्यं, यथा शुकनिवेदितः । स पुमान् द्वारमध्यास्ते, ततोऽसौ तत्तथाऽकरोत ॥ ४३४॥
सहर्षसम्भ्रमो मन्त्री, स्वयमागत्य तत्र हि । नत्वा कुमारमादाय, साध तैः सौधमागमत् ॥ ४३५॥ .. वृत्तान्तं कथयन् पृच्छन् , मन्त्री रात्रि निनाय ताम् । प्रातरुत्साहपूर्व च, स्वे राज्ये तं न्यवीविशत् ॥ ४३६ ॥
॥३५॥
| On
॥ ३५॥
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
विपक्षग्रीष्मसन्तप्तं, तत्पुरं तेन भूभुजा । सहसायाताब्देनेव, निर्वापितमभृत्तदा ॥ ४३७॥ विमलवाहनो राजा, पुरेऽस्मिन्निति डिण्डिमे । मन्त्रिणा वादितेऽस्माकं, भीरेषेत्यरयोऽहसन् ॥ ४३८ ॥ पूरोधपितृशोकाभ्यां, ज्वलन्नन्तरुवाच तम् । अजापुत्रं रिपूच्छेदे, राजा विमलवाहनः ॥ ४३६ ॥ प्रत्यवोचदसौ राजन् !, दूतेनादिश शात्रवान् । यत् प्रातमङ्गले वारे, युधि सन्नह्यतामिति ॥ ४४० ॥ प्रपद्य तद्वचो दतात्तत्तथैवाकरोन्नृपः । विना गजं क्व रोक्ष्यामीत्यूचे च बहुखेदभाक् ॥ ४४१॥ प्रतिपन्नस्य निर्वाहं, कुर्वनजासुतस्ततः । तत्सरःपाथसा हस्तिपुरुषं हस्तिनं व्यधात् ॥ ४४२ ॥ हस्तिनं वीक्ष्य तं राजा, पितरं स्वमिवोच्चकैः । इदानीं रिपुसैन्यं तद्भनमेवेत्यवोचत ॥ ४४३ ॥ गजं जयमिवारुह्य, भूपः सर्वाभिसारतः। निस्ससार पुरायोडुमिन्द्रो दैत्यैरिवारिभिः ॥ ४४४ ॥ अजापुत्रस्तु शत्रणां, यत्रेभाश्वं पयः पिवेत् । तस्मिन् सरसि तच्चूर्ण, क्षिप्त्वा पाल्यामुपाविशत् ॥ ४४५ ॥ पयः पातुं तदारीणां, बहाश्वेभमगात् सरः । जातं च चूर्णमाहात्म्यात्पुरूपेणकहेलया॥ ४४६॥ लक्षसङ्ख्य तदाश्वेभं, पुरुषीभूय सत्वरम् । तच्चूर्णेन वशीभूतमजापुत्रमुपेयिवान् ॥ ४४७ ॥ विना चाश्वेभसैन्यं ते, दंष्टाहीना इवोरगाः। स्फटाटोपं विधायेंव, खले योद्धमुपाययुः ॥ ४४८॥ विज्ञाय तत्स्वरूपं स, राजा विमलवाहनः । दधावे सम्मुखस्तेषामुपायो बलवान् खलु ॥ ४४६ ॥ पृथिवीस्थं तमस्काण्डं, नभस्थेनेव भास्वता। तेनेभस्कन्थभाजा तद्विधस्तं शात्रवं बलम् ॥ ४५० ॥
॥३६॥
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि चरित्रम्
॥ ३७ ॥
गजेन मन्दरेणेवालोड्य शत्रुबलाम्बुधिम् । विमलवाहनस्याथ, दत्ता श्रीः श्रीपतेरिव ॥ ४५१ ॥ हस्तग्राहं गृहीतास्ते, केचिदापातमारिताः । विमुच्यास्त्रं गताः केचित् द्विषोऽश्वेभविवर्जिताः || ४५२ ॥ अजापुत्रकृतोपायाञ्जयी विमलवाहनः । शोधयित्वा रणं हर्षाद्, ययौ सौधमथात्मनः ॥ ४५३ ॥ गोपुराणि ततोऽक्षीणीवोद्घाटितानि सर्वतः । पुर्या व्यापादितारातिनिध्यान कौतुकादिव ॥ ४५४ ॥ महासेननृपस्यौर्ध्वदेहिकं सोऽकरोन्नृपः । क्षत्रियाणां रिपूच्छेदे, प्रीयन्ते पितरः खलु ।। ४५५ ।। ततो नगरशोभाऽभूद्, वचनानामगोचरा । राज्यलाभजयप्राप्त्योर्मङ्गलानि च भूपतेः ॥ ४५६ अजापुत्रं च तैर्लक्षसङ्घयं रश्वेभपूरुषैः । सहायातं समीक्ष्याथ, राजा सम्मुखमाययौ ॥ ४५७ ॥ आनीय सौधमात्मीयं तं प्रत्येष कृताञ्जलिः । राजाऽवोचन्महासत्त्व !, दत्तं मे जीवितं त्वया ॥ ४५८ ॥ रिपुभिण्ट्यमानं च, राज्यं मे रक्षितं त्वया । अशक्यो मादृशां वैरप्रतीकारस्त्वया कृतः ।। ४५९ ॥ इत्यनेकोपकारैस्तैस्त्वं ममास्युपकारकः । तत् समादिश येन स्यामनृणी सुहृदस्तव || ४६० ॥ सोऽथ तद्वचसा प्रीतः प्राह प्रीतिपरं नृपम् । त्वत्समीहित सिद्धयैव, सिद्धं मम समीहितम् ॥ ४६१ ॥ परोपकारादन्या मे, नाभीष्टा शक्रतापि हि । स चाभूत्त्वयि सम्पूर्णस्तदलं द्रविणादिभिः ॥ ४६२ ॥ इत्यालप्य नृपं प्रीत्या, तस्थौ तत्रैव किञ्चन । अन्यदोत्कण्ठितः सोऽभूत्स्वकीयां नगरीं प्रति ॥ ४६३ ॥ अचिन्तयच्च यद्दृष्टं दृग्भ्यां त्रिभुवनं मया । कृतः परोपकारश्च तद्यामि स्थानमात्मनः ॥ ४६४ ॥
प्रथमः परिच्छेदः
सत्त्वेऽजा
पुत्रकथा
॥ ३७ ॥
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
सत्वेऽजापुत्रकथा
चिन्तयित्वेति राजानमनुज्ञाप्याचलत्पुरात् । तैरश्वेभनरैर्लक्षसङ्खथैः समकरैयुतः ॥ ४६५ ॥ इतश्च तत्पुरीराजा, चन्द्रापीडो निशात्यये । सस्मार देवतावाचमात्मघातनिवेदिनीम् ॥ ४६६ ॥ विममर्श च यः पूर्व, कालो मे कथितस्तया । तस्यावधेस्तु पर्यन्ते, पक्ष एकोऽवसीयते ।। ४६७॥ तदधुना समायातं, दैवज्ञं सत्यनामकम् । पृच्छामीत्यवधार्यान्तः, प्रातर्भूपस्तथाऽकरोत् ॥ ४६८ ॥ सोऽपि ग्रहवलं वीक्ष्य, निश्चित्य च यथातथम् । समाख्यद् भूभुजे राजन् !, पक्षान्ते मरणं तव ॥ ४६६ ॥ धीरोऽपि हि नृपो वाचमेतामाकर्ण्य सत्वरम् । मृत्युनेव तदालीढो, बभूव गतचेतनः॥ ४७० ॥ ततः स्वरक्षणोपायान् , विधाय स विशेषतः । अजापुत्रस्य शुद्धयर्थ, प्राहिणोत् सर्वतश्चरान् ॥ ४७१॥ न कोपि च चरः सैन्यं, लक्षसङ्ख्य समापतत् । आख्यत्ततो नृपः किश्चिच्चित्ते स्वास्थ्यमुपेयिवान् ॥ ४७२ ॥ नित्यं कारयतः शुद्धि, चन्द्रापीडस्य भूपतेः। पक्षान्तदिवसः साक्षान्मृत्युकाल इवागमत् ॥ ४७३॥ ___इतश्चापराधे कस्मिन् , सुबुद्धिः सचिवो निजः । चन्द्रापीडनृपेण प्राक् , पुरान्निर्वासितोऽभवत् ॥ ४७४ ॥ देशाद्देशं परिभ्राम्यन् , सुबुद्धिः सम्मुखोऽभवत् ।। अजापुत्रस्य स्वपुरी, प्रति यातस्तदाध्वनि ॥ ४७५ ॥ सुबुद्धिर्वीक्ष्य तं लक्षपुरुषैः केवलवृतम् । कलभैयू थेशमिव, हृष्टश्चेतस्यचिन्तयत् ॥ ४७६ ॥ यं किलाकथयत् पूर्व, राज्ञे सा देवता तदा । तस्य मृत्युकरः सोऽयमभ्येति खलु पूरुषः ॥ ४७७॥ चन्द्रापीडो मयोच्छेद्यः, प्रतिज्ञेति ममाधुना। एनमाश्रित्य पूर्णा स्यादित्युपेत्य ननाम तम् ॥ ४७८॥
॥३८॥
॥३८॥
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
आख्याय पूर्ववृत्तान्तमात्मनस्तस्य चाथ सः । ऊचे मनोरथा नाथ ! पूर्णा मे तव दर्शनात् ॥ ४७६ ॥ राज्यं देवतया दत्तं, तवेदानी सखान्वहम् । तत्प्रीणय प्रजा राज्यमादाय तेन पीडिताः ॥ ४८०॥ अथोपलक्ष्य तं श्रुत्वा, राज्यप्राप्ति तथात्मनः । हर्षोत्कर्षाजगादेवमजासूमन्त्रिपुङ्गवम् ॥ ४८१॥ यदि देवतया दत्तं, राज्यं मे पूर्वपुण्यतः । तथापि तन्महामात्य । त्वबुद्धय व मयाप्स्यते ॥ ४८२ ॥ यतः
यः किल परोपघाती, सति तस्मिन्नभिभवेजनं नान्यः ।
पश्यत लोकैः क्रियते, दोषभयाल्लोहरक्षा हि ॥ ४८३ ॥ कणे सोऽकथयत्तस्मै, यदेते पुरुषाः खलु । लक्षसङ्घय तदश्वेभं, मया विद्धि नरीकृतम् ॥ ४८४ ॥ साश्चयं प्राह मन्त्री तमश्रद्धेयमिदं महत् । तिरश्चां मर्त्यरूपत्वं, पुनस्तैरश्च्यमेव तत् ॥ ४८५॥ परं मन्येऽन्यथा न स्याद्गूढा ते लक्षसैन्यता। विनेमा न वधो राज्ञो, नैतद्राज्यं भवेच्च ते ॥ ४८६ ॥ ततोऽसम्भाव्यमप्येतत् , सुकरं तव कुर्वती । अधुना दास्यति प्राज्यं, राज्यं सा देवताऽनुगा ॥ ४८७ ।। इत्यालप्य मिथस्तौ च, वेगादागत्य तां पुरीम् । सायं विविशतुः सार्ध, पुम्भिस्तैस्तु पृथक्कृतैः॥४८८ निभृतं गत्वा स्वज्ञातिगृहांस्तेनाथ मन्त्रिणा । प्रागुद्विग्नो नृपे राजलोको द्रागात्मसात्कृतः॥४८६ ॥ तदेव भूभुजा सैन्यं, सनाथं मण्डलेश्वरैः । परावस्कन्दरक्षार्थमादिष्टं निरगात्पुरात् ॥ ४६॥ एतावत्यन्तरे मन्त्री, व्यजिज्ञपदजासुतम् । यदेते पुरुषाः स्वं स्वं, स्वरूपं प्राप्यतामिति ॥ ४६१॥
॥३६॥
॥३६॥
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
| सत्त्वेऽजापुत्रकथा
कृते तेन तथात्मीयान् , व-नारोह्य तेष्वथ । अजापुत्रं पुरस्कृत्य, सुबुद्धिसचिवोऽचलत् ॥ ४६२ ॥ स मार्गे मारयन् लोकं, कृतान्त इव निर्दयः । ससैन्यः प्राविशद्राजद्वारेऽध्ननगरक्षकान् ॥ ४६३ ॥ राजद्वारप्रतोल्यां स, मुक्त्वाऽऽत्मीयांस्तु पूरुषान् । मन्त्री साजासुतः सौधमारुरोह निमेषतः॥ ४६४ ॥ चन्द्रापीडनृपो राजा, लोकैः सर्वैरुपेक्षितः। दधावे सम्मुखं तेषां, खड्गमाकृष्य धैर्यभाक ॥ ४६५॥ जितकासी नृपो युद्धयमानस्तैः सचिवादिभिः । अजापुत्रेण खड्गेन, प्रेषितो यममन्दिरम् ॥ ४६६ ॥ तदैव सचिवो राज्ये, न्यवीविशदजासुतम् । पूर्णप्रतिज्ञो हर्षाश्रुजलैः सिञ्चन्नम् पुरीम् ॥ ४६७ ॥ यतः
बहुसमवायो यस्मिन् , स खलु महान् स महतोऽपि मान्यश्च ।
सकलेन्द्रियपरिकरणादुपरितनोरुत्तमाङ्ग यत् ॥ ४९८ ॥ द्विसहस्रप्रमाणे स्तहस्तिभिर्वाजिनां पुनः । अष्टानवतिसहस्र, राजा तामनयन्निशाम् ॥ ४९९ ॥ अविज्ञातस्वरूपाणां, पौराणां भीभूव सा । यया प्रौढसपत्न्येव, सङ्ग निद्रापि नापि तेः ॥ ५००॥ गूढदुष्करकार्याणां, सिद्धावाद्यसहायिका । कृत्वा साहाय्यमेतस्य, कृतकृत्या निशाऽगमत् ॥ ५०१ ।। वीक्षितं रात्रिवृत्तान्तं, सञ्जातभयकौतुकः। दूरे प्रोच्चैस्ततो भानुरारुरोहोदयाचलम् ॥ ५०२॥ तदा च सचिवः पुर्या, डिण्डिमं द्रागवादयत् । न भेतव्यं जना ! यद् वो, बभूवाजासुतो नृपः॥ ५०३॥ एतदाकर्ण्य पूर्लोकश्चन्द्रापीडेन पीडितः। हृष्टोऽकार्षीत पुरीशोभामनादिष्टोऽपि भूभुजा ॥ ५०४ ॥
॥४०॥
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
सत्त्वेजापुत्रकथा
ततश्च राजलोकेषु, पूज॑नेषु नियोगिषु । राजन्येषु स्वस्वौचित्योपनीतोपायनेष्वथ ॥ ५०५॥ शङ्खध्वनौ प्रवृत्ते च, जयवादिषु बन्दिषु । वादिते पञ्चशब्दे च, स्त्रीगीतमङ्गलध्वनौ ॥ ५०६ ॥ पूर्वदिकस्थापितस्वर्ण सिंहासने निवेश्य तु । अजापुत्रस्य मन्च्याद्या, राज्याभिषेकमादधुः॥ ५०७ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ राज्ञा च सचिवालोचाव्यापाराः स्वनियोगिनाम् । आदीयन्त तथाऽन्योऽपि, सच्चक्रे सकलो जनः ॥ ५०८ ॥ चन्द्रापीडनृपादेशान्मार्गरक्षामुपेयुषः । ससैन्यान्मण्डलेशान् स, प्रावेशयत्प्रसादतः ॥ ५०६ ॥ सर्वमप्यात्मसात्कृत्वा, पूर्व राज्यपरिग्रहम् । स राज्यं पालयामास, स्वराज्यमिव वासवः॥ ५१०॥ रूपलावण्यसम्पूर्णा, भूभुजां बहुकन्यकाः । स्वयंवरतया याताः, पर्यणैषीदजासुतः ॥ ५११ ॥ अथ
कोकिलाकूजितराशु, जाग्रत्पञ्चेषुभूभुजि । आपानगोष्ठीमिलितगुञ्जन्मधुपकेतके ॥ ५१२॥ द्राक्षामण्डपविस्तारालब्धमध्याकरोचिषि । पादावर्तपतत्पाथः, शीतशीकरशाद्वले ॥ ५१३॥ दक्षिणानिलकल्लोललोलन्माकन्दमञ्जरौ । दोलाकेलिलुलद्धारपौरस्त्रीगीतशर्मणि ॥ ५१४॥ मानिनीमानसन्धानच्छेदमेदुरनमणि । हल्लीसकभ्रमिभ्राम्यत्तरुणीजनविभ्रमे ॥ ५१५॥ एवं विधवरारामे, रामाजनपरिष्कृतः । वसन्तसमये प्राप्ते, ययावजासुतो नृपः ॥ ५१६ ।। पञ्चभिः कुलकम् ॥ तस्मिन् सान्तःपुरे तत्र, क्रीडति स्वेच्छया नृपे । श्लोकमेकं पपाटेको, दूरस्थः कोऽपि मानवः ।। ५१७ ॥ यत्र तिष्ठसि नित्यं त्वं, वसन्तीं तत्र मातरम् । अदृष्टापि हि भुंक्षे चेत्तत्त धिग हंस ! हंसताम् ॥ ५१८॥
॥४१॥
।॥४१॥
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् |
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
इति समम्भ्रमं भूपं, देवी सा प्राह भूपते ! । श्रीमञ्चन्द्राननापुर्या, अधिष्ठात्र्यस्मि देवता ॥ ५६० ॥ मया ते दत्तराज्यस्य, परीक्षयं कृता खलु नियंढोऽसि च सत्वेन, चिरं राज्यं कुरुष्व तत् ॥ ५६१ ॥ इत्याशीर्वादमुखरा, प्रदायाभरणानि सा । ययौ स्वस्थानमेषोऽषि, राजा पालयति प्रजाः ॥ ५६२ ॥ रात्रावजासुतः शय्याविश्रान्तः श्रान्तमानसः। अनागच्छन्त्यां निद्रायां, पप्रच्छ सुहृदं कथाम् ॥ ५६३ ॥ सोप्याक्षेपकथामहद्धर्माश्रितां मृदृक्तिभिः । शृणुतेति हि भाषित्वा, स्पष्टमाचष्ट सत्कथाम् ॥ ५६४ ॥
(ग्रन्थानं ६०७) तथाहि॥ आरामनन्दनकथानकम् ॥ पुरं लक्ष्मीपुरं नाम, धाम धर्मनयश्रियाम् । अस्ति तीर्थकृतां हम्बर्धम्यः साधुभिरावृतम् ॥ १॥ समुद्रश्लाषितैः काम, केशवैरिव जिष्णुभिः । लब्धगोत्रप्रतिष्ठेश्च, शङ्करै रिव चेश्वरैः॥२॥ तत्त्वार्थबोधिभिवौंद्वैरिव च क्षणलालसैः। विन्ध्याचलैरिवात्युच्चैः, सदा नर्मदयावृतः ॥ ३ ॥ सुवर्णमेरुभिरिव, सर्वदा सुरमोदितैः । कामैरिव सुशृङ्गारैर्जनचित्तनिवासिभिः ॥ ४ ॥ वैतादय रिव सकलधौतकूटैः सदोज्ज्वलैः । पुरुषपुङ्गवैर्यत्तु, सदैवोपशोभितम् ॥ ५ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ भानुयोम्नीव सत्तेजा, राजा तत्रास्ति विक्रमः । यस्योदये द्विषद्धृका, जग्मुर्भू धरकन्दराः ॥ ६ ॥ शश्वन्महाजये शूरः प्रतापश्च महीपतेः । प्रेझेन्महारयो वाजिसार्थः पदातयोऽपि च ॥ ७ ॥
॥४५॥
॥४५॥
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
1K
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
एतदाकण्यं राजापि, चिन्तयामास चेतसि । श्लोकेनानेन कोप्याख्यत् , पुरीस्था मातरं मम ॥ ५१६॥ सुबुद्धिं चाह भो मन्त्रिन् , वयं भोश्यामहे तदा । यदात्ममातरं साक्षाद् , द्रक्ष्यामो निजचक्षुषा ॥ ५२० ॥ तदैवागान्नृपः सौधं, स्वराज्यं गणयन्मुधा । किं विना स्वजनान् स्वास्तु, गरीयस्याऽपि सम्पदा ॥ ५२१॥ ततश्चाकार्य प्रच्छन्नं, चरं समादिशन्नृपः । दक्षिणेन बहिर्वप्रात् पशुपालोऽस्ति वाग्भटः ॥ ५२२॥ ततस्त्वं पृच्छ गत्वा तं, कोप्यास्तेऽभूच ते सुतः। इत्युक्ते भूभुजा गत्वा, चरः पप्रच्छ तं तथा ॥ ५२३॥ सोप्याख्न्नहि मे पुत्रो, जातः किन्त्वध्वनि स्थितः । गृहीत्वा पोषितः सोऽपि, वृद्धो भूत्वाऽगमक्वचित् ।। ५२४ ॥ इति स तद्वचः श्रुत्वा, राज्ञे व्यज्ञपयत्तथा । राजापि गतसन्देहश्चरवाचाऽभवत्ततः ॥ ५२५ ॥ नृपतेर्मातरं पुर्यामत्र यः कथयेत्सतीम् । तस्यार्थितं नृपो दत्ते, स तत्रेत्युदघोषयत् ।। ५२६ ॥ न कोप्यकथयद्राक्षे, यावत्तावदुपेत्य तम् । भूपं विज्ञपयामास, रोगिणी काचिदङ्गना ॥ ५२७ ॥ कथयिष्यामि ते राजन् !, मातरं खलु सम्प्रति । इमं रोगं मदीयं चेत, कथञ्चित्स्फेटयिष्यसि ॥ ५२८॥ सहर्ष प्राह तां राजा, दृष्टायां मातरि ध्रुवम् । चेन्नोपशमयाम्येनं, तत्पिबामि पयोऽपि न ॥ ५२६ ॥ इति नृपोदिते सापि, गत्वा क्वापि क्षणात्ततः। गङ्गामानीय सैषा ते, मातेति प्राह सा नृपम् ।। ५३०॥ गङ्गायाश्च नृपं वीक्ष्य, विभ्रत्याः परमां मुदम् । स्तनाभ्यामक्षरत् स्तन्यं, दृग्भ्यां च सलिलं यथा ॥ ५३१ ॥ यतः
दग्धो दोस्थ्येन जनो मिलितः स्वजनस्य तापमपनयति ।
॥४२॥
॥४२॥
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
सत्त्वेऽजापुत्रकथा
शीतलसलिले लुलिता, यान्तरदाहं सुधा त्यजति ॥५३२ ॥ नता प्रत्ययितो राजा, चक्रे तस्यै नमनमः । अपृच्छच्च पिता मे क. सा प्राह स्वर्ययौ स हि ॥ ५३३॥ पुनराह नृपः कोप्यन्योऽस्ति सा प्राह-कोऽपि न । अहं धृताऽस्मि भाग्यः स्वैः, राज्यं तव ॥ ५३४॥ त्वां च राज्यधरं ज्ञात्वा, पिता ते धार्मिको जडः। मत्तस्त्वां त्याजयामास, स्वपुण्यैस्त्वं तु वसे ॥ ५३५ ॥ श्रत्वेति नृपतिस्तादृग , निजभाग्यप्रमोदितः । आनयत् सौधमात्मीयं, मातरं देवतामिव ।। ५३६ ॥ अथाहय नृपो वैद्यान, रोगिणी तामदर्शयत् । परीक्षापूर्वमेते च, वीक्ष्य व्यजिज्ञपन्नृपम् ॥ ५३७॥ नाथास्या अन्त्रसाडोऽभूदस्मादृशामगोचरः । औषधैरपरैर्वाप्यसाध्यः स्वर्वैद्ययोरपि ॥ ५३८ ।। तदेव पश्यतां तेषां, दुर्गन्धीनि बहून्यपि । मुखेन मांसशकलान्योत्कुर्वती च साऽवमत् ।। ५३६ । समीक्ष्य तां तथा राजा, करुणामृतसागरः। वैद्यान् यद्वित्थ तत्तावत्कुरुतेत्यादिशन्मृदुः॥ ५४० ।। राजादेशाद्ददुर्वैद्यास्तस्यै योग्यमथौषधम् । तदुग्रतापतः शीघ्रमचैतन्यमवाप सा ॥ ५४१ ॥ राज्ञा च भोः ! पयः शीतं, व्यञ्जनं चानय द्रुतम् । इत्युक्तः पुरुषः कोऽपि, तदानीयानिलं व्यधात् ॥ ५४२ ॥ नाथास्माकमसाध्योऽयमित्यगुर्गदवेदिनः । रोगिण्याश्च पुनश्छर्दिजुगुप्स्याऽभूत्तदेव हि ॥ ५४३ ॥ तथाभूतामिमां पश्यन्नुत्तप्तनकुलीमिव । पुनर्वैद्यान् समाहूयादापयच्चौषधान्तरम् ॥ ५४४॥ अनिवृत्ते गदे तस्याः, स भूपो नापिबत् पयः । सन्तो ह्यकृतसन्धार्थाः, परित्यजन्त्यमूनपि ॥ ५४५॥
॥४३॥
॥४३॥
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ ४४ ॥
यान्तीं मृच्छक्षणादाश्वासितां तां श्वसतीं पुनः । प्रेक्ष्य राज्ञो मनोप्यासीत्तद्दशानुविधायकम् ॥ ५४६ ॥
अथाकस्मात्कुतोऽप्यागाद्, वैद्यो वैदेशिकस्तदा । किमेतदिति वाचा च, तेन मैक्ष्यत रोगिणी ॥ ५४७ ॥ विमृश्यान्तः किमप्याह, रोगोऽस्या मम गोचरः । राजा सहर्षमाहैनं, यद्येवं त्वं यतस्व तत् ॥ ५४८ ॥ सकारुण्यमिवाहेष, यदानयत सम्प्रति । केवलाजाक्षीरपुष्टनर जिह्वान्तजाङ्गलम् ॥ ५४६ ॥ अचिन्तयत्ततो राजा, हहा ! कीदृगुपस्थितम् । यजिह्वान्तपलं ग्राह्म स म्रियतेऽन्यथा त्वियम् ॥ ५५० ॥ पुनर्विमृश्य ज्ञात्वा चात्मानमजास्तनन्धयम् । रोमाञ्चाश्चितगात्रोऽभूद्राजा पुनरचिन्तयत् ।। ५५१ ॥ प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा मे, जिह्वया ह्यनयैव तु । यद्यनयैव पूर्णा सा, तत्कि ना भूत् प्रियं मम १ ॥ ५५२ ॥ किञ्च - राज्येनाथ शरीरेण, सन्तोऽन्यमुपकुर्वते । म्रियमाणां स्त्रियं जिह्वाखण्डेन किमहं न हि १ ॥ ५५३ ॥ ततश्वाशोधयित्वाऽपि, पुरुषं तं तथाविधम् । आदाय शस्त्रिका पाणौ, सावष्टम्भो नृपोऽवदत् ॥ ५५४ ॥ अहो ! वैद्याऽहमेवास्मि, जातोऽजाक्षीरपोषितः । मजिह्वान्तपलेन त्वमुल्लाघां कुर्विमां स्त्रियम् ।। ५५५ ।। हस्तेनैकेन जिह्वाग्रं, धृत्वाऽन्येन च शस्त्रिकाम् । यावत्तां छेत्तुमारेभे, तावन्नभस्यभृद्वचः ।। ५५६ ।। अलममङ्गलाधानजिह्वाच्छेदेन भूपते ! । पीयूषवर्षिणी सैषा, चिरं प्रीणयतां प्रजाः ॥ ५५७ ॥
विरासीत्ततो देवी, दिव्यालङ्कारशालिनी । स वैद्यो रोगिणी सापि, क्वाप्यगात्तत्क्षणादपि ॥ ५५८ ॥ सम्भ्रान्तचिन्तयामास राजा किमिदमद्भुतम् १ | कैषा देवी ? क्व सा मन्दा स्त्री ? वैद्यश्च ययौ क्व सः १ ॥ ५५६ ॥
प्रथमः परिच्छेदः
सच्वेऽजा
पुत्रकथा
॥ ४४ ॥
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
वरित्रम्
॥ ४६॥
दत्तनानापदो राज्यक्रमोऽपि शत्रवोऽपि च । सर्वदा चापशोभा भ्र वल्लरी रिपवोऽपि च ॥ ८ ॥ प्रतापसहिताः सर्वेऽप्यारामाः पत्तयोऽपि च । प्रासादराजिता शश्वत्पूः सेना जनताऽपि च ॥ ६ ॥ महेभ्यास्तत्र चत्वारो, वणिजः सन्ति सोदराः । समवायादेकधनाः, पुरुषार्था इत्राङ्गिनः ॥ १० ॥ त्रयाणां ज्यायसामस्ति, पुत्रपुत्र्यादिसन्ततिः । विशालबुद्धिनाम्नस्तु, तुरीयस्य न विद्यते ॥ ११ ॥ सर्वेषामन्यबन्धून, बहुशस्तनुजन्मनाम् । प्रतिवर्ष विधीयन्ते, विवाहादिमहोत्सवाः ॥ १२ ॥ पत्नी विशालबुद्धेस्तु, पद्मश्रीर्नाम सान्यदा । समीक्ष्य ज्येष्ठजायानां, विवाहे परमां श्रियम् ॥ १३ ॥ स्वान्ते दध्यावधन्याऽहं यस्या मे नास्ति पुत्रकः । सति तस्मिन् ममाप्येवं, पूर्णी भवति कौतुकम् ॥ १४ ॥ पत्यौ सत्यपि नारीणां सर्वोत्सवनिबन्धने । अनिर्वाच्या मुदस्तासां न भवेयुः सुतं विना ।। १५ ।। पितृश्वशुरवर्गोऽपि सति पुत्रे हि योषितः । विवाहादिमहव्याजात्, सत्करोति विशेषतः ॥ १६ ॥ इत्यलब्धरतिः पुत्रानुत्पत्तिदुःखपूरिता । पद्मश्रीर्नित्यशो गत्वा, गृहारामे रुरोद सा ॥ १७ ॥ रुदतीमेकदा तां हि, रोदयन्तीं तरूनपि । आगत्य वानरी काचिदूचे किं सखि ! रोदिषि ? ॥ १८ ॥ पद्मश्रीः प्राह किं तुभ्यं मन्दभाग्योगिराम्यहम् १ । येन मां बाधते वन्ध्याकलङ्कः सखि ! वानरि ! ॥ १६ ॥ ततः सा वानरी किञ्चिद्विचिन्त्यान्तः कुतोप्यथ । औषधों काश्चिदानीय, पद्मश्रियमवोचत ।। २० ।। इमां दिव्यौषधीं पिष्ट्वा, पिबेस्त्वं स्नानवासरे । अचिरादेव गर्भस्ते, भावी सखि ! न संशयः ॥ २१ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
| अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दन नकथा ।
॥ ४६ ॥
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ४७ ॥
भावी भगिनि ! पुत्रश्चेत्, त्वदौषध्याऽनया मम । तदा सप्तसरं हारं तुभ्यं दास्यामि निश्चितम् ॥ २२ ॥ कथं मर्त्यगिरा ब्रषे १, तयेत्युक्ताह वानरी । वानरविद्ययेत्येतच्छुत्वाऽगादपरा गृहम् ॥ २३ ॥ तथा तामौषधीं चक्रे, पद्मश्रीः स्नानवासरे । मेने सा देवतानां चोपयाचितशतान्यथ ॥ २४ ॥ ततोऽभूद्गर्भसम्भूतिस्तस्याः पद्मश्रियः क्रमात् । पूर्णेषु दिवसेष्वेषा, दुखेनासूत वानरम् ॥ २५ ॥ चित्रं चित्रमहो !!! जातो, वानरोऽस्याः स्तनन्धयः । इत्युक्ते सूतिदायिन्या, पद्मश्रीस्तु मुमृच्छ सा ॥ २६ ॥ मूर्च्छाव्यपगमादुच्चैर्हा ! दैवेति ब्रुवाणया । तया तत्र गृहारामे, त्याजितो वानरार्भकः ॥ २७ ॥ दिवसान् गणयन्त्या च वानर्या तत्र सोऽर्भकः । त्यक्तमात्रोऽपि जगृहे, गृहे नीतो निजे मुदा ॥ २८ ॥ I गूढगर्भवशादेषोऽज्ञात एव सुतोऽजनि । स्तन्यं मेऽल्पं चेति व्याजात्, सा सखीस्तमदीधपत् ॥ २६ ॥ पद्मश्रीश्च पटुर्जाता, पुनस्तत्रैव कानने । रुदती वीक्ष्य वानर्या, तयागत्य न्यवार्यत ॥ ३० ॥ मा रोदीः शृणु मे वार्त्तामयमग्रेतनः सुतः । मयैव वन्ध्ययाऽऽत्मार्थमुदपादि सखि ! त्वयि ॥ ३१ ॥ इदानीं तु गृहाण त्वमन्यन्मर्त्यसुतावहम् । औषधं नात्र कर्तव्यः, सन्देहः सुतजन्मनि ॥ ३२ ॥ शपथपूर्व तद्वाचि, साऽपि प्रत्ययिता पुनः । यथावदौषधं चक्रे, बभूव च सुतः क्रमात् ॥ आरामे हि रुदत्या मे, पुत्रोपायस्त्वभूदिति । चक्र े सा बालकस्यास्य, नामेत्यारामनन्दनः || ३४ ॥ प्राप्तव पाल्यमानोऽसौ कलाभिः सह यौवनम् । ततः पद्मावत नामोपयेमे श्रेष्टिकन्यकाम् || ३५ ॥
३३ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
आरामनन्दनकथा ।
1180 11
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक. थान्तर्गता आरामनन्दनकथा। .
लब्धाधिकारो ग्रीष्मतुः, कुस्वामीवोपतापयन् । अन्यदाऽभूत्ततः शूरो, व्यापारयन् करान् खरान् ॥ ३६॥ व्यजनमरुतां सापत्न्येनाऽनिलः किल तापभृद्रजनिवनितासाम्याधिक्यात क्रधा ववृधे दिनैः। प्रहरति कृतच्छायासेवान् रविः कुहनः करैः, शयितुमनलं श्वासोऽप्यन्तर्बहिश्च गतो न्यधात् ॥ ३७ ॥ आरामनन्दनः पल्ल्या, समानगुणरूपया । रममाणोऽन्यदायासीन्नर्मदा जलकेलये ॥ ३८॥ क्रीडत्यस्मिंस्तया साधं ग्रीष्मतौं नमदाजले । स्रोतःप्रतीपमभ्यागात् , पुष्पग्रथितकञ्चुकः ॥ ३६ ॥ यान्तं चित्रकवद्वीक्ष्य, पद्मावत्याह कौतुकात् । प्राणेश ! पश्य पश्याऽयं, कथमायाति कञ्चुकः ? ॥४०॥ कल्पद्रुकुसुमामोदवासाढयनर्मदाजलः। स पुष्पकञ्चुको मध्यस्रोतमायाति दूरतः ॥ ११ ॥ तं तथा वीक्ष्य सा प्राह, कौतुकोत्फुल्लमानसा । स्वामिन् ! कथश्चिदानीय, ममैनं देहि कञ्चुकम् ।। ४२ ॥ कथमभ्येत्ययं तन्त्रि !, शरवद्यान् महाजले । पत्येत्युक्ते जगादेषा, नर्मदा तर्हि मे गतिः ॥ ४३ ॥ इत्याग्रहग्रहग्रस्ता, सा नोझत्यात्मनो वचः । आरामसूस्तदाऽऽरुह्य, नावं कञ्चुकमन्वगात् ॥ ४४ ॥ आरामनन्दनोऽन्वेति, यथा यथा तथा तथा । शीघ्रशीघ्रतरावेगः, कञ्चुको याति हंसवत् ॥ ४५ ॥ बभूव रजनी नद्यामित्थं हि गच्छतोस्तयोः । दवीयोदेशतीरेऽथ, किश्चिदस्थात् स कञ्चुकः ॥ ४६॥ आराममूस्तमादातुं, किल व्यापारयत्करम् । तत्कञ्चुकशिराः काचित , स्त्री नीरान्निरगावहिः ॥ ४७ ॥ आरामनन्दनो दध्यावहो । किमिदमद्भुतम् ? । यददृष्टचरी नद्या, मग्नेयं कियदागमत् ॥ ४८ ॥
॥४८॥
K
॥४८॥
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रक| थान्तर्गता आरामनन्द नकथा।
भवत तावत् पश्यामि, क्वैषा यातीति चेतसा ? । मुक्त्वा च नाविक नावि, स तामन्वलगत्स्वयम् ॥ ४ ॥ नर्मदातीरमध्यास्ते, कालिका नाम देवता । तस्या आयनने स्त्री सा, जगामाऽऽरामसूश्च सः॥ ५० ॥ सा तं कुसुमनिर्मोकं, कालिका पर्यधापयत् । ऊचे कृताञ्जलिर्देवि !, मम क्षेमकरा भवेः ॥ ५१ ॥ इत्युक्त्वा सा विनिःसृत्य, बहिदु तपदं ययौ । अभूनिर्माल्यमित्येष, देव्याः कञ्चुकमत्रहीत् ॥ ५२ ।। ततश्च हर्षवान् यावदभ्येति सरितस्तटम् । न तावन्मङ्गिनी नापि, नाविकं तत्र पश्यति ॥ ५३ ॥ इतस्ततश्च शब्दायमानो नाविकमुच्चकैः । नापश्यत्तं न लेभे च, तस्य प्रतिवचस्ततः ।। ५४ ॥ गतः क्वापि दुरात्माऽयं, मामुत्सृज्येह शत्रुवत् ? ! गृहीतकञ्चुकः क्वाहं, यामिन्यां यामि चाधुना ? ॥ ५५ ॥ इत्यन्तःखेदमापनस्तदैव क्वापि पत्तने । गत्वा बाह्यप्रपायां हि, सुष्वाप श्रमभागसौ ॥ ५६ ॥ इतश्च दस्यवः केऽपि, भ्रमन्तः परितः पुग्म् । प्रपायां तत्र ते जग्मुर्निशायां सर्वंगा हि ते ॥ ५७ ॥ अथैकः प्राह कोप्येष, दिव्यः परिमलोत्र भोः। तत् सम्भाव्यः कश्चिदत्र, पुमान् भोगी समं स्त्रिया ।। ५८ ॥ सज्जा भवत तद्ययं, वन्देन ध्रियते ह्यसौ। चेन्न किश्चित्तथाप्येष, कर्त्ता नः सफलां निशाम् ॥ ५४॥ इति निभृतमालोच्य, तन्मध्यात्कोऽपि तस्करः । स्वरूपमनुकृत्याथ, अपान्तः प्राविशच्छनैः ॥ ६॥ जिघन् भूमि परिभ्राम्यनपश्यत्सुप्तमेव तम् । उपेत्य श्लथग्रन्थिस्थमघ्रासीत् पुष्पकञ्चुकम् ॥ ६१ ॥ स्फोटयन्तं घ्राणं गन्धमाघ्राय क्षणमद्भुतम् । निमालयन् धनाढ्य षोऽस्पृशत्कटिकरादिकम् ॥ ६२॥
॥४६॥
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
अपश्यन् किश्चनाप्यन्यन्निद्राभरमुपेयुषः । तस्यारामभुवोऽगृह्णात् , कञ्चुकं जीवितव्यवत् ॥ ६३ ॥ अथानीय बहिस्थानामाख्याय च यथातथम् । भ्राम्यदनगेलामोदं, तेपामदर्शयत् स तम् ॥ ६४ ॥ कुर्वाणाः स्मितमूचूस्ते, गत्वरेणामुना किमु । यदि नास्त्यपरं किश्चित्तन्मुञ्चैनमपि क्वचित् ॥ ६५॥ आरामनन्दनाऽभाग्यान्न मुमोच स तस्करः। विभातायां विभावों, तेऽथ जग्मुः पृथक् पृथक् ॥६६॥ आरामसूरथोत्तस्थौ, भास्करेऽभ्युदिते सति । निमीलिताक्ष एवायं, प्रन्थि स्प्रष्टुं कर न्यधात् ॥ ६७॥ भाग्यशून्यमिवात्मानं, ग्रन्थिशून्यं ददर्श सः । नष्टनिद्राश्रमो भीतः, समुत्तस्थौ ससम्भ्रमः ।। ६८ ॥ स्वां पटीं विरलीकृत्य, सोऽपश्यच्छ्यनावनिम् । अपश्यतश्च तस्यागान मूर्छा कञ्चुकमूच्र्छया ॥ ६६ ॥ स्वयमाश्वस्य निःश्वासांश्चिक्षेप वेपमानहत । प्रपाया बहिरन्तश्च, नाद्राक्षीत् कञ्चुकं कचित् ॥ ७० ॥ धत्तूरित इवैशिष्ट, तच्छून्यामपि मेदिनीम् । निश्चितं गतसर्वस्वो, धीरोऽपि ग्रहिलीभवेत् ॥ ७१ ॥ अहो ! दैवं विपर्यस्तं, ममैव नापरस्य हि । दित्सुः प्रियावियोगं मेऽवस्था दुस्थां चकार यत् ।। ७२ ॥ अन्यथा कथमहाय, निनाय नाविकस्तरीम ? । प्रियोपायनभूतं मे, जहे वा कोऽपि कञ्चुकम् ।। ७३ ॥ नाहं हि देवहतकः, स्वस्थानं गन्तुमुत्सहे । नान्यः स्यात्कञ्चुकस्तादृक् , कल्पद्रुकुसुमेलिना ॥ ७४ ॥ चेत पुनभ्रंमता कापि, कञ्चुको लभ्यते मया। देवतानिर्मितो नैष, कालेनापि विनञ्जयति ॥ ७५॥ तदहं प्रविशाम्येतत् , पुरं सुरपुरोपमम् । ध्यात्वेति परितः पश्यंश्चचाल स पुरं प्रति ॥ ७६ ॥
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ५१ ॥
"
तापप्रवेशरक्षार्थमिवोद्यानपरम्परा । व्यूहीभूय स्थिता यत्र, जलयन्त्रैर्मिलध्वनिः ॥ ७७ ॥ स्वशरीरोत्थतापेन, सन्तप्तस्तिग्मदीधितिः । सेवितुं स्पृहयामास, यत्रारामान् हिमालयान् ॥ ७८ ॥ अभ्र' लिह गृहप्रेङ्खत्कोटिसङ्ख्याधिकध्वजे । कस्तूरीच्छटकच्छन्नराजमार्गरजोवजे ॥ ७६ ॥ मणिभित्त्या पणश्रेणिदृश्यान्तगु वस्तुनि । शातकुम्भशिलाबद्ध महेभ्यावासवास्तुनि ॥ ८० ॥ देवयात्रे क्षणव्याजात्कृतशृङ्गारविभ्रमम् । आनन्दिकामिनीवृन्दं यत्रानुयान्ति कामिनः ॥ ८१ ॥ ईदृक्षे नगरे तस्मिन् रमानिलयनामनि । प्रविश्यागाजिनाधीशान वन्दितुं स जिनौकसि ॥ ८२ ॥ तं तथाविधवन्दारु', देवान्मधुरया गिरा । अपश्यत्सागर श्रेष्ठी, पूर्वं तत्र समीयिवान् ॥ ८३ ॥ स देववन्दनाप्रान्ते, व्याख्यानं कुर्वतो गुरून् । दिनकृत्यं गृहस्थानामप्राक्षीदथ तेऽब्रुवन् ॥ ८४ ॥ सुन्यायः पुरवास्तव्यः, सुप्रातिवेश्मिकः पुमान् । शुद्धात्मा प्रातरुत्थाय, परमेष्ठिस्तुतिं स्मरेत् ॥ ८५ ॥ शुचिगात्रांशुक स्त्रिद्विः, सकृद्वाप्यर्हतोऽर्चयेत् । भावनाभावितात्मा तान् वन्दयेश्च यथाविधि ॥ ८६ ॥ ततो गुरुभ्यः श्रद्धालुर्दत्त्वा वन्दनकं शमी । प्रत्याख्यानं विदध्याच्च, वर्ज्यान्नियमयन्निमान् ॥ ८७ ॥ पञ्चोदुम्बर मुख्यांश्चानन्तकायान् जिनोदितान् । चतुष्पय विशेषेण, ब्रह्मचर्यात्तपश्चरेत् ॥ ८८ ॥ जीवाभयप्रदानार्थ, स्मरे देशावकाशिकम् । शृणुयाद्धर्मशास्त्र चागमोक्तं कल्पितं च वा ॥ ८ ॥ अपूर्व ज्ञानग्रहणं कुर्यात् प्रतिदिनं सुधीः । श्रद्दधानो जिनोक्तानि तत्त्वानि परिभावयेत् ॥ ६० ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
आरामनन्द
नकथा ।
॥ ५१ ॥
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्द
नकथा।
दानं श्रेयांसप्रमुखे, शीलं ब्राह म्यादिके स्मरेत् । तपश्च पाहुवल्यादौ, भावना भरतादिषु ॥९१ ॥ जिनशासनकौशल्यान्यायेनोपार्जयन् धनम् । सदातिथिसंविभागं, कृत्वाऽश्नीयादलौल्यभाक् ॥ १२ ॥ अकृताभिनिवेशः सन् , कुर्याद्व्यवहृति निजाम् । अत्युग्रपापहेतुत्वाद्वजेयेनिशिभोजनम् ।। ६३ ।। दिनाऽऽयव्ययसंशुद्धनिश्चिन्तः समतां भजेत् । कुलशीलोत्तमधर्मनिष्ठेर्गोष्ठों सदाऽऽचरेत् ॥ १४ ॥ सम्यक्त्वभावितः श्राद्धद्वादशव्रतरङ्गितः । सामायिकधरः सान्ध्यं, स्वाध्यायविधिमाचरेत् ॥ ५ ॥ स्वदारतुष्टिभाक स्मृत्वाऽहंतो रात्रौ शयीत च । सर्वेषु धर्मकार्येषु, भावनां सह धारयेत ॥१६॥ सक्षेपादित्यहाकृत्यं, श्रुत्वाऽदानियमान् बहून । आजन्मकालिकांश्चातुर्मासिकान् सोऽथ शुद्धये ॥ १७ ॥ आरामतनयस्याथ, श्रेष्ठी वन्दनकं ददौ । साधर्मिकोऽयमित्येष, भोजनाय निनाय तम् ॥ ८॥ मम वेश्मनि भोक्तव्यं, सदेति श्रेष्ठिनार्थितः । स तत्र पुत्रवद्भुङ्क्ते, वीक्षते नगरस्थितिम् ॥६६॥ ततः सन्तापिग्रीष्मतु सम्पत्सङ्गविरागिणः । निर्वापयितुमाश्वेव, जनान् प्रावृडभूदिति ॥ १० ॥ साकं केकिरुतेन गर्जितरवः पाथीभृतां श्रूयते, सार्ध प्रोषितभत काश्रुसलिलैरापः पतन्त्यम्बरात् । भिद्यन्ते तटिनीतटानि हृदयैरध्वन्यपुंसां समं, जम्बालाध्वनि नागरैः सह रविदत्ते न पादान भुवि ॥ १०१॥ अन्यदा तत्पुरचमापलक्ष्मीधरस्य कुञ्जरः। पयः पीत्वा निवृत्तोऽथ, सरःपाल्यां पपात सः ॥ १०२ ॥ अतिस्थूलवपुर्भारादुत्थातुमचमक्रमः । रुवाऽध्यानं गिरिरिव, तथैवास्थात्स कुञ्जरः॥ १०३ ॥
॥५२॥
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
आधोरणेन विज्ञप्ते, स्वरूपे हस्तिनस्तथा । कुञ्जरोत्थापने राजा, बहुपायानकारयत् ॥ १०४॥ अधःखातेऽहिगात्रस्य, धत्ते न पदमप्यसौ । सङ्गिकाभिर्वरत्राभिरुत्पाटितोऽपि नाचलत् ॥१०५॥ परीक्ष्य सचिवादीनां, बुद्धिं राजा त्ववादयत् । डिण्डिमं नगरस्यान्तरित्युद्घोषणपूर्वकम् ॥ १०६॥ य एनं कुञ्जरं बुद्धयोत्थापयति सुधीर्नरः । तद्याचितं नृपो दत्ते, तज्जनाः ! श्रूयतामिति ॥ १०७॥ द्विरदोत्थापने ये स्युरुपायास्ते कृताः खलु । राज्ञैवेत्यल्पधीः पौरोऽस्माक्षीत् कोऽपि न डिण्डिमम् ॥१०८॥ अथारामसुतो धाम बुद्धहर्षात तमस्पृशत् । धीमद्भिः कौतुकात्पौरवीक्ष्यमाणो ययौ नृपम् ॥ १० ॥ प्रणम्य नृपति प्राह, कुञ्जरोत्थापने विभोः! । यः करोति ममादेशं, तमाज्ञापय मन्त्रिणम् ॥ ११०॥ भूपोऽथ सचिवं किञ्चित् , निसृष्टार्थ न्यरोपयत् । ततश्चारामपुत्रोऽपि, द्विपोपान्तमगाद् द्रुतम् ॥ १११॥ समीक्ष्य हस्तिनं दीर्घशुण्डासीत्कारमोचिनम् । गात्रांऽह्रिस्थानखातं तत्पूरयित्वेदमादिशत् ।। ११२ ॥ परितः कुञ्जरं हस्तशतमानेऽत्र भूतले । दृढेष्टकोत्तानपट्ट, कारयामात्य ! वेगतः ॥ ११३॥ तथेति कारिते तेन, मन्त्रिणा पुनरादिशत् । उत्तानपट्ट परितः, पालिमुच्चैविधापय ॥ ११४ ॥ भूपतेरिव तस्याथ, तमादेशं स मन्त्रिराट् । क्षणेन कारयामास, राजादेशाद्भवेन्न किम् ? ॥ ११५॥ किमेषोऽथात्र कतै ति ?, विमृशत्सु सुधीष्वपि । हस्तिने दापयामास, सल्लक्यादि मदावहम् ।। ११६ ॥ तडागपालिं प्रस्फोटयापूरि तत् स्थानमम्बुभिः । पयस्यमाने तत्रैष, हस्ती बकस्थलायते ॥ ११७ ॥
॥ ५३॥
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
वशां विहितशृङ्गारामक्षिपत्तत्र पाथसि । लोकमुत्तारयामास, पाल्याः स राजपूरुषः॥ ११८॥ सल्लकीभक्षणोद्भूतमदवशंवदः । पाथसा च लघूभूतवपुर्भारकृतोद्यमः॥ ११६ ॥ अधस्ताच्चेष्टकावन्धदृढलब्धपदस्थितिः। स हस्ती तां वशां वीक्ष्योत्थात गात्रमचालयत् ॥ १२०॥ युग्मम् ॥ आरोहकैवहिभूतः, प्रेरिता साथ हस्तिनी। उपेत्य करिणस्तस्योपरि स्वं करमक्षिपत् ॥ १२१ ॥ तस्याः स्पर्शेन तत्कालकामोद्रेकमहाबलः । तया रिरंसुरुत्तस्थौ, स्वयमेव शनैः शनैः ॥ १२२॥ अथारामसुतो धीमान, हस्त्यारोहान् समादिशत् । अरे रे ! शनकैर्नीरादहिः कृषत हस्तिनीम् १२३॥ एतैस्तथाकृते कोशो, वरत्रयेव वारिणः । आनीयत बहिः पृष्ठलग्नोऽयं वशया गजः ॥ १२४ ॥ विश्रम्य मुहुराकृष्टः, स द्विपो लोहपिण्डवत् । इभ्याऽयस्कान्तपिण्डथे व, हस्तिशालामनीयत ॥ १२५ ।। अहो ! बुद्धिरहो ! बुद्धिरन्यबुद्धेरगोचरम् । इत्यारामसुतं राज्ञः, पुरः प्राशंसिपुर्जेनाः॥१२६ ॥ तया बुद्धया नृपस्तुष्टोऽस्मे दित्सुः पारितोषिकम । तमात्मपाबमानेतुमाहवत्सगौरवम् ॥ १२७ ॥ प्राविशत् स नृपाहूतस्ततस्तां राजसंसदम् । पश्चाङ्गप्रसादं दत्त्वा, नृपोऽवोचद्वृणीष्व भोः ॥१२८॥ आकार्य श्रेष्ठिनं सोऽथ, सागरं तत्र संसदि । व्यजिज्ञपन्नृपं राजन् !, दीयतामस्य तद्वरः ॥ १२६ ॥ राज्ञोक्तः सागरश्रेष्ठी, विमृश्य मनसि क्षणम् । ययाचे तत्पुरश्रेष्ठिपदं शाश्वतिकं नृपम् ॥ १३०॥ सोऽभूनाम्नैव प्राक् श्रेष्ठी, राज्ञा सत्यीकृतः पुनः । पौर: सक्रियतेऽत्यर्थ, राजमान्यो हि पूज्यते ॥ १३१ ॥
॥ ५४
K
॥५४॥
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ५५ ॥
अनेनादायि मे श्रेष्ठिपदवी नगरेऽत्र तत् । अहमस्मै ददे पुत्रीं, स्नेहो ह्यादानदानतः ॥ १३२ ॥ ध्यात्वेति सागरश्रेष्ठी, रहस्याहूय गौरवात् । आरामसुतमाचष्ट, भृत्यवद्विहिताञ्जलिः ॥ १३३ ॥ दीयमानं स्वयं राज्ञा, प्रसादं नाहीद्भवान् । तन्मे किमस्ति यद्दत्त्वा त्वां हि सन्तोषयाम्यहम् ॥ १३४ ॥ किञ्चैतत्प्रार्थयेऽहं स्वां, यत्कुमारी सुताऽस्ति मे । उपयच्छस्त्र तां कुर्वन्ननृणं मां त्वमात्मनः ॥ १३५ ॥ थामतस्तं प्रत्यभाषिष्ट विशिष्टधीः। परिणीतोऽस्म्यहं श्रेष्ठिन् !, स्वदेशेष्विभ्यवेश्मनि ॥ १३६ ॥ तदलं मे द्वितीयेन, कलत्रेणाधिहेतुना । प्रतिपन्नः पिताऽसि त्वं त्वत्सुता हि स्वसा मम ॥ १३७ ॥ अथान्यदा महेभ्यान, यानपात्राण्युदन्वति । अक्रियन्ताऽतिसञ्जानि, परतीरयियासया ॥ १३८ ॥ ततश्वारामपुत्रोऽपि, जजल्प श्रेष्ठिपुङ्गवम् । अस्ति हे तात ! मे यानपात्रारोहण कौतुकम् ॥ १३६ ॥ तदर्पय कियद्द्रव्यं, वणिक्पुत्रस्तवास्म्यहम् । सलामं तत्त्वया ग्राह्य, विनोदः केवलोऽस्तु मे ॥ १४० ॥ अग्रे दातुमनाः श्रेष्ठी, विशेषात्तेन याचितः । तस्मै लक्षप्रमाणं स ददौ द्रव्यमुदारधीः ॥ १४१ ॥ अथारामसुतो व्रीहीनक्रीण | द्वहुशो धनैः । अष्टौ च महिषीभू रिक्षीरसप्पिविधायिनीः ॥ १४२ ॥ कपूरशर्करादींश्व, पदार्थानात्मनः प्रियान् । व्रीहोन्पेष्टुं यन्त्राण्यष्टौ, मुसलोदूखलं तथा ॥ १४३ ॥ स्थालीश्च रन्धनायाऽथान्यद्भोजनोपयोगि च । तथैव दिव्यवस्त्राणि, शस्त्राणि प्रचुराण्यपि ॥ दधे वृत्त्या कर्मकरानष्टौ कर्मकरीस्तथा । आत्मशुश्रूषिकां चैकां स कात्यायनिकां स्त्रियम् ॥
१४४ ॥ १४५ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
आरामनन्द
नकथा ।
॥ ५५ ॥
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
सप्तसितपट यानपात्रं सोऽभाटयत्ततः । इत्थं हि व्ययता तेन, धनलक्षोऽपि वव्यये ॥१४६ ॥ ततोऽन्येषां महेभ्यानां, वाहनान्यभ्रियन्त च । महामूल्यैरसुप्रापैः, पण्यश्चतुर्विधरपि ॥ १४७ ॥ आरामतनयोऽप्येष, हसतो नागरानरान् । अवगणयन् ब्रीह्यादीन , यानपात्रेऽध्यरोपयत् ॥१४८॥
यतः-शमयति शमो बहिः क्रधमन्तस्तु सतां सुदुर्द्धरं तेजः।
उष्णं तिरयच्छैत्यं, दहति हि तुहिनस्य जगदखिलम् ॥ १४९ ॥ सागरश्रेष्ठिनं चैषोऽनुज्ञाप्य शुभवासरे। प्रागन्यवणिकपुत्रेभ्योप्याऽऽरुरोह महातरीम् ॥१५॥ अथान्ये वणिकपुत्रास्ते, ज्ञातिभिः कृतमङ्गलाः। विधाय यानपात्राणाम,द्यारुरुहुस्तथा ॥ १५१॥ प्रधाने सुमुहूर्ते चानुकूले वाति मारुति । कृतकोलाहलैराशु, तान्यपुर्यन्त नाविकैः ॥ १५२ ॥ अन्वागच्छल्लघुतरीसन्दोहैस्तैरशोभि च । पृष्ठधावदपत्यौघसनाथैर्जनकैरिव ॥ १५३ ॥ मनोवेगेन गच्छन्ति, तानि प्राप्तानि कुत्रचित् । अनूपे द्वीपेऽस्थाप्यन्त, मुक्तैः सितपटैरधः ॥ १५४॥ शिष्यवद्गुरुवाक्यागकुशैमत्तदन्तिवत् । महावेगेन गच्छन्ति, स्थितान्येतानि तैः स्फुटम् ॥१५५ ॥ मध्येऽम्भोध्यपि द्वीपेऽत्र, पीयूषसोदरं पयः। कटुदुर्जनवाग्मध्ये, किं न स्वादु सतां वचः१॥१५६ ॥ द्वीपमध्यस्थकूपेभ्यस्ते सर्वे जगृहुर्जलम् । चिक्षिपुर्मणिकेष्वेते, रसं तुम्बेषु वादिवत् ॥ १५७ ॥ अहंप्रथमिकाभाजस्ते वाहनान्यपूरयन्। आरामतनयस्त्वेष, तत्र वासीव तस्थिवान् ॥ १५८ ॥
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदः
किं न पूरयसि स्वस्य, वाहनं भो ! महामते ! १ । इति सांयात्रिकैरुक्तः, सोऽपि तान् प्रत्यभाषत ॥ १५६ ॥ शरीरकारणं मेऽस्ति, ततो नागन्तुमुत्सहे । इति स्थितोऽहमत्रव, पन्थानः सन्तु वः शिवाः ॥ १६० ॥ अथ ते सम्भ्रमात प्रोचुश्चेत्ते शरीरकारणम् । प्रतिपालयिष्यामस्तत , त्वां सहागामुकं खलु ॥ १६१॥ अनारूढपूर्व यानपात्रे भ्रमति मे वपुः । तन्नारोढं क्षमेऽहं भो !, आतङ्काकुलमानसः ।। १६२ ॥ . निवर्तमानागच्छेत, मामादाय सहात्मना । इति सप्रश्रयं तान् स, समभ्यय व्यसयत् ॥ १६३ ॥ विसष्टास्तेन ते तस्यानागत्यातीवदुःखिनः । ययुर्यातव्यदेशेषु, क्षेमात्सायात्रिकाः क्रमात् ॥ १६४ ॥ आरामतनयोप्येष, शुद्धबुद्धिबृहस्पतिः। कर्म कृद्भिः प्रवहणाद्वीह्यादीनुदतारयत् ॥ १६५ ॥ स वीक्ष्य सर्वतो द्वीपं, काशोटजान्यचीकरत् । व्यलब्ध च स तान्येषां कर्मकृद्भ्यः पृथक् पृथक् ।। १६६॥ कमकद्वेश्मनां नातिदवीयस्यात्मनो गृहम् । कारयित्वा कर्मकरान, व्रीहीन पेष्टुं समादिशत् ॥ १६७॥ कर्मदासीन्य॑युक्ताथ, चोक्षतन्दुलकर्मणि । दोग्धं चारयितुं द्वीपे, सैरिभीः कश्चिदादिशत् ॥ १६८ ॥ ददौ मानुषमानेन, कर्मकृद्भ्यः स तन्दुलान् । ग्रामवत् सोऽभवद्द्वीपः, प्रारब्धे रन्धनादिके ॥ १६६ ॥ एवं च नित्यं क्षरेयीप्रभृत्योदनभोजनात् । नित्यदीपोत्सवप्रायास्तपां यान्ति वासराः॥ १७॥ एकदारामपुत्रोऽसौ, नीरतीरेषु सर्वतः । प्रदोषसमये धीमान , बभ्राम मुहुरेककः ॥ १७१ ॥ अवधार्य किमप्यन्तर्निजैः कर्मकरैः स तु । खात्रवद्वार्द्धिवेलायां, कोष्णां रक्षामचिक्षिपत् ॥ १७२॥
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्द. नकथा।
॥ ५७॥
॥५७॥
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
ततो यादःपुमांसश्च, सायं निःसृत्य वारिधेः । भस्मसौरभमाघ्रायाजग्मुस्तत्र शनैर्भयात् ॥ १७३॥ पयःक्षोभितगात्रत्वाच्चण्डकण्डूकरालिताः। ततो रासभवत् तत्र, वेल्लयामासुराशु ते ॥ १७४ ॥ उद्धृत्योबृत्य गात्रं स्वमौषधेनेव भस्मना । पाण्डुरामा बभूवुस्ते, महातपस्विनः किल ॥ १७५ ॥ एवं च नित्यं कुर्वाणास्तत्र ते वेल्लनक्रियाम् । अभूवन्निभयाः किञ्चित्क्रमेणाथ जलौकसः ॥ १७६ ॥ आरामसूस्ततः स्निग्धदधिकूरकरम्बकम् । प्रालेयशीतलं ह्य लाकप्पू रक्षोदवासितम् ।। १७७ ॥ अगरुधूपित-क्षुद्रा-ताम्रस्थालीतलस्थितम् । स्वयमादाय सोऽम्भोधितीरे दूरेऽमुचत्ततः ॥ १७८ ॥ दक्षिणानिलप्रेढोल-त्तत्सौरभमनगलम् । तथा ते निःसृत्य नासापुटेन जगृहुः क्षणम् ॥ १७६ ॥ प्रियं भावुकं तमभिव्यात्तनासापुटास्ततः । ते चेलुरुन्मुखा भृङ्गाः, इव केतककाननम् ।। १८०॥ मुहुर्यान्तो मुहुः प्रत्यायान्तस्ते भयकातराः। विलम्बात् करम्बस्थालीमुपेत्यादुः करम्भकम् । १८१॥ एकैकस्वादातृप्ताश्च, ते च दुष्कालरोरवत् । लिहन्ति जिह्वया स्थाली, भुक्तोच्छिष्टमिवोतवः ॥ १८२॥ द्वितीयेऽथ दिने तद्वत्तेन मुक्ते करम्भके । यथावलं विक्षिप्याऽन्यान, यादांसि भुञ्जते श्ववत् ॥ १८३ ॥ क्रमेणारामपुत्रस्तु, स्वगन्धमपि साहयन् । स्थाली करेण तां धृत्वाऽन्यदा तीरमुपाविशत् ॥ १८४ ॥ सत्रवत्तत्र ते स्थाल्या, ज्ञातवेला द्विजा इव । दधावुर्भोक्तुमन्योन्यं, क्षिपन्तः परितो हठात् ॥१८५ ॥ तेषां च स्पर्द्धयेवाथ, पक्षिणामित्र धावताम् । वैनतेय इवात्यन्ततरस्वी कश्चिदागमत् ॥१८६ ॥
॥ ५८॥
K५८॥
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ ५६ ॥
यावदायान्ति नान्यानि तावद्गृह्णाम्यहं त्विमाम् । इत्यात्मम्भरिरादातुं स्थालों प्रत्यक्षिपत् करम् ॥ १८७ ॥ अथारामसुतेनापि, निजपाणिः प्रसारितः । यादःपुमांश्च भावज्ञो वा झम्पामदात्पुनः ॥ १८८ ॥ आगच्छन्त्यन्ययादांसि, नास्त्यद्येति निवर्च्य सः । मायावी तं क्षणं स्थित्या, रत्नपाणिरगात् पुनः || १८६ ॥ रत्नं प्रक्षिप्य तत्पाणौ, स्थालीमादाय सम्भृताम् । करम्भं बुभुजे तुन्दपरिमृजोऽथ सोऽभवत् ॥ १६० ॥ आरामतनयो रत्नं, वीक्ष्य रत्नपरीक्षकः । जहर्षाऽत्यर्थं सफले, ह्य पाये को न मोदते १ ॥ १६१ ॥ सिद्धोपायस्ततो भूयो भूयोऽपि स दिने दिने । अज्ञापयत् कर्मकृतां, करम्भाट्टमिव व्यधात् ॥ १६२ ॥ आनीयानीय रत्नानि रत्नाकरतलान्मुहुः । तस्माद्यादांसि गृह्णन्ति पण्यवत्तं करम्भकम् ।। १६३ ॥ रत्नान्यारामपुत्रस्य, वर्द्धन्ते प्रतिवासरम् । अपत्यानीव निःस्वस्य, सिराम्भस्यवटस्य वा ॥ १६४ ॥ रत्नानि रक्षितुं तस्य, प्रियजानेः कलत्रवत् । चिन्ता रात्रेर्दिनश्रीवनिद्रायाश्छेदिकाऽभवत् ॥ १६५ ॥ प्रत्युत्पन्नमतिः सोऽथ, चित्ते निश्चित्य किञ्चन । आर्द्रच्छगणकेष्वन्तरेकैकं रत्नमक्षिपत् ॥ १६६ ॥ आत्मशुश्रूषिकामुक्त्वा, मैतानि जिह्वलः खलु । सरत्नानामरत्नानां चैषां पृथग् वलिं व्यधात् ॥ १६७॥ एवं च कुर्वतस्तस्य, वलिद्वयं रराज तत् । सेतुद्वन्द्वमित्रारब्धं, लङ्घितुं दौःस्थ्यसागरम् ॥ १६८ ॥ कियद्भिर्दिवसैस्तुल्या, सावलिद्वय्यवर्द्धत । बुद्धिस्थाल्यां तु तत्कीर्त्ति सिद्धये चुल्लिकेव हि ॥ १६६ ॥
इतश्चाराम पुत्रेऽस्मिन्नुत्तीर्णे ह्यनुकञ्चुकम् । सोऽबद्ध्वा नर्मदातीरे, नावं सुष्वाप नाविकः ॥ २०० ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा ।
॥ ५६ ॥
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
भ्रमन्ती नर्मदातीरे, सा नौ रीव पुंश्चली । नर्मदास्रोतसाच्छेद्य, चालिताऽम्भोधिमापतत् ॥ २०१॥ दैवयोगेन साम्भोधौ, प्रभ्रम्य नाविकान्विता । श्रान्तेवागत्य द्वीपेत्राऽविनष्टैवालगत्तटे ॥ २०२॥ आरामसूश्च तां वीक्ष्य, ममैषेत्युपलक्ष्य च । दधावे सम्मुखं तस्याः, स्वमातुरिव बालकः ।। २०३ ॥ उत्तीर्ण नाविकं स्नेहादभिष्वज्य स्वबन्धुवत् । आनीय स निजावासे, दिव्यौदनमबूभुजत् ॥२०४ ॥ पप्रच्छ तस्य वृत्तान्तं, मुश्चन्नश्रुणि भूरिशः । विना रत्नस्वरूपं चात्मवृत्तान्तमचीकथत् ॥ २०५॥ मिलिते नाविके तस्मिन्, वनमूमु मुदेऽधिकम् । परस्परं वियुक्तानां, दर्शनं सुदिनायते ॥ २०६ ॥ स्मारं स्मारं कुटुम्बं स्वं, प्रेयसी तां तथोज्झिताम् । तस्योत्तिष्ठन् वियोगाग्निर्याम्भसोपशान्तवान् ॥ २०७॥ अथ सांयात्रिकास्तेऽपि, विधाय क्रयविक्रयम् । लाभभाजो निवृत्ता द्राग, द्वीपेऽस्मिन पुनराययुः ॥२०८॥ पुनस्तथैव तत्राम्भ, आदाय ते पुरं प्रति । आकारयामासुरेनं, सोऽपि सज्जीवभूव च ॥ २०६ ।। यानपात्रे सरत्नानि, रत्नरिक्तानि नावि च । क्षेपयंच्छगणकानि, तैरुक्तं किमिदं ननु ? ॥ २१ ॥ एतावद्भिर्दिनै राशिः, सागरबेष्ठिनो मया । अविदुरेणोपायानां, दायादेनेव भक्षितः ॥ २११॥ गोमयान्यत्र मुक्तानि, कस्यार्थे हि लगन्ति भोः ! । इन्धनाहरणायैव, किलागामित्युवाच सः॥ २१२ ।। हसद्भिस्तैः पुनः प्रोचे, सरलोऽस्यधुना खलु । मुञ्चैतान्यत्र तत्रैषां किमस्त्यप्रापणिः पुरे ? ॥ २१३॥ वरमस्माकमाकण्ठपण्यपूर्णतरीचयात् । निधेहि वाहने किञ्चिद् , दास्यामस्तव भाटकम् ।। २१४ ॥
K
॥६
॥
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
इति प्रबोधितोप्येतैरविशेषेण तानि सः । आदाय यानपात्रस्थः, पुरी प्रत्यचलन्मुदा ॥ २१५ ॥ क्रमेणागच्छतां तेषां, प्रतीपः पवनोऽभवत् । दण्डेनेवाहता गावो, व्याघुटन वाहनान्यथ ॥ २१६ ॥ निवर्तितानि वात्याभिर्यानपात्राणि तूलवत । सितपटैरुग्रीवाणि, नश्यदाटिवजानि किम् ॥ २१७॥ मण्डलीपवनावर्तपरिवर्तितवारिणि । आरब्धरासकानीव, परिभ्रमुरमून्यथ ॥ २१८॥ अवकूलितान्येतानि, महावारिधिमभ्यगुः । सितपटास्त्वपात्यन्त, बभूवुश्चाकुला जनाः ॥ २१६ ।। स्मरन्तो देवतानां ते, ह्या ः सांयात्रिका मुहुः। मृतम्मन्या न भूयोऽप्यारोक्ष्याम इत्यमंसत ॥ २२० ॥ तत्रैवं तस्थुषां तेषां, पर्यवस्यदथेन्धनम् । आरामसुतमेतेऽथ, ययाचुर्गोमयानि ते ॥ २२१॥ एषोऽपि प्रत्युवाचतान् , व्ययाम्येतान्यहं नहि । रिक्ते हि यानपात्रे मे, पण्यान्येतानि येन भोः ! ॥ २२२ ॥ वारंवारममी त्रुट्यदेधसोऽस्मात्सुमेधसः । अर्थेनापि ययाचुस्ते, ततोप्येष ददाति न ॥ २२३ ।। अथेन्धनं विना धान्यमाममेवापि जक्षुषाम् । तेषामुदरपीडाऽभूत् , प्राणानां यमदृतिका ॥ २२४ ॥ अथ सांयात्रिकाः प्रोचुरारामसुतमादरात् । दददिन्धनमस्माकमाहारदानदो भव ॥ २२५॥ तेषां मध्यादथोच्छ्वस्यावादि केनापि वाग्मिना । एवं चेन्न ददासि त्वं, तद्देा द्धारकेऽथ नः ॥ २२६॥ वयं हि गणयित्वैवादास्यामो गोमयानि ते । चतुगुणानि दास्यामः, सम्प्राप्ताः स्वपुरं पुनः॥ २२७॥ को वः प्रत्यय इत्यर्थे, तेनेत्युक्तास्तु तेऽवदन् । यः सम्यग् रोचते तुभ्यं, तं दद्मः प्रत्ययं खलु ॥ २२८ ॥
अजापुत्रक. थान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
॥ ६१॥
॥ ६१ ॥
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
यादृशानि मदीयानि, गोमयानि ग्रहीष्यथ । तादृशान्येव देयानीत्यर्थे कुरुत पत्रकम् ॥ ॥ २२६ ॥ किश्च मे मुश्चतात्मीयं, पण्यं ग्रहणकेऽखिलम् । नापत्रपिष्णना भाव्यं, व्यवहारे सुमेधसा ॥ २३० ॥ तेनेत्युक्तं मेनिरे ते, नार्थिनो हि विवेचिनः । आरामसूश्च तत्रार्थे, महत्पत्रमलेखयत् ॥ २३१ ॥ तयां च यानपात्रे च, सन्त्येतानि यदृच्छया । गृह्णन्तु यानि रोचन्तेऽन्वजानादिति सोऽथ तान् ।। २३२ ॥ अगाधाद्यानपात्रात्ते, लातुं तानि किलालसाः। नावः सम्भाल्य सम्भाल्याग्रहीषुदु धियो हि ते ॥ २३३॥ यो यावन्त्यग्रहीत्तस्मै, तावन्त्युद्धारयन्नसौ । अर्पयामास सर्वाणि, नौस्थान्यकृतसम्मदः॥ २३४॥ तान्यादाय च ते सर्वेऽप्यागता यानमात्मनः । नादादर्थन मूढोऽसावेतानीत्यहसन् मिथः॥ २३५ ॥ एतानि नानयेदेष, चेदेधः स्यात्कथं हि नः१। इति दैवहताः स्वार्थादेनं प्राशंसिषुश्च ते ॥ २३६ ॥ राजीव पवने किश्चिदानुकूल्यमुपेयुषि । स्वपुरं प्रति चेलुस्ते, पुनः पूरितवाहनाः ॥ २३७ ॥ बहुभिर्दिवसैस्तेषा, निनष्टुर्गोमयान्यपि । नित्यभूतं च तद्भस्म, मध्येऽब्धि क्षिप्यते स्म तैः॥२३८॥ तानि विश्रम्य चलितानीव जातजवान्यथ । उत्कानीव क्षणादीयुरात्मपूर्मन्दिराजिरे ॥ २३ ॥
उत्तीय वर्द्धका जग्मुर्यानपात्रागमोत्सवे । बर्द्धयितुं महेश्यान् स्वान , पारितोषिकलिप्सया ॥ २४०॥ 'तच्छ त्वा च महेभ्यास्ते, प्रमोदाकुलचेतसः । सनाथाः स्वस्वलोकेन, पूर्णपात्रपवित्रिताः ॥ २४१॥ कुर्वाणास्तुमुलं पुर्या, पञ्चशब्दमहास्वनः। पुरः सङ्गीतसुभगाः, स्वं स्वं वाहनमभ्यगुः ॥ २४२ ॥ युग्मम् ॥
॥६२॥
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम: परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
अजापुत्रक| थान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
वर्द्धयामासुरेतेऽपि, मङ्गलोद्गीतिपूर्वकम् । सवाहनान् वणिकपुत्रान् , सलाभः पूज्यते खलु ॥ २४३ ॥ तस्यारामतनूजस्य, न ययौ च न चाययौ । वर्द्धकः कोऽपि येन स्युर्वन्धभिर्मङ्गलश्रियः॥ २४४॥ ततश्चोत्तार्योत्तायते, स्वस्वप्रवहणावहिः । समुद्रवेलापर्यन्तेऽकारयन् पण्यपर्वतान् ॥ २४५ ॥ आरामतनयोप्येवमुत्तार्य गोमयान्यपि । तदुत्करं व्यधान्मङ्गलार्थ गेहारिकामिव ॥ २४६ ॥ ततश्चेक्षकलोकोऽन्यो, वीक्ष्यान्यपण्यसञ्चयान् । प्रपश्यन् गोमयोच्छ्रायं, जहास दत्ततालिकः ॥ २४७॥ आरामसूस्वरूपं तज्ज्ञात्वा श्रेष्ठयपि सागरः । द्रव्यव्ययजनहास्यदुःखात्तस्थौ स्ववेश्मनि ॥ २४८ ॥ अथेभ्यास्ते समादाय, सारवस्तूनि पण्यतः। भूभुजे ढौकनं चक्रुर्दानाल्पत्वविधित्सया ॥ २४६ ॥ गोमयभरणिं भृत्वाऽऽरामसूरपि भूपतिम् । दिदृशुः प्रविशन् पुर्या, गोपुराध्यक्षमैक्षत ।। २५०॥ विमृश्यैष ततस्तस्मै, किमनेनेत्यगृहृते । रक्षाऽस्य रोगघ्नीत्युक्त्वा, ह्य के गोमयमापयत् । २५१॥ शुल्कशालामुपेत्याथ, नान्यदस्तीति वेदयन् । तद्वत्पञ्चकुलस्यापि, पञ्चैतानि समर्पयन् ।। २५२ ॥ कर्मकन्मस्तकारूढगोमयभरणीयुतः । आपणश्रेणिमार्गेण, नृपोकोद्वारमाययुः॥ २५३ ॥ युग्मम् ।। वीक्ष्यान्योन्यं प्रहसद्भिः, पौरलौकैः स वेष्टितः । द्वास्थेन ज्ञापितो राज्ञः, प्राविक्षद्राजसंसदि ॥ २५४ ॥ आयान्तं तं तथा वीक्ष्य, महेभ्यास्ते पुरागताः । आख्यन्नृपायोपहासानाथाभ्येति सुधीरसौ ॥ २५५ ॥ भरणि मोचयित्वाऽग्रे, राज्ञो निःक्षोभमानसः। नत्वा दण्डप्रणामेन, नृपं स समुपाविशत् ॥ २५६ ॥
॥६३॥
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
| अजापुत्रक
थान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
उपायनीकृतेष्वन्यैः, सुवर्णमौक्तिकादिषु । दृष्टया निमालयन् भूपोऽद्राक्षीच्छगणकान्यथ ॥ २५७ ॥ स कोपकौतुकौत्सुक्याद्वभाषे भूपतिभृशम् । केनेदं ढौकनं चक्र, दुष्प्रापं वणिजा मम ॥ २५८ ॥ द्वास्थः कृताञ्जलिः प्रोचे, नाथाऽऽरामभुवाऽमुना । राजा तं वीक्ष्यमाणोऽथास्मरत्तबुद्धिवैभवम् ।। २५६ ॥ चेतस्यथ स दध्यो चोत्थापितो ह्यमुना करी। बुद्धिप्रयोगः कोप्यस्य, नूनमत्रापि जम्भते ॥ २६० ॥ निश्चित्य चेतसेत्येष, राजा दक्षशिरोमणिः । अर्गलासरलेनाऽथ, हस्तेनैकं तदग्रहीत् ॥ २६१ ॥ आरामपुत्रो मुमुदे, गोमयादानकर्मणा । सभया सार्धमत्यर्थ, मूढाः सिम्मियिरे परे ।। २६२ ॥ स्फोटयामास तन्नालिकेरवद्विष्टरे नृपः। अब्धिमध्यादिवादित्यो, रत्नं प्रादुरभूत्ततः ।। २६३ ॥ आत्तं हि स्वधिया पूर्व, पश्चादादत्त पाणिना । स्वयं परीक्षको राजा, रत्नं वीक्ष्य मुदं ययौ ॥ २६४ ॥ अन्यान्यपि स्वयं राजा, प्रस्फोटयाविदितश्रमः। जग्राह तानि रत्नानि, तेषु गृध्नुर्भवेन का?॥ २६५॥ अर्कस्येवांशुभी रत्नरश्मिभिः सर्वसंसदः । हर्षोत्कर्षमासेदुष्या, मुखाब्जानि चकाशिरे ॥ २६६ ॥ उलूकानामिवैतेषां, सांयात्रिकनृणां पुनः । उद्योतेऽपि तदातऋतिमिरमसृणादृशः ॥ २६७ ॥ रत्नगर्भाञ्जलिपुटो, नमस्कतु मिवोद्यतः । पप्रच्छ स्वागतं राजाऽऽरामपुत्रं तमादरात् ॥ २६८ ॥ स्वागतं त्वत्प्रसदान्मे, तेनेत्युक्तः पुनर्नृपः। अपृच्छत्सर्वमीदृक्षं, पण्यं किं तेऽस्ति धीधन ! १ ॥ २६६ ॥ ओमित्युक्त्वा स राजानं, विज्ञाप्यानाययत्ततः। शौल्किकेभ्यो गोमयानि, पश्यतां वणिजां खलु ॥ २७०॥
॥६४॥
K
॥६४॥
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
तेभ्योऽपि स तथा रत्नान्यादाय रचिताञ्जलिः। द्रष्टुं वेलातटं स्वामिन् !, प्रसीदेति व्यजिज्ञपत् ॥ २७१ ॥ गुरोरिव तस्यादेशात् , स राजाऽऽरुह्य वाजिनम् । सांयात्रिकान् सहादाय, कौतुकात्तत्र जग्मिवान् ॥ २७२ ॥ आरामतनयातकाच्छुष्यत्तालुस्खलगिरः । भूभुजे दर्शयामासुः, स्वभाण्डं वणिजः परे ॥ २७३ ।। अपश्यत् स नृपस्तानि, क्षणनिक्षिप्तया दृशा । गोमयोच्छायमभ्यागान्मुक्तवल्गेन वाजिना ॥ २७४॥ ततश्चारामपुत्रेण, द्विधा तानि विधाप्य च । वागुरेवान्यवणिजा, रत्नराशिरकार्यत ।। २७५ ॥ रत्नराशिं नृपः प्रेक्ष्य, परमानन्दभागभूत् । प्रजापालकभूपाला, मोदन्ते हि जनहिभिः ॥ २७६ ॥ ततश्च दर्शयामास, भूभुजेऽक्षरपत्रकम् । तत्रोद्धारकमद्राक्षीद्राजान्येषां सहस्रशः ॥ २७७ ।। प्राहारामसुतो भूपमेभ्यो लभ्यान्यमूनि हि । स्वयं दास्यन्ति चेन्नैते, तद्वो विज्ञपयिष्यते ।। २७८ ।। दानमुक्ति प्रपद्येषां, सर्वेषां व्यवहारिणाम् । विशेषप्रसादं कृत्वाऽऽरामसूनोस्त्वगान्नृपः ॥ २७६ ॥ गते तस्मिन् क्षणादन्यो, राजा तं रत्नपर्वतम् । द्रष्टुमागादन्तरिक्ष, वनसूस्तमवर्णयत् ॥ २८० ॥ क्रीत्वा भास्करमण्डलादपि कराक्रान्तात सुधाया दलम् , संस्कृत्यात्मनि वत्मनि प्रतिनिशं तद्वर्णिकां दर्शयन् । राकापर्वणि पर्वतारिनगरे लोकेऽर्थिनि स्तोकशो, विक्रीयेन्दुवणिक् सदेश्वरमहामूर्धन्य एवाभवत् ॥ २८१॥ आरोप्य शकटं रत्नान्यागात् स श्रेष्ठिवेश्मनि । श्रुतस्वरूपः श्रेष्ठी तु, सम्भ्रमेण तमभ्यगात् ॥ २८२॥ सागरश्रेष्ठिनं दूराज्जोदकरोत् स कृत्यवित् । स्नेहात्तं श्रेष्ठयभिष्वज्य, स्वार्धासनमवीविशत् ॥ २८३ ॥
॥६५॥
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
आलापशालिनं श्रेष्ठिसागरं रचिताञ्जलिः। पितरं पुत्रवनम्रचाराममूळजिज्ञपत् ॥२४॥ वसून्यर्जितान्येतानि, मया कमकृतेव ते । व्यवसायः फलेत प्रायः, पुण्येन स्वामिनः खलु ॥२८५॥ तत्त्वं गृहाण सर्वाणि, यदेषां त्वमसि प्रभुः। मया हि गच्छतापीति, त्वां प्रति प्रतिशुश्रुवे ॥ २८६॥ सन्तुष्टेनेव देवेन, तेनेत्युक्तः स सागरः । स्वीचकार यत्कोऽनेच्छुरागच्छद्रव्यमौकसि १॥२८७॥
इतश्चान्यैर्वणिक् पुत्रैरात्मीयव्यवहारिणाम् । छगणानां कथाऽऽख्यायि, चिन्तासन्तानसारणिः ॥ २८८ ॥ ततः सर्वे महेभ्यास्ते, सर्वस्वक्षतिभीतयः। सम्भूयालोच्य किमपि, निशीयुः सागरौकसि ॥ २८॥ श्रेष्ठी च सागरस्तेनारामपुत्रेण संयुतः । अभ्युदस्थात् समुदायो, येन गौरवमर्हति ॥ २६०॥ यतःगौरवमधिकं विभ्रन्न महान मान्यो जनेपि तु तनुत्वम् । दवपावकपूर्णेन्दु, ननु पश्यत दीपवालेन्दु ॥२६॥ यथायोग्यं च मुक्तानि, परित्यज्यासनानि ते । इष्टदेवस्येवारामपुत्रस्याग्रे ह्यु पाविशन् ॥ २९२॥ ऊचुर्दीनवचांसीति, शीतार्ता इव कम्पिनः । धीमन् ! वयमधमर्णा, बभूविम तव ध्रुवम् ॥ २६३ ॥ द्विनिषिद्धस्त्वयाप्येभिरेधसे हि वणिक्सुतैः । सरत्नानीत्यजानद्भिरात्तानि गोमयानि ते ॥ २६४॥ तानीह भस्मसात्कृत्वा, त्यक्तान्यम्भोधिपाथसि । न तेष्वेकमप्युद्ववे, भक्तवत्कृपणौकसि ॥ २९५॥ यदेकं लभते रत्नमारामसुत ! तावकम् । विक्रीयमाणाः सर्वेऽपि, न तल्लभामहे वयम् ॥ २६६ ॥ पत्राक्षराणि संवीक्ष्य, वीक्षापना वयं ततः । त्वां चाननुज्ञाप्य षण्यं, नानयामः स्ववेश्मनि ॥ २६७ ॥
अजापुत्रक. थान्तर्गता आरामनन्द. नकथा।
॥६६॥
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता आरामनन्द नकथा।
एते वयं ते रत्नानि, यदि विद्यस्त्रिधापि हि । ततो यत्त्वं भणस्यद्य, तं कुर्मः शपथं खलु ॥ २६८ ॥ छगणकवृत्तं जाननारामसूरलुब्धधीः । कञ्चुकाा निराकाङ्क्षः, स्मित्वोचे मृदु तान् प्रति ॥ २६६ ॥ किमेतदुच्यते दीनं, युष्माभिरिभ्यपुङ्गवाः! १ रत्नेभ्यो हि भवन्तो मेऽभीष्टा बिभीत मास्म तत् ॥ ३०॥ रत्नप्रत्यपणे चेदो !, अशक्ताः स्थ मयेव तत् । पाटितं पत्रमित्युक्त्वा, चक्र तानकुतोभयान ॥ ३०१॥ यतःउपहत्य परं कुर्वन्नात्मसमृद्धिं महानपि त्याज्यः । तिथिपातजातजन्माऽधिकमासो वय॑ते कायें ॥३०२ ॥ वस्त्रताम्बूलदानेन, सत्कृत्य प्रत्युत स्वयम् । पण्यं स्वीकुर्वतां गत्वेत्युक्त्वा स तान् व्यसयत् ॥ ३०३ ॥ अस्माकमपराधोऽस्मत्कुटुम्बद्रव्यघस्मरः । लीलयैवामुना सोढो, निसर्गतः कृपालुना ॥ ३०४॥ इत्युच्चैः प्रशशस्वांसस्तमारामसुतं हि ते । नत्वेभ्या वणिपुत्रेभ्यो, भाण्डमानाययन् गृहे ॥३०५॥ आरामतनयः सोऽपि सागरश्रेष्ठिनान्यदा । पुण्यधीव्यवसायानामत्युत्कर्षेः स एष ते ॥ ३०६॥ तदेतस्य हि वित्तस्य, क्लेशप्राप्तस्य नश्यतः । धर्मार्थकामै जानः, साफल्यं दानतः कुरु ॥ ३०७॥ इत्युक्तः परमानन्दमीयुषा चेतसा ततः। दध्यावेष स्वयं श्रेष्ठी, ममानुज्ञातवान् धनम् ॥ ३०८ ॥ तदहं स्वेच्छया यच्छाम्यात्मनः पुण्यहेतवे । यदत्तं श्रेष्ठिना मह्य', तन्मदीयं परस्य न ॥ ३०६ ॥ कञ्चुकानुपदीभूत्वा, भ्रान्तः सर्वत्र चित्तवत् । नाप्नुवं कञ्चुकं क्वापि, बोधिबीजमभव्यवत् ॥ ३१०॥ तदुःखस्य विनोदाय, स्वबुद्धिप्रेक्षणाय च । पुण्येयत्तावबोधायारुक्षं मृत्युसखीं तरीम् ॥ ३११ ॥
॥६७॥
॥६७
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
देवादासाद्य रत्नानि, तेजश्च यशसाञ्चितम् । रत्नच्छगणवृत्तान्ताद्भूपं विस्मापयं खलु ॥ ३१२॥ अधुना निजदोर्दण्डार्जितद्रव्यव्ययादहम् । सप्तक्षेच्या कृतश्रद्धो बोधिवीजं लभेय चेत् ॥ ३१३ ॥ इति ध्यात्वाऽहंता चैत्यमालास्वष्टाहिका व्यधात् । राज्ञे दत्त्वा धनं मूलादमारिं पर्यघोषयत् ॥ ३१४ ॥ अवारितमहादानडिण्डिमं पर्यवादयत् । कारागारग्रहग्रस्तगुप्तिकायानमोचयत् ।। ३१५ ॥ हर्षाश्रपूरसम्पूर्णश्रद्धासिन्धुशुचीकृतः । तपश्चारित्रपात्राणि, प्रासुकान्नाद्यलाभयत् ॥ ३१६ ॥ धन्यमन्यस्ततः सोऽथ सङ्घातघातकर्मठम् । भोजनाच्छादनाद्यैश्च श्रीसङ्घ पर्यपूपुजत् ॥ ३१७ ॥ साधम्मिकाणां वात्सल्यं, कृत्वैवं मुदितस्ततः । प्रत्यष्ठापयदाचार्यात् , स बिम्बान्यहतां मुदा ॥ ३१८॥ अलेखयच्च कर्माब्धिमजजीवतरीनिभान् । जगद्वन्धुजिनादिष्टसिद्धान्तपुस्तकान् बहून् ॥ ३१॥ इत्थं व्ययादपर्याप्तद्रव्यसम्भारकारणात् । मणिरत्नाङ्कितं रम्यमहेंच्चैत्यमकारयत् ॥ ३२० ॥ एवं श्रद्धावशोलासिपुण्यप्रावृतजीवितः। धर्मकशरणो जज्ञे, सुधीरारामनन्दनः ॥३२॥
स्वपुण्योपार्जितं वित्तं, स्वपुण्यपरिपुष्टये । दवाऽऽरामसुतः स्वायम्भविष्णुः श्रेयसाऽभवत् ।। ३२२ ॥ यतःलक्ष्मीरात्मगृहोद्भवेति तनया पात्रेप्यदातुः स्वयं, लोकावारिनिधेरिवान रुदतः सा गह्यते जिष्णना। चेत्पाणिग्रहणं विधाप्यत इयं त्यागेन सूत्वा यशः,-पुण्ये क्वापि गतापिवत्सलतयाव्यावर्त्तते तत्पुनः।३२३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
॥६
॥
K
॥६८॥
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ६६ ॥
अथान्यदा जिनेन्द्राणां कृत्वाच सायमादरात् । स पञ्चस्तुतिमुच्चार्य, निद्रामुद्राङ्कितोऽभवत् ॥ ३२४ ॥ निद्रासुखादथाहारे, पक्वाशयमुपेयुषि । निशान्तप्रहरस्यार्थे, तेन स्वप्नस्त्वदृश्यत ॥ ३२५ ॥ free eng afteगरे नर्मदातटे । श्रीखण्डागुरुकाष्ठौ वैश्विता ह्य का व्यरच्यत ।। ३२६ । ततः पद्मावती तत्र, कृत्वा स्नानं नदीजले । विधायाष्टविधां पूजां, देवस्येष्टस्य भक्तितः ॥ ३२७ ॥ ऊ यद्यपि शास्त्रेषु, प्रवेशोऽग्नौ निराकृतः । तथाप्यहं करिष्यामि, प्रवेशं जातवेदसि ॥ ३२८ ॥ यतो मयका हतया, दुराग्रहगृहीतया । कञ्चुकानयने प्राणदयितः प्रेषितो हठात् ॥ ३२६ ॥ व्यावृत्य यत् स नायातस्तन्मन्येऽहममङ्गलम् । मृतो वा मारितो वान्यैरिति तस्य द्वयी गतिः ॥ ३३० ॥ अथवाऽन्येन शक्योऽयं, प्रेषितुं यमसद्मनि । न च तादृगभूद्रोगो, येन स्वेन म्रियेत सः ॥ ३३१ ॥ न च जीवति येनैष, न तिष्ठेन्मां विना क्वचित् । तन्मेऽसौ प्रत्ययः प्रेम्णो, मद्वियोगोऽस्य मृत्यवे ॥ ३३२ ॥ भावि वः कल्मषं लोकाः, पापास्यां मां हि पश्यताम् । मिथः स्नेहस्य कः स्याच्च, प्रत्ययः प्रिययोजने ९ ॥ ३३३॥ जीवन्तीनां विना नाथं स्त्रीणां स्युदु वचांसि च । सति भर्त्तरि नारीषु, स्निह्यन्ति पितरोऽपि च ॥ ३३४ ॥ इत्यहं तं विना वह्नौ, विशाम्येषा स्वमृत्यवे । इत्युच्चार्यं दधावे च, चितां प्रति स्फुरत्क्रमा ॥ ३३५ ॥ पश्यन् साचादिवैनां द्रागुत्तस्थौ वनसूर्भयात् । उच्चैरूचे च मामेतिं प्रिये ! पश्यसि किं न माम् १ ।। ३३६ ॥ इत्युच्चैर्लापिनं तं हि श्रुत्वोत्तस्थौ परिच्छदः । किमेतदिति संरम्भात्तमुवाच मुहुर्मुहुः ॥ ३३७ ॥
?
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
आरामनन्द
नकथा ।
॥ ६६ ॥
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ७० ॥
मान्त्रिकान् मान्त्रिकान् शीघ्रमाह्वयत्यथ सागरे । भाषिणि स्वेन चैतन्यं प्राप्यारामसुतोऽवदत् ॥ ३३८ ॥ परस्मि निवार्यन्तां, मात्रिका यत्किमत्र तैः । स्वप्नावेशवशादुच्चैः, किलाहं विललाप भोः ! ॥ ३३६ ॥ इति निवर्त्य तान् पश्चादन्तश्चिन्तातुरोऽभवत् । चितामारोढुमुत्काभूत्प्रिया मे किमतर्किता १ ।। ३४० ॥ नायं मे स्याद्रुजा स्वप्नश्चिन्तास्वप्नोऽपि नैष मे । किन्तु सत्य इवाभाति, देवतादर्शितो सौ ॥ ३४१ ॥ अत एव हि मेऽङ्गषु, तापोग्लानिर्मनोभ्रमः । तत् किं कुर्वे ? कथं तत्र, याम्यहं कञ्चुकं विना ? ॥ ३४२ ॥ यद्वा कञ्चुकवार्ताऽपि मम शान्ता प्रियां विना । येन सा मद्वियोगेन, चितारूढा भविष्यति ॥ ३४३ ॥ स्त्रीहत्यापातकाक्रान्तात्मानं मां वोढुमक्षमा । क्षमापि तद्विरौ क्वापि, विधायानशनं प्रिये ॥ ३४४ ॥ इति निश्चित्य चित्ते स्वे, सागरश्रेष्ठिनं ततः । अनुज्ञाप्य क्षणाद्गन्तुं, चचाल स गिरिं प्रति ॥ ३४५ ॥ गच्छंश्च त्वरितं तत्र, पर्वतोपत्यकातले । इतस्ततः स योगीन्द्रानद्राक्षीत् कर्म कुर्वतः ॥ ३४६ ॥ तथाहिमृगत्वचि समासीनः कृत्वासननियन्त्रणम् । योगपट्टपरीवेषः, कश्चिदात्मानमीक्षते ॥ ३४७ ॥ कश्चित्पवनकाह्लादिनादाकृष्टमृगव्रजः । उच्चैर्मधुरमन्द्रां च चर्यागीतिमसूत्रयत् ॥ ३४८ ॥ कश्चिदप्यस्थिकूटोच्चपल्यङ्कविलुलद्वपुः । स्वेच्छया भैक्ष्यमुत्तानशयो भुङ्क्ते हसन् रटन् ॥ ३४६ ॥ कश्चित्करालप्रज्वालखादिराङ्गारखातिकाम् । मृद्गन् पद्भ्यामथाङ्गारान् करेणादाय चाघसत् ॥ ३५० ॥ अन्त्रसूत्रितहारेषु, वह्निकुण्डेषु कश्चन । जुहोति मांसखण्डानि, श्रद्धावान् मन्त्रसिद्धये ॥ ३५१ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा ।
॥ ७० ॥
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्द नकथा।
इति पश्यन् जगामेष, धीरत्वाद्योगिनोन्तिके । दृष्टश्च योगिना दूरात , सम्पूर्णलक्षणो मुदा ॥ ३५२ ॥ अभिगम्य मुदाणि, मुश्चन् योगी जगाद तम् । मम पुण्यस्त्वमाकृष्टोऽकस्मादत्रागतोऽसि भोः!॥३५३ ॥ यन्मया ह्यधुना कृत्वा, पूर्वसेवां गुरूदितः । मन्त्रः साधयितुं सिडक्षेत्रेऽस्मिन्नुपचक्रमे ॥३५४॥ किन्तु सत्त्वाधिकः कोऽपि लब्धो नोत्तरसाधकः । तदभावादहं शक्तो, मन्त्रं साधयितुं नहि ।। ३५५॥ तदहं प्रार्थये त्वां हि, प्रसीद मयि सात्त्विक ! । विद्या साधयतो मे तदुत्तरः साधको भव ॥ ३५६ ॥ यतःगताशस्यापि तुष्टेन, देवेनार्थ: समयते । मृच्छपयस्तमम्भोज, पश्य जीवति भास्करात् ॥ ३५७॥ इत्युक्तो योगिनाऽत्यर्थमारामतनयस्ततः । दध्यौ चिन्तितपूर्वो मे, पूर्णो मृत्युमनोरथः ॥ ३५८ ।। साधयिष्यति योगीन्द्रो, विद्यां च तत्र भाविनः। विघ्नांस्तान् रक्षयतो मे, वेतालेभ्यः सुखान्मृतिः ॥ ३५९ ॥ प्रतिशणोमि योगीन्द्रवाचं द्रागिति निश्चयात् । आरामतनयः प्रोचे, योगिनं चास्मि तेऽनुगः ॥३६०॥ इति तद्वाक्यपीयूषस्रोतसि स्नानमानसः । भूत्वा च निवृतो योगी, पारेमे मन्त्रसाधनम् ॥ ३६१ ॥ आगच्छन् राक्षसः प्रेतो, वेतालोऽन्योऽपि कश्चन। वार्यस्त्वयेत्यथादिक्षदारामतनयं स हि ॥ ३६२ ॥ मण्डलान्तः प्रविश्याथ, योगी मन्त्रं मुदाऽस्मरत् । अभूच्च क्षोभो मन्त्राधिष्ठाच्या देव्यास्ततः पुरः ॥ ३६३ ॥ आजग्मुर्भू तवेतालशाकिनीप्रेतराक्षसाः। परीक्षार्थं ततो वत्रुमण्डलं परितः क्षणात् ॥ ३६४ ॥ उच्चैः किलकिलारावं, विदधुश्चैकहेलया। दिशो नेशुरिवाकाशं, पुस्फोटेव तदारवात् ॥ ३६५ ॥
॥७१॥
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
आरामतनयस्त्वेष, तथाऽस्थादकुतोभयः। ततश्चागत्य वेतालः, कोपि कोपादुवाच तम् ॥ ३६६॥ अरे । न भवसीदानी, कुरु शस्त्रं स्मरामरम् । अद्य ते यमपुयों हि, प्रवेशदिनमुत्तमम् ॥ ३६७॥ इत्युक्तो वनस्तेन, दधावे सम्मुखस्ततः। वेतालघातं स्खलित्वा, तस्याङ्ग प्रविवेश सः ॥ ३६८॥ विक्रम्य मर्मणि स्वैरं, निहत्य मुष्टिभिमुहुः । वेतालः क्षमातले क्षिप्तः, सिद्धस्तेऽस्मीत्युवाच तम् ॥ ३६६ ॥ ततो मुक्तः प्रणम्याथ, वेतालस्तं व्यजिज्ञपत् । शौर्यक्रीतोऽस्मि दासस्ते, तद्ब्रहीष्टं करोमि किम् ॥ ३७० ॥ वनमः प्राह कष्टे त्वां, यदि स्मरामि तत्त्वया। शीघ्रमागम्य साहाय्यं, कार्य वेतालराज ! मे ॥ ३७१॥ ओमिति प्रतिपद्यासौ, तं प्रणम्य व्रजन पुनः । निवृत्य सहसा तस्मै, किलाप्त इत्यचीकथत् ॥ ३७२ ।। योगिनोऽस्य गिरा मास्म, भ्राम्यस्त्वं परितोऽनलम् । अन्यथा क्षेप्स्यति त्वां स, मायी वह्नौ स्वसिद्धये ॥३७३॥ यतः
वयों दूरेण खलो, मध्यगतोऽनर्थकारणं स खलु । ।
पश्य प्रविश्य तक्र, स्तब्ध्वा दुग्धं विमन्थयति ॥३७४|| इत्युदित्वा पुन त्वा, वेतालोऽगानिजालयम् । आरामतनयोऽप्यस्थादुपसाधकमुद्धतः॥ ३७५ ॥ ततश्च योगिना मन्त्रादाकृष्टा देवताऽऽगमत् । ऊचे सा योगिनं ब्रूहि, कुर्वेऽहं किमतः परम् १ ॥ ३७६ ॥ योगी प्राह त्वया साध्यः, सौवर्णपुरुषोऽधुना । प्रवेक्ष्यत्यत्र वह्नौ यः, स भावी स्वर्णपूरुषः ॥ ३७७ ॥ इत्युक्त्वाऽऽज्यच्छटा वह्नौ, क्षिप्त्वा सा देवता ययौ । योगी चारामपुत्रस्य, शिखां मूय॑भ्यमन्त्रयत् ॥ ३७८ ॥
॥७२॥
॥७२॥
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ७३ ॥
रक्तचन्दन चर्चा च चक्रेऽङ्गषु यथाविधि । कण्ठे मालां तथारक्तकणवीरस्य सोऽचिपत् ॥ ३७६ ॥ अभाणीच यदमिं त्वं परितो भ्राम्य निर्भयः । यथा सिद्धयति मे विद्या, स्वत्प्रभावेन सात्त्विक ! ॥ ३८० ॥ वेतालवचनं चित्ते स्मरन्नाराम सूस्ततः । ध्यायन् पञ्चनमस्कार मभ्राम्यत्परितोऽनलम् || ३८१ ॥ योगी च छलमादातुं तमनुभ्राम्यति द्रुतम् । मङ्गलावर्त्तनासत्कं यद्वदनुचरो वरम् ॥ ३८२ ॥ कालेनापि यदा व क्षेप्तुं तं नाभवत्क्षणः । विलक्षोऽभ्यग्नि चिक्षेप, योगी तं वननन्दनम् ॥ ३८३ || लघुकायः स उच्छल्य, दोर्भ्यामाङ्क्षिप्य योगिनम् । द्रष्टुं कौतुकमक्षेप्सीद्, ज्वलति ज्वलने क्षणात् ॥ ३८४ ॥ जातश्च तत्क्षणादेव, योगी जीवेन वर्जितः । सार्द्धषोडशसौवर्णपुरुषो द्युतिमन्दिरम् ॥ ३८५ ॥ तस्मिंश्च निःस्पृहोऽत्यन्तमारामतनयस्ततः । भूमौ निक्षिप्य तं कर्त्तुं मनशनं पुरोऽचलत् ॥ ३८६ ॥ ततश्च दिशि याम्यायां, गच्छन् शुश्राव योगिनीम् । विलम्बस्तत्र कि वोऽभूच्छिष्याभ्य इति पृच्छतीम् || ३८७ ॥ निपत्य पादयोस्तस्याः, शिष्यास्ताः प्राहुराकुलाः । विकथा श्रुतिचापल्यमपराध्यति देवि ! नः ॥ ३८८ ॥ योगिन्याह कथं जज्ञे, विकथाश्रुतिचापलम् १ | ताः प्राहुः श्रूयतां तर्हि, परमेश्वरि ! सादरम् || ३८६ ॥
अस्तीह भरते क्षेत्रे, वैताढ्यो नाम पर्वतः । एतस्य दक्षिणश्रेणावस्ति पूर्मङ्गलावती ॥ ३६० ॥ तत्र विद्याधरो विद्युन्माली नामास्ति सोऽन्यदा । गच्छन्नष्टापदं व्योम्ना, प्राप हीपुरपत्तनम् ॥ ३६१ ॥ तत्राथ वहिरुद्याने, तत्पुरमापवल्लभाम् । सखीभिः सह कुर्वाणां जलकेलिं ददर्श सः ॥ ३६२ ॥
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता आरामनन्द
नकथा ।
| ॥ ७३ ॥
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________
वन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
तिरोहितः क्षणं पश्याम्येतासां स्वैरचेष्टितम् । इति विद्याधरः शाखिशाखायां निभृतोऽभवत् ॥ ३६३ ॥ राजपत्न्याह सानन्दात् , क्षेमङ्करि ! कुतः कथम् ? | लब्धवानार्यपुत्रोऽमुं, कञ्चुकं देवदुर्लभम् १ ॥ ३६४ ॥ ऊचे क्षेमकरी देवि!, त्वत्पुण्यलेब्धवान् नृपः । खादतां किलं पुण्यहि, जायते धावतां धनम् ॥ ३१५॥ तथापि कथयेत्येतत् , प्रोक्ता देव्यावदत्सखी । त्वत्पुण्यप्रेरिताश्चक्रश्चौराः केप्यत्र चौरिकाम् ॥ ३६६॥ प्राप्तास्ते नगराध्यक्षद्ध्वाऽऽनीता नृपाग्रतः । दृष्ट्वा तान् जनता राजे, व्यजिज्ञपत् कृताञ्जलिः ॥ ३६७ ॥ एतैर्नाथ ! पुरं सर्व, लुण्टितं खात्रदानतः । एतद्गेहे समस्तं हि, वस्तु सम्भाव्यते विभो। ॥ ३६८ ॥ ततश्च राजा तद्वेश्म, शोधयित्वा.धनं नृणाम् । यद्यस्य हि तत्तस्यैवायामास सुनीतिमान् ॥ ३६8 ।। लुण्टद्भिः स्तेनवेश्मानि, राजाध्यक्षैरवाप्यत । स एष कञ्चुकस्तत्र, सौरभव्याप्तनासिकः ॥ ४००।। तैराप्यंत नृपस्यैष, राजाप्यानन्दमीयिवान् । तुभ्यं चोपायनीचके, प्रेमाद्वैतं दधत्त्वयि ॥ ४०१ ॥ स एष प्रेम्ण उत्कर्षः, प्रियस्य दयितां प्रति । पश्यन्तीनां यदन्यासामेकस्याः प्राभृतार्पणम् ॥ ४०२ ॥ इति देवी निशम्याथ, प्रेमसर्वस्वमात्मनि । पत्युर्विचिन्त्य सन्तोषपीयूषनिवृताऽभवत् ॥ ४.३॥
आदिशच्च सखी वेगात्कञ्चुकं तं समानय । परिधाय यथाऽद्यैनं, राज्ञोऽर्द्धासनमाश्रये ॥ ४.४॥ सखी गत्वा गृहीत्वा तं, यावन्मार्गमुपस्थिता । तावद्विद्याधरः सोऽयं, जहे कञ्चुकमूर्ध्वतः ॥ ४०५॥ हर्षाद्विद्याधरो वीक्ष्य, कञ्चुके रामणीयकम् । दध्यौ यदस्य न म्लानिश्चित्रं न सौरभच्युतिः॥४०६ ॥
॥७४॥
K
॥ ७४॥
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः |परिच्छेदः
तन्नीत्वाद्यैव रुष्टायाः, प्रियाया विदधाम्यहम् । ढौकने कञ्चुकं ह्ये नं, येन तुष्यति सा मयि ॥ ४०७॥ इति विद्याधरो ध्यात्वा, क्षणादागत्य वेश्मनि । यावदपयिष्यत्यस्य, तावदन्याऽथ तस्प्रिया ॥ ४०८॥ ज्ञात्वा कञ्चुकमायान्तं, पत्ये दास्या व्यजिज्ञपत् । समयः कञ्चको मह्यमारोक्ष्याम्यन्यथा चिताम् ।। ४०६ ॥ मयि सत्यां त्वमन्यस्यै, समर्पयसि कञ्चकम् । इदं स्वप्नेऽपि मा. मंस्थाः सपत्नीp हि दुस्सहा ॥ ४१० ॥ एतद्विद्याधरः श्रुत्वा, सन्देहाब्धौ ममज सः। द्विभार्यस्य हि पंसः स्यान्न दुःखस्यान्तरं खलु ॥ ४११॥ वयस्याभ्यः स्वयं चापि, भाणिते भणिते अपि । विद्याधयौँ न मन्येते, कञ्चुकादानमेकया ॥ ४१२॥ न शयाते न भुञ्जाते, कञ्चुकाप्राप्तिदुःखतः । विद्याधयौं ततः सोऽपि, विद्याधरो व्यचिन्तयत् ॥ ४१३ ॥ यद्येकस्यै प्रदास्यामि, कञ्चुकं ह्यपरा तदा । कुरुतेऽत्याहितं सोऽग्रस्तन्न कस्या अपि ध्रुवम् ॥ ४१४ ॥ इत्येकान्ते विमुक्तोऽसौ, कञ्चुकः सौरभोच्चयः। ययौ विद्याधरोऽप्यष्टापदे वन्दितुमर्हतः ॥ ४१५॥ विद्याधयौं तथैव स्तो, विना शयनभोजनम् । कथा ब्रूते विनोदाय, स्वस्वदासीजनस्तयोः ॥ ४१६ ॥ इत्येतद्धयोगिन्य, कथयन्तीस्तु योगिनीः । श्रुत्वाज्ञासीदथारामपुत्रः कञ्चुकमात्मनः ॥ ४१७ ॥ इति वृत्तान्तश्रवणात् , स्थिताः स्मस्तत्र किश्चन । भगवति ! प्रसीद त्वमपराधं क्षमस्व नः॥ ४१८ ।। सोऽस्ति मे कञ्चुकोऽद्यापि, कथं वैताढयपर्वते ? । सैष तस्करवृत्तान्तो, घटते मम चेतसि ॥ ४१६ ॥ यत्कृते कञ्चुकप्राप्तिः, प्रीत्यै स्यात्सा मृता प्रिया । प्रियामृत्युविधायिन्या, कृतं कञ्चुकवार्तया ॥ ४२० ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्द. नकथा।
॥७५॥
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
ततो न यावदद्यापि, भास्वानुदयमश्नुते । तावद्विशामि तं वह्नि, चिप्तो यत्राऽस्ति योगिराट् ॥ ४२१ ॥ इत्यालोच्य निवृत्यासावागात्तत्रैव मण्डले । धगद्वहिनि सौवर्णपुरुषीभृतयोगिनि ॥ ४२२ ॥ स्मृत्वा पश्चनमस्कारमालोच्य निजदुष्कृतम् । जीवेषु क्षामणां दत्त्वाऽनुमोद्य सुकृतं निजम् ॥ ४२३ ॥ यावत्प्रवेश्यति क्षिप्रं, वहावारामनन्दनः । अकस्मात्तावदासनवृक्षाल्लेखः पुरोऽपतत् ॥ ४२४ ॥ किमेतदिति ? सम्भ्रान्तो, लेखमादाय पाणिना । उद्ग्रथ्य च समारब्धो, वाचनाय स्वचेतसा ।। ४२५ ॥ स्वस्तिश्रीपुरपत्तनान्नरपतिर्लक्ष्मीविनोदः स्वयं, सम्बोध्यादिशतीह काननसुतं स्थाने यथानामनि । आयातोऽसि न यत्पुनस्तत इयं वह्नौ विशन्ती मया, त्वत्कान्तास्ति निवारिताष्टदिवसों यावत्ततस्त्वर्यताम् ॥२६॥ प्रतिदिशं त्वच्छुद्धयर्थ, शुकशाखामृगादयः। प्रेषिताः सन्ति तत्कोऽपि, भूयः प्रेष्योऽत्र शुद्धिकृत ॥ ४२७॥ वाचयित्वेति लेखाथेमवबुध्य व्यचिन्तयत् । अहो ! सत्योऽभवत्स्वप्नो, यो दृष्टः श्रेष्ठिवेश्मनि ॥ ४२८ ।। मन्ये कदाचिन्मे कान्ता, मद्वियोगाद्धविभुजम् । विशन्ती सत्यतो राज्ञा, संरम्भाद्विनिवारिता ॥ ४२६ ॥ अहह !!! सत्यता कीदृक् , स्वप्नस्य मिलिताऽधुना । नूनं मामनुगृह्णन्त्याऽभीष्टदेव्या स दर्शितः॥ ४३०॥ कथं व्योम्नः पपातैप १, इति वृक्षं व्यलोकयत । शाखासीनमपश्यच्च, क्रीडामर्केटकं निजम् ॥ ४३१॥ ततः शाखामृगो वृक्षादुत्तीय प्रणमन्नथ । गृहीतो वक्षसाऽऽरामपुत्रेण ममता ह्यसौ ॥ ४३२ ॥ दध्यौ भाग्यान्ममाद्यापि, दिष्टया जीवति सा प्रिया। प्रवृत्तिः कञ्चुकस्यापि, प्राप्ताऽस्ति दैवयोगतः॥४३३॥
॥ ७६॥
॥ ७६ ॥
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेद
चरित्रम्
| अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
कथञ्चित्कञ्चुकं प्राप्य, प्रियायै ह्यपये यदि । ततश्चिताग्निझम्पाया, मूढमृत्युभवेन्न नौ ॥ ४३४॥ पुरेऽत्रैव स्ववृत्तान्तावेदकं लेखमर्पये । शाखामृगो यथा राज्ञे, निवेदयति यद्यथा ॥ ४३५ ॥ इति वल्लिरसेनेष, लिखित्वा पत्रमात्मना । समर्प्य मर्कटं स्नेहादनुगम्य व्यसर्जयत् ॥४३६ ॥ स्वयं च कञ्चुकोपायव्यग्रचित्तोऽभ्रमद्भुवि । स्वकान्तादर्शनासन्नावधि चेतसि चिन्तयन् ॥ ४३७ ॥ अन्यदा वानरीभृय, क्रीडतो व्यन्तरान् वने । वीक्ष्यारामसुतोऽपश्यत्तेषां कापेयकौतुकम् ॥ ४३८॥ तेष्वेको नृपतीभूतो, महान् कालमुखाभिधः । सामन्तामात्यपादातपदवानरसेवितः॥४३६॥ अथ कालमुखो राजा, द्वास्थं वानरमादिशत् । तक्षाणमादिश क्षिप्रं, कीलिकाकेकिनिर्मितौ ॥ ४४० ॥ गत्वा द्वास्थोऽपि तक्ष्णे तं, राजादेशं समादिशत् । सोऽपि वानरतक्षाऽऽशु, कीलिकाकेकिनोऽकरोत् ॥ ४४१॥ आश्वाकाशगतीन् कीलप्रयोगात्तान्विधाय सः। गत्वा विज्ञपयामास, तक्षा वानरभृभुजे ॥ ४४२॥ ततः सोऽवादयद् ढक्का, यियासुः प्रतिवानरान् । सम्भूयाजग्मुराश्वेव, सर्वे सन्नह्य वानराः ॥ ४४३ ।। व्यलब्ध केकिनः सर्वान् , वानराणां पृथक पृथक् । आरूढान् वीक्ष्य तान् राजा, चचालारुह्य केकिनम् ॥ ४४४॥ कीलप्रयोगादडीनान, सजीवानिव केकिनः। तेऽथ वल्गावशादश्वानिवामुश्चन् यथापथम् ॥ ४४५॥ व्योममार्गे प्रयान्त्येते, केक्यारूढास्तु वानराः । भूमार्गेण दधावे च, तानन्वाराममूस्ततः ।। ४४६ ॥ उत्तेरुः काननं प्राप्य, केकिभ्यो वानरास्तु ते। सज्जीबभूवुराश्वेवावस्कन्दायारिकानने ॥ ४४७॥
॥७७॥
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
अजापुत्रका थान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
काहला वादयामासुः, कातरप्राणहारिणीम् । एकान्ते केकिनो मुक्त्वा, चेलुस्ते च रिपून प्रति ॥४४८॥ . ज्ञात्वा प्रतिभयाद्वैरिसेनां तां बहिरागताम् । नेशुः केचिल्लताकुजे, वृक्षावृक्षं ययुः परे ॥ ४४६ ॥ कान्तामादाय केचिच्च, विविशुर्गिरिंगहरे। फलिताहिपम भिस्तस्थुस्तत्रैव केचन ॥ ४५०॥ नंष्ट्रा व्याघुव्य चान्ये तु, वीक्षन्तेऽरीस्तरुस्थिताः । भयात्केचित्स्खलत्पादा, निपत्यागुः पुनस्तरुम् ॥ ४५१ ॥ केचिन्नीलमुखं भूपमावृत्य शौर्यशालिनः । ऊचुर्देव ! दृढीभूय, गम्यतेऽभिरिपून स्वयम् ॥ ४५२ ॥ वीरावरणिकां कृत्वा, गच्छामः कतिचिद्वयम् । त्वत्प्रतापाद्विषां सेना, भक्ष्यामो यदिदं कियत् ? ॥ ४५३ ॥ समादिश यथायोग्यमेते स्मस्त्वनिदेशगाः । येन ते राजधानीयं, शत्रुभिर्व्याप्य भज्यते ॥ ४५४॥ लोकश्च क्षोभमापन्नः, त्यजन् पुत्रादि नश्यति । युद्धोपक्रममाधेहि, ज्ञास्यते विक्रमोऽधुना ॥ ४५५ ॥ इत्थमुत्तेजितो मन्त्रिसामन्तै विक्रमोद्धतैः। युयुत्सुश्च स्वयं नीलमुखो राजाऽऽह मन्त्रिणः ॥ ४५६ ॥ निधत्तान्तःपुरं दुर्गे, सहापत्ययथासुखम् । मुश्चन्तां दुर्गरक्षाय, सैन्यानि परितः स्फुटम् ॥ ४५७ ॥ इत्यादिश्य च नासीरवीरवल्गितराजितः । निस्ससार स सर्वाभिसारतो वानराधिपः ॥ ४५८ ।। ततो नासीरयोरासीद्वयोरपि महाहवः । नखानखि हताः पेतुरुभयत्रापि वानराः॥ ४५६ ॥ वानयश्च समानीयाब्जिनीपत्रपुटस्थितम् । पाययन्ति स्म पानीयं, युद्धयमानान् निजान् भटान् ॥ ४६॥ आरामतनयोऽप्यागाद्वेगात्तिष्ठन्ति यत्र ते । कीलप्रयोगसञ्चारात्पुङ्गवो दारुकेकिनः॥ ४६१ ॥
॥७८॥
॥७८॥
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ७६ ॥
इतश्व युद्धयमानास्ते, चपेटाभिः परस्परम् । आरुशन्द वृक्षमुत्पेतुर्दिवं विक्रमवलिंगनः ॥ ४६२ ॥ अथ दैववशाद्भग्नः, कालवक्त्रो ननाश सः । प्राणानादाय मुक्त्वा तु तत्र तान् काष्ठकेकिनः ॥ ४६३ ॥ आरामतनयः सम्यक्, कीलसञ्चारवित्ततः । आरुह्य केकिनं कश्चिद्वैताढ्यं प्रति सोऽचलत् ॥ ४६४ ॥ मनोवेगेन च स्पर्द्धमानेन काष्ठके किना । आरामतनयः प्राप, वैताढ्ये मङ्गलावतीम् ॥ ४६५ ॥ तुर्यभूमिगवाक्षाग्रपल्यङ्कन्यस्तकञ्चुकम् । कथञ्चिदप्ययं ज्ञात्वा विद्युन्मालिगृहं ययौ ॥ ४६६ ॥ विद्युन्मालिनिवासे च कलाप्यारूढ एव सः । प्रविश्य कञ्चुकं दृष्ट्वा, तमादाय च निर्ययौ ॥ ४६७ ॥ निर्भयत्वादवादीच्च, हट्टश्रेणिषु निर्भरम् । मदीयः कञ्चुको होष, नीयते तन्मयैव हि ॥ ४६८ ॥ इत्युच्चैर्घोषयन्नेष, निस्ससार पुराद्वहिः । कीलिका कौशलान्मक्षु, प्रतस्थे स्वपुरं प्रति ॥ ४६६ ॥ अकस्मादेत्य गेहाच्च, गृहीत्वा कञ्चुकं पुनः । केक्यारूढपुमानेष, हहा !! याति द्रुतद्रुतम् ॥ ४७० ॥ इति तारतरं विद्याधर्यौ ते इष्टकञ्चुके । सोरस्ताडं जनानुच्चैरूचतुर्धावत द्रुतम् ॥ ४७१ ॥
तोऽष्टापदं विद्युन्माली यो हि पतिस्तयोः । ततस्ताभ्यां स्वयं चक्रे कञ्चुके वाद निर्णयः ॥ ४७२ ॥ वञ्चुकग्राहिणं जित्वा, यात्र गृह्णाति कञ्चुकम् । तस्या एव भवेत्सैष, नान्यस्याः शपथोऽत्र नौ ॥ ४७३ ॥ इति निर्णयमाधाय, स्वस्वपैतृकपत्तिभिः । सनाथे चेलतुद्वे ते, तस्यानुपदमेव च ॥ ४७४ ॥ विचक्रतुः क्षणादेते, विद्याधर्यौ स्वशक्तितः । आश्वहास्तिकपादातरथकट्या चतुर्बलीम् ॥ ४७५ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
आरामनन्दः
नकथा ।
॥ ७६ ॥
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
विद्याधर्योः प्रभावेन, चतुर्दापि च तद्धलम् । प्रत्यारामसुतं व्योम्ना, दधावे चित्तरंहसा ॥ ४७६ ॥ ततो ददृशतुर्विद्याधयौं दूरेऽग्रगामिनम् । आरामनन्दनं वस्त्राञ्चलचुम्बितकञ्चुकम् ॥ ४७७ ॥ मिलित्वा ते अवेष्टेता, विद्याधयौं वनाङ्गजम् । ऊचतुश्च क्व रे ! यासि, गृहीत्वा कञ्चुकं करे?॥ ४७८ ॥ ऐक्षिष्टाऽऽरामसूर्यो नि, प्लवमानमितस्ततः । विद्याधर्योबलं दूराद्यादःसैन्यमिवाम्बुधौ ॥ ४७६॥ दध्यौ च न हि शक्ष्यामि, गन्तुमेत वृतोऽस्मि यत् । एकश्चाहं कथं योक्ष्ये , धास्य वा कञ्चुकं कथम् ॥४८॥ विद्याधर्योश्च सैन्येनात्यर्थमाच्छादितं नमः । भयादिवाभासश्च, नात्मानं दर्शयन्त्यपि ॥४८१॥ केवलं ध्वान्तसाम्राज्यमेकच्छत्रं विजृम्भते । नाग्रतः पश्यतो दृष्टी, दिग्मोहो भवितात्र मे ॥ ४८२ ॥ भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा पतिष्यामि, भूयो भूयोऽपि भूरिशः । विद्याधोवरूथिन्यां, तत्कुर्वे किमतः परम् ॥४८३॥ वारंवारं पुरः पश्चात्पार्श्वयोनिकटं भवत् । विद्याधर्योर्बलं वीक्ष्य, स वेतालं ततोऽस्मरत् ॥ ४८४॥ स्मृतमात्रोऽपि वेतालः, समागात् सपरिच्छदः । मुखान्मुक्तानलज्वालाध्वस्तध्वान्तकृतद्युतिः॥४८५॥ मुक्ताट्टहाससन्त्रासपर्यस्तपरसैनिकः । नत्वाऽऽरामसुतं प्रोचे, समादिश करोमि किम् ? ॥ ४८६ ॥ स उवाच विद्याधर्योयु द्धयमानो वलं स्खल । समर्प्य कञ्चुकं यावदायामि पुनरत्र भोः !॥ ४८७॥ यद्यहं नाधुना तत्र, पुरे स्वे यामि तन्मया। आगमेनावधिः प्रोक्तः, पूर्यतेऽत्र विलम्बनात् ॥ ४८८ ॥ ततश्च मत्प्रिया प्रोद्यद्वाहिज्वालाश्चितां चिताम् । प्रविशेतत्त्वयाऽत्रैव, सैन्यं स्खल्यमनुव्रजत् ॥ ४८४॥
॥८
॥
R||८०॥
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ स्वामि चरित्रम्
॥८१॥
वेतालः प्राह कस्मिंश्चित् पुरेऽदर्शि मयाप्यदः । यदेका स्त्री चितावह्नौ, प्रवेष्टुं प्रस्थिताऽभवत् ॥ ४६० ॥ ततो यदि पुनः सा ते, भाविनी दयिता खलु । तद्गच्छ त्वरितं येन त्वत्पृष्ठिरक्षकोऽस्म्यहम् ॥ ४६१ ॥ इति वेताल कथितस्त्रीवृत्तान्तकृतारतिः । वामाक्षिस्पन्दनेनापि, सूचितप्रेयसी मृतिः ॥ ४६२ ॥ ततश्चचाल सन्तप्तवपुश्चित्तो वनाङ्गजः । कीलिकायन्त्र सञ्चारजङ्घालदारुके किना ॥ ४६३ ॥
इतश्च नर्मदातीरे, कान्ता गतिदिनावधिम् । पूरयित्वा नृपं प्रोचे, पद्मावती कृताञ्जलिः ॥ ४६४ ॥ राजन्नहं स्ववर्गेण, वारितापि चितां प्रति । पतिमृत्युप्रायश्चित्तशुद्धये चलिताऽभवम् ॥ ४६५ ॥ पृथ्वी पुण्योच्चयेनाथ, मान्येन गुरुवत्त्वया । मर्कटाच्छुद्धिमानीय, स्थापिताऽहमियच्चिरम् ॥ ४६६ ॥ ततस्तल्लेख निर्दिष्टावधिदिनाधिकोऽभवत् । यदद्यापि स नायाति, तत्पत्युर्भाव्यमङ्गलम् ॥ ४६७ ॥ विसृज तन्महाराज !, चितावह्निप्रवेशने । पतिहत्योत्थपाप्मा, मामाक्रामत्यभितोऽपि यत् ॥ ४६८ ॥ इति श्लथीकृताबन्धमुक्त्वा राजानमुच्चकैः । नत्वां श्वशुरवर्गस्य, पितृवर्गस्य चादरात् ॥ ४६६ ॥ दत्त्वाऽत्यर्थमसौदानं, दीनानाथजनाय तु । श्रद्धावन्धोधुरीभूय, पूजयित्वेष्टदेवताम् ॥ ५०० ॥ अनुकूल्य सखी लोकं, क्षमयित्वा परिच्छदम् । आश्वास्य स्त्रकुटुम्बं चापृच्छ्य श्वशुरमात्मनः ।। ५०१ ॥ गर्हित्वा दुष्कृतं स्वस्य, सुकृतं चानुमोद्य सा । सिद्धसाक्षिकमालोच्य, चचाला चितां प्रति ॥ ५०२ ॥
॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता आरामनन्द
नकथा ।
॥ ८१ ॥
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ८२ ॥
ततः क्रन्दति पूर्लोके, मूर्च्छति स्वसखीजने । रुदति बन्धुवर्गे चानुशोचति महीपतौ ॥ ५०३ ॥ सोरस्ताडं विलिखन्त्यां भूमौ मातरि निर्दयम् । वृक्षस्तम्बे शिरस्यास्फालयति भ्रातृपुङ्गवे ॥ ५०४ ॥ क्वेदं रूपं पुनर्भावि ९, विनयः क्वैष द्रक्ष्यते १ । क्वेदमुत्कर्षि शीलं च १ क चौचित्यगुणक्रमः १ ।। ५०५ ॥ क्वेदं वात्सल्यमुज्जृम्भि ?, क्व चैषा दानशीलता १ । क्वेदं दीनकृपालुत्वं व धर्मैक्यविधायिता १, ।। ५०६ ॥ क चैषा दक्षता १ क्कायं वैदग्ध्यवक्तृतागुणः ९ । क चैतत्पतिदेवत्वं १, क्व भक्तिगुरुषु स्थिरा १ ।। ५०७ ॥ जातमेतर्हि शून्यं च, जगदेतद्विनाऽनया । क्रीडासौधमियं सर्वकलानां भजते हहा !! ॥ ५०८ ॥ इत्यासन्नपुरग्रामागतलोकेषु भूरिशः । परिदेवितदीनेषु ततः पद्मावती क्षणात् ॥ ५०६ ॥ कृत्वाञ्जलिपुटं पश्चनमस्कारं शुभाशया । मनसिकृत्य निर्भीका, ददौ झम्पां चितानले ॥ ५१० ॥ ततो लोकः समस्तोऽपि, प्रोच्चैराक्रन्ददीनवाकू । इतस्ततश्च पर्यस्तनिस्सहाङ्गोऽपतद्भुवि ॥ ५११ ॥ अथेत्यवसरे दृष्ट्वाऽभितो घूमाङ्कितं नभः । आरादायात्स आरामपुत्रो जीवन्मृतोऽभवत् ॥ ५१२ ॥ क्षणाच्च नर्मदातीरे, तत्रागाद्वननन्दनः । अपश्यच्च चितां वह्निज्वालालीढ दिगन्तराम् ॥ ५१३ ॥ वस्त्राच्छादितवक्त्राग्रानुदश्रून् शोकविह्वलान् । वीक्ष्यात्मस्वजनान् लोकानन्यांश्च परिदेविनः ।। ५१४ ॥ ज्ञात्वा पद्मावतीं वह्निप्रविष्टां निजचेतसा । उत्तीर्य के किनो मुक्त्वा, कञ्चुकं चैकतोऽवनौ ।। ५१५ ।। ततो यद्यस्ति मे कान्ता, सतीव्रतविराजिनी । तदियं च तथाहं च भूयास्व द्रुतमक्षतौ ॥ ५१६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
आरामनन्द
नकथा ।
॥ ८२ ॥
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
| अजापुत्रक थान्तर्गताआरामनन्दनकथा।
इत्युक्त्वा दयितामृत्युपातकातङ्ककम्पवान् । अदृष्टः स्वजनैझम्पा, चितायां वनसूरदात् ॥ ५१७॥ ततोऽनुपदमाद्भियुद्धथमानैमिथोऽपि सः। विद्याधरीवरूथिन्या, वेतालैश्च व्यलोक्यत ॥ ५१८॥ अथोचतुर्विद्याधर्यावहो ! वह्निचितामयम् । प्राविशत्कथमुत्प्लुत्य, कञ्चुके पश्यतोहरः ॥ ५१९॥ वेतालोऽपि तदा दध्यौ, हहा !! किमिदमागतम् ? । यद्रक्षार्थ मया युद्धं, स कथं वह्निमाविंशत् ? ॥ ५२० ॥ इत्युमे अपि ते सैन्ये, योद्धं शेथिल्यमीयुषी। ईयतु मंदातीरे, यत्रास्ते स रुदन जनः॥ ५२१ ॥ अथोत्तरेण तद्विद्याधोहस्त्यादिगर्जितम् । आकय दक्षिणेनाथ, वेतालोच्छृङ्खलारवम् ॥ ५२२ ॥ सम्भ्रमात्संवृतास्याग्रप्रावरणाश्चलाः क्षणात् । दृष्ट्वा तदुभयत्रापि, सैन्यं नेशुभयाजनाः ॥ ५२३ ॥ युग्मम् ॥ किमेतदिति ? सम्भ्रान्ता, गत्वा दूरे स्थिता जना। विलोकन्ते समायान्ती, चितामनुबलद्वयीम् ॥ ५२४ ॥ करिष्यन्ति किमेते हि , चितां प्रति कृतत्वराः । इति व्यात्तदृशः प्रोच्चैः, स्थानारूढा मिथो जगुः ॥ ५२५ ॥ राजा तु सर्वसन्नाहव्यूहमाधाय सत्वरम् । यो विद्याधरीसैन्यबभूवाभिमुखः क्षणात् ॥ ५२६ ॥ ततो विद्याधरीवृन्द, तच्चिता परितः स्थितम् । वीक्षाश्चक्रे भुवि भ्रष्टं, केकिन कञ्चुकं तथा ॥ ५२७ ॥ अस्मद्भयादथान्यस्माद्धेतोर्वा प्राविशच्चिताम् । अयं स कञ्चुकस्तेयीत्यालोकिष्ट चितां दृशा ॥ ५२८ ॥ विलोक्य चाक्षतं तत्र, सनाथं वामतस्तया । पद्मावत्याऽप्यक्षताङ्गथा, बारामपुत्रमुत्प्रभम् ॥ ५२६ ॥ युग्मम् ॥ अहो! आश्चर्यमाश्चर्य, प्रविष्टोऽनावपीह यत् । सप्रियोऽप्यस्ति सौवर्णासनासीनोऽम्भसीव सः॥ ५३०॥
॥
३॥
||८३॥
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
इत्युच्चैापिनों श्रुत्वा, विद्याधर्योर्वरूथिनीम् । आययुः कौतुकाद्राजा, परेऽपि स्वजनादयः ॥ ५३१॥ ततश्चारामपुत्रोऽपि, पद्मावतीसतीव्रतात । शीतीभूताग्निपुञ्जायाश्चिताया निरगावहिः ॥ ५३२ ॥ जोचक्रेऽथ स राजानं, तमाश्लिक्षन्नृपो मुदा । अपृच्छच्च स सक्षेपावृत्तान्तं कञ्चुकादिकम् ।। ५३३॥ आनन्दसम्पदद्वैतप्रादुर्भूताश्रुमोदितौ । व्यात्तबाहू मुदाश्लिष्य, ननाम पितरौ पदोः ॥ ५३४ ॥ आश्लिष्याश्लिष्य पितृभ्यां, हर्षाश्रुमोचनच्छलात् । पुत्रादर्शनदुःखाय, ददे मूलाज्जलाञ्जलिः ॥ ५३५॥ यतःपुत्रागतिमुदामग्रे, मुदोऽन्या: पदपांशवः । पुत्रादर्शनदुःखेन, मृतो दशरथोऽपि हि ॥ ५३६ ॥ कैश्चिदालापितः स्नेहाल , कांश्चित् स आलपन् स्वयम् । नतः कैश्चिननामाऽथ, कांश्चिदारामनन्दनः ॥ ५३७ ॥ एवं पद्मावती लज्जानीरङ्गीविवृताऽनना । गुरून दूरामनामेषा, भूतलन्यस्तमस्तका ॥ ५३८ ॥ पुत्रान् प्राप्नुहि नीरोगान् , गुणिनः सम्पदावृतान् । वन्द्या भवस्व शीलेनेत्याशिषं गुरवो ददुः ॥५३६ ॥ दृष्टया दृष्टासि वत्से ! त्वं, भूयोऽपि शुभकर्मभिः । अभिमृत्यति सानन्दा, दृढं माताऽऽलिलिङ्ग ताम् ॥ ५४०॥ मुहुरस्याः प्रमोदाश्रु, निर्माज्य निजपाणिना । चुचुम्बास्यं सुतेभ्यो यन्मातुः पुध्योऽधिकं प्रियाः ॥ ५४१ ॥ ततश्च स्वसखीलोकमाश्लिष्य वक्षसा दृढम् । पद्मावती सुधास्नातेवाभूत् स्नेहः सखीषु यत् ॥ ५४२ ॥ विद्याधर्यावथ ज्ञात्वा, वृत्तान्तं कचुकस्य तत । कञ्चुकं प्रति निवन्धं, मुक्त्वा विस्मयमीयितुः॥ ५४३ ॥ अहो ! प्रीतिर्मियो यूनोरेतयोर्यत् परस्परम् । आशङ्कयामङ्गलं वह्नौ, पेततुः प्रेम. यत्प्रभुः ॥ ५४४ ॥
॥
४॥
KI॥४॥
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रम
स्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
अजापुत्रका थान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
एते च स्वजना यूनोरनिर्वाच्या मुदं ययुः । स्वजनागमनप्रीतिदु:खग्रीष्मघनावली ॥ ५४५॥ इत्यानन्दमयं सौख्यमयं धृतिमयं जनम् । वीक्ष्य विद्याधरप्राणदयिते ते ततः स्वयम् ॥ ५४६ ॥ आदाय कञ्चुकं प्रीत्या, स्वहस्तेन भुवस्तलात् । पर्यदीधपतां पद्मावती तं दिव्यसौरभम् ॥ ५४७॥ युग्मम् ॥ ततो विद्याधरीसैन्यैोमवर्त्मनि यायिभिः । भूमार्गगामिभिभू पसैन्यैः परिवृतः स तु ॥ ५४८ ॥ गन्धसिन्धुरमारूढः, पठ्यमानश्च बन्दिभिः। सोत्तरीयाश्चलोल्लासं, गृह्णन् वृद्धाङ्गनाशिपम् ॥ ५४६ ॥ अग्नौ शैत्यकरोच्छ्वासिदृष्टशीलानुभावतः । शीलप्रशस्तिशालिन्या, पद्मावत्या विराजितः ॥ ५५ ॥ मुहुर्वीक्षितुमावृत्तवक्त्रं पुरोगबन्धुभिः । प्रविश्य पुरमुद्भूतसङ्गीतः स्वगृहं ययौ ॥ ५५१ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ सत्कृत्य भूपति नानारत्नाभरणदानतः । यथायोग्यं च सन्तोष्य, राजलोकं धनाम्बरः ।। ५५२ ।। विद्याधयौं च सन्मान्य, स्नेहादञ्जलिवन्धतः । आनीतपूर्णपात्रत्वात् , स्वजनान् परिधाप्य च ॥ ५५३ ॥ याचकेभ्योधनं दत्त्वा, भोजयित्वा बुभुक्षितान् । आरामतनयः सर्वान् , विससजे कृताञ्जलिः॥ ५५४॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ अन्यैरदृश्यमानाच, वेतालात्स्वर्णयोगिनम् । तमानाय्य गृहीत्वा च, वेतालं व्यसृजन्मुदा ॥ ५५५ ॥ ततः स्नानं विधायैषोऽलङ्कृताभिनवाम्बरः । अहंतोऽपू पुजद्भक्त्या, गेहे देवगृहेषु च ।। ५५६ ॥ प्रतिलम्भ्य ततः साधूस्तपश्चारित्रमन्दिरम् । साधर्मिकजनैः साध, बुभुजेऽसौ यथारुचि ॥ ५५७ ।। इत्थं ज्ञातस्वपुण्योऽयं, ज्ञातपत्नीसतीव्रतः । आरामतनयः पूर्ण, गार्हस्थ्यं पर्यपालयत् ॥ ५५८ ॥
॥८५॥
॥
५॥
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ ८६॥
1 41
अन्यदा वहिरुद्याने, केवली समवासरत् । तं वन्दितुमथारामपुत्रोऽगात्तत्र सप्रियः ।। ५५९ ।। विश्व प्रदक्षिणीकृत्य, ज्ञानिनं तं ननाम सः । प्राक् समासीनभव्यानां ददौ वन्दनकं च सः ॥ ५६० ॥ ततः शुद्धमहीपीठे, निषण्णे स वनाङ्गजे । पापपङ्कपयःप्रायां प्रारेभे धर्मदेशनाम् ॥ ५६१ ॥ कृतभक्तिर्जिनेन्द्राणां नतचारित्रशालिनाम् । कुर्वाणश्च दयाधर्म, सम्यक्त्वान्मोक्षमश्नुते ॥ ५६२ ॥
पुञ्जीकृतप्रकृतिकर्मवपुःकटित्रे चिक्रीडतोर्यंत शुभाशुभयोः क्षयेण ।
आत्मम्भरिः स हि कवत् स्वमुखश्च यः स्यादात्मा स मयभवपट्टकलाभभोक्ता ॥ ५६३ ॥ किश्चदानादिकमुपकृत्यं, सपदि जरित्वाऽक्षरद्वयीमात्रः । यत्कल्याणं धर्मस्तन्मुञ्चति गुह्यनाग इव ॥ ५६४ ॥ अकृतसुकृतस्य न सुखान्यतप्ततपसो न चेष्टसिद्धिश्च । नाऽशीलवतो महिमा, नहि मोक्षो मृढहृदयस्य ॥ ५६५ ॥ तस्माद्धर्मे बुद्धिः, कार्याकार्ये विचार्य कार्येव । अधिगम्य मानुषत्वं, जिनधर्माराधकैर्भाव्यम् ॥ ५६६ ॥ यत्सद्भावाद्धर्मो, जीवति तत्प्राणिरक्षणं श्रेष्ठम् । दूरेऽपि नागवल्यां, छिन्नायां तद्दलप्लोषः || ५६७ ॥ सत्या वकिल दयिता, धर्मस्यानन्यशरणललितस्य । त्यक्तरजनिः शशाङ्को यात्यस्तं भवति वाप्यमहाः ॥ ५६८ ॥ चोरीकारकलङ्को, नहि मृष्यति सम्पदं न विश्वासम् । क्रूरग्रहः किलर्क्षे, रक्षति वृष्टिं तथा पुष्टिम् ॥ ५६६ ॥ मैथुन सततासक्तं वृन्त्यपकीर्तिपापमरणानि । शशिनो रजनीरागाश्चिरलाञ्छनखण्डनग्रहणम् ॥ ५७० ॥ अनियन्त्रितविपुलाशः, सविलासं नर्त्यते मनोरथकैः । गुणविधृताप्याशायुक्, पताकिका भ्राम्यते पवनैः ॥ ५७१ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
आरामनन्द
नकथा ।
IRI
॥ ८६ ॥
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गताआरामनन्दः नकथा।
इत्याकर्ण्य समुद्भूतभावनासक्तमानसः । स सम्यक्त्वं प्रपद्याथ, गुरून नत्वा ययौ गृहम् ॥ ५७२ ॥ सिद्धसौवर्णपुरुषादङ्गषु कर्त्तितादपि । पुनः पल्लविताद्गृह्णन् स्वर्णमाढयतरोऽभवत् ॥५७३ ॥ अष्टाहिकामहे देवगेहेषु कारयत्यथ । ददाने श्रेयसि द्रव्यमारामतनये ततः ॥ ५७४ ॥ स्फुटदृष्टमहास्वप्नसूचितं तनयं सती । पद्मावती सहानन्दपूरेणासूत सप्रभम् । ५७५ ।। युग्मम् ॥ उत्सवं कारयामास, गायन्नृत्यद्वधूजनम् । मङ्गलध्वनिसानन्दं, समागच्छत् सुमातकम् ॥ ५७६ ॥ पष्टिका जागरित्वाऽथ, सङ्गीतालादमेदुराम् । दशाहे परिपुणे च, हृष्यद्वान्धवबन्धुरे ॥ ५७७ ॥ अस्माकं दुःखमुच्छेद्य, पूरयित्वा मनोरथान् । जातोऽयमिति पुत्रस्य, पूर्णात् कलश इत्यथ ॥५७८ ॥ पितरौ नाम चक्राते, श्लाषितौ सुतजन्मना । ततः सोऽपि क्रमाल्लाल्यमानःप्रापाऽथ यौवनम् ॥ ५७६ ॥ समानगुणरूपाभिरिभ्यपुत्रीभिरुत्सवात् । पितृभ्यां पूर्णकलसः, सन्तोषात पर्यणाय्यत ॥ ५८० ॥ आरामतनयस्याथ, सम्यक्त्वस्थयमीक्षितुम् । आसन्नव्यन्तरी क्वापि, चकारेत्यसमञ्जसम् ॥ ५८१॥ पाणिग्रहणानुपदं, पुत्रस्यागान्महाज्वरः । तद्वशादाहदीर्घार्तिस्तं प्रचक्रेऽतिदुस्सहम् ।। ५८२॥ सोऽचैतन्यादसम्बद्धं, प्रलपति लुठन् भुवि । न वैद्यन न यक्षैश्च, बभूवास्य ज्वरक्षयः॥ ५८३॥ ततश्चागात्कुतोऽप्येको, मान्त्रिकः स्फुटडम्बरः । ज्ञात्वा तं वनसूराह्वचिकित्सायै सुतस्य तु ।। ५८४ ॥ सत्कृत्वा मण्डलालेखमुपवेश्य कुमारिकाम् । क्षिप्तमक्षतपात्रेऽसिं, पूजयामास डम्बरात् ॥ ५८५ ॥
॥
७॥
|| ८७॥
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता आरामनन्दनकथा।
स्वयं तु ध्यानमुद्राभिः, किलावतार्य यक्षिणीम् । खड्गे कुमारिकां प्राह, बाले ! पश्यसि किश्चन १॥ ५८६ ॥ बालाह खड़गे पश्यामि, यक्षिणी भीषणाकृतिम् । मान्त्रिकः प्राह किं ब्रूते ?, यक्षिणी कथय स्फुटम् ॥ ५८७॥ सम्यगाकर्ण्य वालापि, समाख्यदच्चकैरिदम् । यक्षिणीयं वदत्येतद्यत्पूर्णकलसो ह्यसौ ॥ ५८८ ॥ मोचनार्थमशक्येन, अस्तो दोषेण भूयसा । गच्छन् सम्भाव्यते वेश्म, कृतान्तस्येति निश्चयः॥ १८॥ इति श्रुत्वाऽपि चालाया, वाचं प्राणापहारिणीम् । पद्मावती मुमूर्छाऽथ धीरस्त्वारामसूर्जगौ ॥ ५९॥ पृच्छ मान्त्रिक ! दोषोऽयं, निवर्तते कुतोऽप्यहो ! अपप्र(न्वपृ)च्छदसौ देवी, बालया खड्गवासिनीम् ॥ ५६१॥ देवीवाचं ततः श्रुत्वा, बालाह सर्वसाक्षिकम् । चेत्पुरीपद्रयक्षस्य, शापानुग्रहकारिणः ॥ ५१२॥ आरामतनयः स्वेन, पाणिभ्यां कुरुतेऽच्चनम् । तदा निवत्ततेऽवश्यं, रोगोऽस्य मृत्युरन्यथा ॥ ५६३ ॥ युग्मम् ॥ तच्छु त्वाऽऽरामपुत्रोऽथ, सम्यक्त्वकृतनिश्चयः । दध्यौ यद्यस्ति मृत्युर्हि, तत्केनापि न जीवति ॥ ५६४ ॥ अथ जीवितमस्त्यस्य, पूर्वोपार्जितमायतम् । तत्केनापि न मृत्युः स्याद्यक्षेण व्यन्तरेण वा ॥ ५६५॥ अर्थेऽस्मिन् गतसन्देहे, किं यक्षादिभिरचितः । तदर्चा येन सम्यक्त्वक्षणाय भवेन्मम ॥ ५६६ ॥ सुतस्तु म्रियतां वाऽपि, जीवताद्वा स्वकर्मतः । जाता मृताश्च भूयांसः, संसारे वसतां सुताः ॥ ५६७ ॥ भवकोटिभ्रमात्प्राप्ते, मानुषत्वेऽतिदुर्लभे । तत्रापि प्राप्य सम्यक्त्वं, तज्ज्ञः को पयत्यदः ॥ ५९८॥ ऊचे च मान्त्रिकं शीघ्र, त्वं विसर्जय मण्डलम् । नाहं कल्पद्रुमं मुक्त्वा, सेवे धत्तूरकाशिपम् ॥ ५६६ ॥
॥
८॥
R८८॥
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदा
इत्युक्तो मान्त्रिकस्तेन, संहृत्य मण्डलं क्षणात् । बभूव व्यन्तरी दिव्यनैपथ्योद्भटविग्रहा ॥६००॥ ततो वनभुवं प्रोचे, त्वत्सम्यक्त्वं परीक्षितुम् । किलेतत्कृतवत्यस्मि, नीरुक पुत्रोऽस्त्यतः परम् ॥६०१॥ इत्युक्त्वा व्यन्तरी शक्त्या, तिरोभूता ततः क्षणात् । स पूर्णकलसो नीरुक, भूत्वा चिक्रीड पूर्ववत् ॥ ६०२॥ आरामतनयोऽप्येष, पालित्वा विशेषतः । सम्यक्त्वं तत्प्रभावेन, दिवं प्रापायुषः क्षये ॥६०३ ॥
॥ आरामतनयकथा समाता ॥ ग्रन्थाग्रम् ६१४॥
॥ अथ हरिषेणश्रोषेणकथा । कथामेनां निशम्यायमजापुत्रो विशेषतः । विवेकाद्गतनिद्रः सन् , पुनः पप्रच्छ सत्कथाम् ॥ १ ॥ वयस्योऽपि जिनेन्द्रोक्तधर्मसंवम्मितां कथाम् । विनयप्रधानां भूयः, प्रारेभे कलया गिरा ॥२॥ अस्तीह भरतक्षेत्रे, विशाला नाम पूर्वरा । विशालविक्रमो नाम, तत्रास्ते पृथिवीपतिः॥३॥ तत्राभूतां हरिषेणश्रीषेणाख्यौ सहोदरौ । क्षत्रियो परमस्नेहादवियुक्तौ परस्परम् ॥ ४ ॥ अथावलगनार्थ तावुभौ देशान्तरं प्रति । चेलतुयेन नैव स्युस्तेजस्विनो निरुद्यमाः॥५॥ गच्छन्तावन्यदा सायं, समीक्ष्य यक्षमन्दिरम् । वासार्थ जग्मतुस्तत्र, कुलायमिव पक्षिणौ ॥ ६॥ क्क गन्तव्यं ? नृपः को वा, योग्यः सेवितुमावयोः । इत्यादि मन्त्रयन्तौ तौ, यक्षोऽन्तःस्थोऽब्रवीदिति ॥ ७ ॥
अजापुत्रक. | थान्तर्गता हरिषेणश्री. षेणकथा।
॥८
॥
॥८
॥
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________
बन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
है हो!! मल्यौं ! युवा सेवां, विधातुमनसौ यदि । तदाऽहमेव सेव्यो वां, सर्व दातुं क्षमोऽस्मि यत् ॥८॥ अहं हि श्रीफलाभिख्योद्यानाधिष्ठायकस्ततः । अन्यमहर्द्धिकैयक्षस्तस्मानिर्वासितो बलात् ॥६॥ विजेतुमनलम्भूष्णुः, शत्रुनहमिहागमम् । बहूनां हि विपक्षाणां, शूरोऽप्येकः करोतु किम् १ ॥१०॥ मनश्चात्र न मे स्थास्नु, भूरिभोगाभिलाषुकम् । सहायौ तधुवां कृत्वा, यातुमिच्छामि कुत्रचित् ॥ १॥ इति यक्षवचः साक्षानिशम्याथ ससम्भ्रमम् । कृताञ्जली ततो यक्षं, प्रत्येताविदमूचतुः ॥ १२ ॥ सेवको स्वो मनुष्याणामप्यावां द्रव्यलोमतः । किं पुनर्देवयोनेस्ते वाञ्छितार्थविधायिनः ॥१३॥ आवां भृत्यौ भवान् स्वामी, किं न्यूनमियताऽपि नौ ? । अमृतस्य तवावाभ्यां, यद्विधेयं तदादिश॥१४॥ यक्षः प्राह स्वशक्त्याहमधिष्ठाय किमप्यहो!?। तिष्ठामि यत्र तत्रैव, युवाभ्यां स्थेयमादरात् ॥ १५ ॥ प्रतिपन्ने वचस्याम्पा, पुरुपीय यक्षराट् । एताभ्यां सहितो गच्छन् , प्राप श्रीपुरपत्तनम् ।। १६ ॥ ऊचे यक्षस्ततो यद्भो !, अग्रे नास्ति गतिर्मम । बहुभिर्व्यन्तरै रेतत्पुरं व्याप्तं विभागतः॥१७॥ तदेतनगरासन्ननदीपरिसरे क्वचित् । स्थास्यामीति गतस्तत्र, यक्षः पुनरुवाच तौ ॥१८॥ भवन्तौ कुरुतामत्र, वालुकोत्करमुच्चकैः । कल्हारपत्रिकाभिश्च, ततः पूजयताममुम् ॥ १६॥ कृते ताभ्यां तथा यक्षः, शिक्षामित्येतयोरदात् । अहमेनमधिष्ठाय, विधास्ये स्वप्रभावनाम् ॥ २० ॥ अधिष्ठितो मया चायमाहतोप्यम्बुवायुभिः । वालुकोत्करः शैलवन गतो विशरारुताम् ॥ २१ ।।
॥६०॥
॥8.॥
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेदः
अजापुत्रक| थान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
मयि प्रत्ययितो लोको, दत्ते यदुपयोचितम् । ग्राह्य सर्व युवाभ्यां तत् , कार्यों भोगः सदा मम ॥ २२ ॥ शिक्षयिरवेति तौ यक्षोऽथाध्यष्ठाद्वालुकोत्करम् । यथा तथापि लोकेऽस्मिन् , प्रकाश्यो गुणिभिगुणः ॥ २३ ॥ हरिषेणश्रीषेणाभ्यां ततो लोकस्य पश्यतः । स्नपितोऽप्यम्बुनाऽत्यर्थ, नापतद्वालुकोत्करः ।। २४ ॥ तदाश्चय समीक्ष्याथ, पूर्लोकः कौतुकात्ततः । घर्षयन् स्नपयत्येनं, पयस्कुम्भशतैः स्वयम् ॥ २५ ॥ वालुकोत्करतस्तस्माचलत्येकोऽपि नो कणः। महाप्रभावोऽयमिति, ख्यातोऽभूत् सकले पुरे ॥ २६ ॥ केन केनापि दुःखेन, पीडितः पूर्जनस्ततः । उपयाचितान्याचष्ट, यक्षः पूरयति क्षणात् ॥ २७॥ पूरितप्रत्ययो लोको, यवं प्रत्यतिभाववान् । अकारयद्देवगृहं, तद्वालुकोत्करोपरि ॥२८॥ कामितार्थप्राप्तिप्रीतो, दत्ते यत्किञ्चनापि यः । हरिषेणश्रीषेणौ तद्गृहीतस्तस्य सेवकौ ॥ २६ ॥ पृथक् पृथग नृणामग्रे, तो तत्प्रभावमृचतुः। प्रसादाजीव्यते यस्य, स ख्याप्यो हि विपश्चिता ॥ ३०॥ जनश्रुत्या ततो, ज्ञात्वा, यक्षं सातिशयं तु तम् । दुर्गवाहुनु पस्तत्र, यक्षौकसि समागमत् ॥ ३१॥ काश्मीराम्भोभिरत्यर्थ, स्नपयामास तं नृपः। न तैरभेदि स वापि, जिनवाक्यैरभव्यवत् ॥ ३२॥ साश्चर्यो नृपतिर्वालुकोत्करस्य पुरःस्थितः । कृत्वाञ्जलिमुवाचैवं, समक्षं सर्वसंसदः ॥ ३३॥ यदि कोऽपि प्रभावोऽस्ति, भवतस्तत्सुतस्य मे। दृढबाहोगतस्यारिदेशे शुद्धिं समानय ॥ ३४ ॥ इति नृपोदिते यक्षो, वालुकोत्करधारणे । विधाय यत्नं कमपि, नृपपुत्रान्तिकं ययौ ॥३५॥
॥११॥
॥
१॥
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः |परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
शुद्धिस्ते ननु नायाति, दवीयस्त्वाच्चिरेण तत् । श्रीदुर्गबाहुना राज्ञा, महादुःखमुपेयुषा ॥ ३६॥ अभ्यर्थितस्त्वच्छद्धयर्थ, यक्षोऽहं श्रीपुरादिह । समागां नभसा शीघ्र', दृढबाहो ! नृपोह ! ॥ ३७॥ युग्मम् ॥ ततः स्वशुद्धिलेखं त्वं, साभिज्ञानं समर्पय । इति नभःस्थयक्षोक्ते, दृढबाहुस्तथाऽकरोत् ॥ ३८ ॥ अभिज्ञानास्त्रिकायुक्तं, लेखमानीय तत्क्षणात् । तथैवोद्ध्वस्थराज्ञोऽस्य, हस्ते यचस्तमक्षिपत् ॥ ३१ ॥ राजा पुत्रास्त्रिकां दृष्ट्वा, हर्षबाष्पजलोम्मिभाग् । स्वयमुद्ग्रथ्य तं लेख, सगद्गदमवाचयत् ॥ ४० ॥ स्वस्ति श्रीपुरपत्तने स्वपितरं नत्व शलं, दुर्गान्तःस्थकलिङ्गराजमधुना व्यापाद्य सद्यस्ततः। पूज्यप्रेषितदेवतार्पितभवच्छुद्धिप्रमोदोत्सुकः प्रत्येष्यामि तदत्र निश्चयपराऽभिज्ञानमेषाऽस्त्रिका ॥४१॥ तच्छुद्धयानयनात्प्रीतो, राजा सान्तःपुरस्ततः । विलिप्य पूजयित्वा च, ननाम वालुकोत्करम् ॥ ४२ ॥ अमात्यमादिशच्चाथ, यद्वालुकोत्करोपरि । महद्यक्षगृहं काष्ठमयं कारय सत्वरम् ।। ४३ ॥ एषोऽहं कारयामीति, विज्ञप्ते तेन मन्त्रिणा । नत्वा तं नृपतिर्धाम, जगाम मुदितस्ततः॥४४॥ मन्त्री च कारयामास, काष्ठप्रासादमुच्चकैः। निखन्य स्तम्भानद्यन्तरचाल्यान पूरपाथसा ॥ ४५ ॥ यक्षवेश्मनि निष्पन्ने, चक्र प्रेक्षणकस्थितिम् । नृपः प्रणम्य तं भुङ्क्तेऽन्येऽप्येवं बहवो जनाः ॥ ४६ ।। हरिषेणश्रीषेणौ च, यक्षस्यासन्नसेवको। सक्रियते च लोकेन, ताहक सेवा न निष्फला ॥४७॥ वर्षाकाले नदीपूरे, समायातेऽपि नैव च । पाथसा हियते तस्य, यक्षस्य काष्ठवेश्म तत् ॥४८॥
॥१२॥
K
॥१२॥
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
पूरेऽपि तत्तथाभूतं, दृष्ट्वा । लोको विसिष्मिये । तदेकदेवतीभूय, तस्य भोगमकारयत् ॥ ४६॥ अथ दीपोत्सवे प्राप्ते, पुंसा केनापि यक्षराट् । पात्रेऽवतारितो रात्री, प्रष्ट किञ्चिनिजौकसि ॥५०॥ तदेव दैवतो नद्या, महत्पूरं समागमत् । यक्षशून्यं नदीपूरेणाकृष्टं काष्ठवेश्म तत् ।। ५१ ॥ अन्तःसुप्तहरिषेणश्रीषेणं दीपमण्डितम् । स्रोतसा नीयमानं च, समुद्रान्तस्तदाऽपतत् ।। ५२ ॥ सरित्पतिपयस्यस्मिस्तरति यक्षवेश्मनि । समुद्रगर्जितध्वानर्जजागारानुजस्ततः ॥ ५३ । श्रीषेणस्तत उत्थाय, वेश्मनोऽस्मादगादहिः । अपश्यच्च ससम्भ्रान्तो, जलाद्वैतं हि सर्वतः ॥ ५४॥ कुर्वाणः किं महावृष्टिं पाथोदें: पूरिता मही १ । अकालोच्छङ्खलोदन्वन्नीर किं प्लावितं जगत १॥ ५५॥ अहहा!! नगरी सैषा, ममात्र दृश्यतेऽपि न । स यक्षाराधको भूपो, मृत्युमाप्तो भविष्यति ।। ५६ ॥ धिग धिग यक्षमिमं येन, रक्षता मन्दिरं निजम् । यः स्वात्माराधको भृपो, पूर्लोको रक्षितोऽपि न ॥ ५७॥ इति चिन्तयति भ्रान्ते, श्रीषेणे भयमीयुषि । भूमाविव चलनप्सु पुमानेकः समाययौ ॥ ५८॥ अस्माकं यक्षतोऽप्येष, सप्रभावः पुमानहो ! । चलत्यम्भसि यः पयां, ध्यात्वेत्यूचे स तं नरम् ॥ ५६ ॥ अहो ! कस्त्वं ? महाभाग !, शक्तियेस्येयमीदृशी । समीहसे व वा गन्तुं ?, त्वरा यस्येयमीदृशी ॥६॥ अथ श्रीषेणमृचे स, भूरिश्वासभृताननः । नालंभूष्णुरहं तुभ्यमिदानी दातुमुत्तरम् ॥ ६१॥ तथापि किमपि ब्रहीत्युक्तः श्रीषेणमाह सः। रत्नदीपं व्रजन्नस्मि, कार्य यत्तत्र तच्छृणु ॥ ६२॥
अजापुत्रक थान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
॥
३॥
॥
३॥
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद:
अजापुत्रक थान्तर्गताहरिषेणश्रीषेणकथा।
VAAAA
तस्मिन् द्वीपे समस्त्येका, देवी राज्यप्रदाभिधा । तत्पुरोऽस्ति महाकुण्डं, तापितत्रपुसम्भृतम् ॥ ६३॥ दीपोत्सवनिशायां च, स्नायात् कुण्डेऽत्र यो नरः। तस्य तुष्टा महाराज्यं, दत्ते सा देवता खलु ॥ ६४ ॥ इति कल्पप्रमाणेन, द्वीपं यास्याम्यहं ततः । औषधालेपमाहात्म्यात् , पद्भ्यां यामि जले द्रुतम् ॥६५॥ श्रीषेणश्च निशम्येति, गच्छतस्तस्य कारणम् । स्वयं च कृतराज्येच्छः, पुनरूचे स तं नरम् ।। ६६॥ आगन्तव्यं कदा तस्मात् ?, सोऽवोचदधुनैव हि । न चिरं लभ्यते स्थातुं, तव स्त्रीसङ्कुले नरः॥६७॥ यक्ष प्रति विरक्तः सन् , श्रीषेणः प्रत्यभाषत । दत्से लेपौषधं चेन्मे, तदा यामि त्वया सह ॥ ६८॥ स प्राह प्रार्थनादैन्यं, सुप्रापे किमियत्यपि १ । गृहाणैतां त्वमप्येहि, राज्याप्तौ कुरु साहसम् ॥ ६६ ॥ इति तेनार्पितौषध्या, विलिप्य स निजक्रमौ । मुक्त्वा स्वं भ्रातरं सुप्तं, तेन साधं चचाल च ॥ ७० ॥ औषधप्रभावात्तौ तु, जङ्घालावप्सु गामुकौ । रत्नद्वीपं क्षणादेव, प्रापतुः पक्षिणाविव ॥ ७१॥ अथोत्सर्पत्प्रभाभारकीर्णरत्नमरीचिभिः। दरापास्ततमःस्तोमकृतप्राकारविभ्रमे ॥७२॥ स्वच्छमुक्तामणिश्रेणिगुच्छग्रथितदामनि । शातकुम्भमहास्तम्भमूर्द्धन्याबद्भुतोरणे ॥७३॥ कृतकुट्टिमनीलाश्मपयःसंशयशालिनि । परितो घिस्फुरद्धेममत्तवारणपालिनि ॥ ७४ ॥ स्वयं चन्द्राश्ममयत्वात्फेनसब्रह्मचारिणि । मसृणमणिसोपानरोहत्पतत्पुरन्ध्रिणि ॥ ७५ ॥ पाश्चालीदीपिकाहस्तन्यस्तमाणिक्यभासुरे । वेश्मन्येवंविधे देव्यास्तौ द्राग विविशतुस्ततः॥७६॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥
॥
४॥
॥
४॥
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रका थान्तर्गता हरिषेणधीणकथा।
तन्मूर्तेश्च पुरः कुर्वन् , सङ्गीतं मधुरध्वनि । अतिश्रीरूपलावण्यं, स्त्रीवृन्दं तावपश्यताम् ॥ ७७ अथायाता च नेदीयः स्त्रीवृन्दस्य प्रगायतः । विस्मृतापरकर्तव्यो, स्तम्भिताविव तस्थतुः॥७८॥ गायन्त्यां क्षणं नक्या, क्षणं वीणाकृतिक्षणम् । भ्रान्त्वा श्रान्तेव तद्दृष्टिर्निनिमेषत्वमाश्रयत ॥ ७९ ॥ आसन्नस्तम्भावष्टम्भाचलत्सर्वाङ्गधारिणौ । रेजाते तो कटाक्षः स्वैरेताभिः कीलिताविव ॥ ८॥ कर्णपालीविशद्गीतिपीयूषवृष्टिजाडयभाक । तन्मनोहतकुटीकोणे, निलीयास्थादचंतनम् ॥ १॥ तयोनिश्चेष्टयोरेवं, सुखमूर्छामिवेयुषोः। गीतग्रहिलतां द्रष्टुमिवाशु प्रोदगाद्रविः॥२॥ उदितश्च सहस्रांशुस्तिरोभूताश्च योषितः । गीतानुरणनभ्रान्त्या, तस्थतुस्तौ तथैव तु ॥३॥ अर्केणोत्थापनायव, गाढं स्पृष्टौ करैनिजैः। निद्रामिव समुज्झन्ती, रङ्गे चिक्षिपतुर्दशौ ॥ ८४॥ न यावत्पश्यतस्तासां, मध्ये ह्यकामपि स्त्रियम् । ततः सस्मरतुः स्वार्थ, जातजातिस्मृती इव ॥८५॥ विलोक्योदितमादित्यं, सम्भ्रान्तावभिदेवताम् । चलितौ पश्यतो द्वारं, पिहितं निजपुण्यवत् ॥ ८६ ।। अहहा !!! किमभूदेतद्गीतमोहितचेतसोः । दूरे राज्यश्रियो देव्या, न नौ दर्शनमप्यभूत् ॥ ८७॥ धिग् धिगू व्यसनिनावावा, कृत्वा कष्टमिहागतौ । न चाभूत फलनिष्पत्तिय॑सनं हि न सिद्धये ॥ ८८ ॥ सहस्तघर्षमित्युक्ते, पुरुषेणावरेण हि । वृद्धा काचित्समायासीद्वदन्ती यात यात रे ! ॥८६॥ नत्वैनां पुरुषोप्राक्षीत् , किं निर्वास्यावहे त्वया ?। साऽख्यत् सकम्पमत्रार्थे, वत्सास्ते महती कथा ॥8॥
॥
५॥
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
कथामेतामथाख्यातुमिदानीमस्मि कातरा । अन्तरुत्तिष्ठदातङ्कनष्टामृतकलानना ॥१॥ श्रीषेणः प्राह मा भैषीहि त्वमकुतोभया । यत्तवातङ्ककर्तारं, मत्खड्गः शिक्षयिष्यति ॥ १२॥ सावज्ञं प्राह सेदानीमेतस्मात्कुटिलाद्विलात् । दृष्टिविषो महासर्पो, निर्गन्ता यमखड्गवत् ॥ १३ ॥ यद्वस्तु सम्मुखं तस्य, सजीवं मानुषादिकम् । तदृष्टिरश्मिभिः स्पृष्टं, भस्मीभवति तत्क्षणात् ।। ६४ ॥ कुतोऽप्यासादितवरो, देवताभिन मार्यते । किन्त्वै तिमिदं मत्यैः, प्रेष्योऽयं यममन्दिरम् ॥१५॥ किश्चात्रैनमजानन्त्यो, वसन्त्यः केवलाः स्त्रियः । बह्वयो भस्मीकृताः करेणानेन विषचक्षुषा ।। ६६ ॥ ततो यातं युवा कापि, सापायादेवतौकसः। अहं च वसुधान्तःस्थं, यामि स्वं वेश्म भीतिभाक् ॥१७॥ श्रीषेणः पुनरूचे ता, मातरेकं वचः शृणु । एताः कथय कुत्रत्याः, सङ्गीतककृतः स्त्रियः ॥१८॥ सत्वरं प्राह सा वत्स !, सर्वास्ता राजकन्यकाः। दीपोत्सवे दीपोत्सवे, रात्रावायान्ति नन्विह ॥ 8 ॥ कृत्वा ता देवतायाश्च, स्नानपूजादिकं स्वयम् । सङ्गीतेनाराधयन्त्यो, जाग्रत्येतां निशामिह ॥ १०॥ श्रीषेणः प्राह किं तासां, देव्याराधनकारणम् । ऊचे वृद्धा प्रतिज्ञातमेताभिरिदमात्मना ॥ १०१ ॥ यो हि दृष्टिविषं सर्पमेनं हत्वा तदैव हि । देवीमूर्तिपुरःस्थेत्र, कुण्डे स्नास्यति तापिते ॥ १०२॥ स एव साहसावासो, नरोऽस्मान् परिणेष्यति । इत्याप्तयौवनाश्चापि, न वृण्वन्ति नरान्तरम् ॥ १.३॥ ततोऽस्मिन् पन्नगे सर्व, भस्मीकृत्य निवर्तिनि । तन्माहात्म्याहितातङ्का, तिरोभवति देव्यपि ॥ १०४ ॥
॥६६॥
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् |
प्रथमः परिच्छेद
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीघेणकथा।
विधातुं भस्मसात सर्व, स्थित्वा मासान दशेह सः। आस्ते द्विमासी योगस्थो, बिलस्यान्तः प्रविश्य हि १०५॥ ततः स्थानममत्वेन, देवी राज्यप्रदा पुनः । शक्त्या निर्मापयत्येव, पुरं तरुविराजितम् ॥ १०६॥ इति कथयन्त्यां तस्या, बिलाज्ज्योतिरजम्भत । सोयं सर्पः समेतीति, भीता वृद्धा ननाश सा ॥ १०७ ।। ततश्च पुरुषोऽप्येष, कम्पमानमनस्तनुः। एह्य हि कापि नश्यावो, वदनित्यन्त्रगाच ताम् ॥ १०८॥ श्रीषणश्च ततो राज्यस्त्रीलुब्धत्वादपेतभीः । खड्गमाकृष्य स्तम्भस्यान्तरेऽस्थादतिनिश्चलः ॥ १०६ ।। ततः फूत्कारवात्याभिरुत्क्षिपन्तीव मन्दिरम् । निस्ससार फणाभारचण्डतुण्डी विलादहिः॥११॥ चतुरगुलमानां तां, निःसृता वीक्ष्य हर्षतः । श्रीषेणः स्वकृपाणेन, चिच्छेदोरगतुण्डिकाम् ॥१११॥ स्वेनाथापावृते देवीद्वारात् कपाटसम्पुटे । सोऽपश्यदुरगोच्छेदहृष्टास्यामिव देवताम् ॥ ११२॥ तन्मूर्तेः पुरतश्चैकं, वीक्ष्य कुण्डं यथाश्रुतम् । नमस्कृत्य स तां देवीं, बद्ध्वाजलिव्यजिज्ञपत् ॥ ११३ ॥ देवि ! दीपोत्सवं यावन्नास्म्यलं स्थातुमत्र तत् । मयि प्रसीद मन्यस्वाद्यैव तद्दिनयामिनीम् ॥ ११४॥ इत्युक्त्वा सहसा तस्मिन् , कुण्डे झम्पामदादसौ । तप्तं त्रपु वभूवाथ, क्षणात्पीयूषसोदरम् ॥११५॥ महासत्त्व ! वृणीष्व द्विर्यत्त मनसि रोचते । भाषमाणेति सन्तुष्टा, प्रत्यक्षा देवताऽभवत् ।। ११६॥ श्रीषेणस्तु प्रसन्नां तां, वीक्ष्योपकृतिलम्पटः । एकेन हि वरेणायं, ययाचे रचिताञ्जलिः ॥ ११७॥ देवि ! श्रीपुरवास्तव्यः, पौरलोकः स भूपतिः। पूरेण प्लावितो नद्याः, पुनः स जीवतादिति ॥ ११८॥
॥
७॥
॥
७॥
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
देवताथ विभङ्गन, ज्ञानेन तद्विजानती। प्राह हो!! धीरोत्तंस !, स्वयं तत्रास्ति कौशलम् ॥ ११ ॥
प्रथमः तवृणीष्व परं किश्चिद्वराभ्यां सत्त्वमन्दिर ! । तवोपकारसत्त्वाभ्या, तुष्टास्मि दातुमुद्यता ॥ १२० ॥
परिच्छेदः श्रीपेणोथ विमृश्य कवरेण सोऽवृणोदिति । सङ्गीतकामिनीयुक्तं, महत्साम्राज्यमस्तु मे ॥ १२१ ॥ दुःसाध्ये क्वापि कार्ये त्वां, यदा देवि ! स्मराम्यहम् । आगच्छेस्त्वं तदा क्षिप्रमित्यस्तु मेऽपरो वरः ॥१२२ ।। युग्मम् ॥ एवमस्त्विति मत्वा सा, तिरोभूताऽथ देवता । श्रीषेणोऽपि च तन्मृत्ति, प्रणम्य निरगावहिः ॥ १२३ ॥
अजापुत्रक
थान्तर्गता क्व मे सखायं सम्भाव्यः १, श्रीषेणश्चिन्तयन्निति । बभ्राम परितस्तत्र, कुन शब्दं च तं प्रति ॥ १२४ ॥
हरिषेणश्रीकुतश्चिदपि नाऽयासीत् , स पुरुषो गतासुवत् । हहा !! क्कायमिति ध्यात्वा, सैष खड्गसखोऽचलत् ॥ १२५॥ षेणकथा। विना तामौषधीं क्लीबः, श्रीषेणो गन्तुमम्भसि । निकषाब्धितीरं काश्चिद्दिशमुद्दिश्य जग्मिवान् ।। १२६ ।। देव्याऽपि हि दुरुच्छेद, सर्प हत्वा वृतो वरः । त्यक्तस्वभ्रातृशुश्रूषं, न मां सुखाकरोत्यसौ ॥ १७ ॥ इत्यन्त खेदमापन्नः, श्रीषेणस्त्वरितं वजन् । ददर्श लहरीलोलं, विदूरे यक्षवेश्म तत् ॥ १२८॥ यानपात्रमिदं किञ्चिदायाति मम सम्मुखम् । तत्. प्रतिपालयाम्येतदित्यस्थाच एव सः ॥ १२९॥ क्रमेण घूर्णमानं च, भूताधिष्ठितपात्रवत् । तीराभ्यर्णमथ प्राप्तमुपालक्षयदेष तत् ॥ १३०॥ कथमेतत्तदेवास्मद्यक्षस्य काष्ठमन्दिरम् । इति सम्यक् समीक्ष्येष, तदारुरोह वेगतः ॥ १३१ ॥
IRIT८॥ प्रविष्टोऽन्तश्च नैक्षिष्ट, ज्यायांसं भ्रातरं निजम् । न वालुकोत्करं किन्तु, द्वारोत्कीर्णाक्षरावलीम् ।। १३२॥
॥
८॥
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रका थान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
पूरेणाम्भोधिनिक्षिप्तयक्षवेश्मनि वीक्षितः । सांयात्रिकैस्ततो नीत्वा, मुक्तस्तीरेऽस्म्युदन्वतः ॥ १३३ ॥ वाचयित्वेति सोऽत्यर्थ, बाष्पप्लावितचक्षुषा । ज्येष्ठभ्रातृवियोगातश्चिन्तयामास चेतसि । १३४ ॥ अहो ! दुरात्मना तेन, यक्षेणेदमरक्षितम् । न्यपतदर्णवे मे तु, भ्राता दुःखार्णवे हहा !!॥१३५॥ धिग् धिग् मामपि येन स्वस्त्यक्तः सुप्तोऽयमग्रजः । बान्धवैहि सनाथानामपि दुःखं सुखायते ।। १३६ ॥ तद्यामि क्वापि पश्यामि, चेत्पुनतिरं निजम् । स्त्रीत्वमारोपयेत्युंसो, विधुरे परिदेवनम् ॥ १३७ ॥ अथोत्तीय ततः काष्ठमन्दिराद्वर्त्मनि स्थितः । क्रमेण सिंहलद्वीपे, रङ्गशाला पुरीमगात् ॥ १३८ ॥ नराश्चतुर्दिगायातास्तेनाभिज्ञानपूर्वकम् । पृष्टा नाऽख्यन् भ्रातृशुद्धिं, ततः कुत्राप्युवास सः ॥ १३६ ॥ अथ दासीद्वयं तत्र, विजनमित्युपेत्य तत् । मिथः पृष्ट्वा सुखदुःखवार्तामेकाऽथ पृच्छति ॥ १४० ॥ एतावन्ति दिनान्यासां, नियमाराधनस्पृशाम् । किमद्यापि न सन्तुष्य, दत्ते देवीप्सितं वरम् ? ॥ १४१॥ द्वितीयाह कुमारीणां, प्रतिज्ञाभररञ्जिता । ददौ राज्यप्रदा देवी, वरं न्यक्कृतमन्मथम् ॥ १४२॥ श्रुत्वा राजप्रदेत्याख्या, श्रीषेणो निभृतं ततः । तद्वार्तायामदात् कों, विशेषात्तमसि स्थितः ॥ १४३ ॥ हृष्टाथ प्रथमापृच्छत् , कोऽसौ कोऽसौ वरः सखि ! १ । द्वितीया प्राह नास्माभिः, स सम्यगुपलक्षितः॥ १४४ ॥ किन्तु देव्या कुमारीणामादिष्टं यद्भवत्पिता। येन घानिष्यते सोऽयं, युष्माकं भविता पतिः॥ १४५॥ देवीप्रसादमित्येताः, प्रतीष्यैवागमनिह । हस्त्यश्वादिबलं सर्वमुपायेनात्मसात् व्यधुः॥ १४६ ॥
॥६
॥
॥६६॥
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि
| परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रक थान्तर्गताहरिषेणश्रीषेणकथा।
देवतावाक् प्रमाणेन, कुतश्चिदपि कोऽपि हि । एत्यधुना नृपं हत्वा, राज्यमेतद्ग्रहीष्यति ॥ १४७॥ अथोचे प्रथमा नैव, शक्यो मारयितुं खलु । विना हस्त्यादिसेनां स, शूरेणापि हि भूपतिः ॥ १४८॥ द्वितीयोचे न जानासि, राजा स्त्रीलम्पटो ह्यसौ । निशायामेककः पुर्या, परिभ्राम्यति सर्वतः ॥ १४६ ॥ किश्च दृष्टिविषं सर्प, यो हि व्यापाद्य तत्क्षणात् । तपत्त्रपुणि कुण्डेऽस्नात्तस्यासाध्यं हि किं सखि ! १ ॥१५० ॥ तदेहि समयस्तस्येदानीमागमनाय यत् । किश्चान्धकारपटकं, प्रावृत्याभ्येति भूपतिः ॥ ११ ॥ सम्भाव्यमधुना किञ्चिन्नूनमेकाकिभूपतेः । मा च पश्यत्वसावावामित्युक्या जग्मतुश्च ते ॥ १५२॥ श्रीषेणस्तु स्ववृत्तान्तमाकानन्दमावहन् । नृपं चासन्नमालोक्य, निपत्यास्थात् क्षणं भुवि ॥ १५३ ॥ राजा च विगताशङ्को, ययौ तदन्तिकाध्वना । श्रीषेणोऽथ समुत्थाय, दूरस्थो नृपमन्वगात् ॥ १५४ ॥ देवेनान्धीकृत इवापश्यंस्तं पृष्ठगं नृपः। पुरा सङ्केतितैास्थैरनुक्तः सौधमाविशत् ॥ १५५ ॥ नृपासनचरो भावी, नूनमेष पुमानिति । श्रीषेणोऽपि ह्यनुक्तस्तै
भाजी मेष शानिति । श्रीपेणोऽपि वनक्तस्तै पमन्त्रविशत्ततः ॥१५॥ गृहाण शस्त्रं भो ! राजन्नेष नो भवसि ध्रुवम् । श्रीषेणोऽथ ब्रुवन्नेवं, शिरश्चिच्छेद भूपतेः ॥ १५७ ॥ जय त्वं कुरु राज्यं त्वं, कुमारीणां पतिभव । इति लोकस्य प्रत्यक्षमन्तरिक्ष वचोऽभवत् ॥ १५८॥ दैवतं तद्वचः श्रुत्वा, कुमार्यः सपरिच्छदाः । निवारयन्त्यस्तुमुलं, समीयुः खेदहर्षतः ॥ १५६ ॥ ततः स्वयंवरमाला, कण्ठपीठेऽस्य चिक्षिपुः । राज्यश्रिय इवैतास्तु, पुलकाङ्कुरमेदुराः ॥ १६० ॥
॥१०॥
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ १०१ ॥
तदैवाकारयामासुरमात्यप्रभृतीनिमाः । तैर्ज्ञातस्त्ररूपै राज्ये, श्रीषेणोऽस्थाप्यत स्वयम् ॥ १६१ ॥ योsa राजा भवेत्तस्य नाम स्यात्तु सरित्सुतः । श्रीषेणमिति विज्ञप्यास्थापयंस्तस्य नाम तत् ॥ १६२ ॥ सरित्पुत्रस्ततः प्रातरुदयाचलमर्कवत् । सिंहासनमलंकृत्याज्ञापयामास पूर्जनम् ॥ १६३ ॥ आज्ञापयति वः पौरा !, राजायं सरितः सुतः । राज्याप्तिमङ्गले यूयं पूः शोभां कुरुत द्रुतम् ॥ १६४ ॥ ततो नगरशोभायां कृतायामथ भूपतिः । पट्टकुञ्जरमारूढः, सोऽकार्षीद्राजपाटिकाम् ॥ १६५ ॥ अथासौ प्रधाने लग्नळे, सर्वास्ता राजपुत्रिकाः । चित्तेन परिणीताः प्रागुपयेमे पुनर्नृपः ॥ १६६ ॥ रममाणः समं ताभिस्ताराभिवि चन्द्रमाः । शक्रवन्न्यायवानेष, प्रजाः पाति सरित्सुतः ॥ १६७ ॥ व्यग्रः समग्रराजन्योत्थापनस्थापनादिभिः । सर्वथा भ्रातरं ज्येष्ठं, विसस्मार सरित्सुतः ॥ १६८ ॥ अथ सांयात्रिकाः केचित् प्रभूतार्जितभूतयः । रत्नस्थालयुतं खड्गमुपानिन्युर्महीपतेः ॥ १६६ ॥ शस्त्रप्रियत्वाद्राजापि, खड्गमादाय वेगतः । आचकर्ष प्रती (त्या) कारें, वीक्षितुं तस्य सारताम् ॥ १७० ॥ हरिषेणस्य मद्भ्रातुरयमित्युपलक्ष्य तं । युष्माभिरवाप्तः क्वासौ, राजा तानब्रवीदिति १ ॥ १७१ ॥ कम्पमानशरीरास्ते, प्रोचुः प्रस्खलिताक्षरम् । नृपास्माभिर्गुरुप्रायैर्मजन् भव इवाम्बुधौ ॥ १७२ ॥ पोतेनोपदेशेनेव तत्पारं प्रापितः पुमान् । ततोऽस्माकं कृतज्ञेन तेनायमातरीकृतः ॥ १७३ ॥ युग्मम् ॥ सम्भ्रमात्प्राह भूपोऽपि गतः क्वासौ ततः परम् १ | ते कृताञ्जलयोऽथाख्यन्, न विद्योतः परं कथाम् ॥ १७४ ॥
,
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्री
षेणकथा ।
॥१०१॥
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेद
ततः सरित्सुतो राजा, सत्कृत्य वणिजः स्वयम् । हरिषेणस्य शुद्धयर्थ, प्राहिणोत् सर्वतो नरान् ॥ १७५ ॥ स्वयं चापि तमन्वेष्टुमुत्सुकायितमानसः । मन्यते निगडप्रायं, राज्यं तत्तादृशं नृपः ॥ १७६ ॥ मिलिते भ्रातरि ज्येष्ठे, विधास्ये राजपाटिकाम् । द्विभॊक्ष्ये च सरित्पुत्रो, राजा प्रत्यशृणोदिति ॥ १७७॥
इतश्च हरिषेणोऽपि, समुत्तीर्णः सरित्पतेः । श्रीषेणं क्वापि वीक्ष्येऽहं, बभ्रामेति चतुर्दिशम् ॥ १७८ ॥ अन्यदा ग्रीष्मसमये, प्रपायां क्वापि सोऽध्वनि । सर्पपीतचरं पाथः, पपौ तृष्णाकरालितः ॥ १७६ ॥ पीतेन पाथसा तेन, घूर्णमानोऽधिकाधिकम् । निद्रायमाणश्छायायां, वटस्याधस्तलेऽस्वपीत् ॥ १८ ॥ हरिद्रावर्णतां भेजे, वपुस्तस्य क्षणादपि । लहरीपरितः सोऽभूदचैतन्यवशंवदः ॥ १८१॥ ततो वटतलच्छिद्रमध्यादेको महोरगः । निःसृत्य तन्मुखं वीक्ष्य, नाभिदेशं निपीडय च ॥ १८२॥ जीवतीति च विज्ञायाहायानीय स औषधीम् । अमुचन्नाभिदेशेऽस्य, फूञ्चकार च तत्र ताम् ॥ १८३॥ युग्मम् ।। तस्य फूत्कारवातेनौषधीसंस्पर्शशालिना । परिगतेन देहान्तरुत्तस्थावेष तत्क्षणात् ॥१८४॥ उत्थितो हरिषेणश्च, वीक्षांचक्रे महोरगम् । नाभिक्षिप्तौषधीदत्तफूत्कुच्चण्डण्डिकम् ॥ १८५॥ अथ तं वीक्ष्य सोऽपि, शङ्कातरचक्षुषम् । भूत्वा विद्याधरः सोऽहिस्त्राता तेऽस्म्यब्रवीदिति ॥१८६ ॥ पयःपानादभूदेवमिति जाननसौ स्वयम् । हरिषेणः पुनः सीभृतं तमृचिवानिति ॥ १८७॥ तवोपकारिणः शङ्का, नागराज ! ममास्ति न । विषमृर्छा निवृत्ता मे, कस्मादिति ? तु सम्भ्रमः ॥ १८८॥
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
॥१०॥
KI॥१०२॥
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१०३॥
भुजङ्गः प्रत्यभाषिष्ट, दृष्ट्वा त्वां विषमृच्छितम् । कारुण्यादनयोषध्योदस्थापयमहं ततः ॥ १८६॥ हरिषेणस्तमाचष्ट, किं करोमि प्रियं तव १ ! प्रत्यूचेऽहिरलम्भूष्णुर्न कर्तुं कोऽपि मत्प्रियम् ॥ १६० ॥ तथापि कथयाश्वेवं, हरिषेणोदिते ततः । स प्राह मत्पिता दृष्टिविषाख्यो निजविद्यया ॥ १६१ ॥ सर्पीभूयाथ सर्वत्र, क्रीडन् व्यापादितश्छलात् । सिंहलद्वीपभूपेनानुकृतान्तिकमूर्तिना ॥ १६२ ॥ युग्मम् ॥ पुण्यानि तु कथञ्चनापि नास्म्यलम् । ततोऽशक्यप्रतीकारं, पितृवैरं दुनोति माम् ॥ १६३ ॥ क्व कथं त्वत्पिता तेनाघानीति प्रश्नितेऽमुना १ । प्राहाहिर्मत्पितुर्मेध्यमासीच्छे पाहिना सह ॥ १६४ ॥ अन्यदा स्मितवक्तं तं वीक्ष्य पप्रच्छ मत्पिता । हास्ये को हेतुराहैप, हा ! कीदृग् भवितव्यता ? ॥ १६५ ॥ दृष्टया दग्धु ं जगच्छक्तस्त्वमित्थं सर्परूपधृत् । राज्यप्रदायाः प्रासादे, नरेण तु हनिष्यसे ॥ १६६ ॥ श्रुत्वेति मत्पिता दृष्टाऽधाक्षीद्राज्यप्रदां पुरीम् । अन्यदा निःसरन् भूमेः, सर्पीभूतो हतोऽमुना ॥ १६७ ॥ इति निशम्य प्रत्युपकारचिकी : प्रमोदभाक् । हरिषेणोऽब्रवीदल्पे, कर्तव्येऽस्मिन्विषीद मा ॥ १६८ ॥ महानाग ! मया सैष, पितृवैरी तव ध्रुवम् । व्यापाद्यः किन्तु दूरत्वात्तत्राहं गन्तुमक्षमः ॥ १६६ ॥ अहिः प्राह यदि त्वं मे, सत्यं प्रत्युपकारकः । ततस्त्वां तत्र नेष्यामि, नेदीयसा पथा खलु ॥ २०० ॥ वचस्यङ्गीकृतेऽमुष्मिन्, हरिषेणस्ततोऽहिना । सिंहलद्वीपगामिन्यां, सुरङ्गायामनीयत ॥ २०१ ॥ अग्रेऽहिः पृष्ठतः सैंप, हरिषेणः सुरङ्गया । स्वल्पैरेव दिनैद्वीपं सिंहलं प्रापतुश्च तौ ॥ २०२ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक. थान्तर्गता हरिषेणश्रीपेणकथा ।
॥१०३॥
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ-IN स्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
गत्वा च रङ्गशालायां, बहिःस्थे वटभूरुहि । क्षणं विश्रम्य तं प्रोचे, हरिषेणो भुजङ्गमम् ॥ २०३ ॥ नागराज ! त्वमेतं हि, वटकोटरमाश्रय। प्रविश्याहं पुरी राज्ञो, घातोपायान् विलोकये ॥ २०४॥ राज्ञो व्यापादनं श्रुत्वा, गच्छेस्त्वं स्थानमात्मनः । दैवात्तु मारिते राज्ञि, ममाप्यस्ति न जीवितम् ॥ २०५ ।। एवमस्त्विति सोक्ते, हरिषेणोऽविशत् पुरोम् । स द्यूतक्रीडया स्वस्य, प्राणवृत्तिं करोत्यथ । २०६॥ प्रत्यहं वीक्ष्यते चैष, घातोपायान् महीपतेः । न च प्राप स्थलं किश्चिद्राज्ञो मृत्युभवेद्यतः । २०७।। ततो दध्यौ मनस्येष, हहा !! मे वचनक्षतिः । अहेरग्रे प्रतिज्ञातं, करोम्यद्यापि नैव यत् ॥ २०८ ॥ दिनानामियां मध्ये, मया दृष्टोपि नो नृपः । नैष याति बहिर्नाहं, गन्तुमीशस्तदन्तिकम् ॥ २०६ ।। युग्मम् ॥ अथान्यदा नृपासन्नचरी दासी स कामपि । तवाहं कामुकोऽस्मीति, प्रेम्णेवोपचचार ताम् ॥ २१० ॥ पत्रकुकुमवस्त्रादि, मायया तस्य यच्छतः । पत्नीत्वमभजदासी, दानाकि न भवत्यहो! १॥ २११ ॥ गच्छन्ती नित्यशो राजवेश्मन्यस्खलितामिमाम् । हरिषेणोऽन्यदेकान्ते, सकौतुकमिवावदत् ॥ २१२॥ अपूर्वत्वान्नृपं द्रष्टुं, प्रियेऽस्ति मम कौतुकम् । तत्त्वं केनाप्युपायेन, मम दर्शय भूपतिम् ।। २१३ ॥ दास्यूचे तमुपायोऽस्ति, साधुभू पतिदर्शने । यास्यत्ययैव सन्ध्यायां, नद्यां सान्तःपुरो नृपः ॥ २१४॥ तत्र स्नात्वा सचेलं च, सरित्तीरस्थितां श्रियम् । प्रणस्यति नृपो राज्ञी, चावृतनव्यवाससौ ॥ २१५॥ न कोऽपि हि पुमांस्तत्र, प्रवेशं लप्स्यते प्रिय ! । अतस्त्वं कृतस्त्रीवेषश्चल तत्र मया सह ॥ २१६ ॥
॥१०४॥
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गताहरिषेणश्रीषेणकथा।
हरिषेणस्ततः प्राह, किमर्थ सैष भूपतिः१। महाशीते पतत्यस्मिन् , सचेलं स्नाति निश्चयात् ॥ २१७ ॥ भुजिष्याऽख्यन्न चेद्वष, प्रत्यत्र स्नाति यो नृपः । माघमासाष्टमीरात्रौ, घातकेन स मायते ॥ २१८॥ अहंयुत्वादविहितस्नानस्त्वग्रेतनो नृपः । अनेन प्रहतो राज्ञा, स्वयं राज्यमलङ्कृतम् ॥ २१६ ॥ ततः प्रत्ययितो राजा, स्नात्येवैष स्थिते दिने । शूरा अपि पुमांसो यद्देवतां प्रति कातराः ॥ २२० । अथासौ सभयो दध्यौ, हरिषेणः कथं नृपः । यथाविधिकृतस्नानो, घातकेन न मार्यते ॥ २२१॥ सावष्टम्भं पुनर्दध्यौ, दृष्टश्चेच्चक्षुषा नृपः । तदा दैवमपि क्लीवं, मत्तस्तं रक्षितुं खलु ।। २२२ ॥ साधूपायस्त्वयाऽदर्शि, प्रिये ! भूपतिदर्शने । सन्ध्यायामद्य मे तन्त्रि ! पूर्णीभवतु कौतुकम् ।। २२३ ॥ ततः सान्तःपुरे राज्ञि, सरित्तीर्थमुपेयुषि । स्त्रीवेषहरिषेणेन, युक्तागात्तत्र दास्यपि ॥ २२४ ।। हरिषेणोऽपि गूढं च, कटीनिक्षिप्तशस्त्रिकः । गत्याऽथ वचसा स्त्रीवदासीपृष्ठगतोऽभ्रमत् ॥ २२५ ॥ अथाङ्गरक्षका दूरे, चिक्षिषुः पुरुषव्रजम् । स्वयं चास्थुदैवीयांसस्ततो देवीयुतो नृपः ॥ २२६ ॥ अस्नाद्राज्यकृताचारपरतन्त्रः सरिजले । देवतां च नमस्कत, प्राविक्षद्देवतौकसि ॥ २२७॥ युग्मम् ॥ पुरैव देवीवेश्मान्तःप्रविष्टेन दुरात्मना । दासीति राज्ञानुक्तेन, हरिषेणेन दुर्धिया ।। २२८ ॥ देवीं प्रत्यानतमध्नों, राज्ञः प्रविशतस्ततः । भ्रातेत्यजानताऽमोचि, प्रहारः कन्धरां प्रति ॥ २२६ ।। युग्मम् ॥ राज्ञः पुण्यात्प्रहारोऽस्य, प्रास्खलद्वारदारुणि । राजा च तत्क्षणादेव, व्याघुट्यागाद्भयावहिः ।। २३० ॥
॥१०॥
॥१०॥
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१०६॥
ततोऽन्तःपुरनारीणामभूत्कोलाहलो महान् । दधावुश्चाङ्गरक्षाद्याः, प्रोद्गीर्णतरवारयः ॥ २३१ ॥ स्त्रीत्वादियमवध्या मे, निर्वास्या किन्तु मत्पुरात् | अधुनैवेति सचिवमादिश्यागाद्गृहं नृपः ॥ २३२ ॥ ततः समादिशन्मन्त्री, सौनिकं कालपाशिकम् । व्यङ्गीकृत्य पुरादेनां, स्त्रियं निर्वासयाधुना ॥ २३३ ॥ 1 सौनिकोऽप्यथ तां धृत्वा गत्वा धाम निजं ततः । अचिन्तयदहो ! साधु, मयाप्ता समयेऽङ्गना ॥ २३४ ॥ asyaर्णस्य वने नातिदवीयसि । पूजा स्त्रीकर्णनासौष्ठेर्यक्षस्य मानिता मया ।। २३५ ।। तदेनामधुनैवाहं, नीत्वा यक्षस्य वेश्मनि । एतत्कर्णादिकैः कुर्वे, पूजां तस्य स्वयं मुदा ॥ २३६ ॥ ध्यात्वेति सौनिकोऽथात्मवर्ग्यानाहूय सादरम् । द्वाभ्यां पुम्भ्यां घृतां तत्र तदैवैनां निनाय सः ॥ २३७ ॥ हरिषेणस्तु शूरोऽपि द्वीपीव विधृतः स तैः । न नंष्टुं न च तान् हन्तु ं शक्तोऽगाद्यच वेश्मनि ॥ २३८॥ दध्यौ च धि धिग् मां येन, न छिन्नं भूपतेः शिरः । न च ममापि मूर्धानमचिच्छिदन्नराधिपः || २३६ ॥ अधुनाऽपहृतास्त्रस्य, छागस्येव तपस्विनः । ममाङ्गः सौनिका यक्षमर्चयिष्यन्ति सम्मदात् ॥ २४० ॥ श्रीषेणो न मया दृष्टो, नाहेश्चोपकृतिः कृता । चाण्डालहस्तैर्देवं हा !, दत्ते मृत्युं ममाधुना ॥ उपासितं मया स्त्रीत्वं नृपघाताय यत्पुरा । तेन बाधितपुंस्त्वेन हता क्षत्रियता मम ॥ २४२ ॥ अथासौ सौनिको यक्षमभ्यर्च्य बहिरेत्य च । हरिषेणस्य कर्णादावक्षिपश्चन्दनच्छटाम् ॥ २४३ ॥ गाढं धरत भो ! नामलां नृपघातिकाम् । इत्यादिश्य। त्मपुरुषांस्तीक्ष्णां चकर्ष कत्तिकाम् ॥ २४४ ॥
२४९ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता 'हरिषेणश्रीपेणकथा ।
॥१०६॥
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१०७॥
पापे ! स्वेनार्जितस्य त्वं, कर्मणः फलमाप्नुहि । इत्युक्त्वा प्राकर्णी छेत्तु, कपोले स करं न्यधात् || २४५ ।। मुण्डितत्वात् कचस्तम्बास्तीक्ष्णास्तस्य करेऽलगन् । कथं कूर्चमिवैतस्या, इत्यसौ परितोऽस्पृशत् ॥ २४६ ॥ कपोलस्पर्शतः कूचं, ज्ञात्वोचे सौनिको भयात् । अरेरे ! 11 धियतां, गाढं, यत् पुमानेष नावला ॥ २४७ ॥ अस्माकं भूपतिं हन्तु कृतस्त्रीवेषकैतवम् । दुरात्मानममु ं बद्ध्वा, छिन्तेत्युच्चैरुवाच सः ॥ २४८ ॥ बद्धे च तस्मिन् श्वपचैर्निष्कृपः सौनिकोऽवदत् । अहो ! नर ! स्मरत्वं हि किमपीष्टं स्वदैवतम् १ ॥ २४६ ॥ अस्माभिः स्त्रीभ्रमेण त्वं नासि बद्धो नवा हतः । ज्ञातंपु स्त्वोऽधुना त्वं हि यक्षस्याग्रे समाप्यसे ॥ २५० ॥ हरिषेणस्तमृचेऽथ, सावष्टम्भं निरस्तभीः । दैवात् समागते मृत्यौ, स्मृतः कः किं करिष्यति १ ।। २५१ ॥ प्रथमं छिन्धि मे हस्तं यद् घातो नाऽलगन्नृपे । पश्चात् कुरु यथाभीष्टं, यक्षाग्रे सौनिक ! द्रुतम् ॥ २५२ ।। इत्युक्तो हरिषेणेन, किलासौ प्रहरिष्यति । विज्ञाय हरिषेणं तु, यक्षो मा मेत्यभाषत ॥ २५३ ॥ मत्प्रतिचारको ह्यं ष, हरिषेणाभिधस्ततः । किमेवं हन्तुमारेभे, रे चाण्डाल ! ममाग्रतः १ ॥ २५४ ॥ एतस्यैव हि शुद्धयर्थ, देशाद्देशं भ्रमाम्यहम् । मत्प्रमादादहो ! प्राप, दुर्दशामयमीदृशीम् ॥ २५५ ।। इति पुम्भूतयक्षोक्ताश्चाण्डालाः कृतभीतयः । ते सर्वेऽपि पलायन्त, सिंहनादादिव द्विपाः ॥ २५६ ॥ ततश्च हरिषेणस्य, बन्धा यक्षप्रभावतः । सुबद्धा अप्यत्रुट्यन्त, त्रटत्त्रटदिति स्वयम् ॥ २५७ ॥ किमेष स एवाहोऽयं, १ यक्षो यः सेवितः पुरा । इति ज्ञात्वा हरिषेणस्तस्थौ नीचैष्कृताननः ॥ २५८ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक. थान्तर्गता
हरिषेणश्रीषेणकथा ।
॥१०७॥
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: | परिच्छेद:
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा।
पुरुषीभूतयक्षोऽथ, स्नेहात्तमभिषस्वजे । आलपच्च महाभाग !, कथमित्थं विडम्बना १॥ २५ ॥ ततः क्षामाक्षरं तस्मै, हरिषेणो न्यवेदयत् । समस्तमात्मवृत्तान्तं, स्थित्वा स्थित्वा पावशात् ॥ २६॥ यक्षोऽथ प्रत्यभाषिष्ट, हरिषेणं विषादभाक् । मया कुस्वामिना यस्ते, कृतोऽनर्थः क्षमस्व तत् ॥ २६१ ।। अथोचे हरिषेणोऽपि, यक्षराज ! तवाधुना । रक्षतो मार्यमाणं मां, स्वामिता सफलाभवत् ॥ २६२ ॥ नागस्याग्रे प्रपन्नं यत् , तदकुर्वन्नहं वचः । खद्दत्तजीवितं मन्ये, मृत्योरुपरि चूलिकाम् ॥ २६३ ।। सावष्टम्भं पुनयक्षो, हरिषेणं जगाद सः । मा विषीद प्रतिज्ञा ते, विधास्ये सफलां खलु ॥ २६४ ।। पप्रच्छ हरिषेणस्तं, कुत्रापि दृष्टवानसि १ । लघु मे भ्रातरं यक्ष, प्रत्यवोचन्न कुत्रचित् ॥ २६५ ॥ अदत्तविभङ्गज्ञानोपयोगो यक्षराडसौ। पुरीस्थमपि नाज्ञासीच्छीषेणमन्यथाभिधम् ॥ २६६ ॥
इतश्च दत्तसङ्केतः, स नागो वटकोटरात् । नृपस्य घातकोऽभूदित्याकर्ण्य स्वाश्रयं ययौ ॥ २६७ ॥ श्रीषेणं तत्र राजानमविद्वान् यक्षराडथ । हरिषेणयुतोऽचालीक्वाप्येनं वीक्षितु ततः ॥ २६८ ॥ अविद्यमानत्वात्ताभ्यां, श्रीषेणः क्वाप्यदर्शिन । स्वर्गद्वीपमुपेत्याह, हरिषेणं स यक्षराट ।। २६६ ।। त्वत्प्रतिज्ञार्थमाधातुं, पुरस्यास्य महीपतेः । ग्रहीष्यामि सुतं पश्चान्न मोक्षाम्यन्यमान्त्रिकैः ।। २७० ॥ राज्ञा पुत्रग्रहात्तेन, वादितं डिण्डिमं स्पृशेः। मुञ्चन् हुङ्कारमागच्छनिर्भीनू पसुतान्तिकम् ॥ २७१ ॥ त्वत्तो विभ्यदिवात्यर्थ, मोक्ष्ये राजसुतं ततः। यथा त्वत्सन्धा पूर्णा स्यात्तथा याचेनृपाद्वरम् ॥ २७२ ॥
॥१०॥
K
॥१०८॥
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१०६॥
पादहं तु यास्यामि, स्वस्थानमुत्कमानसः । विपक्षैर्मुक्तमुद्यानं, शून्यमास्ते विना हि माम् || २७३ || कुलकम् ।। ततो गृहीते यक्षेण, राज्ञः पुत्रेऽथ भूभुजा । वादिते डिण्डिमे सर्वे, हरिषेणस्तथाऽकरोत् ॥ २७४ ॥ तं त्वाशु गते यक्षे, जाते पुत्रे च नीरुजि । महामान्त्रिकोऽयमिति, तुष्टो राजा तमब्रवीत् ॥ २७५ ॥ याचस्व यदभीष्टं ते, देशेभाश्वधनादिकम् । अथ विज्ञपयामास, हरिषेणोऽपि तं नृपम् ॥ २७६ ॥ नृप ! तुष्टोऽसि सत्यं चेत्तदेकं शृणु मद्वचः । सर्वत्र सुलभैरेभिः, पूर्ण देशादिभिः प्रभो ! ॥ २७७ ॥ रङ्गशालायां मच्छत्रुः सरित्पुत्रोऽस्ति भूपतिः । तस्योच्छेदं विधेहीति, याचे त्वामहमादरात् ॥ २७८ ॥ स्मित्वाचे नृपतिः किं भो !, मदर्थो याचितस्त्वया ? | यदग्रेऽप्यभ्यमित्रीणीकृता सेनास्ति तं प्रति ॥ २७६ ॥ भव तर्हि त्वमेवास्यां, सेनानीर्मानितो मया । मत्सैन्यं सकलं कर्तृ, त्वदाज्ञां मन्निदेशतः ॥ २८० ॥ स्ववैरं स्वामिकार्य चेत्युत्साह विहितादरः । गच्छाधुनैव तत्र त्वं साधु साधय शात्रवम् ।। २८१ ॥ अस्याज्ञया वर्त्तितव्यमित्याज्ञाप्यात्मराजकम् । सेनाधिक्षां (पां)श्च राजाऽथ, हरिषेणं व्यसर्जयत् ॥ २८२ ॥ अखण्डप्रयाणैः सोऽपि, रङ्गशालां पुरीं ययौ । सर्वाभिसारतस्तां च परितः पर्यवेष्टयत् ॥ २८३ ॥ उपदुद्राव बाह्यश्च तद्देशवासिनो जनान् । प्रवेशनिर्गमं यत्नादरक्षत्पूर्जनस्य च ॥ २८४ ॥ सरित्पुत्रनृपस्याथा कुर्वतो राजपाटिकाम् । गत्वा विज्ञपयामासुर्नगरारक्षकास्ततः ।। २८५ ॥ नाथ ! शत्रुवलाम्भोधिर्वल्गदश्वोर्मिसङ्कुलः । अकालप्लावनं कर्तुं व्यानशे पस्तिः पुरीम् ॥
२८६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
हरिषेणश्रीषेणकथा
॥१०६॥
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक| थान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
पुरीलोकस्तथा नाथाक्रन्दत्येवातिरोधतः । गोकुलं च यतो नान्तरस्तीह प्रचुरं पयः॥२८७ ॥ श्रत्वेति प्रसरत्कोपकम्पमानाधरो नृपः । आदिशद्वप्रयन्त्राणि, ततो वाहयितु नरान् ॥ २८८॥ अथ गोपुरद्वारेषु, व्यलब्ध मण्डलेश्वरान् । वप्रे चानपराद्धेषून् , धानुष्कानध्यरोपयत् ॥ २८६ ॥ अहंयुत्वात्तथोपात्तबहिर्गतिनिषेधतः । सौध एव स्थितो राजा, पुरीरक्षापरोऽभवत् ॥ २६ ॥ प्राकारस्थवहिःस्थानां, भटानामितरेतरम् । ततश्चाभूद्विधा युद्धं, यन्त्रायन्त्रि शराशरि ॥ २६१ ॥ वप्रयन्त्रप्रतीकार, विधाप्य सुभटान् निजान् । प्राहिणोद्वप्रपाताय, हरिषेणः स्वयं पुनः ॥२६२॥ प्राकारस्थान् शरासारस्ताडयामास तांस्ततः । लब्धेऽस्मिन्नन्तरे शूरा, वप्रपाते डुढौकिरे ॥ २६३॥ चतुर्दिक्षु प्रतोलीषु, निजं बलमढौकयत् । शूराणां क्षिप्रकारित्वं, कार्मणं विजयश्रियः ।। २६४॥ ततश्चालब्धप्रसरा, धीरा अपि भयस्पृशः । प्राकाराधिकृता राजे, तत्स्वरूपं व्यजिज्ञपन् ॥ २६५॥ तदैव च पुरीलोको, ज्ञात्वा ढोकं पुरीं प्रति । सम्भूयागत्य निर्भीकश्चक्रोश नृपमुच्चकैः ॥ २॥६॥ ततो वीक्ष्य पुरीलोकं, रुदन्तं सर्वतस्तथा । ज्ञात्वारिबलभूयस्त्वं, प्रतिज्ञा स्वां विचिन्त्य च ॥ २६७ ॥ क्षीणाऽन्यसकलोपायः, सरित्पुत्रनृपोऽस्मरत् । वरेणैकेनाधमर्णा, देवीं राज्यप्रदां ततः ॥२६८॥ युग्मम् स्मृतमात्रैव सा देवी, समेत्य नृपतेः पुरः । बभाषे वत्स ! ब्रूहि त्वं, सञ्जास्मि करवाणि किम् ? ॥२६६ ॥ सरित्पुत्रस्ततः प्रोचे, देवी प्रति कृताञ्जलिः । स्वभ्रातरं यदा द्रक्ष्ये, तदा यास्याम्यहं बहिः॥३०॥
॥११०॥
॥११०॥
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेद:
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
ON
इति मत्प्रतिज्ञा श्रुत्वा, द्विषश्छलविलोकिनः । अरौत्सुमत्पुरीमेते, मय्यन्तः सति राजनि ॥ ३०१॥ सन्धानिगडितत्वेनानभ्यमित्रेऽधुना मयि । देवि ! प्रसीद पूर्लोक, पाहि द्विषदुपद्रवात् ॥ ३०२ ।। अथ राज्यप्रदा प्रोचे, वत्साकर्णय मगिरः । मया प्रदत्तराज्यस्याज्ञासिद्धस्य बलं ह्यदः ॥३०३॥ स्मरति स द्वितीयस्ते, मत्प्रासादे तदागतः । दृष्टिविषोरगातङ्कान्नष्वागावृद्धया सह ॥ ३०४ ॥ त्वयाऽथ मारिते सपें, तत्रोपद्रवकारिणि । पूर्ववद्वसति द्वीपे, पुनर्दीपोत्सवोऽभवत् ॥ ३०५॥ तपत्त्रपुणि कुण्डेऽथ, झम्पा त्वमिव सोऽप्यदात । साहसात्तस्य राज्यं च, स्वर्णद्वीपे ददे मया ॥ ३०६॥ यथा तव तथा तस्य, राज्यदास्म्यहमेव हि । कथमुच्छेत्तुमर्हामि, राजंस्त्वमिव तद्बलम् ॥ ३०७॥ जगादाथ सरित्पुत्रो, देवि ! दर्शय मेऽद्भुतम् । मदीयं भ्रातरं पश्चादुच्छेत्स्यामि स्वयं रिपून् ॥ ३०८।। उवाच देवता राजनिदानीमुत्सुकास्म्यहम् । अष्टापदगिरौ द्रष्टुं, चरणानहें तां ततः ।। ३०६ ॥ साङ्गोपाङ्ग निजभ्रातृरूपं क्वापि त्वमालिख । अस्यानुसारात्तं वीक्ष्यानेष्यन्ति मम किङ्कराः॥३१०॥ ततो राज्यप्रदादिश्य, तमर्थ व्यन्तरान्निजान् । जगामाष्टापदे तेभ्यस्तथा कृत्वापयन्नृपः ॥३११॥ बहिःस्थं वेत्ति तं देवी, परं नाकथयत्स्वयम । क्रीडया वा तयोयुद्धं, द्रष्टुं वा भावि वीक्ष्य वा ॥ ३१२॥ व्यन्तराः पटमादाय, भ्र मुः सर्वत्र मेदिनीम् । नाद्राक्षः पुरुषं कश्चित्पटरूपानुयायिनम् ॥ ३१३॥ व्यन्तरास्तमपश्यन्तो, निवृत्तास्ता पुरी प्रति । नृपारिसैन्ये पल्यङ्कसुप्तं तं ददृशुनिशि ॥ ३१४ ॥
॥११॥
॥११॥
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेद
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
पटरूपसमं रूपमस्येत्यूचुः परस्परम् । स्वभ्रातुः सरित्पुत्रस्य, किमेष शत्रुतां ययौ १ ॥ ३१५॥ मोक्तव्योऽयं न तत्रैव, प्रेक्ष्यं ययुद्धमेतयोः । राज्ञे प्रदर्श्य शीघ्र चानीय मोच्योऽयमत्र हि ॥ ३१६ ॥ इत्यालम्ब्य हरिषेणशय्यामुत्पाट्य ते ततः । विद्युदुद्योतवद्राज्ञे, प्रदय मुमुचुस्तथा ॥ ३१७ ॥ राजापि प्रत्यभिज्ञाय, ज्यायांसं भ्रातर निजम् । भ्रातृदर्शनपर्यन्ता, सन्धा पूर्णाममन्यत ॥ ३१८ ॥ कुतोऽप्यानीय सुप्तोऽयं, नीतश्च व्यन्तरैः क्षणात् । न मेऽभूद्वचनालापो, राजेति विषसाद च ॥३१॥ अथ पूर्णसन्धो राजा, तेनोचे रिपूनिति । योधु भवत सजा भो!, आयाम्येषोऽहमात्मना ॥३२० ॥ दूतानुपदमेवासी, चचाल च रिपूनभि । सर्वाभिसारभारेण, शेषाहेर्नमयन फणाः ॥ ३२१ निसृष्टार्थः स दूतोऽपि, बहिःसैन्यमुपेत्य च । अभीविज्ञपयामास, हरिषेणं निजाप्तवत् ॥ ३२२ ॥ किमेतद्भवतारब्धमनात्मनीनमात्मना । आत्मोदयपरज्यानिक्षत्रनीति न वेत्सि किम् ? ॥ ३२३ ॥ शत्रुदेशो मया ग्रस्त, इति चेतसि मा विधाः । इदं नेपालकूटेन, मिश्रं मन्यस्व भोजनम् ॥ ३२४॥ सैन्याब्धिवेलयैषा पूर्मया मान्यते चेन्मतिः । अगस्त्येन न कि पीतः, सवेलः सरितांपतिः१॥ ३२५ ।। दीपवन्मयि शलभा, द्विषः स्युरिति दृप्यसे । न कि वेत्सि स दीपोऽपि, यन्नित्यहिदर्शनात् ॥ ३२६ ॥ देवतादत्तराज्योऽयं, रङ्गशालापतिस्ततः । सर्वथा तब सैन्यानामसाध्योऽस्मन्महीपतिः॥ ३२७॥ ततस्त्वं स्वापराधस्य, दण्डं दत्त्वाऽस्य भूपतेः। प्रयाहि स्वस्य संहारमकाण्डे मा वृथा कृथाः ॥ ३२८॥
॥११२॥
॥११२॥
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥११३॥
भ्रातुर्वियोगसन्धार्त्तो, नाभ्यागात्वां पुरात्पुरा । दृष्टस्वभ्रातुकं सम्प्रत्यायातं पश्य भूपतिम् ॥ ३२६ ॥ यदि ते कुपितं दैवं, तद्योद्धु ं प्रगुणीभव । पूर्ववन्नाधुनाप्येष सोढा त्वद्दुर्नयान् खलु ॥ ३३० ॥ श्रुति दूतवाक्यानि तं प्रत्यकृतमत्सरः । हरिषेणश्चुकोपाथ, सरित्पुत्राय सिंहवत् ॥ ३३१ ॥ अधिसङ्गरमभ्येत्य, शिरश्छेत्स्यामि ते विभोः । उच्चैरुक्त्वेति सत्कृत्य, दूतं सोऽथ व्यसर्जयत् ॥ ३३२ ॥ ज्वलन्नग्रेऽपि वैलक्ष्याद्द्द्तेनोत्तेजितः पुनः । आदिशत्सैष राजन्यान् द्रुतं सन्नद्यतामिति ॥ ३३३ ॥ एतैस्तथा कृते स्नात्वा, निजामभ्यर्च्य देवताम् । हरिषेणः समारोहदैरावणमिव द्विपम् ॥ ३३४ ॥ वादिते रणतूर्ये च, वीरेषूद्गतरोमसु । प्रावर्तत महायुद्धं द्वयोर्नासीरयोस्तयोः ॥ ३३५ ॥ अन्योन्यं हन्यमानेषु, सुभटेषु बहुष्वथ । हरिषेणस्य सैन्यं तत्, प्रतिवीर रभज्यत ।। ३३६ ॥ जीवानादाय नश्यत्सु राजन्येषु निजेषु सः । हरिषेणः स्वयं योद्धुमारेभे रिपुभिः सह ॥ ३३७ ॥ सरित्पुत्रस्य सैन्येन, वर्द्धिष्णूत्साहशालिना । घूकबत्काकयूथेन, हरिषेणस्त्ववेष्टयत ॥ ३३८ ॥ गाङ्कस्तथाप्येष, कुर्वाणो युद्धमद्भुतम् । आहतो हृदि वाणेन, सरित्पुत्रपदातिना ॥ ३३९ ॥ तेन वाणप्रहारेण, छिन्नो मर्मणि कुञ्जरात्। पतितोऽथा रिसैन्यैस्तैरुत्पाट्यानीयते स्म सः ।। ३४० ॥ मुक्तश्च सरित्पुत्रस्य पुरतो मूच्छितः स तैः । मद्भ्राता हरिषेणोऽयमित्युपलक्ष्यत्स तम् ॥ ३४९ ॥ अरे ! पयः पयः शीतं, व्यजनं व्यजनं तथा । ब्रुवन्नेतत्पटान्तेन, नृपं वीजयति स्वयम् ॥
३४२ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक| थान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
॥११३॥
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेद:
चरित्रम्
तथा शीताम्बुना तस्याभिषिच्य परितो वपुः । वीजयन्ति जलार्द्राभिमुहुस्तं नृपसैनिकाः ॥ ३४३ ॥ किञ्चित्त्वपेतमृच्छोऽभृद्धरिषेणः परन्तु सः। प्रहारवेदनाक्रान्तो, नोन्मीलयति चक्षुषी ॥ ३४४ ॥ ततः सरित्सुतो राजा, मुश्चन्नश्रूण्युवाच तम् । श्रीषेणोऽहं तव भ्राता, तत्प्रसीद दृशा मयि ॥ ३४५॥ त्वद्वियोगाग्निसन्तप्तमुत्थायाभिषजस्व माम् । एतावन्ति दिनान्यायें ! न मेऽभूत्वां विना रतिः ॥ ३४६ ॥ हरिषेणस्तु नोवाच, विध्वस्तसकलेन्द्रियः। रणावेशवशाकिन्तु, भूमिमाहन्ति निर्भरम् ॥ ३४७॥ अतिबाधोत्थदाहेनावतप्ते न कुलस्थितिम् । आसादयन्तं तं वीक्ष्य, सरिपुत्त्रो व्यचिन्तयत् ॥ ३४८॥ उत्कण्ठा द्रष्टुमन्योन्यमन्योन्यं यो मुद्यमः। अन्योन्याज्ञातभ्रातृत्वाद्धिग् धिगज्ञानतावयोः ॥ ३४६ ॥ तदज्ञातस्वरूपत्वात् , मयैव किल शत्रुणा । शत्रोरिव निजभ्रातुरवस्था कीदृगाहिता १॥ ३५०॥ अहहाऽसारता कीदृक्, शरीरस्य शरीरिणाम ? । यदामपात्रवत्स्यात्तु, स्तोकादपि च भगुरम् ॥ ३५१॥ गत्वरेणामुना चेत्स्यात्साधितं परमं पदम् । तन्मूढाः किं न गृह्णन्ति, लाभमस्य विनश्यतः १ ॥ ३५२॥ बाल्येऽकिश्चित्करं गाढ, यौवने वाचिके जरत् । अलभ्यस्यैकरूपेण, विश्रम्भो वपुषोऽस्तु कः ? ॥ ३५३ ॥ वसन् शरीरदुर्गेऽपि, नात्मा कातरतां त्यजेत् । रोगारिवेष्टितो नंष्टु, धर्मद्वारं य ईहते ॥ ३५४ ।। आत्मनो नीयमानस्योत्तमणः कर्मभिर्वलात् । रक्षां स्वजनैहस्ताज्ज्वाल्यते तद्वपुगृहम् ॥ ३५५ ॥ धिग् धिग् राज्यं च यस्मै हि, गृध्नवो मादृशा मिथः । अन्धा इव न पश्यन्ति, दुस्सहाँ नरकव्यथाम् ॥ ३५६ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गताहरिषेणश्रीषेणकथा
॥११४॥
॥११४॥
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रोषेणकथा
तदलं मे कुटुम्बायैस्तत्स्नेहो वाससीव यत् । आत्मन्यत्युज्ज्वले लग्नो, रजोवन्धनिबन्धनम् ॥ ३५७ ।। इति वैराग्यपूरेण, व्रताम्भोध्यनुयायिना । त्याजितात्मपदस्थानो, राजामात्यानथाब्रवीत् ॥ ३५॥ भो ! भो । मूलक्रमायाता, मन्त्रिणः श्रूयतां वचः । नरकार्तिफलेनालं, राज्येन मम सम्प्रति ॥ ३५६ ॥ यद्येष जीवति भ्राता, हरिषेणो ममाग्रजः । तदास्मै दीयतां राज्यमन्यथा मत्सुताय तु ॥ ३६०॥ ब्रवन्नेतत्परित्यज्य, सतीं तां राज्यसम्पदम् । भ्रातर्यपि तथावस्थे, सर्वथापि हि निर्ममः॥ ३६१॥ कुर्वनान्तःपुरं चित्ते, स्निह्यन्नैव सुतेष्वपि । असंस्तुत इवात्मीयवल्लभानप्यनालपन् ॥ ३६२ ॥ लेप्यरूपमिवाश्वीयहास्तिकं गणयन्नथ । प्रत्यरीन विस्मरत्कोपं, स्मरमात्मानमात्मना ॥ ३६३॥ ऊर्ध्व वाहौ रुदत्येव, तस्मिन् राजपरिग्रहे । ज्वलत इवात्मसैन्यान् , निस्ससार सरित्सुतः ॥ ३६४ ॥ कुलकम् ॥ त्यक्तराज्यभार इव, लघु गच्छन्नतुच्छधीः । कस्मिंश्चिद्धहिरुद्याने, विवेश स महीपतिः ॥ ३६५ ॥ दयादिभिर्धर्ममिव, यतिभिः परितो वृतम् । श्रीवईमाननामानं, तत्राचार्य ददर्श सः॥३६६ ॥ कटरे गुरुसंयोगः संविनस्य ममाऽभवत् । ध्यायन्निति तमाचार्यमुपेत्य प्रणनाम सः ॥ ३६७॥ स्वयं संविनमुत्प्रेक्ष्य, भूपमाचार्य पुङ्गवः । तन्मनोद्रुसुधाकुल्यामारेमे धर्मदेशनाम् ।। ३६८ ॥ चेतःप्रेतसमं न मङ्गलशतान्यासादयत्तप्यति, प्रायः कायकुटी घटीव लकुटै रोगर्भवेज्जर्जरा । गृद्धिः सिद्धिहरी दरीव तमसा चक्षुः परं मोहयत्यायुर्वायुचलं कलङ्कयति भो! जीवं मुहुर्जन्मभिः ॥ ३६॥
॥११॥
॥११॥
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेदः
अजापुत्रकन थान्तर्गता
हरिषेणश्रीषेणकथा
देशनाम्बुभिरुत्पूरभूपचित्तालवालकात् । आनन्दाश्रुमिषादक्षियन्त्रेणोर्ध्वमगात्पयः ॥ ३७० ॥ आचार्यदेशनोत्फुल्लसंवेगोत्कलिकां दधत् । तदैव मूरिपादान्ते, प्रव्रज्यामग्रहीन्नृपः ॥ ३७१ ॥ तप्यमानस्तपस्तीवमधीयन् श्रुतमादरात् । सहाचार्यैर्व्यहार्षीत् स, सहमानः परीपहान् ॥ ३७२ ॥ अधीती सर्वसिद्धान्ते, विदिती यतिकर्मसु । आश्रिती विनये चाथ, गीतार्थोऽभूत्सरित्सुतः ।। ३७३ ॥ विनयः शासने मूलमिति निश्चित्य चेतसा । महात्मा स मुनिः मूरिपा प्रत्यशृणोदिति ॥ ३७४ ॥ अतः प्रभृति साधूनां, पठतां जरतां तथा । तपस्यता ग्लानिमता, विधेयो विनयो मया ॥ ३७५ ॥ स्मरन्नप्यात्मनोऽष्टाङ्गप्रणताशेषभूपतेः । स आद्यदिनवच्चक्रे, यतीनां विनयं सदा ॥ ३७६ ॥ यतः
दानादयो जपतपःप्रमुखा गुणा वा, सन्तोऽप्यसन्त इव ते विनयेन हीनाः ।
नैवाङ्गनावपुषि कङ्कणकर्णपूरके यूरहारवलयैघु मृणादिना श्रीः ॥ ३७७ ॥ आचार्यसाधवोऽन्येऽपि, तद्वैनयिककर्मणा । सुखिनः सन्ति सिद्धान्तपाठादिष्वेकचेतसः ।। ३७८ ॥ अन्यदा व्यन्तरः कोऽपि, मिथ्यादृष्टिः सरित्सुतम् । आसक्तं विनये वीक्ष्य, तत्परीक्षा व्यधादिति ॥ ३७६ ॥ स क्र रव्यन्तरः श्राद्धीभूय नत्वा यथाविधि । आचार्यान् वतिनोऽथैकं, बालं साधुमवन्दत ॥ ३८० ॥ पाठव्यग्रः स बालर्षिधर्मलाभं ददौ नहि । सोऽथ कोपादिवोचे तं, धर्मलाभं ददासि न? ॥ ३८१॥ प्रत्यभाषिष्ट बालोऽपि, साधुश्रावक ! मा कुपः । मूर्खत्वादेकचित्तेनोद्घपन्न त्वां व्यलोकयम् ॥ ३८२॥
॥११६॥
| ॥११६॥
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गताहरिषेणश्रीषेणकथा
अपडक्षीणमाहेष, तं पाठोत्कण्ठितं मुनिम् । वितराम्यौषधं तेऽहमायाति पठतो यथा ॥३८३॥ अथ बालमुनिः पाठे, न्यक्कृतस्तुल्यपाठकैः । आहौत्सुक्यान्महाभाग !, देहि देहि ममौषधम् ।। ३८४॥ अथ स व्यन्तरः श्राद्धोऽस्मै किमप्युग्रमौषधम् । कुर्याद्भुक्तोर्ध्व मित्युक्त्वा, तत्समप्य च सोऽगमत् ॥ ३८५ ॥ बालर्षिः क्षधितोऽस्मीति, विचार्य स्वयमेव सः । कृत्वा ग्रासं जघासैतदौषधं मुखशुद्धिवत् ॥ ३८६ ॥ अथास्य सन्ध्यासमये, पयोऽभ्येति मुखे मुहुः । गुरुभ्यो विभ्यन्नाख्याति, निष्ठीव्यति भृशं तु सः॥ ३८७ ॥ आचार्यास्तं तथा वीक्ष्य, पप्रच्छुर्वत्स ! किं न्विदम् ? । प्रभो ! किमपि नो वेद्मि, पयोऽभ्येतीति सोऽवदत् ॥३८॥ इदानीं तर्हि माध्येष्ठा, गत्वा स्वपिहि निर्भरम् । आचार्य स्त्रयमित्युक्तः, सुष्वाप स लघुमुनिः ॥ ३८६ ॥ प्रतिक्रम्य स्वाध्यायान्ते, सुषुप्सति यतिबजे । चक्र विश्रामणां साधुः, सरित्पुत्रस्तपोभृताम् ॥ ३६॥ आबालवृद्धसाधूनां, कुर्वन् विश्रामणां ततः । सैष संवाहनार्थ तं, बालं साधुमुपागमत् ॥३६१॥ व्यन्तराधिष्ठितः सोऽथ, वालर्षिः प्राह तं मुनिम् । बाढं स्फुटति मे गात्रं, तत्संवाहय मां दृढम् ॥ ३६२॥ इच्छामीति भणित्वाऽसौ, सरित्पुत्रमुनिस्ततः । संवाहयितुमारेभे, महाप्राणेन तं लघुम् ॥ ३६३ ॥ शिरः पादौ भुजावंशी, जो ऊरू च जानुनी । पृथग् मर्दयतस्तस्य, निशीथसमयोऽभवत् ॥ ३६४ ॥ सुप्तास्ते साधवः केचिजाग्रत्येके यथाविधि । अनुद्विग्नस्तथैवास्थाद्वालर्षि मर्दयन्नसौ ॥ ३६५॥ अथाह तं स बालर्षिह दि मेऽम्भश्चटत्यथ । पृष्टिं निष्ठुरपाणिभ्यां, साधो ! सम्भावयाधुना ॥ ३६६ ॥
॥११७॥
|॥११७॥
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेद:
चरित्रम्
प्रवृत्तः स तथाकतु , तदौषधवशादथ । प्राहाकुलः स बालर्षिः, कदाचिन्मे वलिष्यति ॥ ३६७॥ तत्साधो ! भाजनं किञ्चित् , क्वापि वीक्ष्य समानय | असौ बालर्षिणेत्युक्तो, लग्नः शोधयितु हि तत् ॥ ३६८॥ भूमि प्रमार्जयन ध्वान्ते, रजोहरणतः शनैः । वसत्यन्तः किमप्येष, नैक्षिष्ट भाजनं ततः॥ ३६६ ।। महात्मन् ! किं विलम्बोऽयमेहि स्थात क्षमो न यत् । आतंबालर्षिणेत्युक्तोऽभ्येत्य नास्तीति सोऽवदत् ॥ ४०॥ अशक्तस्य बहिर्गन्तु', संस्तरो मे भरिष्यति । इत्याकुलस्य बालरागादोत्कारिका ततः ॥ ४०१॥ सरित्पुत्रो महासत्त्वो, जुगुप्सादोषवर्जितः । गतान्योपायस्तद्वक्त्रस्याधः स्वप्रमृति न्यधात् ॥ ४०२॥ वम त्वमत्र निःशङ्कमित्युक्तस्तेन साधुना । बालर्षिश्वावमत्तत्र, विनान्नं केवलं पयः ॥ ४०३ ॥ स्थण्डिले प्रेक्षणं रात्रौ, न शुद्धयत्यन्धकारतः । कथमेतत्परिष्ठाप्यमिति तस्थौ तथैव सः॥४०४॥ ततश्चक्रन्द वालर्षिः, क्रूरव्यन्तरपीडितः । अहो ! स्फुटति मे गात्रं, तन्मां मर्दय हे मुने! ॥ ४०५ ।। रुद्धहस्तेऽम्बुना साधौ, संवाहनमकुर्वति । नामभिः स मुनीनन्यानुत्थापयितुमारटत् ॥ ४०६ ॥ मयि सत्यपि साधूनां, मा भूदुजागरो हहा !! बालषिर्वाध्यते चायं, स्फुटता वपुषा च हा !॥ ४०७ ॥ प्रेक्षोत्प्रेक्षे बिना भूमौ, पयस्त्यक्तुं न युज्यते । पानाहारप्रत्याख्यानान्नैतत्पातुक्षमोऽस्म्यहम् ॥ ४०८ ॥ विमृश्येति बहूपायान् , निश्चिकाय धियेति सः । तैलेनेवाम्बुनानेन, वपुः स्वं प्रक्षयाम्यहम् ॥ ४०६॥ नैवं जन्तुविधातो मे, न साधूजागरोऽपि च । रिक्तीभूतकरः पश्चाद्वालपि मर्दयाम्यहम् ४१०॥
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
॥११८॥
॥११८॥
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता हरिषेणश्रीषेणकथा
राज्ये कृतपूर्वोयक्षकर्दमादिविलेपनम् । स कर्मक्षालनायेवोक्षद्गात्रं वमनाम्भसा ॥ ४११॥ तेनाम्भसोपशान्तान्तःकाग्निरिव निवृतः । अजुगुप्सः सरित्पुत्रो, बालं संवाहयत्यथ ॥ ४१२॥ अपूर्वविनयेनाऽस्य, मिथ्यागपि रञ्जितः। बालर्षि व्यन्तरो मुक्त्वावादीत्प्रत्यक्षतां गतः ॥ ४१३ ॥ साधु साध्वसि राजर्षे!, विनीतेषु शिरोमणे ! अनुभूतराज्यः कोऽन्यो, विनयी स्याद्भवादृशः॥ ४१४ ॥ इत्युक्त्वा व्यन्तरो नत्वा, सरित्पुत्रं स भावतः । वृथा कदर्थितं बालं, क्षमयित्वा तिरोभवत् ।। ४१५ ॥ सर्वथाप्यकृतौद्धत्यः, सरित्पुत्रः पुरेव सः । साधूनां विनयं कुर्वन् , सिद्धान्तानध्यजीगपत् ॥ ४१६ ॥ षत्रिंशद्गुणपूर्णत्वाद्योग्यं मूरिपदस्य तम् । गणाभीष्टं सरित्पुत्रमाचार्य सूरयो व्यधुः ॥ ४१७ ॥ विनयन्धर इत्याख्या, तत्सूरेः सूरयो ददुः। स गुरुभिरनुज्ञातो, व्यहरत्साधुभिवृतः ।। ४१८ ।। प्रबोध्य भविकान् श्मायां, विनयन्धरसूरयः। गणं मुक्त्वा गिरौ क्वापि, पादपोपगतिं व्यधुः ॥ ४१६ ॥
इतश्च हरिषेणोऽपि, शरप्रहारजर्जरः । अमात्यै रङ्गशालायां, नीतः पटुरभूच्चिरात् ।। ४२० ॥ ततस्तस्य यथावृत्ते, सचिवैः कथिते सति । स्वभ्रातृव्यं स्वयं राज्ये, हरिषेणो व्यधात्ततः ॥ ४२१॥ स्वयं दध्यौ कनीयांसं, निहन्तु' भ्रातरं मया । द्विरुपक्रान्तेऽपि न यत् , स हतस्तद्धि साध्वभूत् ॥ ४२२॥ उत्तमर्णस्याधमांदशक्तो वस्तु दापने । स्वयं ददन मिथ्या स्यात् , स्ववाचि प्रतिभूयथा॥ ४२३ ।। तथाहमपि स्वभ्रातुमृत्युमानेतुमक्षमः । तस्याहेरनृणीकुर्वे, स्वमात्मानं स्वमृत्युना ॥ ४२४ ।।
॥११॥
॥११॥
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: | परिच्छेदः
इति निश्चित्य चित्तेन, विषादानन्दभागसौ । मन्त्रिभिर्वार्यमाणोऽपि, हरिषेणस्ततोऽचलत् ॥ ४२५ ॥ यस्मिन्नास्ते गिरी सूरिमहात्मा विनयन्धरः । तत्रैव भृगुपाताय, हरिषेणस्ततोऽगमत् ॥ ४२६ ॥ मम भ्राता श्रीषेणोऽयं, यतीभृतस्तपस्यति । विनयन्धरमाचार्य, वीक्ष्यानंसीन्मुदाथ सः। ४२७॥ . तस्य सम्भाषमाणस्य, सूरिनवोत्तरं ददौ । अथासौ चिन्तयामास, स्वचित्तेन सविस्मयः ॥ ४२८ ॥ न चलति न च ब्रूते, दृशो नयति नान्यतः । यदेतत्कष्टमारेमे, मुमुक्षुस्तन्ममानुजः ॥ ४२६ ।। तदलं भृगुपातेन, पन्थाः शरणमस्य मे । यन्मृत्युर्वाञ्छितो मे स्यादनेनाऽपि पथा खलु ।। ४३०॥ आस्ते मूरिर्यथैवैष, निषण्णो भुवि निश्चलः । हरिषेणोऽप्यभूत्तद्वत् , तत्सूरेः प्रतिविम्बवत् ॥ ४३१ ॥ इत्थं द्वावपि पादपोपगमनस्वीकारभारक्षमौ, सिंहव्यालकरालकायकपणेर्नोपद्रवैन्यक्कृतौ । शुद्धध्यानविलीनकर्मनिगडौ संसारकारागृहानिःसृत्यायुपि पूर्णतायुषि शिवं मृत्वाथ तो जग्मतुः॥४३२ ॥
इति सत्पुण्यविषये हरिषेणश्रीषेणकथा ॥ ग्रन्थाग्रम् ४३४ ॥ इति श्रुत्वा कथामेनामाश्चर्यानयन् शिरः । किश्चिदुद्भुतनिद्रः सन् , सुष्वापाजासुतो नृपः ॥ ४३५ ॥ प्रातरुत्थाय देवार्चा, कृत्वा सदस्युपाविशत् । आगात् सुबुद्धिमन्त्री च, तत्र पौरैः समावृतः ॥ ४३६॥ अजापुत्रस्य तत्सत्त्वं, विलोक्य सचिवोऽमृतम् । अन्योऽपि कोप्यभूदीहा, सत्वतत्वस्य भाजनम् ॥ ४३७ ॥ इति प्रष्टुं दर्शनिनः, कांश्चिदाजूहवत् क्षणात् । पृथक् पृथगपृच्छच्च, नृपसब्रह्मचारिणम् ॥ ४३८ ।।
अजापुत्रक. थान्तर्गता हरिषेण. श्रीषेणकथा
॥१२०॥
॥१२०॥
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१२१॥
यथात्रायमजापुत्रः, सत्वसत्यैकमन्दिरम् । अन्तरात्मानमानन्दमानयच्चरितैर्निजैः ॥ ४३६ ॥ - तथा कथयत स्वस्वदर्शनानुस्मृतिस्पृशम् । भूतं वा भाविनं वापि सत्त्वे संवादिनं नरम् ॥ ४४० ॥ अथाह बौद्धः प्रथमं, मन्त्रिराज ! किमुच्यते १ सच्चक्रीत जगच्छ्लाघाढ्य भविष्णुरजासुतः ॥ ४४१ ॥ शूरेष्वथ च सत्येषु साचिकेषु मनस्विषु । प्रतिभाषेत कोऽनन्यः, कथ्यमानोऽपि वाग्मिभिः ।। ४४२ ॥ परं तथापि प्रथितं कथासु कथयाम्यहम् । चेत्पुनः संवदत्यत्र, भावी जीमूतवाहनः ॥ ४४३ ॥
॥ अथ जीमूतवाहनकथा ॥
अस्ति श्रीकाश्चनपुर, मूर्छिन वैताढ्यभूभृतः । रत्रप्राकार किरणैरभ्रान्तोल्लिखिताम्बरम् ॥ १ ॥ जीमूतकेतुस्तस्याभूद्विद्याधरपतिः पतिः । यस्याशेषस्य यशसः प्रख्याता काप्यनन्तता ॥ २॥ विद्याधरेन्द्रदुहिता भार्याऽभूत्तस्य सम्मता । कान्ता कनकवत्याख्या, ख्यातिक्षेत्रं मनोभुवः ॥ ३ ॥ तेनाजनि सुतस्तस्यां कल्पद्रुमवराद्वरः । जीमूतवाहनो नाम, समूहो गुणसम्पदाम् ॥ ४ ॥ तं सर्वगुणसम्पूर्ण, निजे राज्ये निधाय तु । कल्पवृक्षं क्रमायातं दत्त्वाऽगात्तपसे पिता ॥ ५ ॥ जीमूतवाहन लब्धराज्यकल्पद्रुमोऽपि हि । पितृवियोगदुःखार्त्तो, नान्तः सौख्यमवाप सः ॥ ६ ॥ कान्ता कटाक्षविक्षेपचपलं यौवनं धनम् । जीवितं चेति स ध्यात्वा तमचिन्त्यतरुं ददौ ॥ ७ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक| थान्तर्गता जीमूतवाहन
कथा |
॥ १.२१ ॥
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद:
अजापुत्रकथान्तर्गता जीमूतवाहन कथा।
तेन दारिद्रयनाशाय, जगति प्रतिपादितः । हेम्ना सम्पूर्य निखिलं, क्षणात् सोन्तर्दधे द्रुमः॥८॥ कुलक्रमागते तस्मिन् कल्पवृक्ष व्ययीकृते । अपूर्वत्यागिना तेन, त्रिलोकी विस्मयं ययौ ॥४॥ ज्ञात्वा तं प्रतिसामन्ता, रहितं सुरशाखिना । तद्राज्यहरणोद्योगे, बभूवुः संहता मिथः ॥१०॥ जीमूतवाहनो ज्ञात्वा विद्यया तद्विचेष्टितम् । तद्वधे कूणितमना, राज्यं तत्याज निःस्पृहः ॥११॥ तपस्यन्तं मलयाद्री, स्वपितरं समातरम् । शुश्रृषितुमगात्तस्मिन्नाकृष्टः पितृभक्तिभिः॥१२॥ यत्र विद्याधरवधूमधुगण्डूपनिर्भरैः। जम्मेवारम्भि बकुलैः, पुष्पाननविकाशिभिः ॥ १३॥ यत्रोद्धतालिपटलं, विलोक्य घनविभ्रमम् । नृत्यन्ति हेमकदलीकुञ्जेषु शिखियोषितः ॥ १४ ॥ उत्कण्ठाकोमलं यत्र, गीतं किन्नरयोषिताम् । शृण्वन्ति निश्चलाः साश्रुनयना हरिणाङ्गनाः ॥ १५ ॥ नमन्नाश्लिष्य, सस्नेहाल , प्रोक्तः पित्रा विलोकय । क्वापि स्थानं नवमिति, गिरौ वभ्राम तत्र तु ॥ १६ ॥ ददर्श तत्र वैताढ्यशिखरस्फारविभ्रमम् । गङ्गायितपताकाङ्क, दिव्यप्रासादमत्र च ॥१७॥ गौरीगर्भगृहेऽश्रौषीत् , गीतं वीणास्वनाश्रितम् । कन्यामपश्यत्संसारसारं सरसिजेक्षणाम् ॥ १८॥ वदनाम्भोजभृङ्गाली, या बभारालकावलीम् । प्रशस्तिमिव कामेन, न्यस्ता सौभाग्यभूपतेः ॥ १६ ॥ तां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनस्तन्मयोऽभवत् । क्षिप्रं नवावतारेण, स्मरेण तरलीकृतः ॥२०॥ विस्तीर्णसुकृतप्राप्यं, तारुण्यसुरपादपम् । प्रशान्तविग्रहकथं, त्यक्तचापमिव स्मरम् ॥ २१ ॥
॥१२२॥
॥१२२॥
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ १२३॥
लक्ष्मीविलासभुवनं, भुजस्तम्भविभूषितम् । सापि लावण्यनलिनी, राजहंसं विलोक्य तम् ॥ २२ ॥ लज्जामजत्तनुलता, कम्पसम्पत्तरङ्गिता । असूत्र मौक्तिकलता, बभूव स्वेदविन्दुभिः ॥ २३ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ ततः सहेलं तामेत्य, प्राह जीमूतवाहनः । प्रागुपायनकपूरमिव दन्तांशुभिर्दिशन् ॥ २४ ॥ आचाररुचिरः कोयं, क्रमस्ते चारुलोचने ! १। सम्भाव्यते न यत्पूर्व, स्वागतात् प्रणयीजनः ॥ २५ ॥ उक्त्वेति तन्मुखाम्भोजन्यस्तलोचनषट्पदः । अपृच्छत्तत्सखीं कर्णे, कुण्डलोद्योतिताननाम् ॥ २६ ॥ कुलालङ्करणं कन्या, कस्येयं ललिताकृतिः १ । इत्युक्ता तेन सा प्राह, सखी प्रणयमन्थरम् ॥ २७ ॥ विश्वावसोः सिद्धपतेर्वंशमृक्तालता सुता । इयं मलयवत्याख्या, नित्यं देवीस्तुतिव्रता ॥ २८ ॥ निवेद्येति सखी क्षिप्रं तद्वयस्यादथाशृणोत् । जीमूतवाहनकथां, प्राज्याभिमानशालिनीम् ॥ २६ ॥ इयमालोक्यते दृग्भ्यां, तदेतज्जन्मनः फलम् । इति ब्रुवाणे सानन्दं, विद्याधरनराधिपे ॥ ३० ॥ आहूता सा प्रतीहार्या, प्रतस्थे मातुरन्तिकम् । न्यस्तं त्वयि मनः पाल्यमिति वाग् नूपुरावैः ॥ ३१ ॥ सुकुमारेण मनसा, वहन्ती तं महाभुजम् । निजमन्तःपुरं प्राप्य, निःश्वसन्ती श्लथांशुका ॥ ३२ ॥ पपात शयनोत्सङ्गे, दष्टा मकरकेतुना । तस्याः प्रववृधे क्षिप्रं स कोऽपि विरहानलः ॥ ३३ ॥ सा लज्जातरला प्राह, तां सखीं पार्श्ववर्त्तिनीम् । किं करोमि १ क्व गच्छामि १ कस्यैतत्कथयामि च १ ॥ ३४ ॥ अयं कन्याविरुद्धो मे, क्रमः कामेन निर्मितः । दूत्यादिशामि सन्देशं, प्रयामि स्वयमेव वा ।। ३५ ।।
प्रथमः
| परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता जीमूतवाहन
कथा ।
॥१२३॥
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक| थान्तर्गता जीमूतवाहन कथा।
किश्च सन्दिश्यते तस्मिन् , किश्च वा स्वयमुच्यते ? सर्वथाऽनर्थसार्थेऽस्मिन् , मरणं शरणं मम ॥ ३६ ॥ वयस्यामभिधायेति, तूष्णीकाऽभून्मृगेक्षणा । जीमूतवाहनोप्यस्मिन् , क्षणेऽभूद्विरहातुरः ॥ ३७॥ तं ध्यानम्रकमभ्येत्य, क्षामं मधुकरः सखा । उवाच विप्लवः कोऽयं, तवापि मनसः सखे ! ॥ ३८॥ प्रत्यग्रचन्दनदलैः, कल्पिते सुहृदा ततः । निषण्णः शयने प्राप, न स सन्तापतानवम् ॥ ३१ ॥
अत्रान्तरे मलयवत्यभ्येत्य विरहासहा । काप्याश्रमतरुलताप्रान्ते पाशमकल्पयत् ॥ ४०॥ ततः प्रणम्य सा देवी, हा ! तातेति विलप्य च । विधाय साश्रुनयनास्तत्र बालमृगाङ्गनाः ॥४१॥ जीमूतवाहनो भूयादन्यस्मिन्मे सुजन्मनि । पतिरित्यभिधायाभूत , सा पाशाभिमुखी क्षणात् ॥ ४२ ।। युग्मम् ॥ तच्छु वा सुहृदाहूतस्तूर्णं जीमूतवाहनः । छन्नस्तरुलताजाले, तच्छुश्राव ददर्श च ॥ ४३॥ देवी प्राह ततस्तुष्टा, पुत्रि ! मा साहसं कुरु । भविता चक्रवर्ती ते, भर्ता जीमूतवाहनः ॥ ४४॥ इति देवीवरं प्राप्य, सा ददर्श पुरःस्थितम् । जीमूतवाहनं हर्षलज्जामुकुलितेक्षणा ॥ ४५ ॥ तस्याः कण्ठस्थितं पाशवन्धं जीमूतवाहनः । चिच्छेद पाणिना दधे, करं पाशापराधिनम् ॥ ४६ ॥
अत्रान्तरे समभ्येत्य, चेटिका तां व्यजिज्ञपत् । दिष्टयाद्य वर्धसे देवि !, प्रस्तुतस्ते महोत्सवः॥ ४७ ॥ त्वद्भात्रा जनकादेशादद्य विद्याधरेश्वरः । जीमृतकेतुपुत्रोऽसौ, वृतो जीमूतवाहनः ।। ४८॥ तदेहि कल्पितोद्यैव, विवाहो जनकेन ते । इति श्रुत्वा च सा तूर्ण, प्रययौ चारुहासिनी ॥ ४६॥
॥१२४॥
॥१२४॥
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१२५॥
जीमूतवाहनोऽप्याशु समेत्य पितुरन्तिकम् । ततो महोत्सवानन्दिविद्याधरशतानुगः ॥ ५० ॥ परिणीय प्रियतमां, सोऽभूत् सम्भोगतत्परः । कदाचिदथ तद्भ्रात्रा, स मित्रावसुना सह ॥ ५१ ॥ चचाल जलधेर्वेलावनान्तमवलोकयन् । ददर्श तत्र शिखराकारं तारास्थिसञ्चयम् ॥ ५२ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ किमेतदिति ? तेनाशु, पृष्टो मित्रावसुस्ततः । उवाच गरुडेनात्र, भक्षिता भुजगोत्तमाः ॥ ५३ ॥ सर्वक्षयभयातास्ततो वासुकिनार्थितः । विसृष्टं तेन वारेण, सदैकं नागमत्यसौ ॥ ५४ ॥ अयमस्थिचयस्तेषामद्रिंकूटसमुच्छ्रितः । उक्त्वेति जनकाहूतस्तूर्णं मित्रावसुर्ययौ ॥ ५५ ॥ जीमूतवाहनोप्येष, सर्पेषु करुणाकुलः । चचार तत्र संसारं, निःसारं कल्पयन् धिया ॥ ५६ ॥ ततो ददर्श करुणाक्रन्दशुष्काधराननां । वृद्धां स युवतिं चैकां विलपन्तीं मुहुः शुचा ॥ ५७ ॥ आनन्दमिव साकार, सन्तोषमिव जङ्गमम् । स्फुरत्स्फुटफणारत्नपुञ्ज पिञ्जरिताम्बरम् ॥ ५८ ॥ संवीतरक्तवसनं !, रक्तचन्दन चर्चितम् । नागकुमार मद्राक्षीच्छोष्यमानं तु वृद्धया ॥ ५६ ॥ हा ! पुत्र ! नयनानन्द ! सौन्दर्यामृतदीधिते ! । शङ्खपालमहावंशव्यक्तमुक्तामणिद्युते ! ॥ ६० ॥ हा ! शङ्खचूड ! लावण्यनिधानमिदमेव ते । वपुर्गरुडचञ्चूग्रवज्रपातसहं कथम् ९ ॥ ६१ ॥ भीतेन नागराजेन, प्रेषितोऽसि गरुत्मते । द्विजिह्वा सहस्रमध्यान्नैकयाप्यसि वारितः ॥ ६२ ॥ नात्र सुपुत्र ! प्राकू, क्लान्तिदुःखार्चिरादितः । सुकुमारे शरीरेऽस्मिन् कस्ते त्राणं करिष्यति १ ।। ६३ ।।
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता जीमूतवाहन
कथा ।
॥ १२५ ॥
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
इति वदन्ती पुत्रास्यमाघ्राय विललाप सा । अथ युवतिरप्येवं, रुदत्यङ्गानि साब्रवीत् ॥ ६४ ॥ विननं नाथमधुनाञ्जनेनालं दृशौ ! हि वाम् । शेखरेण शिरस्तेऽथ, केशाः ! पुष्पश्रिया च वः॥६५॥ श्रवणौ ! कुण्डलाभ्यां वां, कण्ठ ! मुक्तास्रजा च ते । बाहङ्गदसुलक्ष्म्या वां, कङ्कणाद्यैश्च वां करौ!॥ ६६ ॥ विलीनं युवयोः पादौ !, नू पुरारवकौतुकम् । कौसुम्भाम्बरशोभां च, दैवं क्षाम्यति नाङ्ग! ते ॥ ६७ ॥ सखीभिः क्रीडनं दूरे, वसन्तादिमहोत्सवे । कश्मीरजाङ्गरागोऽपि, स्मर्तव्योऽभूदतः परम् ॥ ६८ ॥ यतः कोऽप्यस्ति न त्राता, प्राणेशस्यान्तमीयुषः । रोदयन्ती लताकुज, सा रुरोद मुमृद्धं च ॥६॥ जीमूतवाहनोऽभ्येत्य, द्रागुवाच कृपाकुलः । मातः ! स्थितोऽस्मि ते पुत्रपरित्राणकृते क्षणम् ॥ ७० ॥ परोपकारः संसारे, निःसारे प्राप्यते कुतः । अयमेव सदापाये, काये सारसमुच्चयः ॥ ७१॥ यत्प्रयाति परापायवाणसत्पुण्यपात्रताम् । इत्याकण्य च सा त्रस्ता, सुपर्णाशकिनी ततः ॥ ७२ ॥ पुत्रमाच्छाद्य साशङ्का, सा पुनः प्रणनाम तम् । निजप्राणैरहं त्राता, तत्पुत्रस्येति सोऽभ्यधात् ॥ ७३ ॥ वृद्धावदत्त्वं तनयः, शङ्खचूडाधिको मम । वह कल्पशतं धन्या, पुत्र ! सौम्यामिमां तनुम् ॥ ७४ ॥ इति तस्या वाणायां, शङ्खचूडोऽतिविस्मितः । तमभ्यधात् स्मितमुखो, ललाटरचिताञ्जलिः ॥७५॥ अभिनन्दितमेतत्ते, दर्शनं सत्वशालिनः । अहो ! यत्त्वं निजान् प्राणान् , मदर्थे दातुमुद्यतः॥ ७६ ॥ सहामहे कथं नाम, तृणार्थे रत्नविक्रयम् । न विना कौस्तुभं वाद्धौं, भाव्यन्यद्रत्नमुत्तमम् ।। ७७॥
अजापुत्रक. थान्तर्गताजीमूतवाहन कथा।
॥१२६॥
॥१२६॥
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१२७॥
किन्तु माता मदीयासावाश्वास्या भवता विभो ! । येन त्वं क्षणदृष्टोपि, साधुः सुचिरबान्धवः ॥ ७८ ॥ इति नागकुमारस्य वचः श्रुत्वा कुलोचितम् । जीमूतवाहनः प्राह बत ! चित्रं प्रभाषसे ॥ ७६ ॥ वृद्धेयं त्वां विना पुत्रं, कुलालङ्कारणं सखे ! कथं जीवति दुःखं हिं, जननीनां सुदुस्सहम् ॥ ८० ॥ एनां त्रातुं स्वमात्मानं, रक्ष त्वज्जीविता ह्यसौ । किञ्चैषा प्राणदयिता, किं जीवति विना त्वया ॥ ८१ ॥ द्वयोः प्राणपरित्यागे, विद्वन ! मा कारणं भव । मदीयेन शरीरेण, त्रयं पाहि महामते ! ॥ ८२ ॥ इत्युक्त्वा शङ्खचूडस्य, पादयोर्निपपात सः । प्रार्थितो मातृभार्याम्यामप्यमन्यत नापरः ॥ ८३ ॥ अभ्येति गरुडो याहि यामि गोकर्णदर्शने । उक्त्वेति मात्रानुगते, याते तस्मिन् क्षणादभूत् ॥ ८४ ॥ उच्चण्डाकाण्डकल्पान्तवातव्याकुलितं जगत् । उत्तस्थुर्मकरोत्फुल्लकरालाः सागरोर्म्मयः ॥ ८५ ॥ आगतं गरुडं ज्ञात्वा, सूचितं पक्षमारुतैः । आरुरोह मुदा वध्यशिलां जीमूतवाहनः ॥ ८६ ॥ विवाहांशुकसञ्छन्नः, स्थितस्तत्र व्यचिन्तयत् । सत्त्वोपकाराय पुनर्जन्म भूयान्ममेति सः ॥ ८७ ॥ ततोऽदृश्यत दिग्दाहदारुणच्छविरम्बरे । प्रलयाग्निशिखालोलपक्षाक्षेपः खगेश्वरः ॥ ८८ ॥ ततः स तस्य धैर्याब्धेर्विद्याधरशिरोमणेः । जहार शिरसः खण्डं, चूडारत्नेन मण्डितम् ॥ ८६ ॥ पुनः शरीरमादाय, तस्य तुण्डेन खेचरः । गगने वलयाकारं, चकार गतिविभ्रमम् ॥ ६० ॥ तच्चञ्चुक्रकचभ्रष्टं, रक्तधारापुरस्सरम् । अङ्के मलयवत्यास्तच्चूडारत्नमथापतत् ॥ ६१ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता जीमूतवाहन
कथा ।
॥१२७॥
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि 'चरित्रम्
॥१२८॥
तद्दृष्ट्वा मङ्क्षु सम्भना, शिरीपलतिकेव सा । जीमृतकेतवे तन्वी, परित्रस्ता न्यवेदयत् ॥ ६२ ॥ स्वविद्यया परिज्ञाय, स्वस्नोर्जीवितव्ययम् । भार्यास्नुषाभ्यां सहितः, सौपणीं तां शिलां ययौ ॥ ६३ ॥ व्यावृत्तः शङ्खचूडोऽपि निवर्त्य जननीप्रिये । वपुर्गरुत्मते दातुं द्राग् तां वध्यशिलां ययौ ॥ ६४ ॥ तत्रापश्यन्नखमुखोत्खातस्खलितशेखरम् । विद्याधरेन्द्रमादाय, तार्क्ष्यमुत्पतितं दिवि ॥ ६५ ॥ तं वीक्ष्य साश्रू नयनो, विना घातं विदारितः । आत्मानं तद्वधे मत्वा, कारणं विललाप सः ॥ ६६ ॥ हा ! सत्त्वविपुलौदार्यधैर्यगाम्भीर्यसागर ! | हा ! पूर्ण करुणावास ! हा ! निष्कारणबान्धव ! ॥ ६७ ॥ इति शोचन् स पदवीमनुसत्तु गरुत्मतः । जगाम जीवितत्यागहढी कृतसुनिश्चयः ॥ ६८ ॥ आस्वाद्यास्वाद्य तार्क्ष्योऽपि, गिरौ जीमूतवाहनम् । क्षिप्रं स्थगित संरम्भः, प्रदध्यौ विस्मयाकुलः ॥ ६६ ॥ अहो ! नु सचवानेष, कोऽपि धैर्यमहोदधिः । भक्ष्यमाणस्य यस्याङ्गे, जायन्ते पुलकाङ्कुराः ॥ १०० ॥ प्रसन्नवदनः क्षिप्तशेषजीवोऽपि वर्त्तते । चिन्तयित्वेत्यपृच्छत्तं, कोऽसीति विनितात्मजः १ ॥ १०१ ॥ सतं प्राह किमेतेन, तव भक्षय मामिति । अस्मिन्नवसरेऽभ्येत्य शङ्खचूडस्तमब्रवीत् ॥ १०२ ॥
हा !! मामा कृथास्ता !, साहसं किं न पश्यसि १ । अस्य विद्याधरेन्द्रस्य, स्वस्तिकाङ्कमुरस्तटम् ॥ १०३ ॥ अहं स नागस्ते भक्ष्यः, पश्य जिह्वालताद्वयम् । विस्फूर्जद्विषहूङ्काररत्नस्फीताः फणाश्च मे ।। १०४ ॥ इस्युक्त्वा विपुलं वक्षः, प्रसार्योत्तानविग्रहः । तूर्णं मां भक्षयेत्याह स सुपर्णे पुनः पुनः ॥ १०५ ।।
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गताजीमूतवाहन
कथा |
॥१२८॥
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१२६॥
ततोऽस्थिशेषं तं त्यक्त्वा, विषण्णे पन्नगेश्वरे। जीमूतवाहनवधूगु रुभ्यामाययौ सह ॥ १०६ ॥ दृष्ट्वा मलयवत्यग्रे, प्राणनाथं तथागतम् । मुमोहापूर्वशोकाग्निधूमेनेवान्धकारिता ॥ १०७ ॥ जीमूतकेतुस्तनयं विलोक्य सह जायया । पपातामूलनिलून, इव चन्दनपादपः ॥ १०८ ॥ तायेणाश्वास्यमानेषु तेषु जीमूतवाहनम् । संस्पृश्य पाणिना माता, शुशोच करुणस्वनम् ॥ १०६ ॥ मुहूर्त्तशेषजीवोऽपि, सोऽब्रवीजननीं शनैः । मातर्विनश्वरस्यास्य किं शरीरस्य शोच्यते १ ॥ ११० ॥ भवेऽस्मिन् पवनोद्भ्रान्तवीचिविभ्रमभङ्गुरे । जायते पुण्ययोगेन, परार्थे जीवितव्ययः ॥ १११ ॥ उक्त्वेति वेदनामूर्च्छामाजगाम महीपतिः । पतिमार्गमनुसृत्यामूर्च्छन्मलयवत्यपि ॥ ११२ ॥ सामृच्छन्तेऽथ सस्मार, देवीं तां स्ववरप्रदाम् । सा साक्षादेव भूत्वा च तद्वल्लभमजीजिवत् ॥ ११३ ॥ चक्रवर्त्तिश्रियं चास्मै दत्त्वा क्षिप्रं तिरोदधे । ततो देवाः सगन्धर्वास्तस्य सत्त्वमपू पुजत् ॥ ११४ ॥ गरुडोऽप्यथ हृष्टात्मा, वरदस्तेन याचितः । प्रददौ सर्वनागानां पुण्यामभयदक्षिणाम् ॥ ११५ ॥ पितृभ्यां प्रेषितो हर्षात्, स्वराज्यस्योदिधीर्षया । स प्राप काञ्चनपुरं व्योम्नैव दयितासखा ॥ ११६ ॥ ॥ जीमूतवाहनकथा समाप्ता ॥ ग्रन्थाग्रम् ११६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रथान्तर्गता जीमूतवाहन
कथा ।
॥ १२६॥
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________
सत्यहरिश्चन्द्रकथा।
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
अजापुत्रका थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
इति बौद्धं वचः श्रुत्वा, राजा श्रीमानजासुतः। जहष यत्प्रहष्यन्ति, साचिकाः सत्वदर्शनात ॥१॥ सुबुद्धिसचिवेनाथ, वीक्षिते प्राह तापसः । मन्त्रिन् ! श्रीमदजापुत्रसत्त्वे कः स्यानिदर्शनम् १ ॥२॥ सत्त्वं हि जीवितं नृणां, सत्त्वमेव हि कीत्तये । विना सत्त्वं पुमांसोऽपि, स्त्रीपङ्क्त्यासनभाजनम् ॥३॥ भाव्येवं श्रूयते जम्बूद्वीपेऽयोध्याऽस्ति पूर्वरा । सापत्न्यं यत्र दुःखेन, न सौख्यस्य वपुष्मताम् ॥ ४॥ जम्बूद्वीपस्थितिरिव, रम्यकविजयान्विता । सदा यतिप्रशस्या च, नभाश्रीरिव या खलु ॥ ५॥ वेदपाठनिकेवाथ, सदा यज्ञोपशोभिता । विन्ध्याचलधरित्रीव, नानावंशोपसेविता ।। ६॥ इतस्ततः स्वावस्थानादत्तसञ्चारमन्दिराः । दत्ता अप्यर्थिनेऽमोद्यत्रायान्ति पुनः श्रियः॥७॥ तस्यां पाति प्रजा राजा, हरिश्चन्द्रो महाभुजः । यन्नीतितिका कीर्तिधर्मयोः सङ्गमं व्यधात् ॥८॥ यन्न्यायकोमलकरैः, स्पृष्टा पूस्तरुणी बहिः । रोमाञ्चोपचितेवाऽभूद्रत्नगेहप्रभाङ्कुरैः ॥॥ अन्यदा रात्रिपर्यन्ते, सुखसुप्तो महीपतिः । स्वप्नेऽशृणोदिमामायाँ, सत्वाम्भोनिधिकौमुदीम् ॥१०॥ आर्या-सत्त्वं प्रतिभूः सम्पदमपेयितं तन्न तच्छुलथं कार्यम् । मुखसौरभकारि यतः कपूरं रक्ष्यते यत्नात ॥११॥ एनां श्रुत्वा पठन्नेव, जहौ निद्रां महीपतिः । पुनः पुनः परावृत्तेः, प्रशशंसार्थगौरवम् ॥ १२ ॥
॥१३०॥
॥१३०॥
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक. थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
यावत्तल्लीनहृदयो, हरिश्चन्द्रः पठन्नभूत् । नभःस्थस्तावचेऽथ, तापसः कोऽपि भोतिभाक ॥ १३ ॥ महाराज ! हरिश्चन्द्र !, त्वयि शासति मेदिनीम् । नाऽभूद्भयावकाशोऽपि, स्वस्थे चेतसि देहिनाम् ॥ १४॥ परन्त्वकस्मादस्माकमाश्रमे सुतपस्विनि । पठल्लघुतरच्छात्रे, पात्रे फलितभृरुहाम् ॥ १५ ॥ कुतश्चिदपि कोऽप्येत्य, वराहो विकटाकृतिः । इतस्ततः परिभ्राम्यन् मृद्गनास्ते लताद्रुमान् ॥ १६ ॥ युग्मम् ।। ततस्त्रायस्व तस्मान्नस्त्यक्तशस्त्रास्तपस्यतः। पुरामिवाश्रमाणां च, त्राता येन त्वमेव हि ॥१७॥ इति प्रोच्चैब्रुवाणेऽस्मिन् , राजा ससम्भ्रमोत्थितः । एष हन्मि दुरात्मानं, क्रोडं प्रत्यशृणोदिति ॥१८॥ तडिद्वत्तापसः शीघ्र, बभूवागोचरे दृशोः । प्रातःकृत्यानि कृत्वाथ, राजा पर्याणयद्धयम् ॥१६॥ सन्नह्यदेवमुक्त्वाथ, सैन्यमुत्कमना नृपः । व्यापिपादयिषुः स्वेन, वराहं निरगात् पुरात् ॥ २०॥ मनोजवमथारुह्य, गच्छत्यश्वे स भूपतिः । अभिमुखायातमिव, वनं तदासदत्क्षणात् ॥ २१॥ अपश्यच्छरयं क्रीडाकलहाकुलहंसकान् । पुत्रानिवाब्जशय्यायां, दोलयन्तीं करोम्मिभिः ॥ २२ ॥ राजाऽपृच्छत् कपिञ्जलकुन्तलौ पार्श्ववर्तिनौ । क्क १ स वराहस्तावप्यूचतुर्नाथायमग्रतः ॥ २३ ॥ वराहस्तद्वचः श्रुत्वा, घुघुरायितमुच्चकैः । कुर्वाणोऽभिनृपं क्रोधाद्दधावे शौर्यपर्वतः॥२४॥ लघुहस्तस्ततो राजा, रोमाञ्चाश्चितविग्रहः । अलश्चकार कोदण्डं, तच्छौर्यान्मानदण्डवत् ॥ २५॥ रोदसी इव टङ्कारैः, पूरयंस्तद्वपुः शरैः। वराहं पातयामासाद्रिपक्षमिव वासवः ॥२६॥
॥१३१॥
R||१३१
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
ततः कपिञ्जलं प्राह, राजा पश्याग्रतः कियत् । लक्ष्यमेतञ्चलं मिन्नं, सोप्युपेत्य तथाऽकरोत् ॥ २७॥ स्वेनैत्य पश्य मित्रेति, प्रोक्तस्तेन नृपो दूतम् । ददश रुधिराक्लान्तं, तडिद्वन्तमिवाम्बुदम् ॥ २८ ॥ उवाच च नृपोऽत्रेयमतैरिश्ची यथाकृतिः । तथा मन्ये वराहेण, भाव्यं दिव्येन केनचित् ॥ २६ ॥ कुन्तलः प्राह मित्रष, द्वीपी च निहतः शरैः । कलान्तरमिव मूलद्रव्यस्याभूदिदं खलु ॥३०॥ राजा प्राह पुनरिदं, किं १ स प्राहास्त्वनीचितम् । गत्वाऽपश्यत्स्वयं राजा, लुठद्गी हतां मृगीम् ॥ ३१ ॥ विषण्णः प्राह भूपो धिग् , मामेणीघ्र णघातिनम् । अशक्तः शत्रुभिर्योधु, पशून निहन्ति मादृशः ॥ ३२॥ इयतः कल्मषाच्छुद्धिःक में किं कुर्वतः कथम् । दुर्व्यापारजुषः कः स्यादाश्रयो मे विना मुनीन् ? ॥ ३३ ॥ तबजाम्याश्रमं पुण्यं, यत्र सन्ति तपोधनाः । मोक्षाप्तिलग्नके धर्मकर्मणि प्रवणा हि ये ॥ ३४ ॥ अब्जवासवशाद्भनकण्टकेवास्थिरक्रमा । अम्भोधिजलसंसर्गानीचाभिगमलालसा ॥ ३५ ॥ हस्तिकुम्भस्थलावासाद्दत्तरागा वपुष्मताम् । भटकृपाणसौहार्दान्मारणान्तापदावहा ॥ ३६॥ श्रीरेषा कुलटेवात्र, कं नाश्लिष्यति रागिणी १ । विरागिणी न कं करा, विडम्बयति मानवम् ३७॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ ईदृश्याप्यनयाकृष्टविवेकचक्षुषोऽधमाः । अन्धा इव न पश्यन्ति, कृत्याकृत्यपथं हहा !! ॥ ३८॥ मुनिभिः श्लाषितं मार्गमुत्सृज्य श्रियमिच्छवः । तदुपायमिवान्यायं, पुरस्कुर्वन्ति धीजडाः ॥ ३६ ।। इति मृगाङ्गनाघाताद्विरक्तो लोकवर्त्मनः । प्रविवेशाश्रमं पद्भ्यां, सखिभ्यां सह भूपतिः॥४०॥
॥१३२॥
॥१३२॥
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
पठल्लघुतरच्छात्रघोषापास्ताघपक्षिणम् । पुण्यैः फलिनमालोक्याश्रमं स मुमुदे नृपः ॥४१॥ दृष्टा कुलपति राजा, सन्तोषात् प्रणनाम तम् । उद्गृणन्नाशिषं राज्ञः, पृष्ठे पाणिं न्यधान्मुनिः॥ ४२ ॥ क्षत्रेणोपचिते प्रतापजलदोन्मीलद्यशःपाथसा, पूर्णेऽपासितकण्टके स्वविषयक्षेत्रे महीशासन !। लक्ष्मीशालिलताः खलेषु मिलतीरुन्मूल्य मृलादपि, स्वेनारोपयतस्तवास्तु कृतिनः श्लाघेव तद्गोपिका ॥४३॥ इत्याशीमु खरे तस्मिन् , राजा पप्रच्छ सादरम् । कश्चित्तपसि वः क्षेमः १, कौशलं मृगभूरुहाम् ॥४४॥ मुनिराह न नो विघ्नास्त्वयि पात्याश्रमान्नृप !। किं स्तृणाति जगद्ध्वान्तमुदिते द्युतिमालिनि ! ॥ ४५ ॥ __अस्मिन्नवसरे क्वाऽपि, जातः कोलाहलो महान् । सम्भ्रमान्मुनिना प्रोक्तः, शिष्यो ज्ञातु जगाम तम् ॥ ४६॥ अभृच्च रेऽब्रह्मण्यमब्रह्मण्यमिदं वचः । श्रुत्वा च मुनिभूपाली, किमेतदित्यवोचताम् १ ॥४७॥ पुनरातः स्वरो जज्ञे, स्त्रीणां शोकस्पृशामिति । मातश्चेन्मे मृगी मर्त्ता, करिष्येऽनशनं तदा ॥४८॥ माताऽपि प्राह चेद्वत्से ! करोष्यनशनं किल । तदाहमपि कर्ताऽस्मि, विना त्वां जीवितेन किम् ? ॥ ४६॥ श्रत्वा कुलपतिश्चैतद्धृदयं स्फोटयद्वचः। किं नः प्राणप्रियापुत्री वश्चनाऽनशनीयति ॥५०॥ इयं च निःकृति नमस्मत्सद्धमचारिणी । वत्सामनुसरत्येतत् , प्रोचे किमसमञ्जसम् १ ॥ ११ ॥ शिष्यो ज्ञात्वा ह्य पसृत्याख्यत् कणं निभृतं मुनेः। आः! किमेतदित्यूचानः, स तापस्यावजूहवत् ॥ ५२ ॥ ततः प्रविशतस्तारं रुदती वञ्चना मुहुः । सास्र प्रकुर्वती भूपं, निःकृतिः सान्त्वयन्त्यथ ॥ ५३॥
॥१३३॥
॥१३३॥
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
उवाच वञ्चनां मायी, मुनिः किं पुत्रि ! रोदिषि । साऽख्यदुरात्मकः कोऽपि, मद्यस्यामहन्मृगीम् ॥ ५४॥ ऊचे कुलपतिः सास्र, या किलासीत् प्रजावती । हहा !! तां निम्नता तेनानीतोऽस्माकं कुलक्षयः॥ ५५॥ विना मृगी कथं जीवेद्वत्सा तजीविता ह्यसौ?।न प्राणिति विना पुत्रीमस्मत्प्रणयिनी खलु ॥ ५६ ॥ विना सधर्मचारिण्या, कुतो मे तपसां विधिः । तपोविधिमृते मे स्याब्राह्मण्यमनघं नहि ॥ ५७ ॥
आः! किमस्मात्परं भावि ?, येनाराजन्वती मही । मृगयाव्यसनात्पाहता यद्गर्भिणी मृगी ॥ ५॥ विषीदन्तं स्वयं भूपमृचे कुलपतिस्ततः । ज्ञात्वा कुतोऽपि तं साधि, राजन् ! येनासि रक्षकः ॥ ५९॥ वञ्चना त्वाह मां तात !, चितामारोढुमादिश । किं न वेसि ममैण्या हि, मरणं क्रकचायते १ ॥ ६॥ सानुतापं नृपः प्रोचे, मुने ! कुर्वेऽहमत्र किम् ? । परेषां दण्डमाधातुमलमेषोऽस्मि नात्मनः ॥ ६१ ॥ सौत्सुक्यं च मुनिः प्रोचे, राजन् ! किमुक्तवानसि ? । मया व्यापादिता सैषा, त्वदेणी निशितैः शरैः ।। ६२ ।। पश्चात्तापात्स्वमात्मानं, प्रणिन्दति महीपती । पिधाय वाससा वत्क्रं, पूच्चक्रेऽथ स मायिकः ॥ ६३ ॥ ऊचे च क्र धमारूढो, राजानं वहंसीह भोः । शरधिं धनुश्च हन्तुं, त्यक्तशस्त्रास्तपस्विनः १॥ ६४ ॥ निपत्य पादयो राजा, विनयान्मुनिमब्रवीत् । तमेकमपराधं मे, क्षमस्व त्वं क्षमानिधे ! ॥६५॥ मुनिः पराङ्मुखो भूत्वा, चुक्रोश नृपमुच्चकैः । भरतकुलचन्द्राङ्क !, व्रज ब्रज ममाश्रमात् ॥ ६६ ॥ युष्मादृशां निघृणानां, श्रुता वागपि पाप्मने । किं पुनः कर्मचाण्डाल ! वाचाल ! सङ्गमस्त्वया १ ॥ ६७ ॥
॥१३४॥
॥१३४॥
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥ १३५ ॥
1
राजा सविनयं प्राह, मुने ! ब्रूहि करोमि किम् १ । विशाम्यनिं १ त्यजामि क्ष्मां १, चरामि व्रतमेव वा १ ॥ ६८ ॥ सोपं स मुनिः प्रोचेऽद्यापि श्रावयसे गिरम् । मायाविन् ! हरिणीभ्र णघातपातकपङ्किलाम् ॥ ६६ ॥ ततोऽङ्गारमुखोऽवादीत्प्रसादं कुरु मा रुषः । तपस्तेजोनिधे ! नायं, राजापमानमर्हति ॥ ७० ॥ किन्तु दुष्कर्मणोऽमुष्य, पवित्रीकारकारणम् । शास्त्रानुपाति यत् किञ्चित्तदेवाशु समादिश ९ ॥ ७१ ॥ मुनिरूचेऽङ्गारमुख !, शुद्धिस्तदास्य जायते । सर्वस्वं यद्यसौ दत्ते, दानं ह्यघनिवृत्तये ॥ ७२ ॥ सोच्छ्वासं नृपतिः प्रोचे, प्रसीद भगवन् ! मयि । सर्वस्वं मे गृहाण त्वं, विलयं यात्वधं मम ॥ ७३ ॥ किं न प्राप्तं मया त्रातः 1 ९, शुद्धयामि यद्यतस्ततः । सग्रामाश्वेभकोशा भूर्दता तेऽम्बुधिमेखला || ७४ ।। प्रणम्य मुनिमङ्गारमुखोऽवादीत्कृताञ्जलिः । राजा यदभिधत्तेऽसौ प्रतिपद्यस्व तत् किल ।। ७५ ।। अथापवार्य राजानमूचतुः सुहृदौ मृदु । अकाण्डे कोऽयमुत्पातो ११ राजन् ! विमृश मा मुह ॥ ७६ ॥ राजाऽवज्ञाय तद्वाचमूचे सप्रश्रयं मुनिम् । मदुक्तं भगवन्नस्तु, गृहाण वसुधामिमाम् ॥ ७७ ॥ क्षामाक्षरं मुनिः प्राह, दत्तास्मभ्यं मही त्वया । नार्हस्यतः परं पृथ्व्या, भोगमामेति सोऽब्रवीत् ॥ ७८ ॥ हरिश्चन्द्र ेण पृथ्वी मे, दत्तेत्यर्थे भवान् खलु । साक्षीति वाराणसीयं, कौटिल्यमादिशन्मुनिः ॥ ७६ ॥ कौटिल्योऽप्यवदद्राजन्नन्त्रार्थे साक्षिणो वयम् । ओमित्युक्ते नृपेणागात् स स्वस्थानं मुदं नृपः ॥ ८० ॥ अथ व्यजिज्ञपत् कोऽपि शिष्यो यावदियं मृगी । तिष्ठेद्विपन्ना तात्रन्न, पाठस्तत्क्रियतां किमु ९ ॥ ८१ ॥
1
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥१३५॥
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेद
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
खेदात कुलपतिः प्रोचेऽस्याः कारयाग्निसंस्कृतिम् । वञ्चनाह मया साधं, तस्याः स्यादग्निसंस्कृतिः ॥ ८२॥ राजा तां विनयाचे, ममैकं दुनयं । सह अहं तुभ्यं हि दास्यामि, स्वर्णलक्षमसंशयम् ॥८३ ॥ कष्टादिव तयाप्योमेत्युक्ते प्राह मुनिस्ततः । दीयतां तर्हि हेमास्यै, राजाहायात मत्पुरे॥८४॥ सन्ध्याविधि विधायाशु, पश्यते वयमागताः । इत्याकण्यं नृपोऽयोध्या, यानीषीदिमां गिरम् ॥ ८५ ॥ तेजोऽखिलभुजो वह मुखे क्षिप्त्वा पदं निजम् । दत्त्वर्षिभ्यो निष्प्रतापोऽस्ताद्रिं हा ! याति गोपतिः ।। ८६॥ न मङ्गलमिदं किंवा, नान्यथा भावि भावि च । इति निश्चित्य राजा द्राग , निजं धाम जगाम सः॥ ८७ ॥ कुन्तलाज्ज्ञातवृत्तान्तो, वसुभूतिव्यचिन्तयत् । अपर्यालोचितकार्या, राजानः स्वोपघातकाः ॥८॥ ददता वसुधा तस्मै, तापसाय दुरात्मने । देशाद्देशे प्रवासो हा ! स्वीकृतो भूभुजा स्वयम् ॥ ८ ॥ यदन्येनादृष्टचरो, वराह कोप्यवेदयत् । भूभुजे तत्प्रपद्येऽहं, दिव्यमेतद्विजम्भितम् ।। ९० ॥ अविमृष्टायतिभूपः, क्षीयते न्यायवानपि । अत एव विमृष्टारः, सन्निधेयाः सुमन्त्रिणः ॥ ११ ॥ किं कुर्मों ? दुधियः कुयु यत्किञ्चन महीभुजः । तत्तत्प्रतिक्रियाव्यङ्गः, क्लिश्यते सचिवैः पुनः ।। ६२॥ विमृश्यैवं तदाऽमात्यः, सशस्य इव निःश्वसन् । विलासमण्डपेऽहाय, चिन्ताभाग नृपतिं ययौ ॥६३ ॥ प्रणम्योपविष्टे तस्मिन् , मन्त्रिणं प्राह भूपतिः । वराहावेदकस्याग्रे, प्रतिज्ञातमकृष्महि ॥ १४ ॥ मन्त्री प्रोचे महीनाथ !, तद्वृत्तं ज्ञातवानहम् । वच्मीदं कृत्यविदुरप्रभुत्वं कस्य नो मुदे ॥१५॥
॥१३६॥
॥१३६॥
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥१३७॥
| अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चद्रकथा
यस्मिन्ननुचरः स्तौति, ह्यकृत्यमपि कृत्यवत् । विजिज्ञपयिषुः किन्तु, किश्चित् श्रोत्रकटु त्वहम् ।। १६॥ स्वैरं विज्ञपयेत्युक्तो, राज्ञा मन्याह नीतिवित् । नाथायं वसुधात्यागो, नहि मे प्रतिभासते ॥१७॥ राजाह सत्यं सचिव !, किन्त्विदं चार्वचारु वा । प्रारम्भाधुज्यते पूर्व, निर्वाहोऽङ्गीकृते पुनः ॥८॥ किश्च यान्तु श्रियो नाशं, प्रयातु निधनं कुलम् । प्रवासी वास्तु निर्वाहः, प्रतिज्ञाते भवेद्यदि ॥ १६ ॥ तदलमनया पूर्वकृतमीमांसयाऽधुना । स्वर्णलक्षं हि ढौकस्व, स्वेनायाति मुनियतः ॥ १०॥ ततः सशिष्यः स मुनिः, कुर्वन्नागान्नृपस्तुतिम् । अहो! अगोचरे वाचा, राज्ञोऽस्य चरितं महत् ॥१०१॥ मायया सकोप इव, पुरोभूय नृपस्य सः । अययाचत्स्व शिष्येण, स्वर्णलक्षं महीपतिम् ॥ १०२॥ नृपादेशादथादिक्षत् , स मन्त्री कुन्तलं ततः । सोऽपि स्वर्ण समादाय, नृपाग्रे मुमुचे ततः ॥ १०३॥ राज्ञोक्तः सचिवस्तस्मै, तापसाय ह्यु पानयत् । सोऽपि वीक्ष्य किमेतदित्यप्राक्षीन्नृपति मुनिः॥१०४ ॥ राजाह वञ्चनास्वर्ण, कुत एतन्मुनिजगौ। अथाख्यन्नृपतिः कोशात् , बहिरन्तः स वा क्षितेः१॥१०५॥ इत्युक्ते मुनिना राजा, प्राह मध्ये क्षितेमु निः । ब्रूते स्वामी क्षितेः कोऽत्र ?, राजाह त्वं न चापरः ॥ १०६॥ मुनिरूचेस्ततः कोऽयं, प्रकर्षः कौशलस्य ते ? । यन्मदीयेन हेम्ना मेऽनृणीभवितुमिच्छसि?॥१०७॥ विलम्बध्वं क्षणं यावदानयाम्यन्यदन्यतः । सकष्टमिव तस्थौ च, स मुनिभू भुजार्थितः ॥१८॥ ततो राजा मन्त्रिकणे, किमप्याचष्ट मन्त्र्यथ । केनचित्पुरुषेणाश्वाजूहवद्वणिजोऽखिलान् ॥१०॥
॥१३७॥
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥१३८॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
मुनिना दिव्याशक्त्या ते, हरिश्चन्द्रे खलीकृताः । सम्भूय मन्त्रयामासुः, स्वामी नोऽतः परं मुनिः॥११०॥ हरिश्चन्द्रस्य दत्तेन, किं द्रव्येण वृथाधुना ?। यो हि स्वामी पुरस्यास्य, देयोऽस्माभिः करोऽस्य तत् ॥ १११॥ इति मन्त्रयतो मन्त्री, तानूचे रहसि स्थितः। राजा वोऽर्थयते स्वर्णमधमों मुनेः स यत् ॥११२ ॥ पश्यतस्तान्मिथो वक्त्रं, स्वर्णदानेऽकृतोत्तरान् । हरिश्चन्द्रस्ततोऽभ्येत्य, स्वयमर्थयते स्म तान् ॥ ११३ ॥ हे पौरा ! वोऽञ्जलिबद्धो, दत्त स्वर्ण कियन्मम १ । कुतश्चिदपि याचित्वा, दास्ये वः काञ्चनं पुनः ॥ ११४ ॥ अल्पद्रव्या वयं स्वर्णलक्षं दातुं न शक्नुमः । इत्यूचिवांसो वणिजो, राज्ञाऽऽदिष्टा ययुगृहान् ॥११५॥ विलक्षो नृपतिर्दध्यौ, किं करोमि ? कुतः पुनः । समानयामि तत्स्वर्ण १, हा धिक् कीदृगुपस्थितम् १ ॥११६ ॥ ततः कुलपतिः कोपकम्पमानाधरोऽवदत् । विलम्बः कोऽयमद्यापि , राजन् ! विसृज मा ततः॥ ११७ ॥ वसुभृतिमु नि प्राह, विश्वदृश्वा त्वमस्यथ । हरिश्चन्द्रसमः क्वाऽपि, दृष्टः किं कोऽपि सात्त्विकः १ ॥११८॥ सोपहासमुवाचाथाङ्गारवक्त्रो न मन्त्र्यपि । दृष्टोऽभूत्त्वादृशो नापि, हरिश्चन्द्रसमो नृपः ॥ ११ ॥ नृपं प्रति मुनिःप्रोचे, मायाविन् । किं वृथोदितैः १। विहंसि मध्याह्वसन्ध्यां, सत्वं सत्यं च ते ह्यदः ॥ १२० ॥ ऊचेऽङ्गारमुखो राजन् !, किं वाञ्छसि त्वमात्मनः१। कुलस्य यशसो लोकस्याकस्मिकं क्षयं क्षणात् १ ॥ १२१॥ प्रणम्योचे नपो भीतस्त्वत्तः किं स्यात्क्षयोऽपि नः१। उपपूर्वाचलं पश्य, ग्रहाणामुदयः खलु ॥ १२२॥ निहन्ति पाणिना भूपं, मुनिनाम तं नृपः । कोपे चान्तौ च तावेव, दृष्टान्तौ स्वस्य नापरः ॥ १२३ ॥
॥१३८॥
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१३६॥
सरोषमङ्गारमुखो, भूपं प्राह नृपाधम ! । विप्लावयसि किं नस्त्वं, मृषाभाषामहोदधे ! १ ॥ १२४ ॥
आहाङ्गारमुखं मन्त्री, विरोधस्ते मिथः कथम् १ | क्वेदृग् तपो १ रुषः क्वेमास्तन्मा ब्रह्म कलङ्कय ? ॥ १२५ ॥ प्राहाङ्गारमुखः कोपादस्थापितमहत्तर !। कोऽसि त्वं रे ! मम ब्रह्मचिन्तायां सचिवाधम ! १ ॥ १२६ ॥ अरे राजन् ! त्वमेनं किमन्तरालापिनं बटुम् । न निवारयसि १ किं नोपनयसि च काञ्चनम् १ ॥ १२७ ॥ कर्णेऽथ कथिते राज्ञा, ह्यानीयाभरणान्यपि । कुन्तलेनापितान्येष, राज्ञोऽमूनीत्यपाकरोत् ॥ १२८ ॥ कुन्तलो वसुभूतिवाहतुः कुलपते ! नृपः । यावद्ददाति ते स्वणं, तावदावां गृहाण भोः ! ॥ १२६ ॥ मुनिराह त्वया जूर्ण मार्जारेण करोमि किम् ? । अल्पेन कुन्तलेनापि कः स्वर्ण स्वमुपेक्षते १ ॥ १३० ॥ आदिशत् कुन्तलं राजा, देवीभूषणमानय । स ययाचे ततो देवीं देव्याहैष्याम्यहं स्वयम् ॥ १३१ ॥ तेनादिश्यमानमार्गा, रोहिताश्वेन संयुता । आययौ सदसि क्षिप्रं सुतारा सावगुण्ठना ॥ १३२ ॥ प्रणम्यैषा मुनिं प्राह गृहाणाभरणं मम । मुनिराह पितुर्भत्तु वैतानि १ साऽब्रवीत्ततः ॥ १३३ ॥ आर्यपुत्रेण मे योग्यं, नेपथ्यमिदमार्प्यत । सुनिराह ततः केयं, दक्षता ते पतिव्रते ! १ ॥ १३४ ॥ ऊचेऽङ्गारमुखः किं न जानासि त्वमियं किल । कैतवाम्बुधिचन्द्रस्य, हरिश्चन्द्रस्य गेहिनी १ ॥ १३५ ॥ या प्रदते त्वदीयानि तवैवेत्युदितेऽमुना । आबद्धभ्रकुटीभङ्गः, कुन्तलस्तु ततोऽवदत् ॥ १३६ ॥ अरे तापस! नो वेत्सि, देवीं सतीत्वशालिनीम् । तदेष त्वं न भवसीत्युक्त्वाथ सोऽवदन्नृपम् ॥ १३७ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥ १३६ ॥
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१४॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
विमृशाद्यापि मा मुद्य, किं स्यात्परिग्रहो यते । वाचश्चेमाः स्युरेते हि, मुनिव्याजेन राक्षसाः॥ १३८॥ ततः कुलपतिः क्रोधादगृहीत्वाम्भः कमण्डलोः । शृगालो भवेति भूमी, मुमोचाञ्जलिवारि तत् ॥ १३ ॥ कुन्तलः शृगालो भूत्वा, शब्दं कुर्वन् ययौ क्वचित् । प्रसीद मा कुपः स्वामिन् !, मुनिमित्यनमन्नृपः ॥ १४० ।। पादेनाहत्य परतः, क्षिपति क्षमापति मुनौ । रोहिताश्वो रुदन्नाह, मास्म हन् पितरं मम ॥ १४१॥ किन्तु मां हि गृहाण त्वमिति श्रुत्वा शिशोर्वचः । मुनिः साश्रुघशीभूय, तुष्टाव हृदि । शिशुम् ॥ १४२ ॥ क्रूरीभूय ततः प्रोचे, सुतारां शिक्षितः शिशुः । त्वयासौ साह कृत्येषु, नायं शिक्षामपेक्षते ॥ १४३ ॥ यतः
सहजस्फूर्तिसमृद्धो वृद्धोपास्ति विनाऽपि दक्षः स्यात् ।
__ विषमपहरति मणियदि तत्किमयं गारुडेऽधीती? ॥ १४४ ॥ राजाऽथ सास्र दध्यौ च, यत् सजीवमजीवकम् । तद्दत्तं प्राग् भुवा साधे, ततः स्वर्णं ददे कुतः१॥१४५ ॥ विलम्ब्य काञ्चनं कृत्वा, कथश्चिद्दातुमुत्सहे । इत्याह दैन्यात्स मुनि, मासमेकं सहस्व मे ॥ १४६ ॥ मुनिरूचे कथं पश्चाद्भिक्षयित्वा प्रदास्यसि ? । राजाहेवाकवो भिक्षा, दातुन लातुमर्थिनः ।। १४७ ॥ कुतस्तहीति तेनोक्ते, राजाह मुनिपुङ्गव । विक्रीय स्वमपीत्येतच्छु त्वा मुनिर्विसिस्मये ॥१४८॥ वाचा तु प्राह कठिनः, पृथ्वी मुश्च ममाधुना । राजा प्राह क याम्यूचे, स यत्र नोपलक्ष्यसे ।। १४६ ॥ राजाह मे भुवं मुश्च, त्वमितीदं कियद्वचः।। हन्त ! पूरयितुसन्धामिक्षवाकवस्त्यजन्त्यमून् ॥ १५॥
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१४॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
ततोऽपवार्य ते प्रोचुस्तापसा मुदिता मिथः । अहो ! सत्त्वमहो ! सत्यमहो ! सात्विकसूश्च भूः ॥ १५१ ॥ विमृश्याह नृपो देवी, गच्छान्तःपुरमात्मनः। रोहिताश्वशिशुयस्मान्न सोढा खेदमध्वनः ॥१५२ ॥ . सावष्टम्भं सुताराह, यद्भाव्यं तद्भवत्विह । आगमिष्याम्यहं साध, त्वया छायेव निश्चितम् ॥ १५३ ॥ पतिव्रते! चलितासि क्वेत्युक्ते मुनिनाऽह सा । प्रवासे डायपुत्रेण, येन पत्यनुगाः स्त्रियः ।। १५४ ॥ ममायत्ता हरिश्चन्द्रस्त्वां, नेष्यतीदमद्भुतम् । इत्युक्ते मुनिना प्राह, वसुभूतिः क्रुधा ज्वलन् ॥ १५५ ॥ अये ! तापस ! नासि त्वं, विज्ञो लोकस्थितेः खलु । विद्धीदानी स्त्रियो भन देवता नापरात्मिकाः ॥ १५६ ॥ यत्प्राह व्यवहारज्ञस्त्वन्मन्त्री तत्र ते मतम् । इत्युक्ते तापसेनाह, नेति राजाऽपि सर्वदः ॥ १५७ ॥ त्वं विस्रक्ष्यसि चेद्देवी, तदाऽऽयातु मया सह । देव्याह विसृज.त्वं मां, मुने! स प्राह याहि तत् ॥ १५८ ॥ किन्तु मुक्त्वाऽऽभरणानि, यातेति मुनिनोदिते । राजाऽमुश्चत् सुताराह, किश्चिन्मेऽस्तु कुलोचितम् ॥ १५६ ।। मुनिराह हरिश्चन्द्रे, सत्यन्यत् किं कुलोचितम् ? । इति वाचि मुनौ सास्रा, सुताराप्यमुचत्ततः ॥ १६० ॥ मन्त्री प्राह मुनि कोपादरे रे !!! ब्रह्मराक्षस ! । नृपो विज्ञो ददत्त क्षमा, किमु गृह्णन्नितो भवान् ? ॥१६१ ॥ क्र धा प्रोचे मुनि यं, कृत्येषु विदुरो नृपः । अहं विज्ञो न चाऽस्म्येष, विज्ञस्त्वं योऽन्तरायकृत् ॥१६२ ।। कोपात्स निर्देशन्नोष्ठी, गृहीत्वोज्झत् पयो भुवि । आह चास्ति तपश्चेन्मे, तदा त्वं द्राक् शुको भव ।। १६३ ॥ ततश्च सचिवो भृत्वा, शुकोऽगान्नभसा क्वचित् । राजा तु सभयं नत्वाऽवोचदेष गतोऽस्म्यहम् ॥ १६४ ॥
॥१४॥
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेद
चरित्रम्
॥१४२॥
| अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिइचद्रकथा
निवार्य रुदतो भूपः, पूर्लोकानन्वयप्रियान् । क्षमयित्वा स्वापराधान् , प्रतस्थे सप्रियासुतः ॥ १६५॥ अनुरागाल्लुठद्वाष्पमनुयान्तं पुरीजनम् । कष्टानिवर्तयामास, राजा स्नेहगिरा मृदु ॥ १६६॥ चचाल सात्त्विकः पुत्रकलत्राभ्यां समन्वितः । कथं कथमपि प्रान्तमध्वनःप्राप भूपतिः ॥ १६७॥ दूरमार्गपरिश्रान्ता, सुतारा नृपमब्रवीत् । कियदद्यापि गन्तव्यं १, खिन्नान्यङ्गानि नाथ ! मे १॥ १६८॥ उवाच नृपतिर्द वि !, मा ताम्य किं न पश्यसि ? । अभ्र लिहगृहाकीर्णामाराद्वाराणसी पुरीम् ॥ १६६ ॥ अतीव यदि खिन्नासि, वहन्ती पुत्रमात्मना । अनुगङ्गातट रूढं, तदा चम्पकमाश्रयः ॥ १७ ॥ देव्या तथा कृते राजा, स्वेनैव समवायत् । यथासुखं तदङ्गानि, ततो देवी व्यचिन्तयत् ॥ १७१ ॥ यदा हि सम्पदः पुंसां, तदा सर्वोऽनुगच्छति । इदानीमार्यपुत्र यन्त्र कोप्यागादनुव्रजन् ॥ १७२ ॥ यतःस्तुत्यः स्तवीति सुखदं नमते नमस्यो मान्योऽपि मानयति कामयतेऽपि काम्यः । ब्रमः किमन्यदनुगच्छति चानुगम्यो, यस्यां प्रसन्नदृशि नेच्छति कः श्रियं ताम् ॥ १७३ ॥ स्वप्नदृश्या ततोऽभून्नः, सा सम्पद्यां विनाऽधुना। पद्भ्यां यानं क्षितौ शय्या, कदाहारो मनःक्लमः ॥ १७४ ।। इत्यूचाना पिधायास्य, रुरोदोच्चैनै पप्रिया । रोहिताश्वस्ततोऽरोदीभृत्वा साश्र नृपोऽवदव ॥ १७५ ॥ मा रोदीव धीरा त्वं, स्वीकुर्याः सात्त्विकव्रतम् । मा मा शोकपिशोचोऽस्मान , गृह्णातु परितो भ्रमन् ॥ १७६ ।। रोहिताश्वस्ततः प्राह, पितबु भुक्षितोऽस्म्यहम् । राजाऽऽदिक्षदरे ! क्षिप्रं, देहि वत्साय मोदकम् ॥ १७७ ॥
| ॥१४२॥
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१४३॥
न कोऽपि यावदायाति, विलमो नृपतिस्ततः । किमिदमिति देव्योक्तः, पूर्वोऽभ्यासोऽब्रवीदिति ॥ १७८॥ रोहिताश्वः पुनःप्रोचे, मातबु भुक्षितोऽस्म्यहम् । रुदती तारतारं सा, सुतारा पुत्रमब्रवीत् ॥ १७६ ॥ चक्रवर्तित्वप्रतिभूलक्षणोपेतवर्मणः । भरतान्वयजातस्यावस्था केयं तवागता?॥ १८०॥ अथ दध्यौ नृपः कीदृग् , राज्यस्य तादृशः फलम् ? । रुदतो यत्तनूजस्य, प्रातरांशेऽप्यशक्तता ॥ १८१॥ तावद्विनोदयाम्येनं, कौतुकप्रेक्षणादिभिः । पश्येतः पुत्र ! गङ्गायां, मिथः क्रीडन्ति पक्षिणः ॥१८॥ विप्रतारयति क्षमापे, रोहिताश्वं कुतूहले । आगादकस्मात्काप्येका, वृद्धा पाथेयमस्तका ॥ १८३ ॥ पृच्छन्तं नगरीमार्ग, भूपं साहेदमद्भुतम् । चक्रिणो लक्षणान्यङ्गेऽवस्था च कथमीदृशी ॥१८४ ।। कथा नः श्रूयमाणापि, कातराणां भयावहा । तन्मा पृच्छ पुरो गच्छ, राज्ञेत्युक्ता चचाल सा ॥ १८५॥ मोदकं देहि मे मातः!, सुतारामिति भाषिणि । रोहिताश्वे ततो वृद्धा, निवृत्य तमढौकयत् ॥ १८६॥ स्वयमलम्पटत्वेन, सात्त्विकात्मजभावतः । बुभुक्षितोऽपि बालोऽपि, रोहिताश्वोऽग्रहीन तम् ॥ १८७॥ नानुकम्पप्रदानं ते, गृहीमो वयमध्वगे! । प्रत्याख्यातेति राज्ञा सा, ययौ क्वापि क्षणादपि ॥ १८८॥ देवि ! चेद्गतखेदासि, तदोत्तिष्ठ पुरी प्रति । याम इत्थं नपेणोक्ते, सुताराह सगद्गदम् ॥१६॥ निजराज्यपरिभ्र शलज्जासजमनाः कथम् । प्रवेक्ष्यत्यार्यपुत्रोऽत्र, वैरिपुर्या स्थितद्विषि १ ॥ १९ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
|॥१४३॥
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम् 1128811
सावष्टम्भं नृपः प्राह का लज्जा सत्त्वशालिनाम् ? । पूर्णांकत्तु निजां सन्धामापदो यदि तन्महः ॥ १६९ ॥ सुताराह भवेद्देवात् सा काप्यापदतर्किता । यत्र स्वस्य पराभूतिर्वैरिवर्गस्य तुत्सवः ॥ १६२ ॥
,
?
राजा प्रोवाच देवि ! त्वं न विचार्य प्रभाषसे । लक्ष्म्या बलेन वा हीनः, स्यां चेत्ततः पराभवः ॥ १६३ ॥ इदं पुरा कृतं कर्म प्रभवत्नवार्य्यते । तत्प्रभावादशाऽस्माकं यच्चैषा तदुद्विषां किमु १ ॥ १६४ ॥ यतः— किं लब्धेन यतो जिहीर्षति ? किमु त्यक्तेन यद्दित्सते ? - किं तुष्टेन यतो रुरोषयिषति ! स्नेहानुकूलेन किम् ? |
यद्दिद्वेषयिषत्यतस्तनुभृतामिष्टं बलादन्यथा, कुर्वाणं जयतीह कर्म न परस्तकेन कीदृग्भवेत् ? ॥ १९५ ॥
ततः प्रतिपुरीं राजा, प्रतस्थे प्रियया सह । तामाह स्यात्कुतः स्वर्ण, यदासन्नोऽवधिः ॥ १६६ ॥
विक्रयार्यपुत्राऽस्मै, तद्यच्छेति तयोदिते । राजाह विक्रयश्चेत्स्यात्, तत्सर्वेषां न कस्यचित् ॥ १६७ ॥ रोहिताश्वोऽब्रवीत्तात ! मा विक्रेष्टास्तु मां स्फुटम् । मातर्वास्य तातं मां, विक्रीणानं पुरे धनैः ॥ १६८ ॥ रुदत्याह सुतारा त्वं, चक्रवर्त्ती भविष्यसि १ । मा रोदीस्तिष्ठ वत्स ! त्वां विक्रेष्यते न कश्चन ।। १६६ ।। रोहिताश्वस्य वाचाऽथ, मनोमर्माविधा रुदन् । पुरीभृतकत्रीयां स, तस्थौ श्रेण्या नृपस्ततः ॥ २०० ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥१४४॥
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ १४५॥
किश्चिद्विमृश्य च क्षिप्रं तृणान्यानीय भूपतिः । न्यस्य मूर्ध्नि सुतारोक्तः, प्राहैषा भृतक स्थितिः ॥ २०९ ॥ रोहिताश्वं धुनानं स्वं शिरः प्राह ततो नृपः । विधेहि मद्वचो वत्स !, तुभ्यं दास्यामि हस्तिनम् ॥ २०२ ॥ दध्यौ सुतारा घिग् दैवं भवे भवशतान्यथ । दत्ते यन्नः क्व सा लक्ष्मीः ?, क्वैषा विक्रयवाच्यता १ ॥ २०३ ॥ राजाऽप्यचिन्तयद्दत्ता, न तथा कीर्त्तये मही । यथा ह्यकीर्त्तये पत्नीपुत्रयोरिह विक्रयः ॥ २०४ ॥ विसृजामि सुतारां तत्सपुत्रां पितृवेश्मनि । यद्भाव्यं तदहं सोढा, ध्यात्वेत्यूचे स तां नृपः ॥ २०५ ॥ देवि ! याहि पितृकुलं, पुत्रमादाय सम्प्रति । यथा तथाप्यहं स्वर्ण, दास्यामि मुनये खलु ॥ २०६ ॥ साक्षेपं प्राह देवी तु, किं नु स्यात् प्रलयेऽप्यदः ? । विमुच्य त्वामहं यान्ती, सत्यं जाताऽस्मि दुर्जना ॥ २०७ ॥ यतःसम्पदि कस्कः श्रयति न विपदि तु मुञ्चन्ति गतघृणाः पुरुषम् । स्वं दर्शयत्यगस्त्यः पश्य भुवे फलितसस्यायै ॥ २०८ ॥ किश्च - वरमरिवरिवस्या पावके पावके वा, पतनमतनुभिक्षाभाजनं भोजनं वा । सपदि विपदि दैवान्मज्जने सज्जने धीः, पुनरभिगमसज्जाऽतीव लज्जाकरो मे ॥ २०९ ॥ अपि चविना कान्तं स कोप्यस्ति, यः स्त्रीणां प्रीणयेन्मनः ।
सुखालापेष्वप्यलिषु, श्रीः काब्जिन्या विना रविम् ? ॥ २१० ॥
ततश्च ब्राह्मणः कोऽपि, वीक्ष्यमाण इतस्ततः । भृतिकां काञ्चिदाय सीदुपभूपं स उन्मुखः ॥ २११ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥ १४५ ॥
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम:
परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥१४६॥
.
दृष्ट्वा च भूपमापादमस्तकं चक्रिलक्षणम् । ऊचे कस्त्वं १ कथं देह, श्रीगेहं भृतकीयसि ? ॥ २१२ ॥ युग्मम् ॥ शुचात्तमौनं भूपालमालप्यागच्छदग्रतः। दृष्टा सुतारां सास्रोऽभूनिनिन्द दैवमुच्चकैः ॥ २१३॥
एना स्त्रियं ननु विधाय रिपो ! विधातस्त्वं मृढ ! कि नयसि दास्यविडम्बना हा !।
दृष्ट्वापि यद्वपुषि रूपगुणत्रपादीनत्यद्भूतानिजगतेस्त्रपते रतिस्तैः ॥ २१४ ॥ सुतारायाः पुरः पुण्यं, रोहिताश्व सुलक्षणम् । दर्भाङ्कशिरसं प्रेक्ष्य, धिक् शास्त्रमित्युवाच सः ॥ २१५ ॥ शास्त्र सुलक्षणान्याह, यानि कानिचिदादरात् । तान्याधिक्यादमीषां यत्सत्यावस्था च कीदृशी?॥२१६ ॥ सानुभूतं नृपः प्राह, मास्मैवं हि द्विज ब्रवीः । शास्त्रं हि न मृषा भाषि, किन्तु मे कमवैभवम् ॥ २१७॥ जन्मन्येव कृतः पूर्वे, ददतामदतां स्वयम् । श्रेयश्च कुर्वतामन्तरायः स इह भुज्यते ॥ २१८ ॥ तदशादीदृशी चेन्नोऽवस्थैषा तच्छुचाऽत्र किम् ? । सर्व विषहमाणो हि, कर्मभिमुच्यते जनः ॥ २१ ॥ किमस्या मूल्यमित्युक्ते, ब्राह्मणेन मुहुमुहुः १ । कथञ्चिद् रुद्धबाष्पोऽथ, राजाऽऽख्यदुचितं हि यत् ॥ २२० ॥ ततः स्वर्णसहस्राणि, पञ्चास्या मूल्यमस्तु भोः । वदतीति द्विजे राजा, लजयाऽधोमुखोऽभवत् ॥ २२१ ॥ अनिषिद्धमनुमतमिति तस्मिस्ततोऽश्चले । स्वर्ण बध्नाति राजाह, मोक्षोऽस्या द्विगुणेन भोः ! ॥ २२२ ॥ .
धिग् जन्म धिक् प्रचुरजीवितमद्भुतश्रि, धिग् घिग् महत्त्वपदमन्यवशस्य पुंसः ।। प्राप्यापि यो मनुजतां स्फुटशमहेतोः, स्वेच्छारसाद्विघटयत्यपि जीवितं स्वम् ॥ २२३ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
॥१४६॥
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ १४७॥
इति ध्यायन् द्विजः प्राह, सुतारामग्रतो भव । वलितायां सुतारायां, रोहिताश्वोऽश्वलेऽलगत् ॥ २२४ ॥ रुदती तं सुताisse तिष्ठ त्वं पितुरन्तिके । आनेतु मोदकं तुभ्यं, यान्त्यस्मि वत्स ! तिष्ठ तत् ॥ २२५ ॥ अमुञ्चत्यञ्चले तस्मिन्, मुहुर्मात्राऽपि बोधिते । भृतिके किं विलम्बोऽयमिति क्रुद्धो द्विजोऽवदत् ॥ २२६ ॥ सुतारां सभयं यान्तीं, यावन्मुञ्चति नार्मकः । तावद्विजेन भूमौ स पादेनाहत्य पातितः ॥ २२७ ॥ राजा सास्र ं ततो दध्यौ, धिगापदमिमां मम । इन्द्रस्याप्यङ्कलाल्योऽयं, पदा विप्रेण हन्यते ॥ २२८ ॥ पतितं विपदि पुमांसं परितो वृण्वन्ति परिभवसहस्राः । श्वभिरभिदष्टो निहतो व्याधैः श्रितवागुरः क्रोडः ॥ २२६ ॥ ततः प्रोचे द्विजं राजा, न तिष्ठेन्मातरं विना । शिशुः किमपि ते कर्म, कर्त्ता क्रीणीह्यमु ं ततः ॥ २३० ॥ मुधिकयापि गृह्णामि, नैनमेतद्विजो ब्रुवन् । राज्ञोक्तः स्वर्णसहस्र ं दत्त्वाथादाय तौ ययौ ॥ २३१ ॥ राजा दध्यौ न लप्स्येsहं, पुरे वासं ततो मुनिः । यद्येति स्वर्णमेतस्मै दत्त्वा स्यामकुतोभयः ॥ २३२ ॥ ततः कुलपतिः कुर्वन्नाज्ञामित्र समाययौ । कोपात्पराङ्मुखीभूय, प्रोचे द्राग् देहि हेम नः ॥ २३३ ॥ कियदपि गृहाणेदमित्युक्ते भूभुजा मुनिः । प्रोचे किमवधौ पूर्ण, पूर्ण स्वर्ण ददासि न १ ॥ २३४ ॥ राजाह धिगधमर्णमुत्तमर्णस्य दुर्गिरः । यः सहन्नपि भूयोऽपि तं प्रीणयति चाटुभिः ॥ २३५ ॥ क्रोधात्कुलपतिः प्राह ग्रहीष्येऽल्पं न काश्चनम् । विक्रीय दयितापुत्रौ यत्प्राप्तं तत्समर्पये ॥ २३६ ॥ वदत्येतन्नृपेऽङ्गारमुखः प्राहार्थयस्त्र भोः ! | चन्द्रशेखरमत्रत्यं किं विक्रीतौ प्रियासुतौ १ ॥ २३७ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥१४७॥
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१४८॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
राजाह किमिदं षेऽनुचितं सत्त्वशालिनाम् । शतशोऽपि पराभूतानाहं प्रत्यर्थिनोऽर्थये ॥ २३॥ प्रतिज्ञाभ्रष्ट ! वाचाट, पुरो नः स्वं विकत्थसे । इत्युक्ते मुनिना राजा, प्राह मुनीन्द्र ! मा कुपः ॥ २३ ॥ चण्डालस्यापि कर्माहं, कृत्वा दुष्करमप्यथ । दास्ये स्वर्णमिति राज्ञोक्तेऽभूद्रोमाश्चितो मुनिः ॥ २४॥ ततः कौपीनवासास्तु, लघुपिङ्गकचोच्चयः । दृढयष्टिकरो वृद्धो, निषादः कोऽपि चागमत् ॥ २४१ ॥ राजानं वीक्ष्य स प्रोचे, रे! त्वं कर्मकरोषि किम् ।। कर्मकृद्भवसि त्वं मे, तेनेत्युक्तो नृपोऽस्मरत् ।। २४२ ॥ रविरस्तङ्गतो लोकः, क्रायको नास्ति नो मुनिः। क्षमते तनिषादस्य, कुर्वे कर्मेति सम्प्रति ॥ २४३॥ करिष्ये कम तेऽवश्यं, राज्ञेन्युक्तेऽथ सोऽवदत् । किं किं कर्ताऽसि मे कम १, राजाहादिशसीह यत् ॥ २४४ ॥ रक्षितव्यं स्मशानं चादातव्यं मृतकाम्बरम् । अर्धदग्धानि काष्ठानि, ग्राह्याणि च चिताचयात् ।। २४५ ॥ यत्तत्रोत्पद्यते तस्याधं ही गृहाति भूपतिः। अन्यस्याधस्य भागौ द्वौ, ममैकस्ते तथा नप ! ॥! २४६ ॥ यदादिशामि कर्तव्यं, तच्च कार्य त्वया सदा। गङ्गासव्यस्मशानेशः, कालदण्डाभिधोऽस्म्यहम् ॥२४७॥ युग्मम् ।। इति श्रुत्वा नृपः प्राह, तं त्वदाज्ञाकृदस्म्यहम् । यदत्र मा प्रति स्यात्तद्दीयतां मुनये खलु ॥ २४८॥ अपवायें मुनिःप्रोचे, नमस्ते सत्त्वशालिने। नमस्ते सत्यसन्धाय, नमस्ते धैर्यसझने ॥ २४९ ॥ कालदण्डोऽपि तद्वाचं, प्रपद्य मुनये ततः । हरिश्चन्द्रेण साधं च, ययौ श्मशानमात्मनः ।। २५० ।।
इतश्च पुर्यामेतस्यामकस्मादपि देहिनाम् । वपुर्वाप्या जीविताम्भो मृत्युर्जग्राह रुग्गुणैः ॥ २५१ ॥
K
॥१४८॥
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदा
॥१४॥
अजापुत्रक | थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
ततश्च परितः प्रोद्यदाक्रन्दध्वनिभिर्जितः । निलीयास्थादिव क्वापि, नगरे मङ्गलध्वनिः ॥ २५२ ॥ मृत्योर्मीता जना रक्षा, विदधत्यात्मनो यथा । प्रेरितस्तु तथा मृत्युस्तान् गृह्णाति सहस्रशः॥ २५३ ॥ श्रुत्वाऽथ दुःसहं लोकाक्रन्दं मरण पुरे। आह्वत्सत्यवसु भूपो, मन्त्रिणं चन्द्रशेखरः ॥ २५४ ॥ राजादेशात्समायान्तं, सचिवं कोऽपि. पूरुषः । अन्तरामिलितः कीरपञ्जराग्रकरोऽनमत ॥ २५५ ॥ कलहंस ! क कीरोऽयं, लब्धस्त्वयेति मन्त्रिणा । पृष्टे स प्राह 'चम्पाया, वने ह्यनमवाप्नुवम् ॥ २५६ ॥ चन्द्रशेखरराजाय, सदाप्रियविपश्चिते । सर्वशास्त्रनदीष्णत्वादिहानैषं शुकोत्तमम् ॥ २५७ ॥ इति तद्वचनं शृण्वंस्तेनैव सह मन्त्रिराट् । ययावुपनृपं नत्वा, यथास्थानमुपाविशत् ॥ २५८ ॥ सखेदं प्राह भूपालो, मन्त्रिन् ! पश्य पुरीजनः । सङ्कोचितायुदेवेन, प्रयात्यस्तं प्रतिक्षणम् ॥ २५६ ॥ न वयं दुर्नया नापि, श्लथधर्मः पुरीजनः । नृणामकालमृत्युश्च, तदन्वेषय कारणम् ? ॥ २६ ॥ ततश्च सम्भली काचित् , पुत्रीमरणविह्वला । उरस्ताडसनिःश्वासा राजानं प्राह सा क्रुधा ॥ २६१ ॥ सदैवान्यायकारी त्वं सदा पीडयसि प्रजाः । सदापि पापनिष्ठोऽसि, तेनायं म्रियते जनः ॥ २६२ ॥ मत्पुत्री नामतोऽनङ्गसुन्दरी स्मरमञ्जरी । प्रक्रीडय सुखशय्यायां, सुप्ताऽकस्मान्मृताऽस्ति हा! ॥ २६३ ॥ अहो ! कर्कशता घस्या, अहो ! निर्लज्जता गिराम् । इति ध्यायन नृपेणोक्तो, मन्त्री किं क्रियतामिति ॥ २६४॥ मन्च्याह भूपमत्रार्थे, प्रगल्भन्ते हि मान्त्रिकाः । राजा प्राहागतोऽस्तीहोजयिन्या मान्त्रिको महान् ॥ २६५॥
॥१४॥
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१५॥
तत आकार्यतामेष, इत्युक्ते मन्त्रिणा नृपः । आजूहवत्तदैवैनं, सोऽप्यागत्य समाविशत् ॥ २६६॥ राजाह मान्त्रिक किं नः, पुर्या मारिविजृम्भितम् १ । हठान्नयति पूर्लोकं यमसअनि दूतवत् ॥ २६७॥ मान्त्रिको नाटयन ध्यानं, ज्ञात्वैवाह महीपतिम् । राक्षसीललितं ह्येतद्राजन् ! जानीहि नापरम् ॥२६॥ वृद्धवेश्याह साश्वासं, मान्त्रिकेश ! सुता मम । मृताऽधुनैव स प्राह, जीवयिष्यामि त खलु ॥२६६॥ सा वस्त्राञ्चलमादाय, भ्रमं भ्रमं शिरस्यधात् । मदाशिषः प्रभावेन, चिरं त्वं जीव मान्त्रिक ! ॥२७॥ ततो दासी समागम्य, कुट्टिन्य समचीकथत् । मातस्त्वं वर्द्धसे दिष्टया, यतो जीवति मे स्वसा ॥ २७१ ॥ ततः प्रत्ययितो राजा, सादरं प्राह मान्त्रिकम् । आनेतु प्रभवस्येना, राक्षसीमथ सोऽब्रवीत् ॥ २७२॥ राजन् ! किं मां न जानासि, महाप्रभावसप्रभम् ? । यद्देवयोनयः सर्वा, मदादेशकृतस्ततः॥ २७३॥ लङ्कामेव समानयामि सदनं या रक्षसां किं तव, वातरप्सरसामलङ्कृतमिह स्वर्भू पतिं दर्शये?। द्यामृक्षैः फलितामधः किमु दधाम्युच्चेतुमुत्कोऽसि चेत् , कल्लोलोर्जितगर्जिना जलधिना पृथ्वीं किमु सावये?॥२७॥ यद्यस्ति कौतुकं तत्त्वं, सामग्रीमुपढौकय । माषसपलवणान्युत्खड्गानष्टपूरुषान् ॥ २७५ ॥ क्षणात्तथाकृते राज्ञा, मान्त्रिको मण्डलं व्यधात् । तदन्तरुपविश्याथ, किश्चिद्धथानमनाटयत् ॥ २७६ ॥ दिक्पालाह्वाननासजान् , मन्त्रानुच्चैरथोच्चरन् । मान्त्रिको राक्षसी मन्त्रैराचकर्ष विहायसा ॥ २७७॥ आयान्ती सानुगान् प्राह, रे । ग्रासः क्वचिदीक्ष्यताम् । येनास्मि सुचिरादेव, क्षामकुक्षिधं भुक्षया ॥२७८ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरि|श्चन्द्रकथा
॥१५॥
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः | परिच्छेदः
॥१५१॥
मण्डले मन्त्रशक्त्याथ, सनिर्घातं पपात सा । सर्वेऽप्यविभयुस्तस्या, मार्जार्या इव मूषकाः॥ २७६ ॥ सविस्मयं नृपः प्राह, मन्त्रोत्कर्षावधिययम् । य एना राक्षसी मन्त्रिमानैषीत् पश्यतां हि नः॥ २८०॥ मान्त्रिकः प्राह कर्त्तव्यमस्माभिः कृतमेव हि । यदुचितं कुरु त्वं तन्निग्रहे स्वमसि प्रभुः॥२८१॥ साक्षेपमादिशद्राजा, मन्त्रिन ! श्वपचमाह्वय । कलहंसं तमाह्वातुमादिक्षत्सचिवस्ततः ॥२८२॥ कलहंसोऽपि तत्रैव, विमुच्य शुकपञ्जरम् । जगामाथ नृपोऽवादीन्मन्त्रिन् ! किमस्ति पञ्जरे ? ॥ २८३॥ मन्त्री प्राह महाराज!, शुकराजोऽस्ति सर्व वित् । उपश्लोकय राजानं, तेनेत्युक्ते शुकोऽपठत् ॥ २८४ ॥ क्ष्माप ! त्वच्छरपातितानपि समिक्षेत्रेऽसृजा पङ्किले, पद्भारै रणकाङ्क्षिणः पुनरिभाः शत्रुनधोऽरोपयन् । स्वर्गे तत्क्षणमुद्गतान् दितिसुतानिन्द्रेण युद्धोद्धतान् , जित्वैरावणमप्यतुच्छसमरक्रीडारसं ते व्यधुः॥२८५॥ मान्त्रिका प्राह भो राजन् !, राक्षसी वोऽन्यचेतसाम् । प्रभविष्यति तत्कोऽयं, विलम्बोऽस्या विनिग्रहे ॥२८६॥ ततश्चागाच्च चाण्डालो, हरिश्चन्द्रेण संयुतः। हरिश्चन्द्रं शुको दृष्टाऽभूदुत्फुल्लाक्षिमानसः ॥२८७ ॥ प्राह च स्वस्ति ते नाथ!, भरतान्वयभूपते ! । हेरिश्चन्द्र ! नमद्भुपमौलिरत्नाङ्कितक्रम ! ॥ २८८॥ सरोष प्राह राजाऽपि, किमबद्धं प्रभाषसे १ क साकेतपतियत्र १, कीर ! त्वं विह्वलोऽसि किम् ? ॥२८॥ अथाह श्वपचं मन्त्री, कुर्वनाच्छादनामिमाम् । हरिं सोऽपि समादिक्षत् , कृत्वा सोऽपि तथैव ताम् ॥ २६ ॥ प्रत्यभिज्ञासीतिक नाम, सुतारा देव्यसौ ? हहा !! । किमेतेन हि दैवेन, हन्तव्या वयमेव हा! १॥२११॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
HAKN
॥१५१॥
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ-|| स्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदा
॥१५२॥
नास्मिन् कर्मणि देव्येषा, कारणं स्यात्कथश्चन । किन्तु कोऽपि मदुष्कर्मप्रेरितः कुरुते ह्यदः ॥ २६२ ॥ प्रविश्याग्निं ततो देव्या, दोषमाशु हराम्यहम् । अथवारिसभायां मे, नात्मा योग्यः प्रकाशितुम् ॥ २६३॥ मुनिभ्यः पृथिवी दत्ता, विक्रीता ससुता प्रिया । यत्करिष्यति दैवं तद्धरिश्चन्द्रः सहिष्यति ॥ २६४ ॥ दृष्ट्वा तां बाह्यनेपथ्यैरक्षितवपुलताम् । मन्त्रिणे पृथिवीनाथः, स्वं वितर्क न्यवेदयत् ॥ २६५ ॥ वक्त्रं चन्द्रमपाकरोति च दृशावम्भोजलक्ष्मी वचः,-पीयूषं कचसञ्चयोऽप्यलिरुचं वर्णः सुवर्ण खलु । अङ्गमें विजितं जगत्पृथगतः शृङ्गारवर्मश्रम, कृत्वा कं विजयेदतो लवणिमेवास्याः प्रियं मण्डनम् ॥ २६६ ॥ शुकोप्यथोपलक्ष्यनां, ननाम नतमस्तकः । उशीनरसुते ! देवि ! सुतारे ! स्वस्ति ते सति ! १॥२६७ ॥ राजाह किं मुहः कीर !, प्रलपस्येवमुच्चकैः ।।क सात्रोशीनरसुता ?, किं त्वं कीरोऽसि मद्यपः१॥ २१८॥ सावष्टम्भं शुकः प्राह, हरिश्चन्द्रोऽयमस्य तु । पत्नीयमित्ययमर्थोऽन्यथा स्याद्ब्रह्मणापि न ॥ २६ ॥ राज्ञा पृष्टो हरि ते, हरिश्चन्द्रो भवामि न । किन्त्वहं श्वपचस्यास्य, द्रव्यक्रीतोऽस्मि कर्मकृत् ।। ३००॥ राज्ञा पृष्टाऽङ्गना प्राह, न सुतारास्म्यहं खलु । किन्तु द्विजन्मनो वज्रहृदयस्यास्मि दास्यहम् ॥३०१॥ अरे ! विलावयस्यस्मानित्युक्तो भूभुजा शुकः । किं स्वं प्रकाशयेदेष, त्वदग्रेऽत्रेति सोऽब्रवीत् ॥ ३०२॥ मन्त्री प्राहाऽऽकृतावस्या, राक्षसीकम किं भवेत ? । ततो विचार्य कर्तव्यं, स्वामिना यद्यथोचितम् ॥३०३॥ पृष्टश्च श्वपचो राज्ञा, पाहायं मम कर्मकृत् । इति निश्चित्य राजामु, रासभानयनेऽब्रवीत् ॥ ३०४ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चद्रकथा
K॥१५२॥
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥१५३॥
अजापुत्रका थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
हरि सोऽपि समादिक्षदानपीत्सोऽपि रासभम् । शक्तोऽपीष्टोऽपि किं कुर्यात् ? परतन्त्रः पुमान् खलु ३०५॥ विचार्य कार्यमाचर्यमिति मन्त्रिशुकादिभिः । वार्यमाणोऽपि राजा तामारोपयच्च रासभम् ॥ ३०६ ।। अहो ! अकृत्यमकृत्यमित्याक्रन्दन शुकोऽवदत् । राजन् ! विज्ञापनामेका, शृणु नीत्यनुयायिनीम् ॥ ३०७ ॥ राजाह बेहि रे ! स्वरं, कीरः प्रोवाच यद्यसौ । सुतारा राक्षसी स्यात्तद्विशाम्यग्नि पुरस्तव ॥ ३०८॥ सदैन्यं प्राह सर्वोऽपि, समालोकः शुकस्य गीः । अस्तु प्रमाणमामेति, राजाप्यूचेऽनुरोधतः ॥ ३०६ ।। सोत्साहं प्राह कीरोऽपि, मन्त्रि ! कारय तच्चिताम् । तथा तेन कृते कीरः, स्नात्वाऽगमच्चितां प्रति ॥ ३१० ॥ ततो दिनायकानाह, यद्येषा राक्षसान्वया । भवेन्नृपसुता तन्मां, प्रदहत्वाशु हव्यवाट् ॥ ३११॥ इत्युक्त्वा पश्यतामेव, तेषां गतमयः शुकः । झम्पामदाच्च विध्मातोऽग्निश्चास्थादक्षतः खगः ॥ ३१२ ॥ आश्चर्यमिदमाश्चर्यमित्युचुरुच्चकैर्जनाः। सतीयं राक्षसी न स्यादित्यदुः शुद्धितालिकाम् । ३१३ ॥ मन्त्र्यूचे नाथ! मन्येहं, मान्त्रिकस्य विजम्भितम् । तत्केनाप्यपदेशेन, मान्त्रिको द्राग विसृज्यताम् ।। ३१४ ॥ तथेमां रासभादाशु, समुत्तारय सम्प्रति । इत्युक्तो मन्त्रिणा भूपः, सविस्मयमदोऽवदत् ॥३१५॥ किं कुर्मः१ किमु जानीमः१, कस्येदं कैतवं महत। सन्दिग्धार्थ किलैतस्मिन् , विचारं कुर्महे च किम् ? ॥३१६॥ इत्यन्तस्तापकोपाभ्यां, संश्लिष्टो नृपतिः स्वयम् । व्यसृजन्मान्त्रिक कीर, पञ्जरे तु न्यधापयत् ।। ३१७ ॥ उदतारयदेनां च, रासभावनितां ततः । इति सर्व विसृज्याथ, नृपः पल्यकमासदत् ॥ ३१८ ॥
|॥१५३॥
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
॥१५४॥
हरिश्चन्द्रोऽपि सूर्यास्ते, चण्डालस्य नियोगतः। व्रजन् स्मशानं दध्यौ स, कीदृग्दुर्दैवनाटकम् १ ।। ३१६ ॥ . देव्याः कर्मकरित्वेन, जाताया विप्रसद्मनि । राक्षसीवचनं देवदत्तं न्यवर्तयच्छुकः ।। ३२०॥ दैवमेव ततो मन्ये, बलवान् नापरः पुमान् । यत्तेन विहिता ह्यापत्, तेनैव हि निवर्त्यते ॥ ३२१॥ सूचीभेद्येऽपि हि ध्वान्ते, प्रविशन् गतभीहरिः । ददर्श भीषणाकार, श्मशानं निशि सर्वतः ।। ३२२॥ क्वचित्फेरण्डफेत्कार, क्वचिद्राक्षसडम्बरम् । क्वचिद्विभीषिकोद्योतं, क्वचित्कौशिकवासितम् ।। ३२३ ॥ क्वचित्प्रेतपरित्रस्तशवसंस्कारकुन्जनम् । क्वचिच्च डाकिनीमुक्तप्रोद्यस्किलकिलारवम् ।। ३२४ ॥ क्वचित्तुन्दपरिमृजनिद्रायमाणकुक्कुरम् । क्वचिद्योगीन्द्रसंसिद्धयत्साध्यविद्यावरस्वरम् ।। ३२५ ।। क्वचित्कापालिकैग ह्यमाणसत्पुण्यमस्तकम् । सर्वतोऽपि च दुर्गन्धपूरपूरितनासिकम् ॥ ३२६ ॥ उपयु परिपर्यस्तमुण्डखण्डस्खलज्जनम् । इतस्ततः श्मशानं स, पश्यन शुश्राव दुर्वनिम् ।। ३२७॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] अहो ! आतध्वनिः सैष, मृतपत्याः स्त्रियः खलु । रुदन्तीं वारयाम्येनामित्यगात्तत्पुरो हरिः॥ ३२८॥ उवाच च शुभे! किं ते, कारणं परिदेवने ? । साह पश्याग्रतो गत्वा, न्यग्रोधे कारणं यतः ॥ ३२६ ॥ हरिगैत्वा ततोऽपश्यत्पुमांसं पूर्णलक्षणम् । ऊर्ध्वपादमधोवक्त्रं, वटशाखानियन्त्रितम् ॥ ३३०॥ अन्तर्मनः स दध्यौ च, दत्ता भूसु नये मया । मुनिकन्याधनोपाये, विक्रीतौ दयितासुतौ ॥ ३३१ ॥ जीवितस्यास्य निविण्णः, स्वयमेव पुराऽस्म्यहम् । कृत्वा परार्थं तद्गच्छेच्चेत् , किं नाप्त फलं मया १॥ ३३२॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
॥१५४॥
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१५॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
इति ध्यात्वा हरिःप्रोचे, तमुद्धं नरं मृदु । कोऽसि त्वं भोः!? कथं चेयमवस्था ते सुदुस्सहा १॥३३३॥ जाननस्मि न शक्योऽयमुद्धेन प्रभाषितुम् । परं त्वदाकृतिः पुण्या, प्रयुङ्क्ते प्रष्टुमत्र माम् ॥ ३३४॥ तदाऽऽख्याहि न शक्नोमि, द्रष्टुं ते दुस्सहा दशाम् । इति तत्प्रणयं दृष्ट्रा, प्रोवाचोबद्धपूरुषः ॥ ३३५ ॥ नाहमेतां दशा दीना, निवेदयामि कस्यचित् । यच्छोता वेत्ति यन्मत्तः, किं परित्राणमीहते १॥३३६ ॥ परन्त्वन्यभवस्नेहानुबन्धाद्वा तथोत्तमात् । उपकारपरत्वाद्वा, पृच्छते कथयामि ते ॥३३७॥ अहं काशीपतेश्चन्द्रशेखरस्यादिमः सुतः। विद्याधर्याऽस्मि पल्यङ्कादानीतोऽत्र प्रियायुतः ॥ ३३८॥ किमर्थमिति तेनोक्ते, नरः प्राहात्र सम्प्रति । मन्मांसेन महाहोम, विद्याधरी करिष्यति ॥ ३३६ ॥ क गता साऽधुना विद्याधरीति हरिणोदिते । स्नातु गङ्गानदी व्योम्ना, जगामेति जगौ स हि ॥ ३४०॥ ततो दध्यौ हरिहर्षाद्गत्वरैश्चेन्ममाङ्गकैः । विद्याधर्या भवेत्सिद्धिर्जीवितं चास्य चारु तत् ॥३४१ ॥ तमुवाच हरिः स्नेहात , प्रार्थये त्वां किमप्यहो!। स प्राहावस्थापतितं, किं त्वं प्रार्थयसेऽत्र माम् ॥ ३४२॥ हरिः प्राह दातुमलं, यत्प्रायसे तदेव हि । ततः स प्राह याचस्व, यदभीष्टं नरोत्तम ! ॥ ३४३॥ हरिः प्राह प्रयाहि त्वं, स्वं राज्यं स्वीकुरु क्षणात् । यत्कार्य तत्करिष्यामि, विद्याधर्याः स्ववष्र्मणा ॥ ३४४ ॥ पुरुषः प्राह किं ब्रूषेऽनात्मनीनमिदं खलु । मूर्खः कश्च स यः स्वार्थे, परप्राणान् व्ययिष्यति १॥ ३४५॥ तद्याहि त्वमतः स्थानाद्विद्याधर्यति सम्प्रति । तेनेत्युक्तो हरिते, भूतलन्यस्तमस्तकः ॥ ३४६ ॥
॥१५॥
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१५६॥
मामा मे प्रार्थनां व्यर्थी, कुरुष्व पुरुषोत्तम ! | स्वेनाप्यहं हि भो ! कष्टान्मत्तु कामोऽस्मि तद्यदि ॥ ३४७ ॥ त्वादृशस्योपकृत्याऽथ, म्रिये स्यां सफलस्तदा । उपकारः परो धर्म, इत्याम्नासिषुरागमाः ॥ ३४८ ॥ इत्येवं बहुशोऽस्यर्थ्य, स्वयमुन्मोच्य बन्धनात् । याहीति प्रेषितस्तेन स जगाम प्रियायुतः ॥ ३४६ ॥ नूपुर क्वाणकल्पद्रुपुष्पस्रक् सौरभादिभिः । ज्ञात्वा विद्याधरीमारादायान्तीं स हरिः क्षणात् ॥ ३५० ॥ बद्ध्वा न्यग्रोधशाखायां स आत्मानमधोमुखम् । गतमृत्युभयस्तस्थौ स एव किल नापरः ।। ३५१ ।। ततो विद्याधरी व्योम्नोऽवततारार्द्रचीवरा । अग्निकुण्डत्रये वह्निमुज्ज्वालं समचीकरत् ॥ ३५२ ॥ सज्जीकृत्य च पूजादि, विद्याधर्याह पार्श्वगान् । चित्राङ्गद ! समीक्षस्व, किंलक्षणधरो नरः १ ॥ ३५३ ॥ चित्राङ्गद उपसृत्य, हरिश्चन्द्राङ्गलक्षणम् । वीच्योचे देवि ! मोदस्व, येनायं चक्रिलक्षणः ॥ ३५४ ॥ विद्याधरी समुत्थायानच सर्वाङ्गमप्यमुम् । ऊचे च स्मर किश्चित्त्वं देवं यत्रासि भक्तिमान् ॥ ३५५ ॥ भवेश्व सात्त्विको येन, विद्या सिद्ध्यति मेऽधुना । यच्चन्मसिद्धु तैः सा स्यात् प्रीता च वरदा च भोः ! ॥ ३५६ ॥ हरिश्चन्द्रस्ततोऽवादीदात्मैव देवता स्मृता । स्मृतेन येन सत्त्वं स्यादीदृक्कार्यसमर्थकम् ॥ ३५७ ॥ ततस्त्वं मा विलम्बस्त्र, होम स्याद्वहूविघ्नभूः । स्वेनैवोत्कृत्य मांसं स्वं यच्छाम्येष गृहाण तत् ॥ ३५८ ॥ साहाभूदेव मन्त्रस्य, सिद्धिर्येन त्वमुत्तम ! । मत्तोऽप्युत्साहवानीदृक्, समवायो हि पुण्यतः ॥ ३५६ ॥ ततः प्रवृत्ता कुण्डेषु, ज्वलज्ज्वालानलेषु सा । हरिश्चन्द्रार्पितं मांसं प्रक्षेप्तुं मन्त्रपूर्वकम् ॥ ३६० ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥१५६॥
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेद
॥१५७॥
अजापुत्रकथान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
ऊचे च परितः खड्गहस्तान् विद्याधरोत्तमान् । मा दत्तात्र प्रवेशं भोः !, श्वापदस्य नरस्य च ॥३६१ ॥ कियत्यपि कृते होमेऽभूत्प्रादुर्देवतामुखम् । हर्षान्मांसं हरिदत्ते, स्वमुत्कृत्य जुहोति सा ॥ ३६२॥ ततो गोमायुरटितं, कुण्डानि परितोऽभवत् । विषादात ततो विद्याधयू चेऽयं निवार्यताम् ॥ ३६३ ॥ सर्वः स नाश्यमानोऽपि, प्रत्युतागात्समीपगः । जजागार ततश्चारादाश्रमात्तापसः क्षणात् ॥ ३६४ ॥ किञ्चित्किश्चित्ततो विद्यामुखमधो ममज्ज च । हा हा !!! हतास्म्यपर्याप्तहोमा तत् किं करोम्यहम् १ ॥ ३६५॥ सावष्टम्भ हरिः प्राह, मा विषीद गृहाण मे। छिच्चा शिरोऽपि पर्यन्ताहुतिहोमं समापय ॥३६६॥ विद्याधर्याह क्रमशो, होमः स्याननु नाक्रमात । क्रमं च क्षमते नेष, तापसः क्रोधमावहन ॥३६७॥ अरे ! किमेतदारब्धमस्मदाश्रमभूमिषु १ । इत्याक्रोशन प्रविष्टोऽत्र, तापसः क्रोधसिन्धुरः ॥ ३६८॥ ममज्ज तन्मुखं देव्या, मध्ये कुण्डाग्नि सत्वरम् । भीता विद्याधरी चापि, काप्यगात्सपरिच्छदा ॥ ३६६ ।। ततः क्रोधात्परिभ्राम्यस्तापसस्तत्र जग्मिवान् । यत्रास्ते कृत्तसर्वाङ्गः, शाखाबद्धो हरिः श्वसन् ॥ ३७० ॥ क्षणेन तापसः किश्चिदुपलक्ष्याह विस्मयात् । अरे ! भवान् हरिश्चन्द्रः, सोऽवोचदोमिति स्फुटम् ।। ३७१ ॥ तमाह तापसः क्र द्धः, स्वर्ण कुलपतेरदाः । हरिः प्राह दिनैः कैश्चित्पूर्णीभविष्यति प्रभो। ॥ ३७२ ॥ त्वं मामभिजानासीति, पृष्टस्तेन हरिजंगौ । कौटिल्यस्त्वं महीदाने, साक्षी कुलपतेरसि ॥ ३७३ ॥ ततो माभून्मुनेः स्वर्णहानिरस्मिन् मृते वियि । औषच्या व्रणरोहिण्या, स्वेनालिम्पत्स तद्वपुः ॥ ३७४ ॥
॥१५७।
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदा
॥१५८॥
अजापुत्रकथान्तर्गतासत्यहरिश्चन्द्रकथा
अभूच्च तत्क्षणादेव, रूढवणवपुर्हरिः। ययौ च तापसः स्थाने, स्वे दध्यौ हरिरप्यथ ॥ ३७५ ॥ नापूर्ण मेऽभवत्किश्चित् , सर्वस्वं ददतो मुनेः । विद्याधर्या न यत्सिद्धिर्जातेति तदुनोति माम् ॥ ३७६ ॥ अरे ! क त्वं गतोऽसीति, प्राहूतः श्वपचेन सः । उपसृत्याह कर्तव्यं, मम स्वामिन् ! समादिश १ ॥ ३७७ ॥ स आहेष मृतः कोऽपि, समायाति ततो भवान् । वस्त्रं गृह्णातु गत्वेति, प्रेषितोऽगाद्धरिस्ततः ॥ ३७८॥ अशृणोच्छब्दमेकस्याः , करुणात सुतव्ययात् । हा! पुत्र ! क गतोऽसीति १, मृच्छन्त्याच स्त्रिया मुहुः॥ ३७६ ।। अहो ! दैवेन निमुक्तकरुणेन किलाङ्गजम् । व्यापादयिता निर्भाग्याऽभीष्टापत्या त्वसौ हता ।। ३८० ॥ अहो ! असारः संसारो, मर्त्यवाचामगोचरः । यदिष्टं देहिनां तत्त, ग्राहयत्येव यो यमात् ॥ ३८१॥ कथं चाहं ग्रहीष्यामि, बालस्योद्वर्धात किलाम्बरम् ? । इति मन्दपदः प्रोक्तः, श्वपचेनाशु गच्छ रे ।। ३८२॥ सभयं परिचक्राम, हरिश्चन्द्रः सुतं स्मरन् । न शुद्धय द्यदि देवी मे, तदा वत्सो म्रियेत सः ॥ ३८३॥ ततः शुश्राव करुणं, रुदन्ती वनितामिति । निर्भाग्यशेखराया मे, मृतो वत्सो हताऽस्मि हा!॥३८४ ॥ वत्सो मृत इति वाचं, प्रतिघ्नन् मङ्गलोक्तिभिः। वामाक्षिस्पन्दनेनाथ, बभूवाशङ्किमानसः॥३८५॥ सर्वस्वं मुनये दत्तं, विक्रीतौ दयितासुतौ। चाण्डालकमकृच्चाहं, किं वा मे भाव्यतः परम् ॥३८६॥ . इति चिन्तातुरो यावन्नग्रे गच्छेद्धरिस्ततः । चाण्डालपतिना प्रोक्तो, व्याघुटथे ति व्यजिज्ञपत् ।। ३८७॥ आगतोऽस्ति मृतो बाल, इति वस्त्राहतौ त्रपा । स्वाम्याह का पास्माकमाचारोऽयं गृहाण तत् ॥ ३८८॥
॥१५॥
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१५॥
अजापुत्रक थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
निवृत्याथ हरिदध्यौ, धिग लोभं यदशाज्जनः । वेत्ति कृत्यमकृत्यं वा, नैव दैवहतो हहा!!॥ ३८ ॥ यदादिशति मे स्वामी, तत्कर्तव्यं मया खलु । स्वामिना स्वयमुक्तस्य, न विचारोऽनुजीविनाम् ॥ ३१॥ गच्छनिति स शुश्राव, नारीविलापमुच्चकैः । हहा !! पुत्र ! त्वमेको मे, तन्मे मृत्युस्त्वया सह ॥ ३६१ ॥ त्वं ममैवासि कुपितं, रे दैव ! यत्पतिर्मम । बभूव कर्मकृत्रीचगेहेऽहमपि तादृशी ॥ ३६२॥ परमस्य सुपुत्रस्य, भरतान्वयशालिनः । आलम्बनेन जीवन्त्याः , का गतिस्तन्ममाधुना १॥ ३९३ ॥ हरिश्चन्द्रोऽपि विज्ञाय, सुतारां त्वरितो व्रजन् । मुश्चन्नश्रूण्यथावादीनिन्दनात्मानमात्मना ॥ ३६४ ॥ निर्भाग्यशेखरे ! देवि!, वज्रघातः क एष नौ । वनिता वीक्ष्य भार, तारतारं रुरोद सा ॥ ३६५॥ हरिश्चन्द्रोऽप्यरोदीच, धैर्य कस्य सुतव्यये ? । रोहिताश्वं हरिमोहादाश्लिष्यत् किल पूर्ववत् ॥ ३६६ ॥ सुतारां प्राह देवि ! त्वं, किं रोदिषि तथा कथम् १ । वत्सो मां भाषते नेव, भवत्या रोपितः किमु ? ॥ ३६७॥ किं त्वया मोदको नास्मै, दत्तः ? किं परिधापितः १। नोद्यद्रत्नाङ्कितं हारं, कि हस्ती नार्पितो मया १॥३९८॥ क्षमस्व वत्स ! लाहि त्वं, स्वेच्छया यत्तु रोचते । इत्यनुकूलयन् पुत्रं, देव्याऽसौ परिदेवितः ॥ ३६॥ किं न पश्यसि मृढ ! त्वं, गतासु तनयं निजम् । गतासुश्च कथं पश्येदाश्लिष्येन्निगदेद्धसेत् ॥ ४०॥ किमारब्धं त्वया साध, नार्या ? किं नैषि वेगतः ? । इत्युक्तः श्वपचेनासौ, भयाच्चैतन्यमासदत् ॥४०१॥ अज्ञासीच्च मृतं पुत्रं, चेष्टयाथाश्रलोचनः । पप्रच्छ सुतारां पुत्रवृत्तान्तं साप्यचीकथत् ॥ ४०२॥
॥१५॥
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥१६०॥
अद्यायं प्रातरेवागात्समित्पुष्पकृते वने । पदभाग्यादसौ दष्टो, दुष्टेन भुजगेन हा ! ॥ ४०३ ॥ विनात्मीयान्न कोप्यस्य, विषस्योत्तारणं व्यधात् । आत्मेव हि विना धर्माच्छून्यं बन्धु विना जगत् ॥ ४०४ ॥ हरिश्चन्द्रस्ततो दध्यौ, धिग्मां व्यसनपातिनम् । एकत्र श्वपचः क्रुद्धोऽन्यत्र पुत्रव्ययक्लमः ॥ ४०५ ॥ कथं मे वक्ष्यतो हस्तौ, पुत्रवस्त्राहृतौ दहा !!! | स्वाम्यादेश मकतु यन्नैवोजस्वि मनो मम ॥ ४०६ ॥ अथवा मे पुत्रमृत्यों को विचारो १ यदस्म्यहम् । श्वपचाधीन देहस्तद्यद्वक्ति स करोमि तत् ॥ ४०७ ॥ अन्यथा स्यां प्रतिज्ञातभ्रष्टः सत्त्वकलङ्कितः । सच्चैकतानवृत्तीनां नाऽपत्याद्यनुरागता ॥ ४०८ ॥ इति सत्त्वानिलोद्भूतापत्याबन्धः स सात्त्विकः । भूत्वा पराङ्मुखोऽशतो, याचितु ं स्फुटया गिरा ॥ ४०६ ॥ अपाच्छादनमिति, संज्ञया प्रतिपादयन् । हस्तं प्रसारयामास, हरिश्चन्द्रः प्रियां प्रति ॥ ४१० ॥ सुताराऽपि च तदभिप्रायं स्फुटमजानती । उच्चिक्षेप करे दातु, रोहिताश्वं मुहुस्ततः ॥ ४११ ॥ अगृह्णति हरिश्चन्द्रे, पुत्रं साह ब्रवीषि किम् १ । न जानामि तवैतां हि संज्ञां त्वं ब्रूहि तत्स्फुटम् ॥ ४१२ ॥ धैर्यसन्दंशका कृष्टवचनः सात्त्विकोऽवदत् । देवि ! तिष्ठतु वत्सोऽयं, वत्साच्छादनमर्पय ९ ॥ ४१३ ॥ ततः कल्पद्रुमोद्भूत पुष्पवृष्टिरभूद्दिवः । अहो ! सत्त्वमहो ! सत्वमिति गीश्व व्यजृम्भत ॥ ४१४ ॥ राजाऽप्यपश्यदात्मानमयोध्यायां निजौकसि । अलङ्कृतमहासिंहासनं स्वसदसि स्थितम् ॥ ४१५ ॥ रोहिताश्वमपश्यच्च, क्रोडे क्रीडन्तमात्मनः । अश्रान्तकान्तिरत्नाङ्कहारस्फारश्रियं मुदा ॥ ४१६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
सत्यहरि
श्चन्द्रकथा
॥१६०॥
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम परिच्छेदः
॥१६॥
मुनिशापवशात्कीरशृगालत्वं पुरागतौ । कुन्तलं वसुभूति च, पुरोऽद्राक्षीत् कृताञ्जलिम् ॥ ४१७॥ यमनिकान्तरे चैव, द्रष्टुं नाटकमागताम् । सुतारां भाषमाणां च, सखीं शुश्राव भूपतिः॥ ४१८॥ पुरतश्च सुसङ्गीतरसनिमेनचेतसाम् । नृपामात्यप्रभृतीनामद्राक्षीत्संसदं निजाम् ॥ ४१६॥ प्रतिमन्दिरमैशिष्ट, क्रियमाणं च नागरैः । नृत्यत्पुरन्ध्रिविश्राण्यमानदानं महोत्सवम् ।। ४२० ॥ प्रतीहारमुखप्राप्तविजिज्ञपयिषून् जनान् । दूतो नमतः प्रेक्ष्य, किमेतदित्यचिन्तयत् ॥४२१॥ किं नु स्वमो मया दृष्टः १, किं वा मे मनसो भ्रमः १। किं वा कस्यापि दिव्यस्य, चित्रमेतद्विजम्भितम् ? ॥४२२॥ ततश्च तापसो व्योग्नि, दत्ताशीरभवत्पुरा । यथासि वासवेनोक्तस्तथा दृष्टोऽसि साच्चिक ! ॥ ४२३ ॥ अनुभूतं त्वया यच्च, तत्सर्व हि कृतं मया । तत्क्षमस्व चिरं जीया:, स्वसत्त्वेन महीपते ! ॥ ४२४ ॥ अनपेक्षो यद्यपि त्वं, परदत्तश्रियं प्रति । तथापि त्वयि प्रयुक्तकष्टार्जिताघशुद्धये ॥ ४२५ ॥ ददामि तपसा स्वेन, त्वन्नाम्नाऽस्तु पुरी तव । अन्तरिक्षे भवांस्तत्र, क्रियात्साम्राज्यमद्भुतम् ।। ४२६ ॥ इत्युक्त्वा तापसो दिव्यशक्त्याथ क्वचिदप्यगात् । पूर्ववच्च हरिश्चन्द्रो, निजाः पालयति प्रजाः ॥ ४२७॥ इति तापसनिर्दिष्टां, हरिश्चन्द्रकथां तथा । श्रुत्वाथ मुमुदे श्रीमानजापुत्रो महीपतिः ॥ ४२८॥ .
अजापुत्रका थान्तर्गता सत्यहरिश्चन्द्रकथा
॥ इति हरिश्चन्द्रकथा ॥
॥१६॥
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रम
स्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥१६२।।
॥श्रीवज्रायुधकथा ॥ अथ प्रणम्य राजाह, जैनाचार्यान् कृताञ्जलिः । जैनसात्त्विकवृत्तान्तं, समादिशत मा प्रति ॥१॥ स्वचित्ते दध्युराचार्या, यदस्मानेष भूपतिः। पप्रच्छ साञ्जसं नत्वा, तत्प्रबोधं समेष्यति ॥२॥ सम्यक्त्वमूलचारित्रज्ञानाधिगमभाग्यवान् । जिनधर्मश्रुतिश्रद्धां, स्वयमेत्यल्पकर्मकः ॥३॥ राजानं प्रोचुराचार्याः, शृणुत श्रद्धया ननु । दयादानक्षमानाथां, वज्रायुधकथां प्रथाम् ॥४॥ प्राग्विदेहे समस्तीह, नगरी रत्नसश्चया। या सद्विवेकसम्पत्योः, पाणिग्रहणवेदिका ॥ ५॥ प्रजानां न्यायतः क्षेमकारः क्षेमङ्करो नृपः । तत्रास्ति पृथिवीतन्व्या, यज्जीवितेन जीवितम् ॥६॥ तस्य चास्ति सती धर्मनरेन्द्रास्थानमण्डपा । जगन्मित्रं कलत्रं तु, रत्नमालेति नामतः ॥ ७॥ सुस्वप्नसूचितः प्राज्यसाम्राज्यप्रभुतास्पदम् । तयोर्जज्ञे सुतो वज्रायुधो वज्र महीभृताम् ॥ ८॥ यो बाल्यादपि विज्ञातकर्तव्यक्रमसङ्गमः । साक्षिमात्रं कलाचार्यमाधायाध्यैष्ट सत्कलाः ॥ ९॥ स्वीकुर्वन् यौवनं रम्यं, स्वीकृतो रूपसम्पदा । ऊरीकुर्वन् गुणग्राम, विद्वद्भिररीकृतः ॥१०॥ अङ्गीकुर्वन् महादानं, यशसाङ्गीकृतो मुद्रा । त्यजन् दोषकुलं दूरात् , सन्त्यक्तो व्यसनैरपि ॥ ११॥ गृह्णन् परगुणान् काले, माहात्म्येनाप्यगृह्यत । कुर्वन परप्रशंसां च, चक्रे ख्यातः प्रशंसया ॥१२॥ आश्लिष्यन् विक्रम स्नेहादाश्लिष्टो विजयश्रिया । पोषयन्न्यायमेवोच्चै नाश्रिभिरपोष्यत ॥१३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवजायुधकथा ।
॥१६२॥
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेद
॥१६३॥
शुश्रूषमाणः स्वगुरून् , शुश्रूषितः किलोत्तमैः । शृण्वानो धर्मशास्त्राणि, गीयमानश्रुतो जनैः ॥ १४ ॥ अनिच्छन् परकलत्राण्यनिष्टो दुर्गेतेरभूत् । रक्षयन् सर्वभूतानि, रक्षितस्त्रिदशरपि ॥१५॥ विदधद्देवपूजां च, धर्मेण विदधेऽर्चितः । मान्यांश्च मानयन् भक्त्या, मानितः शत्रुभिः स्वयम् ॥१६॥ सात्त्विकानां चक्रवर्ती, सत्यानां पुनरग्रणी । आश्रितानां च कल्पीलाकौतुकपर्वतः ॥ १७ ॥ दोषेककण्टकक्षेत्रे, गुणग्रामाब्जिनी हिमे । योवनेऽपि क्रमाचक्र, स पुमर्थत्रयं सदा ॥ १८॥ यतः-धर्मार्थकामत्रिपदीगतः स्यादुद्यौवने यः पुरुषोत्तमः सः।
योऽक्षणामिवैषां त्रितयस्य मध्यादेकेन होनः स किमीश्वरः स्यात् १ ॥१९॥ एवं गुणानुरूपाङ्गः, कुमारो लोकजीवितम् । यौवराज्यं प्रपेदानः, प्राप वज्रायुधो यशः॥ २० ॥
इतश्च स्वर्गे द्वितीये, विन्द्रः सामानिकावृतः । अप्सरोभिर्गीयमानगुणग्रामः शचीयुतः ॥ २१ ॥ प्रतिष्ठापात्रैर्गीर्वाणैर्विदधत्सत्कथा सताम् । । दातां सात्त्विकानां च, सत्यानां भुवि देहिनाम् ॥ २२॥ उवाच शक्रः स्वर्गेभ्यः पातालेभ्योऽपि भूर्वरा । यदियं सात्त्विकक्षेत्रं, सात्त्विके स्युगुणाः परे ॥ २६ ॥ तन्न सत्त्वं हि देवानां, दैत्यानां व्यन्तरात्मनाम् । ज्योतिष्काणां च यत्सत्त्वं, मनुष्याणां निरर्गलम् ॥ २४ ॥ तत्रापि तारतम्येन, प्रोत्सर्पसत्त्वमुच्चकैः । प्राप वज्रायुधे निष्ठां, सचं नातः परं यतः ॥ २५ तत्र स्थितं च तत्सत्त्व, वज्र रेखेव नान्यथा । कत्तं हि पार्यते देवैरप्यवार्यपराक्रमः ॥२६॥
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवजायुधकथा।
॥१६३॥
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद
॥१६४॥
ततश्चासहमानस्तत्प्रशंसां कोऽपि निर्जरः । अनुवज्रायुधं सत्त्वधुरीणा इति कोपवान् ॥२७॥ देवानां पुरतो माः , शस्यन्त इति हास्यवान् । धिक् प्रभुत्वं न यत्रास्ति, विचार इति खेदवान् ॥२८॥ कुर्वे छत्रं महीं दण्डं, मेरुमित्यवलेपवान् । एषोऽहं चालयाम्येनं, सत्त्वादित्यनुवन्धवान् ॥ २६॥ विक्षमाणः ऋधा शक्र, सभायां विचिपन् दृशम् । क्षोभयंश्च सुरीवर्ग, निययौ संसदो बहिः॥३०॥ वयस्येन किलैकेनान्वीयमानः सुरः स तु । उवाच प्रथमं शौर्य, परीक्ष्योऽयं मया पुमान् ॥ ३१॥ दैवाच्च तत्र नियंढो, वीक्ष्यः सत्त्वे श्लथोऽभवन् । द्विापरीक्षितुमारब्धो, निर्वाहं याति कोऽपि किम् ? ॥३२॥ इति मित्रेण निश्चित्यावततार भुवस्तले । परीक्षावसरं वज्रायुधस्य स व्यलोकयत् ॥ ३३॥
इतश्च स कुमारोऽपि, वज्रायुधो युधि स्थिरः । उद्यानपालकेनाथ, विज्ञप्तो रचिताञ्जलिः ॥३४॥ देवागात्कामदेवस्य, वयस्यस्त्रिजगजये । मानिनीमानमुद्राणां, भङ्गेऽधिकारवान् मधुः ॥ ३५॥ क्रीडन्ति मधुमासे च, युवानः कामिनीसखाः । उद्याने मधुरोद्ानप्रीतान्तःकरणस्थिराः ॥ ३६॥ ततश्चाशु कुमारेण, कृतदर्शनकौतुकात् । आरामः सफलीकार्यः, फलितोऽपि निजैः फलैः ॥ ३७॥ इति तेन स विज्ञप्तः, कुमारः सपरिच्छदः। चचाल कृतसङ्केतः, प्रियया सह कानने ॥ ३८ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवजायुधकथा।
अतः परं नाटकच्छायया कथ्यते कथा
॥१६॥
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
K
प्रथमः परिच्छेदः
स्वामि
चरित्रम्
॥१६॥
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवज्रायुधकथा ।
(ततः प्रविशति वज्रायुधकुमारो गुणाभिराम- | चूतः कोकिलकामिनीकलरवैः प्रारब्धगीतध्वनिबुद्धिनिवासप्रभृतिकश्च परिवारः ।)
वंशं पूरयति क्वणन्मधुकरश्रेणिच्छलात्केतकः । कुमार:-(सहर्ष सर्वतो विलोक्य ) गुणाभिराम ! वातोद्धृतशिखामिषादनुकलं दत्त लता हस्तका-, रामणीयकेनातिक्रान्तनन्दनोद्यानमुद्यानमिदमीक्ष्यते। पश्य- नातोद्यं वितनोति पर्वतपतद्वाचालवारिस्वरः॥ यातं भूमितले फलेग्रहितरोः शाखाभिराषाटिनो
राजा-बुद्धिनिवास! ऽप्येणप्रेरणकर्मणि प्रणिगदन्त्येते वचस्तापसाः।
द्रष्टव्यं वस्त्वभीष्टाय, प्रदय स्वयमीक्ष्यते । नृत्यत्केकिविलोकनाच्छिखिशिशु-त्स्याय पश्याकुल:
नादृष्टमरुणेनैष, जगत्पश्यति भास्करः ।। स्पर्द्धावन्धमधीयते च निपुणं गीर्वाणवाचः शुकाः॥ गुणः-देव ! इदमित्थमेव । किश्च अकृतराज्याभिषेकोऽपि
ततो यावद्देवी क्रीडोद्यानमलङ्करोति तावदस्मिन् देव- | सर्वगुणोत्कृष्टत्वादुक्तिशोभार्थमत्र त्वं राजेति व्यपदिश्यसे।
वेश्मनि क्षणं प्रतीक्षामहे, पश्चात्सममेवारामलक्ष्मीमवयतः
लोकयिष्याम इति । पश्चादपि चक्रवर्ती राजा त्वं भविष्यसि, ततो भवतामत्र
(सर्वे तथा नाटयन्ति) प्रदेशमलकुर्वतामुद्यानलक्ष्मीः मङ्गलाय प्रेक्षणकोत्सवमिव राजा-(देवतायतनाभिमुखमालोक्य) कथमादितीर्थ
R प्रचक्रमे । तथाहि
ङ्करप्रतिमेव दृश्यते ? ( सहर्ष सहसोपसृत्योपस्तौति )
॥१६॥
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१६६॥
आदौ यो विततान मानवभवभ्राजिष्णुविष्णुप्रियासम्पद्धेतुकलाकलापमवनावज्ञानदीनात्मनि। . किश्चामुत्र पवित्रवाक्यरचनाधर्मोपदेशाद्ददौ, शश्वन्मोक्षसुखं स नाभितनुजःश्रेयांसि पुष्णातु नः।
(नेपथ्ये) 'इदो इदो देवी लच्छीवई ।।
लक्ष्मीवती-'चंदाणणे ! जदो पभुदि मे पुत्तो सहस्साउहो अजउत्तेण नियजुवरायपए निवेसिदो तदो पभुदि य्येव मे अंगाणि तथाविहनिव्वुइभायणत्तणं पत्ताणि ।
अजापुत्रकथान्तर्गताश्रीवजायुधकथा।
चन्द्रानना-देवि ! एवं नेदम् । . पुवं रायवहूओ, सपुत्तपयपत्तिपत्थणसणाहा . पयनिण्णयंमि सोक्खं, एगाइ पराण रणरणओ॥
उद्यानपालकः-(उच्चैःस्वर) देव । त्वर्यतां त्वर्यताम् , अत्र स्थिता युष्मान् प्रतिपालयति देवी।
(राजा तदाकर्ण्य सत्वरं गमनेन देवीमुपसर्पति)। राजा-देवि ! इतस्तावत्कृतार्थीकुरु चक्षुषी । केतक्या चकुलेम्यो-ऽभ्यागच्छभृङ्गावलिच्छलात् । अन्याभिष्वङ्गभङ्गाय, मिथः सन्दानमेतयोः ॥ गुणः-देव ! इतः पश्य । १. देवि ! एवमेतत् ।
पूर्व राजवध्वः स्वपुत्रपदप्राप्तिप्रार्थनसनाथाः । 'पदनिर्णये सौख्यं एकस्याः परासां रणरणकः ।।
१. इत इतो देवी लक्ष्मीवेती। . २. चन्द्रानने ! यतः प्रभृति मे पुत्रः सहस्रायुध आर्यपुत्रेण निजयुवराजपदे निवेशितः, ततः प्रभृत्येव मे अङ्गानि तथाविधनिर्वतिभाजनत्वं प्राप्तानि ।
॥१६६॥
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१६७॥
जनितद्विजिह्वभीतिः, शशिविशदकलाकलापसम्पूर्णः । न चेदित्थं दारव्यतिकरपरिष्कारमधुरो, सहचर्या सह चर्या-मत्र करोति त्वमिव केकी॥
भवानावासेऽभूदतिथिपथपान्थोन्तकपतेः॥ (नेपथ्ये स्वगतम् ) ..
राजा-(ससम्भ्रममृर्ध्वमवलोक्य) बुद्धिनिवास ! किमेयतः प्रारभ्य देवत्वेनाहमभवं ततः प्रभृति क्षुण्णमीक्षमाणस्य | तच्छब्दायमानं ज्योतिरागच्छति ।। ममाधुनाऽमुना प्रत्यथिना दृष्टिपथमवतीर्णम् , भवतु तावत् , बुद्धिनिवासः-देव । यथैतत्कठिनवचनान्याचष्टे तथा दुरात्मानमेनं वज्रायुधं व्यापाद्य प्रस्तुतमाचरिष्यामि (इति | जानेऽकाण्ड कुपितः कश्चनापि देवो भवन्तं योधयितुकामः सत्वरमुपक्रामति । उचैःस्वरं च)
समभ्येति । अरे प्राग्जन्मारे ! त्वमनुभव तावत्सहचरी- (ततः प्रविशति तेजःपरीतशरीरो विद्यइंष्ट्राभिधो देवः।) __परीरम्भारम्भात्सुखमभिसहे यावदधुना ।
राजा-(तत्रावज्ञानाटयन्) देवि ! पश्य ऋतुसार्वभौमवमृगेन्द्र निस्तन्द्रे खरनखरकोटिक्षतशिरा,
सन्तस्य प्रभावम् वराको निःशङ्कप्रभवति न रन्तु गजपतिः॥ स्वयं मानं मुक्त्वा पतिचरणमूले निपतिता, किञ्च रे !
सखीहासत्रासाघुवतिरियमृर्वीभवति न । विमुश्च त्वं क्रीडां भज सुभटभावं भव मया,
पतिस्त्वीषत्प्रेडत्स्मितविततदन्तद्युतिगुरून, नियुद्धश्रद्धालुवंद मदकिरः सङ्गरगिरः ।
दरः सारङ्गाक्षीमयमदयमालिङ्गतितराम् ।
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवजायुधकथा।
॥१६७॥
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१६८॥
अजापुत्रका थान्तर्गताश्रीवजायुधकथा।
चन्द्रानना-(संस्कृतमाश्रित्य राजानं प्रति) देव ! इतः ।। किन्तुपश्य
बाहवाहविशक्तिश्चे-तद्वाहं स्वं प्रदर्शय । प्रियया प्रियस्य चित्त, भिन्नं दूरादचेतनं तत्सः। अथास्यसि तथापि त्वं करवालं करे कुरु ॥ बहिराक्रष्टुमिवास्याः, पुरतो वदनेऽङ्गुलीः चिपति ॥
राजा-(सक्रोधम् )देवः-(सरोष किश्चित्समीपीभूय) अरे वज्रायुध !
आः कालेन कटाक्षितः किमसि ? किं त्वत्पत्रमुत्क्षिप्तवन यावत्प्रादुःष्यान्मदसियरुडस्तावदपरे, ___ नरेशव्यालाः स्युहलगरलोद्गारगुरवः ।
देवं दृष्टिविषोरगं किमगमः १ कि मत्तु कामः स्वयम् १ ।। स्थिते त्वस्मिन् साक्षाद्विरिकुहरवल्मीकशरणा,
मिथ्यौजस्विमहीश्वर ! श्वयथुवदोर्दण्डकण्डूच्छिदेभवेयुः खल्वेते त्वमिति मयि रीढां द्रढयसि ॥
___ऽस्माभिः सम्प्रति शस्त्रकर्मनिपुणैर्ययुद्धबुद्धिर्भवान् । तन्न साम्प्रतम् । यतः
बुद्धि०-(राजानं प्रति)युधि विजयसे यत्त्वं भूपानुपाधिरुपासक- । ये तावत्पृथिवीभुजः समभजंस्त्वत्खड्गधाराव्रतं, स्तव तदखिलक्ष्माभृच्चक्रापमानकचक्रिता।
मयत्वादधिकश्रियः समभवंस्ते देव ! देवा दिवि । प्रभवति न सा दैवत्वान्मे न किश्चन मन्यसे,
देवोऽयं स्पृहयन दिवस्पतिपदं त्वं शस्त्रहस्तो भवे-, जगदपि यया तन्माऽस्मान् रे ! मदादवजीगणः।।। स्याह त्वां तदिदं कुरून्नतिकृतिख्याता हि युष्मादृशः॥
॥१६८॥
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१६६॥
देव : - ( बुद्धिनिवासं प्रति) अरे भृत्यापसद ! न जानी | ( ततश्च चिरेण किञ्चिल्लब्धचैतन्या आकाशे परिजनं लक्षीमस्तमुपायं येनास्मादस्मानमरानपि मारयिष्यसि (इति वदन् क्रोधा मातः क्रीडाशैलमुत्पाट्य मुश्चति । )
कृत्याह । )
( विना राजानमन्ये काकनाशं नश्यन्ति । )
लक्ष्मी:- (नातिदूरं प्रदेशान्तरमाश्रित्याह ) 'अञ्जउत्त ! हा वसुधाधरणेकमल्ल ! देहि मे पडिवयणं (इति मूर्च्छति ।)
१. आर्यपुत्र ! हा वसुधाधरणकमल्ल ! देहि मे प्रतिवचनम् । व्यसने स्वामिन्! मामेकां त्यक्त्वा किं जीवितेन युष्माकम् ? | प्रेक्षध्वं चन्द्रग्रहणे हरिणेन न एष परित्यक्तः ॥
'सर्वोऽपि जनः परस्य दोषग्रहणे निपुणत्वं प्राप्तो न पुनरात्मन' इति लोकवचनं सत्यकमेव सञ्जातम् । येन भर्तुः पादमूलं परित्यज्य परिजनोऽहमपि नष्टा, ततः कथमहं परं परिजनमुपलभे ? । न पुनः स्वामिस्नेहविपरीतकारिणमात्मानमिति ।
वसणे सामिय! मेक्कं चयित्तु किं जीवियेण तुह्माण १ । पिच्छह चन्दग्गहणे, हरिणेण न एस परिचत्तो ॥ (पुनर्विमृश्य) 'सव्वोऽपि जणो परस्स दोसग्गहणे निउणत्तणं पत्तो न उण अत्तणो'त्ति लोयवयणं सच्चगं
संजायं। जेण भत्तणो पायमूलं परिचईय परियणो अहंपि नट्ठा, तओ कहमहं परं परियणमुवलभामि १ । न उण सामिसिणेह विवरीयकारिणमप्पाणं ति ( पश्चात् परिक्रामति । ) (नेपथ्ये)
देवि ! स्वर्यतां त्वर्यतां सौधगमनाय । यतः -
प्रत्यङ्गमङ्गीकृतमौषधीभिः स्वमुष्टिभिः पिष्टवतो नगेशम् । दृष्ट्वाऽपि तच्चूर्ण मसौ तदैव, देवस्य वश्यस्त्रिदशो बभूव ॥
प्रथमः
| परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
श्रीवज्रा
युधकथा ।
॥१६६॥
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ १७० ॥
लक्ष्मी:-(दिक्षु चक्षुषी निचिप्य ) 'को उण एस सुराहमउइण्ण तत्ततऊअयसमाणवयणप्पवेससंतावियाण मे कण्णउडाण पीऊससेयणं करेदि । (क्षणमिव स्थित्वा ) कहं पुण एस अत्थो सम्मं सवित्थरो सुणेयव्वो १ । (प्रविश्य पटाक्षेपेण)
चेटी० - जयदु' जयदु भट्टिणी |
लक्ष्मी:- ( विलोक्य) किं एस अजउत्तकुसलवुत्तंतमवग
१. कः पुनरेष सुराघमोदीर्णंतप्त त्रपु अयः समानवचनप्रवेश सन्तापितयोर्मम कर्णपुटयोः पीयूषसेचनं करोति ? । कथं पुनरेष अर्थः सम्यक् सविस्तरं श्रोतव्यः ? ।
२. जयतु जयतु स्वामिनी । ३. किं एषा आर्यपुत्रकुशलवृत्तान्तमवगम्य प्रतिनिवृत्ता प्रियंवदा ? । भवतु तावत् प्रक्ष्यामि । हला प्रियंवदे! यदिदानीमार्यपुत्रस्य देवो वशङ्गत इति केनाऽपि निवेदितं तत् किं तवाऽपि कर्णकुहरे निपतितम् ? ।
च्छिय पडिनियत्ता पिअंवया ? । भोदु दाव, पुच्छिस्सं । हला पियंवए ! जं दाणि अञ्जउत्तस्स देवो वसंगउ त्ति केण विनिवेइयं तं किं तवावि कण्णकुहरे निवडिदं १ |
प्रियंवदा - सामिणि' ! नाणा विहदंडयुद्धपराजितो देवो देवस्स वसंगउ ति सच्चगं य्येव । किञ्च - अवरं पि किं पि म सुदं ।
लक्ष्मीः ( ससम्भ्रमम् ) सावहाणम्मि, कहेहि तं मे जं तए सुणिदं ।
प्रियंवदा- 'अट्टमीपमुहधम्मतिहीसु धम्मसालाए ठिओ
१. स्वामिनि ! नानाविधदण्डयुद्धपराजितो देवो देवस्य वशङ्गत इति सत्यमेव । किञ्च - अपरमपि किमपि मया श्रुतम् । २. सावधानाऽस्मि कथय तत् मम यत्त्वया श्रुतम् । ३. अष्टमीप्रमुखधर्मतिथिषु धर्मशालायां स्थितो निश्चलमनाः स्वामी किमपि ध्यायति इति एवं जानाति स्वामिनी ।
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
श्रीवज्रा
युधकथा |
॥१७॥
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदः
2
/ कहेहि।
॥१७१॥
निचलमणा सामी किं पि ज्झाएदि ति एवं जाणादि | तक्खणे च्चेय आगासाउ मणोवेगेण ओयरिय भयभीयमासामिणी ।
सो कंपमाणसव्वंगो संकोचिदक्खंधबंधो 'ताएहि मं, ताएहि लक्ष्मीः (सस्मितम् ) 'सव्वलोयप्पसिद्धं खु एदं, विसेसं
मंति मणुस्समासाए भासमाणो एगो पारेवओ तिहुणिकसरणं चरणमूलमल्लीणो।
लक्ष्मी:-अहो'! कंदलिदभयकोदहलो कहारसो। तदो प्रियं-अज्जेव' अट्ठमीदिणं ति नाऊण जुज्झोवजिय- तदो?। पावस्स सोहिं काउं इओ ट्ठाणओ बाहिरवाहिरो य्येव | प्रियं०-तओ' गरुडु व्व भुयंगमस्स तस्स मग्गाणुसारी धम्मसालाए गओ सामी। तो तत्थट्टियस्स सामिणो | सहारालकमबी अवटियावी - ram
खुहाकरालकुक्खी अणवट्ठियअक्खी 'मम भक्खमप्पेहि, मम
भक्खमप्पेहित्ति भासंतो एगो होलाहिओ समागदो त्ति १. सर्वलोकप्रसिद्ध खल्वेतत् , विशेष कथय । २. अचव अष्टमीदिनमिति ज्ञात्वा युद्धोपाजितपापस्य शोधि | मए सुदं । अओ वरं किं पि भविस्सदि तिन याणामि ।
कत्तं इत: स्थानाबाह्य बाह्य एव धर्मशालायां गतःस्वामी।। १. अहो! कन्दलितभयकुतूहल: कथारसः । ततस्ततः? । ततस्तत्र स्थितस्य स्वामिनः तत्क्षण एव आकाशाद् मनोवे- २. ततो गरुड इव भजङ्गमस्य तस्य मार्गानुसारी क्षधाकराल. गेन अवतीयं भयभीतमानस: कम्पमानसर्वाङ्गः सङ्गोचित- कुक्षिः अनवस्थिताक्षी 'मम भक्ष्यमर्पय, मम भक्ष्यमर्पय' इति स्कन्धबन्धः 'त्रायस्व माम् , त्रायस्व माम्' इति मनुष्यभाषया भाषमाण एकः श्येनः समागत इति मया श्रुतम् । अतः परं भाषमाण एकःपारापतस्त्रिभुवनैकशरणं चरणमूलमालीनः।।। किमपि भविष्यति इति न जानामि ।
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवज्रायुधकथा।
| ॥१७१॥
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१७२॥
लक्ष्मी:- (क्षणमिव ध्यात्वा) 'पियंवर हुते वि बहुमि पलायणट्टाणे अणेगलोग संकुले तत्थ आगच्छिय सो पारेओ अज्जउत्तस्स पायमूले निसन्नो, तं ण खु मे सुरूवं पडिहादि । किञ्च अस्सुदपुव्वं खु एदं, जं सउणावि पुरुस भासाए भाति त्ति
प्रियं०- देवि ! जुत्तं भणासि, जओ ममावि मणो वियारवई संवदृदि ।
१. प्रियंवदे ! भवत्यपि बहुनि पलायनस्थानेऽनेक लोकसङ कुले तत्र आगत्य स पारापत आर्यपुत्रस्य पादमूले निषण्णः, तन्न खलु मम सुरूपं प्रतिभाति । किञ्च अश्रुतपूर्वं खल्वेतत्, यच्छकुना अपि पुरुषभाषया भाषन्त इति ।
२. देवि ! युक्तं भणसि, यतो ममाऽपि मनोविचारवति संवर्त्तते । सत्यत्वेन किमेष श्येनभयतः पारापतो नष्टवान् ?,
स्वं रूपं परावृत्य किमयं विद्याधरः क्रीडति ?,
सच्चतेण किमेस सेणभयओ पारेवओ नट्ठवं १, सं रूवं परिवत्तिऊण किमयं विज्जाहरो कीलदि ९, किंवा सत्तपरिक्खणाय पहुणो सग्गा समुत्तिष्णओ
देवो को वि भवे १, मयच्छि ! इय नो सम्मं वियाणीयदि । लक्ष्मी:- (हस्तन्यस्तकपोलतला तूष्णीमास्ते । ) प्रियं - (स्वगतम्)
इट्ठ े 'जणे धुवमुत्रद्दवसंसएवि, सेओविवज्जयमई अवरो वि भोदि । एसा पुणो पणयणी पहणो मणंमि, लद्धासणा नगु भविस्सदि किं न एवं ।
किं वा सत्त्वपरीक्षणाय प्रभोः स्वर्गात् समुत्तीर्णो देवः कोऽपि भवेत् ?, मृगाक्षि ! इति नो सम्यग् विज्ञायते । १. इष्टे जने ध्रुवमुपद्रवसंशयेऽपि श्रेयोविपर्ययमतिरपरोऽपि भवति । एषा पुनः प्रणयिनी पत्युर्मनसि लब्धासना ननु भविष्यति किं नैवम् ? |
कथं पुनः स्वामिन्या मनो विनोदयिष्यामि ? |
प्रथमः
परिच्छेदः
| अजापुत्रकः
थान्तर्गता
श्रीवज्रायुधकथा ।
॥१७२॥
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥१७३॥
(सनिःश्वासं च) कहं पुर्ण सामिणीए मणो विणोयइस्सं । ( प्रविश्य )
क्षेमङ्करा दासी - सामिणि' ! सामिणि ! सरणीकिददेवपायमूलस्स पारेवयस्स थंभनिज्जूहय निसण्णस्स सेणस्स य निरक्खणत्थं मिलिदो सव्वो वि णयरजणो ति, अजा तुझं पि हकारेदि ।
(लक्ष्मी:- ससम्भ्रममुत्थाय सखीभ्यां सह सौधाय परिक्रामति । )
(ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टो राजा श्येनः पारावतः अमात्य- पुरुषोत्तम सहस्रायुधप्रभृतिकश्च परिवारः) ।
१. स्वामिनि ! स्वामिनि ! शरणीकृत देवपादमूलस्य पारापतस्य स्तम्भनियूँ हकनिषण्णस्य श्येनस्य च निरीक्षणार्थं मिलितः सर्वोऽपि नगरजन इति आर्या युष्मानपि आकारयति ।
पारापतः - (स्वगतं) अहो ! स्वैरप्रलपितेषु मानोर्ध्वं पाण्डित्यमाखण्डलस्य
आस्ते कश्चन काञ्चनप्रतिकृतिर्मर्त्यः पृथिव्यां स चा-, चाल्यः स्वर्गनिवासिनामपि वपुश्छेदेऽपि मानाद्ध्रुवम् । किश्च प्रत्युत मण्डनं स भविता तेषामपीति 'ब्रुवनीशानाधिपतिस्ततान न मनः कस्य प्रकोपाकुलम् १ ॥ किमन्यदुच्यते १,
अयमहमधुना कृतवानेव मोघं मघोनस्तद्वचनम् । अथवाआत्मानं ख्यापयेद्विद्वान्नानिष्पन्न प्रयोजनः । राहुगृहीतचन्द्रार्को, दृश्यते दिवि नान्यदा । (प्रकाशं) क्षत्रियावचूल ! राजन् ! यानाश्रित्य पराक्रमो विजयते दिग्मूलकूलङ्कषः सङ्ग्रामेषु विधाय तानपि परोलक्षान् विलक्षान्नृपान् ।
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तर्गता
श्रीवज्रा
युधकथा ।
॥१७३॥
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१७४॥
व्योमान्तर्गतभानुनेव भवता विश्वकराजेन भू
श्येनः-(सावष्टम्भम् ) राजन् ! ___ राक्रान्ता स्वकरैस्ततः किमनयध्वान्तेन विस्फूज्यंते १॥ ममैतद्भक्ष्यमित्येवं, प्रसिद्धं जगतीतले । अपि च, (सदैन्यमिव)
.. तदपयैनमात्मानं, तर्पयामि यथातुरम् ॥ शूरस्त्वं यदसि प्रतापवसतिर्जिणर्यदिष्टः श्रिया,
राजा-(सस्मितम् ) पक्षिराज ! ईशानो यदुमाप्रियो विधिरसि त्वं यत्प्रजानां पतिः । अप्यात्मनाशे शरणाणाय, किं स्यान्मनः क्षत्रियवंशपुंसः। श्रीदो यन्निधिनायकस्त्वमसि चाहन् यत्वमारक्षिते- नागस्त्यपीतादपि मेनकाया:, सुतं समुद्राजगृहे महेन्द्रः॥ त्येवं देवमयोऽसि देव! तदतः श्येनाधमात् पाहिमाम् ॥
राजा-अरे पक्षिन ! मा भैषीः, मा भैषीः । अयमह- न युज्यते इयेन ! तवैतदेतत् , मस्मि कीनाशास्यकुहरादपि भवतस्त्राता।
. प्राणैर्निजप्राणितपोषणं यत् । पारा०-(सानन्दमिलातललुलितभालतलो राजानमा- भुक्तेऽप्यमुष्मिन् क्षणमेव तृप्तिः, नम्य) महाप्रसादः (इति वदन् अपत्यमिव पितुरुत्सङ्ग . स्यात्ते बकालेऽस्य तु कालरात्रिः॥ राज्ञः समारुह्य किश्चित्स्वास्थ्यमिवाभिनीतवान् ।)
अपि च(परिजनः परस्परमुपयु परि स्थितिमाधाय चरणफणाव- भीतियथा ते मरणात्परेषां, हे श्येनिकावत्स! तथावगच्छ। स्थानेन सकौतुकमवलोकयति।)
| अप्यन्यभोज्याव्रजति क्षुधाचिन नारकार्तिः सहनाद्विना ते॥
अजापुत्रकथान्तर्गताश्रीवजायुधकथा।
॥१७४॥
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________
परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
॥१७॥
तद्भो ! मा मुह, मा मुह, किन्तु दूरत एव मुश्च देहिग्र- | मा त्वमङ्गीकृतास्मञ्चरणशरणोऽपि भैषीः ? । नाहमस्मै |
प्रथमः सनदुव्यसनम् ।
प्राणसन्देहेऽपि त्वामर्पये। श्येनः-(सोपहासम् ) राजन् ! यथाविहितमभिदधासि, श्येनः-नृपतिलक ! अहमध्येवं वेमि
निर्विशेषं महान्तः स्युः, शरण्याः शरणार्थिनाम् ।
अजापुत्रक
जाड्य नो कस्य शीतास्याग्निस्पर्शात् प्रशाम्यति ॥ यदुत प्राणिवधात्प्राणी नरकेधूत्पद्यते । परन्तु
थान्तर्गताततो यथा त्वमेतस्मै मुहुमुहुः 'मा भैषीः'वचनानि प्रययो जन्तुजीवातुकुले भवेत्तं, प्रत्येष दोषः खलु दोष एव ।
श्रीवज्राच्छसि तथा मामपि क्षुधायास्त्रातुमर्हसि कालक्षेपाऽसहि-|| युधकथा। अस्मादृशां प्राणिवधप्रधानमानस्पृशां प्रत्युत मण्डनं सः ॥
ष्णवो हि मत्प्राणास्तव पश्यत एव प्रयान्त्येते । ततश्चात्मकुलपारवश्येनान्यकुलापेक्षया निन्द्यमप्याचरतो
राजा-(ससम्भ्रमम् ) कोऽत्र भोः सूपकारेषु १ । न दोष इत्येतस्यार्पणेन मां ग्रीणयितुमर्हसि (इति ब्रुवन्
(प्रविश्य) सरभसं किश्चिदग्रतः सरति)
चुन्दलक:-अयमस्मि, समाज्ञापयतु देवः। (पारा० समयमिव राज्ञः क्षौमाम्बरमध्ये प्रविश्यात्मानं
(राजा-चुन्दलकस्य कर्ण एवमेव । गोपयति ।)
(ततश्चन्दलको निष्क्रम्य गृहीतदिव्यमोदकस्थालीक: राजा-(हस्तेनेनं संस्पृश्य) अरेरे ! ! ! कान्दिशीक ! | प्रविशति । )
॥१७॥
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः |परिच्छेद
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् १७६॥
विदूषकः-(स्वगतम् ) ही ही' भो ! जम्मकालमार- विदू०-(सहासम् ) तओ' मे खुहाकिलिण्णस्स मोअगा भिय अज्जेव मे पुवकयसुकयकम्मेहिं फलिदं, जं दाणि | दावेसि ।। ममगोत्तेण वि अदिट्ठा दिव्वमोयगा दीसंति (सोच्छ्वास राजा-( सस्नेहम् ) एवं करिष्यते । च) न केवलं दीसंति केण वि उवाएंण रायस्स पासाओ
(चुन्द०-मोदकस्थाली राज्ञे समर्पयति ।) मग्गिय भक्खिस्सं च । (प्रकाशं राजानं प्रति) वयस्स !
(विदू०-स्पृहोत्कलिकां नाटयन राज्ञो हस्तान्मोदकअज दाव अईव कुविदाए भट्टिणीए पिट्टिय घराओ निस्सा
स्थालीमाच्छिद्य तान् सत्वरमास्वादयति ।) रिदो म्हि।
(अन्ये सर्वे हसन्ति)। राजा-(सस्मितम् ) कदाचिद्भो। मोदकान याचितु
(राजा-सकोपस्मितं भ्रूभङ्गथा विदूषकमधिक्षिपन पुनमयमारम्भः। ततस्ततः
स्तदानयनाय चुन्दलकमादिशति ।) (चुन्द.-तथा करोति) १.ही ही भो! जन्मकालादारभ्य अद्यैव मम पूर्वकृतसुकृत- | (राजा स्वहस्ते मोदकमेकमादाय श्येनाय प्रयच्छति)। कर्मभिः फलितं, यदिदानीं मम गोत्रेणाऽप्यहष्टा दिव्य- श्येनः (सकौतुकमिवावलोक्य) वदान्यमूर्धन्य ! किमेमोदका दृश्यन्ते । न केवलं दृश्यन्ते, केनाऽप्युपायेन राज्ञः
तत् । . पादि मार्गयित्वा भक्षयिष्यामि च । वयस्य ! अद्य तावदतीव कुपितया भट्टिन्या कुट्टित्वा गृहान्निस्सारितोऽस्मि। । १. ततो मम क्षुधाक्लान्तस्य मोदकान् दापयसि ? ।
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवजायुधकथा ।
॥१७॥
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम: परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
॥१७७॥
अजापुत्रकथान्तर्गता श्रीवज्रा. युधकथा।
राजा-मोदकोऽयम् ।
उपाध्यायावाप्तेभृशमसकृदभ्यासवशतो, श्येनः-(अजानन्निव ) राजन् ! मोदक इति कः |
वचोभिर्देवानां शुकशकुनिरेव प्रवदति । शब्दार्थः ।
अभीक्ष्णं यत्त्वेतौ धरणिधर ! धीरं प्रलपतराजा-मोदयति क्षुधातुरमित्यर्थः ।
स्ततो मन्ये कोऽपि त्रिदशपतिरेवं व्यवसितः॥
राजा-अमात्य ! अयं देवो वा भवतु अन्यः कोऽपि श्येनः-ज्ञातम् , परं विनाऽस्मादृशान् पक्षिण इत्यनेन
वा भवतु । केवलमस्माभिस्तावत स्वप्रतिज्ञानिर्वाह एव सोपाधिकमिदं वचः । अस्मादृशा हि क्रव्यादा न तदात्वो
विधातव्यः। त्कृत्तपललाद्विना तृप्यन्ति । तदलमनेन, एनमेवार्पय मद्ध
श्येनः-(सकोपमिव) ननु दयेऽप्राप्तस्वभक्ष्यः कालक्षेपेण। क्ष्यम् ।
राजा-(स्वगतम्) (परा०-वेपमानवपुः क्षितिपतिमुखमीक्षते।)
श्येनो विना न तुष्यति, मांसात् पारापतस्तु पातव्यः । राजा-(स्वगतम् ) आः ! का गतिः ।
दोषोऽन्यमांसदाने, ददे तदेतन्निजं मांसम् ।। त्रातव्यः कान्दिशीकोऽयं, शकुनिः प्राणरक्षणात् ।
(प्रकाशम्) त्रातव्यश्च क्षुधात्र्तोऽयं, शकुनिः प्राणरक्षणात् ॥ . पक्षिन् ! अक्षमे दातरि वस्तुव्यत्ययेन लोकेऽपि व्यवपुरुषोत्तमः-(जनान्तिकं राजानं प्रति)
हारः प्रवर्तते । ततो यदि भवतः प्रतिभासते तदहं पारा
॥१७७॥
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥१७८॥
पततुलितानि निजवपुर्मांसशकलान्युत्कृत्योत्कृत्य तुभ्यं प्रयच्छामि ।
पारा०- ( सरोमाञ्चं स्वगतम् ) भगवान् पाकशासनः समीचीनवचन इव सम्पत्स्यते ।
श्येन: - ( क्षामाक्षरम् ) एवं भवतु ।
राजा - ( सोत्साहम् ) कोऽत्र भोः ! १ । ( प्रविश्य )
राजाध्यक्षः - अयमस्मि समादिशतु महाराजः । ( राजा - राजाध्यक्षस्य कर्णे एवमेव । )
(नेपथ्ये तुमुलध्वनिः )
श्येन: - ( सास्रम् ) नमो नमस्तुभ्यमहङ्कारवीराय । पुरु० - ( सखेदम् ) देव ! कोऽयमस्थाने साहसोत्कर्षः १ । शरीरेणामुना नाथ !, त्रातव्यानि जगन्ति ते 1 एकस्य पक्षिणः कार्ये, तदेतद्युज्यते कि ? || किश्व
मायावी कोsपि देवोऽयमिति तुभ्यमचीकथम् । एतदद्यापि विज्ञाय मानिन ! मुञ्चातिसाहसम् ॥ (राजा- अमात्यवचनमवगणय्य हर्षोत्कर्ष नाटयन् पुनः
राजाध्यक्षः - आदेशः प्रमाणम् (इति निस्क्रम्य तुला मांसशकलान्युत्कृत्य प्रक्षिपति । ) मानीय च राज्ञे समुपनयति ) ।
(राजा - तुलामुपरि संयमय्य एकस्मिस्तुलाभाजने स्वहस्तेन पारापतमारोपयति, साहंकारं च शस्त्रिकया निजोरुमांसलस्थानान्युत्कृत्योत्कृत्या पर स्मिस्तुलाभाजने प्रक्षिपति ।)
लक्ष्मी:- ( सवाष्पम् ) अमश्च' ! कोऽयमम्हाणमकण्डे जनवाओ ! |
अमात्यः - स्वामिनि !
१. अमात्य ! कोयमस्माकमकाण्डे वज्रनिपातः ? ।
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
श्रीवज्रा
युधकथा ।
॥१७८॥
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम: |परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
IN
॥१७॥
श्रा
अजापुत्रकथान्तर्गताश्रीवज्रायुधकथा ।
चिह्नमेतद्विजानीहि, देवस्यालकृतक धः ।। (इति यावत्सहस्रायुधः सज्जो बभूव तावद्राजा साव
वृद्धाज्ञा यदवज्ञाय, कार्यमाचर्यते जडेः ।। ष्टम्भ किमनया मुहुमुहुर्वपुःकर्तनकदर्थनया स्वयमेव तावलक्ष्मी:-(साक्षेपं राजानं प्रति) .
तलामारुह्य प्रीणयामि पक्षिणमिति तथैव करोति ।) हा' ! अजउत्त ! तुमए, पारद्धं सत्तसालिणा किर्मिणम् । . (कुसुमवृष्टिदुन्दुभिनादानन्तरं आकाशे) तुह अङ्गसु वहन्ती, छुरिया दारेइ मह हिययम् ॥
तुलामारोहतः स्वेन, श्रीवज्रायुधचक्रिणः । सहस्रायुधः-(सैदन्यम् )
माने दाने च सत्त्वे च, कस्तुलामधिरोहति ॥ यथा यथा क्रव्यमतीव सत्त्वाच्चिक्षेप भूपः स्वतनु निकृत्य ।
(ततः प्रविशति गगनादवतरणं नाटयन् देवः।) तथा तथाङ्गषु वभार भारं, पारापतोहा ! भविता किमत्र ॥
राजा-(विलोक्य ससम्भ्रमम् ) किमेतत् ।
(देवः प्रणम्योपविशति) अथवा किं भाव्यर्थजिज्ञासया ?।
राजा-(स्वगतम् ) ग्राह्यस्तनूजो हि पितृणवैरैस्तत्स्वाङ्गमांसप्रतिमानखण्डैः । | एतौ कुत्रगतौ विहंगमवरौ ? रिक्ता किमेषा तुला ?, सम्पूरयंश्चेलकमात्मपित्रा, कृतां प्रतिज्ञा लघु पूरयामि ।। मांसोत्कर्तनसवणा तनुरियं जाता कथं वा पटुः ।। १. हा! आर्यपुत्र ! त्वया प्रारब्धं सत्त्वशालिना किमिदम् ? ।
कोऽयं दिव्यविभूषणातिसुभगस्तेजःपरीतः पुमान् ?, तवाङ्गषु वहन्ती क्षुरिका दारयति मम हृदयम् ।।
किंवा सर्वमिदं मम भ्रमवतश्चित्तस्य विस्फूर्जितम् ॥ ||
| ॥१७॥
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रम
महासत्त्वचूडामणे ! स भगवान् गुणानुरागी दिवस्पतिः स्वमुखेन मध्ये देवसभं भवतः सत्चस्तुतिमकरोत् । अहं तु त्वत्सत्त्वस्यानभिज्ञत्वादसहिष्णुरेवमकार्षम् । तदेतदज्ञानस्य
स्वामि
प्रथमः परिच्छेद
चरित्रम्
मे क्षमस्व ।
॥१८॥
देवः-महासत्वावतंस ! अलममुना विस्मयेन, अस्म- स्कृतमिदं कपटनाटकम् ।
त्रस्तः पारावतः क्रुद्धः, श्येनश्च तमनुव्रजन् ।। युष्मत्सत्त्वपरीक्षार्थ, सर्वमेतन्मया कृतम् ।।
(राजा सवीडमधोमुखस्तिष्ठति) देव:नास्त्येव वज्रायुधचक्रिणोऽन्यः,
कुत्राप्यहो! सत्त्ववतां धुरीणः । श्लाघामिमामिन्द्रमुखानिशम्य,
क्रोधात्कृतं यत्तदिदं क्षमस्व ॥
(सपश्चात्तापं च) गुणानुरागिणः केऽपि, गुणिनं ख्यापयन्त्यलम् । अधमाः केऽपि निन्दन्ति, तद्गुणानसहिष्णवः ।।
अजापुत्रकथान्तर्गताश्रीवजायुधकथा।
A
राजा-पुरन्दरोऽप्यस्मच्छ्लाघां करोतीति महान् विस्मयः।
देवः-भूमिवासव ! मैवमाशतिष्ठाः । यतोऽस्माभिरपरस्त्वमिन्द्रो मन्यसे ।
राजा-(सविलक्षस्मितम् ) वज्रायुधेतिनामसाम्यान्मामपीन्द्रेण तुलयन्तु भवन्तः । देव:वज्रायुधस्त्वमेवासि, न पुनः स्वर्गिणां पतिः। सपक्षान् भूभृतोऽभैत्सीः, पक्षानेव स भूभृताम् ।।
॥१८॥
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ १८१॥
(राजा - सवैलक्ष्यं स्मयते)
देव: - नृपतितिलक ! भवत्सत्त्वानुरञ्जितोऽहं कथय किं ते प्रियमादधामि १ ।
राजा - त्रिदशपुङ्गव !
अशक्यं कर्तुं मन्येन, स्वं सत्त्वं ख्यापितं भुवि । कृतश्च सत्यवागिन्द्रः, प्रियं मे किमतः परम् १ ||
देव :- तथापीदमस्तु,
श्यामां सोमघटीपटीय सितमः श्रीमस्तकानि यूतीं, प्राच्यात् पश्चिममद्रिवंशशिखरं स्वर्दण्डरज्ज्याश्रयात् । भास्वत्कुम्भशिरा निराश्रयदिन श्रीवंशपुत्रीयुधे, यावन्नाभिमुखीं करोति नृपते ! तावद्भवानन्दतात् ॥ २२ ॥ ॥ इति श्रीवज्रायुधकथा ||
TA
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
श्रीवजा
युधकथा |
१८१ ॥
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमा परिच्छेद
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥१२॥
अजापुत्रका थान्तर्गता श्रीवजायुधकथा ।
श्रुत्वेति सात्त्विकाख्यानान्यानन्दमन्थराशयः । अजापुत्रो नरकाणां, स्थिति पप्रच्छ तान् पुनः॥१॥ आख्यन्नविदुरा बौद्धतापसाः स्वस्वकल्पितम् । यथा दृष्टाऽसंवादित्वादजासू भ्यमन्यत ॥ २॥ सोऽथ पप्रच्छ विनयाज्जैनाचार्यान् कृताञ्जलिः । राज्ञा दृष्टा यथा तेऽमी, कथितास्ते तथैव हि ॥३॥ ततः प्रत्ययितो राजा, त्रैलोक्यस्थितिवेदिषु । जैनाचार्येषु श्रद्धालुगु रुबुद्धिं ववन्ध सः॥४॥ पप्रच्छ च ततो धर्म, गुरुभ्यः श्रद्धया नृपः । मूलं धर्मस्य तेप्याख्यन्सम्यक्त्वं मोचसौख्यदम् ॥५॥ मृत्युसहाया विषया, नरकोपायास्तथा कषायाश्च । भवदासो गृहवासः, स्नेहः सुखगेहदायादः ॥६॥ आयुःसद्मनि वाल्ययौवनपरिणामत्रिभूमौ क्रमादज्ञानान्मदनाद्रुजश्च कुनयोन्मादव्यथावक्रयान् । गृहन् लोभवशान तं क्षणमहो! मृढः करोति क्वचिद्यस्मिन् लब्धपदस्थितिः कियदपि स्वीयो वृषः पोष्यते ॥७॥ उन्मीलन्ति यतः श्रियो न हि रुचिस्तस्मिन् सुधर्म क्वचित्प्रादुरष्यन्ति यतः सुखानि नियमात्तस्मिन्नदाने स्पृहा । क्लेशः स्याद्यत एव तत्र न गृहाबन्धे विरक्तिः परा, यस्मान्मृत्युरुपैति कुप्यति जडस्तस्मै न दुष्कर्मणे ॥ ८॥ कापुरुषो विषयसुखाभिमतिमुखात्स्वीकरोति दुःखानि । करभाधिरोहणोऽपि क्लमताम्यद्गात्रभङ्गार्तिः॥४॥ क्कन विषयो विषयाणां वचसामिव सत्कवेः परं पश्य । जितमनसि तेऽपि कुण्ठा दवदहना विगतसमिधीव ॥१०॥ क्रूरग्रहो हि विषयो नक्षत्रं किं न पीडयत्येष । न भविष्यति गुरुदर्शनमिह यदि बाढं न शस्तः स्यात् ॥११॥ संसारारम्भरतोप्यनधिगतज्ञानचरणभावोऽपि । सम्यक्त्ववशीभूतो वशयति सिद्धयङ्गना जीवः ॥ १२ ॥
रुपात कुप्यति जडल
नविषयो विषयाणांवाकरोति दुःखानि
॥१८२॥
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥१३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
श्रत्वेति गुरुवाक्यानि, भक्त्याऽजातनयस्ततः । जग्राह च गृहस्थानां, द्वादशाऽपि व्रतान्यसौ ॥ १३ ॥ पुनः प्रणम्य स गुरुन् , पप्रच्छ ज्ञानभास्करान् । कीदृशो मे भवः पूर्वश्चक्र तत्र मया च किम् १॥ १४ ॥ पुरस्तादिव पश्यन्तो, ज्ञानेन गुरवस्ततः । पूर्वजन्मकां तस्य, यथावृत्तामचीकथन् ॥ १५॥
॥जयराजकथा॥ अस्ति पूः शैलिका नाम, यत्रास्ति धनदो जनः । सर्वोऽपि तेन जिग्ये सा, तयैकधनदालका ॥१॥ तत्राभूद्भूपतिर्नाम्ना, लक्ष्मीबुद्धिः प्रतापवान् । यस्याज्ञातिका नित्यमुपनिन्ये रिपुश्रियः ॥ २॥ जिनशासनकल्पद्रोः, स करोति प्रभावनाम् । तद्भावादर्जयत्येष, मोक्षप्रतिभवं शुभम् ॥ ३ ॥ सोऽन्यदा दिव्यपल्यङ्के, निद्रावशीकृतात्मकः । दरतो रुदतीं तारं, नारी काश्चिदथाशृणोत् ॥ ४ ॥ तत्ताररुदितश्रुत्या, समुत्तस्थौ महीपतिः । सम्यग् विज्ञातुमागाच्च, पुरतो मणिकुट्टिमे ॥ ५ ॥ विज्ञाय महतीं रात्रिं, स नक्षत्रानुसारतः । कषा रोदिति दूरस्था १, कथं वापीत्यचिन्तयत् ॥ ६ ॥ तत्पृच्छामि स्वयं गत्वा, करुणाक्रन्दकारणम् । नेहग्दीनविलापाः स्युमेहादुःखं विना क्वचित् ॥ ७ ॥ इत्यन्धकारपटक, प्रावृत्य नृपतिस्ततः। चचाल सौधाद्यामिकदृशं दूरेण वश्चयन् ॥८॥ शब्दानुसारतो गत्वा, खड्गमित्रोऽब्रवीच ताम् । किं रोदिषि १ शुभे! बेहि, निश्येका किं विभेषि न ? | ॥ मुहुश्च पृच्छति नृपे, रुदती नोत्तरं ददौ । किन्तु सा रोदिति भृशं, रोदयन्ती तरूनपि ॥१०॥
K
॥१८३॥
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥१८४॥
ततः सखीद्वयं तस्याः, समागादथ तन्मिथः । प्रोचे भगिनि ! पश्यैते, कृतघ्नाः कीदृशा नराः १॥ ११ ॥
प्रथम: न सुकृतान्न च स्नेहारप्रणयान तु दैन्यतः । भवन्ति हि किलात्मीयाः, पुमांसः कृतनाशिनः ॥ १२॥ यद्भाव्यं तद्भवितव, किन्तवावाभ्यामिमां निशाम् । सखि ! निर्गमयितव्या, यथाऽनिष्टं करोति न ॥ १३ ॥
परिच्छेदः प्रातश्चास्याः पिता मात्रा, दैन्यादभ्यर्थितः स्वयम् । समेत्य प्रतिपाद्यैना, गुर्विणीमपि नेष्यति ॥ १४ ॥ इत्युक्त्वा ते उभे सख्यौ, तां कुत्राप्युपवेश्य च । तस्या मनोविनोदाय, प्रारेभाते मिथः कथाम् ।। १५ ॥
अजापुत्रक.
थान्तर्गता राजापि तां कथा श्रोतुमुन्मनीभूय कौतुकात् । आरात्तासामुपविश्य, स्थितः शृण्वन्ननुक्तिमान् ॥ १६ ॥
जयराज कुब्जिका प्राह सङ्काशपुरे राजाऽस्ति नामतः । जयराजोऽन्यदा स्वप्नेऽपश्यत्वापि पुरे स्त्रियम् ॥ १७॥ |k कथा। प्रत्यक्षामिव तां वीक्ष्य, समुत्तस्थौ जयो नृपः । स्वप्नदृष्टस्त्रियाश्लिष्टमाशिश्लेष रतिर्न तम् ॥ १८॥ ततः कष्टादुद्गतेऽर्के, राजाह्वन्मन्त्रिमण्डलीम् । आख्याय स्वप्नमादिक्षद्वीक्षध्वं तदिमां क्वचित् ॥ १६ ॥ ततश्च वेश्मवेश्मानुप्रवेशं सकले. पुरे । वीक्ष्यमाणापि नादर्शि, चमें चक्षुभिरात्मवत् ॥ २० ॥ तस्या अदर्शनाद्राजा, नाघसन्नापिवच्छचा। बुद्धथा यथातथं वीक्ष्य, नृपं प्रोचुश्च मन्त्रिणः ॥ २१ ॥ स्वमदृष्टस्त्रियं क्वापि, तिष्ठन्तीं वेत्ति कः प्रभो ! १ । तवृत्तान्तपरिज्ञानोपायस्तु क्रियते ह्ययम् ॥ २२ ॥ नगरादहिरुद्यानेष्वनिवारितभोजनात् । नानाभोज्यानि सत्राणि, कार्यन्ते सर्वतस्ततः ॥२३॥ यत्पुराऽवस्थिता सा स्त्री, दृष्टा स्वप्ने तदत्र हि । सत्रे तनगरं सा स्त्री, लेख्यते चित्रकः स्फुटम् ॥ २४ ॥
R||१८४॥
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१८॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजाकथा।
नानादेशागताः पान्था, वीक्ष्येदं चित्रमत्र ते । चेत्पुनः सपुरामेना, केपि जानन्ति देवतः॥२५॥ राजाप्येतन्निशम्याथ, युक्तमित्यभिमन्य च । परितो नगरं सत्राण्यतिरम्याण्यचीकरत् ॥ २६ ।। ततश्च सर्वतः पान्थाः, श्रुत्वा तत्सत्रमाययुः । कृतस्नानाश्च भुक्त्वा ते, तच्चित्रं वीक्ष्य यान्ति च ॥ २७ ॥ अन्यदा पथिकः कोऽपि, विशन् सत्रं ददर्श तत् । चित्रं स तदभिज्ञाय, मुश्चन्नश्रुणि तस्थिवान् ॥ २८ ॥ सत्रामात्यस्तथा दृष्ट्वा, तं पप्रच्छ कथं नु भोः !। पान्थ ! रोदिषि ? स प्रोचे, चित्रं मे नगरे ह्यदः ॥ २६ ॥ देशाद्देशं परिभ्राम्यंश्चिराच्चित्रगतं पुरम् । तदवस्थं विलोक्याहं, मुदितो ममतावशात् ॥३०॥ सत्राध्यक्षस्ततो राजे, तं गत्वाशु न्यवेदयत् । राजापि हि चिरादुत्को, वेगान्सत्रमुपागमत् ॥ ३१॥ स्वयं पप्रच्छ तं पान्थं, किमिदं दृष्टवानसि १ । वास्तेऽध्वनि कियत्यास्ते, चित्रानुसारि तत् पुरम् ? ॥ ३२॥ पान्थः प्राह महाराज!, पुरेऽवात्सं पुरात्र हि । दारिद्रयोपद्रतः किन्तु, देशाद्देशं व्रजाम्यहम् ॥ ३३॥ प्रासादागृहश्रेणिवापीकूपसरोवरैः । यथा निवेशनैतिं, पुरमेतद्रमालयम् ॥ ३४ ॥ दक्षिणस्यां दिशि ख्यातं, रमालयपुरं ह्यदः । इतः पुरादिदं भावि, योजनानां शताष्टके ॥ ३५॥ सभायामुपविष्टोऽयं, चन्द्रचूडो नृपोत्तमः । इदमन्तःपुरं ह्यस्य, तस्यैते सचिवादयः ॥ ३६ ॥ नानाक्रीडाभिरानन्दात् , क्रीडन्तीयं नृपाङ्गजा । अनङ्गसुन्दरी नामान्तरे यौवनबाल्ययोः ॥ ३७॥ . पुरुषद्वेषिणी त्वेषा, पितृभ्यामर्थिताऽपि हि । नेहते यौवनारम्भोत्फुल्लश्रीकान् नृपानपि ॥३८॥
1१८५॥
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१८६॥
इति सर्व मया यादृग् , दृष्टं स्व पुरचेष्टितम् । तत्तादृशमिदं सर्व, चित्रेऽस्ति नृपसत्तम ! ॥ ३६॥ स्वप्नदृष्टाङ्गनास्तित्वहर्षादुत्फुल्ललोचनः । सा द्वेषेति श्रुत्वा तु, राजाऽभूचिन्तयाऽऽवृतः॥४०॥ ततः पान्थाय पाथेयं, काञ्चनं भूर्यदापयत् । मनसिकृत्य वृत्तान्तं, ततो राजाऽगमद्गृहम् ॥४१॥ ततश्च सकलं राज्यं, समये मुख्यमन्त्रिणे । सार्धमेकेन मित्रेणाऽचालीद्रमालयं प्रति ॥ ४२ ॥ वसन्तसमयेऽन्येधुरासाद्योद्यानमध्वनि । आतपाक्लान्तसर्वाङ्गो, वृक्षमेकमशिश्रियत् ॥ ४३॥ विद्यमानेव प्राग् तत्र, निद्रा श्रममपानयत् । स्वपत्रव्यजनैश्चक्रुः, कदल्यः सुखमारुतम् ॥ ४४ ॥ भृङ्गीतललद्गीति, केतक्यो विदधुमुदा । ननृतुजलयन्त्रोद्यद्ध्वनिमाद्यच्छिखण्डिनः ॥ ४५ ॥ ततश्च स्वस्वनै राज्ञो, निद्रा पिक्यो विचिच्छिदुः। मरुत्केलिपतत्पक्कफलान्याढौकयन् द्रमाः ॥ ४६॥ . आसन्नवेणीमूर्द्धस्थं, वाप्योम्भः समचारयन् । स्वागतं पुण्यपूर्णानां, कुर्वन्त्यचेतना अपि ॥ ४७॥ फलान्यास्वाध पीत्वाऽम्भः, ससखो धनमीक्षितुम् । भ्राम्यन् ददर्श नाभेयचैत्यमेकं नृपोऽद्भुतम् ॥ ४८॥ अहो! भवाब्धौ द्वीपोऽयं, दुरापोऽवापि तन्मया। यदृष्टं भ्रमतायेदं, दिष्टयादिजिनमन्दिरम् ॥ ४६॥ इत्यूचानो मुदाश्रुणि, मुश्चन्नन्तरथाविशत् । दुरान्नत्वा समासेन, स्तुत्वा प्रभुमवन्दत ॥ ५० ॥ स्वाभाविकललद्रूपं, शृङ्गारितमथार्चया । यौवनावतारमिव, प्रभुं वीक्ष्य नृपोऽवदत् ॥ ५१॥ जित्वान्तरायकम, प्राप्तशिवश्रीकरग्रहणललित ! । पूरय मनोरथान्मे, स्वामिन् ! यत् सर्वदस्त्वमसि ॥ ५२ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराज कथा।
११८६॥
।
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१८७॥
इति स्तुत्वा पुरश्चैत्यवृक्षस्याधः समेत्य सः । छायासु क्वापि सुष्पाप, समित्रोऽपि महीपतिः ॥ ५३ ॥ ततो विद्याधराः केऽपि, दिवाप्यास्येन्दुसुन्दराः। मिथः स्निग्धोक्तिपीयूषजलकेलिप्लुतात्मकाः ॥ ५४॥ विमानमध्यादुत्तीर्य, बहिर्देवगृहात स्थिताः । व्यलोकन्त नृपं सुप्त, रूपेण जितमन्मथम् ॥ ५५ ॥ युग्मम् ॥ ततो दध्युर्मनस्येवं, पश्येयुर्यदि नः स्त्रियः । ततोऽस्मासु विरज्यता, रमेरनमुमेक हि ॥ ५६ ॥ तत्कुर्मोऽमुस्वियं मन्त्रगर्भोद्यत्सूत्रवन्धतः। न स्त्रियः स्त्रियमिच्छन्ति, रन्तुरूपवतीमपि ॥ ५७ ॥ इत्यालोच्य मिथो विद्याधरा वबन्धुरादरात् । पादेऽस्य भूभुजः सूत्रं, नारीरूपं गतश्च सः॥ ५८ ॥ विद्याधरास्ततो देवमानचुनेमुरादिमम् । सङ्गीतमपि कृत्वा च, यथाऽऽजग्मुस्तथा ययुः ॥ ५६ ॥ राज्ञा च जयराजेन, बध्नन्तः सूत्रमादरात् । बहुलीभूतनिद्रेण, ज्ञाता विद्याधरा न हि ॥६॥ ततो विद्याधरीवृन्दममन्दं रूपसम्पदा । स्पर्द्धानुबन्धिनेपथ्यशृङ्गारितवपुलतम् ॥ ६१॥ रतरूपसहस्र वा, बह्वीभूता रमाऽथवा । किं वा शचीसमूहोऽयमिति तकमिदं दधत् ॥ ६२॥ आगाच्चैत्यपुरोवृक्षमुत्ततार विमानतः । अपश्यञ्च नृपं नारीरूपधरं ततो मिथः॥६३॥ त्रिभिर्विशेषकम् ।। विलोक्योचुरहो! रूपमस्या लावण्यमप्यहो!। त्रैलोक्यवनितासगरामणीयकवर्णिकाम् ॥ ६४॥ मा स्म पश्यदिमां कोऽपि, विद्याधरयुवा विह । इत्येनां पुरुषीकुर्मोऽन्यथाऽस्मान्न्यकरिष्यति ॥ ६५ ॥ ततो विद्याधरस्त्रीभिर्बद्धेऽङ्घौ सूत्रकण्डके । भूयोऽपि नृपतिर्जज्ञे, स्वाभाविकस्वरूपभृत् ॥ ६६ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
॥१८७॥
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदा
॥१८॥
अजापुत्रका थान्तर्गता जयराजकथा ।
अथ चैत्ये प्रविश्यैताः, समभ्याम्बुजैजिनम् । स्तुत्वा भावेन वन्दित्वा, ययुः स्थानं निजं निजम् ॥ ६७॥ निद्रोच्छेदे समुत्तस्थौ, नृपस्ततश्च पादयोः । सूत्रकण्डकमालोक्य, किमेतदित्यचिन्तयत् ॥ ६॥ अकस्माचरणाद्राजा, छोटयत् कण्डकं ततः । स्त्रीरूपधरमात्मानं, पश्यत्येष क्षणादपि ॥६९॥ ततो दध्यौ च स्त्रीध्यानात , स्त्रीभृतोऽस्मि कथं वहम् । किमिहवाथवा माया,.प्राप्यं स्त्रीत्वमवाप्नुवम् ॥७॥ ततो द्वितीयचरणात्कण्डकं तूदसूत्रयत् । पुनः स्वरूपमापन्नो, राजा विस्मयमादधौ ॥७२॥ किमिदं चित्रमत्राभूत्स्त्रीपु साऽद्भुतरूपदम् । नूनं कस्यापि दिव्यस्य, क्रीडाविजृम्भितं ह्यदः ॥७२॥ अथ प्रत्ययमुद्दृष्टं, मित्रस्यावौ बबन्ध सः। एक सूत्रं ततो मित्रं, बभूव स्त्री घनस्तनी ॥७३॥ पुनश्चुच्छोट तत्सूत्रं, प्रसुप्तमित्रपादतः । पूर्वरूपधरः सोऽभूदासीत्प्रत्ययितो नृपः ॥ ७४ ॥ एकेन पुरुषः स्यात् स्त्री, स्त्री स्यादन्येन पूरुषः । इति कण्डकमाहात्म्यं, निश्चिकाय महीपतिः॥७५ ॥ उत्थाप्य मित्रमात्मीयं, प्रतस्थेऽध्वन्यपश्रमः । अखण्डगमनात्याप, शीघ्र राजा रमालयम् ॥ ७६ ॥ तत्रापि बहिरुद्याने, मनोभूवेश्मनि क्षणात् । नमस्कृत्य स्मरं लम्बीचक्र स्तुति स्वसिद्धये ॥ ७७॥ अनङ्गेनापि भवता, ह्यङ्गीकृतमिदं महत् । कार्या स्वाज्ञाभृतः सर्वमीशाद्यास्त्रिदशा मया ॥ ७८ ।। त्वदाज्ञापाशबद्धोऽहमागतोऽस्म्यत्र मन्मथ ! । तत्प्रसीद दृशं देहि, प्रसन्नां मयि सीदति ।। ७६ ॥ इत्युक्त्वा यावदेकत्र, विशश्राम स भृपतिः । तावदादेशदानेनोद्धता स्त्रीमशृणोदिति ॥८॥
॥१८॥
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद
॥१६॥
अजापुत्रकथान्तर्गताजयराजकथा।
वाचं संघृणु हे पिक ! द्रुतमिह त्वं हंस ! खञ्जीभव, व्याकोशं विजहीहि पङ्कज ! भज त्वं भद्र। निद्रां मृग!। वैवयं व्रज राजचम्पक ! यतः साभ्येति नः प्रेयसी, यद्वक्त्रेण कलङ्कितः प्रतिकृतिस्पर्धा दधानः शशी ॥१॥ इति कर्णामृतं सूक्तमाकानन्दिते नृपे । वेत्रधारी ततोऽभ्येत्य, प्रोचे सर्पत भो ! इतः ॥ ८२ ॥ यतोऽभ्येति सुता राज्ञो, नृदर्शनपराङ्मुखी । उद्यानं द्रष्टुमायाता, क्रीडिष्यति सखीयुता ॥८३॥ ततोऽन्यत्र गतोऽह्वाय, भूपो दध्यावियं किल । भवेत् सा स्वप्नदृष्टेव, मन्मनः स्निग्धमत्र यत् ॥ ४ ॥ सैवेयं वा नवेत्येवं, ज्ञास्यामि कुत ईदृशम् ? । यद्वा द्राक्षालताकुञ्ज, निलीयेमा विलोकये ॥ ८५॥ ततो राजा समित्रोऽपि, प्रारुह्य द्राक्षमण्डपम् । आगच्छन्तीं विलोक्यैनां, सैवेयमित्यमन्यत ॥८६॥ मनःस्थेन वनस्थेन, द्विधेनैष मनोभुवा । आसन्नोद्यानसुप्रापैः, पुष्पेषुभिरताडयत ॥८७॥ ततः सा वनमालोक्य, ययावक्षभिताशया । असंस्तुतमपि स्वान्तमादायैव महीपतेः ॥ ८॥ चैतन्यमात्रमालम्ब्योत्ततार मण्डपान्नृपः । नतस्तस्यैव कामस्य, प्रासादे निस्सहोऽपतत् ॥८६॥ दृष्टा चन्द्रमसं श्रुत्वा, पिकी स्पृष्टोऽथ वायुना । ततश्चोवाच सोद्वेगापस्मारः स स्मरं प्रति ॥१०॥ चन्द्रः किं नु करोल्मुकैदहति मामुच्चाटयत्युच्चकै, रावा किं नु पिकी चिकीः किमनलीभूयानिलो वाति यत् ।। चूताश्चाङकरतर्जनीभिरभितः किं तर्जेयन्त्यत्र को, नाज्ञा ते कुरुते मनस्यसि वसन् रेऽस्ति कस्ते स्मर! १॥३१॥ इति राजा स्मरावस्थानिस्सहाङ्गः कथञ्चन । दीर्घा तमस्विनी वेल्लत्तनुयष्टिनिनाय सः ॥ १२॥
K||१८६॥
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१६॥
उदियाय ततो भानुराताम्रस्तमसि धा। गृह्णन् वह निजं तेजो, न्यासं वर्तयितुं जनम् ॥ ३॥ स परिव्राजिकामेकामधिकृर्ता स्मरार्चने । पप्रच्छ राजदुहितुर्वृत्तान्तं निश्चयाय ताम् ॥१४॥ सा परिव्राजिका प्राह, चन्द्रचूडस्य भूपतेः । अनङ्गसुन्दरी नाम, पुरुषद्वेषिणी सुता ॥६५॥ वयस्यः प्राह तां कश्चित्तया परिचयोऽस्ति ते १। साह बाढं यतो नित्यं, देवार्चा कारयाम्यहम् ॥ १६ ॥ राजाऽऽह कथमेतस्याः, पुसि द्वेषोऽथ साऽब्रवीत् । पुराऽपि पृष्टं बहुभिः, सा नाख्यद्वेषकारणम् ॥ १७॥ इत्याख्याय मठी प्राप्ता, सा परिव्राजिका क्षणात् । राजाप्युपायलाभाय, बुद्धिमाराधयनिजाम् ॥ ८॥ प्रापोपायं नृपोऽहाय, कण्डकात् स्त्री करोम्यमुम् । ततश्चास्यास्तपस्विन्याः, स्यादेष परिचारिका ॥१६॥ ततस्तामनुगच्छन्त्याः , स्त्रीत्वात्परिचयस्तया । अस्यापि स्यात्ततश्चित्तं, तस्या विज्ञायते खलु ॥१०॥ मित्रं प्रत्याह राजाऽथ, स्त्रीत्वकार्यथ कण्डकम् । त्वं तत्प्रभावतो नारीभूय याहि तपस्विनीम् ॥१.१॥ तां परिव्राजिकां स्निग्धविनयेनानुरञ्जय । यथा राजसुतासौधे, विश्वासावां नयत्यसौ ॥ १०२॥ इत्यालोच्य वयस्यस्य, बबन्ध कण्डकं पदे । भूत्वा च स्त्री तदैवागात , स परिव्राजिकामठे ॥१०३॥ . तयाऽऽतिथ्यं ततश्चक्र, स्वागतप्रश्नपूर्वकम् । तिष्ठ त्वमत्र निश्चिन्ता, भव शुश्रूषिका मम ॥ १०४॥ एकाकिन्या ममैषाऽभूत , सहायेति मुदं गता । सा परिव्राजिका तस्यै, मुहुश्चक्रे ऽनुवर्त्तनाम् ॥ १०५॥ सुरूपत्वाल्ललितेति, नाम्नाऽहृत्तां तपस्विनी । एषाऽपि ललितानाम, स्वस्य ज्ञात्वोत्तरं ददौ ॥ १०६॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
| ॥१६॥
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
१६१॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा ।
चक्र च ललिता तस्यै, विनयं वपुषा गिरा । सा परिवाजिकाऽत्यन्तं, तां प्रति प्रीतिभागभूत् ॥ १०७॥ देवतापूजने कृत्येष्वन्येष्वपि तपस्विनी । चक्र ललितया प्रीता, विनयः कं न रञ्जयेत् ॥१०८।। विनयावर्जिता साथ, निन्ये राजसुतान्तिकम् । ललिता देवतापूजादर्शनव्याजमीयुषीम् ॥ १०४॥ दृष्ट्वा राजसुतां दरानलिताऽचिन्तयत् किल । निर्मायेनां विधेन स्त्रीनिर्माणं भाव्यतः परम् ॥११॥ स्थाने मित्रस्य संरम्भः, स्थानेऽस्या अनुपु द्विषा । एतावेव मिथस्तुल्यौ, नान्यो लावण्यसम्पदा ॥ १११ ॥ ततस्तदन्तिकं गत्वा, सा परिव्राजिका स्वयम् । अनङ्गसुन्दरीमिष्टदेवपूजामकारयत् ॥११२ ।। पप्रच्छ राजपुत्री तां, भगवति ! कुतोऽनुगा?। समागादियमृचे सा, देशान्मे परिचारिका ॥ ११३ ॥ राजपुच्या विसृष्टा च, निजं धाम जगाम सा । नित्यं ललितया साधं, याति राजसुतान्तिकम् ॥ ११४ ॥ व्याजात्कुतोऽपि ललिता, निस्सृत्याथ मठादहिः। सङ्केतस्थाननिष्ठाय, राज्ञे सर्व न्यवेदयत् ॥ ११५॥ अथैकदा परिव्राजिकाया अपाटवादसौ । ललिताऽपि तयादिष्टा, राजपुत्रीगृहं ययौ ॥ ११६॥ देवपूजां विधाप्यनां, प्रस्तावं प्राप्य सा मृदु । वार्तारसवशं नीत्वा, स्वस्मिन्नस्नेहयच्च ताम् ॥ ११७ ॥ राजपुत्री ततस्तस्या, वाचि मृद्वथामलीयत । दक्षः श्रोता सुस्निग्धेन, वक्त्राऽतिरज्यते खलु ॥ ११८॥ एकात्मीभावमानीय, राजपुत्री सहात्मना । अपृच्छदन्यदेकान्ते, पुरुषद्वेषकारणम् ॥ ११६ ॥ अनाख्यान्तीं ततो राजपुत्रों सा ललिताऽब्रवीत् । सखि ! तन्नास्ति यत्सख्य स्निग्धायै न निवेद्यते ॥१२०॥
| ॥१६॥
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः |परिच्छेदः
॥११२॥
अजापूत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
त्वं तु नाख्यासि तत्सख्यं, स्वाभिप्रायानिवेदनात् । कलङ्कयसि यन्न स्यात्स्नेहो दुःखानिवेदकः ॥ १२१॥ इति प्रणयकोपोक्त्या, पृष्टा ललितया भृशम् । अनङ्गसुन्दरी स्नेहादचीकथत् कथामिति ॥ १२२॥
एकदा सखि ! विन्ध्याद्रौ, गतास्मि क्रीडितु मुदा । तत्रापश्यं सरः पद्मखण्डमण्डितमद्भुतम् ॥ १२३ ॥ तस्य दर्शनमात्रेणोन्मनीभूयापतं भुवि । गतजीवेव नो जाने, काहं ? कास्मीत्यचेतना ॥१२४ ॥ अकस्मान्मृच्छयाश्लिष्टा, मां समीक्ष्य सखीजनः । किमेतदिति सम्भ्रान्तः, सिञ्चनीरैरवीजयत् ॥ १२५ ॥ पयः पयो वायुर्वायुरित्युत्सुकपतत्क्रमैः। रुदद्भिरुच्चकैः कष्टादाश्वासिता सखीजनैः ॥ १२६ ॥ उत्पेदेऽथ मम क्षिप्रं, जातिस्मरणमुज्ज्वलम् । तद्वशादहमस्माष, पूर्वजन्मस्थिति निजाम् ॥ १२७ ॥ पुरा जन्मन्यहमासं, हंसी सरोवरेऽत्र यत् । मामाभूद्दयितो हंसः, प्रेमसर्वस्वमन्दिरम् ॥ १२८॥ आधिव्याधिव्यथात्यक्ती, कुर्वन्तौ केलिमञ्जसा । प्रणयरोषतोषाभ्यामावां स्वो ललिताविह ॥ १२६ ॥ अथ संसारसौख्यानि, भुञ्जानाया ममाभवत् । गर्भः शरीरचेष्टाभिओतपुत्रस्वरूपकः ॥१३०॥ ततोऽहं मुदिता गर्भरक्षामादधती स्फुटम् । सरस्तीरवृचनीडे, प्रसूताऽस्मि सुतत्रयम् ॥ १३१ ॥ स्वर्गसौख्यादपि परं, सौख्यं प्रापमहं ततः । जातास्मि चोद्धता चित्ते, दुर्द्धर्षा स्त्री सुतात्किल ॥ १३२ ॥ मत्कान्तश्चेष्टयाख्यातपुत्रोत्पत्तिमुदाश्रुभाक् । आनीयानीय भक्ष्याणि, ददौ मह्य मुहुमुहुः ॥ १३३ ॥ शीतवातातपत्राणाऽम्भोजपत्रैः स भूरिभिः । परितो नीडमावत्रे, स्वापत्यप्रीतिरीदृशी ॥ १३४ ॥
॥१२॥
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥१३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजाकथा।
ततोऽस्माकमपुण्येन, पर्वतेऽस्मिन् दवोऽलगत् । ज्वालाभिर्विहितः प्रोच्चैः, प्राकारः परितो गम् ॥१३५॥ सोऽथ वृक्षलत पक्षिश्वापदानथ तापसान् । धावतो नंष्टुमसोषीनिघ्नन् ज्वालाचपेटया ॥ १३६ ॥ सर्व हि भस्मसात्कुर्वन्नुवन्नृक्षदिधक्षया। सरांसि शोषयंस्तापाद्दावोऽऽगानः सरस्यथ ॥ १३७॥ बयांस्यन्यान्यथोडीय, कृताक्रन्दानि कानिचित् । आसन्नाग्निज्वलत्पाथस्तडागेऽह्वाय बुबडः ॥१३८॥ कानिचिन्नभसा गन्तु', प्रवृत्तानि दवाग्निना । अभ्र लिहशिखाश्लेषात्पातितानि भुवस्तले ॥१३९॥ कानिचिद्विविशुः पके, कोटरेष्वथ कानिचित् । तीरात्तीरं परिभ्र मुः, कानिचिजीविताशया ॥१४॥ बभूव नश्यतां व्योम्नि, तापानिपततां भुवि । वहिना दह्यमानानां, ताराक्रन्दितमुच्चकैः ॥ १४१ ॥ तच्छु त्वाऽथ मया प्रोचे, हंस ! प्राणेश ! रक्ष माम् । सपुत्रां गन्तुमन्यत्र, क्लीवां प्रसवकष्टतः॥१४२॥ पञ्चभिः कुलकम्॥ हंसोऽपि परितो वीक्ष्य, वटवटदिति स्वनैः । प्रज्वल्य पततो मूलाल्लतावृक्षान् दवाग्निना ॥ १४३॥ सानूनि च गिरेश्चर्णीभूतानि मरुता क्षणात् । कोष्णान्येव विधूतानि, कुकूलानीव सर्वतः ॥ १४४ ॥ दवदाहभयाद्गन्तु', धावतः परितो मृगान् । पततश्च पुनर्दावे, वह्नौ निह तभूतले ॥ १४५॥ हस्त्यादिश्वापदैः पिण्डीभृतरुपयु पर्यथ । विलूननलिनीनालं, प्रच्छादितं निजं सरः॥१४६ ॥ जातमृत्युभयः कम्पमानात्मा शुष्यदाननः । गतापत्यप्रियास्नेहोऽस्थादुदासीन एव सः ॥ १४७॥ वैरीव हि दहन्नागादावस्तत्र सरोन्तिके । प्रिय ! त्रायस्व त्रायस्व, ममापत्यानि वह्नितः॥१४८ ॥
१६३॥
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद
॥१६४॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराज कथा।
इति मयि वदन्त्या द्राक्, प्रेरितेवाग्निमण्डली। नीडं प्रति लुलोठाराद्दहन्ती परितोऽखिलम् ॥ १४६ ॥ ततस्तानि ममापत्यान्युच्चैश्चक्रन्दुराकुलम् । वहिना दह्यमानं च, वीक्ष्याहं नीडमात्मनः॥१५॥ तत्कालप्रसवेनार्ताऽप्यानीयानीय तल्लतः । पयश्चञ्चुपुटेनाहमसिञ्चं नीडमात्मना ॥१५१॥ भूयो भूयोऽपि सिञ्चन्त्या, नोडं पुत्रांश्च मे ततः । गत्यागतिक्लमोऽत्यर्थ, बाधामाधाच्छरीरके ॥१५२॥ इतस्ततश्च पर्यस्तजीवाच्छादितमादितः । बभूव सरसोऽप्यम्भोऽप्यशक्यग्रहणं मया ॥ १५३ ॥ पुनहसो मया प्रोक्तः, प्राणेश ! किमुपेक्षसे ? । पश्यतस्ते म्रियन्ते हा ! मत्पुत्रा दावदाहतः ॥ १५४ ॥ इत्युक्तः सोऽप्यनुक्त्वैव, क्वाप्यगानभसा द्रुतम् । तत्प्रेम तच्च वात्सल्यं, तस्य मृत्युभयाद्गतम् ॥ १५५ ।। स्वस्य प्राणान् गृहीत्वाऽस्य, गच्छतो जीवितं कियत् १ । कृतघ्नः स्त्रीषु पुत्रेषु पितृषु म्रियते रटन् ॥ १५६ ॥ धिग धिग तं निस्त्रपं हीनं, निर्ममत्वं सुनिर्दयम् । यस्तादृग्व्यसने दीना, मामत्याक्षीसपुत्रिकाम् ॥ १५७॥ अन्योऽपि व्यसनाद्वीररुध्रियेतोपकारिभिः । किं पुनः पुत्रभाण्डानि, लभ्यानि भूरिभाग्यतः ॥ १५८॥ यतःन स स्यात् पितृषु स्नेहो, न देवे नापि सद्गुरौ । न मित्रे नापि वित्ते च, यादृक् पुत्रेष्वकृत्रिमः॥१५६ ।। स दुरात्मा मम प्रेम्णा, मा गृह्यता हतः शठः । दह्यमानान् सुतान् पश्यन् , गृहीतः कृपयापि न ॥ १६० ॥ ततो हताशा भूयोऽपि, तद्वर्त्म प्रेक्ष्य बह्वथ । प्रवृत्ता पुनरानेतु', कष्टादपि सरःपयः ॥ १६१ ॥ सहन्ती तत्र केषाश्चित् , शृङ्गताडनमुत्कटम् । केषाश्चित् पक्षघातं च, केषाश्चिच्चञ्चुचर्वणम् ॥१६२ ॥
११४
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________
K
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥१६॥
कैश्चित्प्रक्षिप्यमाणापि, पात्यमानापि कैश्चन । मधमानाऽपि चान्यैश्वान्योन्यसम्मर्दनार्दनात् ॥ १६३॥ उपयु परि चासीनमजद्भिः प्रतितीषु भिः। स्वजीवरक्षाकृतये, प्रेरयद्भिमिथोर्मिभिः ॥ १६४ ॥ सरः प्रच्छादितं मूलान द्रष्टुमपि चोत्सहे । किं पुनातुमम्भस्तद्दुरापं बोधिबीजवत् ॥ १६५ ॥ भ्रमं भ्रमं सरोऽपश्यं, ग्रहीतु सलिलं क्वचित् । प्रापं चान्तरमेकत्र, चञ्च्याऽगृह्ण पयस्ततः ॥ ॥ १६६ ॥ यावदायामि नीडे स्वे, तावत्पश्याम्युदर्चिषा । दह्यमानान् सुतान् बालान् , वेल्लतः क्रन्दतः क्लमात ।। १६७ ॥ हा ! हतास्मीति करुणं, क्रन्दन्ती पुत्रवत्सला । तेषामुपरि क्षिप्त्वा च, नीरं द्राक्तानुदक्षिपम् ।। १६८॥ एकचञ्चुरहं नेतुमशक्ता ह्ये कहेलया । ततो हताऽहमुत्पाद्य, पुत्रमेकं गतान्यतः ।। १६६॥ तत्रापि व्यानशे भूमिर्जङ्घालेन दवाग्निना । अक्षमा तत्र मोक्तु तं, पुनरागां निजालयम् ॥ १७०॥ तत्रापश्यं सुतौ स्वीयौ, दग्धौ हतदवाग्निना । ततो दुःखश्लथाङ्गया मे, सुतश्चञ्चुधृतोऽपतत् ॥ १७१ ॥ अन्यौ तावन्मृतौ पुत्रौ, जीवत्येकोऽयमर्भकः । एनं रक्षामि चेत्कापि, माता माता तदाऽस्म्यहम् ॥ १७२॥ इति विचिन्त्य निर्भीका, वात्सल्याद्दववहितः । वेगान्यग्भूय किश्चिच्च, दग्धं ह्यु दक्षिपं सुतम् ॥ १७३ ॥ ततश्चोर्ध्वशिखो वह्निः, किल मोचयितु सुतम् । स्फुरज्ज्वालावरत्राभिः, परितः पाशमक्षिपत् ।। १७४ ॥ ज्वालाभिस्ताभिरग मे, ज्वलत्कृतमितस्ततः। ततो भूवङ्गता क्लीवा क्षतपक्षपदा तदा ॥ १७५ ॥ ततः सरसि तत्रैव, मध्ये त्वस्ति बकस्थलम् । निचितं सर्वतो नानापक्षिभिर्जीविताकुलैः ॥ १७६ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
॥१६॥
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥१६॥
अजापुत्रक| थान्तर्गता जयराजकथा।
तत्र विद्याधरैरात्मवंशादिपुरुषस्य तु । श्रीमदादिजिनेन्द्रस्य, प्रासादोऽस्ति कृतो महान् ॥ १७७ ॥ मध्ये रत्नमयी मृत्तिर्नामेयस्य न्यधीयत । आनचुस्तां तु गान्धर्व विद्याभृत्किन्नरेश्वराः॥ १७८ ॥ चञ्चधृतसुता चाहं, भ्राम्यन्ती परितो नभः । क्रमाक्षीणगतिस्तत्रागत्यापतं पुरः प्रभोः ॥ १७ ॥ निर्घातेन ततः पुत्रः, क्षणेन प्रापं पञ्चताम् । अपायानां शतानि स्युमृत्युकारीणि सापदाम् ॥१८०॥ निर्घातेन तु तेनाहं, जाताऽस्मि चलितात्मका । पुण्यान्मे दृष्टिसलीना, मूर्तावेव जिनेशितुः ॥ १८१॥ पश्यन्त्या मे प्रभोम ति, वह्निदाहव्यथाप्रथा । निर्घातातिश्च किश्चित्तपशशाम क्षणादपि ॥ १८२॥ यतःदर्शनात्तीर्थनाथानां, प्रनष्टदुष्टकर्मणाम् । प्राप्य मोक्षं मृतिर्न स्याद्वराकी किं पुना रुजा १॥१३॥ यथा दृष्टिस्तथा चित्तं, लीनं मे प्रभुपादयोः । ततो नाज्ञासिषं पीडा, विव्यथे न सुतव्ययः॥१८४॥ जातौ तिरश्चामुत्पन्नाप्यकस्मादहमात्मना । प्रभुप्रासादमासाद्य, विवेकोन्मेषमासदम् ॥ १८५॥ दुरापेन विवेकेन, मानुषीवाहमुत्तमा । अदां समस्तजीवानां, मिथ्यादुष्कृतमञ्जसा ॥१६॥ देवसाक्षिकमालोच्य, तैरश्च्यजन्मदुष्कृतम् । स्वामिदर्शनलामेन, समुपार्जयमुत्तमम् ॥ १८७॥ उच्चैर्गोत्रं पवित्रं च, मानुषं जन्म दुलेभम् । आरूढःप्राप्यते यत्र, मोक्षवृक्षफलं सुखम् ॥ १८८॥ पुर एव स्थिता स्वामिमृत्तागायुषः क्षयात् । मृत्वा सुखेन राज्ञोऽस्य, पुत्री जातास्म्यहं सखि ! ॥ १८ ॥ इति विन्ध्यगिरौ दृष्ट्वा, पूर्वानुभूतमेव हि । तत्सरस्तजिनौकश्चास्मार्ष पूर्वभवस्थितिम् ॥ १६० ॥
|॥१६६॥
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________
'चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥१६७॥
ततस्तत्तादृशि प्रेमिण, हंसोडत्याचीत् चणेन यत् । तन्मे सखि ! नरद्वेषश्चेत साऽङ्गीकृतोऽधिकम् ।। १६१ ॥ पुमांसः पश्य पुस्त्वं नोत्तमा अप्यधमा इव । कुलीनां शीलपां नारीमस्वतन्त्रां त्यजन्ति ये ॥ १६२ ॥ श्रुत्वैतल्ललिता तस्याः, पूर्व जन्मविरागतः । पुरुषद्वेषजन्यं हि, कुमारीत्वमथावदत् ॥ १६३ ॥
१६८ ॥
अनङ्गसुन्दरि ! त्वां हि किश्चिद्वच्मि शृणोषि चेत् १ । सखि । स्थातव्यमित्थं हि कियत्कालं पतिं विना १ ॥ १६४ ॥ तस्य यद्यपि हंसस्य, मृत्युभीतिमुपेयुषः । त्वय्यभूदपराधो यः, स्मर्यते जन्मकोटिंषु ॥ १६५ ॥ तथापि ते नरद्वेषः, तु स्यादुचितो नहि । विवेको मृत्युभीभाजां किं नु स्यात् किल देहिनाम् १ ॥ १६६ ॥ मृत्युभीतस्त्यजत्येव, पितृमातृप्रियासुतान् । वज्रभीत्या त्यजन् सर्वं मैनाकोऽब्धौ पपात यत् ॥ १६७ ॥ सख्यं ते मयि यद्यस्ति, मन्यसे चेद्वचो मम । उपयच्छस्व तत्किञ्चित्कुलीनं नरपुङ्गवम् ॥ अनङ्गसुन्दरी प्राह, किमन्यद्धनमुच्यते । न पाणिग्रहणं मे स्यादत्र जन्मनि केनचित् ॥ १६६ ॥ तैरश्च्येपि हि दृष्टाभ्यां ददे याभ्यामयं भवः । तावेव मोक्षदौ पादौ नाभेयस्य गतिर्मम ॥ २०० ॥ सको ललिता प्राह, जडे ! कदाग्रहाऽसि किम् १ । न वेत्सि पितरौ द्विष्टवरां त्वां वीक्ष्य दुःखिनौ ॥ २०१ ॥ त्यक्त्वा कदाग्रहं तत्त्वं भणतः पितरौ हि यत् । ममानुरोधतश्चापि, प्रीतिर्यत्र वृणीष्व तम् ॥ २०२ ॥ राजपुण्याह मे हंसजीव एव पतिर्भवेत् । सोऽपि क्वापि नरीभूतो भावी यत्तत्र मे रतिः ॥ २०३ ॥ नापरस्ताव दिन्द्रोऽपि पतिः स्यान्मम कश्चन । सखि ! सैंष ग्रहो मेऽभूत्तत्कोपि क्वापि तोषभाक् ॥ २०४ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्र क थान्तर्गता
जयराज -
कथा ।
॥१६७॥
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: | परिच्छेदः
॥१८॥
अथ सा ललिता चित्तेऽवधार्य तत्कथाप्रथाम् । तदन्यवार्ताव्याक्षेपीत्तचित्तं ह्यन्यतोऽनयत् ॥ २० ॥ ततोऽनुज्ञाप्य तां राजतनयां ललिताऽगमत । स्वस्थानं निशि चख्यौ च, राज्ञे व्यतिकरं तु तम् ॥ २०६ ॥ राजा निश्म्य वृत्तान्तं, मित्राख्यातं पुनः पुनः । राजपुत्री मनश्चौरी, तबुद्धिं प्रशशंस सः॥२०७॥ अपृच्छच्च धियं मित्राद्राजपुत्रीकरग्रहे । पर्यालोच्य स्वचित्ते स, वयस्योऽचीकथन्मतिम् ॥ २०८ ॥ ततश्चित्रपटं चित्रं, कारयामास भूपतिः । तदेव हि सरस्तत्र, विन्ध्यस्याधो ह्यलेखयत् ॥ २०६॥ ज्वालाजटालं दावाग्निं, परो लक्षभुजं तु किम् ? । दह्यमानावृक्षोत्थफेनरोमन्थचर्विणम् ॥ २१० ॥ आगच्छन्तं पयःपूरमिवाशु तत्सरः प्रति । इतस्ततस्ततो नश्यत्पक्षिश्वापदघस्मरम् ॥ २११॥ तत्कालप्रसूतां हंसीं, त्राणायादिशतीं प्रियम् । अधस्तात्पक्षतेय॑स्तबालापत्यां रुददृशम् ॥ २१२ ।। हंसं च दयितापुत्ररक्षायै चिन्तयाऽऽकुलम् । पुनः पुनः प्रियादेशाद्गतं स्थानान्तरे क्षणे ॥२१३॥ स्थानान्तरं निराबाधमपश्यन्तं क्वचित्ततः । भ्रमं भ्रमं पुनः स्वं तन्नीडं सत्वरमागतम् ॥ २१४ ॥ विना तत्र प्रियां पुत्रमेकं च तौ परौ सुतौ । दह्यमानौ दवार्चिष्मज्ज्वालाभिर्वीक्ष्य मूञ्छितम् ॥ २१५॥ पुनराश्वस्य गत्वा च, सरस्याकुलपक्षिणि । कष्टात् सलिलमानीय, चञ्च्चा सिञ्चन्तमात्मजौ ।। २१६ ।। गतजीवौ च तौ मुक्त्वा , प्रेक्षमाणमितस्ततः । प्रियां च तनयं चैव, गतं बकस्थलोपरि ॥ २१७॥ अहंन्मूतः पुरो दृष्वोत्खातश्वासां प्रियां ततः। तज्जीविताशया नेतु, नीरं यान्तं सरः प्रति ॥ २१८॥
| अजापुत्रक. थान्तर्गता जयराजकथा।
॥१९८॥
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________
न्द्रचप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
।१६६।
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
सकृदानीय तोयं च, सिञ्चन्तं ससुतां प्रियाम् । व्याघुट्याशु पुनर्यान्तं, सरस्यत्रैव वारिणे ॥२१॥ पक्षिश्वापदसंछन्ने, सरस्यौत्सुक्यगामिनम् । शृङ्गिणा केनचिच्छृङ्गेणाहतं मृतमेव च ॥२२॥ इति चित्रपटे वृत्तं, चित्रयित्वा यथास्थितम् । राजा तदनुसारीणि, गायनान्युदयोजयत् ॥ २२१ ॥ द्रव्यदानादकार्षीच, चतुरः पृष्ठगायनान् । सम्पाद्य तेषां गीतानि, कलकण्ठः स्वयं नृपः ।। २२२ ॥ पुरे प्रववृते गातु, द्वितीय इव तुम्वरुः । गीतेनाक्षिप्तचित्तश्च, पूलॊकस्तमथावृणोत् ॥ २२३ ॥ न केवलं कृपालूना, निष्कृपाणामपि क्षणात् । आईयद्धृदयं चख्यौ, वृत्तं चित्रे स हंसयोः॥ २२४ ॥ परित्यज्य जनः सर्वमवश्यकार्यमप्यगात् । तत्र गायति यत्रैष, गीतं वश्यकरं यतः ॥ २२५॥ स्थाने स्थाने स गीतेन, प्रीणयन् गीतवेदिनः । प्रतिवेश्म बभूवाशु, वर्णनीयकलध्वनिः ॥ २२६ ॥ सोऽहंप्रथमिकापूर्वमाढ्याढयतरनागरैः । नित्यसेवोपरोधेन, वेश्मन्याकार्य गाय्यते ॥२२७॥ न पारितोषिकस्वर्ण, गृह्णात्यपि कुतोऽपि सः। प्रत्युतैष परेभ्यो हि, दत्ते हृष्टः स्वतोषतः ॥ २२८ ॥ एनं श्रोतु परित्यक्तविषया अपि विभ्रति । उत्कण्ठोत्कलिका यत्स्युरीदृशा निस्तुपा गुणाः ॥ २२६ ॥ ललिता तु तथैवागात् , परिवाजिकया मता । अनङ्गसुन्दरीपा, निगूढात्ममनोरथा ॥ २३० ॥ शब्दकरसनिमग्नमाधाय स पुरीजनम् । गन्तुमन्यत्र मिथ्र्यव, निश्चक्राम पुरादहिः ॥ २३१ ॥ लोकोऽपि त्यक्तसर्वस्वो, धावंस्तमनु निर्ययौ । अहो ! विषयग्राहिण्यं, सार्वजन्यमिहधते ॥ २३२ ॥
॥१६॥
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
1120011
राजाथ सौघमारूढो, धावन्तं वीक्ष्य पूर्जनम् । अपृच्छद्वास्थमाख्यत्स, राज्ञे तां गीतिसङ्कथाम् ॥ २३३ ॥ मन्यमानोऽकृतार्थं स्वं तद्गीत्यश्रवणान्नृपः । पृष्ठतः प्राहिणोद्वेगात्तमाह्वातु स्वमन्त्रिणम् ॥ २३४ ॥ गत्वा मन्त्र्यपि भक्त्याद्वैर्वचोभिः स्नपयन्नमुम् । प्रत्यावर्च्य समानिन्ये, पुनरेव पुरे क्षणात् ॥ २३५ ॥ श्रोतुमुत्कण्ठितो राजा, सभामापूर्य राजकैः । आकारयञ्जयराजगायनं वेत्रिपुङ्गवात् ॥ २३६ ॥ एतदेवेहमानोयं, सज्जीभूय कृतत्वरः । तं चित्रपटमादाय, जगाम राज्यसंमदम् ॥ २३७ ॥ अन्तःपुरं नृपादेशात् स्थितं यवनिकान्तरे । कन्यान्तः पुरमप्येत्योपाविदुपभूपति ॥ २३८ ॥ यदर्थमयमारम्भो, नायात्यद्यापि सा प्रिया । इत्यनुत्साहाच्चक्रे स, कालक्षेपं तदागमे ॥ २३६ ॥
इतश्च ललिता दध्यौ, यद्येनामधुनाप्यहम् । न नेष्यामि सभां राज्ञस्तन्न श्रोष्यति तां कथाम् ॥ २४० ॥ ततोऽपि मम मित्रस्य, न स्यात्पूर्णो मनोरथः । कथञ्चित्तन्नयाम्येनामनङ्गसुन्दरीं सभाम् ॥ २४१ ॥ ऊचे च सखि ! विज्ञासि, कलानां स्वयमेव हि । परं तथापि श्रोतव्यः, संवादाय परोऽपि च ।। २४२ ॥ तदद्य श्रूयते कोऽपि, देशान्तरादिहागतः । गायनः पुरतो राज्ञः, सङ्गीतमभिनेष्यति ॥ २४३ ॥ आगताश्च पुरैवात्र, त्वज्ज्यायस्योऽपि सोदराः । आजूहवश्च राजा त्वां तद्गीतिश्रवणाय यत् ॥ २४४ ॥ तत्तत्र गम्यते येन, दुःखविस्मारको ह्ययम् । अलङ्कृतीरलङ्कृत्य, त्वमुत्तिष्ठ पुरो भव ॥ २४५ ॥ यथा धर्माय श्रोतव्यं, देवताचरितादिकम् । तथा मनोविनोदाय, श्रोतव्या गीतिरीतयः ॥ २४६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
जयराज
कथा |
॥२००॥
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥२०॥
ललितयेति सा प्रोक्ता, चचालानङ्गसुन्दरी । मान्यं लोकवचो येन, नोल्लङ्घय स्निहता कचित् ।। २४७॥ ललितादिसखीवृन्दस्वच्छन्दानन्दमोदिनी। राजपुत्री समभ्येत्य, राजादिष्टा समाविशत् ॥ २४८॥ जयराजनृपस्वान्तचकोरामृतदीधितिः । अनङ्गसुन्दरी पट्यान्तरिता दृष्टिमाक्षिपत् ॥ २४६ ॥ तदृष्टथा ज्योस्नयेष, क्षीरसागरवन्मुदा । आश्लिष्टोऽधान्नवोल्लासिगीतिगर्जितमूर्जितम् ॥ २५०॥ वेत्रयष्टया पृथक् स्पष्टं, दर्शयश्चित्रचित्रितम् । चरित्रं हंसयोर्गीतं, तस्यानुसारि गायति ॥ २५१ ॥ करुणामिश्रितै गीतैः, करुणेन च सयोः । चरित्रेण नृपो जो, ससभः साश्रुलोचनः ॥ २५२ ॥ अनङ्गसुन्दरी पुर्वजन्मवृत्तं यथातथम् । दृष्ट्वा श्रुत्वा च सा प्राप, शोकप्रमोदविस्मयान् ॥ २५३ ॥ अजानतीव ललिता, तामृचे सम्भ्रमात्सखि ! । यच्चया कथितं मेऽभूत्तत्त्ववृत्तं प्रगीयते ॥ २५४ ॥ ललिता राजपुत्रीं च, भाषमाणां मिथः शनैः। दृष्टा स गायनः प्रीतिमनिर्वाच्या जगाम च ॥ २५५॥ व्याचष्टे कोऽपि तद्गीतं, कोऽपि हंसं निनिन्द च । तादृग तनयवात्सल्यं, हंस्याः सर्वोऽपि तुष्टुवे ॥२५६ ॥ गीतानुरागतः कोऽपि, हंसीकारुण्यतः परः । गायनस्वरमाधुर्यात् , कोऽपीति मुमुदे सभा ॥ २५७ ॥ अनङ्गसुन्दरी त्वेषा, स्ववृत्तश्रवणादभूत् । मवृत्तान्तः कथं ज्ञातोऽमुनेति ज्ञातुमुत्सुका ॥ २५८॥ गायनोऽयमिति स्वर्ण, दीयमानमपि स्वयम् । अगृहन् भृभुजा स्नेहाजयराजो व्यसज्यत ॥ २५ ॥ यथास्थानं ततो राजपत्नीषु चलितास्वियम् । अनङ्गसुन्दरी तूर्ण, ययौ सौधमथात्मनः ॥ २६०॥
अजापुत्रकथान्तर्गताजयराजकथा।
॥२०१॥
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२०२॥
अजापुत्रकथान्तर्गताजयराजकथा।
ऊचे च ललितामुत्का, गायनं तं समानय । यथा पृच्छामि वृत्तान्तं, सर्व हंसगतं सखि ! ॥ २६१॥ . गत्वा च ललिता चख्यौ, जयराजाय भूभुजे । तस्या अनङ्गसुन्दर्या, अवस्था च वचश्च तत् ॥ २६२॥ सोऽपि सार्ध तयाऽऽलोच्य, किमप्यादिश्य कर्णयोः । व्यसृजत्तामेकां भूयः, साप्यगात् सौधमात्मनः॥२६३॥ राजपुत्रीमथोचे सा, देवि ! नायाति गायनः । किन्त्वाहैष यदायातु, राजपुत्रीह चेत् स्पृहा ॥ २६४ ॥ ततश्चालक्षितवान्य, राजपुत्री तया सह । जयराज ययौ येन, यात्यर्थी कार्यसाधकम् ॥ २६५॥ तदागमनमात्रेण, जयराजो बभूव सः। अन्तरुन्मीलदानन्दसवमानेन्द्रियव्रजः॥२६६ ॥ युष्माभिहसयोवृतं, ज्ञातमेतत्कथं १ विति । जयराज ललितया, पप्रच्छ राजपुत्रिका ॥ २६७ ।। जयराजस्ततोऽवोचच्छणु राजसुते ! कथाम् । उत्तरस्यां ककुभ्यस्ति, साङ्काश्यं नाम पत्तनम् ॥ २६८ ॥ जयराजो नृपस्तत्र, कुरुते राज्यमुत्तमम् । निधिभिधनदः कामो, रूपेणेन्द्रो नयेन च ॥ २६६ ।। ज्ञात्वा कुतोऽपि वृत्तान्तं, निजपूर्वभवोद्भवम् । राजा स्त्रीद्वेषमाविभ्रच्चरति ब्रह्म केवलम् ॥ २७०॥ यदा कदापि हंसी सा, नारीभूता घटिष्यते । भविता सा कलत्रं मे, नान्येत्यङ्गीचकार सः ॥ २७१ ।। ततश्च हंसयोवृत्तं, लेखयित्वा पटेषु सः। मादृशामर्पयामास, द्रष्टु देशान्तरेषु ताम् ॥ २७२ ॥ राजादेशाद्ममाम्येवं, ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे। चित्रदर्शनाच्चेत् कोऽपि, स्मरेजन्मान्तरं निजम् ॥ २७३ ॥ किंरूपः १ किंगुणः १ कीहक्कुलः १ किं पुरुषव्रतः १ । जयराजः स ते स्वामीत्यप्राक्षीत्तं नृपाङ्गजा ।। २७४ ॥
K॥२०२॥
।
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२०३॥
जयराजः स्वयं स्वस्य, गुणानाख्यातुमक्षमः । परं तदनुरोधेन, सोऽचीकथद्यथातथम् ॥ २७५॥ श्रुत्वेति राजपुत्री सा, दत्त्वाऽस्मै हारमात्मनः । साध ललितया सौधं, जगामानुपलचिता ॥ २७६ ॥ पूर्वजन्मप्रियं पूर्वप्रेमाभ्यासादृशोः पुरः । पश्यन्ती तत्कथावार्ताविनोदेनानयभिशाम् ॥ २७७॥ विभातायां विभावर्यामनङ्गसुन्दरी ततः । वेत्रिण्या भूभुजे सर्व, तवृत्तान्तं व्यजिज्ञपत् ॥ २७ ॥ साङ्काश्यनगराधीशं, जयराजाभिधं नृपम् । अनङ्गसुन्दरी स्वेन, गत्वा तत्र वरिष्यति ॥२७॥ श्रुत्वेति मुदितो राजा, मुख्यामात्यमथादिशत् । सह गत्वा त्वया तत्र, कुमारी पर्यणाय्यताम् ॥ २८० ॥ हस्त्यश्वस्वर्णसामग्रीमाधायाथ स मन्त्रिराट् । पितृभ्यां स्वयमादिष्टां, पुरस्कृत्य नृपात्मजाम् ॥ २८१॥ प्रति साङ्काश्यमागन्तुमिच्छद्भिः पथिकैः श्रितः । चचालाश्वक्षुरक्षुण्णधूलिधूसरिताम्बरः ॥ २८२॥ ततः किश्चिदनुगम्य, वचोभिरनुकूल्य च । राजपुत्रीमभिष्वज्य, ललिता सा न्यवतत ॥ २८३॥ मिलित्वा जयराजस्य, पादसूत्रविमोचनात् । स्वरूपीभूय स प्रोचे, वयस्यस्तं कृतस्मितः ॥ २८४॥ स्वमदृष्टं त्वयैवैतदासाद्यतेऽपरेण न । पुण्यधीव्यवसायानां, योगो भोगाय तेऽभवत् ॥ २८५॥ राजाह राजपुत्रीयं, योग्यास्यैवेति चेतसा । तद्गोत्रदेव्या स्वप्नोऽयं, मन्ये मे खलु दर्शितः ॥ २८६ ॥ स्वीकारि कण्डकं चैतत्कार्यकारि बभूव मे । करिष्यति कदाप्येतत्काय पुरुषकार्यपि ॥२८७॥ प्रतिष्ठस्व ततो मागें, पुरोभूयैव मन्त्रिणा । मन्दगामी हि तत्सार्थ, आवा तु लघुगामिनौ ।। २८८ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराजकथा।
॥२०॥
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
२०४॥
अजापुत्रकथान्तर्गता जयराज
इत्युक्तो जयराजोऽपि, तेन मित्रेण धीमता । कुमारीसैन्यमुल्लङ्घय, ययौ पद्भ्यां निजं पुरम् ॥ २८॥ पुरैव हि स राज्यं स्वं, स्वीचकाराविकारभाक । अज्ञापितसमागच्छद्राजपुच्यागमस्ततः ॥२६॥ किल न वेद्मि तद्राजपुध्यागमनमित्यथ । चचालाभिरिपु तूर्ण, पूर्वस्यां दिशि भृपतिः ॥ २६१॥ अखण्डगमनात् प्राप, पुरं शात्रवमादरात् । चतुरङ्गचमूचक्रात् , परिवेष्टय स्थितः स तत् ।। २६२ ॥ अनङ्गसुन्दरीसैन्यं, साङ्काश्य पुरमागतम् । ज्ञात्वा नृपतिवृत्तान्तं, तत्रागाद्यत्र भूपतिः ॥ २६३ ॥ दत्त्वा वासमथोपान्ते, राजसैन्यस्य मन्त्रिराट् । आदायापूर्ववस्तूनि, द्वास्थपृष्टोऽनमन्नृपम् ॥ २६४ ॥ अजानत इवतस्मै, जयराजाय भूभुजे । स्वयंवरागतां स्नेहाद्राजपुत्री न्यवेदयत् ।। २६५ ॥ राजाऽपि स्वकथाख्यानाद्राजपुत्रीकथाश्रुतेः । मिथो वाक्संवाद इति, पर्यणेपीन्नृपात्मजाम् ॥१६॥ तथैव जयलक्ष्मों च, शत्रुनिग्रहणादसौ । उपयम्य समागात्स्वं, जयराजः पुरं ततः ॥ २६७ ॥ अनङ्गसुन्दरीनाथः, सनाथः प्रियया तया । विलासमिव साम्राज्यं, करोत्यर्थत्रयप्रियः ॥ २६८ ॥ कथामिति निवेद्याथ, कुब्जिका प्राह सस्मितम् । कामलेखे । किलेदृक्षाः, कृतना दम्भिनो नराः ॥२६॥ पश्य हंसेन सा हंसी, तादृशि व्यसने क्षणात् । सापत्या तत्यजे तत्को, विश्वासः प्रेम्णि कामिनः ॥३०॥ पश्य त्वं जयराजेन, मायया चित्रकारिणा । चके राजसुता कान्ता, दम्भः पुसु यतो जयी ॥ ३०१॥ कामलेखा ततः प्राह, सखि ! सत्यं ब्रवीपि हि । प्रत्ययः कस्य नेषोऽभूत , पुसा दम्भपटीयसाम् ?॥३०२ ।।
कथा।
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परं सखि ! पुमांसोऽमी, तावद्दम्भविजृम्भिणः । यावबुद्धिविलासोऽत्र, नावलानां प्रगल्भते ॥३०३ ॥
॥ जयराजकथा समाप्ता॥
प्रथमः परिच्छेदः
श्रतः किं नु त्वया राजा, रत्नागदा सुधीरपि । मूर्ना ह्यु पानही सोधे, वाहितो रत्नमालया ॥ ३०४ ॥ सम्भ्रमात् कुब्जिका प्राह, सखि ! नासौ मया श्रुतः । कथय तत्कथां येनाऽद्यापि रात्रिर्गरीयसी ॥ ३०५ ॥
॥२०॥
अजापुत्रक. थान्तर्गता रत्नमालाकथा।
॥ रत्नमालाकथा ॥ कामलेखा समारेभे, रत्नमालाकथामिमाम् । अस्ति श्रीपर्वतो नाम, गिरिभू मुकुटोपमः ॥१॥ तत्राऽभूत् कीरयुग्मं यत्, प्रेमशृङ्खलितं मिथः । भुङ्क्ते शेते प्रयात्येति, सदैवानन्दमेदुरम् ॥ २ ॥ मन्थरप्रेमलीलानि, दिनानि समुपेयुषी । अन्यदा सुषुवे पुत्रं, शुकी निःशोकमेव हि ॥३॥ वर्द्धमाने सुते तस्मिन् , स्वपित्रोः स्नेहलालनात् । स्नेहपशु कदाप्यासीन , कलहः शुकयोमिथः ॥४॥ उच्चावचवचास्युक्त्वा, प्रश्लथप्रमबन्धना । शुक्याहातःपरं नाहं, भायो ते त्वं न मे पतिः॥५॥ ततःप्रोचे शुकः पुत्रं, मदीयं मे समर्पय । शुकी प्राहाङ्ग स्वं हि, म्रियमाणापि नार्पये ॥६॥ शुकोऽत्रीचद्ग्रहीष्यामि, बलादपि निजं सुतम् । किं न वेत्सि पितुः पुत्रो, मातुः पुत्रीत्यमस्मृतिम् ॥ ७॥
॥२०॥
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेद
चरित्रम्
॥२०६॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्नमालाकथा।
शुक्यूचे तर्हि गच्छावः, श्रीवल्लभाभिंधे पुरे । तत्र रत्नाङ्गदो राजा, यद्वक्ता तत्करिष्यते ॥ ८ ॥ इति निश्चित्य कीरा सा, पुत्रमादाय यत्नतः । पुरोगेण शुकेनाथ, ययौ श्रीवल्लभे पुरे ।।१।। रत्नसिंहासनं शोणं, शक्रप्रतापपुञ्जवत् । आक्रम्यासेदुषो राज्ञोऽकस्मात्पुर:शुकोऽपतत् ॥ १०॥ कुतः शुकोऽयमायामीदिति मोदिनि भूपतौ । चञ्चूगृहीतपुत्रा सा, ततश्चागाच्छुकप्रिया ॥ ११॥ राजा रत्नाङ्गदो दृष्टा, सापत्यं कीरयुग्मकम् । कौतुकादग्रहस्ताभ्यां, कीरद्वन्द्वमथाग्रहीत् ॥ १२ ॥ निःश्वस्य कीरिकाऽऽचख्यौ, राज्ञे वृत्तान्तमात्मनः । ममाङ्गजं कथं नाथ !, याचतेऽयं शुको बलात् १ ॥ १३ ॥ शुकः प्रोवाच भो राजन् !, अहं बीजी किलास्य तत् । याचयामि सुतं स्वं तु, ततः कोऽत्र ममानयः १ ॥ १४ ॥ राजाऽथ चिन्तयामास, शुकद्वन्द्वमिदं मिथः । विरक्त व्यलीके कापि, स्नेहो निर्वाहमेति न ॥ १५ ॥ त्यजन् कीरों शुकः पुत्रं, स्वेनेवादानुमिच्छति । अनन्यशरणा कीरी, तं नापयितुमीहते ॥ १६ ॥ पुरुषत्वाच्छुकः सैष, वतिष्यते यथातथा । एकापत्या वराकीयं, भविष्यति कथं शुकी ? ॥ १७ ॥ तच्छुक्यै तनयोऽवश्यं, समर्प्य इति निश्चयः । स्त्रीत्वात्त दैन्यपात्रां स, शुक्यां साो नृपोऽवदत् ।। १८ ॥ शुक्याः पुत्रो भवेदेष, येनानन्यगतिह्य सौ। ततश्च स शुकः प्रोचे, वेत्सि नीति न किं नृप ! १ ॥ १६ ॥ नीतिसारस्ततो मन्त्री, प्रोचे राजानमादरात् । नाथाय निर्णयो देयो, न स्वामिना स्वयं खलु ।। २० ।। प्रष्टव्याः किन्तु ते वृद्धा, नीतिशास्त्रविदो हि ये । सत्कीर्तिर्वापकीर्तिर्वा, पञ्चभिः सह सह्यते ॥ २१ ॥
।२०६॥
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
प्रथमः परिच्छेदः
स्वामि चरित्रम्
॥२०७॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्नमालाकथा।
राजाऽमात्यवचो न्याय्यमभिनन्द्य ततः स्वयम् । हस्तन्यस्तशुकद्वन्द्वो, धर्माधिकरणं ययौ ॥ २२ ॥ तत्र चाधिकृतान दत्तगौरवान् सचिवान् स्वयम् । पप्रच्छापत्यवादं तं, पक्षपाती शुकस्त्रियाम् ।। २३ ॥ नीतिशास्त्राण्यथानीय, विलोक्यापत्यनिर्णयम् । ऊचुर्नाथ ! पितुः पुत्रो, मातुर्भवति पुत्रिका ॥ २४ ॥ इति श्रुत्वा नृपो नीति, परतन्त्रोऽवदच्छुकीम् । त्वं शुकायार्पयापत्यं, नीतिदृष्टमिदं शुकि ! ॥ २५ ॥ रोदयन्तीक्षक नारीवर्ग सा रुदती स्वयम् । उवाच भूपमेतत्ते, सम्मतं नृपसत्तम ! १ ॥ २६ ॥ राजाह न शास्त्रदृष्टमन्यथाकतु मीश्महे । शुकी प्राह त्वदादेशादर्पितोऽयं सुतो मया ।। २७ ।। किन्तु लेखय पत्रेषु, किलेदृक्षं विधि नृप ! । यदवश्यं पितुः पुत्रो, नान्यस्य कस्यचित्ततः ॥२८॥ लेखितेषु नृपेणाशु, विध्यक्षरेषु सा शुकी । स्नेहादालिङ्गय चाघ्राय, मूनि पुत्रमदोऽवदत् ॥ २६ ॥ गर्भक्लेशसहैवास्मि, न लभ्यं ते सुखं मया । तथापि शरदां लक्षं, जीव पुत्र ! मदाशिषः ॥ ३०॥ एतावदेव सम्भाव्यं, जीवितव्यं ममापि हि । विना पुत्रं प्रियं चापि, मानिनीनां न जीवितम् ॥ ३१ ॥ इत्युक्त्वाऽश्रूणि मुक्त्वा च, मुहुरालिङ्गय वक्षसा । त्यक्त्वा तत्र सुतं बालमुड्डीयागाक्वचिच्छुकी ॥ ३२ ॥ शुकः स्वपुत्रमादाय, कानने क्वापि जग्मिवान् । हुतापत्यां शुकी शोचन , ययौ स्वं वेश्म पूर्जनः॥३३॥
इतश्च कीरिका पुत्रवियोगान्मतु मिच्छती। महोद्यानस्थिते क्वापि, श्रीनाभेयजिनालये ॥ ३४ ॥ दृष्टा मूर्ति प्रभोरुद्यद्रोमाङ्कुराङ्गदन्तुरा । अन्तश्च भावनाच्छिन्नकर्मपुञ्जसमाशया ॥ ३५ ॥
॥२०७॥
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥२०८॥
त्रिव प्रदक्षिणीकृत्य, जिनं तदनु साग्रतः । प्रणम्य त्रिजगन्नाथं नातिदूरे ह्यु प्राविशत् ॥ ३६ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ ततो देवाचकं भक्त्या, शुकी प्रोचे यदत्र भोः । द्वारोर्ध्व देहलीदेशे, श्लोकमेकं लिख स्फुटम् ।। ३७ ।। रत्नाङ्गदनृपादेशात्, समर्प्य नन्दनं शुकी । मृताचानशनं कृत्वा, नाभेयस्य पुरोऽत्र तु ॥ ३८ ॥ लेखयित्वा श्लोकं कृत्वा साऽनशनं परम् । त्रिभिश्च वासरे: प्रापदायुषः प्रान्तमन्यदा || ३६ || तीर्थन्मृतेः पुरतः कृतानशनभावतः । शुकीजीवः सुता जज्ञे, नीतिसारस्य मन्त्रिणः ॥ ४० ॥ क्रमात् प्रवर्धमानाऽभून्मूर्त्तिभूतेव किं शची १ । रत्नमालेति तस्याश्च पितृभ्यां विदधेऽभिधा ॥ ४१ ॥ साक्रमाद्योधनं यूनां चित्तमोहनमासदत् । नानाक्रीडाभिरानन्दात, सखीभिः क्रीडति स्वयम् ॥ ४२ ॥ रत्नमालाऽन्यदोद्यान परिपाट्या जगाम तत् । उद्यानं यत्र चक्रे सा, जिनाग्रे ऽनशनं शुकी ॥ ४३ ॥ उद्यदर्शनात्किञ्चिदुन्मनीभावमन्वभूत् । दृष्ट्वा च देवचैत्यं तत् दृष्टान्तः प्रविवेश सा ॥ ४४ ॥ आलोक्याद्यार्हतो मूर्त्तिमुच्छृङ्खल मनर्गलाम् | आनन्दामृतमग्नेव, रत्नमाला बभ्रुव सा ।। ४५ ।। आनाय्य साथ दासीभ्यः, पूजामष्टविधां ततः । शुचिवस्त्रा स्वयं भूत्वा, सानर्चादिजिनं मुदा ॥ ४६ ॥ ततश्च पुरतो भूत्वा यावद्वन्दितुमाददे । वस्त्रान्तमग्रपाणिभ्यां तावच्छ्लोकं ददर्श सा ॥ ४७ ॥ श्लोकं निरुप्य सा जातिस्मरणं प्राप तत्क्षणात् । अज्ञासीच्च शुकीपुत्रवृत्तं स्वं पूर्वजन्मजम् ॥ ४८ ॥ अमर्षं दधती राज्ञि, स्मृतपुत्रार्पणात् चणात् । यथाविधि नमस्कृत्य, देवानात्मगृहं ययौ ॥ ४६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक
थान्तगता
रत्नमाला
कथा ।
॥२०८॥
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः . |परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२०॥
सा बुद्धया वीक्षमाणाऽस्थानित्यं तद्गतमानसा । रत्नाङ्गदनृपे पुत्रदुःखप्रतिकृतिक्रियाम् ॥५०॥ तिर्यगजन्म परित्यज्य, प्राप्यैव जन्म मानुषम् । उच्चैोत्रामात्यपुत्री, शशंसानशनं निजम् ॥ ५१॥ नीतिसारगृहे राजो, वडवाः कतिचित् किल । मन्त्रिजात्याश्वसंयोगादन्तर्वन्याऽभवन्क्रमात् ॥ ५२ ॥ रत्नमालापि विज्ञाय, निजाश्वयोगगर्भिणीः । राज्ञस्ता वडवाश्चित्ते, मुमुदे बुद्धिशालिनी ॥ ५३॥ क्रमेण ताः प्रसूताश्च, सुलक्षणान् किशोरकान् । स्थानपालस्ततो गत्वाऽऽचख्यौ राज्ञेऽश्वजन्म तत् ॥ ५४॥ हृष्टो राजा ददौ तस्मै, पारितोषिकमात्मना । तदैव चाप्यथादिक्षदानयाश्वाः सहार्भकैः ॥ ५५॥ स गत्वा वडवा यावद्गृह्णाति सकिशोरकाः । रत्नमाला ततोऽभ्येत्य, न्यवारयत् किशोरकान् ॥ ५६ ।। स्थानपालः पुनर्गत्वा, महीशाय व्यजिज्ञपत् । किशोरकाणां व्याषेधं, स्वामिन् ! मन्त्रिसुता व्यधात् ॥ ५७ ॥ कथमित्यथ विज्ञातु, बृहत्पुरुषमादिशत् । गत्वाऽमात्यसुतां पृच्छ, किं दधासि किशोरकान् ? ॥ ५८ ॥ एत्यामात्यसुतां सोऽथाप्राक्षीद्वयाषेधकारणम् । साप्यूचे स्युः पितुः पुत्रा, इति राजा न वेत्ति किम् ? ॥ ५ ॥ मदीयाश्वस्य संयोगादेते जाता किशोरकाः । इति सम्बन्धबन्धेन, धृता ह्य ते मया खलु ॥६॥ बृहत्पुमानथो राज्ञे, व्यजिज्ञपद्यथातथम् । तच्छु वा नृपतिर्दधेऽमषकोपौ स्वचेतसि ॥ ६१ ॥ वसन्तसमये प्राप्तेऽन्यदोद्यानं समीयिवान् । राजा रत्नाङ्गदोऽपश्यद्रत्नम ला पुराऽऽगताम् ॥ ६२ ॥ अमात्यस्य सुता सेयमिति ज्ञात्वा महीपतिः । स्मृत्वा चाश्वनिषेधं तं, तस्यामनुशयं दधौ ॥ ६३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता. रत्नमालाकथा।
|॥२०६॥
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२१॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्नमालाकथा।
कृत्वा केलिं वरोद्याने, सौधेऽगान्नृपतिस्ततः । अभाणीन्मन्त्रिणं देहि, मह्य त्वं तनयाँ निजाम् ॥ ६४ ॥ सर्वमेतत्त्वदीयं तद्गृहाण रोचतेऽत्र यत् । इत्युक्तो मन्त्रिणा भूपो, रत्नमालामुपायत ॥६५॥ तस्यामेव तमस्विन्यां, गत्वा रहसि भूपतिः । क्षुद्रभावात् समादिक्षद्रत्नमालामिति स्फुटम् ॥६६॥ यावत्ते तनयो न स्यात्तावत् स्थेयं पितुगृहे । पुत्रे जाते पुनः शीघ्रमागच्छेमम सद्मनि ॥ ६७ ।। मयासि परिणीतैव, नासि स्पृष्टाऽपि पाणिना । रन्तव्यो न परः कोऽपि, पुत्रो जन्यः स्वकौशलात् ॥ ६८॥ क्षुद्रादेशमिति श्रुत्वा, राजानं प्राह धीमती । राजादेशः प्रमाणं मे, विशेषः श्रूयतामसौ ।। ६६ ।। यथादिष्टस्त्वया स्वामिस्तथा जन्यः सुतो मया । वाह्यश्च शिरसा त्वं हि, ध्रुवमुपानही निजे ॥ ७० ॥ इति प्रतिज्ञामाधाय, भूमिमाहत्य पाणिना । ययौ मन्त्रिसुता वेश्म, पैतृकं मानिनीवरा ॥ ७१ ।। चिन्तया जग्रसे साथोपविश्य रहसि क्षणम् । यथाकार्य तथाकार्यमालोच्य चेतसा ततः ॥७२॥ गत्वाऽऽख्यन्नृपतेर्षाचं, चद्रादेशं हि मन्त्रिणे । मन्त्री प्रोवाच वत्से तत् , कि कर्तव्यं त्वयाऽधुना १॥ ७३ ॥ रत्नमाला ततः प्रोचे, नैतन्मे तात ! दुष्करम् । परं कूटप्रयोगोऽत्र, कार्यसिद्धौ प्रगल्भते ॥ ७४ ॥ सच लज्जाकरः स्त्रीणां, कुलीनानां प्रवादकृत । यदपकीर्तिकृल्लोके, तन्न कार्य विवेकिभिः॥७५ ॥ अथ च भूभुजा क्षुद्रादेशोऽयं प्रददे मम । मया चोरीकृतः सम्यगविचार्य चेतसा ॥ ७६ ॥ गजनिमीलिकां कृत्वा, स्थीयते वा ततोऽपि मे । एवमेव हतं जन्म, रण्डाया इव दुःसहम् ॥ ७७ ।।
॥२१॥
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेद
॥२१॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्नमालाकथा।
यदादिशति तातो मे, तत् कुर्वेऽतः परं खलु । स्त्रीणां स्वेच्छापरावृत्तिः, स्वकुलेन्दोहिं लाञ्छनम् ॥ ७८॥ ततोऽमात्योऽवदद्वत्से !, युक्तमर्थ प्रकुर्वताम् । नहि कूटप्रयोगोऽपि, स्यादपवादकारणम् ॥ ७९ ॥ स्त्रीणां चेच्छीलरक्षाऽभूत्तत्प्रवादाद्भवेन भीः । सतीत्वचन्द्रिकायां हि, मज्जन्त्यकीर्तितारकाः ॥८॥ तद्वत्सा स्वप्रतिज्ञातं, विदधातु त्वराश्चिता । यथातथापि राज्ञोऽस्य, कार्या ह्याज्ञा सुते ! त्वया ॥१॥ रत्नमाला ततः प्रोचे, तात ! कारय सत्वरम् । याम्यायां दिशि जैनेन्द्र, देववेश्म समुन्नतम् ॥२॥ पुरेऽत्र देवगेहेषु, सङ्गीतं याः प्रकुर्वते । तासां मध्यादथकैका, कलानिष्ठामुपेयुषी ।। ८३ ॥ आकृष्य द्रव्यदानेन, नवेऽत्र देववेश्मनि । सङ्गीतस्य विधानाय, विधेया पण्यकामिनी ॥ ८४ ॥ युग्मम् ॥ परितो देवगेहं च, निष्पाद्यं पुरमुत्तमम् । मद्योग्यं सौधमेकं च, तत्र कारय विस्तृतम् ॥ ५ ॥ ताश्च पण्याङ्गनास्तत्र, वास्तव्याः स्युयथा सदा । तथा तासां स्थितिः कार्या, मासपाटकसूत्रणात् ॥८६॥ तथैव कारितं सर्व, मन्त्रिणा तन्निदेशतः । यो ह्यन्यर्थ व्ययत्यर्थ, तत्काय लघु सिद्धयति ।। ८७ । ततश्च मन्त्रिपुत्री सा, रङ्गाचार्यादधीतिनी । गीते नृत्तेऽथ वीणायां, मृदङ्गे तालवंशयोः॥८८॥ यथावद्दत्तसड़केतदासीभिमृदुवाणिभिः । चित्तानुवृत्तिशीलाभिमनोज्ञात्रीभिरश्चिता ॥ ८ ॥ गत्वा सा पुरसौधानि, यथायोग्यं विभज्य च । पण्यस्त्रीभ्योऽर्पयामास, रत्नमाला स्वयं ततः ॥१०॥ ददावलङ्कृतीस्ताभ्यो, विस्फूर्जद्रत्नदन्तुराः । अन्यथाऽपि प्रसादेन, यथोचितमदाबहु ॥ ११ ॥
।२११॥
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥२१२॥
| अजापुत्रकथान्तर्गतारत्नमालाकथा।
ततो गुणनिकां कृत्वा, यथासम्पाठमादरात् । अतिक्रान्तत्रियामाचप्रहरेऽगाज्जिनौकसि ॥१२॥ नमस्कृत्य जिनाधीशं, पिधाय द्वारमादिमम् । प्रारेभे रत्नमालाथ, स्त्रीसङ्गीतं पुरोऽर्हतः ।। ६३ ॥ एवं च नित्यशोऽभ्येत्यानुकलं नृत्यति स्वयम् । पुरसौधे वसत्यस्मिन् , दासीभिरुपसेविता ।। १४ ॥ अथैकदा नृपो रात्रौ, निद्राया अर्पितषणः । सङ्गीतध्वनिना तेन, समेत्योत्थापितोऽद्भुतम् ।। ६५ ।। आगतश्च बहिवेगानिशम्य निभृतं वनिम् । बभूवोत्कण्ठितः श्रोतु, सङ्गीतामृतमात्मना ॥ १६ ॥ सन्त्यज्य यामिकदृशं, सौधादुत्तीर्य खड्गभृत् । अभिगीतध्वनि गच्छन् , प्राप तज्जैनमन्दिरम् ॥ १७ ॥ विद्युदुत्क्षेपकरणादारुह्य वप्रभूमिकाम् । अपश्यन्मृदु सङ्गीतं, विस्मयस्तिमितेक्षणः ॥ १८ ॥ मध्यतोऽवतरणीयमिति विस्मृत्य भृपतिः। तस्थौ तत्रैव वप्राग्रे, सङ्गीतेन वशीकृतः ।। 88 ।। सङ्गीतं केवलं स्त्रीणां, तत्प्रेक्ष्याभून्महीपतिः । चक्षुःश्रोत्रोपनीतोद्यदानन्दस्नातमानसः ।। १०० ॥ सङ्गीतं शृण्वतस्तस्य, या चित्तै काग्रताऽभवत् । तत्त्वध्याने भवेत्सा चेन्नूनं मुक्तिवरो भवेत् ।। १०१ ॥ कृत्वा पुरस्तादेवस्य, सङ्गीतं विहितं क्षणम् । नमस्कृत्य प्रभोमूर्ति, स्त्रीवृन्दं क्वचिदप्यगात् ॥ १०२॥ शृण्वन्नस्मि तथैवैतत् , किलाहमितिमानसः । गीतानुरणनभ्रान्तिविश्रान्तश्रवणोऽस्ति सः ॥ १०३॥ क्षणं स्थित्वा ततो ज्ञातसङ्गीतविरतिक्षणः । ययुः क्वता हि सङ्गीतयोषितोऽत्रेत्यचिन्तयत ॥ १०४॥ मध्येभवनमुत्तीर्य, राजा रत्नाङ्गदस्ततः । स्फूर्जन्मणिकृतोद्दयोतं, प्रैक्षिष्ट तं जिनालयम् ॥ १०५॥
॥२१२॥
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
२१३॥
अकारि रम्यं केनेदं मन्दिरं श्रीजिनेशतुः ९ । अमन्दानन्दसङ्गीतकोविदाः का इमाः स्त्रियः १ ॥ १०६ ॥ रूपेणानेन सङ्गीतेनानेन निश्चयादिमाः । भवन्ति नैव मानुष्यः, किन्त्विमा देवयोनयः ॥ १०७ ॥ हा !! मे पुरतोऽप्येता, जग्मुः सङ्गीतयोषितः । एकोऽस्थामहमेवात्र, गीतमोहितमानसः ॥ १०८ ॥ भवतु पुन प्यागच्छेयुरिमा इह । ततो द्रक्ष्याम्यहं श्वोऽपीत्यालोच्य सौधमागमत् ॥ १०६ ॥ तत्सङ्गीतं त्रिस्ताच ध्यायन्नेव महीपतिः । तत्यजे निद्रया रात्रौ दिवा च राज्यचिन्तया ॥ ११० ॥ राज्ञः प्रेक्ष्य स्मरावस्थामस्तमेत्य स्वयं रविः । कामिकार्यसहायिन्या, रात्रेरवसरं ददौ ॥ १११ ॥ निशास्त्रीराज्यमेतर्हि, नात्र प्रतिभटो भवेत् । समयज्ञस्तमो मन्त्री, व्यानशे भुवनोदरम् ॥ ११२ ॥ लावण्यं मे स्वभावेन, न स्त्रीभ्योऽपहृतं मया । इति विष्णुपदस्पर्शान्निःशङ्कः प्रोदगाच्छ्शी ॥ ११३ ॥ शरीरापाटवन्याजाद्विसृज्याशु सभाजनम् । आदाय कृत्रिम निद्रां पल्यङ्केऽशेत भूपतिः ।। ११४ ॥ यथास्थानं गते लोके, निद्राभाज्यङ्गरक्षके । उत्थाय शनकै राजा, सौधादवातरुद्भुवि ।। ११५ ।। आशूत्पाटितपादाभ्यां गच्छन्नुत्सुकमानसः । तथैव पिहितं द्वारमालोक्य वप्रमासदत् ॥ ११६ ॥ तथैव च पुरो नाभिमूनोः सङ्गीतकं मृदु । कुर्वत् स्त्रीवृन्दमद्राक्षीदश्रौषीच्च नृपो मुदा ।। ११७ ॥ शनरुत्तीर्य वप्राग्रात्, स्तम्भच्छायातिरोहितः । अपश्यत् रत्नमालां तां नृत्यन्तीमुर्वशीमित्र ॥ ११८ ॥ अभूच्च नृपतेस्तस्यामनुरागोऽतिदुस्सहः । तादृग्रूपं कला सा च, कस्य नोन्मादकारणम् १ ॥ ११६ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
रत्नमाला
कथा ।
॥२१३॥
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥२१४॥
यदर्थमयमारम्भः, कथं सोऽद्यापि भूपतिः १ नायातीत्यभितो रत्नमाला स्वां दृष्टिमक्षिपत् ॥ १२०॥ दक्षया वक्रया भूयः, प्रेषितागतया दृशा । महीशो रत्नमालाय, हस्ते धृत्वा समाlत ॥ १२१॥ दृष्टश्च नरपो रत्नमाला प्रारम्भमात्मनः । सार्थकं मानयामास, स्वां बुद्धि प्रशशंस च ॥ १२२ ॥ विसृज्य च तदेवेषा, प्रेक्षणीयकमुत्सुका । चचाल सा सखीहस्तन्यस्तस्वकरपङ्कजा ॥ १२३॥ नातिदरस्थितस्तस्यामाहिताक्षोऽनुरागतः । तदङ्गरागसौरभ्यादिष्टमार्गों ययौ नृपः ।। १२४॥ तामनुप्रविवेशेष, तत्सौधे रत्नराजिनि । वेश्ययेव तया सोधप्रतिपत्त्याऽन्वरज्यत ॥ १२५॥ रजनीविरतौ राजा, तत्सौधात्सौधमात्मनः । वेगादागत्य सुष्वाप, पल्यके पूर्ववत् किल ॥ १२६ ॥ एवं च नित्यमागत्य, सङ्गीतं वीक्ष्य भूपतिः । एकाकी रत्नमालायाः. सौधे शेतेऽनुरागतः ॥ १२७॥ रत्नमाला च राजाऽसौ, यद्भापते निशिस्थितः । साभिज्ञानं हि तत्सर्व, लिखति स्म दिने दिने ॥ १२८ ॥ मा मुक्त्वा जिनचैत्येस्मिन्नागन्तव्यं पुनगृहे । दासीः सड्केत्य सा त्वेवं, रत्नमाला ययौ जिनम् ॥ १२६॥ सुखासननरान् देवगृहादहिर्विमुच्य सा । प्रविश्यारब्धसङ्गीतारज्यत स्वयमेव च ॥ १३०॥ परिपूर्णकला चैक, परं च पुरतोऽर्हतः । रञ्जनीयो नृपश्चेति, रङ्गकारणसन्ततिः ।। १३१॥ तथैव च नृपोऽभ्येत्य, कृताङ्गरागविभ्रमः । संवीतदिव्यनेपथ्यस्तस्थौ स्तम्भतिरोहितः ॥ १३२ ॥ सङ्गीतविरतौ जग्मुः, स्त्रियस्ताः पार्श्वगायिकाः । यद्रत्नमालया पूर्वमादिष्टा गमनेऽभवत् ॥ १३३॥
अजापुत्रक थान्तर्गता रत्नमालाकथा।
॥२१४॥
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
॥२१॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्तमालाकथा।
प्रविश्यान्तर्जिनौकसः । नताङ्गी ववन्दे देवान् , भावादिव कृतस्तवा ॥ १३४ ॥ चचालानुगताऽथ सा। माययाऽऽह्वत्-स्वदासीश्च, ताभ्यो लेभे न तूतरम् ॥ १३५॥
दासीश्चुक्रोश कर्कशा । कोऽधुनोपानही मे हि, ग्रहीष्यतीत्यदोऽवदत् ॥ १३६ ॥ सोनपापा सुखासनं कृतग्रहा । मुमोचोपानही स्थूले, दृढभारे पदाद्भवि ॥ १३७॥
दिव सा नोत्सुकायते । तौ प्रतिस्कन्धिको भाराच्चेलतुः संज्ञितौ तया ॥ १३८॥ राजाऽथ चिन्तयामास, नास्या दासीजनोऽस्ति तत् । गृह्णाम्येते स्वयं येन, पश्यन्नास्ते न कोपि माम ॥ १३ ॥ अशोपहीष्यामि तदा लास्यति कश्चन । अन्यच्च ज्ञापितं न स्यात् , प्रेमास्याः पुरतो निजम् ॥१४० ।। विचिन्त्यैवं नपस्तस्या, जगहे ते उपानहो । दधावे तामनु क्षिप्रं येन स्नेहः किलेदृशः ॥ ॥ १४१ ॥
नानारत्नमाला समीक्ष्य तम् । गृहीतोपानहं भूपं, मुमुदेऽन्तमनः सुधीः ॥ १४२ ॥ बोलपाणिना बोटमशक्नुवन्नुपानहौ । एकैकेन किलेकका, पाणिनोवाह तां पृथक् ॥ १४३ ॥ तथाप्यशक्नवन वोट, मूनों प्रोवाहते उमे । स्त्रीवशाः किं न कुर्वन्ति ?, ह्यकृत्यं कृत्यवत् किल ।।१४४॥ आभग्नकन्धरो भारान्मन्दं मन्दं महीपतिः । अगादनुपदं तूर्ण, जातपूर्णानुरागतः ॥ १४५ ।। सौधद्वारमथोपेतामत्तान्ती सुखासनात् । रत्नमालामसौ वीक्ष्य, ते मुमोच पदोरधः ॥ १४६ ॥ ससम्भ्रममुवाचैषा, रत्नमाला महीपतिम् । भवद्भिः किमिदं चक्रे १, कम दासोचितं हहा!!॥ १४७॥
॥२१॥
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥२१६॥
किं न दास्यो मदीया हि, गत्वाऽऽनेष्यन्नुपान हौ । प्रत्यवायो ममैषोऽभूदनौचित्यविधानात् ॥ १४८ ॥ अनुशोच्येति कृतकं, रत्नमालाऽविशद्गृहे । राजाऽनुरागपाशेनाकृष्टान्तःकरणोऽनु च ॥ १४६ ॥ रत्नमाला प्रविश्याथ, तौ सुखासनवाहकौ । विसृज्य शब्दयामास एवं दासीजनमुच्चकैः ॥ १५० ॥ पूर्वमेव गतोऽन्यत्र, नाभूद्दासीजनोऽत्र सः । क्वेमा रण्डा गताः सर्वा १, गृहं त्यक्त्वेति सावदत् ।। १५१ ।। एतावत्यां निशीथिन्यां, कष्टं कृत्वाऽनुभूय च । आगताऽस्मि जिनगृहान्नैवास्ति कोऽपि वेश्मनि ।। १५२ ।। नृत्यश्रान्तानि मेऽङ्गानि कः संवाहयिताऽधुना ? । रूक्षत्वात् कठिनौ पादौ, कस्तलहस्तयिष्यति १ ।। १५३ ।। इति वदन्ती सा स्नानशालायामगमद्द्द्रुम् । चकारोपक्रमं स्नाने, यावत्तावन्नृपः स्वयम् ॥ १५४ ॥ आगत्य स्नपयामास, रत्नमालामसौ मुदा । अनुरक्तः परित्यक्तव्रीडः किं किं करोति न १ ॥ १५५ ॥ शय्यामन्वागतायाश्च तस्या रत्नाङ्गदः पदौ । क्षालयित्वा घृतेनैषोऽभ्याञ्जीत् पदान्तिके स्थितः ॥ १५६ ॥ आययौ च क्षणान्निद्रा, तस्या जातेष्टपूरणात् । तस्थौ तथैव राजाऽथ तत्पादौ तलहस्तयन् ॥ १५७ ॥ जागरित्वा ततो भूपं, तथा स्थितमुवाच सा । धिग् निद्राजगराया मे, प्रमादोऽभूत् कियानयम् ॥ १५८ ॥ एकं चानुचितं ह्य तद्यत्पादप्रक्षणं प्रियात् । तत्रापि निद्राभिष्वङ्गो, ममाभूदपराधकृत् ॥ १५६ ॥ एत विश्राम्यतक्षिप्रं, पल्यङ्केऽत्र प्रसीदत । इति धृत्वा स्वहस्तेन, सा तत्र तमसुषुपत् ॥ १६० ॥ अतिवाद्य निशां स्नेहाद्राजाऽगाद् गेहमात्मनः । स्वस्य गर्भं परिज्ञाय, ययौ सांपि पितुर्गृहम् ॥ १६१ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गतारत्नमालाकथा |
॥२१६॥
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि
परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२१७॥
पित्रे साऽचीकथवृत्तं, राजसङ्गमजं निजम् । यथोक्ता नृपवाचश्व, पत्रन्यस्ता अदर्शयत् ॥१६॥ सन्तुष्टः सोऽपि पत्राणि, न्यासीकृत्य मुमोच तु । बर्द्धमानं क्रमाद्गर्भ, रत्नमालाप्युवाह सा ॥ १६३॥ ततश्च स द्वितीयेऽहि, तथैव जिनसमनि । नृपस्तदनुरागेण, ययो तत्र द्रुतं द्रुतम् ॥ १६४॥ नाश्रीषीसत्र सङ्गीत, नापश्पत्तत्र तां प्रियाम् । किन्तु देवगृहं शून्यं, वीक्षाभूच्छ्न्य एव सः ॥ १६५॥ वीक्षमाणः क्षणं मार्ग, तस्थौ तत्र कियन्नृपः । ज्ञात्वाऽथ ज्यायसी रात्रिं, राजा तत्सौधमागमत् ॥ १६६ ॥ तथापि पिहितद्वारमारुह्यान्तः प्रविश्य च । ऐक्षिष्ट परितो लोकं, किन्त्वद्राक्षीन किश्चन ॥१६॥ यथास्थानमुपेत्याथ, रत्नमाला व्यलोकयत् । चन्द्रिकामिव दर्शता, ददर्श क्वापि तत्र न ॥ १६८॥ वैषाऽगात्सह दासीमिरननुज्ञाप्य मामपि । इति स्नेहात्स तत्रैव, तस्थौ स्थानममत्वतः॥१६॥ तथैव चोषसि प्राप्ते, राजाऽगादात्मनो गृहम । उपविश्य सभायां स, नीतिसारमदोऽवदत ॥१७॥ मन्त्रिन ! केनेदमद्वैत, विदधे जिनमन्दिरम् । तत्राऽभूनतकी या च, सा ययौ व कथं ननु ? ॥ १७१ ॥ मन्त्र्युचे नाथ ! देवौकः, कारितं त्वत्प्रसादतः । स्वपित्रोः श्रेयसे स्वात्मद्रव्यरेतन्मया खलु ॥ १७२ ॥ या चात्र नर्तकी ह्यासीत्सा तु वैदेशिकी प्रभो! । कुतोऽप्यागत्य तत्राभूनर्तकी द्रव्यलोभतः ॥ १७३॥ ततश्चाद्यौष्टिकाः केचिदागत्यास्यै किमप्यथ । निवेद्य प्रसाद्य तोषातामनेषुः पुनः क्वचित ॥ १७४॥ मह्य किं न त्वया मन्त्रिन ! विज्ञप्तस्तद्गतिस्तदा । इति ब्रुवन्नृपोप्याश्वं, प्राहिणोत्तामनुद्रतम् ॥ १७५ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गतारत्नमालाकथा।
| ॥२१७॥
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेद
चरित्रम्
।२१८॥
भ्रमं भ्रमं चतुर्दिक्षु, तेप्यागुः सादिनः पुनः। तद्वियोगान्नृपोऽङ्गेषु, प्राप तापं मनःक्लमात् ॥ १७६ ॥ विना तामक्षमः स्थातु, तद्रूपमलिखत्पटे । सम्पश्यन् स चित्रपटं, दिवसानत्यवाहयत् ॥ १७७ ॥
इतश्च रत्नमाला सा, समये सुषुवे सुतम् । अदाच तस्य बालस्य, नाम क्षेमकरस्त्विति ॥ १७८॥ लाल्यमानो बभूवैष, बालकः क्रमशो महान् । नीतिसारस्ततोऽवादीद्रत्नमाला सुता निजाम् ॥ १७६ ॥ वत्से ! त्वं नृपतेः क्षुद्रादेशं यथोक्तमेव हि । अकृथास्तत्सुतं लात्वा, चलेदानीं नृपं प्रति ॥ १८०॥ ततः सा मितशृङ्गारा, समारुह्य सुखासनम् । अङ्के निवेश्य पुत्रं स्वं, प्रतस्थे नृपति प्रति ॥ १८१॥ नीतिसारोऽपि भूयासि, तानि पत्राणि सादरम् । आरोप्य वाहने निन्ये, राजसंसदि बुद्धिमान् ॥ १२॥ अग्रे भूत्वा ततो भूपं, नीतिसारो व्यजिज्ञपत् । नाथ ! त्वत्तनयोऽभ्येतीति दिष्ठथा बर्द्धसेऽधुना ॥१८६॥ कुतः कथं सुतो मेऽभून्मन्त्रिनिति ससम्भ्रमम् । राज्ञोक्ते मन्त्रिराट् तत्रानाययत् ससुतां सुताम् ॥ १८४ ॥ अकथयन्नृपायैवं, राजन्नेषा तब प्रिया । अयं च ते सुतः सम्यक् , स्मर त्वं नान्यथा ह्यदः ॥१८॥ चिन्तयन्नपि नास्मार्षीद्रत्नाङ्गदनपोऽथ ताम् । रत्नमालां व्यलोकिष्ट, दृशा कूणितया मुहुः ॥ १८६॥ नाज्ञासीद्रत्नमाला तां, नर्तकीत्वे ह्यमम्भवात् । अन्य व्यतिकरं कस्याश्चिदपि नाऽस्मरत् स्त्रियाः ॥ १८७॥ उवाच च नृपो मन्त्रिन मे स्मरति किश्चन । अजानंश्च कथङ्कार, स्वीकुवें ससुतामिमाम् ॥ १८८॥ रत्नमाला तु नीरङ्गीप्रच्छादितवरानना । नातिदुरे स्थिता पुत्रं, दर्शयन्ती पुरोऽभवद् ॥ १८ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता रत्नमालाकथा।
॥२१॥
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥२१६॥
स्वानुरूपं सुतं प्रेक्ष्य, सम्बन्धमस्मरंश्च सः । राजा सन्देहमापनश्चिन्तासन्तान भागभूत् ॥ १९० ॥ ततः सन्देहमुच्छेत्तु, नीतिसारः स मन्त्रिराट् । आनाय्य दर्शयामास, तानि पत्राणि भूभुजे ॥ १६९ ॥ राजा ददर्श तेष्वेवं प्रारभ्य प्रथमं दिनम् । प्रश्नोत्तरकथा वार्त्ता, श्लोकं गाथां प्रहेलिकाम् ॥ १६२ यद्दिनोक्तं यथोक्तं च, साभिज्ञानं तथैव तत् । वाचयित्या ततो राजा, खेदविस्मयमासदत् ॥ १६३ ॥ कथं सा मन्त्रिपुत्रीयं, नर्त्तकीदम्भमीयुषी । नवोढत्वे प्रतिज्ञातं यन्मत्तस्तदचीकरत् ॥ १६४ ॥ सङ्ग्रामेषु द्विपः कष्टात् खड्गाखड्गियुधा जिताः । मया हि सार्वभौमेन, दोर्दर्पोत्सर्पदात्मना ॥ १६५ ॥ अनया तु स्त्रिया बुद्धिसम्पन्नमायया क्षणात् । अनायासेन धीमत्या, तावानेष जितोऽस्मि धिक् ॥ १६६ ॥ अथवा विषयी को हि, कामिनीभिर्जितो नहि । यतस्ताः शस्त्रसर्वस्वं विजिगीषोर्मनोभुवः ॥ १६७ ॥ एताभिर्विजितः पूर्व, मिथ्यावाग्भिर्नरस्ततः । अन्यैः कुव्यसनैः सौख्यात्, स्त्रीरतो जीयते खलु ॥ १६८ ॥ मातु पितुर्नैव भ्रातुर्न स्वजनस्य च । न गुरूणां करोत्याज्ञां नरः स्त्रीव्यसनेरितः ॥ १६६ ॥ अपि तु कृत्रिमप्रेमपूर्णचूर्ण वशीकृतः । स्त्रीणामाज्ञां वहत्येष, स्त्रीजितः शिरसा स्वयम् ॥ २०० ॥ वेत्ति कृत्यमकृत्यं वा, नहि स्त्रीवशगो नरः । पराभूतिं परन्त्वेति, जनादसदृशादपि ॥ २०१ ।। तस्य धर्मरतिनेष्टा, कुलाचारेऽप्यनादरः । तस्य लज्जाभये न स्तः स्त्रीवशो यो हि मानवः ॥ २०२ ॥ विप्रतार्य नरं प्रेम्णा स्वदासं कुर्वते स्त्रियः । तदाज्ञां कुरुते सोऽपि स्वापराधभयादिव ॥ २०३ ॥
प्रथमः परिच्छेदः
अजापुत्रक थान्तर्गता
रत्नमाला
कथा ।
॥२१६॥
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथम: परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥२२०॥
अन्यत्र मानमिच्छन्ति, गुरुभ्योऽपि नराः परम् । योषिद्भ्यस्तु, सहन्त्येते, दुवैचोघातलाघवम् ॥ २०४॥ या मायामन्दिरं या च, याचतेऽन्यं रता परे । लोहनौरिव संसाराम्भोधौ या मज्जयत्यहो।॥२०५॥ विरक्तिहेतौ तस्यां हि, सुरागो मे कियानभूव । येनात्तस्नेहमोहेन, वाहितस्तदुपानही ॥ २०६॥ तदलं मेऽनया येन, पराभूतोऽस्म्यहं यया । अथवैषैव मे हेतुर्भवं प्रति विरक्तये ॥ २०७॥ यद्यहं स्नेहललितो, नास्यां स्यां न पराभवः । तदा स्यात्तन्निजे राज्ये, मनो यायामधो भुवि ॥२०॥ इत्यालोच्य दृदं राजा, स्वमनोमन्त्रिणा सह । रत्नमालासुतायादाद्राज्यमादात् स्वयं व्रतम् ॥ २०१॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
इति रत्नमालाकथा समाप्ता॥
॥ दुष्यन्त-शकुन्तलाकथा ॥ इतीत्थं कुब्जिके राजा, यथायं रत्नमालया। वशीकृत्योपानही स्वे, वाहितःप्रेममोहितः॥१॥ तथाऽन्यापि सुबुद्धिः स्त्री, प्रेम्णा वा स्त्रीगुणेन वा । विनयेन वशं नीत्वा, छन्देन नर्तयेत्प्रियम् ॥२॥ एषा तु नौ सखी मुग्धा, क्लीबा वक्तुमुपप्रियम् । लीलयैव पराभूता, कान्तेनास्मृतिमीयुषा ॥३॥ कुब्जिका प्राह किं कार्य, कामलेखेऽधुना सखि! १। एनां प्रियसखीं द्रष्टु, ताम्यन्ती येन नोत्सहे ॥ ४ ॥
१२२०॥
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२२१॥
दूरस्थो योऽशृणोदेतलक्ष्मीवुद्धिन पोऽथ सः। उपेत्य तत्सखीयुग्मं, पप्रच्छ तत्र कारणम् ॥ ५॥ अत्यर्थ वार्यमाणाऽपि, किमेषा युवयोः सखी। विच्छाययति वनाज, कवोष्ण रोदनाश्रुभिः ॥ ६ ॥ कामलेखाह कोऽन्यस्त्वां, विनाऽन्यदुःखदुःखितः । भूयो भूयः स्वयं पृच्छेत् , परात्तिं सात्विकोत्तम ! ॥ ७॥ प्रच्छकश्चिन्तयत्येवं, यन्मयाऽअच्छि चेदयम् । तन्ममैव हि कर्त्तासी, स्वपरित्राणयाचनाम् ॥८॥ इति तुच्छस्वभावत्वात् , परत्राणे गतादरः । परोपकारतो जन्म, करोति सफलं नहि ॥६॥ ततश्चाख्यायते तुभ्यं, दृश्यसे येन वत्सलः । इयं हि नः सखी प्राप्तगर्भा कान्तेन भत्सिता ॥१०॥ यदयं हि न मे गर्भो, दुःशीले । दुष्पतिव्रते । । याहि निस्सर मद्गेहादित्येनां निरवासयत् ॥ ११ ॥ आययौ च पितुर्वेश्म, रोदनोस्छूनलोचना । ज्ञात्वा पित्राऽपि जामातुरुक्ति निर्वासिता ह्यसौ ॥१२॥ किं करोतु वराकीयं, सुशीलाऽपि प्रियोज्झिता । अभीष्टा भत्त रेव स्त्री, गौरवं लभतेऽन्यतः॥ १३ ॥ नरकेऽपि गति स्ति, यस्य जीवस्य स स्फुटम् । सर्वदुःखनिधौ स्त्रीत्वे, दुष्कर्मभिर्नियोज्यते ॥ १४ ॥ स्वेच्छया वर्तते चेत स्त्री, दुःशीला सुनयापि सा । दीना पराभवं याति, तत्सत्यमबला खलु ॥१५॥ राजाह च तदत्रासौ, कान्तोऽस्या नापराध्यति । तस्य विस्मृतिरेतस्यामपराधविधायिका ॥१६॥ तदभिज्ञानपूर्वाभिरुक्तिभिमण्डनैरथ । तद्विस्मृतिसपत्नीयमुत्पाद्या स्मृतिरेव हि ॥ १७॥ स्मृत्वा विज्ञाततत्वोऽपि, चेदेनां नाभिमन्यते । तदाऽस्य दौष्टयमेवास्ति, सत्पुमानेव सोऽन्यथा ॥ १८॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
R
॥२२॥
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदा
॥२२२॥
अजापुत्रकथान्तर्गताशकुन्तलाकथा।
हेतोः कुतोऽपि येन स्यात् , कृतस्वार्थस्य विस्मृतिः । दुष्यन्तस्येव शापेन, विस्मृता हि शकुन्तला ॥ १६॥ . कामलेखा ततः प्राह, त्वं दुष्यन्तकथामिमाम् । कथय प्रथयात्यर्थ, विनोदं मत्सखी प्रति ॥२०॥
राजाह कौतुकं चेदः, श्रूयतामवधानतः । अस्तीह भारते क्षेत्रे, साकेतं नाम पत्तनम् ॥ २१ ॥ भारतीस्पईया लक्ष्मीर्यत्र प्रतिगृहं स्थिता । यं ब्राह्मी सगुणं चके, श्रीराश्लिष्यति तं खलु ॥ २२ ॥ तत्राऽभूत्प्रतिसामन्तप्रणत्युन्मतविक्रमः । दुष्यन्तो नाम भूमीशो, वासागारं रिपुश्रियाम् ॥ २३ ॥ चललक्षभिदाभ्यासाङ्गदाट्य क्षुत्तपाजयः । रथाधिरूढो राजाऽसौ, चचाल मृगयां प्रति ॥ २४ ॥ प्रतापेनादित्य इव, रथारूढो व्रजन्नसौ । मृगमेकं ददर्शाऽऽराद्दुष्यन्तस्तापसाश्रमात् ॥ २५॥ तमनु मुक्तवल्गाश्वोऽब्धौ नौरिवेष्टवायुना । दूरेऽभूद्यत्पुरः पृष्टे, दवयंस्तद्रथो ययौ ॥ २६ ॥ रथनिर्घातमाकये, मृगः प्रैक्षिष्ट सम्भ्रमात् । तृणानि सो जग्धा त्यक्त्वाऽधावीद्रथाग्रतः ॥ २७॥ अहं चैतौ रथाचौ वा, वेगवन्तावितीक्षितुम् । प्रतिकार इवेभस्य, दधावे पुरतो मृगः ॥ २८ ॥ एकस्यैव मृगस्यास्य, कियत्येषा गतिर्हि नौ । इतीव तौ रथहयावन्वेणं द्रुतमीयतुः ॥ २६ ॥ यथा मार्ग पुरो गच्छन् , पादैर्जातक्षणैरिव । ग्रीवाभाद्रथं पश्यन, याति भूमौ स खेऽपि च ॥३०॥ स्वग्रश्मिवस्त्राभ्यां, बद्धाभ्यामेणवर्मणि । आकृष्टाविव शीघ्र तो, रथाश्वौ प्रापतुमृगम् ॥ ३१ ॥ दुष्यन्तनृपतिर्वाणमाकान्तं प्रपूर्य सः । प्राप्तलक्ष्यपदं ह्यणं, प्रति यावद्विमोक्ष्यति ॥ ३२ ॥
| ॥२२२॥
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
प्रथमः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२२३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
चलिताः समिदादाने, कण्वशिष्यास्तपस्विनः । मा मेति वाचमूचाना, द्राग मृगस्यान्तराभवन् ।। ३३ ॥ राजाऽपि तापसान् वीक्ष्य, मृगाङ्गरक्षकानिव । सञ्जहार जपान्यश्चदास्यो बाणं क्रुधा सह ॥ ३४ ॥ लज्जासज्ज स्वयं भूपमृचुस्ते तापसा मृदु । महीश ! नायमाचारस्त्वादृशां सुनयस्पृशाम् ॥ ३५ ॥ त्वद्धनुदप्पैकण्डूलदोदण्डानां महीभुजाम् । शरीराज्जीवमाक्रष्टु', व्यापारयति सायकान् ॥३६॥ ईदृशे कान्दिशीकेऽस्मिन्नशस्त्रे दीनचक्षषि । आरण्यके मृगे मूलादकृतागसि मा कुपः ॥ ३७॥ अयं च क्रीडाहरिणो, बालणामितस्ततः। परिभ्राम्यद्विशेषेण, पोषणीयो भवादृशाम् ॥३८॥ चललक्ष्यकृतव्याजोऽप्येतान्मा त्वं वधीमृगान् । अचलं शिवसौख्यं यद्धिसा लुम्पति देहिनाम् ॥ ३६॥ एतदध्यवसायेन, कल्मषं यदुपाजितम् ।। दृष्ट्वाऽस्मदाश्रमं तस्मै, राजन् ! देहि जलाञ्जलिम् ॥ ४०॥ तपस्यन्त्यषयो यत्राधीयते यत्र चागमः । तत्र श्रद्धालुरागच्छेद्यथा मुच्येत पाप्मना ॥ ४१॥ तद्गच्छताश्रमं यूयं, वयं यामः समित्कृते । तुभ्यमाश्रमगुरवे, कर्ताऽऽतिथ्यं मुनेः सुता ॥ ४२ ॥ इत्यूचित्रांसो मुनयः, प्रणतास्तेन भूभुजा । प्रययुयंत्र यातव्यमीक्षमाणा भुवस्तलम् ॥ ४३॥ राजाऽपि सोऽथ दुष्यन्तो, मुक्त्वा रथमुपाश्रमम् । समित्रःप्राविशवृक्षान् , वीक्षमाणः फलेग्रहीन् ॥ ४४ ॥ मुनिकुमारकांस्तल्लात्कुम्भकैराहृताम्भसः । सम्यक् सपरिकरान स्पर्धाबन्धं सिञ्चतस्तरून् ॥४५॥ सार्थ बालर्षिभिः कीरान , पठतः क्रीडतोऽपि च । मुनीनां पुरतः स्वैरं, विश्वासाल्लालतो मृगान् ॥ १६ ॥
| ॥२२३॥
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२२४॥
मुन्याश्रममिति चय, हर्षाश्रुधौतकल्मषः । द्राक्षाकुजे प्रविश्याथ, विशश्राम महीपतिः ॥ ४७ ॥ श्रुत्वाऽथ दक्षिणेनैष, मिथः संलपनं स्त्रियोः । किमेते वक्ष्यतोऽत्रेति, सावधानोऽभवत्क्षणम् ॥ ४८ ॥ ततः प्रियंवदा प्राह किञ्चिद्वेत्सि प्रियङ्करि । ? । साह किं तत् १ परा प्रोचे, न चेज्जानासि तच्छृणु ॥ ४६ ॥ गते कुलपती कण्वे, प्रभासक्षेत्रमात्मना । वरः कोऽपि कुलीनो मे, पुत्र्यै सम्पद्यतामिति ॥ ५० ॥ तपः शक्त्या जगत्सर्वमन्यथाकतु मीश्वरः । आतिथेयीं जिघृक्षुः स, दुर्वासा वनमाययौ ॥ ५१ ॥ आगत्य स स्थितः कण्वेश्मनः प्राङ्गणे क्षणम् । आतिथ्येऽधिकृता पित्रा, नापश्यत्तं शकुन्तला ॥ ५२ ॥ क्षणं स्थित्वा स दुर्वासा, न दृष्टोऽस्म्यनयाप्यहम् । शपाम्येनां दुरात्मानमवलेपदुराशयाम् ।। ५३ ।। प्रभावस्तपसो मेऽस्ति, चेतत्स्वरूपगर्विते ! । प्रेम्णा स्वीकृत्य पूर्व त्वां विस्मृत्य त्यजतु प्रियः ॥ ५४ ॥ इत्युक्त्वा व्याघुटन् सोऽथ, शुश्रुवे ददृशे मया । धावित्वा चाहमेतस्य पादयोः पतिताऽवदम् ।। ५५ ।। व्यग्रा व्यापारभारेण, नाद्राक्षीत्त्वामियं मुने!। नावज्ञया न गर्वेणेत्यर्थे स्वच्छपथो मम ॥ ५६ ॥ तत्प्रसीद पुनर्देह, तपस्विन्यै ह्यनुग्रहम् । दृष्टः कोपः प्रभूणां हि प्रणामान्तः परं न यत् ॥ ५७ ॥ इति मृदुक्तिभिः प्रोक्तः, शान्तीभूय मुनिः स हि । ददावनुग्रहं शापनिवर्त्तनाय शक्तितः ॥ ५८ ॥ पतिप्रदत्ताभिज्ञानाङ्गुलीयकस्य दर्शनात् । स्मरिष्यति पतिभूयः, कार्यो नैवात्र संशयः ॥ ५६ ॥ आतिथेय्या प्रसाद्यासौ, द्राक् शकुन्तलया नतः । ततोऽदादाशिषं तस्यै, तनयोत्पत्तिलग्निकाम् ॥ ६० ॥
"
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
शकुन्तला
कथा ।
॥२२४॥
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥२२॥
ततः प्रियङ्करी क्तं तपस्यताम् । यदज्ञानप्रमुग्धाना, शापदानं निरागसाम् ॥ ६१॥ शापे चानुग्रहे चैव, सम्भाव्यते तपःक्षयः । तपाक्षये व्रती न स्यात्को नमस्येद्वतिब्रुवम् ॥ ६२॥ कृतापराधेऽपि जने, क्षान्तिः शस्या तपस्विनाम् । व्रतजीवितमेषां यत्तल्लोपे लोपितं व्रतम् ॥ ६३॥ विना क्षान्ति न प्रमाणं, ज्ञानध्यानतपास्यपि । विनाप्येतैः क्षमा ह्यका, वेत्रिणी तत्त्वदर्शने ॥६४॥ प्रभुत्वं सम्पदा सार्धमारोग्यं सौस्थ्यलीलया। गार्हस्थ्यं पुत्रसन्तत्या, मुहिकं तपसः फलम् ॥६५॥ धातुसंशोषणादन्तःकरणेन्द्रिययन्त्रणात् । दृष्ट्वाऽऽत्मानं शिवं गच्छेदामुष्मिकं तपःफलम् ॥६६॥ आमुष्मिकं परित्यज्य, स मुनिस्तपसः फलम् । शापानुग्रहतोषेषु, मुधा व्ययति सत्तपः॥ ६॥ इत्युक्त्वा तत्सखीद्वन्द्वं, जगामेतस्ततो भ्रमत् । राजा च तत्र सुष्वाप, स्फाटिकाश्मशिलातले ॥ ६ ॥ अथ शकुन्तला ताभ्यां, सखीभ्यां सह जग्मुषीम् । दूरतस्तरुसेकाय, महीनाथो ददर्श ताम् ॥ ६॥ जातानुरागस्तस्यां च, चिन्तयामास भूपतिः । अहो ! चित्रं मनो मेऽस्यां, तपस्विन्यां किमुत्सुकम् ? ॥ ७॥ अथवा यन्मनो मेऽस्या, समभूदभिलाषुकम् । तदियं खलु योग्या स्यात् , क्षत्रियाणां परिग्रहे ॥ ७१ ॥ दृश्यतेऽस्याश्च वेषोऽयं, तपस्विजनतोचितः। लिङ्गिन्यां च सतां नेष्टा, प्रवृत्तिर्वचसामिति । ७२ ॥ इति चिन्तयति क्षमापे, सिञ्चन्ती परितस्तरून् । सागादुपनृपस्थानलतावृक्षान् सखीयुता ।। ७३ ।। अथैकस्मिन् लतामूले, पयस्कुम्भो व्यलोट्यत । तन्निर्घातलताकम्पाभृङ्गो द्रागुदडीयत ॥ ७४ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
|॥२२५॥
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥२२६॥
अजापुत्रक थान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
इतस्ततः परिभ्राम्य भलिरेष कृतभ्रमः । दृशोः पद्मधिया हास्याद्दत्तकुन्दधियाऽधरे ॥ ७५॥ . पाणिना ताडयमानोऽपि, समुत्थायाविशत् पुनः । भृङ्गः शकुन्तलाङ्गानि प्रेयानिव मुदाऽस्पृशत् ॥ ७६ ॥ प्रशशंस नृपो भृङ्ग, शकुन्तलाङ्गसङ्गमात् । तत्त्वालोचनमूढं स्वं, निनिन्द मदनातुरः ।। ७७ ॥ ततः शकुन्तला मौग्ध्याल्लताकुब्जे प्रविश्य सा। दृष्टा भूपं सानुरागा, वक्रदृग्भ्यां व्यलोकत ॥ ७८ ॥ पुनर्निवृत्य साचख्यौ, सखीभ्यां जातवेपथुः । सख्यौ तत्रैत्य दृष्ट्वा तावेतौ जहसतुर्मिथः ॥ ७९ ॥ राजा च तत्कटाक्षेण, प्रहतः प्राणहारिणा । दुस्सहं दाहमासाद्य, सद्यो हृयमथापठत् ॥२०॥ दृशा दाहाम्नायं नियतमनुभूय स्वयमसौ, गिरीशोपाध्यायादिषु निवहमाद्यं परिहरन् । सुमध्यामध्यास्य श्रमभुवमिवानङ्गसुभटः, कटाक्षाग्नेयास्त्राण्यभिकिरति यूनश्च दहति ॥८१ ॥ एषा तपस्विपुत्रीति, सन्देहेन मनोऽत्र मे । विकारीति च नैश्चित्यान्नृपोईवेशसं ययौ ॥ २ ॥ मित्रेण तत्सखों राजाऽप्यपृच्छदेतदन्वयम् । चख्यौ प्रियंवदा राज्ञो, वयस्याय यथातथम् ।। ३ ।। विश्वामित्रमुनिः पूर्व, तपस्यन् दुष्करं तपः । ददृशे क्वापि शक्रण, विस्मयापन्नचेतसा ॥८४ ॥ अचिन्तयच्च स हरिय॑त्स्वेन तपसान्वयम् । मामुत्थाप्य बलात् स्वर्गसाम्राज्यं स ग्रहीष्यति ॥ ८५ ॥ परिपूर्ण तपस्तादृग् , यावदेष करोति न । तावत्सोपक्रम कश्चित्तपोविघ्ने दधाम्यहम् ॥ ८६ ॥ अमोघं कामबाणं हि, कामिन्यो देहिनं प्रति । ता एव तन्मनःक्षोभसंरम्भायादिशाम्यहम् ।। ८७ ।।
| ॥२२६॥
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रम
प्रथम: परिच्छेदः
स्वामि
चरित्रम्
॥२२७॥
| अजापुत्रक. थान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
आसन्नामृचिवानिन्द्रः, सम्भावनेन मेनकाम् । विश्वामित्रमुनेः क्षोममाधातु त्वमसि क्षमा ॥८८॥ मेनका वाह सावज्ञं, कियदेतन्मम प्रभो!१।मम कटाक्षविक्षेपैः, स्मरातः को भवेनहि ॥८९॥ क्षोभप्रतिभुवं रूपमादायाहमिहैव हि । तत्तपोग्रन्थिमुद्नथ्य, लयसर्वस्वमाहरेः॥१०॥ इत्युक्त्वा सा ततः स्वर्गादुत्ततार भुवस्तले । यत्रास्ते स मुनिस्तत्र, गत्वाधारक्षोभडम्बरम् ॥ ११ ॥ प्रवेश्य वचनं तत्त्वघातकं मुनिकर्णयोः । वशीकृत्य मनोऽक्षाणि, यन्त्रणादुदमोचयत् ॥१२॥ तानि चोच्छृङ्खलीभावं, कालादासाद्य दुर्ग्रहात् । स्वस्वग्राह्यरसास्वादापणोत्सुक्यमुपाययुः ॥६३ ॥ दृशाऽदयंत तद्रपं, कर्णेनश्राव्यताथ गीः । घ्राणेनाप्यंत सौरभ्यं, विश्वामित्रात्मनो मुहुः ॥४॥ तद्पादिप्रहृष्टस्तदात्मा त्यक्त्वात्मवीक्षणम् । लोल्यात्तां प्रति वक्रोक्ति, वक्तु जिह्वामथादिशत् ॥१५॥ अमृतश्राविणी वाणी, मुनेरेतां हि मेनकाम् । सन्तोष्य स्पर्शनाक्षस्य, चक्र सौख्यं रतात्किल ॥६६॥ यथाप्रतिज्ञाते पूर्णे, क्रमाद्गर्भ हि मेनका । बभार सुषुवे चाथ, सुखादेनां शकुन्तलाम् ॥ १७॥ जातमात्रामिमां त्यक्त्वा, स्वययौ सा च मेनका । कण्वेन मुनिना प्राप्ता, पुत्री चेयं व्यवद्धयत ॥ १८॥ तदेषा मानिता पुत्री, मुनेरस्यातिवल्लभा । तिर्यश्चोऽपि मुनीनां यत् , संरक्ष्याः किं पुनः स्त्रियः१॥ ६ ॥ इत्युक्त्वा विरता साथ, राजा ज्ञात्वा तदन्वयम् । निश्चित्योपयन्तु योग्यां, शकुन्तला व्यलोकयत् ॥ १० ॥ मिथः सम्मिलनादृष्टयोर्मनसी मिलिते तयोः । तज्जप्रेमद्विजेनाथ, तत्पाणी मिलितो मिथः ॥१०१॥
॥२२७॥
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेद
॥२२८॥
प्रेमरम्यं नृपः स्थित्वा, कियत्र तत्रैव भीतिमान् । सम्भाव्यायातसैन्यस्योपद्रुति ध्रुवमाश्रमे ॥१०॥ यामः स्वपुरं यद्भूयान् , कालोऽभूदागतस्य मे । इत्युक्ते भूभुजा प्राह, सात सापि शकुन्तला ॥१०३॥ कुतोऽप्यागत्य गान्धर्व विवाहादुपयम्य च । चलिता मां परित्यज्य, यूयं तत्किमिदं वचः॥१०४॥ ज्ञास्यन्ति मुनयश्चेन्मा, देवादापनसत्त्विकाम् । तेभ्यस्तन्मयिका किं स्याद्वाच्यमुत्तरमादिश १ ॥ १०५॥ राजाह सुभ्र ! मा भैषीदुष्यन्तं मां विदन्त्यमी । मुनयस्तदमीभ्यस्त्वं, नामाख्यायाः, स्फुटोक्तिभिः ॥ १०६॥ अन्यच्च मुद्रिकामेनां मामकीनां गृहाण यत् । अभिज्ञानं भवेदेषा, देवाद्विस्मरणस्मृतौ ॥ १०७॥ उक्त्वेति प्रेमसारं तामनुकूल्य शकुन्तलाम् । समप्य मुद्रिका राजा, ससैन्योऽपि पुरं ययौ ॥ १०८॥
इतश्च सोऽपि कण्वर्षिः, प्रभासादागतो गृहान् । सख्या शकुन्तलाकान्तः, कर्णे विज्ञप्यतोचितः ॥१०६॥ अभ्यनन्ददसौ हर्षप्रकर्षाद्भुतमस्तकः । यदभूत्पाणिगृहीती, दुष्यन्तस्य शकुन्तला ॥ ११॥ गृहीत्वा वृक्षसा स्नेहात , कण्वपिस्तां शकुन्तलाम । वत्से ! पुत्रवती भूया, इत्याशिषमदान्मुदा ॥ १११॥ मुन्याशिव तद्गर्भो, निर्विघ्न ववृधे क्रमात् । तापस्यो नित्यशो गर्भरक्षायत्नं व्यधुः स्वयम् ॥ ११२ ॥ दिनानां कियतामन्ते, पर्यालोच्यर्षिभिः सह । दत्त्वाशिष तथा शिक्षा, कुलस्त्रीविहितां मुनिः॥११३॥ मनःसन्तोषजननी, जननीमिव तापसीम् । समयं दुष्यन्तगृहे, शकुन्तलां व्यसयत् ॥ ११४ ॥ दत्ताशिषं मुहुः कण्वमुनि ससर्वतापसम् । साश्रुः प्रणम्य स्नेहात साश्लिष्य दूरान्न्यवर्तयत् ॥ ११५॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तला कथा।
॥२२॥
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथम: परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२२६॥
वर्द्धयित्रीं ततो वृद्धा, तापसी तापसीयुताम् । मातृस्नेहात् प्रणम्यैषा, गृह्णाति स्म तदाशिषम् ॥ ११६ ॥ आलिङ्गय च सखीवर्गमश्रुनिमग्नतारका । चिरैकस्थानापराध, क्षमयित्वा न्यवर्तयत् ॥ ११७ ॥ वीक्ष्यमाणा मुहुः पश्चात् , स्वस्थानं ममतावशात् । सिञ्चन्ती साश्रुभिर्मार्ग चचालाथ शकुन्तला ॥ ११८॥ तापस्या मुनिभित्रियान्ती तद्भत पत्तनम् । ददर्श दक्षिणेनषा, स्वच्छाम्बुविपुलं सरः॥ ११ ॥ मार्गसञ्चलनात् खिनसर्वाङ्गी जलवाञ्छया । सापत्न्यं स्वास्यलक्ष्म्याब्जश्रियः कतु ययौ सरः॥१२०॥ पादप्रक्षालनव्याजाददती सा जलाञ्जलिम् । तच्छमाय ततो भूत्वा, शुचिः किश्चित्पयः पपौ ॥ १२१॥ पादौ प्रक्षालयन्त्याश्च, तस्यास्तदङ्गुलीयकम् । श्लथत्वादङ्गुलेः पार्थात , पपातान्तजेलं क्वचित् ॥१२२ ।। शकुन्तला त्वनभ्यासान्नाज्ञासीत्पतदम्बुनि । तत्किन्त्वस्मारयित्वाऽपि, चचाल पुरतोऽध्वनि ॥ १२३॥ प्राप्ता च क्रमशः सैषा, स्वभत्तु नगरादहिः । विश्रम्यात्र क्षणं तन्वी, तत्पुरं प्रविवेश च ॥१२४ ॥ आगत्याभिमुखीवाथ, किं वाच्यः पतिरित्यसौ । लज्जास्नेहादिवाश्लिष्यत्प्रविशन्ती शकुन्तलाम् ॥ १२५ ॥ तापसाश्च पुरो भूत्वा, फलहस्ता महीपतिम् । ददृशुः स्वर्गतः शक्रमवतीर्णमिवावनौ ॥ १२६ ॥ आसन्नीभूय राज्ञे ते, फलोपायनमापयन् । उद्ध्वीकृत्य भुजं सव्यं, सम्भूयवाशिष ददुः॥ १२७॥ अचीकथंश्च कण्वराशि शुभकारिणीम् । राजन् ! वाचिकमप्यस्ति, गुरोस्त्वयीति तेऽवदन् ॥ १२८॥ किमादिशन्ति गुरवोऽनुग्रहाय ममाधुना । एषोऽस्मि साधुशुश्रुषुस्तबूत गुरुवाचिकम् ॥ १२६ ॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
| ॥२२६॥
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
123011
ततः प्राह तपस्व्येकस्त्वया ह्याश्रममीयुषा । गान्धर्वेण विवाहेन, परिणीता शकुन्तला ॥ १३० ॥ अन्तर्वत्नी बभूवैषा, ततः कण्वषिणाऽधुना । प्रेषिताऽस्ति गृहद्वारे, गृहाणैनां स्वगेहिनीम् ॥ १३१ ॥ तत्र प्रस्तूयमानायास्तस्याः स्याद्विघ्नसम्भवः । पुण्यवद्गर्भधारिण्यः, स्त्रियो रच्या हि यत्नतः ॥ १३२ ॥ विस्मयातङ्कसस्फुल्लपक्ष्मव्याप्त त्रिलोचनः । औत्सुक्यात्प्राह भूपालः, का सा ननु शकुन्तला १ ॥ १३३ ॥ न कदापि मया काचित्, परिणीता मुनेः सुता । कतरा गर्भवार्ता तु यत्तस्या दर्शनं न मे ॥ १३४ ॥ अविचार्यैव युष्माभिरादिष्टमेतदीदृशम् । वाश्रमे सा मुनेः पुत्री, क्वाभ्यमित्रयस्त्वहं सदा ॥ १३५ ॥ मुनिराह सदा राजन्!, व्यापारव्याकुलोऽसि यत् । स्मरति तत् कियत्तेऽत्र, मा त्वेनां नृप ! विस्मर ॥ १३६ ॥ शरणं यत्त्वमेवास्या, नान्यः स्थानमतः परम् । त्वत्तः सञ्जातगर्भाया, निवासः कोऽस्मदाश्रमे १ ॥ १३७ ॥ मुने ! वेत्सि कथं गर्भो, ममायमिति भूभुजा । प्रोक्ते स तापसः क्रुद्धः प्रोचे वदति गर्भिणी ॥ १३८ ॥ स्मारं स्मारं स्वयं राजन् ! नादत्स्व मुनिपुत्रिकाम् । मान्यस्त्रीवद्विडम्ब्यैनामपि त्यक्तु मतिं कृथाः १३६ ॥ सदा स्त्रीव्यसनान्धानां मतिः स्मृतिपराङ्मुखी । परं त्वमसि विज्ञानामग्रणीनतिकारकः ॥ १४० ॥ अवश्यं नैव कर्त्ताऽस्मि, कदाप्येतस्य कर्मणः । इति निश्चित्य चित्तेन, सावष्टम्भं नृपोऽवदत् ॥ १४१ ॥ ऋषे ! सम्यन विज्ञाय, समायातोऽसि मत्पुरे । सोऽन्यः कोऽपि गवेष्यस्ते यः स्वीकृत्य स्त्रियं त्यजेत् ॥ नदृष्टा नापि च प्रोक्ता, न सङ्गेन विडम्बिता । इत्यर्थे निश्चयं मत्वा, भूयो याहि त्वमाश्रमम् ॥
१४२ ॥ १४३ ॥
प्रथमः
परिच्छेदः
अजापुत्रकथान्तर्गता
शकुन्तला
कथा ।
॥२३०॥
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः |परिच्छेदः
॥२३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
मुनिः प्राह क्रुधा ताम्रस्त्वां विद्रो वंयमुत्तमम् । वर्णाश्रमगुरु वर्णसङ्करोपमवापहम् ॥१४४ ॥ न जानीमः स्वयं नित्यस्त्रीव्यसनादुराशयम् । अविचारज्ञमासक्तमन्याये विरतं नयात् ।। १४५ ॥ अत एव तवान्यायात् , प्रारम्भा व्यवसायिनाम् । वृक्षा बाह्याश्रमाणां च, न फलन्ति यथा पुरा ॥१४६ ।। आस्तामन्यत्किलान्यायस्थानं किं स्यादिदं क्वचित् ? । कुलीनानां प्रशान्तानां, स्त्रीणां स्वीकारनिहवः॥१४७ ॥ मा त्वं वृथा कृथाः कोपमस्मासु सत्यवादिषु । न सोढारो वयं कोपमपवादपदस्य ते ॥ १४८॥ इत्युक्ते भूभुजा कुद्धः, तापसः प्राह साहसात् । अरे ! दुष्यन्त ! वेत्सि त्वमपवादं किलाधुना ? ॥ १४६ ॥ न तदा ज्ञातवान किं त्वं, कुलस्त्रीग्रहमीदृशम् १ । पूर्व या स्त्रीकृता स्नेहात , सा हठात् स्वीकरिष्यते ॥१५॥ धर्माधिकरणामात्याः, प्रोचुराचारकोविदाः। राजन् ! मा सहसैवैना, मुनिपुत्री निराकृथाः॥ १५१॥ भवेत्सा विस्मृता कालादानाय्यात्रोपलक्षय । पृच्छाभिज्ञानमप्येना, विवाहस्मारकं किल ॥ १५२ ।। ओमित्युक्ते नृपेणाथ, मुनिरेनामजूहवत् । साथै वृद्धतपस्विन्या, प्रविवेश शकुन्तला ॥ १५३॥ नीरङ्गीच्छन्नवक्त्राग्रा, लज्जाच्छादितवक्तृताम् । समीक्ष्य विस्मृतिग्रस्तो, राजा तां द्राग् निराकरोत् ॥१५४ ॥ शकुन्तला ततो दध्यौ, का गतिमऽधुना हहा!! १। रहस्यूढास्मि येनाहमुक्तिस्तस्येयमीदृशी ॥ १५५॥ . न मामन्यायिनी मत्वा, नेष्यन्ति मुनयो गृहान् । नास्ति मे स्थानमन्यत्र, किं करोमि ? क यामि च १ ॥१५६॥ राजपदि चैतस्यां, नैवाहं वक्तुमुत्सहे । न विना वचनान्मन्ये, प्रत्येष्यति महीपतिः॥ १७ ॥
॥२३॥
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________
N
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेद
॥२३२॥
अजापुत्रकन थान्तर्गताशकुन्तला. कथा।
इति चिन्तयन्त्यां तस्यामृचुस्ते मन्त्रिणस्ततः । शुभे! किमस्त्यभिज्ञानं, सम्बन्धप्रत्ययाय नः॥१८॥ शकुन्तलाह राजैव, प्रत्ययः किं परेण मे १ । किं न जानाति भूपोऽयं १, योऽधुना वक्त्यनीदृशम् ॥ १५ ॥ राजाऽऽह मुग्धे ! नवाहमद्राक्षं त्यां कदापि हि । सम्बन्धसन्धिबन्धाय, ततो मत्प्रत्ययः कथम् ॥ १६० ॥ तापसः प्राह मुग्धोऽयमारण्यकाङ्गनाजनः। सतीत्वाजुभावाच्च, नानृतं वक्ति भूपते ! ॥ १६१॥ राजाह न मुने ! वेत्सि, स्त्रीणां चरितमद्भुतम् । मायाकौटिल्यपाण्डित्यात , तत्किं यत् कुर्वते न ताः ॥ १६२ ॥ सत्यं वेत्स्यनुभूतत्वात् , स्त्रीवृत्तं किं तु तन्मयि । चेद्भवेन्नृप ! नेदृक् स्यादुक्तिप्रत्युक्तिविप्लवः ।। १६३ ॥ इत्युक्त्वा सा रुरोदोच्चै, रोदयन्ती सतां मनः । तथाप्यकरुणो राजा, नास्मान्निाभ्यमन्यत ॥ १६४ ॥ धर्माधिकारिणः प्रोचुमुग्धे ! किं रुदितेन ते ? । कथय त्वमभिज्ञानं, येन प्रत्येति भूपतिः ।। १६५ ।। शकुन्तलाह वीक्ष्येऽहं, सत्यमस्य महीपतेः। अभिज्ञानाक्षरपत्रमन्तव्यमिति सर्वगम् ।। १६६ ॥ सविमर्श नृपो दध्यौ, सावष्टम्भं वदत्यसौ । अभिज्ञानापैणादेव, स्वीकृता किमियं भवेत् ? ॥ १६७॥ अस्तु पश्याम्यभिज्ञानं, विवादघ्नं स्फुटस्मृति । इति स्वेनैव राजा तामभिज्ञानमवादयत् ।। १६८ ॥ तापसेन ततः प्रोक्ता, नीतिमाह महीपतिः । पुत्रि ! पूरय सङ्केतमिति साथ शकुन्तला ॥ १६६ ॥ किलागुलीयकं राज्ञस्तथैवास्ति ममागुलौ । इति स्मृत्वा नृपं वीक्ष्यादर्शयत् साङ्गुली निजाम् ॥ १७० ।। किमिदं दर्शयत्येषेत्यादरात् सवसंसदि । पश्यन्त्यां सा स्वयं शून्यां, ततोऽद्राक्षीनिजाङ्गुलीम् ॥ १७१ ॥
॥२३२॥
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदः
॥२३३॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
हताहं मातरेवं हा , क ययौ मेगुलीयकम् ? । इति प्रलपन्ती साथ, प्रैक्षिष्टेतस्ततो भुवम् ॥१७२॥ अपजह ऽथ केनापि, पतितं वा स्वयं भुवि । न वेनि क गतं राज्ञा, स्वेनार्पिताङ्गुलीयकम् ॥ १७३॥ सत्यवच्च नृपः प्रोचे, मुने! पश्यत सत्यताम् । अरण्यवासमुग्धानां तापसीनां व्रतस्पृशाम् ॥ १७४॥ अहो ! धाष्टर्थ महो ! धाष्टय मेतस्या आश्रमौकसः । असत्यमपि या सत्यीकृत्य प्रलपति स्फुटम् ॥ १७५॥ माययैव भवन्तोऽपि, पाखण्डिव्रतधारिणः । एनां मायाविनों कृत्वा, विश्व विप्लावयन्ति ये ॥ १७६ ॥ तापसः प्राह संरुद्धक्रोधबन्धोऽपराधतः । राजन् ! नहि वयं विनश्चेष्टितं योषितामिदम् ।। १७७॥ किन्त्वहं गुरुणाभ्यर्थ्य, प्रेपितोऽपयितु तव । गृहाण त्यज वाप्येना, त्वमीशोऽस्या ह्यतः परम् ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा स मुनिस्तूर्ण, चचाल स्वाश्रमं प्रति । शकुन्तला ततः पृष्ठमन्वायान्ती धाऽवदत् ॥ १७६ ॥ हते ! दुरात्मके ! दुष्टे !, पापिष्ठे ! कुलपांसने ! । दुःशीले ! मानु मामागाः, श्रयस्व पतिमात्मनः ॥ १८०॥ स्थित्वा दिनानि तावन्ति, वयं कलङ्कितास्त्वया । अधुनेत्य विधातासि, कलङ्कस्यापि चूलिकाम् ॥ १८१॥ इत्युदीर्य मुनिस्तूर्ण, त्यक्त्वा तां मन्दगामिनीम् । आश्रमप्राञ्जलं मार्गमाश्रियत् सपरिच्छदः ॥ १८२॥ गते मुनौ नृपस्याग्रे, तस्थुषी सा शकुन्तला । दुष्यन्तेन निषिद्धाथ, रुइती भुवमाह च ॥ १८३॥ पृथ्वि ! दुरात्मना पत्या, त्यक्ता मुक्तात्र चर्षिभिः । नान्यो मे शरणं तचं, द्विधा भव विशामि यत् ॥ १८४॥ इति तस्यां वदन्त्यां च, द्विधा जाता पुरो मही । ज्योतिषा केनचित्तर्ण, क्वापि नीता शकुन्तला ॥१८५॥
R॥२३३॥
।
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
प्रथमा परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२३४॥
अजापुत्रकथान्तर्गता शकुन्तलाकथा ।
अहो। आश्चर्यमाश्चर्यमिति वाचि समाजने। ययावुत्थाय राजाऽथान्यत्र सञ्जातविस्मयः ॥ १८६ ॥ अन्यदा धीवरः कोऽपि, राज्ञस्तदङ्गुलीयकम् । विक्रतु स्वर्णवणिजा, दर्शयामास दूरतः ॥१८७ ॥ स्वेनोत्थाय वणिक् तस्य, हस्तादादाय तत्तदा । वीक्ष्यमाणोऽक्षराण्यत्र, दुष्यन्तस्येत्यवेक्ष्यत ॥१८८॥ राज्ञोऽङ्गुलीयकं ह्य तदिति व्याघुट्य सोऽर्पयन् । ददृशे नगराध्यक्षः, किमेतदिति वादिभिः ॥ १८६ । पुराध्यक्षा वणिग्यस्तात्तदादायोपलक्ष्य च । महीशमुद्रिकाचौरस्त्वमित्येनमवन्धयन् ॥ ११० ॥ क्षिप्त्वा चतुष्पथे बद्धं, तं राज्ञे ते व्यजिज्ञपन । अमुञ्चंश्च पुरो रत्नरम्यं तदङ्गुलीयकम् ॥ १११॥ दृष्ट्वा तदुपलक्ष्याऽथ, राजाऽस्मार्षीदिदं किल । यन्मया मुनिपुध्य हि, सकेतायापित पुरा ॥ ११२॥ कथं च प्रियाया हस्ताच्च्युत्वा कैवर्तमासदत १ । विनाऽनेन मया नोपलक्षिता हा ! शकुन्तला ॥ १३॥ क्क तानि प्रथमप्रेमचाटुवाक्यानि तां प्रति १ । शत्रु प्रत्यप्यवाच्यानि, क्व चेदानी वचांसि मे १॥ १६४ ॥ मया तदुक्तं येन स्याद्भूयो दशनमेव न । अत एव वचः शान्तं, वक्तव्यमिति शत्रुषु ॥ १६५ ॥ धिग्मां दुर्जनमज्ञानं, कृतघ्नं निवपं शठम् । स्वीकृत्य चाटुभिः कान्तां, दुर्वाक्योऽधुनाऽत्यजत् ॥ १६६ ॥ पश्यन्ती मयि तत्प्रेम, मनसिकृत्य मामिह । आगतापि प्रिया हा ! धिक् , पराभूता मया कियत् ॥ १७ ॥ मम पराभवेनैषा, प्रविवेश महीतलम् । दिव्येन ज्योतिषा तेन, सा भविष्यति रक्षिता ॥ १८ ॥ ततः कैवर्तमाकार्य, दुष्यन्तो दुःखमीयिवान् । पप्रच्छ मुद्रिकारत्नशुद्धिं क्वेदं त्वयेक्षितम् १ ॥ १६ ॥
॥२३४॥
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________
प्रथमः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥२३॥
अजापुत्रक थान्तर्गता शकुन्तला. कथा।
कम्पमानवपुः प्राह, दासो नाथ ! पुरावहिः । तडागे जालपतितं, दृष्टवतदानयं त्विह ॥२०॥ तस्येति वचनं श्रुत्वा, सम्यग्विज्ञाय चेतसि । नात्रापराधोऽस्यास्तीति, बन्धादमोचयन्नृपः ॥ २०१॥ ततः शकुन्तलासङ्गवियोगादरतिं गतः। सर्वत्रापीक्षयामास, परं न प्राप तां प्रियाम् ॥ २०२॥ कालेन तत्र कण्वाश्रमे भूपतिर्गतः । युद्धयमानं मृगेन्द्रेण, द्रक्ष्यति स्वसुतं प्रिंयम् ॥ २०३॥ ज्ञास्यत्येष मदीयोऽयं, सुत ईदृग् पराक्रमः। ततो दृष्ट्वा प्रियां तत्र, परमा मुदमेष्यति ॥ २०४॥ इति दुष्यन्तराजस्य, विस्मृताऽपि शकुन्तला । मुद्राभिज्ञानदृष्टान्ताद्भूयोऽभूत प्रेमभाजनम् ॥ २०५॥ तथेयं त्वत्सखी किश्चित्सङ्कतं वचनं च वा । निवेद्य वेद्यचतुरा, पतिं प्रत्याययेन किम् ? ॥ २०६॥ कुब्जिकाह महाभाग !, प्राञ्जलेयं सखी हि नौ । न वेत्ति वाच्यकर्तव्यज्ञातव्यानि पतिं प्रति ॥ २०७॥ इत्यन्तरेऽभ्युदितोऽकर्को, जगतां पश्यतोहरः । अन्धकारपटं व्योम्नो, यो जहार करै निजैः॥२०॥ ततश्च बुद्धिसन्धानस्तस्य भूपस्य मन्त्रिराट् । रुदत्याश्च स्त्रियस्तस्याः, पिता सोऽत्र समाययौ ॥ २०१॥ मदीयोऽयं महामन्त्री, बुद्धिसन्धान इत्यसौ । राजा तमुपलक्ष्येति, दूरीभूय ययौ गृहान् ॥ २१०॥ अचिन्तयच्च यन्मन्त्री, समागाचत्र कानने । तन्मन्ये रुदती स्त्रीयं, तत्पुत्री स्यात्सखीवृता ॥ २११॥ या मया परिणीताऽऽसीद , से वैषा न परा भवेत् । गर्भसन्देहकष्टेन, मया निर्वासिता गृहात् ॥ २१२॥ तत्किमेषा बहिर्मत्तुं मुपागातत्पिता पुनः । प्रतिपाद्य गृहं नेता, स्वां पुत्रीं गुर्विणीमपि ॥ २१३ ।।
॥२३॥
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
प्रथमः परिच्छेदः
॥२३६॥
अजापुत्रकथान्तर्गताशकुन्तलाकथा।
अन्यदीयो मदीयो वा, तस्या गर्भोऽभवत् किल । तदेतज्ज्ञायते सम्यग् , न विना ज्ञानिना खलु ॥ २१४ ॥ इति चिन्तयन्तं मापमासीनं संसदि स्वयम् । आगत्योद्यानपालस्तु, बद्धाञ्जलिव्य॑जिज्ञपत् ॥ २१५ ॥ राजन् ! ब्रह्माण्डभाण्डान्तर्वत्तिवस्तुनिवेदनात् । आराध्यः कानने कश्चिदेको ज्ञानी समाययौ ॥ २१६॥ राजाऽथ गर्भसन्देहविच्छेदायाशु जग्मिवान् । यथाविधि नमस्कृत्य, शुद्धभूमावुपाविशत् ॥ २१७ ॥ चके ज्ञानी च संसारदावानलघनावलीम् । सद्धर्मदेशनां मोहमातङ्गच्छेदसिंहिकाम् ।। २१८ ॥ विज्ञायावसरं राजा, सन्देहं मनसि व्यधात् । ज्ञानी चाख्यत् सती राजन् ! मन्त्रिपुत्री तव प्रिया ॥ २१६ ।। ज्ञानिवाचं निशम्येति, राजा चित्तेऽकरोदिति । तां सती धिगहं मूढः, पराभूवं निरागसम् ॥ २२०॥ अन्यच्चाद्यापि मनोऽस्मि, विषयाशुचिकर्दमे । सङ्ग्रह्णामि नवनवां, विष्ठाभस्त्रां नितम्बिनीम् ॥ २२१ ॥ न पुनर्भवकुक्षेत्रे, बहुजन्मालवालके । पापानां बद्धमूलानां, छेदिनी शमसम्पदम् ॥ २२२ ॥ इति स्वेनैव वैराग्यसूर्यध्वस्ततमोगुणः । लक्ष्मीबुद्धिनृपस्त्यक्त्वा, राज्यं व्रतमुपाददे ॥ २२३ ॥ परीषहचमृधाटी, सहमानः सुचेतसा । मुनिः सोऽपालयत्सम्यग् , दीक्षां शुद्धा जिनेशितुः ।। २२४ ॥ स मृत्वा चायुषः प्रान्ते, देवोऽभूदच्युते ततः । सम्पूर्णायुस्ततश्च्युवा, जातस्त्वमसि भूपते ! ॥ २२५ ॥ त्वया पूर्वभवे दानं, सम्यग् श्रद्धानपूर्वकम् । तपःसंयमपात्रेभ्यो, ददे तेनासि राज्यभाक् ॥ २२६ ।। या च सा भवता साध्वी, भार्या सतीत्वशालिनी । जातगर्भा निष्ठुरेण, निर्वासितात्मनो गृहात् ॥ २२७ ।
॥२३६॥
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
प्रथम: परिच्छेदः
॥२३७॥
अजापुत्रक. थान्तर्गता शकुन्तलाकथा।
तस्मात्कर्मपरीणामवशाद्देशान्तरं भवान् । एकाकी क्षुत्पिपासात्तों, बभ्राम कर्मसञ्चयात् ॥ २२८ ॥ इत्याकर्ण्य गुरूणां स, वाचमाचान्तकल्मषाम् । जग्राहाऽभिग्रहं राजा, गुरुभ्यः पुरतः क्षमी ॥ २२६ ॥ सम्यग् स्वरूपमज्ञात्वा, न मया कमपि प्रति । रोषितव्यमिति प्रोच्चैर्वाचं प्रोदुच्चरन्नृपः ।। २३०॥ पुनः प्रणम्य पप्रच्छ, स गुरून विहिताञ्जलिः । ममात्मा लप्स्यते मोक्षं न वेति वदत प्रभो!॥ २३१ ।। ज्ञात्वा ज्ञानेन तेप्यूचुरजापुत्र ! महीपते ! । चन्द्रप्रभजिनेन्द्रस्य, तीर्थे त्वं सेत्स्यसि ध्रुवम् ॥ २३२॥ स च चन्द्रप्रभस्वामी, पुर्यामत्र भविष्यति । इक्ष्वाकुवंशसम्भूतो, राजा तीर्थकृदष्टमः ॥ २३३ ॥ खमेतस्मिन् भवे स्वायुः, प्रपाल्य स्वर्गमेष्यसि । भूत्वा मर्त्यः पुनर्भावी, तस्याद्यगणभृद्भवान् ॥ २३४ ॥ श्रुत्वेति मुमुदे राजा, तथेति गुरुजल्पितम् । अभिस्तुत्य सुभक्त्या च, प्रणम्य विससर्जे तान् ॥ २३५॥ ततः परं बभूवैष, धर्मकर्मरतिः सदा । चकार तीर्थयात्राभिर्जिनधर्मप्रभावनाम् ।। २३६ ॥ रत्नस्वर्णमयान्याशु, स बिम्बान्यहतां मुदा । प्रत्यष्ठापयदाचारविदुरो विधिपूर्वकम् ॥ २३७ ॥ यस्मादज्ञानता क्वापि, संसारेऽत्र न जायते । प्राणिनां तच्छु तं तेन, चक्रेऽभ्यस्तं स्वनामवत् ॥ २३ ॥ दयापुरस्सरं धर्म, श्रद्धां सम्यक्त्वलालिताम् । पूजां जिनेन्द्रपादाब्जसपर्यापक्षपातिनीम् ॥ २३६॥ भक्तिं सुविधिसाधुभ्योऽनुरागं जिनशासने । साधम्मिकेभ्यो वात्सल्यं, पोषधादौ व्रतक्रियाम् ॥२४॥ आत्मनश्च गृहस्थानामन्येषां चाभिनन्दयन् । अजापुत्रः स राजर्षी-भृय राज्यं करोत्यथ ॥ २४१ ।।
॥२३७॥
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
क्रमेण व्रतसम्प्राप्तेः, प्राप्य स्वर्गसुखानि सः । चन्द्रप्रभजिनेन्द्रस्य, तीर्थे लब्धा शिवश्रियम् ॥ २४२ ॥ .
इति श्रीदेवेन्द्राचार्यविरचिते श्रीचन्द्रप्रभस्वामिचरिते पूर्ववंश्यप्रस्तावनापरिच्छेदः प्रथमः समाप्तः ॥ ग्रन्थाग्रम् ३१६२॥
॥ अथ द्वितीयः परिच्छेदः ।।
॥२३॥
स्वामिमातादृष्टस्वप्नवर्णनम् ।
सव्वसंपुण्ण रिद्धीए, दिग्घाए पिहुलाइ य । तीए च्चिय नयरीए, चंदाणणाइ तो कमा ॥१॥ संजाओ महासेणो त्ति, राया रायनमंसिओ। पयावो जस्स पुहवीविजयं कुणए सया ॥२॥ तस्सत्थि लक्खणा नाम, भज्जा संपुण्णलक्खणा । जीए समुहलच्छीए, विजियो ससिलंछणो॥३॥ सव्वंगीणं धरती वि, लायणं सुपइव्वया । गिराए विव दिट्ठीए, अमियं वरिसेइ सा॥ ४ ॥ इओ य वेजयंतंमि, तेतीसं सायरोवमा । सुहेणं भुजिउं आउं, जीवो पउमराइणो॥५॥ चित्तकिण्हपञ्चमीए, चंदेऽनुराहमागए। सुहवेलाए पुज्जम्मि, सुहलग्गम्मि तओ चुओ॥६॥ लक्खणाउयरे सामी, तिनाणी अवइण्णओ। माणस व्व सरा रायहंसो मंदाइणीतडे ।। ७॥ जया सामी समोइण्णो, तया तिहुयणे वि हु । उज्जोओ आसि सोक्खं च, नारयाणं पि तक्खणं ॥ ८ ॥
|॥२३८॥
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२३॥
स्वामिमातादृष्टस्वप्नवर्णनम् ।
तत्थावयाररत्तीए, वासागारपसुत्तया । लक्खणा पासई एए, सिविणा उ चउद्दहा ॥ ६ ॥ दंतिराओ चउद्देतो, सेयवण्णो कमुण्णओ। निच्चं मयनदीरम्मो, केलासो विव जंगमो ॥१०॥ वसहो धवलो पीणक्खंधो सरलवालही । कल्लाणकिंकिणीधारी, सविज्जु व्व सरग्घणो ॥११॥ पिंगच्छो दीहरज्जीहो, केसरी लोलकेसरो। उड़पुच्छच्छलेणेसो, सपडाउ व्व भासए ॥ १२ ॥ सामिसेया महालच्छी, अंभोयसमलोयणा । सुहापुण्णो पुण्णकृम्भो, पप्फुल्लंभोयपूइओ ॥१३॥ नाणाविहामरतरुप्पमूणपरिगुफियं । पलंवं दाम सकस्स, धणुव्व बहुवण्णय ॥१४॥ नियाणणपरिच्छंदमिवाणंदनिबंधणं । कतिपूरुज्जोइयासामण्डलं चंदमंडलं ॥ १५ ॥ रयणीए वि तकालं, वासरब्भमकारओ। सव्वंधयारच्छिउरो, फुरुज्जोओ दिवायरो ॥ १६ ॥ किंकिणीमालरम्माए, पडागाए समनिओ । करि व्व कण्णतालेण, राजमाणो महज्झओ ।। १७ ॥ थोउं अट्ठमतित्थेसं, कयाणेगनियाणणं । रुणझूणंतभमरंभोयरम्मं महासरं ॥१८॥ इलालीणसरम्मेहमालालीलावहारिणा । उडूकल्लोलपूरेण, सोहिल्लो खीरवारिही ।। १९ ॥ पुवं जत्थासि देवत्ते, सामी तं चेविवागयं । इहावि तेण नेहेण, विमाणं अइरम्मयं ॥ २०॥ कओ वेकथमिलिओ, तारयाणमिवोकरो । रयणपुजो आगासपुजीभृयामलप्पहो ॥ २१ ॥ तेयस्सीणं पयत्थाणं, तेलोकोयरमज्झगं । तेयं व पिंडियं धूमज्झओ पविदुओ मुहे ॥ २२ ॥
१२३३॥
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२४॥
निसाविरामसमए, लक्खणा सामिणी तओ। सिविणंते सयं चेय, पोमिणीव पबुद्धया ॥ २३ ॥ पमोयभरसोहिल्ला, सा कोमलक्खरेहि य । कहेइ सिविणा रणो, महसेणस्स तो इमे ॥ २४ ॥ सबुद्धिअणुसारेणं, सिविणत्थं वियारिय । उत्तमो तणयो होही, देवि ! तुज्झ त्ति जंपई ॥ २५ ॥ सुमिणपाढगा रणा, पुट्ठा एवं वयंति य । जिणंदो चक्कवट्टी वा, होही देवीइ पुत्तओ ॥२६॥ उत्तमत्तणमित्तस्स, संभावणमसंमयं । सामिणो त्ति पकोवेण, कंपियं इंदआसणं ॥ २७ ॥ अम्हा किं ति अम्हाणमासणाण पकंपणं । तओ जाणित्त नाणेणं, इंदा सव्वे वि तक्खणं ॥ २८॥ सिविणथं विसेसेण, सामिमायाइ अक्खिउं । बंधवा कयसंकेया, इव ते तुल्लमागया ॥ २६ ॥ तओ ते विणया सीसे, घडियंजलिसंपुडा । बिति फुडं सिविणत्थं, सुत्तं व वित्तिकारिणो ॥ ३०॥ कहति सिविणा एए, ससरिच्छत्थकारिणो। चउद्दसरज्जुमाणे, लोए सामी सुओ भवे ॥ ३१ ॥ सिविणत्थं ति अक्खाय, सामिणिं नमिऊण य । खणा नियनियट्ठाणे, गया ते अमरेसरा ॥ ३२ ॥ सामिणी वि सिविणत्थपीऊससिंचिया तया। भूमि च मेहसंसित्ता, जाया रोमंकुरंचिया ॥ ३३ ॥ गब्भडियस्स पहुणो, जसेणं पि य सामिणी । सुवण्णवण्णदेहा वि संजाया पंडुरच्छई ।। ३४ ॥ गुणगउरवेणं व, देहं वहिउमक्खमा । पीऊसरसतित्तेवाहारं पइ परम्मुही ॥ ३५ ॥ वियासपेसलाचक्खू जाया तीए विसेसओ। सामिणं दट्ठमुक्कंठा गहीयप्पसरा विव ॥ ३६॥
स्वामिमातादृष्टस्वप्नवर्णनम् ।
॥२४॥
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२४
॥
दिक्कुमारीकृतप्रभुजन्मवर्णनम् ।
जाया मंदा वि एयाए, गई मंदयरा तया । महामयं गयस्सेव, मयावस्थाविलासिणो ॥ ३७॥ तेलोक्केकमहासारं, सा वहंती वि गम्भयं । नो खिना जं पहावो सो, जिणाणं गन्भवासए ॥ ३८॥ लक्खणाउयरे गम्भो, सणियं सणियं तओ। निगूढं वड़ए मज्मे, भूमीए कंदओ विव॥ ३६॥ गब्मट्ठमतित्थेसपहावा महसेणओ । अईव आसि पुज्जो सो, रायाणं सयलाण वि ॥४०॥ तप्पहावेण रज्जं पि, वित्थिण्णं तस्स रायणो। सरकालवसा चंदकंतीओ अहिगप्पहा ॥४१॥ तप्पहावेण सम्बत्थ, वेरं संतिमुवागयं । संतावा जेण सम्मंति, घणाघणसमागमा ॥४२॥ तओ नवसु मासेसु, दिणेसुद्धहमेसु य । पोसमासस्स किण्हाए, बारसीए निसाखणे ॥४३॥ अनुराहगए चंदे, गुरुमि केंदगे वि य । सुहट्ठाणेसु सुक्ककभोमसणिबुहेसु य ॥४४॥ पंचाणणं पिव सिंही, सिप्पा मुत्ताहलं पिव । विज्जुपुजं व मेहाली, सा पसूया तओ सुयं ॥४५॥ जराउरत्तपमुहकलंकपरिवज्जिओ । उववायसिज्जोभूओ, पिव देवो स रेहई ॥ ४६॥ दट्टण पउरुज्जोयं, तं तेलोक्कदिवायरं । सा जाया पुव्वसंज्मेव, वियासीमुहपंकया॥४७॥ एयम्मि अंतरे साहुसहावो विव सीयलो । आणदियजयज्जीवो, सुरहो वाइ मारुओ॥४८॥ उज्जोओ तक्खणा चेव, संजाओ भुवणत्तये । तसथावरजंतूणं, सुहओ विम्हयावहो ॥ ४६॥ अजायसुहाणं सोक्ख, नारयाणमवि खणं । संजायं तिरियनरसुरासुराण किं पुणो ? ॥ ५० ॥
॥२४॥
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेद
चरित्रम्
॥२४२॥
पुण्णेहिं पिव जीवस्स, वाउदेवेहिं तक्खणा । पुढवीए कया सुद्धी, सव्वमलापहारओ॥५१॥ गंधोदएहि मेहेहिं, आएसेहिं गुरूहि व । मालिण्णकारयं तत्थ, तं रजो उवसामियं ॥ ५२ ।। सित्तबीय व भूमी वि, समुच्छासमुपागया। रिउणो पश्चवण्णाणि, पुप्फाणि पक्खिवंति य ॥ ५३ ॥ किंकराणाहओ चेय, मेहगंभीरसद्दओ । सयं नहं ब्व हरिसा, गाई दुदुही नहे ॥५४॥ अहाहोलोगवत्थव्वा, सिग्धं पचलियासणा । दिक्कुमारीओ अट्ठाओ, सूइगेहं समागया ॥ ५५॥ भोगंकरा भोगवई, सुभोगा भोगमालिणी । तोयधारा विचित्ता य, पुप्फमाला अणिंदिया ॥ ५६ ।। तत्थ अट्ठमतित्थेसं, लक्खणासामिणि पि य । तो तिपयाहिणी किच्चा, वंदित्ता एव विति य ॥ ५७ ॥ नमो ते तिजगम्माय !, जयद्दीवपयाइणि ! । अट्ठ अम्हे अहोलोयवासिणी दिक्कुमारिया ॥ ५ ॥ ओहिनाणेण जाणित्ता, पावणं जिणजम्मणं । तम्महूसवकज्जमि, तप्पहावा इहागया ।। ५६ ॥ ता न बीहव्वमम्हाणमित्थं जंपित्तु तो सयं । संवट्टएण वाएण, फेडंति सकाराईयं ॥ ६॥ मेहंकरा मेहवई, सुमेधा मेघमालिणी । सुवच्छा वच्छमित्ता च, वारिसेणा बलाहया ॥६१ ॥ उडलोयनिवासाओ, एया गंधोययं तओ वरसिऊण मुचंति, जोयणे कुसुमोकरं ॥ ६२॥ नंदा य उत्तराणंदा, सुनंदा नंदिवडणा। विजया जयंती य, जयंती अवराजिआ॥६३॥ पुव्वरुयगवत्थव्वा, करत्थमणिदप्पणा । जिणं गायंति आसीणा, जिणमायाइ ता पुरो॥ ६४ ॥
दिक्कुमारीकृतप्रभुजन्मवर्णनम्।
॥२४२॥
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२४३॥
दिक्कुमारी कृतप्रभुजन्मवर्णनम्।
समाहारा सुप्पदत्ता, सुष्पबुद्धा जसोहरा । लच्छीवई सेसवई, चित्तगुत्ता वसुधरा ॥६५॥ दाहिणरुयगावासा, एया भिंगारहत्थया। ठिया दक्षिणभागम्मि, गायंतीओ जगप्पहुं ॥६६॥ इलादेवी सुरादेवी, पुढवी पोमावई तहा । एकनासा नवमिया, सीया भद्दा तहट्ठमी ॥ ६७ ॥ एया उ पच्छिमे देसे, पच्छिमरुयगागया । गहीयतालविंटाओ, गायंति अट्ठमं जिणं ॥६॥ वारुणी पुंडरीया य, मिस्सकेसा अलंबुसा । हासा सव्वप्पहा चेय, सिरीदेवी हिरी तहा ॥६६॥ उत्तररुयगावासा, एया चलियचामरा । वीयरायगुणग्गामपरा उत्तरओ ठिया ॥ ७॥ चित्ता सीयामिणी चेय, सुपव्वा चित्तहेमि(मेहि)या। विदिसिरुयगागारा, चउरो दिक्कुमारिया ॥ ७१ ॥ एयाओ दीवहत्थाओ, विदिसासु ठिया तओ । रूवा रूवासिया देवी, सुरूवा रूयगावई ॥७२॥ एया रुयगदीवाओ, आगया जिणसामिणो। छिदिऊण नाहिनालं, चउरंगुलवज्जियं ॥७३॥ महारयणसंजुत्तं, भूमीए निक्खणंति य । तस्सोवरि हरियालं, मणिवीढं करंति य ॥ ७४॥ दाहिणुत्तरपुव्वेसं, भागेसु जिणगेहओ। चउसालतयं ताहिं, कयं केलिहरं चिअ॥७५॥ तओ मणिमयं तस्स, मज्मे सिंहासणत्तयं । विहियं दिवसत्तीए, मणिकंचणभासुरं ॥७६ ॥ जिणं देविं च नेऊण, सिंहासणंमि दाहिणे । मक्खियं गंधतेलेहिं, उवट्टणेहिं महिय ॥ ७७॥ पुनसिंहासणे तत्तो, नेऊणं भत्तिवच्छला । न्हवंति दिव्वनीरेहि, जिणं च जिणमायरं ॥ ७८॥
॥२४३॥
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥२४॥
विलिप्प गंधसंबंधसुद्धविलेवणेहिं तो। दिव्वालंकारवत्थेहिमलंकव्वंति सामिणिं ॥७॥ उत्तरआसणे निच्चा, गोसीसचंदणेहि य । जायवेयं समुद्दिष्प, होममेया कुणंति य ॥८०॥ तो रक्खापोट्टलिं ताओ, जिणस्स सामिणीइ वि । बंधंति जिणमेयाणमेस मचिकमो धुवो ॥१॥ पवयाऊ तहा होहि, भासंतीउ त्ति कोमलं । पहुकण्णंतिए ताओ, हणंति गावगोलया ॥२॥ नेऊण सूइयागेहं, ठावंति सयणे तो । जिणं देविं च छप्पना, ताओ गायंति मंगलं ॥३॥
इत्थंतरम्मि सग्गेसु, घंटाणं जुगवं झुणी । जाओ य लग्गवेलाए, वादित्ताणं च उच्चओ ॥८४॥ आसणाणि सुरिंदाणं, सेलमूलत्थिराणि वि । कंपियाई तया सद्धिं, हियएहिं ससंभमं ॥८५ ॥ तओ सोहम्मनाहो सो, रोसारुणविलोयणो । चितई कस्सऽहो । सग्गभोगलच्छी परम्मुही? ॥८६॥ दुक्खसायरमज्झम्मि, को वा बुडणमाणसो ? । अकम्हा जेण अम्हाण, कंपियं इममासणं ॥ ८७॥ ईय चित्ताउरो जाव, दिक्खु चक्खूणि खिप्पई । पिच्छए न पुरो कि पि, ता पुणो वि विचितई ॥ ८८॥ किं मे चवणकालोऽयं, सो वि नो घडए जओ। मिलाणाणि न पुफ्फाणि, कंपए नामरदुमो ॥ ८ ॥ नत्थि वत्थावरागो वा, अस्थि दीणत्तणं न मे । निमेसिणी न मे दिट्ठी, न सखेओ सचीजणो ॥१०॥ ता एयं किं भवे एवं १, वियप्पाउलमाणसो । सो जाव वट्टई ताव, पडिहारो पर्यपई ॥११॥ अलं ते संभमेणेवं, आसणुक्कंपमित्तओ। तेलोकपलए सत्ता, संति भिच्चा जओ तव ॥ १२ ॥
दिक्कुमारीकृतप्रभूजन्मवर्णनम् ।
॥२४॥
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________
स्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२४५॥
इन्द्रादिविहितजन्मोत्सवः।
ता दिजउ ममाएसो, किं करोमि सईपिया ! १।पहावा ते न मे किं पि, असज्झं भुवणत्तए ॥ १३ ॥ तओ मणसमाहाणं, काऊणं विबुहाहियो । ओहिनाणेण विनाय, अट्ठमजिणजम्मणो॥६४॥ संजाओ तक्खणा चेव, रोमंचंचियविग्गहो । विणएण समुट्टित्ता, सो सिंहासणओ तओ ॥ ५॥ जिणंदाभिमुहं गच्चा, पयसत्तट्ठयं हरी । एगसाडोत्तरासंगो, णिडालघडियंजली ॥१६॥ नमोत्थुणं अरिहंतस्स इच्चाईहिं पएहिं सो। सासएहिं सुभत्तीए, थुणेइ अट्ठमं जिणं ॥ १७ ॥ पुणो सिंहासणासीणो, पडिहारं स भासए । धी पेच्छ केरिसं पावं, अजुत्तं चितियं मए ॥८॥ उप्पण्णो जंबुदीवस्स, खेत्ते भरहनामए । चंदाणणाइ पुरीए, अट्ठमो तित्थसामिओ॥६॥ आणवेइ तओ देवाणीकनाहं जहा तुवं । वाएहि सुघोसं घंटे, तेण एवं तओ कयं ॥ १०॥ वाइयाए सुघंटाए, घंटा वज्जंति अन्नया । महुरगाइणीपिट्टे, पक्खागायणिओ विव ॥ १०१॥ तओ भो भो सुरा! जाओ, भारहे तित्थनाहओ । ता तुम्हे एह सकस्स, पासे एवं स घोसए ॥ १०२॥ सुणिऊणित्ति तो देवा, समुभूयपमोयया। देवीवग्गेण संजुत्ता, आगया सक्कसन्निहिं ॥ १०३ ॥ तो सक्को पालयं नाम, तियसं आभिओगियं । विमाणं पालयं नाम, करेहि त्ति समाइसइ ॥ १०४॥ तो तेण देवसत्तीए, विमाणं निम्मियं खणा। पंचसयजोयणुच्चं, वित्थारे लक्खजोयणं ॥१०५॥ मेरुसिंगसमाणेण, हेमसिंहासणेण तं । सणाहं मज्झदेसंमि आणीयं सक्कसन्निहिं ॥१०६॥
॥२४॥
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥२४६॥
१०७ ॥
१०८ ॥
इंदसामानियाईहिं देवेहिं अच्छराहि य । समं तत्थ समारूढो, सको सम्मयपेसलो ॥ गाइज्जमाणो देवीहिं, बंदीकयजयारवो । सेसविमाणारूढेहिं, देवेहिं चलिओ समं ॥ आगच्छंतो कमेणेसो, दीवे नंदीसराभिहे । संकोडेर विमाणं तं, गंथं- सुद्धमई विव ॥ १०६ ॥ पत्तो तत्तो सुरसामी, सामिजम्मणमंदिरे । रवि व्व मेरु जाणट्ठो, पयाहिणी करेह तं ॥ ११० ॥ विमाणाओ समुत्तिणो, सामि देविं च पेच्छए । पढमं ढोयणं सक्को, पणामं ताण कुव्व ॥ १११ ॥ तओ पयाहिणी किच्चा, जिणं जणणीसंजुयं । पुणो नमेइ जेणं नो, भत्तीए पुनरुत्तया ॥ ११२ ॥ सको थुणे तो देवि, लक्खणं जिणमायरं । तुमं धन्नासि पुन्नासि, सुकयत्थासि सामिणि । ॥ ११३ ॥ जीए कुच्छ समुहंमि, उपपन्नो जिणकोत्थुहो । हरीण हिययाहिंतो, जो न उत्तरिही सया ॥ ११४ ॥ जणिऊणं जिणं जीए, पुव्वाए व्व दिवायरं । दिसाणं पिव नारीणं, अप्पाणं पढमं कयं ॥ ११५ ॥ धम्मोद्धरणधोरेओ, मोक्खमग्गपईवओ। जीए अट्ठमतित्थेसो, जाओ पुत्तत्तणेणिमो ॥ ११६ ॥ तो अवस्साविणि विज्जं दाऊणं तीइ वासवो । दिव्वसत्तिकयं बाल, - सरूवं तत्थ मिल्लिय ॥ ११७ ॥ काऊ पंचवाणि, अणुजाणवित्तु वासवो । एगेणं धारए नाहं, बीएणं छत्तमुज्जलं ॥ चामरा दोहिं सो वज्जं, उल्लालेह परेण य । उप्पईओ नहे सद्धिं गायंतेहिं सुरेहिं सो ॥ पत्तो खणेण मेरुम्मि, पंडगम्मि महावणे । दाहिणे दिसिभायंमि, अस्थि पंडुसिला तहिं
११८ ॥
॥
११६ ॥
१२० ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
इन्द्रादिवि+ हितजन्मो
त्सवः ।
॥२४६॥
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________
NO
द्वितीया परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥२४७॥
| इन्द्रादिविहितजन्मोत्सवः ।
अस्थि सिंहासणं तत्थ, पुन्वाभिमुहमुत्तमं । सोहम्मेसो जिणं अंके, काउं तत्थ निविट्ठओ॥१२१॥ इत्थंतरंमि अन्ने वि, इंदा तेसट्टि आगया। नव वेमाणिया वीसं, भुवणसामिणो तहा ॥ १२२ ॥ चंदचंडलई दोन्नि, बत्तीसं वंतरेसिणो । एवं सब्वे वि ते इंदा, चउसट्ठी य पुण्णया ॥ १२३ ॥ अच्चुईदेण तो देवा, आणत्ता आमिओगिया । जहा सिग्धं समाणेह, तित्थाणं जलमुज्जलं ॥ १२४ ॥ तओ ते देवसत्तीए, कुव्वंति कलसा घणा । रयणरुप्पसोवण्णमणिमट्टियनिम्मिया ॥ १२५ ॥ खीरोयपुक्खरंभोहिपमुहाणं जलं तहा। मागहाईण तित्थाणं, गंगाईण नईण य ॥१२६ ।। आणीयाणीय पाणीयं, ते देवा आभिओगिया । कु भेहिं तेहिं तो सिग्छ, कहिंति अच्चुएसिणो ॥ १२७॥ तओ कउत्तरासंगो, भत्तीए अच्चुएसरो। धूविऊणं पुष्फंजलिं, पहूपाएसु मिल्लए ॥ १२८॥ मुहरालिसरोजेहिं, गायंता सामिणो गुणं । भिंगारा अप्पिया तत्तो, देवेहिं अच्चुएसिणो ॥ १२६ ॥ अट्ठोत्तरसहस्सेणं, कुम्भाण समकालयं । आरंभेइ जिणन्हाणं, जुत्तो देवेहि सो तओ॥१३०॥ पडहं के वि वायंति, संखं पूरांति के वि य । ताडंति दुदुहिं अन्ने, के वि वायंति काहलं ॥ १३१ ॥ तिउल्लिझल्लरीभेरीभंभाकंसालयाइयं । वादित्तं वाइयं सव्वं, तया देवेहिं संमया ॥१३२॥ नच्चंति सुरनारीओ, गाएइ किन्नरीगणो । पढंता सामिर्मिदा ते, बंदीभावमुवागया ॥ १३३॥ किं बहुणा-तं जम्मदिवसं पप्प, तेलोक्कगुरुणो तया कीलंति तियसा सव्वे, परमाणंदनिब्भरा ॥ १३४ ॥
॥२४७॥
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२४८॥
इन्द्रादिविहितजन्मोत्सवः।
एवमन्ने वि बासट्ठी, इंदा आणंदमंथरा । अट्ठमतित्थसामिस्स, कुणंति न्हवणं कमा ।। १३५ ॥ उच्छंगे सामिणं किच्चा, तओ ईसाणवासवो। सिंहासणंमि आसीणो, जहा सोहम्मवासवो ॥ १३६ ।। अह सोहम्मकप्पिदो, सामियाओ चउद्दिसं । चउरो फलिहुत्तंगवसहाओ विणिम्मए ।। १३७ ॥ ताण फोडियपायालनालेहिंतो व्व संतया । उन्भूया अट्ठसिंगेहि, वारिधारा नहत्थले ॥ १३८ ॥ सुरासुराण देवीहिं, दिस्समाणा सकोउयं । ताओ पडंति सामिम्मि, समुद्दे निम्मगा विव ॥ १३ ॥ जलजंतेहिं व तेहिं, निस्सरंतेण वारिणा । सोहम्मिदेण तित्थेसो, अट्ठमो ण्हविओ तओ ॥१४॥ पडतं सामिसीसाओ, ण्हवणंबु पडिच्छिय । खिवेइ मत्थए इंदो, संतत्तो कुञ्जरो विव ।।१४१॥ ते चउरो वि वसहा, उवसंहरिया खणा । इंदेण इंदजालं व, इंदजालियसामिणा ॥ १४२ ॥ एवं ण्हवित्त विच्छड्डा, सोहम्मिदो तओ पहुं । आमज्जइ सुवत्थेहिं, रयणदप्पणं विव ।। १४३ ॥ दिव्वेणमंगरागेण, चच्चिऊण जगप्पहुं । सदसेहिं सुबत्थेहिं, दिव्यपुप्फेहिं पूयए ॥ १४४ ॥ सेहरकुण्डलमुत्ताहारकेऊरकंकणा । कडिसूत्तं कडयाई, जहाहाणं निवेसए ॥ १४५ ॥ तओ आरतियं इंदो, समुत्तारेइ सामिणो । देवा खिवंति पुप्फाणि, निम्मलाणि मणाणि व ॥ १४६ ।। एवं हवित्तु पूइत्ता, अप्पाणं कयकिच्चयं । मण्णमाणो सुराहीसो, संथुणेइ जयप्पहुं ॥ १४७ ॥
जय अट्ठमतित्थेस !, जय संसारतारय ।। जय तिलोयजीवाणं, निन्निबंधणबंधव ! ॥ १४८॥
||२४८॥
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२४॥
स्वाम्यङ्गलक्षणानि ।
तेलोक्कं रायदिप्पंतं, दट्टणं कारवाइया । उन्हाणा दाणि मे दिट्ठी, दिढे चंदे व्व ते मुहे ॥ १४६ ॥ अहुणा भारहे खित्ते, तइ भाणुम्मि उग्गऐ । कीलंति मिलिया चोज्ज, नाह ! सव्वे वि कोसिया ॥ १५० ॥ अज हत्था कयत्था मे, ण्हवणं जेहिं ते कयं । न हु बुद्धि विणा मेहो, कया वि सहलो हवे ॥१५१ ॥ मज्झिमो वि तए नाह !, जाओ संपयमुत्तमो। मच्चलोओ जहा रासिविसेसेण गहो सुहो ॥ १५२ ॥ ससिरीयं जगं दाणि, जायं तुमंमि आगए। न विणा कोत्थुहं लच्छी, विण्हुवच्छत्थले सिया॥१५३॥ इंदेहिंतो वि एत्ताहे, मच्चा उच्चत्तमागया। जं ते देसणनिस्सेणिं, रूढा सिझंति नो वयं ॥१५४॥ वायालावि सया जीहा, तुमंमि कयसंथवा । कयत्था जेण मेहंदु, सुत्तीए होइ मोत्तियं १५५॥
एवं थुणित्त तित्थेसं, पमोयमोइमाणसो । अप्पाणं पंचहा किच्चा, सोहम्मेसो पुरा जहा ।। १५६ ॥ ईसाणसामिणो अंका, गिण्हित्ता सामिणं तओ । लक्खणालंकियं गेहं, पत्तो जचो सरेहिं सो॥ १५७ ॥ संहरित पडिच्छंद, सामिणो मोत्तु अंत्तिए । हरइ निद्द देवीए, पोमिणीए जहा रवी ॥ १५ ॥ दुगूलजुगलं सीसे, रयणकुडलद्दुगं । नहें रवि व उल्लोचे, ठावेइ केलिगंडुयं ॥ १५६ ॥ न थनपाइणो जेण, अरिहंता तओ हरी । संकमेइ जिणंगुठे, नाणाहाररसामियं ॥१६॥ जिणस्स पिउणो गेहे, हिरण्णरयणाईयं । पूरणीयं तए इत्थ, जक्खेसं आइसेइ सो॥१६१॥ जिणमाइजिणंदाणं, विरूवं चिंतिही य जो। तस्सऽज्जयमंजरि व्व, सत्तहा फुट्टिही सिरं ॥ १६२॥
॥२४॥
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रम
द्वितीयः परिच्छेद
स्वामि
चरित्रम्
॥२५॥
स्वाम्यङ्गल. क्षणानि ।
एवं सव्वाण देवाणमाणवित्त सुराहिवो । नंदीसरम्मि अट्ठाहिं, किच्चा सट्ठाणमागओ॥१६३ ॥ लक्खणा वि पडिबुद्धा, सभत्तुणो कहेइ तं । सिविणं पिव रत्तीए, बुत्तंतं सयलं तओ ॥ १६४ ॥ महसेणो महाणंदपरिपुण्णसरीरओ । पहुजम्मूसवं बारदिवसाणि वहेइ सो ॥ १६५ ।। मायाइ गभगे अस्सि, चंदपाणस्स डोहलो। जाओ त्ति चंदप्पहु त्ति, पियरो दिति नामयं ॥ १६६ ॥ सक्कसंकमियं सामी, नियंगुठे रसामियं । तं पिबेइ जहिच्छाए, नीकतोयं व रुक्खओ ॥१६७।। सक्काइट्टा उ देवीओ, पंचधाईपयं गया । तस्स पासं न मिल्लंति, समिइ व्व महामुणी ॥ १६८ ।। चत्तसेयमलद्देहो, धवलमंससोणिओ। अदिस्साहारनीहारो, सुगंधमुहमारुओ ॥१६॥ वज्जरिसहनारायदेहो चंदसुलंछणो । कमा अहमतित्थेसो, वीयाचंदु व्व वड़ए ॥ १७० ॥ वयवुडीए सद्धाए, रूवलायण्णकोसला । सामिणो सह वड्ढेति किरणा रविणो जहा ॥ १७१ ॥ तथाहि__ जोवणे पि पया रत्ता, उण्हा समतला तहा । कोमला अस्सेयकंपा, चक्कंकुसाइलंछिया ॥ १७२ ।। वत्तलो मंसलो तुगो, भुजंगमफणोवमो । अंगुट्ठो पहुणो जत्थ, मणि व्व रेहए नहो ॥ १७३ ॥ नीरंधा सरला नंदावत्तंका अंगुलीउ से । पहुलो बटुलो पण्ही, गूढा गुप्फा य सामिणो ॥१७४ ॥ उवरिं आणुपुवीए, कुम्मो ब्व उन्नया पया । अप्पयाससिरा निद्धा, लोमहीणा जगेसिणो ।। १७५ ॥ एणीए सरिसा जंघा, बटुला कममंसला । पुण्णेंदुवटुलं जाणुजुर्ग मंसेण पूरियं ।। १७६ ॥
॥२५॥
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________
'चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥२५१ ॥
कमेण पीवरा ऊरू, रंभाथंभो व्व कोमला । गयस्सेव समारूढा, सामिणो जलधारिणो ॥ १७७ ॥ अइगूढं च पुंविधं, जश्च्चस्स तुरगस्स व । सुदीहा मंसला धूला, विसाला कढिणा कडी ॥ १७८ ॥ मज्झभागो किसो नाही, सरियावत्तसोयरा । मंसला कोमला निद्धा, कुक्खीओ सरला समा ॥ १७६ ॥ तुच्छरोमोन्नया कक्खा, गंधसेयमलोज्झिया । मज्झवरं व आयासं, मेरुमज्झं व भूयलं ॥ १८० ॥ पिहुलं से वच्छलं, ससिरीवच्छमुनयं । दढपीणुन्नया अंसा, वसहक्खंधसोयरा ॥ १८१ ॥ आजालंबिणो बाहू, नारगुद्धरणक्खमा । आरचा कठिणा उण्हा छिद्दसेउज्झिया करा ॥ १८२ ॥
सुपल्लवा अंगुलीओ कप्पलया विव । लोयसंतावउच्छेदे, सजला दिग्धिया विव ॥ १८३ ॥ तिरेहो भव्वपंथाण, मोक्खपंथस्स कारिणो । वयणपुण्णकु भस्स, सामिकंठो पडिग्गहो ॥ १८४ ॥ मसिणा मंला निद्धा, कवोला तह सामिणो । कमलासरस्सईणं, पल्लंका विव कोमला ॥ १८५ ॥ सरलावत्तसोहिल्ला, कण्णा खंधावलंबिणो । रूवलावण्णलच्छीणं, केलि अंदोलया विव ॥ १८६ ॥ लावण्णदुद्धसिंधुम्मि, अहरो विदुमप्पहो । बत्तीसं दसणा जीहा, गंगातीरे व्व हंसया मुहम्म निवसंतीणं, लच्छीसरस्सईण से । नासावंसो य एयाण, सीमाघाडो व्व रेहई ॥ अहस्स दीहे चिबुए, रेहति कुच्चकुतला । सुरहिस्सासपाणट्ठं पडलं छप्पयाण व ॥ १८६ ॥ सामपक्खाओ अच्छीओ, लीणा लिपोमिणीउ व । कण्णदोलाधिरोहत्थं, पिव लग्गा इमा तहिं ॥ १६० ॥
॥
१८७ ॥
1
१८८ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
स्वाम्यङ्गल क्षणानि ।
॥२५१॥
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________
।
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२५२॥
स्वाम्यङ्गलक्षणानि ।
जीयाखिलतिलोगाए, चक्खुलच्छीइ सामिणो। आतवत्तत्तणं पत्ता, सणासा भालपट्टिया ॥ १११॥ उण्हीससोहियं आणुपुबीए य समुन्नयं । अहोमुहच्छत्तनिहं, उत्तमंगं जगेसिणो ।। ११२॥ कुडिला कोमला निद्धा, सीसकेसा य सामिणों । जोण्हालित्तेव धवलवण्णा तणुलया तहा ॥१९३॥ किं बहुणासव्वलंक्खणसंपुण्णो, सव्वावयवसुदरो । सडिवणुसउत्तुंगो, नयणाणंददायगो ॥ १६४ ॥
दत्तहत्थो महिंदेणं, जक्खढालियचामरो। धरणिंदपडिहारो, वरुणछत्तधारओ ॥ १६५॥ जय जीव चिरं नंद, इत्थं देवेहिं निच्चयं । पढिज्जंतो जयस्सामी, विहरेइ जहासुहं ॥ १६॥ विसएसुनिरीहो वि, विरत्तो विभवे पहू । ओहिनाणेण जाणतो, भोग्गं कम्मं नियं तओ॥ १७॥ सड्ढे पुवलक्खजुगे, अब्भत्थिओ पिऊहिं सो। रूवलावण्णसंपुण्णा, परिणेइ सुकण्णया ॥११॥ कीलोज्जाणसरोवावीसेलाइसु जहासुहं । ताहि सद्धिं स कीलेइ, ताराहिं पिव चंदमा ॥१६॥ .. अम्हाणमेस सामि त्ति, पमोयभरसुदरा । रज्जामिसेयं सामिस्स, निवा सव्वे करंति य ॥ २० ॥ सट्टाछपुघलक्खाउ, चउवीसंगसंजूआ । धम्मत्थकामललिओ, रज्जं पालेइ सामिओ ॥ २०१॥ तओ लोगंतिआ देवा, तत्थाहिगारिणो धुवा । आगम्म सामिणं नच्चा, पमणंति कयंजली ॥ २०२ ॥
जगबंधव ! सव्वण्णू ! सव्वदंसण ! सामिय ! । समओ एस ते तित्थं, भयवं ! तं पयट्टय ॥२०३॥ तओ संवच्छर दाणं, दितस्स पहुणो सयं । अदिज्जन हुयं किंची, अपहुत्तं न किंचण ॥ २०४॥
॥२५२॥
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२५३॥
स्वामिवि. हारः।
तियचउक्कचच्चरपुरम्भंतरबाहिरे । जो य जं मग्गए तस्स, दिज्जए तोसपुव्वयं ॥ २०५॥ वासवाइट्ठजक्खेसपेरिया जिंभया सुरा । सामिणो पूरयंतिऽत्थ, सयलं कंचणाइयं ॥ २०६॥ कोडिमेगं हिरण्णस्स, लक्खा अट्ठव सामिओ। देइ दिणे दिणे सूरोदयाओ जाव भोयणं ॥ २०७॥ वच्छरेण सुवण्णस्स, तिनि कोडिसया तहा । कोडिअट्ठासियं चेय, लक्खासियं च देह सो ॥ २०८ ॥ जायसंसारवेरग्गा, दिक्खाए सामिणो जणा। सेसमित्तं पगिण्हंति, इच्छादाणे विनाग्गलं ॥ २०६ ।। संवच्छरते चलियासणेहिं वासवेहिं से । आगम्म विहिओ दिक्खाभिसेओ सामिणो सयं ॥ २१० ॥ दिव्वालंकारवत्थाणि, सामी चंदप्पहो तओ। पहिरेइ ठिई एसा, दिक्खानिक्खमणे धुवा ॥ २११ ॥ अणुत्तरविमाणाणं, विमाणमिव किंचण । तओ मणोरमं नाम, सिवियं नेइ वासवो ॥ २१२ ॥ दत्तहत्थो महिंदेण, आरूहेइ तयं पहू । माविलोयग्गगेहस्स, सोवाणं पढमं विव ।। २१३॥ मणुस्सेहिं पुरोभागे पच्छाभागे सुरेहिं य । उद्धरिया य सा मुत्तो, पुण्णभारु ब्व अप्पणो ॥ २१४॥ पिक्खियं आगएहिं च, मणुस्सेहि महीयलं । पच्छाईयं तओ देववग्गेहिं गयणंगणं ॥ २१५ ॥ थूयमाणो नरिंदेहि, गीयमाणो सुरेहिं य । सोहम्मेसाणसक्केहि, ढालिज्जमाणचामरो ॥ २१६ ॥ पुरओ नच्चमाणाहिं, अच्छराहिं विराईओ। दत्तासीसो मणुस्सीहिं, वत्थंचलकराहिं य ॥ २१७ ॥ वरमंगलतूरेहि, ताडिज्जंतेहिं अम्गओ। कहिज्जंतनिक्खमणो, तिलोगस्सावि सामिओ॥२१८॥
| ॥२५३॥
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ २५४ ॥
नरिंदेहिं सुरिंदेहिं, इयरेहिं बहूहिं य । सयणेहिं अणुगम्ममाणो चंदप्पहो पहू ॥ २१६ ॥ सहस्संबवणं गच्चा, मायं व सिवियं खणा । मुद्दा असोयतरुणो, हिट्ठ े सामी समागओ ॥ २२० ॥ वत्थालंकारमालाओ, मुत्तूण निष्परिग्गहो । ठिओ चंदप्पही सामी, तओ सोहम्मवासवो ॥ २२१ ॥ कोमलं धवलं सहं, देवद्सं सुवत्थयं । एसा ठिह त्ति काऊण, पहुक्खंधे निवेस ॥ २२२ ॥ पोस किण्हतेरसीएऽणु राहत्थे निसायरे । दिणस्स पच्छिमे भागे, समचित्तो पहू तओ ॥ २२३ ॥ चऊहिं नियमुट्ठीहिं सिरे लोयं करेइ सो । पंचमीए य मुट्ठीए, कुच्चदेसे तओ पहू ॥ २२४ ॥ झल्लिऊण तओ केसे, नियसत्तीए वासवो। खीरोअहिजले सिग्धं, खिवेऊण समागओ ॥ २२५ ॥ कच्छतवो कम्मो, मुत्तो धम्मो व्व सामिओ । किच्चा सिद्धनमोकार, पच्चक्खं सयलाण विं ॥ २२६ ॥ सावज्जं सयलं जोगं, पच्चक्खामि ति भासए । मोक्खमग्गमहाजाणं, चारितं पडिवज्जए ॥ २२७ ॥ सामिदिवखाख जायं, नारयाणं पि तक्खणं । सरयायत्रतत्ताणं, पिवऽभच्छायया सुहं ॥ २२८ ॥ मच्चखित्त मणोदव्यपगासं मणपज्जवं । उप्पण्णं सामिणो जेण, चारित्तिणो भवे तयं ॥ २२६ ॥ सुमरित्त पसायं तं सामिणो अप्पणोवरि । नेहेण तेण तो रायसहस्सं गिण्हए वयं ॥ २३० ॥ तओ पोमपुरे सामी, सोमदत्तस्स राइणो । निवासंमि दिणे बीए, परमन्नेण पारए ॥ २३१ ॥ नहं दुदुहिसण, पूरियं तयणंतरं । रण्णो य सोमदत्तस्स, अप्पा पुण्णेण पूरिओ ॥ २३२ ॥
द्वितीयः
| परिच्छेदः
स्वामिवि
हारः ।
॥२५४॥
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२५५॥
जाया रयणवुट्टी वि, सोमदत्तस्स मंदिरे । देवासुरमनुस्साणं, हरिसं सुपसन्नया ॥ २३३ ॥ जरथ सामी पयं देइ, तं पुज्जं वसुहातलं । पंचवण्णं तओ पुप्फबुद्धिं देवा कुणंति य ॥ २३४ ॥ सव्वामरदुमोन्भूयपुप्फनीसंदसंचया । तओ गंधोदयवुडिं, कुव्वंति तियसा सुरा ॥ २३५ ॥ कुणमाणो नहं चित्तमेघमालामयं परं । चेलुक्खेवो सुरेहिं पि, कओ चामरसोअरो ॥ २३६ ॥ ओ सामी गओनत्थ, सोमदत्तेण तो तहिं । कारियं रयणवीढं, जहिं पाराविओ पहू ॥ २३७ ॥ सामी खग्ग व्वणासीणो, खग्गिसिंगं व एगओ । सुरगिरि व्व निक्कंपो, सीहु व्व भयवज्जिओ ॥ २३८ ॥ पवणो व्यापडिबद्धो, एगदिट्ठी अही विव । संखो व्व निरवलेवो, कुम्मो व्व गुत्तइंदिओ ॥ २३९ ॥ चंदो विव सीयलेसो, गंभीरो सायरो विव । सूरो व्व महापयावो, जीवो व्वऽखलिओ सया ॥ २४० ॥ कंचणं अणलेणेव, तवेणं तेयभासुरो । वुईहिं वरसाखि व्व, गुत्तीहिं तिहिं संबुडो ॥ २४९ ॥ धरं तो पंचसमिई, धाणुको व्व सरे खरे । पराभूयकतेएण, हिमेण अजिओ पहू ॥ २४२ ॥ माहमासनिसीहेण, हिमीकयजलेण वि । अखंडिज्जंतपडिमो, परिमाण विवज्जिओ ॥ २४३ ॥ अरणे वग्घसीहाइदुस्सावयभयावहे। पुरे सुस्सावयघणे, निव्विसेसगइट्टिई ॥ २४४ ॥ एगागी निम्ममो मोणी, निग्गंथो झाणतप्परो । अजिओ परीसहेहिं, संसारट्टिवज्जिओ ॥ २४५ ॥ विहरतो महीवीढे, छाउमत्येण सामिओ । विहरितु तिनि मासा, सव्वत्थ वि जिणेसरो ॥ २४६ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
स्वामिवि
हारः ।
।। २५५॥
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२५६॥
जत्थ दिखाखणो जाओ, सहसंबवणे तहिं । समागम्म पडिमाए, पुण्णागस्स तले ठिओ ॥ २४७ ॥ इंदियाणि तहा चित्तं रुभित्तु झाणमागओ । अप्पमतं गुणद्वाणं, पवण्णो जिणसामिओ ॥ २४८ ॥ तओ अपुचकरणमारूढो पडिवज्जए। सुकज्झाणं सवीयारं, पहुत्त सवित्तक्कयं ॥ २४६ ॥ अनियहिं च सुहुमसंपरायगुणं गओ । तओ खीणकसायं तं पडिवनो जगप्पहू ॥ २५० ॥ एगस्तुयमवीयार, सुकज्झाणं दुईयगं । खणेण संगओ सामी, खीणमोहं ति तक्खणे ॥ २५१ ॥ नाणपंचावरणाणि, चक्क दंसणावरे । अंतराया य पंच त्ति, घाइकम्माइ खोडए ।। २५२ ॥ वयाओ तिहिं मासेहिं, गऐहिं मासि फग्गुणे । किण्हाए सत्तमीए उ, चंदेऽणुराहमागए ॥ २५३ ॥ सामिणो कछस्, चंदप्पहजिणेसिणो । सच्चकारं व सिद्धीए, जायं केवलमुज्जलं ॥ २५४ ॥ पन्ना य दिसा जाया, सुहा वायंति वायवो । नारयाणं पि संजायं तक्खणं दुलहं सुहं ।। २५५ ।। सामिकेवल माहष्पचलियासणवासवा । आगया तत्थ जत्थत्थि, सव्वण्णू सव्वदंसणो ॥ २५६ ॥ तओ जोयणमाणेणं, भूमिं वाउकुमारया । पमज्जंति तहा जीवपीडा न य भवे जहा ॥ २५७ ॥ गंधं बुद्धिं कुव्वंति, सिग्धं मेघकुमारया । वंतरा हेममाणिक्काईहिं बंधंति भूमियं ॥ २५८ ॥ ओहोमुहबिटाणि, उग्गयाणीव भूयले । पंचवण्णाणि पुष्पाणि, खिवंति वंतरा सयं ॥ चउद्दिसिं विणिम्मंति, तोरणज्भयमाईयं । अहो तेसि च अट्ठ े व सत्थियाईणि मंगले
॥
२५६ ॥
२६० ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
स्वामिव
हारः ।
॥२५६॥
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२५७॥
नाणामणिक विसीसं, तेएणोजोईयंबरं । उच्च रयणपायारं कुब्वैति सम्गवासिणो ॥ २६१ ॥ तओ कणयपायारं, रयणकविसीसयं । कुव्वंति जो (इ) सिया देवा, तत्थाहिगारिणो खु ते ॥ २६२ ॥ तईयं रूप्पपायारं, सोवण्णक विसीसयं । भत्तीए य पक्कुव्वंति, देवा भवणवासिणो ।। २६३ ।। पइवप्पं च चत्तारि, गोपुराणि कयाणि य । माणिक्कतोरणा तत्थ, पडायालंकिया कया || २६४ || पहदारं कया वावी, सुवणंभोयसु दरा। बीयवप्यंतरे साणकोणे य देवछंदयं ॥ २६५ ॥ पइद्दारं वैमाणियन्वंतराजोसिया तहा । भवणवद्दणो निच्चं, चिट्ठति दारपालया ॥ २६६ ॥ बीए वप्पे तहा देवी, जया य विजयाजिया । सा अवराजिया चेय, पडीहारीपयंगया || २६७ || तईप्पे एको य, पद्दारं पि तु बरू । चिट्ठ इ ते पडीहारा, सस्सआउहसंजुया ॥ २६८ ॥ समोसरणमज्झे य, वंतरेहिं कओ तओ। अट्ठारधणुसउच्चो, रम्मो चेईयपायवो ॥ २६६ तस्साहो रयणवीढं, तस्सोवरि समुण्णयं । सवायवीढं रयणसिंहासणं कुणंति य ॥ २७० ॥ तस्सोवरि कयं छत्तत्तयं रम्मं समुज्जलं । सामितिजगसामित्तचिण्हतयं च उन्नयं ॥ २७१ ॥ जक्खेहिं दोहिं पासेसु, चामरा घरिया तओ । समोसरणवारं मि, धम्मचेक तओ कयं ॥ २७२ ॥ चव्हाण देवाणं, कोडीहिं वरिओ सयं । ता समोसरिडं सामी, चलिओ अट्टमो जिणो ॥ २७३ ॥ सहस्सपत्ताणि हेमपउमाणि तओ नव । ते संचारंति पुरओ, तेसुवरि चले पहू ॥ २७४ ॥
1
द्वितीयः परिच्छेदः
समवसरण
स्थितिः ।
॥ २५७॥
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥२५॥
समवसरणस्थितिः।
पइसित्तु पुधदारे, ता समोसरणं जिणो। सयं चेईयरुक्खस्स, पयाहिणं कुणेई य ।। २७५ ॥ नमो तित्थस्स भणित्ता, सामी पुव्वदिसामुहो। अलंकरेइ रयणसिंहासणं जगप्पहू । २७६ ॥ दिसासु तिसु अन्नासु, पडिबिंबाणि सामिणो । कुणंति वंतरा झत्ति, तारिसाणेव सव्वहा ॥ २७७ ॥ सिरस्स सामिणो पच्छा, जायं भामंडलं तओ। अकम्हा एव संजाओ, आगासे दुदुहिज्झुणी ॥ २७८ ॥ सामिणो पुरओ जाओ, तो रयणमयज्झओ। जीवाणं अभयदाणे, जगहत्थु व्व उब्मिओ ॥ २७६ ॥ पइसित्ता पुव्वदारे, दाऊणं तिपयाहिणं । पायारे पढमे अग्गिदिसि भागे कयत्थवा ॥ २८॥ साहूणं साहुणीणं च, मुत्ता ठाणं जहोचियं । नमित्तु सामिणं उड़ा ठिया विमाणियत्थिओ ॥ २८१॥ भवणज्जोसिव्वंतरनारी नेरइए ठिया । भुवणज्जोसिवंतरसुरा य वायवे ठिया ॥२८२॥ ईसाणे कप्पदेवा य, नरा नारीउ संठिया । ठाणविभागो तत्थेसो, परप्परमालोचिओ ॥२३॥ अप्पडिओ पुरा तत्थ, आगो सो महडियं । आयंतं नमए पुवासीणं नमित्त जाइ य ।। २८४॥ नियंतणा न तत्थत्थि, विकहा न वि का वि य । विरोहे वि हि जीवाणं, न भयं मच्छरो वि न ॥ २८५॥ अह बीए य पागारे, पाणिणो तिरिया ठिया । वाहणाणि तईयंमि, वप्पे मुच्चंति मज्झओ ॥ २८६॥ .. अह सोहम्मकप्पिदो, नमंसित्तु कयंजली । रोमंचिओ जगण्णाह, ईय थोउं पइट्टओ ॥२८७॥ स्वय्यवतीण गर्ने, नहि भव्या गर्भमवतरिष्यन्ति । तव जन्मनि जाते स्यान्न जन्म दुष्कर्मणां वापि ॥२८८॥
॥२५॥
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ २५६ ॥
जन्मोत्सवे च जाते, तव न स्यादुत्सवः कषायाणाम्। त्वयि वृद्धिमीयुषि पुनः, संसारविवृद्धिरस्तमिता ॥ २८६ ॥ कौमारे विलसति, रूपगुणे कीदृशः स कौ मारे १ । भवति च विभ्रति राज्यं, कर्ता राज्यं न कोप्यन्यः ॥२०॥ त्वय्यविशेषाद्दानं यच्छति न प्राप दानमिह कीर्त्तिः ! त्यक्ता त्वया किल श्रीर्न तया त्वं वपुरवष्टब्ध्या || २६१ ॥ स्वशिरसि केशोत्पाटः, कृतस्त्वयाऽभूत्तु कर्मणां पीडा । त्वं सावद्याद्विरतः, पाप्मा तत्याज नः सर्वान् ॥ २६२ ॥ भवतश्छद्मावस्था, नरकास्तु सर्वतः सर्वे । त्रुटति तब कर्मबन्धो, लभते गतिमुत्तमां लोकः ।। २६३ ॥ उत्पेदे तव कालमात्मानस्तन्वदर्शिनोऽन्ये स्युः । तव जज्ञे सम्पदियं मुदितोऽभूत्रिजगतीलोकः ॥ २६४ ॥ इत्यद्भुतगुणगरिमंस्त्वयि दृष्टे प्रीणितानि मेऽक्षीणि । तव वचनामृतष्षृष्ट्या पूर्येतां सम्प्रति श्रवसी ॥ २६५ ॥ पहू जोयण वित्थारगामिणीए गिराइ तो । पंचतीसाइसयाए, कुणेइ देसणं सयं ॥ २६६ ॥ अणात संसारवट्टमाणेसु जंतुसु । नाणदंसणावरण वेज्जंतरायकम्मसु ॥ २६७ ॥ सागरोवमकोडीणं, कोडीओ तीस जा ठिई । वीसा य गोचनामाणं, मोहणीयस्स सत्तरी ॥ २६८ ॥ तओ गिरिसरिग्गावघोलणाणायओ सयं । खिज्जंति सव्वकम्माई, फलाणुभवओ कमा ॥ २६६ ॥ गणतीस गोणीस एगूणसत्तरिं । सागरकोडिकोडिओ तेसिमुम्मूलए ठिहं ॥ ३०० ॥ देसूणेगसेसोदहिकोडिकोडिओ जंतुणो । जहापयट्टकरणा, गंठिदेसमुर्विति ते ॥ ३०१ ॥ रागद्दोसपरीणामो, दुब्भेओ गंठिसण्णिओ । रागाइपेरिया के वि, वात्रट्ट ति तओ पुणो ॥ ३०२ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
स्वामिदेश
नायां कर्मविचारः ।
॥ २५६ ॥
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीय:परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२६॥
स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
तत्थेव तप्परीणामविसेसा ठंति के वि य । अपरे जे पुणो भव्वा, अपुवकरणेण ते ॥ ३०३ ॥ अइक्वम्मति सहसा, तं गंठिं दुरइक्कम । अहानिवढिकरणा, अंतरकरणे कए ॥ ३०४ ॥ मिच्छत्तं विरलं किच्चा, चउग्गइयजंतुणो। अंतमुहुत्तियं सम्मइंसणं ते लहंति य ।। ३०५॥ निसग्गहेउअं एयं, सम्मइंसणमीरियं । गुरुवदेसमालंब, जं तं अहिगमोब्भवं ॥ ३०६॥ भवे तं उपसमियं, सासायणमहापरं । खओवसमियं विज्ज, खाईयं ईय पंचहा ।। ३०७ ॥ तत्थोवसमियं भिन्नकम्मगंठिस्स जंतुणो । सम्मचलाहे पढमे, अंतमुहुत्तमित्तयं ।। ३०८॥ ता उवसंतमोहस्सोवसमस्सेणिजोगओ। मोहोवसमजं उक्समियं तह बीययं ॥ ३०६॥ चत्तसंमत्तभावस्स, मिच्छत्ताभिमुहस्स य । तहा उइण्णाणताणुवंधियस्स सरीरिणो ॥ ३१ ॥ जो सम्मत्तपरीणामो, उक्कोसेण छयावली । जहण्णेणेगसमओ, तं सासायणमीरियं ॥ ३११ ॥ जुगलं ॥ अह तईयं मिच्छत्तमोहक्खयसमोन्भवं । सम्मत्तपुग्गलोदयपरिणामस्स तं सिया ॥३१२ ॥ वेययं नाम सम्मत्तं, खवगस्सेढिमागया । जीवा पावंति ते नूणणंताणुबंधिसंखया॥३१३ ॥ मिच्छत्तस्साह मिस्सस्स, सम्म जाए परिक्खए । खाईयाभिमुहस्स तं, सम्मत् सण्णदेहिणो ।। ३१४ ॥ जुगलं ॥ सुहभावस्स पक्खीणसत्तयस्स सरीरिणो । सम्मत् खाईयं नाम, पंचमं जायए पुणो ॥ ३१५॥ सम्मइंसणमेयं च, गुणओ तिविहं भवे । रोययं दीवयं चेव, कारयं चेव नामओ॥३१६॥ .
।२६०॥
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीया
चन्द्रप्रमस्वामि
परिच्छेदा
चरित्रम्
॥२६॥
|स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
सुयभणियतत्तेसु, हेऊदाहरणं विणा । जो दिढो पच्चओ तत्थ, तं रोययमुईरियं ॥ ३१७ ॥ दीवयं तं जमन्नेसिमवि सम्मत्तदीवयं । कारयं संजमतपपमुहाणं तु कारयं ॥ ३१८॥ जियरागाइदोसंमि, सव्वण्णु मि जगच्चिए । जहट्ठियत्थवाइंमि, जिणंमि देवयामई ॥ ३१ ॥ महव्वयधरे धीरे, मिक्खामित्तोवजीविए । धम्मोवदेसए सामाईयठे गुरुयामई ॥३२० ॥ पडतं नरए जीवं, धारए सयणु व्व जो । दसविहे दयामूले, धम्मे तम्मिऽणुरायया ॥ ३२१॥ सम्मत्तं देसियं एयं, निव्वाणसुहदाययं । अओ अन्नं तु मिच्छत्तं, तं भवे दुक्खहेउयं ॥३२२॥ जइधम्मे गिहिधम्मे, सम्मत्तं मूलमीरियं । सम्मत्तेण विणा जेण, धम्मा ते बे वि निष्फला ॥ ३२३ ॥ सुणेह इत्थ दिटुंता, पहावं ताणमुज्जलं । जइगिहत्थधम्माण, दुण्हं पि हु जहातहं ॥ ३२४ ॥ __ अत्थित्थ रायसदुलो, एगो राया सुविक्कमी । देवासुरनरिंदेहि, आणा जस्स पडिच्छिया ॥ ३२५ ॥ संति तस्स महाकुरा, निकिवा विक्कमाहिया । रज्जपवत्तया अट्ठ, पयंडा मंडलेसरा ॥ ३२६ ॥ रणो य तस्स आणाए, भरियंमि जगत्तए । ते अक्खलियप्पसरा, जले मीण व्व जंति य ॥ ३२७॥ अप्पसत्तीए ते सव्वे, पीडंति तिजगज्जणं । अप्पणा कोउहन्लेण, जहाहि पडिभासए ॥ ३२८॥ तत्थेगो कलागहणे, पयट्टस्स सरीरिणो । तहा करेइ जह सा, न संचडइ सब्बहा ॥ ३२६ ॥ बीओ केलीए लोयाणं, दढं चवखूणि ढंकए । दुक्खं सहावए तिक्खं, तईओ सयलं जणं ॥३३०॥
| ॥२६॥
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________
নিৰি
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥२६३॥
दुनियाणि दिणाणि म्हे. नाह ! नेवा गडणा। पीडिया न गया मोकन, या वि सिविणे विह।। ३५५ ।। तो अम्हाण पुण्णेहि, उत्पन्नो सितक पह। रक्ख रक्ख तओ नाद . ओ विचलिओ मिजं । ३४६ ।। ईय विण्ण तो लोएहि, उवयारी मयं ७ मो। सुप्पसण्णो भवेऊण, भाग: महर गिरं ॥ ३४७ ।। भो ! भो ! लोया ! ममाणाए, वट्टिम्मह जइ तुम । ता न भेयव मेयाओ कमओ वि तओ खलु ।। ३४ः । धम्मेण वट्टियव्वं च, पालणीओ तहा नओ। न कूरज्झवसाएणं, कायन्या चंचणा मिहो ॥ ३४६ ॥ गिण्हित्ता एयमाएसं, चकिणो तस्स ते जणा । जहोत्ताए सुरीईए, बदति भयवजिया ।। ३५० ।। अण्णायकारीस बीओ, राया चक्किपभावओ। न पहवेइ लोयाणं, काउं किवि दण्णयं ॥ ३५१ ।। किं तु ते उप्पछालेइ, अठेव मंडलेसरे । खिवंति ते विधाडीओ, लोयाणं निच्चयं पि हु ॥ ३५२ ।। जं जं उवजियं तेहिं, लोएहि कट्टओ वि हु । तं तं सव्यं वि अट्रेहि, तेहिं घिप्पिजए. चला ॥ ३५३ ॥ नट्ठा एगाओ ठाणाओ, जंति ठाणे दुईअए । तत्थ वि तं जणं कुरा, धाडीए निहणंति ते ॥ ३५४ ॥ तो पुणो वि ते लोआ, आगम्म चक्कवट्टिणं । विण्णवंति वयं देव !, तद्धाडीए विसुत्तिया ॥ ३५५ ।। दिक्खाडेहि तओ दुग्गट्ठाणं तं किं पि जन्थ उ । अट्ठाणं तेसि धाडीए, न पीडिज्जामहे वयं ॥ ३५६ ।। तओ चक्की पयंपेइ, दंसेमि दुग्गमुच्चयं । दुट्ठाणं तेसि नामं पि, जत्थ न नजए वि हु॥ ३५७ ।। अत्थेगो पवओ उच्चो, अग्गिज्झो धाडिवज्जिओ । न विणा वाहणं तत्थ, सकए गमिउं परं ।। ३५८ ।।
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीय परिच्छेद
॥२६३॥
नावाम
इनियाणि दिणाणि म्हे, नाह ! नेवा गाणा । पीडिया न गया मोकन, ज्या वि सिविणे विह।। ३४५ ।। तो अम्हाण पुण्णेहि, उत्पन्नो सित पह। रक्ख रक्ख तओ नाह . नओ विचलिओ मिजं । ३४६ ।। ईय विण्ण तो लोपहि, उवयारी मयं प मो। सुप्पसण्णो भवेऊण, भागः महर गिरं ।। ३४७ ।। भो ! भो : लोया ! ममाणाए, वहिम्मह जइ तुमं । ता न भेयरमेयात्रा गओ वि तओ खलु ॥ ३४ः । धम्मेण वट्टियव्वं च, पालणीओ तहा नओ। न कूरझवसाए, कायन्या चंचणा मिहो । ३४६ ॥ गिण्हित्ता एयमाएसं, चकिणो तस्स ते जणा। जहोत्ताए सुरीईए, यति भयवजिया ।। ३५० ।। अण्णायकारीस बीओ, राया चक्किपभावओ। न पहवेइ लोयाणं, काउं किमवि दण्णयं ।। ३५१।। किं तु ते उप्पछालेइ, अठेव मंडलेसरे । खिवंति ते विधाडीओ, लोयाणं निच्चयं पि हु ॥ ३५२ ।। जं जं उपजियं तेहिं, लोएहि कट्टओ वि हु। तं तं सव्यं वि अटेहिं, तेहिं घिपिजए. चला ।। ३५३ ॥ नट्ठा एगाओ ठाणाओ, जंति ठाणे दुईअए । तत्थ वि तं जणं कूरा, धाडीए निहणंति ते ॥ ३५४ ॥ तओ पुणो वि ते लोआ, आगम्म चकवट्टिणं । विण्णवंति वयं देव !, तद्धाडीए विसुत्तिया ॥ ३५५ ।। दिक्खाडेहि तओ दुग्गट्ठाणं तं किं पि जन्थ उ । अट्ठाणं तेसि धाडीए, न पीडिज्जामहे वयं ॥ ३५६ ।। तो चक्की पयंपेड़, दंसेमि दुग्गमुच्चयं । दुट्ठाणं तेसि नामं पि, जत्थ न नजए वि हु ॥ ३५७ ।। अत्थेगो पव्वओ उचो, अग्गिज्झो धाडिवज्जिओ । न विणा वाहणं तत्थ, सक्कए गमिउं परं ।। ३५८ ।।
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः | परिच्छेदः
॥२६॥
स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
वाहणं तुरओ अस्थि, वसहा य समुज्जला । तुरगो एगहेलाए, दुग्गे नेउं समत्थओ॥ ३५६ ।। वसहा य न सक्कंति, तत्थ नेउं खणेण य । किंतु विसम्म विसम्म, अद्धभूमि पि जंति ते ॥ ३६०॥ जो लेइ तुरयं सो हु, एगमेव लहेइ तं । गिण्हेइ वसहा जो उ, ते वारस लहेइ सो ॥ ३६१ ॥ तुरओ वसहा चेय, गिण्हित्ता पोसए उ जो । सो खु जहत्थियं ठाणं, निज्जए तेहिं ननहा ।। ३६२ ॥ एग पि सोहणं वत्थु, गहियव्यं ति केहिं वि । गहिओ तुरओ दिनो, एक्केको चक्कवट्टिणा ॥ ३६३ ॥ अवरेहिं पुणो एए, बहुय त्ति मईहिं ते । गहीया वसहा पीणा, बारस बारस फुडं। ३६४ ॥ चक्किवुत्तेण मग्गेण, तुरए वसहे वि य । अप्परक्खाइ लोहेण, पालंति पोसयंति य॥३६५॥ वाहणिज्जा अमी निच्चं, जह हुँति निरोगया । पसंसणिज्जा एएसिं, ननहा लब्भए गई ॥ ३६६ ॥ ईय ते निच्चमारूढा, हरसु वसहेसु य । हिंडंति जत्थ तत्थेव, भीया धाडीइ सव्वओ ॥ ३६७॥ सावहाणो इमो लोओ, नियरक्खाइ बच्चए । न छलं लब्भए तस्स, तो न धाडी पडेइ सा।। ३६८ ॥ विलक्खा पडीवक्खा ते, परिम्भमंति अट्ठ वि । करेउं किं पि नो सक्का, एवं कालो घणो गओ ॥ ३६६ ।। अन्नया य छलं पप्प, सुहडेण अट्ठमेण सो। निव्वासिओ गिहा लोओ, हढा काढित्त सव्वओ || ३७० ॥ पुब्वमेव समारूढो, वाहणेसु निएम सो। चलिओ चक्किसंदिट्ट, दुग्गं पड़ सुवेगओ॥ ३७१ ॥ तत्थ जे तुरयारूढा, गया दुग्गंमि ते खणा । अवराणं तु वसहा, मंदं मंदं वयंति ते ॥ ३७२।।
॥२६४॥
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२६॥
स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
धाडीए भयओ पच्छा, निरक्खंता उ सारही । पिल्लंति वसहे बाढं, तो वि ते जंति मंदयं ॥ ३७३॥ तओ अणुपयं पत्ता, खणेण धाडइत्तिया। आकम्मिऊण ते तेहिं, अद्धमग्गाउ वालिया ॥३७४ ॥ पुणो वि जइ ते पुण्णजोगओ चक्कवट्टिणं । पप्प अस्सं लहिस्संति, दुग्गं जाहिंति ते धुयं ॥३७५॥ तओ सुणह एयाए, कहाए परमत्थयं । अण्णाई जो निवो इत्थ, तं मिच्छत्तं मुणेह भो।॥३७६ ॥ जे मण्डलेसरा अट्ठ, ताणि कम्माणि जाणही । तेहिं जे पीडिया लोया, ते जीवे पुण जाणह ॥ ३७७ ॥ चक्कवट्टी समभूओ जो उ जाणेह तं जिणं । चक्किणो जा य आणा तं, जिणवयणपालणं ॥३७८॥ धाडी पडेइ जा तं खु, दुकम्माण पगासणं । जं दुग्गं सो पुणो मोक्खो, दुग्गअट्ठ(द्ध)पहो य जो ॥३७६ ॥ जाणेह देवलोगा ते, जंघालो तुरओ य जो। चारित्तं तं वियाणेह, जे बार वसहा तहिं ॥ ३८० ॥ ताणि चेव गहित्थाणं, वयाणि बारसे वय । चारित्ततुरगेणऽप्पा, मोक्खदुग्गं खु निज्जए ॥ ३८१॥ गिहिव्वयवसहेहिं, देवलोगेसु निज्जए । देवलोगसयासाओ, मोक्खो अईव दुल्लहो ॥ ३८२॥ ता सव्वहा जईयव्वं, तम्मि कम्मम्मि निम्मले । मोक्खसोक्खंमि संपुण्णं, आसाएह जहा फलं ॥३३॥ ___ सामिणो देसणं एयं, सुच्चा संसारतारयं । एगे गिण्हंति पव्वज्ज, अणवज्ज सया वि हु ॥ ३८४ ॥ अन्ने य नियसद्धाए, गिहिव्वयाई बारस । अवरे उण सम्मत्तं, सव्वधम्मधुरंधरं ॥३८॥ तओ य दत्तप्पमुहा, साहवो बहवो कया। सुमिणापभिईओ अ, साहुणीओ अणेगा ॥ ३८६॥
॥२६॥
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय परिच्छेदः
॥२६६॥
|स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
सावयवयसंलीणा, सावया साविया तहा । एवं चउविहो संघो, जाओ अट्ठमसामिणो ॥ ३८७॥ तो तिण्णवइसंखाणं दत्ताईणं मुणीण हि । पुन्वज्जियगणहरकम्माणं सुमईण य॥३८८॥ उप्पची विगमो धुबमिई पुण्णं पयत्तयं । अक्खेइ सययं सामी, चंदप्पहजिणेसरो॥३८४॥ सचउदसपुवाणि, बारसंगाणि ते कमा । पयत्तयणुसारेण, निम्मवंति मुहुत्तओ॥ ३६॥ अह गिहित्त देविंदो, दिव्वचुण्णसुभायणं । देवविदेहिं संजुत्तो, सामिपायंतमागओ॥ ३११॥ सामी उद्वित्त एएसिं, गणहराण मत्थए । चुण्णक्खेवं कुणेमाणो, सुत्तत्थोभयगेहिं य॥३१२॥ दव्वगुणपज्जाएहिं, नएहिं तिजगप्पहू । अणुयोगाणुण्णं गणाणुण्णं च देइ ताण तो ॥३६३॥ तओ देवा नरा नारी, ददुहिघोसपुवयं । वासक्खेवं गणहरसिरेसु पकुणंति य ॥३६४॥ उवविसिय तो सामी, अणुसद्विसदेसणं । ताण देह तओ जाया, पडिपुण्णा य पोरसी ॥ ३६५॥ इत्यंतरे कलमेहिं, अखंडउज्जलेहि य । चउप्पत्थयमाणो य, सोवण्णत्थालसंठिओ ॥ ३९६ ॥ पहाणपुरिसखित्तो, दुदुहिनायसोहिओ । मंगलं गाययंतीहिं, नारीहिं अणुगम्मिओ॥ ३६७ ॥ राएहिं कारिओ पुव्वदारेण पविसेइ य । समोसरणभूमीए, पुण्णरासि व्व सो बली ॥ ३६८॥ पहुं पयाहिणी किच्चा, खिविओ सो बली पुरो । अंतरिक्खा पडंतस्स, तस्सद्धं लिंति ते सुरा ॥ ३६॥ तस्स भूमिगयस्सद्धं, गिण्हंति रायणो तया । सेसं विभज सेसा वि, लोया गिण्हंति सव्वओ ॥ ४०॥
॥२६६॥
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
| द्वितीयः | परिच्छेदः
॥२६॥
स्वामिदेशनायां कर्मविचारः।
पुव्वुप्पण्णा विणस्संति, रोगा सब्वे नवा पुणो । छम्मासा जाव नो हुति, बलिणो य पहावओ ॥ ४०१॥ उद्विऊण तओ सामी, देवच्छंदमुवागओ। विस्समेई तओ दत्तगणहरो गुणुनओ ॥ ४०२॥ जिणिंदपायवीढत्यो, विहेइ धम्मदेसणं । गुणा गणहरस्सेवं, देसणाए इमे धुवं ॥ ४०३॥ सामिणो खेयविणोओ, सिस्साणं गुणदीवणा । उमओ पच्चओ चेय, तद्देसणागुणा इमे ॥४०४॥ तो गणहरो धम्मदेसणा उडिओ तया । नमित्त सामिणं सब्वे, ठाणं नियनियं गया ॥ ४०५॥ तत्तित्थे हरिओ जक्खो, विजओ हंसवाहणो। धरतो दाहिणे चक्क, भुए वामे उ मोग्गरं ॥४०६॥ विरालवाहणा पीया, भिउडी नाम देविया। धरती दोसु हत्थेसु, सम्वेसु खग्गमुग्गरा । ४०७॥ वामेसु दोसु हत्थेसु, फलयं फरसुचिय । तया भयवओ जाया, बे वि सासणदेवया ॥४०८॥ आसीणो अभया सामी, आसणे पुच्छिओ तओ। अजापुत्तस्स जीवेण, दत्तेण गणहारिणा ॥४०॥ जहा हवइ लोयाणं, भव्वाणं मणयं थिरं । सद्धा तह य संवेगो, धम्ममि अणुरागया ॥ ४१०॥ नाह ! मे कोउयं अस्थि, सोउं धम्मप्पहावयं । केण धम्मेण संजाया, तुन्भे विजयसामिणो १॥४११॥ भवे पुब्वे कयं तुम्हे, किं किं सुकयमप्पणा । जेण तेलोकमज्झमि, पुज्जं जिणचणं गया १॥ ४१२ ॥ सामि ! तं मे पसीऊण, कहेहऽणुग्गहेह मं। तुम्ह पुन्वभवं सुच्चा, हवामो जेण निम्मला ॥ ४१३ ॥ तो चउम्मुहो सामी, लोगाणुग्गहवच्छलो । बारसभेयभिन्नाए, सहाए समलंकिओ॥ ४१४ ॥
| ॥२६७॥
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२६८॥
1
४१५ ॥
४१६ ॥
या तिसयभावा, जीवाणं सयलाण विं । संबोहिणीए वाणीए, गामिणीए य जोयणं ॥ जहा पुग्वभवे सम्मं, धम्मकम्मं समज्जियं । तहा चंदप्पही सामी, आढत्तो कहियं कहं ॥ धाईसंडंमि दीवंमि, पुव्वविदेहमंडणो । अस्थि पत्थिवसंकिण्णो, विजओ मंगलावई ॥ १ ॥ अत्थि तत्थ पुरी रम्मा, नामेणं रयणसंचया । जत्थ धम्मदुमो देह, जहेव मग्गियं फलं ॥ २ ॥ तत्थासी परमो नाम, राया रायनमंसिओ । जं परिणीय भज्जेव, छंडेइ पउमा न य ॥ ३ ॥ सो अन्नया सहामज्झे, उचविट्ठो समुब्भडो । सयं सीहो व्व दप्पेण, भूवे मिंग व्व मन्नए ॥ ४ ॥ दिव्वसंगीयकारीहिं, गंधव्वेहिं निसेविओ । वारविलासिणीहिं सो, सव्वत्तो परिवारिओ ॥ ५ ॥ दिव्वंगरागनेवत्थदुगूलेहिं विभूसिओ । जियगुरूहिं बुद्धीए, मंतिवग्गेहिं मंडिओ ॥ ६॥ ढालिज्ज माणचमरो, पढिज्जमाणविक्कमो । विष्णविज्जमाणकज्जो, जा राया चिट्ठए तओ ॥ ७ ॥ निवस्स दिट्ठविसए, ठाणमेगंमि संमुहं । अस्थि अंगासलं एगं, कलविंगाण रम्यं ॥ ८ ॥ तओ को वि पडिवक्खी, आगम्मं चडओ दुयं । चंचुउडेण नीडाओ, तिणाई कडूए खणा ॥ ६ ॥ इओ तओ य छंडे, तिणाई कोवभावओ । पासित्ता नीडमज्झमि, अंडयाइं तओ य सो ॥ १० ॥ दिपतको दहणो, किं पिवेरसुवागओ । चंचुउडेण गिण्हित्ता, अंडयाई खिवेइ सो ॥ ११ ॥ पडिया अंडया हिट्ठे, तट्टित्ति फुट्टयंति य । चडओ हट्टतुट्ठो सो, अंडगपासमागओ ॥ १२ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
स्वामि पूर्व
भवः ।
||२६८ ॥
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२६॥
स्वामिपूर्वभवः।
तओ य चंचुघाएहिं, हणेइ अंडयाई सो। पुणो पुणो य पासेइ, दिसि पक्खा ससंभमो ॥ १३ ॥ अंडयाण तओ मायापियरो य समागया। नीडं पासंति विक्खिन, दुद्रुण तेण सत्तणा ॥१४॥ पाडियाई अहोभूमि, फुट्टाणि अंडयाणि तो। पासंति मायापियरो, तं दुळं चडयं पि हु॥१५॥ अवच्चमच्चुदुक्खेण, अच्चंतं कोवभावओ। अंडयमायापियरो, तं सत्तचडयं पह॥१६॥ आगम्म झुज्झिउं लग्गा, कोहेण बलवंतया । अमोन्नचंचुघाएण, आहणंति गयकिवा ॥१७॥ अमोन्नं चंचुपुडयं, गिण्हित्ता उच्छलंति य । पडित्ता य पुणो लिंति, चरणेहिं गहं दढं ॥१८॥ जो हिठे उवरिल्लेण, सो चंचूहि हणिज्जए । गहिऊण महापाणं, हेढिल्लोपरि यत्तए ॥ १६ ॥ अजाणतो ब्व पहारे, हिडिल्लो उवरि ठिओ। दुगुणेहिं पहारेहि, हणेइ चडयं परं ॥२०॥ जयवंतो जया भत्ता, तया सा चिडिया वि हु। ताडेइ वेरिचडयं सव्वंगेसु खणे खणे ॥ २१ ।। एवं ते दो वि चडया, मुझंता अवरोप्परं । चंचुघाएहिं मम्ममि हया पंचत्तमागया ॥ २२॥ चिडिया वि खणं तत्थ, विलवित्तु तओ गया । अन्नेण चडएणेसा, पारद्धा रमिउं खणा॥ २३ ॥ तओ य पउमो राया, तं पिच्छिऊण चिंतए । धिद्धी संसारजीवाणं, केरिसं कम्मजंभियं ॥२४॥ कसायवसमावनो, मारेइ चडओ कहं । चिडिया डिंभरूवाणि, अंडमज्झगयाणि य ॥२५॥ दट्टण डिंभमरणं, ममत्तोभूयकोवओ। अंडयजणओ बीयं, मारित्तु चडयं मुओ॥२६॥
॥२६॥
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥२७॥
स्वामिपूर्वभवः।
एसा इत्थी सहावेण, चवलत्तणमागया। डिंभरूवाणि कंतं च, विसुमरित्तु सव्वहा ॥ २७ ॥ मज्जा अन्नस्स संजाया, चडयस्स पमोयओ। ईय कोहममत्तेसु, दिट्ठ कामस्स जंभियं ॥२८॥ धिद्धी संसारवासंमि, जीवा अन्नोनवेरिणो। रज्जविज्जाधणाईयं, न सहंति परोप्परं ॥ २६ ॥ तहेव चवला लच्छी, सरीरंचवलं जहा । तहा इत्थी गिहत्थाणं, अन्नमन्नं रमेइ सा ॥ ३०॥ ता परिहरिउं जुत्तो, संसारो कूडसायरो । कलत्ताइ परं सव्वं, धम्मो जीवस्स अप्पणो ॥ ३१ ॥ ईय एवं निवे जच्चवेरग्गखणमागए । आगओ तुरियं तस्थ, सीहो उज्जाणपालगो॥३२॥ अह सो पउमं राय, विनवेइ कयंजली । उज्जाणे देव ! संपत्तो, एगो सूरी जुगंधरो ॥ ३३ ॥ तओ राया सयं चेव, वेरग्गदिसिमागओ। सुच्चा पुणो य सूरीणमागयं हरिसं गओ ॥ ३४॥ सहाजणेण तेणेव, सडि उद्वित्त भूवई । सहिओ रायवग्गेण, सामग्गीमंडिएण य ॥३५॥ अंतेउरजणेणावि, कुमाराण गणेण य । पुरिलोगाण कोडीहिं, सव्वओ परिवारिओ ॥ ३६ ॥ हत्थिघंटाटणकारसद्दनिवेइआगमो । तुरंगमखुरक्खुण्णधूलीसंछनआयवो ॥ ३७॥ सव्वसामग्गिवित्थडजियसुरिंदडंबरो। पत्तो उज्जाणभूमीए, गइंदा उत्तेरइ सो ॥ ३८ ॥ मज्झमि पविसंतो य, इय साहू स पासई । के वि सुत्तं पढंता य, के वि अत्थवियारिणो ॥३६॥ कुणंता के वि कीकम्म, वेयावच्चं तहा परे । दुक्कडासणबंधेण, चरंता अवरे तवं ॥ ४० ।।
॥२७॥
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
॥२७१॥
पुण्ये मदन सुन्दरकथा
के वि दुब्बोझअत्थंमि विवयंता परोप्परं । के वि सिद्धंतसाराई, वियारंता रहमि य॥४१॥ एवं बहुप्पयारेहिं, कुणंतं कम्मनिग्गहं । पासंतो साहुवग्गं सो, गुरूण पुरओ गओ ॥ ४२ ॥ जहाविहीइ भत्तीए, गुरुपाए नमसए । तओ य सुद्धभूमीए, उबविट्ठो नराहिवो ॥४३॥ तो गुरूहि समाढत्ता, देसणा कम्मनासणा । सव्वो वि भविओं लोओ, सोउं एगमणो ठिओ ॥४४॥
प्रिय इव दयितायां यच्छतीच्छानुरूपं, सुसुत इव गुरूणामाधिपत्यं तनोति । ।
तुरग इव रणान्तं प्रापयत्येष, मोक्ष, किमिव हि नहि धर्मात्प्राकृतात्तत्स कार्यः ॥ ४५ ॥ जओ धम्मा भवे पुण्णं, पुण्णाओ जत्थ तत्थ व । लहेइ इच्छियं जीवो, जहा मयणसुन्दरो॥४६॥
॥ पुण्ये मदनसुन्दरकथा॥ धाईसंडंमि दीवंमि, पुरी अस्थि मणोरमा । जत्थ लोया पकुव्वंति, धम्म सव्वत्थकारणं ॥१॥ तत्थत्थि पत्थिवगुरू, राया मयणसुदरो । अणमंता निवा जेण, चित्तं सग्गंमि पेसिया ॥ २॥ अनया सो सहासीणो, समं मंतीहिं पत्थिवो । कुणंतो पुण्णपावाणं, वियारं पभणेइ तो ॥३॥ भो भो !! मंतिवरा तुम्भे, छिंदेह संसयं मह । पुण्णेहिं लब्भए रज्जं, किं वा तेहिं विणा वि य? ॥४॥ भासंति मंतिणो नाह !, सामी किं न वियाणए ?। विणा पुण्णेहिं नो किं पि, थोवं पि लब्भए सुहं ॥५॥
॥२७॥
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२७२॥
सपुण्णेहिं तुमं राया, जाओ अम्हाण सामिओ । सपुण्णतारतम्मेण जाया अम्हे निमंतिणो ॥ ६ ॥ अन्न व जो जो इत्थ, सुहं जीवेह नीरुओ । धणइड्रो ससम्माणो, सो वि पुण्णप्पभावओ ॥ ७ ॥ तहिं भणी एवं, या वि चिंतियं तओ । नियपुण्णपरीणामं, दठुकामो भणेइ तो ॥ ८ ॥ पुणवंतकुले जाया, पुरिसा तप्पभावओ । पुव्वोवज्जियरज्जाई, भुंजंता पुण्णिणो कहं १ ॥ ६ ॥ जह नियववसाय प्पभावओ लहंति ते । अप्पाणुसारओ दव्वरज्जाई पुण्णिणो तओ ॥ १० ॥ तओ अहं पि पुव्वेहिं, पिऊहिं रज्जमज्जियं । भुजमाणो कहं पुण्णवंतं मन्नेमि सं न १ ।। ११ । ओ पुण्णपरिक्खाए, जामि देसंतरं पुणो । जइ पुण्णं पि मे होही, ता रज्जं भविही तहिं ॥ १२ ॥ भांति मंतिणो सामि !, मा संदेहं करेसु जं । संतेसु अन्नपुत्तेसु दिन्नं रज्जं पिऊहिं ते ॥ १३ ॥ ता एस पुण्णप्पभावो, दिट्ठो इत्थेत्व ते धुवं । देसंतरेण किं कज्जं सव्वहा दुक्खदाइणा १ ॥ १४ ॥ राया भणे किं दुक्खं, देसंतरगयस्सं वि १ । नियं पुण्णमपुण्णं वा, करिस्सह जहोचियं ॥ १५ ॥ ई भाणि सोराया, रज्जमप्पित्त मंतिणो । पुण्णसहाओ एगागी, निग्गओ नगराउ तो पढमुच्छाहसच्छाओ, पच्छिमाह दिसाइ सो । गच्छंतो सिग्धमेगागी, परिस्समेण पाविओ ॥ १७ ॥ परिस्समवसं जाया, पाया चलंति नो पुरो । मणोच्छाहेण दिज्जंतहत्थालंबा चलंति य ॥ १८ ॥ अन करा मज्झ, या वि हु पडिच्छिया । तेण रोसेण आइचो, आहणेइ करेहिं तं ॥ १६ ॥
॥ १६ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
पुण्ये मदन.
सुन्दर कथा
॥ २७२ ॥
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२७३॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
अणेण भक्खभोज्जेहिं, तित्तेणुच्छेइया अहं । ईय पुब्वाइ ईसाए, छुहाइ गहिओ दढ॥२०॥ रहाहिरूढो आइचो, सिग्धं सिग्धं पयाइ सो । उच्चभूमीए पाएहिं, मंद मंदं निवो उण ॥२१॥ चलिऊण खणं सिग्धं, भवित्त संमुहो रवी । केरिसी से मुहच्छाया, इईब्ब तं विलोअए ॥ २२ ॥ तओ राया विचिंतेइ, हा ! मया केरिसं कयं । अन्नरज्जस्स संदेहे, चत्तं रज्जं नियं पिह॥२३॥ पुण्णं मे सकयं अत्थि, न वेत्ति को वियाणई । एयं मृढत्तणं जायं, जं चत्तं रज्जमप्पणं ॥ २४ ॥ अह संदेहदोसेण, वलित्ता गम्मए पुरं । तओ बालो व्व लोयाणं, हासट्ठाणं हविज्जए ॥ २५ ॥ तओ जं होइ तं होउ, गंतव्वं परदेसए । भंजेयव्यो य पुण्णमि, अत्थि नथि त्ति संसओ ॥ २६ ॥ इय निच्छिऊण राया, गामस्सेगस्स अंतिए । महासरस्स पालीए, परिस्संतो पसुत्तओ ॥ २७॥ सव्वदुक्खाण वीसामो, निद्दा तस्स समागया । मुच्चा रायं खणं दूरे, ठिया भुक्खा समो वि य ॥२८ ।। आलिंगिऊण निदाए, पुणो छुहाइ अप्पिओ। उडिओ तो निवो हत्थपाए पक्खालए सरे ॥ २६ ॥ कहं मे भोयणं होही, इय चिंताउरो निशे । गओ गामसमीवळे, चउरए जणाउले ॥३०॥ तस्स बहिडिओ गामलोयाणिच्छापयंपियं । सुणंतो कोउहल्लेण, पमोयभरमागओ॥३१॥ तो गामेयगलोगा ते, तियलोगस्स कच्चडं । काऊण उठ्ठिया एकसरयं परिसाइया ॥ ३२॥ पुध्वं निस्सरिउकामा, सव्वे विं समगं तओ। पिलिज्जमाणा अन्नोन्नं, आखुडंति पति य ॥ ३३ ॥
॥२७३॥
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः | परिच्छेदः
॥२७४॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
अहो ! गामजणायारो, केरिसो हासदायगो ? । न कमो जत्थ अन्नोन्नं, वुड्राण लहुयाण य ॥ ३४॥ भूवाले इय चिंतंते, गए य परिसाजणे । उतरतेण केणा वि, दिवो वुड्ढेण भूवई ॥ ३५ ॥ सारीरलक्खणेहितो, नाऊण उत्तिमो ति सो। राया नीओ गिहे तेण, बहुमाणेण भोईओ ॥३६॥ सुहसिज्जाइ तो सुत्तो, राया बुद्धो खणेण सो। जग्गिए तम्मि रायंमि, विण्णवेइ कयंजली ॥ ३७॥ आयारेण कुलं नायं, आगिईए गुणा वि हु । सव्वहा उत्तमो तं सि, तो मे मण्णेहि पत्थणं ॥ ३८ ॥ अस्थि मे रूवलावण्णविज्जागुणकलागिहं । सोहग्गमंजरी नाम, पुत्ती विणयपेसला ॥ ३९ ॥ गंधव्वेण विवाहेण, तं परिणेहि सुदर ।। सुसीलपुण्णवंतस्स, देया वरस्स पुत्तिया ॥ ४०॥ किमेयं ति विचिंतितो, भूवालो जाव चिट्ठई । आणीया तेण वुड्ढेण, निवस्स पुरओ सुया ।। ४१ ।। वणिय व्व सुरत्थीणं, मुत्तिणी व सिरी सयं । नागित्थीणं पहाणेव्य, सा निवेण पलोइया ॥ ४२ ॥ मणं मणं मि संलीणं, ताण दुण्हं पि पुव्वयं । जणाचाराउ पच्छा हु, हत्थो हत्थेण संगओ॥४३॥ किं नु मे इत्तियं पुण्णं, इत्थीसंपत्तिमित्तयं १ । इत्तिएण न मे तित्ती, तो गमिस्सामि अग्गओ॥ ४४ ॥ इय चिंतित्त तत्थेव, वसिओ रयणि इमं । सोहग्गमंजरीचित्ते, करित्ता किं पि पच्चयं ॥४५॥ गामाओ चलिओ तम्हा, गच्छंतो य सणियं तओ। पत्तो कमेण एगंमि, दिवारम्ममि पट्टणे ॥ ४६ ।। अत्थमिओ दिवानाहो, तम्मि पुरबहिट्टिए। कमलाणं दलाणि व्व, बद्धाणि गोपुराणि तो ।। ४७ ॥
२७४॥
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः
चन्द्रप्रमस्वामि
परिच्छेद:
चरित्रम्
॥२७॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
राया ठिओ बहिं चेव, मसाणटॅमि देउले । सुत्तो य तत्थ निदाए, मत्तवारणभूयले ॥४८॥ तओ एगा वरा इत्थी, निहित्तभक्खभोयणं । आणेऊण महाथालं, मिल्लेइ मंडवंतरे ॥ ४६॥ समटठेह पसायं च, कुणेह भोयणेण य । ईय भणंती अंगुठं, सा मोडेइ निवस्स तो। ५०॥ उज्झिऊण खणा निदं, राया उठेइ संभमा । पासेइ तत्थ तं इत्थिमुभडवेससोहिणिं ॥ ५१॥ का एस ति? कहं मंच, ओलक्खेइ ? कहं च मं । उट्ठाडेइ परिभोत्तं १, चिंतिऊण त्ति उट्ठए ।। ५२ ॥ मोणेणं चेय भुजेउं, लग्गो छरसभोयणं । सा वि इत्थी न बोल्लेइ, राया भुजित्त उडिओ ॥ ५३॥ इत्थीए अप्पियं बीडं, कापूरवासवासियं । परमत्थमविण्णाय, अंधयारे तओ गया ॥५४॥ पुणो वि भूवई सुत्तो, निदाए समलंकिओ। तओ एगो नरो तत्थ, आगमित्तु पयंपए ॥ ५५ ॥ को एस करए निइं, उठेहि ठाणओ अओ। मसाणमेयं विग्याणं, ठाणं पसिद्धमुब्भडं ॥ ५६॥ तस्स सद्देण तो राया, उठेत्तु निद्दघोलिरो । अफुडं भासए को मं , परिस्संतं समुट्ठवे ? ॥ ५७ ॥ अहं देसंतरा इत्थ, आगओ ति पुरीवहिं । ठिओ जेण पुरीदारं, संज्झाए वि हु बज्झए ॥ ५८ ॥ तओ सो पुरिसो तस्स, दयाए व्व पयंपए । तुम मरेसि सीएण, वग्याईहिं य खज्जसि ॥५६॥ तओ कहेमि ते ठाणं, निव्वाए जत्थ सुप्पए । जाहि तो दक्खिणं पोलिं, चामुंडरायपोलिओ॥ ६० ॥ सिग्धं च मे अहिबाणे कहिए निच्छएण सो । उग्घाडित्तु कवाडिं च, मज्मे मेल्लिसए तुमं ।। ६१ ॥
॥२७॥
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२७६॥
| पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
तओ मग्गस्स वामंमि, भागे अत्थित्थ मदिरं ! । निज्जूहयत्थकुचीए, उग्घाडित्त कवाडयं ॥६२॥ पुणो वि तं तहा वारं, बंधिऊण तुमं तओ । पल्लंके तत्थ सूयज्ज, निश्चिंतो सीयवज्जिओ ॥ ६३॥ .. तओ राया विचिंतेइ, किमित्थ मे पओयणं १ । मण्णे एयं हि संकेयठाणमेयाण निच्छयं ॥ ६४ ॥ एयस्सेव वरंसाए, तीए इत्थीए भोयणं । दिण्णं मे सा य दासि ब्व, संभाविज्जह कस्स वि ॥६५॥ तओ अणुजाणावित्तु, तेणुत्तेण पहेण सो। पविसिऊण पोलीए, गचा सुत्तो गिहे निवो ॥ ६६ ॥
इओ य कित्तिवम्मरस, तन्नयरस्स सामिणो । सोहग्गसुदरी पुत्ति, अत्थि रूवविराईया ॥ ६७ ॥ बहिट्ठियनरेणेसा, संकेए पढमे कये। दिणे तंमि निवस्सऽग्गे, आसीणा पेक्खणीयए ॥६॥ लग्गा तत्थ महावेला, रयणी गरुई गया । उढिया य तओ रण्णा, पिक्खणंमि विसज्जिए ॥ ६॥ जामइलाण दिट्ठीओ, रक्खित्ता सा सहीजुया । अंधयारपडच्छन्ना, निग्गया गेहओ दुयं ॥ ७० ॥ गच्छंती तेण मग्गेण आगया पोलिदेसए । विमरसिऊण चित्ते, तीए वुत्ता सही तओ ॥ ७१ ॥ चंदलेहे ! निसा जाया, गरुई सो वि वल्लहो । संकेयहाणी इत्थ, आगओ भविही गिहे ॥ ७२॥ एस मम विलंबेण, रुट्ठो भविस्सए धुवं । तो पिच्छ गेहमज्झंमि, अत्थि वा नत्थि वा इमो ॥ ७३ ॥ सही वि तं तहा सव्वं, काऊणं आगया पुणो । कहेइ देवि ! पल्लंके, अस्थि सुत्तो तव प्पिओ । ७४ ॥ तओ य रायपुत्तीए, गोसे आविज्ज सिग्घयं । भणित्ता सा सही एवं, विसज्जिया तओ सयं ॥ ७५ ॥
॥
॥
॥२७६॥
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: परिच्छेदः
॥२७७॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
पविसित्ता गिहद्दारं, पिहिऊण खणं पुण । निद्दा एयस्स रोसेण, सच्चेण वित्ति पासए ॥ ७६ ॥ तओ य तस्स पायंते, उवविट्ठा वराणणा । सयं पुडपुडिं देइ, नियावराहसंकिया ॥७७॥ निवो जाओ विणिद्दो य, ससंभंतो विचिंतई । का एसा दिव्वसौरब्भपरिरंभविभूसिया १॥ ७८ ॥ गयनिदो त्ति नाऊण, रायपुत्ती पयंपए । तमेगमवराहं मे, खमसु प्पाणवल्लह ! ।। ७६ ॥ किं करेमि ? निवस्सग्गे, उवविट्ठा ठिया अहं । जया विसज्जियं गीयं, तया एसम्हि आगया॥८०॥ किं न जाणामि ? तुब्मे, मसाणे तत्थ देउले। सीयकंपंतसव्वंगा, एगागिणो चिरं ठिया ॥१॥ ता सम्ममवराहो मे, सोढव्वो एस सहो । एसम्हि किंकरी तुब्भ, जं रुच्चइ करेसु तं ।। ८२॥ भणिऊण इमं वायं, तप्पाएसु पडेइ सा। राया विचिंतए एवं, अहो ! नेहवियंभियं ।। ८३ ॥ नूणमेसा बहिदुस्स, नरस्स तस्स भासए। पिया परं वरंसाए, में पड़ जंपए पियं ॥८४॥ हवउ ताव जंपेमि, किं पि जं जाणए ममं । पच्छा जाइ नियट्ठाणे, चिट्ठए वा इहेव य ॥८५ ॥ तो अमियसित्ताए, गिराए समओचियं । राया भासेइ गोरंगि:, किमेवं भण्णए तया ॥८६॥ रायपुत्ती तओ चित्ते, चिंतेइ मम पुण्णओ। एस मिल्लित्तु दुव्वक, भासए अमियं मिऊ ॥ ८७॥ स एवेस ति नाऊण, ठिया तत्थेव सा तओ। मिउभासाए भूवेण, रंजिया रमिया वि य ॥८८॥ निसाए पच्छिमे जामे, सो बाहिरनरो तओ। निम्विन्नो पिक्खिउं मग्गं, खिण्णो सीएण सबओ॥८॥
॥२७७॥
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२७८॥
केणावि कारणेसा, नागया पाणवल्लहा । ता गंतूण गिहे निद्द, करेमि जरियं रसे ॥ ६० ॥ चितिऊण ति सो पत्तो, गिहदारंमि जोअए । तो पल्लंकपसुत्ता सा, दिट्ठा तेण समं पिया ॥ ६१ ॥ कोहुवो तस्स, जलिओ अइमित्तयं । ताण मारणबुद्धीए, विगप्पे करिऊण सो ॥ ६२ ॥
ओ रायस्स पासम्म, विष्णवेद कयंजली | निम्गहेहि ममं नाह !, पच्छा वि भविद्दी जओ ॥ ६३ ॥ राया भणे को इत्थ, अवराहो कओ तए १ । अवराहं विणा जेण, न को विनिग्गहिज्जए ॥ ६४ ॥ कित्तिमेण स कंपेण, धुज्जंतो भासए जओ । सामि ! ते पुत्तिया सुत्ता, मम गेहमि चिट्ठए ॥ ६५ ॥ एगो य पुरसो अत्थि, तीए पासे पसुत्तओ । खित्ताओ आगएणेव, मया दिट्ठा निए गिहे ॥ ६६ ॥ अन्नो वि सामिपायाणं, निच्छएण कहिस्सह । तो मया कहियं पुव्वं, अओ सामी वियारउ ॥ ६७ ॥ सुणिऊण त्ति राया वि, कोहेण जलिओ खणा । आणवेइ तओ भिच्चे, जाह मारेह ते दुवे ॥ ६८ ॥ तो ते तेण पुरिसेण, सह तत्थ गया दुयं । वेढियं तं गिहं तेहिं, तओ भूवेण जग्गियं ॥ ६६ ॥ किमेयमिय उट्ठित्ता, राया मयणसुं दरो । पासए दारछिदेहिं, बहिट्ठिए भडे घणे ॥ १०० ॥ उहओ य सहस्संसू, सव्वं दिट्ठीइ दिस्सए । तओ य रायपुत्तीए, दिट्ठो मीणज्झय व्व सो ॥ १०१ ॥ मण पढमं नाओ, जह एस न सो हवे । दिट्ठीए अहुणा नाओ, ता को एस भवे धुवं १ ॥ १ ॥ १०२ ॥ एयाए रुवलच्छीए, सामनो को वि एस न । सुलक्खणेहिं एएहि, राया वा अहवा सुरो ॥
१०३ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
मदन
पुन्ये सुन्दर कथा ।
॥२७८॥
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीया परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२७॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
दिवा दिहीए सा रण्णा, संपुण्णरूवसंपया। मणे जाओ य संतोसो, जं मे जाया इमा पिया ॥ १०४॥ कज्जे इमीए जं मच्चू, मम होइ हवेइ तो । मणेण मन्नियं जं खु, जीवियं तस्स संतियं ॥१०५॥ तो य रायपुत्तीए, दिवा बाहिम्मि ते भडा। अमुगो अमुगित्तेवं, सव्वे ते उबलक्खिया ॥१०६॥ पेसिया पिउणा मज्झ, एए तुम्हाण मारणे । ता जा तुम्ह गई सा मे, ता कुणेह जहोचियं ॥ १०७॥ राया चितेइ अट्ठाणे, मरणं मे समागयं । एगागी सत्थरहिओ, सूरो वि हु कुणेमि किं ? ॥१०८॥ अत्थउ ता परियणो, नथि मे आउहं पि हु । धिद्धी एयाई रीईए, दिट्ठ पुण्णफलं मया ॥ १०॥ चितंतो अस्थि जा एवं, भडेहिं हकिओ तओ । ससंभंता तो दिट्ठी, रण्णो मज्झ गिहे गया ॥ ११०॥ तओ य पुण्णजोगेण, कत्थ वि विणिवेसियं । एगं च धणुहं दिट्ठ', सरपुण्णो य भत्थओ॥ १११ ॥ हु कओ वि भयं नत्थि, लद्धे एयंमि आउहे । इय भणंतो धणुहं, चडावेह खणा निवो॥११२ ॥ चप्पडिऊण तो भत्थं, उग्घाडित्तु कवाडयं । वालेऊण तओ गुड', ठियं दारंमि संमुहो॥११३॥ तंमि संपुण्णपुण्णमि, संमुहमि ठिए तओ। विणा वि घायपहारं, गया दूरे भडा परे ॥११४ ॥ जस्सस्थि मत्थए छत्तं, दूरा मारेइ तं निवो । दासा इव कुणंतेव, रायादेसं सरा वि ते ॥ ११५॥ कहिए कित्तिवम्मस्स, वुत्तंते सो तओ पुरो। पेसेइ रायपुत्ते य, ते वि तेण तहा हया ॥ ११६ ॥ जायं अच्छेरयं तस्थ, अहो! एगेण मारिया। सव्वे वि रायपुत्ता तो, कित्तिवम्मेण तं सुयं ॥ ११७॥
॥२७॥
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२०॥
पुन्ये मदनसुन्दरकथा।
कित्तिवम्मो पि तस्सित्ति, सूरत्तं सुणिऊण तो। चित्ते काऊण अच्छेरं, चलिओ सयमेव हि ॥ ११८॥ हत्थिखंधे समारूढो, सव्वसामंतसंजुओ । पाइक्कचक्कसंनद्धो, कंडते आगओ निवो ॥ ११६ ॥ मयणसुदरो एसो, सरेण जाव ताडिही । मा मा ईय संभंताए, रायपुत्तीइ वारिओ॥ १२०॥ पिया मे आवए एस, कित्तिवम्मो त्ति नामओ । जमेसो करए पुव्वं, तं तुब्भे वि करेह तो ॥१२१॥ कित्तिवम्मो वि तं द?', पसंतरोसदोसओ। जामाउयममत्तं च, हत्था अस्सि कुणेइ सो ॥ १२२॥ सव्वहा विवसीभूओ, पुव्वं यं स पेसए । निवारेइ सरासारं, मा बीहेहि ति भासए ॥ १२३ ॥ कित्तिवम्मो सयं चेव, आगओ तत्थ जत्थ सो । पुत्तीए सहिओ अस्थि, तस्स पुण्णेण कडिओ ॥ १२४॥ दट्टण तस्स तं रूवं, तं सोडीरं गुणे य ते । एयाए उचिओ एस, ईय ते दो वि पासए ॥ १२५ ॥ समरूवं समगुणं, उभयपक्खनेहलं । कित्तिरूवो मुणेऊण, तं वहूवरमुब्भडं ॥ १२६ ॥ सुलग्गं मे मणोच्छाहो, अहमेव हि बंभणो । एयं वेईहरं चेय, एवं चिंतित्तु सो तओ ॥ १२७ ॥ काऊण अंजलिं पुत्ति, देइ तस्स सयं चिय । मंधव्वेण विवाहेण, सो वि तो परिणेइ तं ॥ १२८॥ कित्तिवम्मो वि चिंतेई, नहि मे अस्थि संतई । वुत्तणं च पत्तं, ता रज्जं देमि अप्पणं ।। १२६ ॥ जामाउयस्स एयस्स, सयं जामि तवोवणं । रायाणं किल वुड्राणं, एस मग्गो पसंसिओ ॥१३० ॥ सूरो पयावसंजुत्तो, अस्थि एसो खमो वि य। पाणप्पियाए पुत्तीए, संमओ विजओ इमो ॥१३१ ॥
॥२८०॥
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२८॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा ।
तओ य कित्तिवम्मेण, सयं चेव पमोयो। समक्खं सव्वलोयाणं, रज्जं तस्स समप्पियं ॥१३२॥ सिक्खं दाऊण मंतीणं, एस मयणसुदरो। अओ वरं पहू तुम्ह, सेवियबो सया वि हु॥१३३॥ एवं भणित्तु ठाणाओ, तओ चेव गओ वणं । मयणसुदरो रज्जे, मंतीहिं अहिसिंचिओ ॥ १३४ ॥ रज्जं करेइ आणाए, अन्ने वि नामिया निवा । नीईए पालए लोयं, सोहग्गसुदरीपई॥१३५॥ जाणिऊण निए चित्ते, पुण्णप्पभावमेरिसं । पुण्णं पट्टिउं तत्तो, पइत्तो जायपच्चओ ॥ १३६ ॥ तं रज्जं मंतिमुक्खाणमप्पिऊण सयं पुण । सोहग्गसुदरीजुत्तो, रायवग्गेण संजुओ ॥ १३७॥ सणाहो साहणेणेसो, दिव्वारम्माउ पट्टणा । चलिओ सिग्घभावेण, मणोरमपुरि पइ ॥ १३८॥ गच्छंतेण तओ तेण, कया वि उप्पयाणए। विहिए भिक्खुवेलाए, रनाओ को वि तो मुणी ॥१३६ ॥ जोवणे वट्टमाणो वि, जिइंदियकसायओ। निरीहो निम्ममत्तो य, मासखवणपारणे ॥१४॥ आगओ रायसिन्नंमि, भमंतो रायगुदुरे । संपत्तो य तओ दिट्ठो, सोहग्गसुदरीइ सो ॥ १४१॥ अच्चतरूवं तं साहु, द? सोहग्गसुदरी । चिंतेइ विम्हिया रूवे, केरिसे कीरिसी खमा १ ॥ १४२ ॥ तओ उचियमाहारं, दिती सद्धाइ मुद्धिया । साहुं भणइ हासेण, किं सवेले उस्सूरयं ॥ १४३॥ अत्थं नाऊण साहू वि, भासए विजिइंदिओ। महाभागे ! वियाणामि, न याणामि पुणो वि य॥१४४॥ गहिऊण कप्पणिज्ज, भत्तं धोयणमेव य । जहाहाणं गओ साहू, पच्छा सोहग्गसुदरी ॥ १४५ ॥
A
॥२८॥
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीय परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२२॥
पुण्ये मदन. सुन्दरकथा।
मुणिवायाइ भावत्थं, अजाणंती पुणो पुणो। पयाइं ताई बुद्धीए, परावत्तेइ सा मणे ॥ १४६ ।। न य अप्पंति भावत्थं, पयाणि ताणि सा पुणो । मयणसुदरं भूवं, पुच्छेइ सो वि मंतिणो ॥ १४७ ॥ पडिपुच्छेइ जाणंति, न ते वि हु वियारिउं । तओ राया समं तेहिं, सोहग्गसुदरीजुओ ॥१४८।। गओ तत्थेव जत्थत्थि, काउसग्गेण सो मुणी । तं नमंसेइ भत्तीए, दाऊण तिपयाहिणं ॥ १४६ ॥ काउसग्गं स पारित्ता, धम्मलाभ भणेइ य । ताण अणुग्गहट्ठाए, करेइ धम्मदेसणं ॥ १५०।। जीवाण दुट्टकम्मम्मि, घुम्मियाणं इओ तओ ताण । बहुपोग्गलपरियट्टावविवट्टीण अणवरयं ॥ ११ ॥ घणजोणि-लक्खकच्छव-गलत्थणातिक्ख-दुक्खदुहियाण । किण्हप्पमुह-कुलेसाअ-वालसेवालकलियाण ॥ १५२ ॥ कोहमहावडवानल-तत्ताणं रायपंकखुत्ताणं । मिच्छत्तमच्छभीयाण, कलिलसलिलंमि पुड्डाण ॥ १५३ ।। संसारमि समुद्दे अणोरपारंमि दुल्लहं एयं । मगुयत्तजाणवत्तं, विसालकुलजाइदलकलियं ।। १५४ ॥ तं पुण पत्तं पि हु कहकह पि रहियं सुकन्नधारेण । तत्थेव निमज्जंतं, पुणो वि को धारिउं तरइ १ ॥ १५५ ॥ ते य पृण कन्नधारा दुविहा चिट्ठति भवसमुइंमि । एगे कुतित्थपंथाण पत्थिया मग्गमूढा य ॥ १५६ ।। । अन्ने उण सयलवाय-रक्खणखमा भवसमुइंमि । दीवंतरेसु संबल-संपाडणपयड़माहप्पा ।।१५७ ॥ ता जइ सम्मं अपरिक्खिऊण पुच्चुत्तकन्नधाराण । वयणेणं परिपिल्लइ जीवो मणुयत्तबोहित्थं ॥ १५८ ।। ता माणमीणखलियं, मच्छरमयराणणंमि पडिफलियं । मायावित्तलयावणगहणे गाढं निगूढं च ॥ १५६ ॥
॥२८॥
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२८॥
पुण्ये मदनसुन्दरकथा।
लोहमहागिरिगुरु-कडयघट्टणा जजरिज्जमाणं च । अइपबलकामकल्लोलमालआवत्तपडियं च ॥ १६० ।। मोहमहागिरिकुहरं-तरालवासीहि लद्धलक्खेहिं । लूडिज्जंतं इंदियचोरेहिं सुदुन्निवारेहिं ॥ १६१ ।। रोदज्झाणाभिहाणेण, सबरराएण झत्ति हीरंत । विसयमहाविसविसहरसएहि वेढिज्जमाणं च ॥ १६२ ॥ ईय एवमाइबहुविह-अवायपडियं तडित्ति फुट्टतं । किंकायव्यविमूढा न हु ते पारंति तं धरिउं ॥१६३ ॥ तंमि य फुट्टे जीवो पुणो वि संसारजलहिमज्झमि । निवडइ अणंतकायाइएसु दुक्खाई य सहेइ ॥ १६४ ॥ ता इह कुतित्थपस्थियकुकन्नधारे लहुं पि मोत्तूण । सम्मं परिक्खिऊणं सुकन्नधारे य अणुसरह ॥ १६५ ॥ ते पुण संसारमहासमुद्दतरणम्मि कन्नधारसमा। पंचपरमेट्ठिणो च्चिय, जयत्तए पयडमाहप्पा ॥ १६६ ॥ ते चिय पुषपसाहिय-अवायनियराओ रक्खिऊण इमं । अब्बावाहपहेणं निति सुचारित्तदीवंमि ॥ १६७ ॥ तत्थ वि य सव्वसावज्ज-विरइनामंमि तुगसेलंमि । नेऊण वरमहब्बयरयणाई खिवंति एयंमि ।। १६८॥ जेहिं करयलकलिएहिं, न होइ भुवणे वि किं पि हु असज्झं । निव्वुइपुरी वि परमा नियडि चिय हवइ लहुमेव ॥१६॥ तस्स य गिरिणो उपरि दसबिहमुणिधम्मनामरुक्खाओ । असमट्ठारससीलंग-सहसफलनियरमुवणिति ॥ १७०॥ तस्स वि य अग्गभागे, केवलनाणाभिहाणसिहरंमि । विस्सामिऊण कइवइदिणाई तो तस्स अग्गंमि ॥ १७१ ।। निव्याणपुरी चिट्ठइ भवपारावारपरमतीरसमा । तंमि य ठवंति जीवं, मोत्तु मणुयत्तबोहित्थं ॥ १७२ ।। जीइ न जम्मो न जरा, न य मरणं नेय छुहपिवासा य । न य रायरोसरोया, न भयं न य सोयलेसो वि ॥१७॥
॥२८॥
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
1135811
I
नव्यामोहो न मओ न य चिंता न वि य खेयमेया वि। न विसाओ न वि निंदा कया वि अरई न य खणं पि ॥ १७४ ॥ केवलममंदआणंद-अमयसेएण अक्खयसरूवो । नीरंजणो थिरप्पा जीवो रयणप्पईवो व्व ॥ १७५ ॥ लोयालोय अंतर-समत्थसुपसत्थवत्थुवित्थारं । उज्जोयंतो चिट्ठा, सया वि अक्खंडियप्पसरो ॥ १७६ ॥ ता तुम्मेहिं तत्थ य जईयन्त्रं सव्वहा वि नाऊण । संसारमसारं चिय सव्वं धणरज्जभज्जाइ ॥ १७७॥ तो पुट्ठो भए सो साहू मयणसुदरनिवेण । जाणामि न याणामि, ईय पयअत्थं मुणी कहइ ॥ १७८ ॥ मं जोवणपडिरूवं, दट्ट्णं तुह प्पियाह तो भणियं । किं खु सवेलाइ हुयं उस्सूरं मुणिवरिंद ! तुह ॥ १७६ ॥ नाओ म वि अत्थो जं वत्तणउचियमिह तमिहि । किं गहियं वयमेयं ईय परमत्थो य पसिणस्स ॥ १८० ॥ जायस धुवं मरणं, ईय जाणामि य परं न याणामि । होही कया य मज्झं ईय संदेहे वयं गहियं ॥ १८१ ॥ जइ जीवियं भविस्सइ चिरं तओ कम्मनिज्जरा होही । अह मरणं तो वि सुहं जिणवर दिक्खं पवन्नस्स ॥ १८२ ॥ आयनिऊणमुत्तरमेयं साहुस्स सो निवो तत्तो । सोहग्गसुदरीए सह गिण्हड गिहिवयाईं च ।। १८३ ॥ तो पण मिऊण साहुं आयासे मयणसु दरो पत्तो । अक्खंडपयाणेहिं पत्तो य मनोरमं पुरियं ॥ विछण पविट्ठो राया सोहग्गसुंदरीनाहो । गमिऊण धवलहरयं संभासह मंतिपमुहजणं ॥ नियरज्जं छड्ड े उं गओ य देसंतरं मि एगागी । पत्तं तत्थ वि रज्जं पुण्णपहावेण तेण फुडं ता पुणे जयव्वं संसारनिवासिएहिं जीवेहिं । पुण्णं विणा न जीवो इह परलोए सुही होइ ॥ इति पुण्ये मदनसुन्दर कथा ।। प्रत्थाग्रम् २०० ॥
१८४ ॥
॥
॥
१८५ ॥
१८६ ॥
१८७ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
मदन.
पुन्ये सुन्दर कथा ।
॥२८४॥
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥ अपुण्ये मङ्गालकथा.॥
द्वितीयः | परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥२८शा
| अपूण्ये मङ्गलकथा।
दाणाईहिं न पुण्णं समज्जियं जेहिं भवनिवासंमि । ते मंगल ब्व कयबहूववसाया विहु विसीदति ॥१॥ अत्थित्थ भरहखित्ते सुमंगला नाम रम्मया नयरी । जत्थ जणविवहारो, विवेगतरलेण परिकलिओ॥२॥ तत्थत्थि सुकयनिरओ धणसारो सिद्विपुगवो तस्स । नामेणावि सुसीला हरिणो लच्छी व भज्जा य ॥३॥ नयरम्मि तत्थ जक्खो, परीक्खओ लद्धनाममाहप्पो । इत्थी वा पुरिसो वा जो जम्मइ तंमि नयरंमि ॥ ४॥ जम्मणखणंमि बालं, तस्स य जक्खस्स मुत्तिपुरओ तं । पक्खिवंति जणणिजणया पुण्णमपुण्णं ति जाणेउं ॥ ५ ॥ जइ होइ पुण्णवंतो ता जक्खकरडिओ सलिलकलसो । सिसुपुण्णतारतम्मा उ आइ तक्खणा चेव ॥ ६ ॥ जइ पुण अपुण्णवंतो ता जक्खपुरट्ठियस्स दीवस्स । गलिउं तत्तो विंदू पडेइ बालस्स भालम्मि ॥७॥ अप्पुण्णउ ति लंछणतिलएण तेण सहिनाणं । ववहारनेहवीवाहकज्जवगंमि वज्जति ॥ ८॥ धणसारगेहिणीए जाओ पुत्तो तओ अ जक्खस्स । पुरओ खित्तो दीवाउ तेलबिंदू सिरे पडिओ॥३॥ जायं तिलयं सीसे नीओ गेहम्मि ताव धणसारो। चितेइ केरिसमिणं संजायं मज्झ पुत्तस्स १ ॥१०॥ जाओ पुण्णाओ सुओ संजाओ सो वि विगयपुण्णो हा !। ता जीवंतेणिमिणा अम्हाण पराहवो लोए॥११॥ जम्हा अपुण्णवंतो देसाचारेण ठाइ न गेहंमि । खिप्पड अपुण्णगामे रायादेसो जओ इत्थ ॥१२॥
K
॥२८॥
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदाः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥२८६॥
अपुण्णो तितोलाऊण जक्खललि
सावंतरी पल
अपुण्ये मङ्गल
कथा।
खिविओ तत्थ वि पालिज्जंतो स पिऊहिं वडिओ कमसो। दुक्खेण जियइ निच्चं अपुण्णवयणिज्जए पडिओ ॥१३॥ ता तह करेमि संपइ जह एसो पावए न इह दुक्खं । ईय पावणं पिउणा खित्तो सो बालओ कूवे ॥१४॥ तो वंतरीइ कूवे निवसंतीए स बालओ कलिओ । नाऊण जक्खललियं पडिवण्णं अपणा एवं ॥१५॥ जं एसो जक्खेणं कओ अपुण्णो त्ति तो मए नूणं । जह पावइ रज्जमयं तह कायव्यं तओ अवहिं ॥१६॥ सा वंतरी पउंजइ पिक्खइ रयणपुरंमि विजयस्स । रण्णो कंचणमालं पसविति तक्खणा चेव ॥१७॥ ता सा निमेसमज्मे मिल्लइ नेऊण तत्थ तं वालं। जत्थरिथ पसवमाणा रायबहू पुत्तियं एगं ॥१८॥ दिट्ठो सुआइणीयाए सो बालो सा य पुत्तिया जाया। मोहाउ भणइ एसाओ जायं जुयलयं पिच्छ । १६ ॥ एगो पुत्तो एगा य पुत्तिया पुहविनाह ! तुह जाया । इय वयणा दासीओ मग्गंति बद्धावणिं रण्णो ॥२०॥ राया वि तक्खणे चिय वामक्खिप्फंदणेण सासंको। गहिओ जरेण बाढं जाओ दाहो सरीरंमि ॥ २१ ॥ नाऊण वइयरमिणं कंचणमाला तओ विसण्णमणा । तं बालपुत्तमइरा निसंमि छंडावए पढमं ॥ २२ ॥ तो छंडियंमि तंमि हुराया जाओ खणेण पडदेहो । आगमिऊणं भासइ पिच्छामि मुहं सपुत्तस्स ॥२३॥ तो भणियं देवीए सामिय ! एसो मुय चिय पजाओ। तो परिचत्तो बाहिं ता. किं ते तेण दिटेण १ ॥ २४ ॥ इय उत्तरेण कंचणमालाए सो निवत्तिओ राया। चत्तंमि तंमि बाले न कुणइ नेहं खणं पिसा ॥२५॥ बालो सो वि निसाए दिट्ठो गहिओ य हलियमजाए । सययं जाय व्व तओ मंगल नामो को तीए ॥ २६ ॥
॥२८६॥
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
चरित्रम्
॥२८७॥
जाओ बलदचारणजोग्गो तत्तो स चारए ढोरे । तो हालिणीइ भत्ता मओ अकम्हा विणा रोगं ॥। २७ ॥ तो तीए भणिओ सोवच्छ ! तुमं जोईओ मए दुक्खा । ता इहि मं पालसु विणा तुमं मे परो नत्थि ॥ २८ ॥ तो सो करेइ खेत्तं खेडइ सययं हलं तओ रतिं । चारइ गोणे भुजइ कुक्कुसरब्वं सया दुहिओ ॥ २६ ॥ जाओ कण विखेत्ते अपुण्णभावाउ तस्स न वि कत्थ । ववसायें अन्नं पि हु जं आरंभइ न सो फलइ ॥ ३० ॥ तओ अफलियावरववसाओ जाओ नयरमज्झमि भारवाहओ । भारपमाणेण लहइ भार्डि । अन्नया कया वि एगेण सेट्ठिणा समाहूओ मंगलो । अप्पिओ घियकु भो, बोल्लिया भाडी । तओ उप्पाडिउप्पाडिऊण कओ नियमत्थए मंगलेण । चलिओ पिट्ठिलग्गो जहाठाणं गंतु । गच्छंतो चिंता मंगलो । अणेण भाडिलद्वेण दव्वेण नूणं मए गहियव्वाणि बोराणि । तओ निप्पन्नकणासु खलवाडीसु विकिऊण करिस्सामि विउणं दव्वं । तओ फुट्टचणयगजरबोराइयं ऊ विकणं रस निच्च मे भविस्सह महालाहो । जओ अन्नाणं वाणिज्जियाणं न को वि किं पि बोराई गिहिस्स । तओ लजाय उन्भवाणिज्जं मोत्तूण चणयाइपसारयहङ्कं मंडिस्सं रायमग्गे । तओ ऊसवनिरक्खणत्थं आगमिस्स इत्थ नयरे बहूओ गामलोओ । सो वि अन्नहट्टाणि मोत्तृण समग्धदायगस्स आवज्जण-विसज्जणमहुरवाणिस्स मज्झ हट्टे चणगाई किस्स । किराणयं च मह हट्ट े बहुयं अत्थि । इत्थं विढविस्सामि घणं दव्वं । तओ चणयपसारयमंडण लज्जतो मंडिस्सामि कणहट्ट' । तत्थ रायलोगस्स वरया मह हट्ट े भविस्संति । तओऽहं कयविक्कयकारयं अहिगारिपुरिसं तं बोलाईहिं आवज्जिऊण सेच्छाए जहा समीहियं लाहं गिहिस्सं । कणहट्ट े वि दालिपीसणकणाणयणधि
द्वितीयः
परिच्छेदः
अपुण्ये
मङ्गल
कथा ।
॥२८७॥
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________
JE
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२८॥
अपुन्ये
मङ्गलकथा।
यतोलणाईहिं कट्ठ' मोत्तूण मंडिस्सं गंधियहढें । तत्थ अप्पेण दव्वेण किराणयं गिण्हेऊण महग्यं दितस्स मम दव्वं न माइस्सइ । परं तत्थ हिंगुल्हसणाइगंधेण उब्भजिऊण सुहसझं मंडिस्सं दोसियहढें । जाणि दिव्वाणि बहुमोल्लाणि वत्थाणि ताणि मह हट्ट च्चेय भवस्संति न अन्नस्स । तओ मे हट्टं वत्थसंपत्तिआहए चडिस्सइ । तओ रिद्धो नागरियलोओ अमच्च-मडलेसरप्पमुहप्पहाणरायवग्गो मम हट्टे दुगूलाई किणंतो कया वि रायपुरओ मं पसंसइस्सइ । तओ राया हक्कारिऊण ढोईयउचियपाहुडं में भणिस्सइ । जहा तए च्चिय मम मुल्लेण दिव्ववत्थाणि देयाणि । तओऽहं राउलवाईओ होऊण पुरे गामे देसंतरे वाणिपुत्तेहि सव्वत्थ ववहारं करिस्सं । कोडिसंखं दव्वं अज्जिऊण नयरमज्झपएसेसु ठाणे कारयिस्सामि धवलहरं । परिणयस्सामि इन्भपुत्तीओ। तओ पइवरिसं अउव्वबंधभत्तिरम्माइं दिव्ववस्थाई अप्पितस्स मज्झ संतुट्ठो राया मृलसिद्विपदं अप्पिसइ । तओ ऊसवे जया राया रायवाडियं करिस्सइ, तया सिद्विपयसमुचिओ मम जुग्गो हत्थी समागमिस्सइ । तओऽहं हत्थिवग्गस्स कप्पडाइदाणसंमाणं काऊण दिव्वाभरणवत्थसमुदायं परिहेऊण हत्थिखंधे चडिस्सं । तओ मत्तो हत्थी मए अंकुसे दिन्ने एयाए रीईए कुभत्थलं धूणइस्सइ । एवं चितंतो सो मंगलो सच्चं पिव मनिऊण अणुहवेण नियं सीसं अंदोलेइ । तओ पडिओ सीसाओ घयकु भो। तडित्ति फुट्टो य । छंडियं धियं । तिसियाए इव मेयणीए पीयं । तओ सिट्टिणा संभमेण रे दुढ ! पाविट्ठ ! कहं तए एस कुभो भंजिओ त्ति कोवेण पुट्ठो। धुज्जंतो सो मंगलो पडिभणइ । न मए एस कुभो भग्गो, किंतु हत्थिणा । सओ विसेसओ कुविओ सिट्ठी भणइ-रे असच्च ! इह कत्थस्थि हत्थी ? । तओ मंगलेण सव्यो चितियवुत्तंतो कहिओ ।
॥२८॥
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
| द्वितीयः परिच्छेदा
॥२८॥
अपुण्ये
कथा।
अवधारिऊण सिट्ठिणा चिंतियं नियमणे । जं एयस्स भारवाहयस्स बहला मणोरहा। मणोरहप्पमाणेणेयस्स पुण्णमवि संभाविज्जइ । तओऽहं करेमि एवं अप्पणं वाणिउत्तयंति काऊण नीओ स मंगलो सेटिणा सगेहे । कराविओ पहाणभोयजाइपडिवत्तिं । तओ अप्पिऊण दविणजायं पेसिओ वाणउत्तियाए सुमंगलं नयरिं । तओ तेण गच्छंतेण अद्धमग्गे एगस्स निग्गोहस्स तले खिल्लंता जूयाए चउरो पुरिसा दिट्ठा । पुरओ होऊण गओ मंगलो। तत्थ दिट्ठा य सुवण्ण-मोत्तियरयणपुजा । तओ तेहिं पुरिसेहिं भणिओ नियलोहेण य उवविट्ठो मंगलो तत्थ रमिउं । ता पढमदाए वि जित्तो तेण एगो महामुल्लो हारो। पमोयभरभरियहियओ उदिऊण ठिओ नियमग्गे । पत्तो य सुमंगलानयरीए बाहिं । वावीइ हत्थपक्खालणपुव्वं सिद्विदिण्णाणि वत्थाणि अलंकरिऊण तं हारं कंठे खिविऊण पुरि पविसिउं लग्गो। दिट्ठो य संमुहागच्छतेण तन्नयरकुमारेण । ओलक्खिओ मम एस हारो त्ति । पुट्ठो य कुमारेण सो मंगलो हारवुत्तंतं । खुहिओ जा उत्तरं न देइ, ता कुमारेण सव्वं तस्स दव्वजायं न्हसियं । एस चोरो त्ति काऊण तस्स अपुण्णभावाओ विया विणा वि परीखयजक्खदेउलस्स नाइदूरट्ठियाए मूलीए रडतो छूढो। अट्टज्झाणेण मरिऊण जाओ भूयत्तणेणं ति। संपत्तिसयणमाणा दूरट्ठा हुँति जेण तमपुण्णं । जीवाणं मणवंच्छाविच्छेयच्छेयमुज्मेह । विगहाकसायरागद्दोसाइ विवज्जिएण पुण्णेण । सम्मत्तं धारिता पिल्लंति अपुण्णयं दूरा ॥ .
॥ इति अपुण्ये मङ्गलकथा ॥
| ॥२८॥
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥ विनये विनीतकथा॥
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीय परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२६॥
विनये विनीतकथा।
गुणेषु विनयः श्लाघ्या, तेजस्विषु यथा रविः। येन कमग्रहाः सर्वे, प्रच्छाद्यन्ते निजोदयात् ॥१॥ विनयात्सम्पदः सर्वा, मेघादिव जलद्धयः । केवलज्ञानलाभश्च, विनीतस्यैव जायते ॥२॥ व्योम्नीवार्कः क्षमापुयां, श्रीहर्षो नाम भूपतिः । वैरिस्त्रीनेत्रकुमुदसङ्कोचव्रतनिवृतः ॥ ३ ॥ स्ववाग्दोषपरिभ्रष्टश्रेष्ठिभावोऽस्ति तत्र तु । विषवाक्याभिधः श्रेष्ठी, प्रारब्धकृषिजीवनः॥४॥ अन्यदा कर्मकृद्योग्यं, भक्तं मुनि निधाय सः । गच्छन् क्षेत्रे ददशैंक, रुदन्तं बालकं पथि ॥ ५॥ कृपया कटिमारोप्याभोजयत्तं स्वपाणिना। कोऽसि १ क्वत्योऽसि ? कस्यासीत्यादि पृच्छन् गृहं ययौ ॥६॥ अपत्याभावदीनाय, पत्न्य तं वालमार्पयत् । लाल्यमानस्तयात्मेव, कलाभृत्याप यौवनम् ॥७॥ विषवाक्यगिरा दग्धं, स्ववाक्यरमृतैरिव । निर्वापयन् पुरीलोकं, ख्यातोऽभूदानृपं स हि ॥८॥ राजा तुष्टोऽथ भूपोऽपि, तस्मै विनयसबने । सनाथं विनीत इति, नाम्ना श्रेष्ठिपदं ददौ ॥॥ पदे च पैतृके लब्धे, भूपात्प्रसन्नचेतसः । श्रीपात्रं स विनीतोऽभूत् , पद्मवत् प्रोदिते रवौ ॥१०॥ अथान्यदा कुतोऽप्येत्य, दुर्भिक्षक्षीणसम्पदः । वृद्धो वृद्धा युवा चैकस्तस्य कर्मकृतोऽभवन् ॥ ११ ॥ अथान्यदा बलाच्चम्पामहीपालं जिघृक्षुणा । श्रीहर्षेण सहाचालि, विनीतः कर्मकृद्युतः ॥ १२॥
॥२६॥
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥२६१॥
ज्ञात्वा श्रीहर्षमायान्तं, चम्पेशः सम्मुखोऽचलत् । ततो नासीरयोरासीदिति युद्धं परस्परम् ॥ १३ ॥ दन्तादन्ति गजैर्युद्धं, रथिकैश्च शराशरि । खड्गाखड्गि च पादातैः कुन्ताकुन्त्यश्ववारकैः ॥ १४ ॥ दैवाच्चम्पेशसैन्येन, भग्ने श्रीहर्षभूपतौ । तस्य सैन्यं पलायिष्टादाय जीवान् दिशो दिशि ॥ १५ ॥ विनीतोऽपि परित्यक्तो, नश्यद्भिः स्वपदातिभिः । आत्मेव सुकृतेनैव, मुक्तः कर्मकरैः स तैः ॥ १६ ॥ स एकां दिशमुद्दिश्य, नश्यन्नैक्षिष्ट निम्नगाम् । तत्र स्नात्वाऽम्बु पीत्वा च तीरवृक्षमशिश्रियत् ॥ १७ ॥ अथैकं कान्दिशीकं स, मृगं तदनुसादिनम् । उद्गीर्णास्त्रं समीक्ष्यैणस्यान्तरा दययाऽभवत् ॥ १८ ॥ मृगे दूरं गते प्रेक्ष्य, सादिनं क्रोधवादिनम् । विनीतः प्राह युज्येत, त्वादृशां दीनमारणम् १ ॥ १६ ॥ वल्लक्षणैरहं वेद्मि, राजाऽसि क्षत्रियोत्तमः । क्षत्रियाणां गृहीतास्त्रे, शस्त्रघातः प्रशस्यते ॥ २० ॥ इत्यादिवचनैस्तस्य, शास्त्रतत्त्वार्थवादिभिः । स राजा पृथिवीचन्द्रः, प्रबुद्धः शस्त्रमत्यजत् ॥ २१ ॥ धर्मोपदेष्टाऽसौ मेऽभूदिति प्रत्युपकृन्नृपः । क्ष्मातिलकपुरे सौवे, विनीतं सचिवं व्यधात् ॥ २२ ॥ तेन न्यायात् पुरीलोकं रक्षता कीर्त्तिमीयुषा । किमपि याचतेत्युक्ता, नेति कर्मकृतोऽवदन् ॥ इतश्च चम्पानाथेन, भग्नार्यां क्ष्मापुरि क्षणात् । विषवाक्योऽग्रहीद्दीक्षां, वैराग्याद्गुरुसन्निधौ ॥ २४ ॥ तप्यमानस्तपस्तीव्रमधीयन्नागमानसौ । क्ष्मातिलकपुरेऽप्यागाद्विपवाक्यो व्रती क्रमात् ॥ २५ ॥ गुरूनापृच्छ्य पुण्यात्मा, मासक्षपणपारणे । अविशत्पर्यटन्नेष, विनीतामात्यवेश्मनि ॥ २६ ॥
२३ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
विनये
विनीत
कथा ।
॥२६१॥
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________
I
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीयः | परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२६२॥
विनये विनीतकथा।
K
अस्मत्स्वामिपितवैष, कथमेवंविधोऽभवत् १ । उपलक्ष्येति तं कर्मकृतः सर्वे ववन्दिरे ॥ २७ ॥ ढौकितं वस्तुजातं तैः, सोऽनादायैव जग्मिवान् । आगतस्य विनीतस्य, तैराचख्ये प्रमोदतः ॥२८॥ विनीतोऽपि जगामाथ, तदैव तदुपाश्रयम् । विषवाक्यमुनिं दृष्ट्वा, शुशोच मुमुदे च सः ॥ २६ ॥ नमस्कृत्य गुरून् साधून ववन्दे पितरं निजम् । षणं स्थित्वा ययौ गेहे, एवमभ्येति नित्यशः ॥३०॥ सोऽन्यतश्चलितान ज्ञात्वा, गुरून् विनयतोऽब्रवीत् । पिता मेवास्तु येन स्या, प्रीतो जनकदर्शनात् ॥ ३१॥ ज्ञात्वाऽऽहुगुरवो मन्त्रिन् !, नायं ते जनकः पिता । किं तु ते पोषको मन्त्री, प्राह कस्तहि ? तेऽब्रुवन् ॥ ३२॥ पिता कर्मकरो वृद्धो, माता कमकरी च ते । युवा च कर्मकृद्भातेत्यवगच्छ कुटुम्बकम् ॥ ३३॥ नान्यथाभाषिणोऽमीति, निश्चित्य तान् प्रणम्य च । साद्रनेत्रान्तःकरणो, निजं वेश्म जगाम सः ॥ ३४॥ मपीमलिनवस्त्राया, धूमध्यामलचक्षुषः । विस्मयात्पश्यति जने, कर्मकर्याः पदेऽपतत ॥ ३५॥ त्वमत्रस्थापि न ज्ञाता, मयका हतकेन हा ! । मातमु क्तिरिवेदानी, गुरुभिः कथिताऽसि मे ॥ ३६॥ अजानत्यापि मार्गेऽहं, पुत्रवल्लालितस्त्वया । मयातीव कृतघ्नेन, कर्मकृत्त्वे कृतासि हा!॥ ३७॥ . इति सास्र वदत्यस्मिन् , क्षरत्स्तन्यस्तनी तु सा । चिराज्ज्ञातोऽसि वत्स ! त्वमित्युक्त्वाऽदात्स्ववक्षसा ॥ ३८ ॥ हा ! धिक् पिक्येव दुर्भिक्षे, पोषितुं त्वामशक्तया । त्यक्तोऽसि पापया मागें, मया धिग्मा कुमातरम् ॥ ३९ ॥ लब्धपक्षः स्वपुण्येन, वचोभिरमृतद्रवैः। पिकवत्प्रीणयन् लोकं, परां श्रियमशिश्रियः॥ ४० ॥
॥२६२॥
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः | परिच्छेदः
॥२६३॥
विनये विनीतकथा।
तथैव विनयस्नेहाव , पितुर्धातुः पदोनमन् । आश्लिष्टो वक्षसा ताभ्यां, विनीतः प्राप सम्मदम् ॥४१॥ स चक्रे स्वगृहे तांश्च, यत्कृताधिकृतौ सदा । भवन्ति वृद्धा गेहेष्ठ, पुण्याद्धि गृहमेधिनाम् ॥ ४२ ॥ यथा पित्रोस्तथाऽन्येषामपि सैष यथोचितम् । कुर्वन् वाग्भिः क्रियाभिश्च, विनीतः ख्यातिमासदत् ॥४३॥ स देवे गुरुषु प्राप, मुख्यतां विनयस्पृशाम् । अनाविव रसश्चित्ते, क्रौर्य नास्य पदं दधौ ॥४४॥ सस वेश्मनीवास्य, शमशालिनि चेतसि । कषाया न वसन्त्येव, स्वविनाशनभीरवः॥४५॥ राजव्यापारसुव्यग्रे, ऋद्धिवन्धनिरन्तरे । गार्हस्थ्ये वर्तमानोऽपि, स तु धर्ममपालयत् ॥ ४६॥ उपाश्रये स साधूनां, वन्दनाय कदाप्यगात् । दृष्ट्वा चैकं मुनि ग्लानं, श्रद्धावंधोधुरोऽवदत् ॥४७॥ मद्गृहेऽस्त्यौषधं सम्यग, रोगस्यास्य निवर्त्तकम् । प्रासुकं चेति साधुभ्यामानाययत सत्वरम् ॥ ४॥ इत्युदित्वा ययौ गेहे, साधुभ्यां सह मन्त्रिराट् । प्रविष्टोऽन्तगृह सोऽथ, बहिः साधू तु तस्थतुः॥४६॥ उपयन्तुष्ठिकन्या, तदा चाग्रेऽपि सूत्रितम् । आसीत्तदेव वीवाहदिनं तस्य गुणावहम् ॥५०॥ विनीतो व्याकुलस्तत्र, विसस्मार तदौषधम् । साधू बिलम्ब्य किश्चिच्चाजग्मतुः समुपाश्रयम् ॥५१॥ वीवाहोचितनेपथ्यमण्डनानि स कारयन् । लमक्षणस्य सम्प्राप्ती, सस्मार च तदौषधम् ॥ ५२॥ कृत्वा तत्रोत्तरं किश्चिदेकेन सुहृदा सह । स पश्चात्तापमादायौषधमुपाश्रयं ययौ ॥ ५३॥ मुनिग्लानश्च रोगाचर्कोऽप्यौषधं नान्यदादधौ । ततः कष्टमुपारुढो, निस्सहोऽभूदतीव हि ॥५४॥
॥२६॥
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२४॥
दुविनये भोगराजकथा।
तं तथा बाधितं साधु, विनीतः प्रेक्ष्य सासदृक् । पपात पादयोस्तस्य, निन्दनात्मानमात्मना ॥ ५५॥ त्रिधा क्षमयतः साधु', विनीतस्य महात्मनः । समूलङ्कृतवीवाहोचितमण्डनशालिनः॥५६॥ आत्मनः प्रणिधानेन, भावनातत्त्वमीयुषः । घातिकर्मक्षयाज्जातं, केवलज्ञानमुज्ज्वलम् ॥ ५७ ॥ युग्मम् ॥ __ अप्रतिपातिना तेन, लोकं ज्ञानेन पश्यतः । चारित्रचिह्नमहायार्पयदेतस्य देवता ॥ ५८ ॥ भवाम्भोधिशिला नारीमपास्य संयमश्रियम् । उपयेमे विनीतोऽयं, तस्मिन् लग्नशुभक्षणे ॥ ५ ॥ ततो या विनये बुद्धिमनुष्याणां समुज्ज्वला । इहामुत्र च यत्प्रीतं, यावन्मोक्षं ददाति सा ॥६॥
॥ इति विनये विनीतकथा ॥
॥ अथ दुर्विनये भोगराजकथा ॥ प्रागात्मा विनये योज्यः, प्राप्यन्ते विनयाद्गुणाः । गुणेभ्यः सम्भवन्त्यर्थास्तेभ्यः पुण्यं ततः शिवम् ॥१॥ नास्त्येव विनयो यस्य, स पुमान् कथमश्नुते १.। प्रभुत्वमानसम्पत्तिसुखानि भोगराजवत् ॥ २॥ अस्ति स्वस्तिनिधानाख्यं, पुरं ख्यातं गुणद्धिभिः । जैनायतनमालाभिः, पुरश्रीयंत्र शोभते ॥३॥ यस्यातितीक्ष्णे निस्त्रिंशे, सपानीये लसन्त्यपि । छिन्ना मग्रा जयश्रीन, स तत्रास्ति नृपो जयः ॥ ४॥ तस्यास्ति सचिवो वाग्मी, नागादित्याभिधोऽस्य च । तत्पत्न्या नागदेव्याश्च, भोगराजः सुतोऽभवत् ॥ ५॥
॥२६४॥
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥२६
॥
दुविनये भोगराजकथा।
घातदर्वाक्यवस्त्वोधभञ्जनोच्छृङ्खलः स तु । न केवलं कुटुम्बं स्वं, परानप्युदवेजयत् ॥ ६॥ ततो विनयशिक्षाये, कलाचार्यस्य सोऽर्पितः । सचिवेन यतः पित्रा, शिक्षणीयाः सुता हठात् ॥७॥ पुरः समुपवेश्यैनमाचार्येऽर्थविचारिणि । भोगराजोऽन्यतः पश्यन्नहि शृणोत्यवज्ञया॥८॥ मन्त्रिपुत्रत्वादाचार्यः, शक्तो वक्तु न तं प्रति । शृणु चिन्तय वत्स ! त्वं, प्रोवाचेति मृदु गिरम् ॥६॥ तथापि बधिर इवाशृण्वन् पश्यति सोऽन्यतः । पुनः प्रोक्तः स गुरुणा, किमन्यतस्त्वमीक्षसे १॥१०॥ धृष्टो निर्भीरुवाचैष, गुरो ! पश्यामि कोतुकम् । पश्य छिद्रादतोऽखण्डश्रेणिभाजो हि कीटिकाः॥११॥ किलैकतन्तुना बद्धा, इव यान्त्यन्यतो नहि । न विश्लिष्यन्ति किन्त्वेताः, कुर्वते स्वस्तिकाकृतिम् ॥१२॥ ततोऽल्पां धमाधाय, प्राहामात्यसुतं गुरुः । कथयतोऽर्थसारं मे, वीक्षस्व मुखसन्मुखम् ॥ १३॥ ततः स एकया दृष्टया, वीक्षमाणोऽपि तन्मुखम् । विज्ञातो गुरुणा ह्यन्यत्किमपि चिन्तयन्निति ॥ १४ ॥ अरे ! किं चिन्तयस्यन्यत् , कथितं न शृणोषि किम् ? । इत्युक्तो गुरुणा प्राह, स्मित्वोच्चैः स स्फुटाक्षरम् ॥१५॥ युष्माकं वदतामासंस्ताडिता गलनाडिकाः । प्रत्येकं गणयन्नस्मि, कियत्यः सन्ति ता इति ॥ १६ ॥ उपाध्यायस्ततः कोपादूचे वीक्षस्व मन्मुखम् । अवधारय चिनेऽथ, मृख ! मा दा दृशौ परे ॥ १७॥ पश्यत्यभिमुखं शून्ये, तस्मिन् गुरुरुवाच तम् । किमरे ! वीक्षसे ? धत्से १, किं चेतस्यथ सोऽवदत् ॥ १८ ॥ प्रभो ! यदा भवन्तोऽथे, व्याचक्षते तदा मुखे । अतिव्यात्ते मया दृष्टा, दशना विषमोन्नताः॥१६॥
॥२६॥
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥२६६॥
ततो जानामि यद्येतान् दशनानुन्नतान्नतान् । अनेनोपलखण्डेन, पातयामि निहत्य तान् ॥ २० ॥ ततश्च कुपितः प्राहोपाध्यायो याहि रे शठ १ । दुर्विनीत ! न मे कार्य, त्वत्पाठाधिगतैर्धनैः ॥ २१ ॥ कलापीवाऽब्दगर्ज्याथ, तद्वाचा प्रीणितो द्रुतम् । उत्थाय स गतो रन्तुं, परिपूर्णमनोरथः ॥ २२ ॥ एवमुच्छृङ्खलः कांश्चिदाघ्नन् कैश्चिदशाहतः । दिनानि गमयन्नेष, दुष्टधीः प्राप यौवनम् ॥ २३ ॥ दुविनीतत्व विख्यात, उद्बोढुं लभते नहि । स कन्यकां महेभ्यानां, सत्कीर्तिं महतीं न च ॥ २४ ॥
मातु पितुर्नैव, देवस्य न गुरोर्न च । स्वजनस्य न मित्रस्य, वाचापि विनयं व्यधात् ॥ २५ ॥ ततो निर्वासितः पित्रा, काश्चित् स्वीकृत्य योषितम् । अभिरम्यपुरे गत्वा, सिषेवे सैकतं नृपम् ॥ २६ ॥ दुर्विनीताः सहासाथ, वाच उच्चारयन्नसौ । नर्मपात्रं बभूवास्य, सैकतस्य महीपतेः ॥ २७ ॥ अन्यदा सैकतो राजा, विद्वगोष्ठीमुपागतः । श्रुत्वा प्रभावं मन्त्राणां मन्त्रमेकमसाधयत् ॥ २८ ॥ ततश्च चेटकः सिद्धो यद्राजाह करोति तत् । सच्चवतां मनुष्याणां किङ्करा देवयोनयः ॥ २६ ॥ अवश्यमृद्धिमारूढः पुमान् स्यादवलेपभाक् । इति वादिनि भूपाले, भोगराजोऽन्यदाऽत्रवीत् ॥ ३० ॥ नित्यं त्वां सेवमानोऽहं, म्रिये स्वामिन् ! बुभुक्षया । तत्प्रसीद दृशं देहि, प्रसन्नां मयि भूपते ! ॥ ३१ ॥ ततश्च सैकतो राजा, मन्त्रप्रभावमीचितुम् । सत्यामृद्धौ मदोऽस्य स्यान्न वेत्यवेक्षितुं च सः ॥ ३२ ॥ लिखित्वा लेखं स्वेनैव, भोगराजाय सोऽक्षिपत् । ऊचे च यदयं लेखो, विन्ध्यस्योपत्यकातले ॥ ३३ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
दुर्विनये भोजराज
कथा ।
॥२६६॥
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
॥२६७॥
दुविनये भोगराजकथा।
पिण्डालनानो न्यग्रोधवृक्षस्याधो भवि स्थितः । वदेरुच्चैरयं लेखो, गृह्यतां नृपशासनात् ॥ ३४॥ यो ग्रहीष्यति लेखं स, दास्यते ते यथेप्सितम् । इत्युक्त्वा भूभृता स्वेन, भोगराजो व्यसृज्यत ॥ ३५॥ सोऽथ सह कलत्रेण, विन्ध्याद्रौ प्रययौ क्रमात् । यथादिष्टं तथाऽपश्यत्रोच्चैयग्रोधपादपम् ॥ ३६॥ तस्याधस्तात् स्थितःप्रोचे, लेखोऽयं गृह्यतामिति । निःसृतौ च वटस्कन्धादग्रहस्तौ कृताञ्जली ॥ ३७॥ भोगराजेन लेखोऽथ, क्षिप्तस्तत्र कृताञ्जलौ। विभाव्य चेटको लेखस्यार्थ तिरोहितोऽवदत ॥३८॥ स्वाभिप्रेतं वद क्षिप्रं, यथा सम्पादयाम्यहम् । एषोऽस्मि सैकतनृपादेशस्य करणोद्यतः ॥ ३६॥ भोगराजस्ततो दध्यौ, राजादेशादयं मयि । प्रसन्नो दास्यते सर्व, याचे राज्यं ततोऽत्र हि ॥४०॥ जगाद च विधेहि त्वं, मद्योग्यं पुरमुत्तमम् । साम्राज्यप्रक्रियां सर्वा, मां कारय प्रतापतः ॥४१॥ इत्युक्ते भोगराजेन, व्यधात् सोऽप्यखिलं क्षणात् । भोगराजस्ततः प्रेक्षाश्च के शक्रेण गर्वभाक् ॥ ४२ ॥ राजप्रासाददेवौकःसौधहट्टप्रतिष्ठिताम् । वापीकूपसरोवपारामरम्यश्रियं पुरीम् ॥ ४३ ॥ इतस्ततश्च लोकं च, स्वस्वव्यापारकारिणम् । उत्सवानन्दसम्मोदिकामिनीजनजम्भितम् ॥ ४४ ॥ हस्त्यश्वशालारम्ये च, निविष्टद्वारवेत्रिणि । सौधे स्वर्णमये पश्यत्यात्मानं प्रियया युतम् ॥ ४५ ॥ जय नन्द चिरं जीवेत्यादिवाक्यैःप्रसादयन् । राजलोको मन्त्रिमुख्यो, ददृशे स्वपुरोऽमुना ॥ ४६॥ चिररूढामिवासाद्य, भोगराजो नृपश्रियम् । स्वाज्ञां विस्तारयामास, चक्रे राज्यं च विक्रमी ॥ ४७ ॥
॥२६७॥
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥२८॥
दुविनये भोगराजकथा।
प्रत्यहं येन कार्य स्यात्तत्सर्व चेटको व्यधात् । भोगराजस्य नैवाभूत , केनापि न्यूनता खलु ॥ १८ ॥ कुर्वन् राज्यं स मतोऽभून्न शक्रमपि मन्यते। दुर्विनीतश्च राज्यं तत्, प्राप्तश्च को न माद्यति॥४६॥ दुर्विनीता विनीताश्च, कष्टचेष्टाः स कारयन् । भोगराजो नृपो दुष्टश्चेटकं निरवेदयत् ॥ ५० ॥ अथान्यदा सकतेनौष्ट्रिकैरेष तुरङ्गमान् । याचितः परीक्षाहेतोः, कथं स्मरति मां न वा १॥ ५१ ॥ कष्टात् कथञ्चनासबोपकारं नृपतेः स्मरन् । तुरङ्गान् प्रेषयामास, सेकताय नृपाय सः॥ ५२ ॥ दिनानां कियतामन्ते, पुनः स सैकतो नृपः। भोगराजादयाचिष्ट, भूयोऽश्वान् दूतपूरुषः॥ ५३॥ मत्तः कथमयं भूयो भूयः, प्रार्थयते हयान् ? । आधिक्यं मनुते स्वस्य, बलेन केन गर्वितः १॥ ५४ ॥ नैवाहमर्पयिष्यामि, तस्मै तुरङ्गमान्निजान् । कुर्याद्यद्रोचते तस्य, यदेषोऽस्मि स्थितोऽत्र भोः ॥ ५५ ॥ इति ब्रवाणो मन्च्यायैर्मोगराजो व्यबोध्यत । सैकतक्ष्माभुजे चाश्वाः, कतिचित्र प्रेषिताश्चिरात् ।। ५६ ॥ तुरङ्गप्रेषणामर्ष, दधानो मनसि स्वयम् । हतप्रतापमात्मानं, मन्यमानोऽवति प्रजाः॥ ५७ ॥ ततो भूयोऽपि साराणि, वस्तूनि सैकतो नृपः । अयाचयद्भोगराजात , स प्रहित्य बृहन्नरान् ॥ ५॥ ततश्च कुपितो भोगराजोऽपि सैकतं प्रति । अभिषिषेणयिषुर्दाग, जयढक्कामवादयत् ॥ ५६ ।। सर्वाभिसारसम्पूरप्रच्छादितमहीतलः । समुद्भुतरजःपुजलुप्तादित्यकरोऽपि च ॥६० ॥ अवनामितशेषाहिवपुर्नालफणादलः। दिग्गजानामपि क्षोभ, कुर्वाणो निरगात्पुरात ॥६१॥ युग्मम् ॥
॥२१॥
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥२६६॥
प्राप्तश्च दलयन्नुर्वीमभिरम्यपुरीमसौ । ज्ञातं च सैकतेनैतद्भोगराजो युदेति हि ॥ ६२ ॥ उवाच मन्त्रिणं यद्भो !, मया प्रोक्तं तदा किल । नरः समृद्धिमारूढोऽप्याराध्यमवमन्यते ॥ ६३ ॥ भोगराजेन तत्सर्वं पुरं यावदवेष्टयत । ततः सैकतराजेन तमभिप्रेषितं दलम् ॥ ६४ ॥ रचयित्वा रणक्षेत्रं, मिथो योद्धुं कृतादरम् । तद्दलं द्वयमाटोपाद्यावत् सज्जमभूत्ततः ॥ ६५ ॥ स्वयं सैकतराजेन, समादिष्टः स चेटकः । यदेतद्भोगराजस्य, राज्यं द्रागुपसंहर ॥ ६६ ॥ ततश्च तत्तथा युद्धसंरब्धमुद्यतायुधम् । भोगराजस्य सैन्यं द्राग्, काप्यगादिन्द्रजालवत् ॥ ६७ ॥ भोगराजस्ततः पूर्वसंगीतमलिनाम्बरः । विना स्वां दयितामन्यन्न पश्यत्येष किश्चन ॥ ६८ ॥ किमेतदिति सम्भ्रान्तो, यावच्चिन्तामवाप सः । तावत्सैकतराजेनाहूतोऽगान्नृपसंसदम् ॥ ६६ ॥ प्रदत्ततालिकं राज्ञा, म प्रोच्चैर्जहसे यथा । तत्ते कुत्र गतं राज्यं, भोगराज ! क्षणादपि ९ ॥ ७० ॥ प्रहासाय जगादेष, राजन् ! सैन्यं मयाऽधुना । शक्रस्य दैत्यरुद्धस्य, साहाय्ये प्रेषितं द्रुतम् ॥ ७१ ॥ इत्यादिविटवाणीभिः, प्रमोदयन् स सैकतम् । दिनानि गमयामास, पुरुषार्थविरक्तधीः ॥ ७२ ॥ इति दुर्विनयात्प्राप, न चायं पैतृकीं श्रियम् । न च राजप्रसादोत्थां, कार्यो दुर्विनयो न तत् ॥ ७३ ॥ ॥ इति दुर्विनये भोगराजकथा ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
दुर्विनये
भोगराज
कथा ।
॥ २६६॥
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३०॥
दाने कामकेतुकथा।
॥ अथ दाने कामकेतुकथा | अस्मिन् संसारसमामे, चतुर्गतिचतुर्दले । मुख्यो मर्त्यत्वहस्त्येव, तस्मादुचः परो न यत् ॥१॥ एनमारुह्य जीवोऽयं, राजा कर्मरिपून् जयेत् । आरूढोऽन्यत्र सुप्रापः, स एतः परिभूयते ॥ २ ॥ सोऽपि शक्तः प्रजायेत, दानेनैव प्रतापवान् । दानप्रभावादाश्वेव, प्रोन्मूलयेद्भवाछिपान् ॥ ३॥ दुग्धेनेवाञ्जनं पात्रदानेन क्षालयेत्पुमान् । गृहव्यापारसम्पुष्यत्कल्मषं सुखलालसः ॥ ४ ॥ दानादासादयेद्वित्तं, दानादासादयेद्दिवम् । दानादासादयेन्मोक्षं, कामकेतुर्नरो यथा ॥ ५॥
अस्ति भारतक्षेत्रेऽस्मिनगरी कमलावती । सुपात्रदानव्यसनी, यत्र लोकः सदाऽपि हि ॥ ६॥ तत्रास्ते क्षत्रियाधीशः, कामकेतुर्गुणोन्नतः । सा कला नास्ति नाश्लिक्षद्या गुणैः सुभगं हि तम् ॥ ७ ॥ तस्याऽसीचन्द्रकान्ताख्या, भार्याऽपत्यविवर्जिता । ततश्च स्वजनभूयः, स परिणायितस्ततः॥८॥ वीवाहवासरे साथ, नवोढा चारुलोचना । दारुघाट गरुत्मन्तं, कौतुकादारुरोह च ॥ ६ ॥ चापलात्कीलिकायन्त्रं, व्यश्लेषयन्मृगेक्षणा । स वायुसङ्ग्रहात्काष्ठताक्ष्यों व्योनोदडीयत ॥१०॥ तत्रारूढा नवोढा सा, बाढं गाढकृतग्रहा । मनोवेगेन ताक्ष्येणोत्पपाताकाशमण्डले ॥११॥ ततश्च पूच्चक्रे कैश्चिद्भुञ्जानैरस्फुटस्वरैः । ताम्बूलपूर्णवक्त्रत्वाजध्ने कैश्चिदुरोऽस्वरम् ॥ १२ ॥
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदा
दाने
॥३०१॥
कामकेतुकथा।
उपविश्य समुत्तस्थे, कैश्चित्त्वकृतभोजनैः । उच्छिष्टवदनैः कैश्चिदलब्धाभ्युक्षणैर्गतम् ॥ १३ ॥ गृहीत्वा पूर्णपात्राणि, कैश्चिद्यातं पुन है । त्यक्त्वा मङ्गलगीतानि, चक्र ार्योऽनुदेवितम् ॥ १४ ॥. असम्पूर्णनृत्तसुखाः, काश्चित्पेतुर्भु वि भ्रमात् । दुःखेन क्षुधया चापि, मुमच्छु : काश्चिदाकुलाः ॥१५॥ लोके शोकाकुले काश्चित् , स्वेच्छया बुभुजुः स्वयम् । नवोढापितृवर्गश्च, शुशोच च रुरोद च ॥ १६ ॥ कामकेतुकलत्रं चाग्रेतनं मुमुदे हृदि । कामकेतुरथैकाकी, शोकवान स्वगृहं ययौ ॥१७॥ अशक्तः प्रत्याहरणे, नवोढाया बभूव सः। वीवाहवासरः शोकसाम्राज्येनापहस्तितः ॥ १८॥ यतःसंसारेऽस्मिन्नसारे हि, पदार्थाः क्षणलम्भिनः । लोहकृद्भस्त्रिकेव स्युः, पूर्णा रिक्ताश्च तत्क्षणात् ॥१९॥ प्रददात्युत्सवे शोकं, शोके सम्मदसम्पदम् । अन्यथा विदधत्सर्व, बलीयः कर्म केवलम् ।। २०॥ ततः पितृभ्यां सर्वत्र, नवोढा काञ्चनप्रभा। गवेषिताऽपि न क्वापि, प्रादृश्यत गवेषकैः ॥२१॥ तां गवेषयितुं कामकेतुः स्वयं चचाल सः। अकारयच्च पाथेयं, चन्द्रकान्तां प्रभण्य तु ॥ २२॥ चन्द्रकान्ताऽथ दध्यो चानेष्यते काश्चनप्रभाम् । ततः करोमि तद्यन, तां नानयति नैत्ययम् ॥ २३॥ कृत्वा पाथेयमेपाथ, बद्ध्वा ग्रन्थिषु सप्तसु । अर्पयामास कान्ताय, तदादाय चचाल सः॥२४॥ यस्यां दिशि स ताक्ष्योऽगात , प्रतस्थे सोऽपि तां प्रति । अर्द्धमार्गे च मिलितः, सार्थस्तस्य महानथ ॥२५॥ गच्छंस्तेन सहैषोऽपि, प्राप किश्चित्सरोवरम् । सार्थः प्रववृते भोक्तुं, स्वस्वपाथेयमादरात् ॥ २६ ॥
॥३०१॥
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३०२॥
दाने कामकेतुकथा।
कामकेतुस्ततो वस्त्रप्रथमग्रन्थिशम्बलम् । उद्ग्रथ्य बुभुजे सर्व, तत्प्रभावादसौ ततः॥२७॥ बभूव त्रिफणः सपः, करालो यमखड़गवत् । दृष्ट्वा फूत्कारिणं तं हि, नेशुः सर्वे जना भयात् ॥२८॥ दूरीभूय ततस्तैश्च, हन्यते लेष्टुभिईढम् । स सर्पश्च प्रहारातों, न शक्तो नष्टुमन्यतः ॥ २६ ॥ पाथेयवस्त्रग्रन्थीनामधस्तात्तस्थिवानहिः । एकेन केनचित् पुंसा, मुक्तो लेष्टुः परिस्फुरन् ॥३०॥ द्वितीयग्रन्थेरुपरि, सङ्घातेन पपात च । ग्रन्थिः पुस्फोट तन्मध्यात् , पाथेयं विशरार्वभूत् ॥ ३१॥ दैवाच्च तस्य सर्पस्य, पाथेयं प्राविशन्मुखे । बभूव तत्प्रभावेण, कामकेतुः स्वरूपभृत् ॥३२॥ अहो ! मे चन्द्रकान्तायाः, कियच्छक्तिविजम्भितम् ? । तया मे मारणोपायश्चक्रऽयं विहितेर्षया ॥३३॥ पक्षविपक्षभावेन, ग्रन्थौ ग्रन्थौ पृथक् पृथक् । समस्त्यत्रौषधं रूपपरावर्तस्वरूपकृत ॥ ३४॥ इति चित्रीयमाणोऽन्तः, कामकेतुः स्वरूपभृत् । किमेतदिति पृष्टस्तैर्बिभ्यद्भिः सार्थपूरुषः ॥ ३५ ॥ उवाच कामकेतुश्च, तेषां चित्राय सादरम् । अहं बहुप्रभावोऽस्मि, योगी सर्वत्र गामुकः ॥ ३६॥ दत्तघातापराधित्वाद्विभ्यद्भिस्तैमनस्यथ । त्यक्तो रात्रौ स सुप्तोऽपि, तत्प्रभावं विचिन्त्य हि ॥ ३७॥ गते सार्थे प्रभातेऽसौ, समुत्थाय व्यचिन्तयत् । मद्वाचा शङ्कितः सार्थस्त्यक्त्वा मां क्वचिदप्यगात् ॥ ३८॥ तत्सर्वग्रन्थिपाथेयमास्वाद्याल्पाल्पमात्मना। वीक्ष्ये प्रभावं किं किं स्यादमीभिश्चित्रमद्भुतम् १॥ ३६॥ इति ध्यात्वा पृथग् ग्रन्थिपाथेयं विततान सः । जघास तृतीयग्रन्थेः, शम्बलं कवलैस्ततः ॥ ४०॥
|॥३०२॥
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
दाने
॥३०॥
कामकेतुकथा।
कामकेतुरभूदोतुरूपस्तच्छब्दकृभृशम् । ततश्चैतन्यवानादत्तुर्यग्रन्थिस्थशम्बलम् ॥ ४१॥ भूयः स्वरूपभृज्जज्ञे, पुनः पञ्चमशम्बले । भक्षिते सोऽभवत्सिहस्ततः षष्ठौपधेऽथ सः॥४२॥ जातः स्वरूपतः शीघ्रमेवं च रसवानसौ । अनवेक्ष्यायति मूढो, लिलेह सप्तमौषधम् ॥ ४३ ॥ बभूव च मृगो रम्यस्ततोऽसौ पूर्ववद्वयधात् । सर्वोषधानामास्वाद, स्वरूपप्रतिपित्सया ॥४४॥ नाभूत स्वरूपमृत्तस्य, निवर्तनौषधं विना । दुःखेनोत्फालवान् व्योमोत्पपाताधः पपात च ॥ ४५ ॥ चिन्तयामास चित्ते स्वे, मृगो देवहतः स तु । धिग धिग कर्मपरीणामः, संवृत्तः कीदृगत्र मे ॥४६॥ मद्दुष्कर्मप्रभावेण, नवोढा सा गरुत्मता । कुत्रापि हृत्वा नीतैव, किं जीवति ? मृताऽथ वा १ ॥४७॥ तस्याः प्रवृत्तिमानेतु, चलिते मयि मत्सरात् । चन्द्रकान्ता कुलीनापि, कूटमौषधजं व्यधात् ॥ ४८ ।। मानुषत्वादहं भ्रष्टो, दुष्टकर्मा करोमि किम् ? । पशुत्वात् पशुमृत्युमें, दत्तो दैवेन कुप्यता ॥ ४६ ।। यतःअस्ति बुद्धिः परेषां हि, कोपव्यावर्त्तने कचित् । शक्रोऽपि कुपितं कर्म, नैव सान्त्वयितुपटुः॥५०॥ इति चिन्तातुरो यावदास्ते स स्तम्भितो नु किम् ? । तावदयाधः कृताबाधो, विव्याधागत्य तं शरैः॥५१॥ लग्नात् प्रहाराद्वयथितोऽप्यातङ्कजनितत्वरः । स काश्चिद्दिशमुद्दिश्य, ननाश फालवान् मृगः ॥ ५२ ॥ ययौ च पर्वते क्वापि, भ्रान्तदृक् खिनमानसः । पपौ च स पयो नादत् , क्षुधितोऽपि तृणानि तु ॥ ५३॥
इतश्च काष्ठताक्ष्योऽसौ, निम्नेन नभसा व्रजन् । अध्र लिहमहाकूटे, तस्मिन्नेव नगे क्वचित् ॥ ५४॥
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: परिच्छेदः
॥३०४॥
दाने कामकेतुकथा
आस्फल्य भग्नः परितो, नवोढा पतिताथ सा। सर्वाङ्गीणव्यथाजातमूर्छाऽस्थादवनौ क्षणम् ॥ ५५ ॥ मन्तेि सा समुत्थाय, विललाप भयाकुला । हा! मातरं ! पितः ! काह, देवेन निहिता क्षणात् ॥५६॥ पूर्वे जन्मनि किं कोऽपि, मयाप्यपहृतो भवेत् । यद्धकङ्कणा जातवीवाहाऽपहृताऽस्मि हा!॥ ५७॥ भूयश्च कुत्र मे भावी, संयोगः पितृमिनिजैः१। हा ! मन्दभागिनी काहं, तिष्ठामि च व्रजामि च १॥ ५८॥ तारस्वरं विलंप्येति, स्वयं सम्बोधभागसौ। बभ्राम परितः कन्दफलमूलकृताशना ॥ ५४॥ ददर्श सान्यदा क्वापि, कुजे नाभेयमन्दिरम् । भक्त्या ननाम तद्विम्बमानचे च सुचेतसा ॥ ६॥ अवचित्यावचित्याथ, पुष्पाणि सुरभीणि सा । चकारादिजिनेन्द्रस्य, पूजा वैचित्र्यशालिनीम ॥ ६१ ॥ प्रभोः पूजादिशुश्रुषाव्याकुला काञ्चनप्रभा । विसस्मार पितुर्मातुः, कुटुम्बस्य च सौहृदम् ॥ ६२ ॥ एवं पुण्यार्जनात क्षीणान्तरायकर्मबन्धना । कदापि सा ययौ बाला, हृदमेकं हि पाथसे ॥६३ ॥ मृगः सोऽपि हृदे तत्र, दक्षिणेर्मा पुरागतः । ददर्श तां मृगदृशं, समुपालक्षयत्ततः ॥ ६४ ॥ सम्यग् साभिनवोढेयं, प्रिया मे काश्चनप्रभा । वीवाहोचितवेषोऽस्या, यत्स एव हि दृश्यते ॥६५॥ प्रहारवेदनाक्रान्तः, स शनैस्तामुपाययौ । भूयो भूयोऽप्यपश्यच्च, प्रेम्णा तां परितो भ्रमन् ॥६६॥ सापि तस्य प्रहारार्ति, दृष्टाऽनुकम्पया जले। प्रक्षाल्य व्रणरोहिण्या, दिव्योषध्या लिलेप तम् ॥ ६७ ॥ गृहीत्वाम्बु चचालेषा, श्रीजनायतनं प्रति । मूलादपि मृगस्यास्य, तत्स्वरूपमजानती ॥ ६८॥
॥३०॥
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
द्वितीया
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेद
॥३०॥
दाने कामकेतुकथा।
जानात्येव मृगः सर्व, किन्त्वसौ वक्तुमक्षमः । शनैः खञ्जगतिः श्वासभृतस्तामन्वगान्मुदा ॥ ६६ ॥ गत्या चैत्ये प्रभोश्चक , सा स्नात्रं विमलाम्भसा । राजचम्पकपुष्पाद्यैः, पूजा वस्त्रावृतानना ॥ ७० ॥ मृगोऽपि प्रभुमालोक्य, हर्षाश्रुपूर्णलोचनः । मूर्ना ननाम भूपीठासङ्गलग्नरजोजुषा ।। ७१॥ स्वामिप्रणामजातेन, पक्षपातेन सा हृदि । मृगं व्यावर्णयामास, शुभात्मा तिर्यगप्यसौ ॥ ७२ ॥ प्राप्ते काले फलाहार, कत्तुं सागाल्लतागृहम् । शनैम गोऽपि तत्रागात्परित्यक्ततॄणाशनः ।। ७३ ॥ वराकोऽयं व्यथाक्रान्तो, गृह्णात्याहारमद्य न । इति सा तव्रणे दिव्यौषधीप्रलेपमादधौ ।। ७४॥ तत्प्रभावाद्वणं रूढं, न्यवतिष्ट तथा व्यथा । मृगः सजोऽपि नैवात्ति, कत्तुणान्यभिमानतः ।। ७५ ॥ ततः सा चिन्तयामास, किमेष न चरत्यहो! १ । किमत्र कारणं ज्ञेयं १, वराको म्रियते क्षुधा ।। ७६ ॥ शाड्वलानि समानीय, सा तृणानि ददौ स्वयम् । दृष्टयापि न मृगोऽपश्यत्पशुभक्ष्याणि तान्यथ ।। ७७ ॥ पूजयित्वा प्रभु भोक्ष्येऽत्रस्थेत्यभिग्रहग्रहा । पुष्पाण्याहतु मारोह , सान्यदा दूरपर्वतम् ।। ७८ ॥ व्याघुटथ सा समायान्ती, मार्गाद्धीनाऽभ्रमच्चिरम् । मौलं न प्राप सा मागं, जिनवाक्यमभव्यवत् ।। ७६ ।। सा फलेग्रहिवृक्षेषु, फलानि प्राप्नुवत्यपि । अभिग्रहं स्मरन्ती च, क्षुधितापि जघास न ॥ ८०॥ सुष्वाप क्वापि सा रात्रौ, ध्यायन्ती प्रभुमेव हि । स्वप्नेऽपि स्वामिनः पूजा, कुर्वाणां स्वं ददर्श सा ॥ ८१ ॥ विभातायां विभावयों, पश्यन्ती चेतसा प्रभुम् । स्वामिचैत्यदिशे चक्र, नमस्कारमुदारधीः ॥२॥
R
॥३०॥
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३०६॥
दाने कामकेतुकथा।
निरीक्ष्यमाणा भूयोऽपि, बभ्राम परितो नगम् । तच्चैत्यमार्ग नापश्यद्वासरैः पञ्चपैरपि ॥ ८३ ॥ सा न भुङ्क्ते न वा शेते, स्वामिपूजावियोगभाक् । किन्त्वात्मानं निनिन्दोच्चैरुदिताशुभकर्मकम् ॥ ८४॥ आत्मा मे हतकः प्राप, वियोगं पितृमातृभिः । तदुःखं विस्मृतमभूदादिनाथस्य दर्शनात् ॥८५॥ अपुण्यात्तदपीदानी, दूरेऽभूत्स्वामिदर्शनम् । दुष्प्रापं न मया प्राप्यं, सत्पुण्यं स्वामिपूजनात् ॥८६॥ इत्यात्मगर्हाग्रहिला, महिला सा ददर्श च । विद्याधरविमानानि, पृथ्वीमवतरन्त्यथ ।। ८७॥ ततस्तां दिशमुद्दिश्य, सा ययौ त्वरितक्रमा । ददर्श ज्ञानिनं तत्र, विद्याधरनमस्कृतम् ॥ ८८॥ तं मुनि वीक्ष्य सा हृष्टा, प्रणनाम शुभाशया । पीयूषवर्षिणीं तस्य, देशनामशृणोदिति ॥ ८ ॥ गन्धचूर्ण प्रभोमूनि, क्षिपता श्रीर्वशीभवेत् । धृपधूमं प्रभोः कत्तु दुष्कर्मेदृग् गलत्यहो ! ॥१०॥ ढौक्यन्ते स्वामिनोऽखण्डाक्षता, स्वात्माऽक्षतो भवेत् । पूज्यते कुसुमैः स्वामी, कर्ता च ख्यातिराप्यते ॥११॥ जिनाग्रे क्रियते दीपो, मूलात्कत्त स्तमो व्रजेत् । कृते जिनस्य नैवेद्य, कर्ताऽऽहारसुखं भजेत् ॥ १२॥ पुरोऽहंतः फले दत्ते, कर्त्ता स्याद्बोधिवीजभाक् । जिनस्य ढोकिते नीरे, कत्त स्तृष्णा प्रयात्यहो!॥ १३ ॥ एवमष्टविधा पूजा, यः कुर्यादर्हतां सदा। कर्माण्यष्टापि तस्याशु, विलीयन्ते न संशयः॥१४॥
इतश्च स मृगोऽप्येना, वीक्षमाणोऽभितो नगम् । देवादागाद्विरौ तत्र, यत्रास्ति तत्प्रियाथ सा ॥६५॥ आयान्तं वीक्ष्य सा मुग्धा, किश्चिन्ममत्वभावतः । कथमत्रागतोऽसि त्वमितिवागालिलिङ्ग तम् ॥ १६ ॥
॥३०६॥
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३०७॥
अथ ज्ञानी स्मितं चक्र, कोऽपि विद्याधरस्ततः। पप्रच्छ तं मुनिं हासकारणं प्राह तन्मुनिः ॥ १७॥ इयमस्य मृगस्याहो !, कलत्रं काश्चनप्रभा । वीवाहदिवसेऽप्येषा, वियुक्ताऽनेन बालिका ॥१८॥ मानुषीयं मृगस्त्वेष, वीवाहः कथमेतयोः । इति विद्याधरेणोक्ते, तवृत्तान्तं जगौ मुनिः॥6॥ विद्याधरोऽथ कृत्वान्त कृपां तं हरिणं ततः । यथास्थिताकृति चक्र, कामकेतुं स्वशक्तितः ॥१०॥ साथ वीक्ष्य निजं कान्तमाश्लिष्टं स्वेन वक्षसा । किमेतदिति सम्भ्रान्ता, लज्जासङ्कुचिताऽभवत् ॥ १०१॥ कामकेतुः समीक्ष्य स्वं, यथारूपं प्रियां च ताम् । हृष्टो ननाम तं साधु, शुश्रावेति मुनेगिरः ॥ १०२ ॥ दानशीलतपोभावभेदाद्धर्मश्चतुर्विधः । इहामुत्र सुखाकाङ्क्षाकारिभिः कार्य एव सः॥१०३॥ गृहव्यापारभारेण, मज्जत्येव भवाम्बुधौ । तपःसंयमपात्रेषु, दद्यादानं गृही न चेत् ॥ १०४ ॥ तत्र दानं भयादत्रोपरोधाद्भावतोऽथवा। पात्रे पुण्याय दत्तं स्यात् , सोमादीनामिव ध्रुवम् ॥१०५ ॥
॥ इति दाने कामकेतुकथा ॥
भयदाने सोमकथा।
॥ अथ भयदाने सोमकथा ॥ अस्ति चम्पापुरी कर्मकरीवास्याः किलालका । धर्मकर्मप्रभावाप्तसमृद्धथाऽत्यमरावती ॥१॥ अयं कामो वयं कामः, सन्देहादिति ते पृथक् । यं स्मरं च रतिप्रीती, श्रित्वा सापत्न्यमौज्झताम् ॥२॥
॥३०७॥
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: परिच्छेदः
॥३०८॥
भयदाने सोमकथा।
स तत्रास्ति नृपो वैरिसमुद्रागस्तिराख्यया । मीनकेतुरिति स्फीतो, नीत्यैव पाति च प्रजाः॥३॥ तत्रास्ति वणिजां मुख्यो, रविज्योतिष्मतामिव । नाम्ना धन इति श्रेष्ठी, पत्नी तस्यास्ति सुन्दरी॥४॥ अभूत्पुत्रस्तयोः सोमः, कामवत् केशवधियोः । रेखां स प्राप वाणिज्ये, धनुर्वेद इवार्जुनः॥५॥ अन्येद्यः स ययौ कस्मिन्नापणे क्रयहेतवे । विक्र यं वस्तु नाद्राक्षीत्तत्रासौ किन्तु किश्चन ॥६॥ सेव्यमानं वणिपुत्रैबुद्धये विनयान्वितैः । हेमसिंहासनासीनमपश्यच्छेष्ठिनं तु सः ॥ ७॥ ततश्च कौतुकाद्गत्वा, श्रेष्ठिनस्तस्य सन्निधौ । अपृच्छत्तमिति श्रेष्ठिन्नत्राऽडे लभ्यते किमु ॥८॥ तेनोक्तः श्रेष्ठथपि प्राह, वत्स ! स्वच्छमते ! शृणु । तदत्र लभ्यते यद्भो, अन्यत्र श्रूयतेऽपि न ॥६॥ कृतादरः पुनः सोमो, विनयादन्वयुक्त तम् । तात ! तद्वस्तु किं यत्त, नान्यत्र श्रूयतेऽपि हि ॥१०॥ ग्रहीताऽयमिति ज्ञात्वाऽचकथत् वणिजांवरः । अमृल्या लभ्यते बुद्धिः, कीर्तिवद्गत्वरै धनैः॥११॥ ततश्चोवाच सोमोऽपि, तात ! गृहीत मे धनम् । मह्य दत्तां च तां बुद्धिं, याऽपायोच्छेदशस्त्रिका ॥१२॥ शतान्यादाय पश्चाथ, द्रम्माणां स ददौ धियम् । द्वयोस्तृतीयो माभूस्त्वं, कलिं कुर्वाणयोरिति ॥१३॥ बुद्धिं श्रियमिवादाय, निजं धाम जगाम सः। गत्वा चाऽकथयत् पित्रे, बुद्धिग्रहणकारणम् ॥ १४ ॥ तच्छ् त्वाऽथ धनः कोपकम्पमानाधरोऽब्रवीत् । अरे ! मूर्खाऽग्रहीवित्तैर्बालवित्तामिमां मतिम् ॥ १५॥ चल चलाग्रतो मक्षु, तं मे दर्शय नैगमम् । वास्ते स वश्चितो नष्ट, येन त्वं पश्यतोहता ॥ १६ ॥
| ॥३०॥
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३०॥
KO
कामकेतुकथान्तर्गता भयदाने सोमकथा।
इत्युक्त्वाऽऽशु धनः सार्धं, सोमेन श्रेष्ठिसनिधौ । गत्वा कृत्वा च भ्र भङ्गमुच्चावचमुवाच तम् ।। १७ ॥ हुँ हुँ बुद्धथाऽनया पूर्ण, सर्वलोकप्रसिद्धया। गृहाणैना यथावस्था, द्रम्मानस्माकमय ॥१८॥ अथोचे श्रेष्ठयपि प्रेचा, दत्ता दत्तापि नो मया । किन्तु नैषा प्रयोक्तव्येत्याज्ञाप्य धनमार्पयत् ॥ १६ ॥ गृहीत्वा श्रेष्ठिनो द्रव्यं, मांसं व्याघ्रमुखादिन । मा भूयोऽपीति पुत्रं स्वं, शिक्षयन् स धनो ययौ ॥ २० ॥ अन्यदाऽट्ट ब्रजन् सोमो, युध्यमानो पदातिको । दृष्टा तत्रैव सोऽतिष्ठद्राजाज्ञाभङ्गभीतितः॥२१॥ विना सोमं जनो नान्यः, समीपमगमत्तयोः । ग्रीष्मोष्मदुस्सहं वह्नि, को वाऽऽलिङ्गितुमिच्छति ॥ २२ ॥ ततो दण्डाधिपो वीक्ष्य, तो निघ्नन्तौ परस्परम् । निनाय मन्त्रिणः पाश्व, सूनायामिव वोत्कटौ ॥२३॥ अथ तौ मन्त्र्यपि प्रेक्ष्य, भ्रकुटीभङ्गभीषणः । किमर्थं युवयोः पत्ती !, कलहोत्राब्रवीदिति ? ॥२४॥ इत्युक्ते मन्त्रिणा तेन, पाहेको विहिताञ्जलिः। विना कार्यमिषादेषोऽहन्मां गच्छन्तमध्वनि ॥ २५ ॥ अथोचेऽन्योऽपि नो मन्त्रिन, प्रागेनमहमाहनम् । किन्तु मामयमित्यर्थे, साची सोमो वणिकसुतः॥२६॥ एताभ्यामिति विज्ञप्ते, मन्त्री न्यायपरीक्षकः । सोमस्याकारणायाथ, प्राहिणोत् स्वपदातिकान् ॥ २७ ॥ यमदूतानिव प्रेक्ष्यागच्छतस्तान् गृहानमि । सोमोऽप्यकथयत् पित्रे, वृत्तान्तं कलहस्य तम् ॥ २८ ॥ तच्छ वाऽथ धनस्तस्मिन् , गतान्योपायविह्वलः। तमेव श्रेष्ठिनं गत्वाऽपृच्छद्वित्तः स तद्धियम् ॥ २६ ॥ द्रव्यमादाय स श्रेष्ठी, प्राह गत्वा सुतं कुरु । अहिलमिति स श्रुत्वा, गृहं गत्वाऽवदत् सुतम् ॥ ३० ॥
॥३०॥
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय परिच्छेदः
॥३१०॥
कामकेतुकथान्तर्गता | भयदाने सोमकथा।
द्राग् मुञ्चाधस्तनं वासः, स्वकेशान् मुत्कलीकुरु । ऊर्ध्वबाहुस्तथा नृत्यन् , भक्ष्वैतान् कलशानपि ॥ ३१॥ इत्थं कृत्रिमग्राहिल्यं, स्वस्य स्वीकृत्य सत्वरम् । उद्दण्डं दण्डमुद्यम्य, धाव धाव च मामनु ॥३२॥ युग्मम् ॥ ततः पितृवचः सोमः, प्रतिपद्य यथोदितम् । भूतग्रस्त इवोत्थायाधावीदाशु धनं प्रति ।। ३३ ॥ अग्रतो नश्यता पित्रा, प्रोचिरे ते पदातयः । भो ! भोस्वायध्वमस्मान्मां, भूतग्रस्तात्प्रणिध्नतः॥ ३४ ॥ दृष्टा सोमं तथाभूतं, स्मित्वोचुस्ते परस्परम् । एनं ग्रहिलमानेतुमस्मान्मन्त्री समादिशत् ॥ ३५ ॥ स्याद्यादृक्तादृग्वास्माभिर्नेयोऽयं मन्त्रिसन्निधौ । इति विचिन्त्य पादातधृत्वाऽसावग्रतः कृतः ॥ ३६॥ परिष्वज्य जनान् नृत्यन् , क्षिपन् धूलीरितस्ततः । बलादानीय सोमस्तैः, सचिवाय समर्पितः ॥ ३७॥ मन्च्यपि प्रेक्ष्य तच्चेष्टां, ग्राहिल्यात् हास्यदायिनीम् । व्यसृजत्तं तथायोग्यं, न्यायं कृत्वेतरावपि ॥ ३८ ॥ अथ प्राप्य छलं सोमो, दोषेणाग्राहि सत्यतः । तत्प्रभावादसौ चेष्टा, विचित्रामकरोदिति ॥ ३६॥ कदाचिद्भजते नाग्न्यं, नेपथ्यं च कदाचन । कदाचिद्भाषते शून्यं, प्रशस्तं च कदाचन ॥४०॥ तं तथा च धनो दृष्ट्वा, शोकशङ्कुसमाकुलः । दध्यावित्यभवत् सत्यं, लभ्ययोग्यादृणेऽपतत् ।। ४१॥ उपयाचितं देवानां, मानयामास सुन्दरी । विना पुत्रं स्त्रियः प्रायः, प्राप्नुवन्ति पराभवम् ॥ ४२ ॥ यक्षायेरप्यनिवत्ये, दोषे पुत्रस्य पुष्यति । पीडं पीडमुरःप्रोच्चैः, सुन्दरी विललाप सा ।। ४३ ॥ अथानुगेहं पर्यटन , मृत्चों धर्म इव व्रती। तस्य पुण्यरिवाकृष्टो, भिक्षार्थ तद्गृहं ययौ ॥४४॥
K
॥३१॥
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम
तन्मुनेदर्शनाद्दोषो; न्यवतिष्ट च किश्चन । यथाऽरुणोदये ध्वान्तं, पाप्मेवाज्ञानकष्टतः ॥ ४५ ॥ प्रभावं तं मुनेदृष्टाऽऽसनादुत्थाय सम्भ्रमात् । ववन्दे सुन्दरी साधु, हृष्टा सोमं जगाद च ॥ ४६॥ वत्स ! गच्छान्तिकं साधोर्दानं यच्छ यदृच्छया । मूलाद्गच्छेद्यथा दोषो, दानान्मन्त्राद्विषं यथा ॥४७॥ अवज्ञाते वचस्यस्मिस्तेनाथ कुपिताह सा । नास्मै दास्यसि चेदान, दोषस्त्वा तद्ग्रहीष्यति ॥ ४८ ॥ इत्थं स भीषितो मात्रा, ददौ दानं च साधवे । अगाच्च मूलतो दोषोऽहो ! प्रभावस्तपस्विनाम् ? ॥ ४६॥ सच्छायो दोषमुक्तोऽभूदभ्रमुक्तो यथा रविः । दानप्रभावतः सोमः, पूर्ववत्सुखमेधते ॥ ५० ॥ इत्थं भियापि दत्तं दानं सोमस्य सौख्यदं श्रुत्वा । दद्यात् सदैव दानं नाशो नैवास्ति दत्तस्य ॥ ५१ ॥
॥इति भयदाने सोमकथा ।
कामकेतुकथान्तर्गता उपरोधदाने सुन्दरकथा।
॥अथ उपरोधदाने सुन्दरकथा । अस्त्युज्जयिनी जयिनी, नानाऋद्धयाऽलकापुरः । धर्मकामार्थमोक्षाणां, भूर्वेदानां विधिर्यथा ॥ १ ॥ भानुव्योम्नीव सत्तेजा, राजा तत्रास्ति विक्रमः । यस्योदये द्विषद्धृका, जग्मुर्भू धरकन्दराः ॥ २॥ तत्र चाट्यवरो मिथ्यादृष्टिः श्रेष्ठयस्ति सुन्दाः । यशोमतीति तद्भार्या, तत्पुत्रः प्रियवर्द्धनः॥ ३ ॥ वर्षारम्भे तरङ्गिण्याः , पूरे इव गते धने । अन्येधुश्चिन्तयामास, खिन्नश्चेतसि सुन्दरः ॥ ४॥
॥३११॥
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः | परिच्छेदः
॥३१२॥
प्राप्तगतेभ्यो द्रव्येभ्यस्तेषामप्रापणिवरम् । तद्र्वाधाचनं यत्तत् , कर्मापि कुरुते न यत् ॥ ५॥ न च मे वेश्मनि द्रव्यं, येन स्याद्भोजनादिकम् । कुटुम्बे च लघुः साथैः, का गतिधिग् दरिद्रताम् ॥ ६॥ किश्चात्र भूरि स्वजने विनार्थः स्युः पराभवाः । यामो देशान्तरं किश्चिद्धयात्वैवं प्रचचाल सः ॥ ७ ॥ मार्गोचितपाथेयस्य, सकुटुम्बस्य गच्छतः । अध्वन्यल्पजनस्तस्य, सार्थः कश्चिदथामिलत ॥८॥ अथान्यदा द्विप्रहरे, दिने सार्थेन तेन च । सरस्यां भोजनायोपक्रान्ते कोप्यब्रवीदिदम ॥४॥ भो । भोश्चापः शुभः सोऽयमिदं च दृश्यते शुभम् । उद्यानादेति यप्साधुर्भिक्षार्थ कुत्रचिवजन ॥१०॥ अथायाते मुनी धन्यम्मन्यास्ते सार्थिनो जनाः । उत्थायोत्थाय नत्वाऽस्म, भिक्षा स्वस्वेच्छया ददुः ॥११॥ सुन्दरः सोपि मिथ्यागप्येषामुपरोधतः । विनापि भावनां किश्चिददौ भिक्षा तपस्विने ॥ १२॥ साधौ गतेऽथ ते सर्वे, भुक्त्वा स्वस्थानमभ्यगुः । सकुटुम्बः सुन्दरस्तु, नगरान्तरमागमत् ।। १३ ॥ अथ तत्र गतस्याऽस्याऽपरिचितोऽप्यभूज्जनः । सौदर्य इव किं वा नो, भवेदानप्रभावतः ॥१४॥ तेनाथ मण्डिते हट्टे, वणिजामापणाः परे । व्यवहारैः सञ्चुकुचुः, पद्मानीव विधुदये ॥ १५॥ अन्येद्यापणाद्गेहं, सुन्दरस्यागतस्य तु । हिमैवल्लीव विच्छाया, यशोमती घचीकथत् ॥ १६ ॥ श्रेष्ठिन् ! येन क्रमायातभक्तेनेव पदातिना । नाध्वन्यमोचि त्वत्पाव, यश्च प्राणसमो मम ॥ १७ ॥ कृतज्ञो मौक्तिको नाम, श्वानः पञ्चत्वमाप सः । तदद्य युज्यते नात्तु, पुत्रत्वेन मतो हि सः॥१८॥
कामकेतुकथान्तर्गता उपरोधदाने सुन्दरकथा।
॥३१२॥
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
| द्वितीयः परिच्छेदा
॥३१३॥
तच्छ त्वा सुन्दरोऽवादीदित्यध्वन्योपरोधतः । यतः प्रभृत्यऽदा दानं, तदिनान्मेऽभवच्छुभम् ।। १६ ।। यत् श्वाऽकाण्डे मृतस्तच्चैतदपि दृश्यते शुभम् । इत्युक्त्वाऽथ बलात्काराद्यशोमतीमभोजयत् ॥ २० ॥ अथ नव्यं सुधालिप्तमकस्मादपि मूलतः । अभाग्यमिव तद्वेश्मानद्वारं खण्डशोऽपतत् ॥ २१ ॥ गत्वाद्दे श्रेष्ठिनस्तस्य, गृहिणी तन्न्यवेदयत । सोप्युत्तरमदादेतददोऽपि दृश्यते शुभम् ।। २२ ।। सुवर्णकवलैः पोष्यमाणाऽप्यरोषितापि च । पितृभ्यामप्यनाहूता, वधुः पित्गृहं ययौ ।। २३ ।। यशोमत्येति कथिते, पुरतः सुन्दरस्य तु । विमृश्यान्तस्तदेवैष, तस्यै प्रत्युत्तरं ददौ ॥ २४ ॥ अथ सङ्कीर्णरथ्यायां, पृष्टप्रेरणकर्मणा । पिण्डीभूतेभ्योऽप्यमाद्भ्यो, वृषभेभ्यः पृथग्भवन् ॥ २५ ॥ जात्यरत्नभृद्गोणीको, देश्यवाणिज्यकारिणाम् । उौकः प्रदोषे पुण्यमिव तद्रोहमाविशत् ।। २६ ॥ युग्मम् ॥ प्रविष्टं वृषभं वीक्ष्य, प्रेक्षावान् सुन्दरस्ततः । दिशो निरूप्य गोणी चादाय तं निरवासयत् ॥ २७ ॥ गोणीमानामथो गर्ता, खनित्वाऽत्र निवेश्य ताम् । लिप्त्वोपरि ततः स्वस्तिदान स्वस्तिकानदापयत् ॥ २८ ॥ भूयिष्ठेष्वथ यातेषु, दिनेषूद्धृत्य तां ततः । विभाव्य जात्यरत्नानि, हृष्टोऽवादीद्यशोमतीम् ।। २६ ॥ श्वा न म्रियेत यद्येष, ततो धावेत् खरं रटन् । वलीवर्दश्च न त्रासाद, प्रविशेस्वद्गृहं ततः ॥ ३०॥ मृतेप्यस्मिन् यदि द्वारं, त्वद्गृहस्य पतेन्नहि । अमानुक्षा सगोणिश्च, नैव वेश्म समाविशेत् ॥ ३१ ॥ अथ प्रविष्टोऽपि नो चेद्गच्छेत पित्गृहं वधूः। ततः कुत्रापि सा याज्जनेप्याविभवेदिदम् ॥ ३२॥
| कामकेतुकथान्तर्गता उपरोधदाने सुन्दरकथा।
|॥३१३॥
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीयः परिच्छेद
चरित्रम्
॥३१४॥
अथेयान् लाभवृत्तान्तोऽषडक्षीणो बभूव यत् । तनिश्चितमुपरोधदानस्यैतद्विजम्भितम् ॥ ३३॥ इति प्रत्ययितो दानप्रभावे स तपस्विनाम् । मुश्चन् मिथ्यात्वभावं च, सदा दानपरोऽभवत् ॥ ३४॥ अथान्येधुस्तन्नगरस्वामिनः पृथिवीपतेः । अकस्मादतिपीडाकृत , कुक्षौ शूलमजायत ।। ३५॥ तेनाथ पिडिते राज्ञि, विफलेषु भिषक्षु च । तत्पीडापीडितो मन्त्रीतिडिण्डिममवादयत् ।। ३६ ॥ औषधान्मन्त्रतो वा यो, राज्ञः शूलं न्यवर्तयेत् । तदस्य दास्यते नूनं, यदसौ याचयिष्यति ॥ ३७॥ अथासौ सुन्दरस्तत्तद्रत्नमाहात्म्यवेदकः । अस्पृक्षड्डिण्डिमं सर्वलोकप्रत्यक्षमात्मना ॥ ३८ ॥ परिधायाथ शूलस्य छेदिरत्नाङ्कमुद्रिकाम् । गत्वा भूपं मुद्रागुल्यालोड्य पाथस्त्वपाययत् ॥ ३६॥ मूलादुन्मूलिते शूले, पीतेन तेन पाथसा । याचस्व स्वेप्सितं श्रेष्ठिन्नित्युवाच महीपतिः ॥ ४० ॥ अथायं सुन्दरोऽवादीत, किं न लब्धं मया विभो !? । यन्नाथस्य न्यवतिष्ट, शूलं मुलाद्वयथाकरम् ॥ ४१॥ तस्योक्त्या नृपतिस्तुष्टः, कर्पटौचित्यपूर्वकम् । हस्तपृष्टिकया तस्मै, मूलश्रेष्ठिपदं ददौ ॥४२॥ उडूनामिव शीतांशुः, स मुख्यो वणिजां भवन् । पालयामास श्रेष्ठित्वं, संवत्सरान् बहूनपि ॥ ४३ ।। अथ सज्जातवैराग्यः, पुत्रं न्यस्य निजे पदे । मुक्तिसखीमिव श्रेष्ठी, प्रव्रज्यामग्रहीत्ततः ॥ ४४॥ तप्यमानस्तपरतीव्र, सहमानः परीषहान् । श्रद्दधानो जिनोक्तीश्चानुग्रामं विचरत्यसौ ॥४५॥ अन्येधुरायुषः पूर्तः, प्रस्मरन् परमेष्ठिनाम् । शुभभावनया मृत्वा, सुन्दरः स ययौ दिवम् ।। ४६ ॥
कामकेतु| कथान्तर्गता उपरोधदाने सुन्दरकथा।
||३१४॥
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३१॥
इत्युपरोधदानस्याप्यैहिकाऽमुष्मिकं फलम् । श्रुत्वा महामतिनित्यं, दद्यादानं महात्मनाम् ।। ४७ ॥
॥ इत्युपरोधदाने सुन्दरकथा ॥
॥अथ भावनादाने वणिक्सुतकथा॥ नयरी अत्थि अवज्झा, वंझा भयअसुहकोहदोहेहिं । अत्थीण व पच्चत्थीण वि, दाया तत्थत्थि भीमनिवो॥२॥ रणो तस्स य मंती भत्तो सत्तो त्थि लक्खणो नाम । पंचसयअमच्चाणं मुक्खो जक्खाण धणदो व ॥२॥ तस्स य दो घरिणीओ रत्तिपीईउ व्व कामएवस्स । अइमाणिणीओ अइकोहिणीओ अइकलहवंतीओ ॥ ३॥ तो सइवेण घरस्स य एगा अहभूमिसामिणी विहिआ । अवरा उण उवरिंमि सुआणणव कित्तिकित्तीओ॥४॥ अह मंतिस्स कयाई रायउले ठियवयस्स रत्तिम्मि । जाए कालविलंबे ईय चिंतइ उवरिमा घरिणी ॥५॥ निच्चं मम वारम्मि कत्थ वि अन्नत्थ एस विल सेइ । हिडियरंडाए उण छूज्झइ तेडिओ झत्ति ॥६॥ ताहं अप्पदुवारं उग्याडिस्सामि नागयस्सावि । इय कोहेण धमंती पिहिअ दुवारं पसुत्ता सा ॥ ७॥ अह आगओ अमच्चो निसीहसमयंमि खिण्णसव्वंगो । गमिय उवरिमि सणियं बारंबारं ति सो भणइ ॥८॥ सा वि अलीअपसुत्ता सदं नो देहि वाहरंतस्स । अह चाइणि करंतस्स वि हुँ इत्ति वि न सा कुणइ॥६॥ निविण्णस्स य स सइवस्सुत्तरमाणस्स हिद्विमपियाए । दत्तो हत्थालंबो अह सो उत्तरिउमाढत्तो॥१०॥
कामकेतुकथान्तर्गता भावनादाने वणिक्सुतकथा।
॥३१॥
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीया परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३१६॥
उवरिद्विआ य पिच्छिय वारछिद्देहिं चिंतइ गओ त्ति । उग्धाडिऊण वारं अक्कोसंती तओ धाया ॥११॥ धरिअ भुयं एगं सा मंति ताणेइ उड़यं जाव । ता पायंमि वि एगे धरिउं तमहो पिया अहरा ॥ १२ ॥ ताहिं भुयपाएहिं ताणिज्जतो अहो य उ च । मंती गच्छइ परिपुण्णपुण्णरहिओ व्व जीवगणो ॥ १३ ॥ ताणिज्जंतो वलहीखरफरिसविहियखसरोही । सो उवरिमाइ नीओ उड़ खंतीइ जीवो व्व ॥ १४ ॥ नेहुच्चावचवयणं रयणिं वोलाविऊण सो तत्थ । पहिरिअ कंचुयमंगे गओ य गोसंमि रायउले ॥१५॥ सीअं विणा वि लक्खण ! सेअकरो कीस कंचुओ अंगे १ । ईय पुढे रण्णा सो एमेइत्तुत्तरं देइ ॥ १६ ॥ परिभाविऊण रण्णा हासकए मंतिकंचुओ खित्तो । हसिओ सहाइ वयणेण सो चमक्काविओ मंती ॥ १७ ॥ इतश्च
अस्थि णयरम्मि तंमि वणिअसुओ जयचोरिअपसत्तो । निकालिओ पिऊहिं रोगिअकरहो व्व उंटवालेहिं ।। १८॥ सो वि रसो व्व रसाणं मिलिओ चोराण तारिसो जाओ। तेहिं समं लुटतो हिंडइ गामाणुगामेण ॥ १६ ॥ सो एगो वणियसुओ जोग्गं चौराण बाहिरठिआण । गहिअ धणेहिं भोयणमह णयरा सो उ बाहुडिओ ॥ २० ॥ तेण य साहू दिट्ठो भिक्खडं पुरवरंमि वच्चंतो। तो वंदिओ अ दूरा हिअए एअंधरितेण ॥ २१ ॥ चत्ता मयाइ पियरो दुप्पुत्तेणं तहेव जिणधम्मो । धम्मोवएसकहगा गुरू वि हा ! केरिसो होमि १ ॥२२॥ सयलाकिच्चगणाणं पायच्छित्तं व देमि ता दाणं । ईय भावणाइ दिण्णं दाणं साहुस्स एएण ॥ २३ ॥ अह वंदिऊण साहुं वणिअसुओ सो गओ जहिं चोरा । भोत्तु ते सव्वे वि हु-संपत्ता तो पुरिमज्झम्मि ॥ २४ ॥
कामकेतुकथान्तर्गता भावनादाने वणिक्सुतकथा।
॥३१६॥
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥३१७॥
तत्थागमिअ निसिम्मि निवआसा चोरिऊण ते वलिआ। तंडाहिवेण दिट्ठा ते सव्वे मारिआ तत्थ ॥ २५ ॥ वणिअसुओ नस्संतो धचा अह बंधिऊण गोसंमि । नीओ रायउलिमि कहि पि य दंडिणो तेण ॥ २६ ।। अह तह चेअ उविट्ठो राया दोवारिएण विण्णत्तो। तंडाहिवेण चोरो आणीओ वारि चिइ ॥ २७॥ तं सोऊण निवेणं हंहोऽमच्चा ! अपुव्वरीईए। चोरो कदत्यणिज्जो ईय भणिय विसज्जिओ मंती ॥ २८ ॥ सइवेण वि सट्ठाणं गच्चा सो पुच्छिओ जणद्धिक्खो । किं चोरियमेएणं ! सो जंपइ राउला आसा ॥ २६॥ ईय कहिए सो मंती नियमज्जाजुअलदुक्खिओऽभक्खिं । दोहिं चिय कण्णाहिं चोरं परिणावियं भणइ ॥३०॥ रे।रे। अज्जप्पभिई अकुणंतो चोरिअं समज्जाहिं । घरवासं पालिस्ससि जइ न तुम तो विमारिस्सं ॥३१ ।। वीहाविऊण एवं सइवेणं सो वि विसजिओ चोरो । गमिऊण रायपासे विण्णत्तो चोरवित्तंतो ॥ ३२॥ तं सुणिय निवो कुविओ जंपइ सइवा ! विआरवंझो सि । चोरं विणासजोग्गं जं एवं तं सुहीकरसि ॥३३॥ अह विण्णवेइ मंती न तहा दुक्खी विणासिओ सामि !। जह भज्जाजुयदमिओ अहं व सो दुक्खिओ निच्चं ॥३४॥ नरयदुहा अवि अहियं दुक्खं मण्णेमि दुण्हमज्जाण । ईय जुत्तउ ति पुव्वं राया संबोहिओ तेण ॥ ३५॥ अह सो चिंतइ चोरो एवं कटरि मुणिदाणमाहप्पं । मारिजंताणं ताणेको छुट्टोम्हि जं पुव्वं ॥ ३६ ॥ पच्छा निवेण माराविओ वि अइकोवपज्जलंतेण । जं मुचि अमच्चेणं हत्था परिणाविओ अहयं ॥ ३७॥ जुयलं ॥ किञ्च-अहं जइ चोरि रायण्णं भंजिऊण य करिस्सं । ता मं मंती कुविओ मारिस्सइ नत्थि संदेहो ॥ ३८ ॥
कामकेतुकथान्तर्गता भावनादाने वणिक्सूतकथा।
॥३१७॥
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीय |परिच्छेदः
तम्हा गच्छं मायापियरसगासंमि भत्तिसंजुत्तो । इअ चिंतिय भज्जाहिं ताहिं समं सो गओ सगिहं ॥ ३१ ॥ तेण य कहियं सव्वं वुत्तंतं निययमाइपियराण । ताहि पि य तं मंतिं पुच्छिय सो आणिओ गेहं ॥ ४० ॥ अह संसारसुहाई भुजंतो सह णेहलाहिं भज्जाहिं । बहुपुत्तपपुत्तेहिं वडु व्व सो पसरिओ झत्ति ॥ ४१ ।। दाणपहावं तं तं सुमरंतो स हिअयट्टियं निच्चं । आसूरोदयअत्था वियरइ दाणं सुपत्ताणं ॥ ४२ ॥ अह अन्नया कयाई आयरिया के वि आगया तत्थ । ताण सगासे तेणं भज्जाहिं समं वयं गहियं ॥ ४३ ॥ दुस्सहतवं चरतो आलोयंतो अ पुचपावाई। परमेट्ठी सुमरंतो मरिय गओ देवलोगंमि ॥ ४४॥ इय वणियसुयस्स भावणदाणं सुहकारयं सुणेऊण । दिज्जा दाणं इहपरलोअहियं भावओ भइमं ॥ ४५ ।।
॥इति भावनादाने वणिक्सुतकथा ॥
॥३१८॥
दाने कामकेतुकथा।
इत्याकर्ण्य मुनेर्वाचं, दानधर्मोपदेशिनीम् । जग्मुर्विद्याधराः सर्वे, स्वं स्वं स्थानं विहायसा ॥१॥ कामकेतुरपि श्रद्धावन्धुरः प्रियया सह । प्रपद्य देशविरतिं, पुरे गन्तं मनोऽकरोत् ।२॥ विद्याधरेण केनापि, दत्त्वा पाथेयमात्मना । तत्पुराध्वनि चानीय, मुक्तौ तौ चलितौ क्रमात् ॥ ३॥ गच्छन्तौ मार्गकान्तारे, शुश्रुवाते गिरं त्विमाम् । व्यन्तरोक्तां यदत्रास्ति, साधुरेको महातपाः ॥ ४ ॥ एवमभिग्रहं चक्र, सोऽथ साधुः सुदष्करम । द्विचत्वारिंशतादोषहीनमाहारमत्र तु ॥५॥
K
३१८॥
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३१६॥
कान्तारमध्ये चेल्लप्स्ये, तदा भोक्ष्यामि नान्यथा । तत्पर्यन्तं करिष्यामि, कायोत्सर्गं सुनिश्चलः ॥ ६ ॥ इत्यभिग्रहयुक्तस्य, मासक्षपणपश्चकम् । बभूत्र तन्नमस्कत्तुं युक्तोऽयं युवयोर्मुनिः ॥ ७ ॥ कामकेतुरिति श्रुत्वा, किमेतदिति सम्भ्रमी । काञ्चनप्रभया प्रोचे, नाथ! जानाम्यहं ह्यदः ॥ ८ ॥ महात्माऽत्र मुनिः कोऽपि, विहिताभिग्रहोऽस्ति तत् । कथितो व्यन्तरेणाऽतः, पाथेयैः प्रतिलभ्यते ॥ ६ ॥ कामकेतुस्तयेत्युक्तः, स्थाने तत्र विमुच्य ताम् । वने भ्राम्यन्मुनिं कायोत्सर्गस्थितं ददर्श सः ॥ १० ॥ त्रिव प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणनाम शुभाशयः । ऊचे च प्रासुकान्नं मे गृहाणानुगृहाण माम् ॥ ११ ॥ शरीरधारणाहेतुप्रासुकान्नजिघृक्षया । मुनिर्जगाम यत्रास्ते, तत्प्रिया काञ्चनप्रभा ॥ १२ ॥ तया तेन च भावेन, ढौकिते शम्बले निजे । कल्पनीयमिति ज्ञात्वा, जगृहे मुनिपुङ्गवः ॥ १३ ॥ अहो ! दानमहो ! दानमहो ! पुण्योदयोऽनयोः । इत्युक्त्वा व्यन्तरोऽभाणीवृणीष्वैकं वरं नर ! ॥ १४ ॥ कामकेतुः स्वभावेन, महावाञ्छो ययाच तम् । स्थानेऽत्रैव नवं कृत्वा, प्राज्यं राज्यं हि देहि मे ॥ १५ ॥ तुष्टेन व्यन्तरेणाथ, चक्र तत्र नवा पुरी । हस्त्यश्वलोकरम्यायां, तस्यां सैष कृतो नृपः ॥ १६ ॥ काञ्चनप्रभया युक्तः, कामकेतुः प्रभाववान् । राज्यं व्यन्तरसाहाय्यात्, देशे तत्र चकार सः ॥ १७ ॥ विक्रमात्तेन सर्वेऽपि राजानोऽन्ये वशीकृताः । स्फीतं समृद्धं स्वं लोकं, रक्षता ववृधे स्वयम् ॥ आनाय्य स्वजनाः स्वाग्रे, सन्मानात्तेन चक्रिरे । स्वराज्यसौख्यदायादाः, सतामाचरणं ह्यदः ॥
१८॥
१६ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
दाने कामकेतुकथा |
॥ ३१६॥
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________
II
द्वितीय
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेदा
॥३२०॥
| अदाने कुरङ्गकथा।
दानेनावाप्तसाम्राज्यभोगः प्रत्ययितो हृदि । तपश्चारित्रपात्रेषु, दानं श्रद्धापरो ददौ ॥ २० ॥ क्रमेण गुरुसामग्रीमासाद्यासादितव्रतः । पञ्चषैश्च भवर्मोक्षं, तज्जीवो लप्स्यते ध्रुवम् ॥ २१ ॥ ऐहिकामुष्मिकसुखलालसैस्तत् सदापि हि । देयं दानं सुपात्रेषु, तद्धि सर्वेष्टसिद्धिकृत् ॥ २२ ॥
॥ इति दाने कामकेतुकथा ॥
॥ अथ अदाने कुरङ्गकथा॥ यस्तु दद्यान्न पात्रेऽपि, दानं सत्यपि वस्तुनि । स किं समीहते भोगान् , दानप्राप्यान् भवोचितान् ॥१॥ यन्न सम्पद्यते सम्पत् , सांसारिकसुखं न यत् । पूर्वे जन्मनि तदानं, दत्तं पात्रेऽपि नाङ्गिभिः ॥२॥ पूर्व जन्मन्यदातारो, याचितारः स्युरत्र ते । दीना हीनाश्च ते माः , सहन्ते हि पराभवम् ॥ ३ ॥ कृतं हि दुष्कृतं दानाच्छाम्यतीव जलाद्रजः । पापी दानं न दने चेत्तद्यात्यधः कुरङ्गवत ॥४॥ अस्त्यास्तिकजनस्वान्तासीनश्रद्धारिरंसया । गुप्तांगतसदाधर्मा, सुशर्मा नाम पूर्वरा ।। ५ ॥ गीर्वक्तृत्वकवित्वाभ्यां, श्री नभोगभागतः । सफला यस्य सोऽस्तीह, राजा मृगाङ्कमण्डनः ॥ ६ ॥ तत्र चाढयकुलोत्पन्नः, कुरङ्गाख्यो वणिक्सुतः । अस्ति कर्मविपाकेन, दारिद्रयोपतः सदा ।। ७॥ पितृव्या भ्रातरस्तस्य, ज्ञातयोऽपि महद्धिकाः। पुण्योपाचां श्रियं दानभोगाभ्यामुपभुञ्जते ॥ ८ ॥
॥३२०॥
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीया परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३२१॥
अदाने
कुरङ्गकथा।
प्रमाणं पौरलोकेषु, प्रधानं राज्यसंसदि । तद्वर्यास्ते किलातीव, ख्यातिपात्रं जनेऽभवन् ॥ ६ ॥ कुरङ्गस्तु पुरोपात्तदुष्कर्मस्फुटदुर्दशः । व्यवसायाच्छ्यिं नैव, प्राप्नोति नान्यतोऽपि हि ॥ १० ॥ स्वभ्रातृभ्यः पितृव्येभ्यो, ज्ञातिभ्यश्च सुदीनवाक् । याचित्वा भोजनादीनि, प्राणवृत्तिं करोत्यसौ ॥ ११ ॥ भूयो याचन् निषिद्धस्तैर्मा गास्त्वमस्मदोकसि । यो हि यस्मात् पृथक् सत्यं, सैष तस्य मृतः खलु ॥ १२ ॥ तिरस्कृतः स तैरेवं, निन्दन्नात्मानमुच्चकैः । स्वदुष्कर्मपरिपाकाद्विषण्णोऽचिन्तयदि ॥ १३ ॥ ममैते स्वजनाः सर्वे, निजपुण्यसमद्धयः। अन्येषामुपकुर्वन्ति, न मे दीनगिरोऽपि हि ॥१४॥ यद्यत्कर्म प्रपद्येऽहं, तत्तत् स्याद्धानये खलु । तद्यामि क्वापि देशेऽथ, नात्रालं स्थातुमस्मि यत् ॥ १५ ॥ इत्यालोच्य वजन क्वापि, साधुमेकं ददर्श सः। तं पप्रच्छ प्रणम्यैष, पूर्वजन्मस्थिति निजाम् ॥ १६ ॥ अथाख्यज्ज्ञानवान् साधुस्तस्य वैराग्यहेतवे । अस्ति ग्रामः सुसीमाख्यः, समृद्धजनवासितः॥१७॥ तत्राभूतां मिथः स्निग्धौ, सुहृदौ प्रतिवेशिनौ । धनदधनपुञ्जाख्यौ, व्यवसायार्जितश्रियौ ॥ १८ ॥ अन्यदा द्रव्यमादाय, दूरदेशं प्रतीयतुः। द्विप्रहयो कदाप्येतो, ग्रामे कापि गतौ ततः॥१६॥ अर्पितो वरकस्ताभ्यां, रन्धन्या वृद्धयोषितः । प्रगुणीकृत्य साप्येतावाबदुल्लापनेमृदु ॥ २०॥ उपविश्यासने पादौ, क्षालयन्तौ तु रन्धनी । पप्रच्छ कुत्र गन्तव्यं, व्यवसायेन केन च १ ॥२१॥ एकेनोक्तं प्रयास्यामि, घृताय श्रीकुले पुरे । परेणोक्तं तदेवाह, चर्मक्रीते गमी खलु ॥ २२॥
॥३२१॥
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः | परिच्छेदः
॥३२२॥
अदाने
कथा।
रन्धन्या च ततो यो हि, घृतक्रीतः स वेश्मनः । मध्येऽथ भोजितो भक्त्याऽपरस्त्वनादराबहिः॥ २३॥ : बहिरन्तः किमावां हि, प्रतिपत्तिविभेदतः। भोजितावनयेत्यादिचिन्तयन्तौ गतौ पुरे ॥ २४ ॥ एकेन च घृतं क्रीतं, चान्येन यदृच्छया । पश्चाद्वयाववृताते तो, पृथक् चिन्ताकुलौ ततः॥ २५ ॥ तस्मिन्नाजग्मतुर्गामे, भूयोऽपि वरकोऽपितः । तस्यास्तु वृद्धरन्धन्या, तया निष्पाद्य तौ ततः ॥ २६ ॥ यः पुरान्तगृह भक्त्या, भोजितस्तं बहीकतम् । मध्ये कृत्य द्वितीयं तु, भोजयामास रन्धनी ॥ २७ ॥ ततस्तौ विस्मयापन्नौ, पप्रच्छतुर्मियोऽपि ताम् । मातविभेदः कोऽयं नौ, गत्यागत्योः कृतस्त्वया १॥ २८ ॥ अथ सा प्राह वृद्धस्त्री, वत्सौ ! शृणुतमादरात् । यः पूर्व हि घृतक्रीती, तस्य चेतस्यभूदिति ॥ २६॥ घृताय यत्र यास्यामि, स्युर्गावस्तत्र चेदृढाः । तदा सम्पद्यते शीघ्र' समर्थे च घृतं भवेत् ॥ ३० ॥ इत्यभिप्रायशुद्धस्त्वं, गच्छन्नासीः पुरा ततः । शुभां चिन्तां मया ज्ञात्वा, प्रतिपत्तिः कृता तव ॥ ३१ ॥ यश्चर्मग्राहकस्तस्य, चित्तेऽभूत् कल्मषं त्विदम् । गच्छन् यत्रास्मि चेत्तत्र, विपद्यन्ते चतुष्पदाः ॥ ३२ ।। ततः सम्पद्यते चम, समर्थ प्रचुरं च तत् । इति चिन्ताभवज्जीवहिंसापापो मया ततः ॥ ३३ ॥ चण्डालवदहिगेंहागोजितः करमानसः। न पाप्मभिगृह स्पर्शयितव्यं निजमुत्तमः ।। ३४ ॥ इदानीं युवयोतिश्चित्तचिन्ताविपर्ययः। ततो मयाऽपि चक्र वां, प्रतिपत्तिविपर्ययः ॥ ३५ ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा, दृष्ट्वा स्वस्मिश्च तक्रियाम् । पण्येन सह मार्गे तो, चेलतुः शीघ्रगामिनौ ॥ ३६ ।।
|॥३२२॥
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३२॥
अदाने
कुरङ्ग
कथा।
कियत्यपि गते मागें, ताभ्यामैक्षत केवली । सुरासुरसभायां स, विदधद्धर्मदेशनाम् ॥ ३७ ॥ कौतुकात्तावपि गतौ, तं नमश्चक्रतुसुदा । आसीनौ शुश्रुवाते च, दाने केवलिदेशनाम् ॥ ३८॥ पप्रच्छ धनदो ज्ञानिन् !, लाभो मे भविता न वा १ । ज्ञानी प्राह न धर्मस्य, भावी लाभोऽर्थलाभवत् ॥ ३६॥ श्रुत्वेति तो समुत्थाय, स्वग्राम प्रति चेलतुः । प्राप्तौ च क्रमशः क्षेमात , स्वं ग्रामं तौ दावृतौ ॥ ४०॥ ___इतश्च केचिदाचार्याः, साधुसिन्धुरबन्धुराः। तद्ग्रामासनमुद्यानमलश्चक्रुः सुशुद्धितः॥४१॥ देवादेकस्य तत्साधोः, कायोत्सर्गात्तपस्यतः । करेण केनचिद्दत्तः, प्रहारोऽङ्गे महात्मनः ॥ ४२ ॥ शरीरे निःस्पृहः साधुर्विषेहे तद्वथथामथ । क्रमेण प्रसृतो घातः, पाकेन कुथितोऽभवत् ।। ४३ ॥ अन्यदा श्रावकः कोऽपि, वैद्यः साधु ददर्श तम् । अहो ! साधोमहत्कष्टमित्यसौ खेदमासदत् ॥४४॥ सूरीनुपेत्य स प्राह, प्रभो ! वैद्यौऽस्म्युपासकः । परं दरिद्रस्तन्नास्ति, मद्वेष्मनि घृतौषधम् ॥ ४५ ॥ घृतमत्र दुरापं च, तदस्ति धनदौकसि । याचयित्वा भवन्तश्चेदानाययन्त्यहं ततः ॥ ४६ ॥ घृतमिश्रौषधैः सम्यक् , चिकित्सामि तपस्विनम् । रक्षणीयं शरीरं यत् , सत्यस्मिन् वर्धते तपः॥४७॥ साधोश्चिकित्सया पुण्यं, ममापि स्यादभीष्टकृत् । इत्युक्ताः सूरयस्तेन, प्रेषयन्ति मुनिद्वयम् ॥४८॥ आदेशेन गुरोर्गत्वा, तौ मुनी धनदं प्रति । ग्लानवृत्तान्तमाख्यायौषधायायाचतां घृतम् ॥४६॥ कार्पण्याद्गतदाक्षिण्यभावनादाननिष्ठुरः । स मुनी प्रत्यभाषिष्ट, घृतं नैवास्ति यात तत् ॥ ५० ॥
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: परिच्छेद
॥३२४॥
शीले मन्त्रिपुत्रीकथा।
ग्लाने जनेऽपि सर्वस्यौषधदानादिधीर्भवेत् । ग्लाने साधौ तु किं वाच्यं १, किन्त्वस्याभून दानधीः ॥ ५१॥ गतो व्याघुट्य तौ साधू , धनदस्तु सदापि हि । कीत्तौ दाने च धर्म च, दत्ते नैव धनं क्वचित् ॥ ५२ ॥ उपायोपाज्य पापेन, सह वित्तस्य सञ्चयम् । कुर्वाणो धनदो मृत्वा, जातस्त्वमसि भो ! इति ॥ ५३ ॥ कुरङ्गस्तु निशम्यैवं, चिन्तयामास दुर्गतः । अहो ! पूर्वभवे धिग्मे, स्वात्माऽभूदानवर्जितः ॥ ५४ ॥ तद्भावादात्मनो मेऽभून्न कदाचित्सुखस्थितिः । दीनो हीनश्च सर्वत्र, भ्रमाम्यप्राप्तजीविकः ॥ ५५ ॥ पूर्वोपार्जितमेवात्र, भुज्यते तन मेऽभवत् । द्रव्याभावान्न दानेन, कर्त्तास्मीह शुभाजनम् ॥ ५६ ॥ तद्गृह्णामि व्रतं येन, स्यादुष्कर्म क्षितिमम । ध्यात्वेति व्रतमादाय, तपस्तेपे स सर्वदम् ॥ ५७ ॥
॥ इत्यदाने कुरङ्गकथा॥
॥ अथ शीले मन्त्रिपुत्रीकथा ॥ शीलं मन्त्रः स्वपरेषां, सर्वोपद्रवरक्षणे । आत्मनः कर्मकक्षाग्निरमात्यदुहितुर्यथा ॥ १ ॥ पुरं राजगृहं नाम, धाम धर्मनयश्रियाम् । अस्ति तीर्थकृतां हम्बधेयः साधुभिरावृतम् ॥ २ ॥ वैरिस्त्रीपत्रवल्लीभिः परिपुष्टासिधेनुकः । राजा तत्रास्ति भूपालशेखरश्चन्द्रशेखरः॥३॥ तस्यासीनीतिरीतिज्ञो, मन्त्री धात्रीप्रपोषकः । स्वामिभक्तश्च शक्तश्च, धार्मिको वसुसंज्ञकः ॥ ४ ॥
॥३२४॥
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ ३२५ ॥
राजाप्यनेकशास्त्रज्ञो, विद्वत्परिषदाश्रितः । नव्यार्थ काव्यकर्ता नत्यर्थं सन्मानयत्यसौ ॥ ५ ॥ अथास्य कीर्त्तिमाकर्ण्याप्रतिमप्रतिभान्वितः । अन्तर्वाणिस्ततस्तत्र, विद्वानेकः समाययौ ॥ ६ ॥ तेन प्रोद्गान्यवाद्यन्त, न्यक्कारीणि विपश्चिताम् । न कोप्यधारयत्तानि, फूत्कुर्वद्भुजगानिव ॥ ७ ॥ ज्ञात्वाऽथ भूभुजा तेन, विद्वान् देशान्तरागतः । आकार्यत ततः कोऽर्थी, विद्यारत्नजुषां न वा ॥ ८ ॥ सोsप्यागाद्विबुधस्तत्र, ज्ञम्मन्यो नृपसंसदि । उपाश्लोकिष्ट श्लोकानांमष्टोत्तरशतेन तम् ॥ ६ ॥ छन्दोऽलङ्कारदोषज्ञैर्मनीषिभिरदूषितान् । श्रुत्वा श्लोकान् नृपः स्वार्द्धासनेऽथ तं न्यवीविशत् ॥ १० ॥ उवाच च महीनाथः, कुतः कूर्चालभारती । स प्राह मध्यदेशात्ते, विदुषो द्रष्टुमागमम् ॥ ११ ॥ तस्य तर्काश्चिता वाचः श्रुत्वा तेऽन्ये मनीषिणः । भयात् सञ्चुकुचुयु द्वतूर्याणीव हि कातराः ॥ १२ ॥ ततो हर्षान्नृपः श्लोका यावन्तस्तावतः खलु । स्वर्णाच्छान् दापयामास, प्रथमेऽह्वयस्य गौरवात् ॥ १३ ॥ यावतः पठति श्लोकान्, बुधोऽयं तावतो भवान् । दद्यात् स्वर्णाच्छानस्येति, मन्त्रिणं प्रादिशश्च सः ॥ १४ ॥ पठित्वा तावतः श्लोकान्नित्यं गृह्णाति काश्वनम् । भुङ्क्ते स यत्र तत्रापि, शेते देवकुलेषु तु ॥ अथ वदान्यो राजाऽयं, नव्यकाव्य विधिबुधः । सर्वदा दीयमानस्तु, स्वर्णशैलोप्य रयते ॥ अहं निवारयाम्येनं, यदि स्यदुर्मना नृपः । तत्कस्मादम् रच्येतां स गृह्णन् दापयन्नृपः ॥ इति चिन्ताकुलो मन्त्री, तयेव हृदि शन्यितः । शेते नैव न वा भुङ्क्तेऽनयेवातिभृतोदरः ॥
१५ ॥
१६ ॥
१७ ॥
१८ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
शीले मन्त्रि+
पुत्रीकथा ।
|| ३२५ ।
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________
वन्द्रप्रमवामि
द्वितीयः परिच्छेदा
बरित्रम्
।३२६॥
शीले मन्त्रिपुत्रीकथा।
अथान्यदा गृहं गृत्वा, सिंहासनमुपाविशत् । नाकार्षीढ़ोजनाद्यं स, केवलं भुवमैक्षत ॥ १६ ॥ अथैका तत्सुता लघ्वी, तदङ्कमुपविश्य सा । धृत्वा कूर्च च हस्ताभ्याममात्यमित्यभाषत ॥ २० ॥ तात ! जल्पत किं चिन्ता, युष्माकं दुखादायिनी । किं चुकोप नृपः ? किं वा, दुःसाधः कश्चिदस्ति वः १ ॥२१॥ स्मित्वाऽथ सचिवः प्राह, दुःसाधोऽरिभवेधदि । किं करोषि १ ततः साह, धीदा स्यां तस्य साधने ॥ २२॥ लघोरपि भवेबुद्धिः, सा यया जीयते जगत् । प्रत्युत्पन्नमतिः प्रायो, लघ्यपि स्त्री विशेषतः ॥ २३ ॥ इति ध्यात्वा ततो मन्त्री, पुरः पुत्र्यास्त्वचीकथत् । वृथैव गृह्णतः स्वर्ण, वृत्तान्तं तस्य धीमतः ॥ २४॥ अथोचे सा त्यक्त्वा चिन्ता, तात ! जेमत सम्प्रति । अथः साध्योऽसाध्यो वाऽयं, पश्चात्करिष्यते मया ॥२५॥ अमात्यः प्राह मद्वत्सा, मह्य चेत्कथयिष्यति । तत्साधनधियं नूनं, ततो भोक्ष्यामि नान्यथा ॥२६॥ साप्येवमब्रवीत्किश्चिन्न्यच्य स्वास्यं च लज्जया । तातालीकं सहानेन, मामुपयामयत्विति ॥ २७ ॥ कुचे पश्चात्तु तत्किञ्चिद्येन गृह्णाति नो नवम् । मुश्चत्यात्तं पुराद्याति, सोऽत्र तिष्ठाम्यहं पुनः ॥२८॥ तयेत्थमुदिते हृष्टः, प्राह मन्त्री भवत्विदम् । तदैव च तया सा मकार्षीभोजनं ततः ॥ २६ ॥ सर्वान् सङ्केत्य दैवज्ञान, द्वितीयेऽहयथ सत्वरम् । ययौ राजकुलं भूपं, नत्वा मन्त्री समाविशत् ॥ ३० ॥ . अथाकृष्ट इवापुण्यैः, स सुधीनृपमाययौ । पठित्वा तावतः श्लोकानासने सोऽप्युपाविशत् ॥३१॥ तुष्टेन भूभुजा हर्षान्मन्त्रिसम्मुखमीक्षिते । कृत्वाञ्जलिमुवाचार्य, प्रत्यक्षं सर्वसंसदः ॥ ३२ ॥
॥३२६॥
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥३२७॥
शीले मन्त्रिपुत्रीकथा।
नाथेत्थं कुर्वतानेनामूल्यकाव्यानि नित्यशः। रञ्जितोऽस्मि ततः स्वामी, मत्पुत्र्याऽस्य प्रसीदतु ॥ ३३ ॥ अथोचे नृपतिमन्त्रिन् ।, युक्तमर्थ प्रभाषसे । विदुषी त्वत्सुता विद्वानेषोऽस्त्वर्थोऽयमीप्सितः ॥ ३४ ॥ पृष्टा ज्योतिर्विदः सर्वे, लग्न गोधूलिकं ददुः । तदेव सचिवः पुच्या, विद्वांसं पर्यणाययत् ॥ ३५ ॥ प्राह बद्धाजलिमन्त्री, विद्वन्नेषा तव प्रिया । गृहाणैनां गृहं गच्छ, त्वं क्षेमेण सहानया ।। ३६ ॥ गृहीत्वाथ स तामेकां, चिन्तामिव शरीरिणीम् । ययौ देवकुले कापि, प्रणामायेव सत्वरम् ।। ३७ ।। अथ देवं नमस्कृत्य, सोचे चलत वेश्मनि । सलज्जमृचे सोऽस्माकं, वेश्मेदं नान्यदस्ति हि ॥ ३८॥ अथ सा कुपितेवाह, कदाचित् खादको भवान् । यनित्यं लभमानोऽपि, स्वर्ण नाकारयद्गृहम् ॥ ३१ ॥ नाहं स्थास्यामि खल्वत्र, नटभण्डविटालये । द्विभूमं ननु मद्योग्य, सौधं कारय सत्वरम् ॥ ४०॥ अथ स प्राह नो तावत्सौधं निष्पद्यते क्षणात् । तिष्ठनां रात्रिमत्रैव, तत्प्रातः कारयिष्यते ॥ ४१ ॥ इत्थं सम्बोध्य तो जाग्रनिशि तस्थौ स चिन्तया । अथोत्थाय च राज्यन्तयामेऽगाच्छष्ठिनो गृहम् ॥ ४२ ॥ द्वारेऽतिष्ठत्तावद्यावदुत्तस्थौ श्रेष्ठिपुङ्गवः । क्रीतं च श्रेष्ठिनस्तस्मात्तेन वेश्मतलं धनैः ॥४३॥ तदैव स कटान् क्रीत्वासितुं स्थानमकारयत् । ततो देवकुलान्मन्त्रिपुत्रीं तत्र समानयत् ।। ४४ ॥ व्यग्रत्वात्पूर्वसङ्ख्या श्लोकान् कृत्वा ययौ नृपम् । स्खलन् पपाठ ताश्छन्दोऽलङ्कारैरपि दूषितान् ॥४५॥ अढ़ें दोषजुषाश्लोकास्त्वयाऽपठ्यन्त कोविद । । वन्नेवं ददौ पूर्वस्वर्णाद्धं सचिवः कवेः ॥ ४६॥
॥३२७॥
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीया परिच्छेदः
वन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम् ॥३२८॥
शीले मन्त्रिपुत्रीकथा।
लज्जमानः सभायाः स, सकुच्य श्वेव निययो । गत्वा च खेदमापना, सौधारम्भमकारयत ॥४७॥ आह्वत्सोऽथ कर्मकरान् , प्रातरुत्थाय नित्यशः । स्वयं तत्र स्थितः कर्मकारयन् प्रकरोति च ॥४८॥ अथ सा तत्प्रिया गेहोपयोगिवस्तुसश्चयान् । अभीक्ष्णमानाययन्ती, विद्वांसं निरवेदयत् ॥ ४६॥ अथ क्रमाद्धीयमानान् , श्लोकान् कृत्वा स नित्यशः । गच्छन्नृपास्पदं क्षुद्रे विपक्षरुपहस्यते ।। ५० ॥ अथयो दृष्टा यत्र सन्मानं न्यकारं तत्र पश्यति । श्वेव लेहनलुब्धो हि, स लोभी पुरुषाधमः॥५१॥ किश्चगृहव्यापारमनस्य, शास्त्रबुद्धिः प्रणश्यति । नीवीव विदुषामेषा, तभ्रशाद्वतनं कुतः१॥५२॥ अन्येद्यश्चिन्तयित्वैवं, स विद्वान् खिनमानसः । त्यक्त्वा भार्याधकार्षीधः, पलायते स जीवति ॥ ५३॥ ज्ञात्वाऽथ मन्त्रिणः पुच्या, कविं निश्चयतो गतम् । ततो विज्ञापितो मन्त्री, स तां स्वगृहमानयत् ॥ ५४ ।। आपूर्वान्त्यदिनारम्भाद्यदात्तं तेन काञ्चनम् । तत्सर्वमयन्ती साऽमात्यं चक्रऽतिहर्षितम् ॥ ५५ ॥ अन्येद्यजेल्पिता पित्रा, सत्योद्वहनहेतवे । सा प्राह न भवेत्तात !, पुनरुद्वहनं मम ।। ५६ ॥ मम तीर्थकरो भत् शब्दवाच्यम्तु नापरः । स्वर्णादिमण्डनेभ्योऽपि, चारु शीलं च मण्डनम् ।। ५७ ॥ इति युक्तिपरैर्वाक्यः, सम्बोध्य पितरं निजम । सुशीलं पालयत्येषा, तपःस्वाध्यायपोषितम् ॥ ५८।। अन्येचुस्तत्पुरक्ष्मापपुत्राश्चापल्यशालिनः । बभञ्जमूलतः पद्रदेवताया वनदुमान् ।। ५६ ॥ तद्दृष्ट्वा ज्वलिता कोषात्तृणानीव दवः पुरा । भस्मसादकरोत्तुणे, सापि तानपराधिनः ॥ ६॥
॥३२८॥
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
| द्वितीय परिच्छेदः
॥३२६॥
शीले मन्त्रिपुत्रीकथा।
राजपुत्रापराधेन, सोपदुद्राव तत्पुरम् । वात्याभिवृष्टिभिलेष्टुपातैः सातत्यपातिभिः ॥ ६१ ॥ राज्ञा लोकेन चात्यन्तं, सान्त्वमानापि नित्यशः । न तस्थावुपद्रवन्ती, नित्यनव्यैरुपद्रवैः।। ६२ ।। अन्येद्युः सचिवं चिन्ताप्रपन्नं दृष्ट्वाऽऽह तत्सुता । पुनः किं तात ! चिन्तेयमित्युक्तः सोप्यभाषत ॥ ६३ ॥ वत्से ! न वेत्सि किं पद्रदेवतां कुपितां पुरे । ततस्तत्सान्त्वनोपायव्यामृढोऽस्मि विचिन्तया ॥ ६४ ॥ शीलवत्यसि वत्से ! त्वत्प्रभावात्साऽपि शाम्यति । ततः कुरु दयां लोके, दुष्टोपद्रवरक्षणात ॥ ६५ ।। इत्युपरोधिता पित्रा, सा तामुद्दिश्य देवताम् । कायोत्सर्ग तपःपूर्वः चक्र मन्त्रिसुता ततः ॥ ६६ ॥ लोहवच्चुम्बकग्राव्णा, तेनाकृष्टाथ देवता । आगमनभसा लोकप्रत्यक्षं सापि तत्पुरः ॥ ६७ ॥ कृत्वाञ्जलिमुवाचैवं, मन्त्रिपुत्रि ! करोमि किम् ? । साप्यूचे मा कृथा लोकस्योपसर्गान् कदाचन ॥ ६८ ॥ मन्त्रिपुच्या वचस्तचोररीकृत्य सगौरवम् । ददती चाभयं नणां, देवता स्वास्पदं ययौ ॥ ६॥ शीलं प्रपाल्य सा मन्त्रिपुत्री प्रापायुषः क्षयात् । शीलशीताग्निदग्धानां, कर्मणां पल्लवं दिवम् ॥ ७० ॥ इति मन्त्रिसुताख्यानं, श्रुत्वात्मपरशर्मदम् । यथाशक्त्याऽपि शुद्धात्मा, पालयेच्छीलमुत्तमम् ॥ ७१ ॥
॥ इति शीले मन्त्रिपुत्रीकथा ॥
॥३२६॥
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥ अथ दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा ॥
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीया परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३३०॥
दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा।
स्त्रियः परनरत्यागोऽन्यस्त्रीत्यागो नरस्य तु । अगारिणामिदं शीलं, भवेदुःशीलताऽन्यथा ॥१॥ सर्वथा शीलविध्वंसान्मानग्लानिर्भवेदिह । परत्र नरकावाप्तिः, श्रीकान्ताया इव ध्र वम् ॥ २॥ अस्तीह भरतक्षेत्रे, लक्ष्मीवासेति पूर्वरा । नित्यं वसन्त्या लक्षम्याऽत्र, चक्र यन्नाम सार्थकम् ॥ ३ ॥ तत्राऽभूच्छीपती राजा, यत्पादस्थाम्बुजस्थितेः। श्रियः प्रसादनायेव, यं नेमुभूस्पृशोऽरयः॥४॥ तत्र धर्मधनोपायव्यवसायकृतोद्यमः। वणिगस्ति कुमाराख्यः, श्रीकान्ताऽस्याऽस्ति गेहिनी ॥५॥ द्रव्येण गौरवं लोके, द्रव्येण ख्याप्यते कुलम् । द्रव्येण मित्रसम्पत्तिधर्मो द्रव्येण गेहिनाम् ॥ ६॥ इति तदर्जनाहेतोः, कुमारः सार्थसंयुतः। ययौ देशान्तरं तत्र, स्थितः स द्रव्यमर्जति ॥ ७ ॥ यथेष्टद्रव्यसम्पूत्तौं, चचाल स्वपुरं प्रति । आगच्छन् स ददर्शकं, वृद्धमायान्तमध्वनि ॥ ८॥ जोच्चक्रे ऽथ कुमारोऽपि, ज्यायांसं वाकेन तम् । पृच्छद्यथान्वहं तस्मादुपदेशान् स्वबुद्धये ॥ ६ ॥ एवं च तौ सहायान्ती, मार्गोत्थप्रतिबन्धतः । पितृपुत्रममत्वेन, गृहीतौ क्रमशो मिथः ॥१०॥ लक्ष्मीवासपुरासन्ने, ग्रामे वृद्धो वसत्यसौ । सम्भाष्य स्वं व्रजन् ग्राम, कुमारेणान्वयुज्यत ॥ ११ ॥ पितः ! कथय मे बुद्धि, सर्वापायापकारिणीम् । ततः स प्राह वत्स ! त्वं, शृणु ते किं न कथ्यते ॥ १२ ॥
| ॥३३०॥
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३३॥
दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा।
पुरे प्रविशता शुद्धिः, प्रष्टव्या न स्ववेश्मनः । पश्चात्त्यक्त्वा त्वया पण्यं, प्रवेष्टव्यं पुरे नहि ॥ १३ ।। न विश्वासः कलत्रे च, कार्योऽथेति मतित्रयम् । कुर्यास्त्वं किश्चिद्दुःसाध्ये, त्वमागच्छेमंदन्तिकम् ॥ १४ ॥ उपदिश्येति वृद्धोऽसौ, ययौ स्वं ग्राममेष तु । कुमारः स्वपुरोपान्तेऽद्राक्षीत परिचितं नरम् ॥ १५॥ कुटुम्बकौशलोत्कण्ठाज्ञातवृद्धवाग् द्रुतम् । तमुपसृत्य पप्रच्छ, गृहे.क्षेमोऽस्ति मासके १ ॥ १६ ॥ मृता माता त्वदीयेति, तेनोक्ते दुःखभागसौ । पश्चात्त्यक्त्वा च भाण्ड स्वमत्वरिष्ट गृहं प्रति ॥ १७॥ निशीथे स ययौ बद्धद्वारं सुप्तजनगृहम् । उच्चैः शब्दस्तितश्चक्र, जजागार न कोऽपि तु ॥१८॥ उपरि वाटकेनाप्यौत्सुक्यादेष चटनथ । स यामिकेन विज्ञात:, किनु चौरश्चटत्यसो १ ॥ १६ ॥ तेनाहतः स भल्लेन, कुमारोऽधः पपात च । सम्भ्रमाच जजागार, गृहलोकोऽखिलोऽपि हि ॥ २० ॥ वीक्ष्योपलक्षितः सोऽथ, कुटुम्बेनाश्रमोचिना। प्रहाराचापि पप्रच्छ, रोगो मातुर्वभूव का १॥ २१ ॥ सम्भ्रमाद्गृहलोकस्तं, प्रोचे किमेतदुच्यते १। सुप्ता माताऽस्ति गेहान्त स्या रोगः कदाप्यभूत् ॥ २२ ॥ केनापि कथिता माता, मृता तेनेत्युदीरिते । लोकः प्राह मृता कर्मकरी मातेति योच्यते ॥ २३ ॥ जागरित्वा ततो माता, ददत्याशिषमुच्चकैः। तमेत्यायतबाहुभ्यामाश्लिष्याङ्क न्यवेशयत् ।। २४ ॥ कुमारोऽपि समीक्ष्य स्वां, मातरं मुदमीयिवान् । यावदास्ते ततः कोऽपि, समेत्यैवमचीकथत् ॥ २५ ॥ पण्यं सर्व हि पाश्चात्यं, गृहीतं तस्करैबेलाद । किञ्चिदेतन्मयाऽऽनीतं, गृहीतेत्यार्पयत् पुमान् ॥ २६ ॥
| ॥३३॥
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३३२॥
,
कुमारोऽपि महाकष्टात् प्राप्तं गतं च वीक्ष्य तत् । पूर्वार्जितानि कर्माणि, बलवन्तीत्यमन्यत ॥ २७ ॥ आगाद्गृहे च यद्वस्तु, श्रीकान्तायै तदार्पयत् । किञ्चिद्रढप्रहारचा भूद्राजदर्शनोन्मनाः ॥ २८ ॥ प्राभृतं किञ्चिदादाय स ययौ नृपसंसदि । कृतप्रणामश्वोचितस्थाने पुर उपाविशत् ॥ २६ ॥ राज्ञा पृष्टः कुमारः स्वं यथावृत्तं व्यजिज्ञपत् । अथाह राजा किश्विद्धो !, दृष्टं देशेषु कौतुकम् १ || ३० ॥ कुमारः प्राह नाथैकं, दृष्टवानस्मि कौतुकम् । द्राक्षा यदैव चोप्यन्ते, तत्कालं च फलन्त्यम्रः ॥ ३१ ॥ मन्त्री कूटप्रपञ्चाख्यः, कुमारभार्यया सह । क्रीडत्युपपतित्वेन नित्यं तद्रक्तमानसः ॥ ३२ ॥ एनं विजित्य चेदेनां गृह्ण े तच्चारु मे भवेत् । दुष्टोऽमिलापत्रान् प्राह, मिथ्याऽयं भाषते वणिक् ॥ ३३ ॥ कुत्राप्येतद्भवेद्राजन्!, बीजान्युप्तानि तत्क्षणात् । उद्गच्छन्ति विस्तृणन्ति, पुष्यन्ति च फलन्ति च ॥ ३४ ॥ राजा प्राह कुमार ! त्वं ब्रूषे दृष्टं श्रुतं नु वा १ । स प्राह तन्मया दृष्टमनुभूतं च भूपते ! ॥ ३५ ॥ बीजानि नित्यशो मार्गेऽप्युप्त्वाऽकार्षं हि भोजनम् । एषु विस्तृतच्छायेषु ततोऽस्त्राप्यं फलान्यदन् || ३६ || सहानीतानि बीजानि, सन्ति मुक्तानि वेश्मनि । दर्शयिष्यामि दृष्टान्तं, कार्यो नैवात्र संशयः ॥ ३७ ॥ अथाह मन्त्री चेद्राजन् !, स्वां सन्धां पूरयेदयम् । यत्प्राग्गृहीतं तद्दोर्भ्यां द्वाभ्यां ग्राह्य ं हि मद्गृहात् ॥ २८ ॥ अन्यथा तु मया ग्राह्यमिष्टं वस्त्वस्य मन्दिरात् । ततश्वोभयसाम्मत्यात्पत्रम लेखयन्नृपः ॥ ३६ ॥ मन्त्री प्रच्छन्नपुरुषाच्छ्रीकान्तापार्श्वतः क्षणात् । व्यत्ययात्तानि बीजानि, तदैवानाययत्ततः ॥ ४० ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
दौः शील्ये
श्रीकान्ता
कथा ।
॥३३२॥
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३३३॥
दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा।
मन्त्र्यभिप्रायस्याऽविज्ञः, कुमारः प्रेषयनरम् । आनेतुं तानि बीजानि, श्रीकान्तां सोप्ययाचत ॥ ४१ ॥ साऽन्यबीजानि निक्षिप्य, ग्रन्थिबद्धं तथैव तम् । नरायार्पयदेषोऽपि, कुमारायार्पयद्रुतम् ॥ ४२ ॥ ततश्चास्थानशालायां, निक्षेप्य मृत्तिका भुवि । क्षिप्त्वा बीजानि तत्रैष, सिषिच स्वादुभिर्जलैः ॥ ४३ ॥ राज्ञि लोके च सौत्सुक्यं, पश्यति द्रतमेव सः। उपयकारयवंशमण्डपं विस्तृतिप्रदम् ॥४४॥ आस्तामुद्गम्य विस्तारोऽभूदङ्कुरोद्गमोऽपि न । नोच्छ्वासोऽपि मृदः क्वापि, यतो वीजविपर्ययः ॥ ४५ ॥ भूयो भूयः कुमारोऽथ, सिञ्चते वीक्षतेऽभितः। अङ्क्रमपि न क्वापि, पश्यन्नासीद्विलक्ष्यवाक् ॥ ४६॥ राजन् ! पश्य कुमारस्य, सत्यतामिति मन्त्रिणा । प्रोक्ते जहास राजाऽथ, लोकोऽपि दत्ततालिकः ॥ ४७॥ कथं नु नोद्गतानीह, द्राक्षावीजानि तान्यपि ।। इति विस्मयमापन्ने, कुमारे सचिवोऽब्रवीत् ॥४८॥ राजन् ! पत्रप्रमाणेन, हस्तग्राह्य गृहेऽस्य यत् । तन्मे दापय यल्लोकप्रत्यक्षं स्वगृहं नये ॥ ४६ ॥ सचिवोक्त्यनुसारेण, कुमारोऽथाविदत्त्विदम् । मत्कान्तायामसौ लुब्धस्तामेवाभिलपत्यतः ॥ ५॥ अनेन प्रार्थिता मन्ये, चक्रे बीजविपर्ययम् । श्रीकान्तैव सुरक्ताऽस्मिन् , बीजानि नोद्गतान्यतः ।। ५१ ॥ धिर धिग्मां येन तिस्रोऽपि, वृद्धशिक्षा हि विस्मृताः। सत्येनानुभवो मेऽभूदकृते वृद्धभाषिते ॥ ५२ ॥ ततोऽधुनैव तं वृद्धमाहूय प्रश्नयाम्यहम् । यथा मन्त्री न मे कान्तां, गृह्णाति छललाभतः ॥ ५३॥ इत्यसौ मानुषं किञ्चित् , प्रहित्याकारयच्च तम् । न्यवेदयच्च तं तस्मै, मन्त्रिवृत्तान्तमात्मना ॥ ५४॥
|॥३३३॥
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३३४॥
दौःशील्ये श्रीकान्ताकथा।
मा भैषीरिति वृद्धेन, सम्यगङ्गीकृते ततः । कुमारः प्राप च स्वास्थ्यं, का भी(मति रक्षके ? ॥ ५५॥ उत्सुकः प्राह मन्त्री च, राजन् ! किं नु विलम्ब्यते। आदिदेश ततो राजा, कुमार त्वर्यतामिति ॥ ५६ ॥ यदादिशति मे स्वामीत्युक्त्वा वृद्धेन सोऽन्वितः । यद्रोचते तदभ्येत्य, गृहीतेत्याह मन्त्रिणम् ॥ ५७ ॥ सपौरलोकं राजानमादाय मन्त्रिराट् मुदा । ययौ कुमारगेहेऽथ, श्रीकान्तासक्तमानसः ॥ ५० ॥ श्रीकान्ता मुमुदे तत्रोपागतं वीक्ष्य मन्त्रिणम् । ज्ञात्वा वृद्धश्च तद्भावं, श्रीकान्तामित्यभाषत ॥ ५ ॥ वत्से! रोदिति ते पुत्रस्तदादायैनमोकसः । ऊध्र्वभूमौ क्षणं तिष्ठ, यावद्याति महीपतिः ॥ ६॥ ततः कुमारानुमता, श्रीकान्तोर्ध्वगृहे ययौ । मुमोचान्यत्र निश्रेणिं, वृद्धो बुद्धिसमृद्धिभाक् ॥ ६१ ॥ आसीने सजने राज्ञि, कुमारो वस्तुवेश्मनि । सर्व चादर्शयत् किन्तु, मन्त्री किमपि नाग्रहीत् ॥ ६२ ।। केवलं वीक्षते तां स. श्रीकान्ता भ्रान्तया दृशा । पुरो रत्नसुवर्णादि, न मन्त्री द्रष्टुमिच्छति ॥ ६३ ॥ ज्ञात्वा कुतोऽपि गेहो भूमिस्थां तां स मन्त्रिराट् । प्राह दृष्टमधो वस्तु, पश्याम्युपर्यपि स्वयम् ॥ ६४ ॥ श्रीकान्ताग्रहणौत्सुक्याद्दोभ्यो निश्रेणिमादधत् । अधिरोद्प्रवृत्तश्च, प्रोक्तो वृद्धेन मन्त्रिराट् ॥ ६५॥ किं करिष्यसि भो ! मन्त्रिन्नारुह्योर्ध्व भुवं यतः । द्वाभ्यां दो| प्राग यद्ग्राह्य, सा निश्रेणिस्तवाभवत् ॥ ६६ ॥ नान्यल्लभ्यं त्वया छत्र, यदि पत्रप्रमाणता । द्वाभ्यां दोभ्यां यदात्तं, तदग्राह्य तत्रेति निणेयः ।। ६७ ॥ श्रीकान्ता स जिघृक्षुश्च, वदन्नुच्चावचान्यथ । निषिद्धो भृभुजा पत्रप्रामाण्यात् सचिवस्ततः ॥ ६८ ॥
॥३३४॥
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३३॥
तपसि नागकेतुकथा।
वृद्धः प्राह प्रभोऽनेन, प्रोक्तमासीदिदं किल । यद्ग्रहीष्यामि तल्लोकप्रत्यक्षं नेष्यते गृहे ॥६६॥ तदेनं नायय क्षिप्रं, निश्रेणिं दोध तां गृहे । न्यायं पालयता राज्ञा, मन्त्री तत्कारितो बलात् ॥ ७० ॥ कुमारेण ततो राजा, सम्मान्य प्राभृतेन सः। विसृष्टोऽगानिज सौधं, लोकोऽन्योऽपि तथैव हि ॥ ७१॥ कुमारेण स वृद्धोऽपि, प्रेषितोऽभ्यच्ये वस्तुभिः । ज्ञातास्म्यहमनेनेति, श्रीकान्ताऽमर्षमादधौ ॥ ७२ ॥ दत्त्वा विषं कुमारं सा, मारयामास निष्कृपा । आसक्ता सचिवेऽथाभूच्छीकान्ता दुष्पतिव्रता ॥ ७३ ॥ दौःशील्यलौल्यविहितपतिमारणपापतः। प्राप्य दुःखं भवेऽत्रैव, श्रीकान्ता नरकं ययौ ॥ ७४॥ ततश्च येन लोकेऽस्मिनिन्दा स्यादात्मनश्चिरम् । तद्दौःशील्यं त्यजेद्विद्वानिच्छन् शाश्वतिकं सुखम् ॥ ७५ ॥
॥ इति वौःशील्ये श्रीकान्ताकथा॥
+
॥अथ तपसि नागकेतुकथा ॥ न नीचैजन्म स्यात प्रभवति न रोगव्यतिकरो, न चाप्यज्ञानत्वं विलसति न दारिद्रयललितम् ।
पराभूतिनं स्यात् किमपि न दुरापं किल यतस्तदेवेष्टप्राप्तौ कुरुत निजशक्त्यापि सुतपः॥१॥ तपःप्रभावाज्जन्तूनां, जायते किल शाश्वतम् । निर्वाणपदमाश्वेव, नागकेतोरिव ध्रुवम् ॥ २॥ अस्ति पूश्चन्द्रकान्ताख्या, यत्र चन्द्रोदये सति । चन्द्रकान्तगृहप्रोद्यत्सुधास्नानसुखी जनः॥३॥
॥३३॥
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीय: परिच्छेदः
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ॥३३६॥
तपसि नागकेतुकथा।
राजा विजयसेनाख्यस्तत्रास्ति यस्य सेनया । उन्मूल्य द्विषतः क्षिप्ता, द्रुमा नद्येव पूर्णया ॥ ४॥ तत्र चास्ति वणिग्मुख्यः, श्रीकान्ताख्यः समृद्धिभाक् । श्रीसखी नाम तद्भार्या, पतिव्रता व्रतप्रिया ॥ ५ ॥ उपयाचितानां लक्षेस्तस्या जातः सुतः क्रमाव । बभूव च तथाऽऽसन्नं, पूज्यं पयुषणादिनम् ।। ६ ॥ करिष्यामोऽष्टमतपोऽत्रेति कुटुम्बभाषितम् । श्रुत्वा स बालको जातिस्मृत्या प्रत्यशृणोदिति ॥ ७॥ उपवासा मया कार्यास्त्रयः पेयं पयोऽपि न । इति निश्चित्य स स्तन्यं, न पिबति न रोदिति ।। ८॥ सास्र मात्रा ततः पत्युः, कथिते सोऽप्यचीकरत् । बाले चिकित्सावेदिभ्य, उपचारान् बहूनपि ॥३॥ ततोऽपि नैष जग्राह, स्तन्यं कृततपोविधिः। ततश्च मृच्छया बालो, निश्चेष्टोऽभूत् क्रमात् क्रमात् ॥ १० ॥ मृच्छयाच्छन्नजीवं तं, मृतमिति धिया शिशुम् । न्यखनन् भुवि तद्वंश्या, निधानमिव दुर्लभम् ॥ ११ ।। __ इतश्चावधिना पश्यन् , धरणेन्द्रः शिशुह्यमुम् । अज्ञासीदस्य वृत्तान्तं, प्रारभ्य पूर्वजन्मनः ।। १२ ।। तथाह्ययं भवे पूर्वे, कस्यापि वणिजोऽभवत् । सुतत्वेन ततो माता, मृता बाल्येऽस्य दैवतः ॥ १३ ॥ अस्ति तस्य विमाता तु, विमानयति सापि तम् । भोजनादिषु स्तोके चापराधे क्रुध्यति स्फुटम् ॥१४॥ क्रमेण यौवनं प्राप्य, जानन्मानापमानताम । विमातुदुवैचांस्येष, कस्यापि च न्यवेदयत् ।। १५ ॥ तेनोचे चेत्तपः सम्यकृतं स्यात पूर्वजन्मनि । आत्मा पराभवस्थानं, कस्यापि स्यान्न तत्स्फुटम् ।। १६ ।। श्रत्वेति स यथाशक्ति तपश्चक्र विनीतवाक । मानापमानो सन्त्यज्य, लीनोऽभूत्तपसि स्वयम् ॥ १७ ॥
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥३३७॥
एकदा तृणगेहान्तः, स्मरन् पञ्चनमस्कृतिम् । पयुं षणादिनेऽवश्यं करिष्ये ह्यष्टमं तपः ॥ १८ ॥ इत्येतद्ध्यानवान् यावदस्त्येष तावदन्यतः | अभूत् प्रदीपनं वायुसाहाय्याद्गेहदीपनम् ॥ १६ ॥ ततो वायुवशाद्वह्वावन्यतो याति सत्वरम् । विमाता तस्य दध्यौ सा, यदुपायोऽस्ति सम्प्रति ॥ २० ॥ अस्मात् प्रदीपनव्याजानिक्षिप्याग्निं कुटीरके । मारयामि सपत्नीजं, मनःशल्यं यदेप मे ॥ २१ ॥ इति दूरस्थया क्षिप्तस्तया वह्निः कुटीरके । स तथैव तपोभ्याने, लीनः प्रज्वलितः क्षणात् ॥ २२ ॥ तपोध्यानैकचित्तत्वादविज्ञायानलव्यथाम् । मृत्वा जज्ञे सुतत्वेन, श्रीकान्तस्य स्वपुत्रिणः ॥ २३ ॥ तप पूर्वसंस्काराच्छ्र ुत्वा पर्युषणादिनम् । चक्रे ऽष्टमतपः स्वेन, पूर्व प्रतिश्रुतं शिशुः ॥ २४ ॥ मूच्छितत्वान्मृतः कृत्वा, पितृभ्यां निहितो भुवि । यावन्नाद्यापि म्रियते तावत् सञ्जीवयाम्यमुम् ॥ २५ ॥ ध्यात्वेति धरणेन्द्रोऽथ, भ्रून्यस्तमेव तं शिशुम् । अरक्षन्निजशक्त्या तु, यथा स म्रियते नहि ॥ २६ ॥ ततश्च तच्छिशुपिता, श्रीकान्तः पुत्रमृत्युना । जाते हृदयसङ्घट्टे, मृत्युमापत् क्षणादपि ॥ २७ ॥ ततो विजयसेनाख्यो, राजा विज्ञाय तं मृतम् । अपुत्रमृतसर्वस्वग्रहणायादिशन्नरान् ॥ २८ ॥ ते राजपुरुषाः क्र ूराः, श्रीकान्तस्य गृहाद्धनम् । गृह्णन्तो धरणेन्द्रेण, पुरुषीभूय वारिताः ॥ २६ ॥ तैरेत्य कथितं राज्ञो, राजाऽपि स्वयमेत्य तम् । धरणेन्द्रमुवाचाशु किं व्याषेधं करोषि भोः । ९ ॥ ३० ॥ अथाह धरणेन्द्रोऽपि राजन् ! गृह्णासि किं धनम् १ । निर्वीरायाः स्त्रिया अस्या, दयाहीनोऽसि किं नृप ! १ ॥३१॥
द्वितीयः परिच्छेदः
तपसि नागकेतुकथा |
॥३३७७
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________
'चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३३८ ॥
राजा प्राह महाभाग !, देशाचारोऽयमत्र हि । अपुत्रो यो म्रियेताशु, राजा गृह्णाति तद्धनम् ।। ३२ ।। उवाच धरणेन्द्रोऽथ, जीवन्नस्त्यस्य पुत्रकः । राजाह वास्ते १ स प्राह, निखातोऽस्तीह रत्नवत् ॥ ३३ ॥ ततश्च राज्ञोत्खानिते, पुत्रे जीवति रोदिति । आगत्य श्रीसखी दत्ताशीर्वादा तमदीधपत् ॥ ३४ ॥ धृत्वा च धरणेन्द्रोऽपि स्वरूपं तस्य तां कथाम् । राज्ञे निवेद्य बालाय, दत्त्वा हारं तिरोदधे ॥ ३५ ॥ श्रुतया कथया तस्य, राजा विस्मयमादधत् । यत्नेनायं शिशुः पाल्यः, इत्यादिश्य ययौ गृहान् ॥ ३६ ॥ श्रीकान्तस्य कृते शीघ्र, स्वजनैरौर्ध्वदेहिके । नागकेतुरिति प्रीत्या, दत्तं नाम शिशोस्तदा ॥ ३७ ॥ चतुष्पव्य च बालोऽपि चतुर्थं कुरुते तपः । स चतुर्मासके षष्ठं पर्युषणादिनेऽष्टमम् ॥ ३८ ॥ कुर्वन्नेवं सदाप्येष, नागकेतुर्जितेन्द्रियः । यौवनेऽपि ययौ नैव, विकारं मान्मथं क्वचित् ॥ ३६ ॥ जिनेन्द्रपूजा निरतः साधूपासनतत्परः । सामायिक पौषधादिवतान्यपालयत् सदा ॥ ४० ॥ अन्यदा विजयसेन नृपेण कोऽपि सत्पुमान् । चोरीकारकलङ्कन, व्यापादितश्चतुष्पथे ॥ ४१ ॥ आर्त्तध्यानात् स मृत्वाऽभूद्व्यन्तरोऽवधिना ततः । स विज्ञाय स्ववृत्तान्तं, चुकोप भूभुजे भृशम् ॥ ४२ ॥ राजानं च समासीनमागत्यादृश्यरूपभृत् । आहत्य पाणिना बाढं, व्यन्तरोऽपातयद्भुवि ॥ ४३ ॥ व्यन्तरेणाहतो राजा, चक्रन्दोच्चैर्वमन्नसृक् । बभूव च सभालोकः, किमेतदिति भीवृतः ॥ अथासौ व्यन्तरो यावन्नगरं तावतीं शिलाम् । विकुर्व्य गगने लोकं, भीषयामास दुर्गिरा ॥
४४ ॥
४५ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
तपसि नागकेतुकथा |
||३३८ ॥
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३३६ ॥
नागकेतुस्ततो दध्यौ, सङ्घोऽस्त्यत्र चतुर्विधः । जिनबिम्बागमौकांसि, तद्भाव्येषां क्षयो ध्रुवम् ॥ ४६ ॥ उच्चैः प्रासादमारूढः, शिलां स्खलामि पाणिना । इति तां व्यन्तरमुक्तां, तपःशक्त्या दधौ शिलाम् ॥ ४७ ॥ व्यन्तरस्तत्तपःशक्ति, व्यालोक्याकुलमानसः । एत्य तं प्रणनामोच्चैः, सञ्जहार शिलां च ताम् ॥ ४८ ॥ वचनान्नागकेतोश्च व्यन्तरः शान्तिमीयिवान् । राजानं च पट्ट्कृत्य, द्राग् ययौ स्थानमात्मनः ॥ ४६ ॥ तपोलब्ध्या नृपस्यापि, नमस्कर्तव्यतां गतः । नागकेतुरथान्येद्युः, श्रीजैनभुवने ययौ ॥ ५० ॥ यथाविधि जिनेन्द्रस्य, पूजां कुर्वन्तमात्मना । पुष्पमध्यस्थितः सर्पस्तं ददंशाङ्गुलौ दृढम् ॥ ५१ ॥ नागकेतुर्गताऽऽशङ्कस्तं सर्पं न्यस्य कुत्रचित् । जिनेन्द्रमूर्तेः पुरतो, ध्यानमालम्ब्य तस्थिवान् ॥ ५२ ॥ पवनविजयाद्धीनं, ममार तन्मनः क्षणात् । घातिकर्मक्षयाज्जातं, केवलज्ञानमस्य च ॥ ५३ ॥ ततः शासनदेव्याऽस्य, चारित्रलिङ्गमर्पितम् । भव्यान् प्रबोधयन् सैष, विजहार भुवस्तले ॥ ५४ ॥ इह लोके परलोके यदुष्प्रापं च सारभूतं च । तत्तपसा सुलभं स्यात्तपसि यतध्वं ततो भावात् ॥ ५५ ॥ ॥ इति तपसि नागकेतुकथा ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
तपसि नाग
केतुकथा ।
॥३३६॥
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद:
॥३४०॥
अतपसि मानपुञ्जकथा।
॥ अथ अतपसि मानपुञ्जकथा । यस्तु कुर्यान्न शक्त्याऽपि, तपःकर्म सुधर्मकृत् । सोऽपमानपदं गच्छेन्मानपुञ्जपुमानिव ॥ १ ॥ अस्ति पूः कमला नाम, यत्र धर्मरता जनाः । मानपुञ्जाभिधोत्रास्ति, पुमान् गीतप्रियः सदा ॥ २ ॥ द्रव्येणाकार्य गीतज्ञान, प्रगायन् गापयत्यसौ । इत्थं सर्व धनं तेन, भक्षितं गीतमोहिना ॥ ३ ॥ क्षीणद्रव्यो नृणामग्रे, गायनीभृय गायति । यत्तत्र लभते वित्तं, विटभोज्यं करोति तत् ॥४॥ दासीमेकामथादाय, ययौ देशान्तरं प्रति । पुरे ग्रामे परिभ्राम्यन् , गायनत्वेन जीवति ॥ ५॥ कस्यापि राजपुत्रस्य, गीतविश्रम्भमीयुषः । मानपुजेन मुक्तास्रक , चोरिताऽभूदुरात्मना । ६॥ राजपुत्रेण विज्ञाय कलावित्वाद्धतो नहि । किन्तु निर्वास्य मुक्तोऽथ, लज्जया स ययौ वनम् ॥ ७ ॥ फलाहारेण तत्रायं, जीवन् दासीयुतो बने । कलगीतेन हरिणानाकर्षति सुदरतः॥८॥ निष्ठितेषु फलेष्वेष, विश्रब्धान् हरिणांस्ततः । व्यापाद्य बुभुजे मांसं, नित्यशोऽपि स लोलुपः ॥ ४ ॥ तमाह दासी किं न्वेतान् , विश्वस्तान् हंसि नित्यशः१। चलान्यत्र पुरे क्वापि, भविता तत्र भोजनम् ॥१०॥ मांसलुब्धस्तु पापीयान , वनं त्यजति नैष तत् । तल्लुब्धा तदेकप्राणा, न तं त्यजति दास्यपि ॥११॥ एकदा च बने तत्र, शुकद्वन्द्वं कुतोऽपि हि । समागत्योपविष्टं तन्मानपुञ्जाश्रितं तरुम् ॥ १२ ॥
॥३४॥
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥३४॥
अतपसि मानपुजकथा।
शुकः प्राह शुकीमद्य, चतुर्मासकपर्व तत् । उपवासोऽद्य मे त्वं तु, भोक्ष्यसे यदि भुक्ष्व तत् ॥ १३ ॥ शुक्याह तदहं नामिभोक्ष्ये स्थास्याम्युपोषिता । भुज्यमानं सदैवास्ते, तत्कार्य सुदिने तपः ॥ १४ ॥ इति शुकशुकीवाचमाकर्ण्य दास्यचिन्तयत् । अहो ! बततयोः पश्य, तिरश्चोनियमः कियान् ? ॥ १५ ॥ उत्पन्ना मानुषत्वेऽपि, तपोऽकार्ष कदापि न । पशून व्यापाद्य खादन्तः, पशवो वयमेव हि ॥ १६ ॥ अद्य तपोदिने त्वाभ्यां, कथिते न मया खलु । भोक्तव्यं नापि पत्येऽस्मै पक्तव्यं मांसमात्मना ॥ १७ ॥ इति निश्चयमादाय, दासी यावत स्थिताऽस्ति सा । तावद्धन्तु मृगं मानपुञ्जः कृतायुधोऽभवत् ॥१८॥ तमाह दासी मा माऽद्य, व्यापादय मृगं हहा !!। कृतं शुकाभ्यामप्यद्य, चतुर्मासीदिने तपः ॥ १६॥ तेन वारितवामेन, प्रत्युत क्रौयमीयुषा । दास्याः सविधमानीय, मृगो व्यापादितो बलात् ॥ २०॥ मांसं पचेति तेनोक्ता, पक्ष्ये नाद्येति साऽब्रवीत् । मया चक्रे तपः सर्वपापारम्भविरामतः ॥ २१ ॥ पक्त्वा स्वेनैव भुञ्जाने, मानपुञ्ज ततः शुकः। दध्यौ द्वाभ्यां श्रुता वाग्मे, परं दासी व्यधात्तपः ॥ २२ ॥ मृगीवेयं वने जन्म, मुधा क्षिपति तन्मया । कर्तव्या कीर्तिराजस्य, राजपुत्रस्य गेहिनी ॥२३॥ निश्चित्येति दिनं तत्र, स्थित्वा सदयितः शुकः । ययौ वज्रपुरे यत्र, कीर्तिराजोऽस्ति राजमः ॥ २४ ॥ एह्य हि शुकराज ! त्वं, स्वागतं भवतः किल । कीर्निराजे वदत्येवं, शुको नत्वाऽब्रवीदिति ॥ २५ ॥ त्वदादेशाच्छुकीमेनामादायागच्छता मया । प्रत्यासन्नवने दृष्टा, स्त्री दिव्यरूपधारिणी ॥ २६ ॥
॥३४॥
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीया परिच्छेदः
॥३४२॥
अतपसि मानपुञ्जकथा।
ततश्च कीर्तिराजेन, शुकेन सहिता नराः। प्रेषितास्तत्र कान्तारे, तामानेतुं क्षणादपि ॥ २७ ॥ मांसाहारे च सा मानपुञ्ज विरक्तमानसा । प्रोक्ता शुकेन हे सुभ्र ., राजपत्नी भवाधुना ॥२८॥ चल वज्रपुरे कीर्तिराजस्त्वां स्वीकरिष्यति । भुक्ष्व संसारसौख्यानि, धर्मार्थकाममागू भव ॥ २६ ॥ शुके प्रत्ययिता साथ, मानपुञ्ज गतेऽन्यतः । सशुकैः पुरुषः सार्च, कीर्तिराजगृहं ययौ ॥३०॥ पुण्येन वल्लभा साऽभूत , कीर्तिराजस्य सर्वदा। ततो मनसि सा दध्यो, तदेतत्तपसः फलम् ॥ ३१ ॥ तया प्रत्ययमाख्याय, तपसि प्रेरितस्ततः। राजलोको यथाशक्त्या, चतुर्मासे तपो व्यधात् ॥३२॥
इतश्च मानपुञ्जः स, वियुक्तोऽपि तया सह । तत्रैणमांसलुब्धत्वादनेऽस्थादेककोऽपि हि ।। ३३ ।। वर्षारम्भेऽन्यदा तस्याऽऽकण्ठं मांसस्य भक्षणात् । अमृदुच्छ्वाससंरोधः, पपात निस्सहो भुवि ॥ ३४ ॥ तदैव पूरपूर्णायाः, सरितः स्रोतसा हृतः । वज्राख्यपू:समीपस्थे, तटे क्वाप्यथ सोऽलगत् ॥ ३५ ॥ तदा च कीतिराजस्य, प्रतिस्कन्धिनराः कति । तत्रागतास्तमद्राक्षुर्निन्युश्च दयया गृहान् ॥ ३६ ॥ औषधाधुपचारेण, कथञ्चिजीवितः स तैः । तेषामेव गृहेष्वस्थात्तत्पुञ्यासक्तमानसः ॥ ३७॥ स च तैीयते वोढु, कीर्तिराजसुखासनम् । उच्छिष्टं भोज्यते स्थालक्षालनं कार्यते सदा ॥ ३८ ॥ तत्रान्यदपि यन्नीचकार्य स कार्यते भृशम् । तत्करोति विमृढात्मा, तत्पुत्रीस्नेहलम्पटः ॥ ३९ ॥ कीर्तिराजेऽन्यदा हर्षाचलिते वनमीक्षितुम् । मानपुञ्जः श्वशुरेण, न्ययोज्यत सुखासने ॥ ४० ॥
॥३४२॥
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥३४३॥
अतपसि मानपुञ्जकथा।
या तस्य प्राक् प्रिया दासी, कीर्तिराजप्रियाऽभवत् । ढोकिते तेन सारुक्षत्तद्वस्त्रप्रावृतं मृद् ॥ ४१॥ अग्रतो गीयमानेन, गीतेनौजायिताशया। जगामोद्यानमध्यस्थश्रीजैनभवनाग्रतः ॥ ४२ ॥ दासीभिदत्तहस्ताऽसावुत्ततार सुखासनात् । ददृशे मानपुञ्जन, ममेयं सा प्रिया खलु ॥ ४३ ।। अहो ! पुण्यमहो! पुण्यं, दासीमात्राप्यसौ यतः । अस्मिन्नेव भवे जाता, स्नेहपात्रं नृपप्रिया ॥ ४४ ॥ अहं त्वभूवमेतस्याः, सुखासनस्य वाहकः। अत्र तिष्ठन्नहं लज्जे, मानपुञ्जोऽस्म्यहं यतः ॥ ४५ ॥ सुखासनं परित्यज्यान्यत्र क्वापि व्रजाम्यहम् । इति सोऽगाइने क्वापि, ददर्श च मुनीनसौ ॥ ४६ ॥ मुनीनानम्य सोनाक्षीद्धर्म कथयत प्रभो!। तैराख्यायि तपः कार्य, यथाशक्त्या हितैषिणा ॥ ४७ ।। मुनीनामग्रतः कृत्वकभक्तं नित्यशोऽपि सः। अहर्निशं फलान्यादद्रसनेन्द्रियलौल्यतः॥४८॥ एवं मायातपः कुर्वन्नेष मृत्वा पुरे क्वचित् । निस्वनीचकुले जज्ञे, स्त्रीत्वेन स ततः परम् ॥ ४६ ॥ अङ्गोपाङ्गषु सा व्याधिवाधाकीलककीलिता । आजन्मदिवसात्कष्टं, जुगुप्साङ्गी विवद्धते ॥ ५० ॥ परप्रेष्यतया जन्म, क्षिपन्ती भाग्यवर्जिता । दुःखदौर्भाग्यदोगत्यभाजनं साऽभवत्ततः ॥ ५१ ॥ तस्मिन्नपि भवे दोस्थ्यात् , कृत्वा कर्माशुभं महत् । आयुःक्षयेण सा मृत्वा, तृतीये नरके ययौ ॥ ५२ ॥ विना हि तपसा जीवः, प्राप्नोति न समीहितम् । तपश्छिनत्ति दुष्कर्म, तद्यतध्वं तपोविधौ ॥ ५३ ॥
॥ इत्यतपसि मानपुञ्जकथा ॥
॥३४३॥
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: | परिच्छेद
॥३४४॥
भावनायां असम्मतकथा।
॥अथ भावनायां असम्मतकथा ॥ मुक्तषट्जीवहिंसादुर्भावनामालतीं गतः। आत्माऽयं भ्रमरो गच्छेद्रसास्वादेन नि तिम् ॥ १॥ भवान्तरसहस्रषु, भ्रमणाद्रजसावृतः । भावनासरिति स्नायाच्चेदात्मा तच्छुचिर्भवेत् ॥ २ ॥ यावत्प्राप्नोति नात्मायं, भावनामुखचुम्बनम् । तावदन्यत्र संसक्तिः, स्यादस्येति न संशयः ॥३॥ यद्यात्मनि प्रसद्यात्मा, स्वीकरिष्यति भावनाम् । तदाऽयं लप्स्यते स्वार्थमसम्मतनरात्मवत् ॥ ४॥ अस्ति रत्नपुरे राजा, न्यायवानरिमर्दनः । यद्म भङ्गन भङ्गः स्यात् ससैन्यानामपि द्विषाम् ॥ ५ ॥ ललिताङ्गः कुमारोऽस्ति, राज्ञोऽस्य प्राणवल्लभः । वसन्तसमये रन्तुमुद्यानं सोऽन्यदा ययौ ।। ६ ।। क्रीडता तेन तत्रैका, ददृशे मन्त्रिगेहिनी । प्रशान्तस्यापि तस्याऽस्यां, बभूव मनसो रतिः ॥ ७॥ प्रेष्य मित्रं कथं तन्वि !, भावी नौ सङ्गमः क वा ? । अपप्रच्छत् कुमारस्ता, सापि प्राहानुरागिणी ॥८॥ निःसत्तं न गृहान्मेऽस्ति, क्षणो यदस्मि वेष्टिता । ईर्ष्यालुपतिनाऽस्या दृक क्व यातीत्यवलोकिना ॥६॥ परमेको ह्य पायोऽस्ति, प्रेमकार्योऽतिदुष्करः । मत्सौधोपान्ते कूपोऽस्ति, सुरङ्गा तत्र दाप्यताम् ।। १०॥ कूपान्तःपुरुषाः स्थाप्याः, सुरङ्गायां च तारकाः। सार्द्ध कुटुम्बलोकेन, करिष्ये कलहं ततः॥ ११ ॥ रुषित्वैकान्तमाश्रित्य, त्यक्त्वा लोकदृशं भृशम् । कूपे तत्र पतिष्यामि, सुरङ्गापुरुषैस्ततः ॥ १२ ॥
॥३४४॥
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
K
॥३४॥
भावनायां असम्मतकथा।
पतन्त्येवाहमादेया, सुरङ्गानिःसृता क्षणात् । एष्याम्यहं कुमारस्य, सौधे सङ्गाभिलाषुका ॥१३॥ इति सङ्के तमाख्याय, तन्मित्रं च विसृज्य सा | क्रीडित्वा क्षणमुद्याने, ययौ द्राक् सौधमात्मनः ॥ १४ ॥ कृत्रिमं कलहं कृत्वा, केनाप्यलक्षितान्यदा । सायं कूपे ददौ झम्पां, सुरङ्गापुरुषस्ततः ॥१५॥ पतन्त्येव गृहीता सा, नीता कुमारवेश्मनि । कथितं तैः कुमारस्य, पुरो राज्ञो निषेदुषः ॥ १६ ॥
इतश्च पतितां कूपे, तां ज्ञात्वा मन्त्रिराडथ । पुरुषैः शोधयामास, नादृश्यतावटे परम् ॥ १७ ॥ पुरे वार्ता बभूवैषा, ज्ञातं राज्ञा च तत्तथा । स्त्रीहत्यापातकीत्येवं, राज्ञा मन्त्री न्यगृह्यत ॥१८॥ अलुण्यत च सर्वस्वं, व्यडम्ब्यत कुटुम्बकम् । विलोक्यैवं कुमारोऽथ, चिन्तयामास चेतसि ॥ १६ ॥ धिग् धिग् निरपराधोऽयं, नृपेणाजानता स्फुटम् । व्यापादितो हहा !! मन्त्री, स्त्रीनिमित्ते मदागसि ॥ २० ॥ धिग्मां येन रतायैषा, स्त्री स्त्रीव्यसनिनार्थिता । धिगेनां च यया चक्रे, कूपपातादुपायता ॥ २१ ॥ नातः परं मया स्थेयं, गृहवासेऽत्र दुस्तरे । स्त्रीजाले पतितो मयों, मत्स्यवत् को न बध्यते १ ॥ २२ ॥ विचिन्त्येति कुमारोऽथ, तामनुक्त्वैव सन्त्यजन् । यौवराज्यं परित्यज्य, विरागानिर्ययौ पुरात् ॥ २३ ॥ एकाकी स व्रजन् क्वापि, वने साधु ददर्श च । तं नत्वाह कुमारोऽथ, वैराग्यामना मृदु ॥ २४ ॥ व्यसनातिभराक्रान्तं, मजन्तं मां भवाम्बुधौ । परमार्थोपदेशेन, साधो ! निस्तारयाधुना ॥ २५ ॥ इति तेनार्थितः साधुर्यतिधम दिदेश सः । अगृहाच कुमारोऽथ, प्रव्रज्या मुक्तितिकाम् ॥ २६ ॥
||३४५॥
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३४६॥
भावनायां असम्मतकथा।
ओजायितमनाः सम्यग, पश्यन् शुद्धिभाक् त्रिधा । ययौ क्षेमपुरे तत्रोद्यानेऽस्थात प्रतिमाधरः ॥ २७ ॥ पुरे तस्मिन्नथैकोऽस्ति, धनदुर्ललितः पुमान् । असम्मताख्यो यस्याभूत , किश्चनापि न सम्मतम् ॥ २८ ॥ मनुते पितरं नैव, मातरं भ्रातरं न च । न गुरून् देवतां नैव, महानास्तिकवादभृत ॥ २६ ॥ न जीवो न च पुण्यं च, न स्वर्गा नरकाश्च न । किन्तु भूतयोगायोगाद्वस्त्वस्ति नास्ति च स्थितेः ॥ ३०॥ वाग्मित्वेन धनित्वेन, निराकुर्वनसौ जगत् । देवानुत्थापयन् साधूनवजाननगान्मदम् ॥३१॥
इतश्च बहिरुद्याने, मुनी तस्मिन्नवस्थिते । अकस्मादेव स महानद्यां पूरः समाययौ ॥ ३२ ॥ अगाधे पूरपयसि, तस्मिन् ममज्जुरधिपाः। क्रीडाशिखरिणश्चान्ये, न ममज्ज मुनिः पुनः ।। ३३ ।। लोको विसिस्मिये दृष्टा, साधुं जलोपरि स्थितम् । अहो ! तपःप्रभावोऽयं, साधुरूवो जलेऽस्ति यत् ॥ ३४ ॥ पूरे कालानिवृत्ते च, तथैवास्ते मुनिभुवि । तपःप्रभावादासन्नाः, सान्निध्यं व्यन्तरा व्यधुः ॥ ३५ ॥ स दृष्टप्रत्ययो लोकस्तं साधुं द्राग नमस्यति । जाते रोगे च तत्पादरजसा पटुता भवेत् ॥ ३६ ॥ असम्मतो नास्तिकत्वान्मुनावनुशयं दधन् । तपःप्रभावोऽप्यत्रास्तीत्यालोकनमतिं दधौ ॥ ३७ ।। शृङ्खलाभिमुनेः पादौ, बद्धा काष्ठतणेषु सः । रात्रावसम्मतस्तत्र, वह्निमुज्ज्वालयत् क्षणात् ॥ ३८॥ उज्ज्वालः सोऽज्वलद्वह्विरा नपि तरून दहन् । साधुं प्रदक्षिणीचक्रे, भक्त्यैव परितः स्फुरन् ।। ३६ ॥ अन्यदाद्रमना वा, ददाह दहनः क्षणात् । तपःप्रभावान्नाधाक्षीन्मुने रोमाऽपि सोऽनलः ।। ४० ॥
K
॥३४६॥
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________
।
चन्द्रप्रम
द्वितीयः | परिच्छेदः
स्वामि
चरित्रम्
॥३४७॥
| भावनायां असम्मतकथा।
दवीयसि स्थितो देशेऽसम्मतो मुनिमैक्षत । वह परिवेषान्तःस्थं, ध्याने लीनं तथैव हि ॥४१॥ तपःप्रभावं वीभ्यासौ, नास्तिकीऽपि चमत्कृतः । तस्मिन् साधौ दधौ श्रद्धा, तपसा को न रज्यते ॥ ४२ ॥ निर्वाणेऽनौ ततः शीघ्रमागत्यासम्मतः पुमान् । पपात पादयोः साधोभूतलन्यस्तमस्तकः॥४३॥ मुनेश्च पादयोद्धा, सुदृढां लोहशृङ्खलाम् । स्वेनैव च्छोटयन प्राप, चिन्तामेतादृशीं हृदि ॥४४॥ यथा ह्यस्य मुनेः कायो, नदीपूरे ममज न । न चाऽनेनाग्निना दग्धो, मनागपि तथा खलु ॥ ४५ ॥ मन्येऽन्यस्यापि विघ्नास्तु, दूरे स्युस्तपसैव हि । लोके यान्यत्र सौख्यानि, तपसा तान्यपि ध्रुवम् ॥ ४६॥ ईदृशं न लपश्चक्र, यैर्मन्ये तेऽत्र दु:खिनः । यस्तु चक्र तपस्तांस्तु, पश्यन्नस्मि सुतेजसः ।। ४७ ।। भवेऽस्मिन्न तपश्चक्र, परमास्ते प्रतापवान् । पूर्व चीणस्य तन्मन्ये, प्रभावं तपसो ह्यदः ।। ४८॥ ततश्चात्माऽस्ति यस्य स्यात् , स्वकृततपसः फलम् । भुङ्क्ते भवान्तरेष्वेत्य, ततः पुण्यं च मन्यते ॥ ४६॥ पुण्यात सम्भाव्यते स्वगों, यथा स्वगैस्तथात्मनः । शाश्वतं स्थानमाख्यायि, योऽसौ मोक्षोऽस्ति सोऽपि हि ॥५०॥ इति तत्त्वे मनो लीनं, तथा तस्य महात्मनः । यथा मोक्षागलाघातिकर्मवातो ह्यभज्यत ॥५१॥ ततो मोक्षप्रतीहारकेवलज्ञानमुज्ज्वलम् । प्रादुरासीत् क्षणादेवासम्मतस्यापि सम्मतम् ॥ १२ ॥ चराचरं जगत्तस्य, पश्यतः केवलात्स्फुटम् । शासनदेवताऽथैत्य, चारित्रलिङ्गमापयत् ॥ ५३॥ स तेन साधुना देवैरसुरैय॑न्तरनरैः। भावेन प्रणतश्चक्र, तत्त्वार्थधर्मदेशनाम् ॥ ५४॥
॥३४७॥
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________
इति स सर्वतः कुर्वन् , प्रतिबोधं शरीरिणाम् । विजहार भुवं भव्यपद्माकरदिवाकरः ॥ ५५ ॥
॥इति भावनायां असम्मतकथा ॥
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः |परिच्छेदा
॥३४॥
अभावनायां वरुणकथा।
॥ अथ अभावनायां वरुणकथा ॥ विना तु भावनां जन्तोर्ददतोऽथ तपस्यतः । देवं पूजयतः साधून , नमतोऽपि फलं नहि ॥१॥ निर्लावण्या यथा नारी, निस्तेजाश्च मणिः पुनः । निर्भावश्चित्रवद्धमों, वरुणस्येव निष्फलः ॥ २॥ गन्धर्वपुरमस्तीह, तत्रास्ति विजयो नृपः। यद्वाहृदण्डे चण्डेऽपि, सुखेन श्रीर्वसत्यहो।॥३॥ तस्य राज्ये क्रमस्त्वेष, राजा दीपोत्सवे निशि । उपोषितो गोत्रदेवीमत्तेरग्रे स्वपित्यथ ॥ ४ ॥ स्वप्ने सा कुलदेवी तु, ते वर्षगतायतिम् । शुभां वाप्यशुभां वापि, तथा राजा प्रवर्तते ॥ ५॥ एवं विजयराजोऽपि, प्रतिदीपोत्सवं निशि । शेते पश्यति च स्वप्ने, वत्सरावधिमायतिम् ॥ ६॥ अन्यदा स नृपः सुप्तो, गोत्रदेवी त्वचीकथत् । स्वप्ने शुभाशुभं भावि, जजागार नृपस्ततः ॥७॥ प्रातःकृत्यं नृपः कृत्वा, यावत् संसदमासदत् । विसस्मार नृपस्याथ, स स्वप्नस्तत्क्षणादपि ॥८॥ निमील्य चक्षुषी चित्तेकाग्र्यादपि नृपः स्मरन । न सस्मार तं स्वप्नं, निदध्यावाकुलस्ततः ॥ ६ ॥ संवत्सरेऽत्र यद्भावि, तद्देव्याऽऽख्यायि मेऽग्रतः। अधन्यस्य ममेदानी, विस्मृतं हाऽत्र का गतिः१ ॥१०॥
॥३४८॥
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३४६॥
११ ॥
ततोऽमात्यान्नृपः स्वप्नं, पप्रच्छ ब्रूत को मम । गोत्रदेव्या किलाssख्यायि, स्वप्नः कीदृक्फलश्च सः १ ॥ विज्ञायते कथं स्वामिन्!, स्वप्नोऽस्माभिस्त्वयेक्षितः । ज्ञानवेद्यो ह्यसौ बुद्धया, ज्ञायते नैव भूपते ! || १२ | ततश्च डिण्डिमं राजाऽवादयच्चेति सर्वतः । यः स्वप्नं कथयत्येनं, स्वर्णलक्षाऽस्य दीयते ॥ १३ ॥ ततश्च मन्त्रिणोऽन्येऽपि, चूडामण्यादिवेदिनः । शकुनप्रश्नहोराभिर्निरीचन्ते दिवानिशम् ॥ १४ ॥ न कोऽपि लभते स्वप्नं, ततश्च कोऽपि मन्ध्यथ । भक्ति नगरदेवानां ज्ञातुं स्वप्नं चकार सः ॥ १५ ॥ देवो न कोऽपि चाचख्यौ, स्वप्नवार्तामपि स्फुटम् । ततः स मन्त्री बाह्यस्थं, यक्षमेकं विलोक्य तु ॥ १६ ॥ दध्यौ यदस्य यक्षस्य, भग्न ं वेश्मापि सर्वतः । मूर्त्तिश्च काकविष्ठाभिर्लिप्ता ह्यापादमस्तकम् ॥ १७ ॥ सश्रीकं तु परं स्थानं, भाव्यत्र व्यन्तरस्ततः । स्वार्थायाराधयाम्येनं, चेत्पुनः कथयेन्मम ॥ इत्यसौ जलमानीयापनीय च मलादिकम् । स्नपयित्वा च कहारपत्रिकाभिरपूजयत् ॥ १६ ॥ विनीतश्चाग्रतो भूत्वा यक्षं प्रत्याह कोमलम् । मया नाथ ! पुरान्तःस्थाः सर्वे देवा विलोकिताः || २० || परं केनापि किमपि न स्यादिति मतिर्मम । एवमेव जगत्तैस्तु, भक्ष्यते पश्यतोहरैः ॥ २१ ॥ ततश्च त्वं मया ज्ञातः, शिष्टत्वादविकत्थनः । सप्रभावस्ततोऽहं त्वां प्रपन्नोऽस्मि प्रभु खलु ॥ २२ ॥ तत्स्वामिन् ! साधयार्थं मे, राजस्वप्नं समादिश । यद्राजा दास्यते दास्याम्यर्द्धं तस्य तवापि हि ॥ २३ ॥ यक्षो दध्यौ ममैतानि दिनान्यासन् परं न हि । चक्र केनापि भक्तिमें, मां वेत्यपि न कोऽपि हि । २४ ||
१८ ॥
द्वितीयः | परिच्छेदः
अभावनाय वरुणकथा ।
३४६॥
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीय: परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३५॥
अभावनायां वरुणकथा।
न भवत्यमुना किश्चिदिति यः परैरहम् । उपहस्ये सदाप्येवं, ततोऽभूवं सुदु:खितः ॥ २५ ॥ अनेन मन्त्रिणा चाद्य, पृष्टा देवाः परे न यत । आख्यंस्तन्मम देवेन, है पुण्यावसरो ददे ॥ २६ ॥ पयश्छटाऽपि मेऽङ्गेषु, नालगत् प्राकदापि हि । केवलं धूलिविष्टाभिलिप्सत्वात्ताडयते वपुः ।। २७ ॥ अधुना त्वेष मन्त्री मे, स्वपकः पूजकोऽभवत् । तदस्मै कथयाम्येनं, राजस्वप्नं यथास्थितम् ॥ २८॥ इति सोऽवधिना ज्ञात्वाचख्यौ स्वप्नं तु मन्त्रिणे । मन्त्र्याख्यद्भभुजे गत्वा, हर्षाद्राजाप्यमन्यत ।। २8 ।। स्वर्णलक्षां ददौ तोषाद्राजा तस्मै सुमन्त्रिणे । सोऽप्यादाय वैवधिकैरागच्छनित्यचिन्तयत् ॥३०॥ मयाऽस्त्यद्धं हि यक्षस्य, मानितं तहदे यदि । तत्कुटुम्बव्ययानन्तमृणं कस्माद्ददाम्यहम् १ ॥ ३१ ॥ किं करिष्यति यक्षश्च १, स्वर्णेनाद्य फलं तु मे । यक्षः क्रोत्स्यति चेत्तत्कि, कर्ता कार्य न यत्पुनः ।। ३२॥ इति ध्यात्वा ततो मन्त्री, ययौ वेश्म निजं मुदा । स्वेच्छया स व्ययत्यर्थ, सांसारिकसुखेच्छया ॥ ३३ ॥ आगादीपोत्सवो भूयो, नृपोऽशेत तथैव सः । स्वप्नं ददर्श तत्रैष, विसस्मार तथैव च ॥ ३४ ॥ भूयः पप्रच्छ राजा तं, मन्त्रिणं प्रत्ययात्ततः । मन्याह कथयिष्यामि, सम्यग ज्ञात्वा यथातथम् ॥ ३५ ॥ प्रतिज्ञायेति मन्त्र्येष, गेहं गत्वा व्यचिन्तयत् । प्रष्टव्यः स कथं यक्षो ?, दत्तमद्धे पुरा न यत् ।। ३६॥ ततोऽन्तः किमपि ध्यात्वा, स दुग्धेअरसादिकम् । पुष्पादिपूजाप्रकर, लात्वा यक्षगृहं ययौ ॥३७॥ जलैः प्रक्षाल्य तन्मृत्ति, दुग्धेनानपयत्ततः । विलिप्य घुसणेनाथार्चयित्वा कुसुमैर्वरैः॥ ३८ ॥
॥३५॥
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः |परिच्छेदः
॥३५१॥
|अभावनायां | वरुणकथा।
अगरुधूपमुद्ग्राह्य, प्राहेति कोमलं वचः । स्वामिन् ! यक्षेश ! सोढव्योऽपराधो मे सुदुस्सहः ॥ ३९ ॥ मया खानीय गेहे स्वे, मुक्तं स्वर्ण ततः किल । यावद्दास्यामि ते तावद्विभज्य भक्षितं सुतैः ॥ ४० ॥ अत्रार्थे न त्वया कोपः, कार्यः स्वाम्यसि येन मे । अपराधानहं कर्ता, त्वं सहिष्यसि सर्वथा ॥४१॥ नातःपरं च कर्ताऽस्मि, मानितं त्वन्यथा खलु । प्रसीद कथय स्वप्नं, यन्मां पृच्छति भूपतिः ॥ ४२ ॥ इति मन्त्रिगिरा प्रीतो, यक्षः स्वप्नमचीकथत् । सोऽपि राज्ञे ततो राजा, स्वर्णलक्षद्वयं ददौ ।। ४३ ॥ ततोऽमात्यस्तदादायागत्य चा पथे स्थितः । यक्षे वान्डम्बरः कार्यो, ध्यात्वेति गृहमाययौ ।। ४४ ।। पुनर्दीपोत्सवे राजा, तं स्वप्नं व्यस्मरत क्षणात् । तमेव मन्त्रिणं भूयः, पप्रच्छ स्वयमादरात् ॥ ४५ ॥ ऊरीकृत्य ततः सोऽपि, ययौ स्वगृहमाश्वथ । आकार्य सूत्रधारान् द्रागादिदेश ससम्भ्रमः॥४६॥ बहिःस्थितस्य यक्षस्य, योग्यं देवकुलं क्षणात् । निष्पादयत रम्यं च, परितो वप्रभूषणम् ।। ४७ ।। आदेशानन्तरमेव, यक्षस्योपरि तक्षभिः । प्रासादो विदधे चित्रः, प्रोच्चैर्मण्डपमण्डितः ॥४८॥ ततः पौरजनान् मन्त्री, समाहूयादिशत्त्विदम् । प्रातहण यक्षस्य, कर्तव्योद्यानिका ध्रुवम् । ४६ ॥ ऋद्धो लोकस्ततस्तत्र, जगामालङ्कृतः श्रिया । भुक्त्वा भोज्यानि चिक्रीड, नानाक्रीडामिरुन्मदः ।। ५० ॥ आगत्य मन्त्री स्वेनैव, दुग्धसर्पिर्घटेरमुम् । स्नपयित्वा तमानर्च, पुष्पैः सौरभमन्दिरैः॥५१॥ पुरतः कारयामास, सङ्गीतकमथाद्भुतम् । अश्रुतादृष्टं तच्छु त्वा, यक्षोऽन्तम मुदेऽधिकम् ॥ ५२ ॥
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३५२॥
अभावनायां वरुणकथा।
प्रेक्षणे क्रियमाणे च, मन्त्री यक्षाग्रमेत्य सः । ऊचे यक्षेश ! नास्त्येव, कृतघ्नों मे समः परः ॥ ५३॥ स्वादशस्य प्रभोश्चक्रे, लोभान्धेन मया हहा !!। वञ्चना तत्र किं कुर्वे, कुटुम्ब मे हि खादकम् ? ।। ५४ ॥ अथवा त्वाशि स्वामिन्यपि न स्यात् कुटुम्बकम् । स्वेच्छोपभोगभाक् तत्कान्यत्र तद्भविता सुखी ? ॥ ५५ ॥ किं बहक्तैभवान् स्वामी, दास्यत्यविनया अपि । वयं च भक्षयिष्यामः, पितृपुत्रक्रमो ह्यसौ ॥ ५६ ॥ इत्थं सुधारसास्वादपेशला मन्त्रिणो गिरम् । निशम्य यचः प्रत्यक्षीभूय स्वप्नार्थमादिशत् ॥ ५७ ॥ ततो मन्त्री नृपायाख्यच्चतुर्लक्षों नृपो ददौ । लोभं त्यक्त्वा ततो मन्त्री, यक्षाग्रे तन्न्यचिक्षिपन् ॥ ५८ ॥ यक्षमृचे च सर्व हि, गृहाण काश्चनं प्रभो! । नातः परं करिष्यामि, भवता सह वञ्चनाम् ।। ५६ ॥ ततो विहस्य यक्षः स, प्राह मन्त्रिनतः परम् । सम्भाव्यते शुभः कालश्चेतास्याणि चाङ्गिनाम् ।। ६० ॥ एतावन्ति दिनान्यासीत्कालो दुष्टस्ततो भुवि । कालानुसारतोऽभूवन् सन्तोऽप्यनृतभाषिणः ।। ६१ ।। किं मे कार्य सुवर्णेन १, गृहाणैतत्त्वमेव हि । इति प्रोक्तः स यक्षेण, तदादाय गृहं ययौ ॥६२॥ ऋद्धस्तेन सुवर्णेन, मत्तो राजप्रसादतः। मोक्षसौख्यपदास्तीर्थकरानप्यवमन्यते ॥ ६३॥ विना भावं करोत्येषोऽर्हतां पूजा प्रसिद्धये । ददाति कीत्तये दानं, न पुनर्भावतः क्वचित् ॥६४॥ एवं हि कुवंतस्तस्याभूयव्यव्यय एव हि । नाभूत्परभवोन्नत्य, पुण्यलेशोऽपि सर्वथा ।। ६५ ।। इत्यभावनया मन्त्री, वरुणाख्यः क्रमेण सः। मृत्वा जातो व्यन्तरेष्वल्पर्धिषु रमानसः॥ ६६ ॥
॥ इत्यभावनायां वरुणकथा ।
॥३५२॥
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीया परिच्छेद
चरित्रम्
॥३५३॥
K| अभिग्रहे
सिद्धकथा।
.. ॥ अथ अभिग्रहे सिडकथा ॥ मनो हि दारुवद्वक्र', नानाभिग्रहयन्त्रतः । तपस्तापेन शनकैरभङ्गात् समतां नयेत् ॥ १ ॥ सर्वदाऽपि मनो रोऽयं, स्वल्पारम्भविवेकिभिः । जीवाकुलासु वर्षासु, विशेषाच्छुभमिच्छुभिः ॥ २ ॥ न्यायार्थोपार्जने मासानिर्गमय्याष्ट धार्मिकैः । सिक्तो वर्षासु धर्मः स्यात् , सिद्धस्येवेष्टपूर्तये ॥ ३॥ वैभारपर्वतेऽस्त्येकः, सिद्धाख्यस्तस्करेश्वरः । सोऽन्यदाऽगात्तरङ्गिण्यां, पुर्या चौर्याय निर्भयः॥४॥ गच्छभितस्ततः सोऽगादेकस्य वणिजो गृहम । शुश्राव च वणिकपुत्रं, वाणं पितरं प्रति ॥ ५ ॥ अपुण्यात्तात ! मे सम्पत् , सम्पन्ना नोद्यमादपि । पतितोऽस्मि गृहद्वन्द्वे, मयंजन्मफल न मे ॥ ६ ॥ न चात्र गुरुवः सन्ति, धर्मो येभ्यो निशम्यते । तदादिश विधेयं मे, येनात्मा निर्मलो भवेत् ॥ ७॥ इति पृष्टे सुतेनाथ, सिद्धचौरे च शृण्वति । पिता प्राह मुदा वत्स !, शृणु त्वं कुलमण्डन ! ॥८॥ व्यवसायो गृहस्थानां, भवेज्जीवनहेतवे । महारम्भ तथापि त्वं, वर्षासु मा कृथाः सुत । ॥ ॥ किन्तु वत्स ! यथाशक्त्या, कुरुष्वाभिग्रहानिह । देवपूजादिसस्कृत्ये, मुच्यसे कल्मषात्ततः॥१०॥ वणिकपुत्रः पितुः पावें, जग्राहाभिग्रहान् कति । सिद्धचौरस्ततो दध्यौ, पुत्रस्य विनयः कियान् ॥ ११ ॥ वात्सल्यं च पितुः पुत्रे, कियद्धिग मामलक्षणम् । नास्ति यस्य गृहे वृद्धो, माता पिताऽथ शिक्षकः ।।१२।।
॥३५३॥
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________
न्द्रप्रम
द्वितीयः परिच्छेदः
वामि
चरित्रम्
।३५४॥
अभिग्रहे सिद्धकथा।
एनमेव किलादेशं, करिष्येऽहं खलु स्वयम् । अनेनाप्तेन पुत्रायादिष्टं स्यादायतौ हितम् ॥ १३ ॥ इति ध्यात्वा स तं वृद्धमुपेत्य च प्रणम्य च । भक्त्योवाचोपदेशस्ते, प्रतीष्टः शिरसा मया ॥१४॥ परमालम्बनं किश्चिदादिशाऽस्मन्मनः स्थिरम् । स्यादित्युक्तेऽमुना वृद्ध, आख्यत्पश्चनमस्कृतिम् ॥१५॥ पत्रे क्वापि लिखित्वा ता, सिद्धचौरो गृहान् ययौ । स्वमनःश्रद्धया सम्यग् , जग्राहाभिग्रहानिति ॥१६॥ पापकार्य मया कार्य, न वर्षासु स्थिरात्मना । नित्यमेकासनत्थेन, गुण्या पञ्चनमस्क्रिया ॥१७॥ प्रारेमे च तथैवष, प्रावृषि त्यक्तचौरिकः । पञ्चनमस्कृतीश्चित्तनिरोधात् परिवर्तयन् ॥१८॥ तस्मै चाभिग्रहस्थाय, कुटुम्ब क्र ध्यति क्षणात । चौर्य कुवैति तस्मिन् हि, पूर्यते तस्य वाञ्छितम् ॥ ११ ॥ खादकत्वाच तल्लोकः, प्रत्यहं द्वेष्टि तक्रियाम् । अन्यदा सिद्धभार्या तत्पत्रं पश्चनमस्कृतेः ॥ २० ॥ गृहीत्वाऽचिन्तयत् पत्रेणानेन विप्रतारितः । मत्पतिस्तरिक्षपाम्येतत् , कूपेऽगाधे क्वचित्ततः ॥२१॥ कार्यार्थमन्यतः सिद्धे, गते सा निर्ययौ गृहात । कृपं प्रति चचालाशु, श्मशानोपान्तवत्मना ॥ २२ ॥ ___ इतश्च कस्यचिद्ग्रामपतेर्दयितयैकया । अन्तर्वल्या सपल्या द्रागीय॑या प्रददे विषम् ॥ २३॥ विषेण गुर्विणी साथ, पपात मृर्छयाऽवनौ । पितृश्वशुरवर्गश्च, ददौ तस्या विषौषधम् ॥ २४ ॥ नाभूत्तेन गुणः कोऽपि, न चाप्यन्येन केनचित् । ववृधे किन्तु मृोऽस्यास्ततोऽभूद्गतचेतना ॥ २५ ॥ मृतेति संस्कारं कत्तु, निन्यस्तत्स्वजना बहिः। कूपासन्ने श्मशानेऽत्र, काप्येका व्यन्तरी ततः ॥ २६ ॥
॥३५४॥
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदा
चरित्रम्
अभिग्रहे सिद्धकथा।
॥३५॥
दृष्टा सिद्धप्रियां पञ्चनमस्कारोज्झनोद्यताम् । व्याषेधुतामुपायेन, व्यन्तरी द्यौत्तुकायत ॥ २७॥ दृष्टा तां गर्भिणी जीवद्र्मा विषोर्मिमृञ्छिताम् । सा जातकृपा स्त्रीरूपमाधायैषां पुरोऽभवत् ॥ २८॥ उच्चैराक्रन्दतस्तांश्च, प्रोवाच व्यन्तरी स्वयम् । मा मा रुदित दीनास्या, अस्त्यस्या जीवने क्रिया ।। २६ ॥ पश्यतां याति या स्त्रीयं, महामन्त्रोऽस्ति तत्करे । तन्मन्त्रपत्रमेतस्या मुच्यतामुदरे क्षणात् ॥३०॥ यथैषा निर्विषोत्थाय, पद्भ्यां याति गृहं निजम् । श्रुत्वेति गर्भिणीलोकोऽधावीत् सिद्धवधूप्रति ॥ ३१ ॥ त्यक्तुकामा पुराप्येषा, सदैन्यं प्रार्थिता तु तैः । परमेष्ठिनमस्कारपत्रं तान् प्रत्यथाविपत् ॥ ३२॥ ततस्तैः श्रद्धया पत्रं, न्यस्तं तदुदरे किल । उत्तस्थौ गतमूर्छाहो!, प्रभावः परमेष्ठिनाम् १ ॥३३॥ सर्वेषां विस्मयो जज्ञे, व्यन्तरी सा तिरोदधे । सिद्धभार्याऽपि तद्वीक्ष्य, चित्ते सम्भावना दधौ ॥३४॥ किमयं हि महामन्त्रो, यत्प्रभावान्मृताप्यसौ । जीविता तदयं ग्राह्यो, न त्याज्य इति तं ललौ ॥ ३५ ॥ ततश्च ग्रामपतिना, प्रियाजीवनतुष्टितः । प्रददे सिद्धभार्याय, पारितोषिककाश्चनम् ॥ ३६॥ अन्यैश्च बन्धुभिस्तस्याः, प्रदत्तं काश्चनं बहु । गृहीत्वा तन्नमस्कारपत्रं स्वर्ण च सा ययौ ॥ ३७॥ यथास्थानं तया मुक्तं, तत्पत्रं श्रद्धया गृहे । सिद्धाय कथयित्वा तत् , तं भक्त्याराधयत्स्वयम् ॥३८॥ यथा गृहीतान् सिद्धोऽपि, नियमान् पालयन् स्फुटम् । आत्मानं निर्मलीचके, पापपङ्कविशोधनात् ॥ ३९ ॥ वर्षाकाले निवृत्तेऽथ, तद्ग्रामे समवासरत । विहरन् केवलज्ञानी, देवासुरपुरस्कृतः॥४०॥
॥३५॥
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय: परिच्छेदा
ततश्च सिद्धचोरोऽपि, तत्रागाद्भावनावृतः। प्रणिपत्योपविष्टश्च, बभाषे ज्ञानिना स्वयम् ॥ ४१ ॥ महात्मन् ! सिद्ध ! यच्चक्रे , विशुद्धो नियमस्त्वया । लप्स्यसे तेन निर्वाणसम्पदं पदमात्मनः ॥ ४२ ॥ इति ज्ञानिगिरा तस्य, कणे प्रविष्टमात्रया। निर्वास्य घातिकर्माणि, केवलज्ञानमाहितम् ॥४३॥ एत्य देवतया लिङ्गऽपिते केवलिनस्ततः। उपविष्टः समे स्वर्णसिंहासने स केवली ॥४४॥ ततो ज्ञानी स्वयं चख्यौ, प्रतिबोधाय देहिनाम् । सिद्धोऽयं नियमान् सम्यक् , प्रपाल्य निर्मलोऽभवत् ॥ ४५ ॥ अस्मद्वाचि श्रुतायां च, भाव्यस्य केवलं ततः । वयमत्रागताः स्वेन, जातमस्यापि केवलम् ॥ ४६॥ इतीत्थं चित्तपश्चाक्षनिग्रहानियमो हृदि । योऽपि सोऽपि ग्रहीतव्यः, पुण्यानुबन्धकृन्नृभिः ॥ ४७ ॥
॥३५६॥
IK
विंशतिस्थानकस्वरूपः।
॥ इत्यभिग्रहे सिद्धकथा । श्रुत्वेति देशना पद्मः, संसारोत्तारणक्षमाम् । अग्रहीत स परिव्रज्या, युगन्धरगुरोः पुरः॥१॥ विहिताभिग्रहो दान्तो, विहितेन्द्रियनिग्रहः । स्वविग्रहेऽप्यनाकाङ्क्षश्चिरं सोऽपालयद्वतम् ॥ २ ॥ ततश्च तीर्थकुनामगोत्रकर्मार्जितं दृढम् । साधुना तेन पद्मन, विंशत्यास्थानकैरिति ॥ ३ ॥ अयशस्त्यागभूतार्थस्तवाभ्यामहेतोऽर्चनम् [१] । सिद्धानां विह वात्सल्यं, सम्यक् सिद्धत्वकीर्तनम् [२] ॥ ४॥ चालयत्याद्यनुग्रहाद्भक्तिः प्रवचने तथा [३] । वस्त्रादिदानस्तुत्यादिवात्सल्यं किल सद्गुरोः [४] ॥ ५॥
॥३५६॥
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥३५७॥
पर्यायायुःश्रुतैस्त्रेधा, स्थविराणां सुभक्तता [५] । स्वस्माच्छु ताधिकानां च, वात्सल्यं विनयादिना [६]॥ ६ ॥ विश्रामणादिवात्सल्यं, तपस्विनां महात्मनाम् [७] । द्वादशाङ्गयां तु सूत्रार्थोमयोपयोगशालिता [८] ॥ ७॥ .
द्वितीयः शङ्कादिदोषरहितं, सम्यग्दर्शनमेव च [ह]। ज्ञानदर्शनचारित्रोपचार विनयस्तथा [१०] ॥८॥
परिच्छेदः इच्छामिथ्याद्यावश्यकेष्वनतिचारिताऽपि च [११] । मृलोत्तरगुणेष्वेवमतीचारविवर्जनम् [१२] ॥६॥ शुभध्यानस्य करणं, पणे क्षणे लवे लवे [१३] । शरीरचित्तसौस्थ्येन, यथाशक्ति तपोऽपि च [१४] ॥१०॥ विंशतिस्थाअन्नादीनां संविभागो, मनःशुद्धथा तपस्विषु [१५] । आचार्यादीनां दशाना, वैयावृत्त्यं सुनिश्चितम् [१६] ॥ ११॥ KI
नकस्वरूपः। सङ्घस्यापायविध्वंसात् , समाधिमनसोऽपि च [१७] । अपूर्वापूर्वज्ञानस्य, ग्रहणं चित्तनिग्रहात [१८] ॥१२॥ अश्लाघोच्छेदाच्छ्रद्धानाच्छ तज्ञानस्य भक्तता [१६] । विद्याधर्मकथाद्यैश्च, शासनस्य प्रभावना [२०] ॥ १३ ॥ अप्येकं तीर्थ नामकर्मणो बन्धकारणम् । मध्यादेभ्यः स पुण्यात्मा, सर्वैरपि बबन्ध तत् ॥ १४॥ कालेन क्षपयित्वायुव॑न्द्रोः प्रथम फलम् । विमानं वैजयन्ताख्यं, स जगाम महातपाः ॥१५॥ ततश्च वैजयन्तस्थः, स जीवः पद्मभृपतेः। पूरयित्वायुर्जातोऽस्मि भवेऽस्मिन्नेष तीर्थकृत् ॥१६॥ इति पूर्वभवौ स्वस्येत्युक्त्वाऽहनष्टमः क्रमात् । क्षेत्रे चन्द्रप्रभासाख्ये, तीरेऽब्धेः समवासरत् ॥ १७ ॥ समवसरणाधानं, सर्वदेवः कृतं ततः सिंहासनमलङ्कृत्य, चक्र स्वामीति देशनाम् ॥ १८॥
॥३५७॥
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ ३५८ ॥
॥ जीवदयायां मन्त्रिदासीकथा ॥
धर्मेषु प्रथमो धर्मः, प्राणिरक्षा यतस्तया । नीरोगः सर्वदा लोकोऽनुरागाच्छ्रीयते श्रिया ॥ १ ॥ सत्यां दयायामन्ये स्युर्धर्मा वाञ्छितदायिनः । सति देसि द्योतते ॥ २ ॥ जीवरक्षावशाद्भव्यः प्राप्नोतीष्टपदं भुवि । निर्वाणसम्पदोमुत्र मन्त्रिदासीव तद्यथा ॥ ३ ॥
अस्त्येला नगरं तत्र, राजाऽस्ति रिपुमर्दनः । यद्दानपद्मे राज्यश्रीर्यशोहंसश्च खेलति ॥ ४ ॥ तस्य राज्ञः सुताऽस्त्येका, कामले खेति नामतः । तन्मन्त्रिमन्त्रसारस्य, पुत्री चास्त्यचलाभिधा ॥ ५ ॥ बाल्यादपि तयोः स्नेह, ऐकात्म्यप्रतिभूरभूत् । भुञ्जते च रमेते च शयाते च सधैँ ते ॥ ६ ॥ सारिद्यूतेन खेलन्त्योरन्यदा ह्यनयोस्ततः । आकाशादचलादास्युत्सङ्गे कङ्कणमापतत् ॥ ७ ॥ तदुत्थाय तदुत्सङ्गाद्गृहीतं कामलेखया । ततो जहास दैवज्ञः, पुरासीनस्तदन्तिके ॥ ८ ॥ राजपुत्र्या ततः पृष्टो, हासकारणमाह सः । कङ्कणं परिधाता या, तद्दासी त्वं भविष्यसि ॥ ६ ॥ परिधास्यति का त्वेनमिति राजसुतोदिते । एषा मन्त्रिसुतादासीत्याख्यत्तच्छ्रवणात् स तु ॥ १० ॥ तद्वाक्यप्रत्ययात् कामलेखाऽभू च्चिन्तयाऽऽकुला । क्रीडां मुमोच किञ्चोच्चैः, शुशोचात्मानमात्मना ॥ ११ ॥ धिग्मां या राजपुत्रीति, व्यपदेशमवाप्य हि । स्वदुष्कर्मपरीणामाद्दासीदासी तु भाविनी ॥ १२ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
जीवदयायां मन्त्रिदासी
कथा ।
॥ ३५८ ॥
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीया परिच्छेदः
॥३५॥
जीवदयायां मन्त्रिदासोकथा.
अहो ! असारता कीदृक् , संसारस्य दुरात्मनः १ । आत्मानो यत्र पच्यन्ते, मुहुदुःखहठाग्निना ॥ १३ ॥ अथवा-दुष्कर्मनिर्मितदुरक्षरदुर्ललाटवाचाटशासनशिलां शिरसा विभर्षि ।।
चेत्तत्प्रमाणवशतः प्रभवत्यनिष्टं, दोषः सकारितकृतः किमसारतायाः ॥१४॥ इति चिन्तापरां राजपुत्रीं विज्ञाय कारणात् । ऊचे मन्त्रिसुता मा स्म, शोचस्त्वं शृणु मद्वचः॥१५॥ दासीमेनामुपायेन, हनिष्ये दोषदानतः। पश्चात्त्वं कथमेतस्या, दास्या दासी भविष्यसि ॥१६॥ इत्यनुज्ञाप्य तां गेहे, ययौ दासीयुताऽचला । दास्याऽनयात्र वस्त्वेतदात्तं स्यादित्यचिन्तयत् ॥ १७ ॥ त्वयैतदात्तमित्येना, घटसर्पमकर्षयत् । दोषवत्त्वादहिर्दासी, ददंश सा ततोऽपतत् ॥ १८॥ सा तामत्याजयन्नद्या, नरात सोऽपि कृपापरः । निम्बमारकमध्यस्थां, प्रावाहयदिमा जले ॥ १६ ॥ पुण्यानिम्बाम्बुयोगेन, सा जाता निर्विषा क्रमात् । लग्ना तीरश्मशाने च, निःसृता निम्बभारकात् ॥२०॥ ततश्च राक्षसः कश्चिद्दधावेऽत्तुमिमा द्रुतम् । प्राणभीत्या ननाशाशु, साप्येलानगरं प्रति ॥ २१ ॥ किलाद्यापि हि रक्षस्तन्मामन्तीति भीतिमाक् । व्याघुव्य लापुरप्रान्तवनेगाधक्षमन्दिरम् ॥ २२ ॥ यक्षश्च सर्वभक्षाख्यः, शुषिरः पक्कमृन्मयः । ततस्तन्मृतिमुत्पाट्य, तदन्तः साविशद्भयात् ॥ २३ ॥ अरुणोदयवेलायामर्थका राजवल्लभा । दुग्धकुम्भानसौ स्नाने, यक्षमूनि व्यलोठयत् ।। २४ ॥ यक्षाङ्गच्छिद्रैः परितः, क्षीरमन्तः पतत्त सा। पायं पायमभूत्तप्ता, दासी मध्येऽस्ति या भयात् ॥ २५ ॥
॥३५६॥
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३६०॥
जीवदयायां मन्त्रिदासीकथा।
राजपत्नी च यक्षस्य, विलिप्तपूजितस्य सा। पुरतो महिषाजादीनिहन्तुमादिशनरान् ॥ २६ ॥ अथ सान्तःस्थिता दासी, दध्यौ मेऽभूद्यथा व्यथा । घातकाद्राक्षसातद्वत, स्यादेषां प्राणिनामपि ॥ २७ ॥ तत्किलाहमेव यक्षीभूता निवारयाम्यमृम् । इत्यूचे प्रोच्चैः सा राज्ञी, न वध्या मत्पुराङ्गिनः॥२८॥ अतः परं च चेत्कोऽपि, मदने प्राणिनः खलु । हनिष्यति हनिष्यामि, सकुटुम्ब तमाश्वहम् ॥ २६ ॥ यतो मयाद्य विज्ञातं, तत्त्वं जीवदयैव हि । दुग्धस्नानार्चनाद्यैश्च, प्रीतः कर्ताऽस्मि वः प्रियम् ॥ ३०॥ किल यक्षः स्वयं वक्ति, मत्वेति राजगेहिनी । भीता व्यसयद्वध्यान , यक्षं नत्वा च सा ययौ ॥ ३१॥ नित्यमभ्येत्य सा राज्ञी, दुग्धेन स्नपयत्यमुम् । तल्लोकः किलान्योऽपि, दासी सा त्वपिवत्पयः ।। ३२ ॥ सर्वदर्शनसङ्गीता, जीवरक्षा कृताऽमुना । यक्षेणेति मुदा लोकस्तदर्चातत्परोऽभवत् ॥ ३३ ॥ ___ इतश्च राजपुत्री सा, दैवज्ञवचनाकुला । मन्त्रिपुत्र्या ततः प्रोचे, बुद्धिं मे शृणु हे सखि ! ॥ ३४ ॥ सर्वभक्षाख्ययक्षोऽयं, कङ्कणं परिधाप्यते । तद्दासीत्वं तु दुःखाय, न स्याद्यद्देवता ह्यसौ ॥ ३५ ॥ इति मन्त्रिसुतावाचं, कामलेखाभिवन्द्य सा । तया सार्धं ययौ सायं, यक्षवेश्म सकङ्कणा ।। ३६ ॥ द्रागेष मण्डयता यक्षः, कङ्कणेनेति तद्वचः। दासी निशम्य विज्ञाय, राजमन्त्रिसुते उभे ॥ ३७॥ स्वहस्ते बन्धयिष्यामि, कङ्कणं सेति दास्यथ । अन्तःशुषिरयक्षाग्रहस्तं भक्त्वा प्रयोगतः ॥ ३८॥ यक्षदोमध्यगं स्वं तु, कराग्रं निरसारयत । बबन्ध तत्करे राजपुत्री च कङ्कणं स्वयम् ॥ ३४॥
॥३६०॥
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदा
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
॥३६१॥
जीवदयायो मन्त्रिदासीकथा।
भूयास्त्वमेव मे स्वामीत्युक्त्वा सा संसखी ययौ । यक्षाग्रहस्तं दासी च, तथैव समयोजयत् ॥ ४०॥ ततो विद्याधरौ द्वौ च, यक्षवेश्माग्रमेत्य तौ । बहिमुक्त्वा विमानं च, यक्षोपान्तमथेयतुः ।। ४१ ॥ एकः प्राह सखे ! कुन्दप्रभ! त्वं वेत्सि वा न वा ? । कङ्कणाख्यानमाहाऽन्यो, रत्नाङ्गद ! न वेम्यहम् ॥४२॥ ततो रत्नाङ्गदश्चख्यौ, किलैषा कङ्कणद्वयी । विद्याधरपतेदत्ता, तुष्टेनोरगम णा ॥४३॥ प्रभावश्चास्या य एते, द्वे अलङ्कुरुते पुमान् । दक्षिणोत्तरश्रेण्योः स, वैताढये प्रभुतां व्रजेत् ॥ ४४ ॥ अथैकं तत्पुरश्रेणेरेकस्याः स प्रभुभवेत् । तदशेन च सर्वर्द्धिस्तस्य सम्पद्यतेऽचिरम् ॥ ४५ ॥ ततो विद्याभृतो व्योम्ना गच्छतः स्वप्रियां प्रति । चपेटाप्रेरिताद्धस्तात् , पपातकं हि कङ्कणम् ॥ १६ ॥ वीक्षितं बहुशोप्येतन्नाप विद्याधरेश्वरः । य एतत्प्राप्यते भावी, स एकश्रेणिभूपतिः॥४७॥ श्रुत्वेति तद्वचो दासी, सस्मार कङ्कणं हि तत् । राजपुत्र्यान्तिके मेऽङ्के, यदेतत्पतितं किल ॥४८॥ अहो ! मे जीवरक्षायाः, फलं जातमिहैव यत् । प्राप्तं कङ्कणमस्माच्च, विद्याधरर्द्धिराप्स्यते ॥ ४६॥ ध्यात्वेति साऽब्रवीद्रत्नागदं तवेदमर्पये । वर्तसे चेन्मदा देशात्ततो रत्नाङ्गदोऽवदत ॥५०॥ स्वामिन् ! यक्ष ! यब्रुषे त्वं, करिष्ये तदहं सदा । इत्युक्ते तेन सा प्राह, तर्हि शृणु वचो मम ॥ ५१॥ त्वं स्वस्थानं गतः स्वस्मिन् , विमाने द्रक्ष्यसि स्त्रियम् । सकङ्कणां ततस्त्वं तां, कुर्या भायों सदा प्रियाम् ॥ ५२॥ नापमान्या त्वया सेषा, वर्तितव्यं तदाज्ञया । इत्युक्त्वा शनकैः साथ, निययौ यक्षमध्यतः ॥ ५३ ॥
||३६१॥
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय परिच्छेदः
॥३६२॥
जीवदयायो मन्त्रिदासीन कथा।
वान्ते ताभ्यामदृष्टा सा, तद्विमानं समेत्य हि । निलीयास्थात् क्वचित्स्तम्भान्तरे न दृश्यते यथा ॥ ५४॥ ततो रत्नाङ्गदः किञ्चित् , स्थित्वा विमानमासदत् । यक्षेणोक्तं तथैवेति, स मत्वा तदतत्वरत् ॥ ५५ ॥ स स्वस्थानं क्षणात्प्राप, दासी प्रादुर्बभूव सा । स त सककूणां वीक्ष्य, यक्षोक्ते विस्मितोऽभवत् ॥५६॥ एह्य हि तन्धि ! यक्षेण, त्वं मे दत्तासि वल्लभा । इत्याश्लिष्य स तां रेमे, यक्षादेशाचतोऽभवत् ॥ ५७॥ प्रातः कङ्कणमाहात्म्यादेकाऽऽप्ता श्रेणिरात्मना । एत्य रत्नाङ्गदयुता, तां दासी स्वामिनी व्यधात ॥५८॥ जीवरक्षाकृतं पुण्यं, दासी चेतसि कुर्वती । आधिपत्यं गताऽप्येषा, दयाधर्मपराऽभवत् ॥ ५ ॥ दासीत्वापगमात स्वाम्याधिगमान्मुदमीयुषी। अन्यदा निशि पल्यके, सैषा सुष्वाप निर्भरम् ।। ६०॥ क्षणेन गतनिद्रयमथैकां स्त्रियमैक्षत । संवाहयन्ती चरणी, दासीमिव क्रमागताम् ॥ ६१॥ तया ग्रोचे हले ! का त्वं १, सा प्राह तेऽस्मि दास्यहम् । त्रायस्व स्वामिनि ! त्वं मां, गतिस्त्वं मेऽत्र नापरः ॥६॥ मन्त्रिदासी वभाषे ता, कत्यास्यत्रागतासि किम् ।। त्रातव्याऽसि कुतो ब्रूहि, कान्दिशीके ! विभेः स्म मा॥ ६३॥ ततः सा रुदती पाह, शृणु देवि ! प्रसादतः। रिपुमर्दनस्य राज्ञः, सुताम्येलापुरेशितुः ॥ ६४ ॥ कामलेखाभिधा साहमेकदाऽगां सखीयता । नद्यां हि जलकेल्यर्थमारूढा नावमायताम् ॥६५॥ ततोऽभून्मरुदुद्दण्डो, नौः पुस्फोटाऽमुना हता। मदीयः स सखीवर्गः, क्वाप्यगात्तन्न वेम्यहम् ।। ६६ ।। अहं फलकमेकं च, प्राप्यारूढास्मि तदृढम् । विद्याधरेण केनाऽपि, दृष्टा तेन हताऽस्मि च ॥ ६७ ॥
॥३६२॥
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
आनीय ह्यस्तनदिने, मुक्ताऽस्म्यस्मिन् गृहेऽन्तिके । हरिष्यति स मे शीलमिति भीस्वामिहागमम् ॥ ६॥ तद्रक्ष रक्ष मां तस्मादेषा दास्यस्मि ते ध्रुवम् । मन्त्रिदासी ततः प्राह, मा भैषीस्तेऽस्मि रक्षिका ॥ ६ ॥ तां तूपलक्ष्य दध्यौ यज्जीवरक्षाफलं कियत् ? । प्राप्त विद्याधरैश्चर्य, सैषा दासी च मेऽभवत् ।। ७० ॥ इति जीवदयातत्त्वे, तस्याः संलीनचेतसः । भवितारः क्रमात्स्वर्गमोक्षसौख्यानि निश्चितम् ॥ ७१ ॥
॥ इति जीवदयायां मन्त्रिदासीकथा ॥
॥३६३॥
सत्यव्रते स्मरनन्दनकथा।
॥ अथ सत्यव्रते स्मरनन्दनकथा ॥ सत्यमेव वदेद्यस्मादिहामुत्र च देहिनः। जनानुरागादाढ्याः स्युर्भोक्तारश्च शिवश्रियः ॥ १॥ सत्येन दुर्जनः स्वः स्यात्का कथा महतां सताम् ? | विषमप्युपयोगि स्यान्मन्त्रेण किं पुनः परम् ॥२॥ असत्यवादकः स्वोऽपि, परः स्यात् सत्यवादकः । परोऽपि स्वो भवेन्नूनं, स यथा स्मरनन्दनः ॥ ३॥ पुरं श्रीपुरमित्यस्ति, तत्रास्ति लक्ष्मणो नृपः। यत्करेऽसिवधूलग्नाऽगृहात् प्रत्यार्थिनां करान् ॥ ४॥ तस्य कामपताकाख्याऽस्ति राजमहिषी प्रिया । या स्वबिम्बोष्ठरागेणारञ्जयत् कामिना मनः ॥ ५॥ पुरेऽस्मिन्नन्यदा ज्योतिःशास्त्रेऽधीती शुकोत्तमः । समागात् सर्वदैवज्ञमृर्द्धाभिषिक्ततां गतः ॥ ६॥ यो यत्पृच्छति तज्जन्मग्रहचारात्तदाह सः । संवदत्येव तत्सर्वमुच्चैर्नीचैः कुलादिकम् ।। ७॥
।।३६३॥
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः । परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३६४॥
सत्यव्रते स्मरनन्दनकथा।
यद्भूतं यस्य यद्भावि, तत्तस्मै कथयन् स्फुटम् । सभाक्षोभकरः कीरः, पौरलौकमरञ्जयत् ॥८॥ राजा विज्ञाय तं कीरमाहवत् स्ववेत्रिणा । नरातपञ्जरस्थोऽयं, राजसंसद्यगाच्छुकः॥४॥ आलप्य कौतुकाद्राज्ञा, स्वास्थस्य सुतस्य सः । पृष्टो जन्मग्रहफलं, समाख्यत् प्रश्नविच्छुकः ॥१०॥ सुतस्तेऽयं महीनाथ !, भविष्यति महाविटः । हास्यपात्रीकृतात्मा च, जीविता शरदा शतम् ॥ ११ ॥ श्रुत्वेति नृपतिः कीरवाक्प्रत्ययान्निज सुतम् । शोचन् विषादमापन्नस्तस्थौ किश्चिदधोमुखः ॥ १२ ॥ ततः कामपताकाऽपि, कौतुकाच्छुकमात्मनः । जन्मस्वरूपमपाक्षीदाधिपत्यप्रमोदिता ॥ १३ ॥ आनाय्य प्रश्नमन्तस्तमवधाय विशेषतः । ध्यानात् किमपि विज्ञाय, मौनेनास्थाच्छुकश्चिरम् ॥ १४ ॥ ततः कामपताका साऽपृच्छत् कीर। वद द्रुतम् । कीरः प्राह शुभे! मा त्वं, प्राक्षीमौनं समाश्रय ॥ १५ ॥ आशङ्कितमनाः सा च, मा भूदस्मिन् श्रुते मम । मनसो दौस्थ्यमित्येषा, तस्थौ दाक्ष्येण मौनभाक् ॥ १६ ॥ ततश्च लक्ष्मणो राजा, तज्ज्ञातुमन्तरुत्सुकः । वभाषे शुकमाख्याहि, यथास्थितं विभेः स्म मा ॥ १७॥ राजन्नेषा तवात्यर्थ, प्रियेत्यस्या विरूपके । कथिते भावि ते दुःखं, तच्छके कथयन्त्रहम् ।। १८ ॥ इत्युक्ते शुकराजेन, कृत्वैकान्तं नृपोऽवदत् । यदृष्टं भवता सम्यक, प्रश्नाचं कीर ! तद्वद ॥ १६ ॥ शुकः प्राह नृपैषा ते, प्रियाऽन्त्यजकुलोद्भवा । अस्याः संसगतो जातः, सलोको मलिनो भवान् ॥२०॥ श्रुत्वेति शुकवाचं स, राजान्ताखेदमावहन् । नगरादहिरभ्येत्य, तस्थिवान दुःस्थमानसः ॥ २१॥
॥३६४॥
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३६॥
सत्यव्रते स्मरनन्दन-' कथा।
कामपताकाऽथ दध्यो, न वेमि स्वं कुलं व वा । तच्छृणोमि यद्राजाऽयं, बन्दिनों मामुपायत ॥ २२ ॥ शुकश्च सर्ववित्त्वेन, ख्यातो ब्रूते यदत्र तत् । लोकः प्रत्येति तत्कीरवाक् कार्या कथमन्यथा १ ॥ २३ ॥ इति साऽऽलोच्य चित्तेनाजूहवन्मुख्यमन्त्रिणम् । शुकवाचं निवेद्याऽस्मै, स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ॥ २४ ॥ मन्त्रिन । कीरगिरा राजा, विचायव निययौ । दैवात्त्यक्तेऽमुना राज्ये, न त्वं नाहं च राज्यभाक ॥ २५ ॥ तदेषा क्रियते बुद्धियंत्र जानन्ति किश्चन । ते हि दत्त्वार्थमत्यर्थ, क्रियन्ते शीघ्रमात्मसात् ॥ २६ ॥ ततो राज्ञः पुरस्तात्ते, भाण्यन्ते प्रोच्चकैरिदम् । यदेष पक्षी सर्वत्र, राजन् ! ब्रूते मृषावचः ॥ २७ ॥ यदस्माभिनिमित्तानि, वीक्षितानि बहून्यपि । असत्या शुकवाग नूनं, तानीत्याख्यान्ति भूरिशः ॥२८॥ इति सा मन्त्रिणा सार्द्धमालोच्याकार्य सत्वरम् । वित्तैः सन्मान्य दैवज्ञान , यद्वक्तव्यमशिषयत् ॥ २६ ॥ ततश्च मन्त्रिणा सार्द्ध, ते पुरो नृपतेर्ययुः । शुकवाचं निराकत्तु मूचुः सम्भूय भूपतिम् ॥ ३०॥ तिर्यगजातिरसौ कीर, इत्यस्य प्रत्ययोऽत्र कः १ । ईक्षितं सम्यगस्माभिरसत्या शुकगीः खलु ॥ ३१ ॥ ऊचे मन्त्री ततो राजन् !, गम्यता सौधमात्मनः। आचारेणैव कथिता, त्वत्प्रिया सुकुलोद्भवा ॥ ३२ ॥ राजाह मेऽत्र सन्देहोऽभूत सोऽन्येने निवत्य॑ते । जानाम्यसत्याः सर्वेऽपि, नूनं नैमित्तिका अमी ॥ ३३॥ अस्त्यत्र नगरे श्रेष्ठी, विमलस्तस्य विद्यते । स्मरनन्दन इत्याख्यो, मानितः पुत्रको गुणी ॥ ३४ ॥ स बालब्रह्मचार्येव, सम्यक्त्वाराधनाप्रियः । स यत्पृच्छति तत्कणे, ब्रूते शासनदेवता ॥ ३५ ॥
1३६५॥
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________
स्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३६६॥
सत्यव्रते
स्मरनन्दनकथा।
स चेन्मे कथयत्येतत्ततः प्रत्येमि नान्यथा । तद्वचांसि विना राज्यं, त्यक्त्वा तीर्थानि गम्यहम् ॥३६॥ मन्त्री श्रुत्वेति भूपोक्तं, राजपत्नीमुपाययौ । आचख्यौ राजवाचं च, साऽथ श्रेष्ठिनमाह्वयत् ॥ ३७॥ आख्याय शुकवृत्तान्तमभाणीच्छेष्ठिनं तु सा । तव पुत्रकवाक्येन, प्रत्येति नृपतिस्ततः॥३८॥ तथा त्वया स आदेश्यः, शुकवाचं यथाऽन्यथा । कुत्वा प्रत्यापयत्येष, राजानं पहिलाग्रहम् ॥३६॥ गत्वा कारय शीघ्र तदित्यादिश्य स्वयं तु सा । सन्मान्य श्रेष्ठिनं वस्त्रादिभिर्दाग विससर्ज च॥४०॥ गत्वा श्रेष्ठयप्यभाणीतं, स्मरनन्दनमेष च । शासनदेवीमाराध्यापृच्छद्यतिकरं हि तम् ॥ ४१ ॥ तयाऽऽख्यायि यदेषा हि, नृपभार्यान्त्यजान्वया । कार्यों नैवात्र सन्देहः, प्रमाणं शुकवाग खलु ॥ ४२ ॥ ततश्च श्रेष्ठिना साई, समेत्य स्मरनन्दनः। चख्यौ तस्यै हि यत्कीरवाचः स्युरन्यथा नहि ॥४३॥ कामपताकाऽथ प्रोचे, यद्यप्येवं तथापि हि । राज्ञोऽग्रं शुकवाक्कथ्या, मिथ्या मदुपरोधतः॥४४॥ तां स्मरात्मभवः प्राह, नैवासत्यं वदामि यत् । धर्मोक्षा दुःखरक्ष्यः स्यात् , सत्यवाग्वृतिभङ्गतः॥ ४५ ॥ कामपताका तं प्रोचे, पापं भावि यदत्र ते । तन्मे भूयाद्यद्वाग्दत्तं, लभ्यते हि शुभाशुभम् ॥ ४६॥ लौकिकव्यवहारोऽयं, नागमा अवते बदः। सत्यासत्यफलप्राप्तिर्वक्तुस्तन वे मृषा ।। ४७॥ स्मरस्य नन्दनेनेति, प्रोक्ता प्रोवाच कोपतः । मद्वाचं चेत्र कासि, तदकाले मरिष्यसि ॥४८॥ स्मरस्य नन्दनोऽवादीद्विधेहि यद्यथोचितम् । वरं हि मृत्युमिच्छामि, न त्वसत्यं वदाम्यहम् ॥ ४६॥
॥३६६॥
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेद
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
॥३६७॥
सत्वते स्मरनन्दनकथा।
कामपताका तु नीचेोत्रा सुलभदुनया । एनं प्रावन्धयद्भाडं, कशाभिर्दागताडयत् ॥ ५० ॥ तथाप्यमन्यमानोऽसौ, नृपादेशाद्वेषकैः । राजाध्यक्षस्तत्र दृष्टा, नीतो दाग नृपतेः पुरः ॥ ५१॥ . पृष्टश्च तत्क्षणाद्राज्ञा, सत्या वा शुकवाग् न वा १ । ततो दध्यौ स्मरसुतः, कुर्वत्र किमहं किल १॥ ५२॥ कथयिष्यामि चेत्सत्यं, विलक्षो नृपतिस्तदा । कर्ता विरूपं पत्न्यां तत्सत्यमप्यहितं मृषा ॥५३॥ अथवा ज्ञायते वाग्भिन पो वैराग्यवानभूव । कर्त्ता नैवाहितं कापि, किन्तु कर्त्ता शुभं खलु ॥ ५४॥ इत्यालोच्य स्मरसुतः, प्रोवाच शुकवाग् नृप ! । भाति सत्येव किश्च वं, मालिन्यं मास्म मन्यथाः॥ ५५॥ कर्मप्रभावादात्मायं, व्यवहारोत्तमाधमान् । प्रविशन् विग्रहगृहान् , नैव स्यान्मलिनः खलु ॥ ५६ ॥ किन्तु दुष्कर्मभिः स स्यान्मलिनोऽथ सुकर्मभिः । स्याभिर्मलस्ततः कार्य, सुकर्मोपार्जने मनः॥ ५७॥ वदत्येतत्स्मरसुते, समागात् कोऽपि केवली । राजानं प्रति चक्रेस, देशनां शुद्धिदायिनीम् ॥ ५॥ ततो राजा प्रबुद्धः स, तदन्ते जगृहे व्रतम् । कामपताकाऽपि श्रुत्वा, जगृहे व्रतमुत्तमम् ॥ ५६ ॥ अन्यान्वयोद्भवायाऽपि, सत्यत्वात् स्वीकृताय तु । स्मरपुत्राय दत्त्वद्धि, प्राब्राजीद्विमलोऽपि हि ॥६०॥ अथ स स्मरपुत्रोऽपि, गृहस्थव्रतधारकः । सत्यव्रतं प्रपाल्यव, व्रतादानाद्ययौ शि(दि)वम् ॥ ६१॥
॥ इति सत्यव्रते स्मरनन्दनकथा ॥
॥३६७॥
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥३६॥
अदत्तादाने दानप्रियकथा।
॥ अथ अदत्तादाने दानप्रियकथा॥ अदत्तेन परस्वेन, लोभादात्तेन देहिनाम् । लुट्यते धर्मसर्वस्वं, ग्राह्य नादत्तमत्र तत् ॥ १ ॥ अदत्तग्राहितादोषोऽधिरूढः सकृदेव हि । नैवापनीयते जन्तोः, शीतांशोरिव लाञ्छनम् ॥२॥ सत्क्लेशोपार्जनादात्तमाशास्थानं धनं नृणाम् । हरतो नरकादन्या, न गतिः परजन्मनि ॥३॥ यस्त्यजेत् परसर्वस्वं, सुखग्राह्यमपि त्रिधा । स भवेद्विश्वविश्वासस्थानं दानप्रियो यथा ॥४॥ ___ अस्ति नन्दापुरी तत्र, नन्दो नामास्ति भूपतिः। यत्खड्गास्बु जनाहादि, भिनत्ति स्तब्धभूभृतः ॥ ५ ॥ तत्रास्तेऽन्वयदारिद्रयकष्टभ्रष्टकुलक्रमः । दुःखोत्पन्नात्मभरणो, दुर्गतो नाम पूरुषः ॥ ६ ॥ तस्यास्ति तनयो दानप्रियो नाम शिशुः स च । अन्यदा रममाणोऽभूदाढ्यपुत्रैः सह क्वचित् ॥ ७॥ अथेकस्याढ्यपुत्रस्य, रममाणस्य हस्ततः । पपात मुद्रिकारत्नं, धूलौ केनाप्यलक्षितम् ॥८॥ गतः स रनत्वा गेहे स्वे, पश्चाद्दानप्रियेण तत् । दृष्ट्वा दध्यौ किलेतद्धि, रत्नं भाव्यमुकस्य तु ॥४॥ इत्यादाय कराग्रेण, परस्वमित्यसंस्पृशन् । आनीयापयत्तद्वालपितृभ्यामेष तत्स्वयम् ॥१०॥ आढ्यो दध्यावहो ! अस्य, कीदृग निःस्पृहता शिशोः १ । आददीत न वालोऽपि, कोऽन्यो लोभादिदं खलु ? ॥१२॥ जातो निःस्वकुले नित्यं, म्रियमाणो बुभुक्षया । इदं यदेष नागृहात , तत्स्वीकार्य: सुशीलतः ॥ १२ ॥
॥३६॥
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ३६६॥
१५ ॥
इत्यादयेनात्मना सार्द्ध, भोजयित्वा स षट्रसैः । उक्तस्तिष्ठेस्त्वमत्रैव भव त्वं मत्सुतानुगः ॥ १३ ॥ इत्यादयेन स आदिष्टोऽनुज्ञातो जनकेन च । बभूव तत्सुतसखा स्नेहपात्रं सदैव हि ॥ १४ ॥ अथायेन निजः पुत्रः, पण्डितस्य समर्पितः । पठनाय ततोऽधीते, कष्टात् प्रज्ञाजडः स तु ॥ दानप्रियस्तु यत्किञ्चिदध्यापयति पण्डितः । तत्सर्वमर्थसूत्राभ्यां चक्रेऽभ्यस्तं स्वनामवत् ॥ १६ ॥ आढश्रेष्ठी तु यदत्ते द्रव्यं दानप्रियाय तु । दानप्रियत्वादेषोऽपि दत्ते पात्रेषु तत्स्वयम् ॥ १७ ॥ ततश्वासनव्यन्तर्या, दध्ये दानप्रियो ह्यसौ । बालोऽपि निःस्पृहः कीदृक् ९, परीक्ष्योऽयं मया ततः ॥ १८ ॥ ततः सा पुरुषीभूय, दानप्रियं बहिर्गतम् । पुरोभूयावदद्यन्ते, पिता मेऽस्ति ॠणी खलु ॥ १६ ॥ तणेन त्वमृणी मे, तद्द्द्रव्यं देहि मेऽधुना । इत्युक्त्वा सा करे धृत्वा तं निनाय क्वचिद्गिरौ ॥ २० ॥ प्रोचे दानप्रियं साथ, द्रव्यं मे देहि सत्वरम् । स प्राह मे धनं नास्ति, ततस्तत्ते ददे कुतः १ ॥ २१ ॥ सा प्राह चेत्पुरे तेsस्ति, द्रव्यं त्वं चल तत्र तत् । तत्रापि देहि मे द्रव्यं, मोक्ष्यामि त्वां हि नान्यथा ॥ २२ ॥ प्राह दानप्रियो नात्र, नो वा पुरेऽस्ति मे धनम् । तत्कुतस्तद्ददे त्वं तु यद्रोचते कुरुष्व तत् ॥ २३ ॥ व्यन्तर्या स ततो बद्ध, ऊर्ध्वपाद्वटभूरुहि । देहि मे द्रव्यमित्युक्त्वा, लताभिर्हन्यते स्म सः ॥ २४ ॥ साथ मार्गे तदासन्ने, यातोऽध्वन्यान् विनिर्ममे । विचक्रे पतितं भूमौ तेभ्योऽथ रत्नकुण्डलम् ॥ २५ ॥ दूरं गतेषु पान्थेषु, साऽऽह दानप्रियं ततः । अरे ! पश्यसि पान्थानां, कुण्डलं पतितं भुवि ॥ २६ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
अदत्तादाने दानप्रिय
कथा ।
॥ ३६६ ॥
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥३७०॥
अदत्तादाने दानप्रियकथा।
स्वेनादाय तदेतच्चेद्दत्से मे ऋणशुद्धये । छुटिष्यसि तदा बन्धादित्थं ते मृत्युरन्यथा ॥ २७॥ प्राह दानप्रियो नाहं, गृहेऽन्यस्वमनर्षितम् । एतनिश्चयलीनस्य, मृत्युमें चेत्तदस्तु सः ॥२८॥ श्रुत्वेति व्यन्तरी बन्धादुन्मोच्य तं बुभुक्षितम् । कानने भ्रमयामासाविश्रान्तं द्रुतवेगतः ॥ २६ ॥ शक्त्याथ दर्शयामास सा क्वापि प्रकटं निधिम् । तमाह च निघेरस्माद्देहि लभ्यं धनं मम ॥३० ।। प्राह दानप्रियो नेदं, मद्रव्यं तद्ददामि न। अभोजनान्मरिष्यामि, वरमत्र त्वया धृतः॥ ३१॥ श्रुत्वैतद्वयन्तरी क्रूरा, मठमेकं चकार सा । तदन्तबहुधा भोज्यस्वर्णवस्त्राम्बु च न्यधात् ॥ ३२ ॥ ततो दानप्रियं मध्ये, रत्नरुद्योतिते मठे। प्रक्षिप्य तत्कपाटानि, दत्त्वा स्वेनाभवदहिः ॥ ३३ ॥ दानप्रियस्तु तत्प्रेक्ष्य, क्षुधितस्तृषितोऽपि हि । नादातु स्वं मनश्चक्र, परवस्तुपराङ्मुखः ॥ ३४ ॥ प्रत्युताह स आत्मानं, मनः सर्वे न्द्रियाणि च । मा मा काषु: स्पृहामत्रोपनतेष्वन्यवस्तुषु ॥ ३५ ॥
इतश्च गान्धर्वपुरे, लक्ष्मीरङ्गाख्यभूपतेः । पुत्रस्याभूद्दाहज्वरो, ह्यनिवत्यैः किलौषधैः ॥३६॥ ततश्च तत्पुरप्रान्तपद्रयक्षस्य भूपतिः। विदधेऽभ्यर्थनां पुत्रज्वरशान्त्यै चक्तिभिः ॥ ३७॥ सम्यग्दृष्टिः स यक्षोऽथ, दध्यौ चेतसि यन्मया । न चक्र जिनधर्मस्य, भवे कापि प्रभावना ॥ ३८॥ तेनास्म्यल्पर्द्धिको जातो, हीनो व्यन्तरजन्मनि । जिनधर्म विना किं स्युर्जन्तोः स्वर्गादिसम्पदः १॥ ३९ ॥ तदिदानी तथा कुर्वे, राजपुत्रज्वरत्रुटिम् । यथा जिनेन्द्रधर्मोऽत्र, सदाप्योजायते स्थिरः ॥ ४०॥
॥३७०॥
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३७१॥
अदत्तादाने दानप्रियकथा।
अस्त्येव किंवदन्तीयं, पुरेऽत्र यत्क्वचिद्भुवि । निखाताऽस्त्यादिमजिनमूर्तिश्चन्द्राश्मनिर्मिता ॥ ४१ ॥ नान्यः सा दृश्यते नवाकृष्यते किन्त्वियं श्रुतिः । यो हि स्यानिःस्पृहस्तस्य, मूर्द्धस्था निःसरत्यसौ ॥ ४२ ॥ कः सम्भाव्यस्ततस्तादृग्निःस्पृहोनेति विचिन्तयन् । स यक्षोऽवधिनाऽज्ञासीत्तत्र दानप्रियं मठे ॥ ४३ ॥ तं महानिःस्पृहं ज्ञात्वा, स यक्षो मुमुदेधिकम् । एतन्मृर्ना प्रभोमू तिः, प्रादुःकायेंत्यचिन्तयत् ।। ४४ ॥ साक्षाद्भूत्वा ततो यक्षो, नृपायेवं न्यवेदयत् । चन्द्राश्ममयाऽहेन्मृतिनिर्गताध भुवस्तलात् ॥४५॥ उद्यच्चन्द्रांशुभिः स्पृष्टा, सा द्रवत्यमृताम्बु यत् । सिञ्चेस्त्वं तेन पुत्राङ्ग, यथा स्याग्निज्वरः स तु ॥ ४६॥ ततस्त्वं नृप ! गच्छाशु, स्थानेऽमुष्मिस्तु तत्र च । दूरात्कारय भूशुद्धि, प्रादुःष्यात् प्रतिमा यथा ।। ४७ ॥ इत्यादिष्टः स यक्षेण, राजाऽगात्तत्र सत्वरम् । भूमिशुद्धिं विधाप्यैषोऽस्थाजनोऽन्योऽपि चागमत् ॥ ४८॥ . ततो यक्षः प्रभोमूत्न प्रियमठस्य च । अन्तरालमहीमध्ये, सुरङ्गां शक्तितो ददौ ॥ ४६॥ यक्षः स्वेनैत्य तत्राशु, मठे दानप्रियं क्षणात् । सुरङ्गया समानीय, प्रभुमृतेरधो न्यधात् ॥ ५० ॥ यक्षो दानप्रियं प्रोचे, पुरुष ! प्रतिमामिमाम् । मुनोत्पाख्य चलोच॑ त्वं, कर्त्ता सान्निध्यमस्मि यत् ।। ५१ ॥ इति दानप्रियस्तेन, प्रोक्तः स्वशिरसा क्षणात् । उत्पाट्य प्रतिमा प्रौढां, भुवं प्रस्फोट्य निर्ययौ ॥ ५२ ॥ तन्मस्तकस्थितां प्रादुर्भवन्तों वीक्ष्य ता क्षणात् । जय जय जिनेन्द्र ! त्वमिति प्रोचुन पादयः ।। ५३ ॥ जातेऽथ हर्षतुमुले, लोकानां निर्ययौ भुवः । दानप्रियः सकलोऽपि, भारे तावत्यपि स्थिरः ॥ ५४॥
| ॥३७१॥
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३७२॥
अदत्तादाने दानप्रियकथा.
दृष्ट्वा दानप्रियं लोकः, प्रोचे कथमयं भुवि । प्रविष्टः १ कथमेतां च शशाकोद्धत मेककः ॥ ५५॥ न शक्या सेयमुद्धत्तुं, निःस्पृहेण विना खलु । यदनेनोद्धृता तत्स्यादेषोऽतिनिःस्पृहः पुमान् ॥ ५६ ॥ ततो यक्षः प्रभोमूर्तिमुद्धतु स्वर्णनिर्मितम् । दानप्रियप्रतिबिम्ब, विन्यस्याधश्चकर्ष तम् ॥ ५७ ॥ ततो दानप्रियं लोकोऽवददाशिषमुच्चकैः । वर्द्धयत्यक्षतैः पूर्णैर्जिनोद्धारात्तपुण्यकम् ॥ ५८ ।। उद्ययो च ततश्चन्द्रः, स्पृष्टस्तद्रश्मिभिः प्रभुः। चन्द्रकान्तमयत्वेनाक्षरनिझरवत्पयः॥ ५४॥ ततश्च पयसा तेन, सिक्तो राज्ञा निजः सुतः। बभूव च पटुः सोऽथाऽन्योऽप्याशु रोग्यभूदरुक् ॥६०॥ ततो यक्षः क्षणात्तत्र, रत्नप्रासादमादधौ । आराध्योऽयं सदा भूपमित्यादिश्य तिरोदधे ।। ६१॥ पुष्यन्मनोरथो राजा, लोकश्च स्वामिनं प्रति । आसीनिविडभक्तित्वात्पूजाराधनतत्परः ॥ ६२ ॥ समानीतोऽमुना स्वामी, भुवो मध्यादगाधतः । निःस्पृहाणां च धुर्योऽयं, तत्कुर्वे मन्त्रिणं ह्यमुम् ॥६३॥ इत्यालोच्य नृपः सम्यक् , चक्र दानप्रियं मुदा । सर्वमुद्राव्यापारेषु, निसृष्टं मुख्यमन्त्रिणम् ॥ ६४॥ स निःस्पृहव्यापरणान्नाशुभैः समबन्धयत् । किन्तु नीत्या प्रजा रक्षन् , यशोधर्ममुपायत् ॥६५॥ इत्थं प्रभुत्वमासाद्य, परद्रव्यविवर्जनात् । जिनदीक्षामवाप्यान्ते, स्वर्ग दानप्रियो ययौ ॥ ६६ ॥ तस्मात्परधनवर्जननियमनयन्त्रे निधाय चेतोद्रुम् । शुभभावटङ्कघटनात्कुरु सुखपात्रं त्वमात्मानम् ।। ६७ ॥
॥ इत्यदत्तादाने दानप्रियकथा ॥
॥३७२॥
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेद
॥३७३॥
चतुर्थव्रते मदनमंजरी कथा।
॥अथ चतुर्थव्रते मदनमञ्जरीकथा ॥ प्रभवन्ति रुजो नाङ्ग, विलीयन्ते ा पद्रवाः । जायन्ते सिद्धयः सर्वा, यस्मात्तद्ब्रह्म सेव्यताम् ॥ १ ॥ निर्वाति ज्वलनो नीरपूरो व्यावर्त्तते द्रुतम् । व्याघ्राहिराक्षसाः स्निह्यन्त्यस्य यो ब्रह्मचर्यकृत् ॥ २ ॥ अल्पाहाराद्वपुःशोषस्ततोऽक्षाणाममत्तता । मनःस्थय ततस्तस्माद्ब्रह्मरक्षा ततः शिवम् ॥ ३ ॥ ततो नियमकष्टानि, दुष्कराणि व्रतानि च । फलन्ति सेवनाद्यस्य, सेवध्वं ब्रह्म तत् स्थिरम् ॥ ४ ॥ तच्छीलापरपर्याय, सर्वव्रतशिरोमणि । जायते भविनां सिद्धथ, राजपुत्रकलत्रवत् ।। ५॥
अस्ति पूर्वनरम्याख्या, यद्वनेषु जनेष्विव । दत्त्वा फलश्रियं नाभूत्पश्चात्तापः कदाचन ॥ ६॥ राजाऽभूत्तत्र भूभीमो, यस्य खड़गदवानलः । आयान्न स्खलितः क्वापि, भृमृत्कटककोटिभिः ॥ ७॥ तस्य राज्ञः कुमारोऽस्ति, सूरसेनाभिधः सुधीः । मदनमञ्जरी नाम, कुमारस्यास्ति वल्लभा ॥८॥ अन्यदा कोऽपि योगीन्द्र, इन्द्रजालविदावरः । अदृश्यकारिप्रयोगे, कुमारेणान्वयुज्यत ॥ ६ ॥ स दध्यौ मायिकः साधु पृष्टं स्वेनामुना बदः । कृत्वाऽऽडम्बरमेवात्र, साधयामि समीहितम् ॥ १० ॥ ततः प्राह कुमारं स, मयाऽऽकृष्टं पतद्दिवः । प्रतीष्य व्यात्तवक्त्रेण, ऋक्षं यो भक्षयेत्पुमान् ॥ ११ ॥ तदेव च मया दत्तमन्त्रेण दीक्षितो निशि। यदाभीष्टमदृश्यः स्यात् , स तदा नात्र संशयः॥१२॥
| ॥३७३॥
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम् ॥३७४॥
निशम्येति कृतश्रद्धः कुमारोऽभ्यासमादधौ । व्योम्न्युच्छाल्य पुनः पाति, पूगाद्यादातुमुन्मुखः ॥ १३ ॥ ततः कृष्ण चतुर्दश्यां, पुरासन्ननदीतटे । आलिख्य मण्डलं योगी, कुमारं स्वयमन्वशात् ॥ १४ ॥ मया मन्त्रैः पात्यमानं, नक्षत्रमुन्मुखो गिलेः । त्वं मा दा दृशमन्यत्र, पश्यंस्तिष्ठेनभः पुनः ॥ १५ ॥ ओमित्युक्त्वा कुमारेऽथ, पश्यत्यम्बरमुन्मुखे । योगी दिव्यौषधीपिण्डों, चिक्षेपोच्चैर्नभस्यथ ॥ १६ ॥ क्रमेणौषधपिण्डी सा, पतन्ती नभसो द्रुतम् । स्पृष्टाऽनिलेन जज्वाल, दिव्यौषधप्रभावतः ॥ १७ ॥ एतन्नक्षत्रमभ्येति, सावधानो गिल द्रुतम् । इत्युक्तो योगिना शीघ्र, कुमारस्तत्तथाऽकरोत् ॥ १८ ॥ गिलिता च कुमारेण, सा दिव्यौषधपिण्डिका । सोऽभूच्च तत्क्षणात् स्वर्ण पुरुषो गतजीवितः ॥ १६ ॥ तं तथा वीक्ष्य योगीन्द्रो, दध्यौ सिद्धं समीहितम् । तन्निःखनाम्यधो हो नं, यथा पश्यति नापरः ॥ २० ॥ विलम्ब्य च ग्रहीष्यामि, तमिति न्यखनद्भुवि । कृत्वाऽभिज्ञानमन्यत्र गत्वा सुष्वाप योग्यथ ॥ २१ ॥
इतश्च नगरे तस्मिन् दरिद्रः कोऽपि तिष्ठति । तस्य जातास्तु पुत्रयोऽष्टाबन्धाः पङ्ग्वश्च सन्ति ताः ॥ २२ ॥ पिङ्गाक्ष्यः पिङ्गकेश्यश्च, कपिलाङ्गयः खरस्वराः । चिपिटनासिकाः स्थूलकुचिपादकराश्च ताः ॥ २३ ॥ दरिद्रोऽपि दरिद्रत्वान्निर्विण्णस्तास्वचिन्तयत् । एता रण्डा हि मां भोक्तुमुत्पन्ना मम वेश्मनि ॥ २४ ॥ स्त्रीहत्या भाविनी चेन्मे, तदस्तु सा तथाप्यहम् । क्वाप्येता निखनिष्यामि, यद्ग्रासं दातुमक्षमः ॥ २५ ॥ अन्धाः पवस्तथैता हि, बाला दुष्कर्मणा कृताः । दुष्कर्मभिः समाप्यन्ते, ततो दोषो ममास्ति न ॥ २६ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
चतुर्थव्रते मदनमंजरी
कथा ।
॥ ३७४॥
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३७॥
चतुर्थव्रते मदनमंजरीकथा।
इति ध्यात्वा दरिद्रोऽसौ, शकटे न्यस्य तास्तदा। योगिन्यस्तः स्वर्णपुमान् , यत्रास्ते तत्र सोप्यगात् ॥ २७ ॥ सुवर्णपुरुषस्थानं, खनित्रैरखनत् स तु । ततश्चाविषभूषाशु, सुवर्णपुरुषोऽत्र सः ॥ २८ ॥ तं समीक्ष्य दरिद्रोऽथ, भयविस्मयहर्षवान् । दध्यौ किमिदमाश्चर्य, यदसौ दृश्यते मया ॥ २६ ॥ वेनि पूर्वाजितात्मीयपुण्यमानं हि यादृशम् । न मे भावि सुखं भोज्याच्छादनाचैहतात्मनः ॥ ३०॥ किन्वासामन्धपशूनां, पुत्रीणां कममिः शुभैः । प्राप्तोऽयं तनयाम्येताः, पुनर्गेहे सहामुना ॥३१॥ इत्यालोच्य दरिद्रोऽसौ, तं स्वर्णपुरुष भुवः । आकृष्य न्यस्य शकटे, निनायौकसि हर्षतः ॥ ३२ ॥ एकान्ते तं विमुच्याथ, स चिच्छेद तदङ्गुलीम् । तत्कालं निःसृता साऽन्या, ततो निःस्वो जहर्ष च ॥ ३३ ॥ ततः स्वर्णाशुलीखण्डैरक्रीणाद्वस्तुसश्चयम् । ततो भोजनवस्त्राद्यैर्दरिद्रः सोऽभवत् सुखी ॥ ३४ ॥ सुवर्णपुरुषाङ्गाणि, छित्त्वा विक्रीय नित्यशः । बभूवाढयतमः पुर्यामपर्याप्तपरिच्छदः ॥ ३५ ॥ ततः स दध्यौ पुत्रीणा, पुण्यैरासाधते घसौ । बध्नाम्येतास्ततोऽस्यैवाङ्गषु शृङ्खलया दृढम् ॥ ३६॥ ध्यात्वेति करपादेषु, वद्ध्वा स प्राह पुत्रिकाः । यदा याति तदा ोष, धार्यो युष्माभिरादरात् ॥ ३७॥ तं प्रतीदं च वक्तव्यं, चिरादृष्टः क यासि तत् । न मोक्ष्यामः कदापि त्वामस्मद्भक्ष्यं यदस्यहो।।।३८ ।। इति तच्छिक्षिताः पुत्र्यो, बद्धास्तत्रैव भुञ्जते । क्रीडन्ति शेरते सौख्यसौहित्योपचिताङ्गिकाः॥ ३६॥ ततश्चादृश्यमानोऽसौ, सरसेननृपाङ्गजः । परिच्छदेन विज्ञप्तो, भृभीमस्य महीपतेः ॥ ४० ॥
| ॥३७॥
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
॥३७६॥
चतुर्थब्रते मदनमंजरोकथा।
इतस्ततश्च तेनापि, वीक्षितो राजपूरुषैः । स नादर्शि ततो द्रङ्गरवोऽवाद्यत भृभुजा ॥४१॥ केनाप्यकथ्यमानेऽस्मिन् , द्वितीयनिशि योग्यथ । गत्वा गृहामि तमिति, स्वर्णपूरुष गात् ॥ ४२॥ यावत्पश्यति तत्स्थानं, नावद्ददर्श नात्र तम् । हा ! हतोस्मीति चाक्रन्द्य स योगी द्राग् मुमूछे च ॥ ४३ ।। मूर्छान्तेऽथ स दध्यौ च, नीतः पौरेण केनचित् । स मे सुवर्णपुरुषस्तद्राज्ञा लप्स्यते ह्यसौ ॥ ४४ ॥ निजशक्त्या कुमारं तं, कृत्वाऽस्मै दर्शयाम्यहम् । यथा तद्दर्शनतुष्टः, सोऽर्पयेत् स्वर्णपूरुषम् ॥ ४५ ॥ मत्वेति योगिना स्पृष्टो, वाद्यमानः स डिण्डिमः । गत्वा च भूभुजं योगी, प्रोवाचेति गिरा मृदु ।। ४६ ॥ ददासि चेद्वचः स्वं त्वं, मम शपथपूर्वकम् । मत्कार्य कुरुषे चेत्तत् , कुमारं दर्शयाम्यहम् ॥ ४७ ॥ राजाह निश्चयाद्वाक् ते, योगिन् ! कार्या मया खलु । प्राणप्रियं कुमार मे, दर्शय कापि सत्वरम् ॥ ४ ॥ योगी प्राह मया राजन् !, साधितः स्वर्णपूरुषः । मम स्थानात् स केनापि, गृहीतो जीवितव्यवत् ।। ४६ ॥ संशोध्याय तं मे त्वं, पुरेऽस्मिस्तस्कराकुले । तेनेत्युक्ते नृपः शीघ्र, शोधयामास तं पुरे ॥ ५० ॥ परं न प्राप्तः पुरुषस्ततश्चाकृष्टिकृत्पुमान् । राज्ञाऽऽदिष्टः स्वर्णनरमाकष्टुं मण्डलं व्यधात् ।। ५१ ॥ यथाविधि स आटोपात्तन्मन्त्रानुच्चरन्मुहुः । होतव्यं वस्तु चिक्षेप, वह्निकुण्डे स्थिरात्मकः ॥ ५२ ॥ ततः स स्वर्णपुरुषो, निःस्वगेहाच्चलत् किल। आक्रोशनिःस्वपुत्रीभिः, पाणिपादे धृतो दृढम् ॥ ५३ ॥ मन्त्रेणाथ समं ताभिः, स आकृष्याशु मण्डले । सनिर्घातं पुरः क्षिप्तः, पश्यतो भूभृतस्ततः ॥ ५४ ।।
॥३७६॥
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
॥३७७॥
चतुर्थव्रते मदनमंजरीकथा।
उच्चैः प्रलप्य ताः प्रोचुश्विरादृष्टः क यासि तत् । न मोक्ष्यामो वयं त्वां हि, येन नो भक्ष्यमस्यहो!॥ ५५॥ राजा श्रुत्वेति तद्वाचमात्मन्यपायभीरुकः । तासां दृष्ट्वा च तां मृत्ति, ता व्यन्तरीरमन्यत ॥ ५६ ॥ भूपतिस्तद्भयान्नंष्टा, गतोऽन्यत्राकुलोऽवदत् । एताभिव्यन्तरीभिर्भो !, भाव्यं तनश्यत दूतम् ॥ ५७ ॥ तदा च साद्ध केनाऽपि, दरिद्रस्तत्पिता बहिः। आगतोऽभूत्पुरा तत्र, तत्सोऽश्रौषीद्यथातथम् ॥ ५८ ॥ स एष स्वर्णपुरुषस्ता एताश्च सुता मम । आकृष्टा मान्त्रिकेणेति, ध्यात्वा निःस्वोऽवदन्नृपम् ॥ ५६ ॥ राजन् ! यदि त्वमेतासां, दत्से शासनपूर्वकम् । ग्रामं कमपि मां तत्र, प्रमाणं च करोषि चेत् ॥ ६॥ तदा निवर्तयाम्येता, इत्युक्ते तेन भूपतिः। शासने दापयामास, ग्रामं कमपि तत्क्षणात् ॥ ६१॥ ततश्च स दरिद्रोऽपि, गृहीत्वा निशिताः सुताः । राज्ञा दत्ते तत्र ग्रामे, गत्वा प्रामपतिस्त्वभूव ॥ ६२ ॥ पश्चाच्च भूपतिर्दृष्टा, तं स्वर्णपुरुष स्थिरम् । परित्यज्य सुतस्नेह, तस्मिन् लोभी बभूव सः॥ ६३ ॥ अदत्त्वा दर्शनं राजा, प्रतीहारान्न्यवेदयत् । योगिने यन स स्वर्णपुरुषः प्रापि कुत्रचित् ।। ६४॥ ज्ञात्वा योगी च राजानं, लोभिनं स्वर्णपूरुषे । निर्माय कुमार शक्त्या, तस्मादभाषयन्नृपम् ॥ ६५॥ योगिना निर्मितः सोऽथ, कुमारः प्राह भूपतिम् । तातेदं स्यात् क्वचिद्यद्भोः!, स्वार्थ त्यज्यते सुतः ।। ६६ ॥ अपहृतोऽस्मि योगिन्या, मन्मां सोमवाञ्छया। तत्सकाशादयं योगी, मामाच्छिद्य विहानयत् ॥ ६७ ।। आवाल्यादस्मि ते प्राणप्रियस्तत्तात ! मां कथम् ? । विलक्षयोगिना भूयो, नीयमानमुपेक्षसे ? ॥६८ ॥
||३७७॥
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम् ।
द्वितीयः परिच्छेद
॥३७८॥
चतुर्थव्रते मदनमंजरोकथा।
एतस्य स्वर्णपुरुषमेतस्यैव तदर्षय । यथा हि मामयं योगी, मुक्त्वा याति यथारुचि ॥६६॥ त्वं मा भूर्लोभभूस्तात !, यन्न स्यादीदृशः पिता । एनं च योगिनो मत्वा, सन्धाभ्रष्टोऽत्र मा च भूः ॥७॥ दुर्लभः स्वर्णपुरुषः, सन्ति पुत्रास्तु भूरिशः । इति लोभेन तूष्णीको, राजाऽश्रौषीन्न तद्रिः ॥ ७१ ॥ भ्रष्टोपायस्ततो योगी, कुमारं कृत्रिमं हि तम् । अचालयत् स्वहस्तेन, गन्तु सोरण्यपर्वते ।। ७२ ॥ न कोऽपि च कुमारं तमन्वगाद्भपतेर्भयात् । कुलीनत्वात्तु तत्कान्ताऽन्वगान्मदनमञ्जरी ॥ ७३ ॥ मार्गे परिश्रमान् खिन्ना, यान्ती पत्यनुगाऽथ सा। कियदद्यापि गन्तव्यमित्याह स्वपति किल ॥ ७४ ॥ कृत्रिमः स कुमारस्तु, नास्यै प्रत्युत्तरं ददौ । पर्वतोपत्यकां प्राप्य, योगी तं सञ्जहार च ॥ ७५ ॥ मदनमञ्जरी चाथ, कुमारं तत्र नेक्षते । किन्तु तं योगिनं ह्य कं, वीक्ष्यारोदीन्मुहुमुहुः ॥ ७६ ॥ लुब्धो योगी च तां प्राह, कुमारेणापितासि मे । स ययौ च स्वयं क्वापि, तत्त्वं मन्यस्व मा पतिम् ॥ ७७॥ मदनमञ्जरी साथ, कूटं विज्ञाय योगिनः । हा ! हतास्मि शरण्यं कं, श्रयाम्यत्रेत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥ स्थानादस्मात्त नान्यत्र, यास्यत्येषेति तत्र ताम् । मुक्त्वा योगी फलाहारादानेऽथान्तगिरं ययौ ॥ ७९ ॥ मदनमञ्जरी साथ, भ्राम्यन्ती तत्र पर्वते । कायोत्सर्गस्थितं साधु, मृत धर्ममिवैधत ॥८॥ दध्यौ ततश्च सा साधु, साध्वभूत्साधुसङ्गमः । एतत्प्रभावान्मे शीलं, सुरक्षं भविता खलु ॥१॥ इति सा तं मुनिं गत्वा, नत्वा भावान्नताङ्गिका । सामायिक स्वयं मौनाज्जग्राह मुनिसाक्षिकम् ॥ ८२॥
॥३७८॥
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३७६॥
परमेष्ठिनमस्कारपरावर्त्तनतत्परा । तस्थौ सात्र पुरः साधोर्निश्चलासनमानसा ॥३॥ निजकर्मपरीणाम, ध्यात्वा भवस्थितिं च सा । अभूज्जिनोक्तसिद्धान्ततत्त्वस्मृतिसुधाप्लुता ॥ ८४ ॥ - इतश्च पर्वतमध्यात् , फलान्यादाय योगिराट् । वीक्षमाणः स तां तत्र, दृष्ट्वाऽवादीद्राि मृदु ॥८५॥ फलान्यमृतकल्पानि, सन्त्यानीतानि तन्धि ! तत् । गृहाणैतान्यशान त्वं, यथा भवति निवृतिः ॥ ८६ ।। तेनेत्युक्ताऽपि न ब्रूते, नेक्षते सा दृशाऽपि तम् । अन्धेवानेडमकेव, किन्तु साऽभूत्समाधितः ॥७॥ ततः स कुपितो योगी, क्षोभायास्याः क्षणाद्वयधात् । अनुकूलप्रतिकूलोपसर्गान् रतसिद्धये ॥ ८॥ प्रभवन्ति न ते तस्यै, किमपि कत्तु मप्रियम् । विलक्षः स ततो योगी, चिन्तामाधाय तस्थिवान् ॥ ८६ ॥ ततश्च व्यन्तरः कोऽपि, प्राह योगिनमुच्चकैः । सतीयं शक्यते नैव, शीलाद्मशयितु शठ। ॥६॥ इति व्यन्तरवाचं ता, श्रुत्वा योगी भयाकुलः । मदनमञ्जरी नत्वा, ययावन्यत्र कुत्रचित् ॥ ११ ॥ मदनमञ्जरी सा तु, भवं प्रति विरक्तिभाक् । तेनैव व्यन्तरेणाशु, साध्वीपार्श्वमनीयत ॥ १२ ॥ सा जग्राह ततो दीक्षां, यथोक्तां तां प्रपाल्य च । स्वब्रह्मरक्षणाज्ज्ञानं, केवलं प्राप निवृता ॥३॥ इत्येतां स्त्रीमपि श्रुत्वा, ब्रह्मचर्येण निवृताम् । ऐहिकाऽऽमुष्मिकसुखाकाक्षिभिः पाल्यमत्र तत् ॥ १४ ॥
चतुर्थव्रते मदनमंजरीकथा।
५ इति चतुर्थव्रते दमनमञ्जरीकथा ।।
|॥३७६॥
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥ ३८० ॥
॥ अथ परिग्रहप्रमाणे धर्ममतिकथा "
धनं धान्यं स्वर्णरूप्यकुप्यानि क्षेत्र वास्तुनी । द्विपाच्चतुष्पाच्चेति स्युर्नव बाह्याः परिग्रहाः ॥ १ ॥ रागद्वेषौ कषायाः शुग्घासो रत्यरती भयम् । जुगुप्सा वेद- मिथ्यात्वे, आन्तराः स्युचतुर्दश ॥ २ ॥ ब. ह्यात्परिग्रहात् प्रायः प्रकुप्यन्त्यान्तरा अपि । प्रावृषो वृश्चिक-सर्पविषजोपद्रवा इव ॥ ३ ॥ प्राप्तप्रतिष्ठानपि च, वैराग्यादिमहाद्रुमान् । उन्मूलयति निमूलं, परिग्रहमहाबलः ॥ ४ ॥ परिग्रहनिषण्णोऽपि, योऽपवर्ग विमार्गति । स हि लोहोडुपेनेवाम्भोधिं तरितुमिच्छति ॥ ५ ॥ बाह्याः परिग्रहाः पु ंसां, धर्मस्य ध्वंस हेतवः । तज्जन्मानोऽपि जायन्ते, समिधामिव वह्नयः ॥ ६ ॥ बाह्यानपि हि यः सङ्गान्न नियन्त्रयितु' क्षमः । जयेत् क्लीवः कथं सोऽन्तःपरिग्रहचमूम मूम् १ ॥ ७ ॥ यदीच्छसि सुखं धर्मं, मुक्तिसाम्राज्यमेव वा । तदा परपरीहारादेकामाशां वशीकुरु ॥ ८ ॥ अती पण्डितः प्राज्ञः, पापभीरुस्तपोधनः । स एव येन हित्वाशां, नैराश्यमुररीकृतम् ॥ ६ ॥ ते धन्याः पुण्यभाजस्ते, तैस्तीर्णः क्लेशसागरः । जगत्सम्मोहजननी, यैराशाशीविषी जिता ॥ १० ॥ सुखं सन्तोषपीयूषजुषां स्ववशिनां हि यत् । तत्पराधीनवृत्तीनामसन्तोषवत कुतः १ ॥ ११ ॥ कृते परिग्रहे माने, सर्वव्रतकृतिर्भवेत् । सुखास्वादश्च तस्य स्यात् सम्यग्धर्ममतेरिव ॥ १२ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
परिग्रहप्रमाणे धर्म+ मतिकथा ।
॥३८०॥
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
चरित्रम्
॥३८१॥
१३ ॥
अस्ति कुमुद्दती नाम, पुरी कुमुदसोदरा । यद्दधाति श्रियं राज्ञा, लालिता मृदुभिः करैः ॥ रणे नम्रशिरचापं, चक्रे तदनुभूभुजः । येन सोऽस्ति नृपस्तत्र, रणसूराभिधो जयी ॥ १४ ॥ रणसूरस्य पुत्रोऽस्ति, नाम्ना धर्ममतिः सुधीः । अन्यदा सदसि क्ष्मापः, सपौरः समुपाविशत् ।। १५ ।। पप्रच्छ भूपतिर्द्वास्थं कोऽप्यस्ति ज्ञानवित्पुरे । सन्ति दर्शनिनस्तेनेत्युक्तेऽथाकारयत् स तान् ।। १६ ।। समागत्योपविष्टांस्तान् राजा पप्रच्छ साञ्जसम् । त्रिकालज्ञानविषये, ब्रूत प्रत्ययमत्र मे ॥ १७ ॥ ज्ञातृत्वोत्सेकवान् कोऽपि द्विजः प्राह पुरैव हि । राजन् ! श्रेष्ठिधनाढ्यस्य, सायं भार्या मरिष्यति ॥ १८ ॥ एष मे प्रत्ययो ज्ञाने, ततो बौद्धं नृपोऽवदत् । यदेष ब्राह्मणः प्राह तत्सत्यं भविता न वा १ ॥ १६ ॥ बौद्धः प्राह नृपैतद्वाग्, मिथ्यैव यद्वणिक प्रिया । वर्षाणां विंशतिं सम्यग् जीविष्यति ह्यतः परम् ॥ २० ॥ मिथो विरुद्ध तद्वाचं, निशम्याह महीपतिः । जैनाचार्यान् कतरस्य, वाक् सत्या भाविनी प्रभो ! १ ॥ २१ ॥ राजोपरोधाप्याशु प्रयुज्यावधिमात्मना । ज्ञात्वा यथातथं प्रोचुः, सूरयो नृपतिं प्रति ॥ २२ ॥ द्वयोरप्येतयोरुक्तं भावि सत्यं महीपते । इदमतिविरुद्ध मित्यभूद्विस्मयभाग् नृपः ॥ २३ ॥ तान् दैवज्ञान विसृज्याथ, राजा धनाढ्यमृचिवान् । याहि वेश्मनि पुम्भिस्त्वं विलोकय दिनात्ययम् ॥ २४ ॥ कुरु यत्नं कलत्रस्यावहितीभूय पश्य च । एतेषां मध्यतः कस्य, वाचं सत्यापयेद्विधिः १ ।। २५ ।। इत्युक्तो भूभुजा श्रेष्ठी, धनाढ्योऽथ गृहं ययौ । सोऽचीकथद्यथावृत्तं गेहिन्यै स्नेहसमने || २६ ||
1
द्वितीयः
परिच्छेदः
परिग्रहप्रमाणे धर्ममतिकथा ।
||३८१॥
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीया परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३२॥
परिग्रहेप्रमाणे धर्ममतिकथा।
दिनात्यये स्वमृत्युसा, निशम्य धैर्यभाक्ततः । पुण्याय कीर्तये चाथ, ददौ दानं यदृच्छया ॥२७॥ धनाढ्यश्रेष्ठिना चाथ, लग्न किल निरीक्षितुम् । आरोपिताः स्वसौधाग्रे, नरा दिनात्ययक्षणे ॥ २८ ॥ निर्वास्य लोकमेकोऽस्थाद्गेहे शस्त्रकरः स तु। भार्यारक्षापरो नादात्प्रवेशमपरस्य हि ॥ २६ ॥ __ इतश्च ग्रामे कस्मिश्चित् , कश्चन ग्रामदारकः । कृषीवलस्य कस्याप्यासीच्छालिक्षेत्ररक्षकः ।। ३०॥ चक्रे तेन च क्षेत्रान्ते, यासितुशयितु तथा । द्विभूमं तृणकाष्ठौकस्तत्राशेत च सोन्यदा ॥३१॥ ततोऽकस्मानद्यां पूरः, समागात्तेन च क्षणात् । तत्सुप्तदारकं ताणेगेहमाकृष्यत भ्रमत् ॥ ३२॥ नदीस्रोतसि पतितं, वेगाद्गच्छति तत्तरत् । पूरेण महता तेनाकृष्टा जीवाः परेऽपि च ॥ ३३ ॥ मजन्तस्ते तु मारिसर्पाद्या जीविताशया। तद्दृष्ट्वाऽऽगत्य वेगेनारुरुङस्तृणवेश्मनि ।। ३४ ॥ विरोधिनोऽपि तेऽन्योन्यं, तदा मृत्युभयात्पुनः । तस्थुः सङ्कुच्य सङ्कुच्य, मुक्तस्वचापलाः पृथक् ॥३५॥ दृष्टा चेतस्ततस्तान् स, चपलो ग्रामदारकः । मारिसर्पयोः पुच्छे, अन्योन्यं द्रागवन्धयत् ।। ३६ ॥ दृढवध्यमानपुच्छपीडितेन ततोऽहिना । परावृत्य फटाटोपाददंशि ग्रामदारकः ॥ ३७॥ भयाकुलेन तेनाथ, दधे सस्य तुण्डिका । दृष्टस्तत्र मणिस्तेनोवृत्त्याऽथ जगृहे करे ॥ ३८॥ अस्याभिषेकनीरेण, पीतेन क्षीयते विषम् । स ध्यात्वेति गृहान्तःस्थे, घटके नीरमक्षिपत् ॥ ३९ ॥ मणिनाऽलोडय तत्पाथोऽपाद्ग्रामदारकस्ततः । बभूव निर्विषः क्षिप्रं, जितकाशी च सोऽभवत् ॥ ४०॥
॥३८२॥
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेद
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥३८३॥
परिग्रहेप्रमाणे धर्ममति कथा।
धृत्वा धृत्वा स तत्रस्थान , बहून् सन् घटेऽक्षिपत् । बबन्ध च घटद्वार, वस्त्रखण्डेन निर्भरम् ॥४१॥ आगच्छत्तणगेहं तत्सरिदुत्तारके कचित् । कुमुदतीपुरीप्रान्ते, लग्न सोऽथोत्ततार च ॥ ४२ ॥ सरिदुत्तारके तस्मिन् , कापि पानीयहारिणी । एत्य द्विघटकं भृत्वा, व्यावृत्ता कोटराध्वना ॥ ४३ ॥ चापल्यात्तेन च ग्रामदारकेण जलेन सः। बहिः प्रक्षान्य विहितश्लथाईमुखबन्धनः।। ४४ ॥ स्वयं कोटरोपरिस्थेनालक्षितोऽतिभारवान् । पानीयहारिणीमून, उत्सार्यो घटं शनैः॥ ४५ ॥ मुक्तः सोऽहिघटस्तस्याः, शिरसि सा त्वजानती। कष्टादवाप्य पन्थानमृजु याति पुरीं प्रति ॥ ४६ ॥ स ग्रामदारकोप्याशु, याति तामनुदूरतः । दध्यौ च दक्षयते सपैयस्तस्य जीवकोऽस्म्यहम् ॥ ४७ ॥ पानीयहारिणी यान्ती, सस्मार यन्मयाद्य हि । द्विघटकानि देयानि, धनाढयश्रेष्ठिनो गृहे ॥४८॥ ततस्तत्र क्षिपाम्यम्भो, ध्यात्वेति तद्गृहं ययौ । दत्तद्वारे च तत्रास्थात , कुर्वती शब्दमुच्चकैः ॥ ४६ ॥
इतश्च ये धनाढ्य न, नरा दिनात्ययक्षणे । मुक्ता आसन् गतोऽर्कोऽस्तमिति ते तालिका ददुः॥ ५० ॥ नातः परं हि मे मृत्युमृत्योः पूर्णोऽवधियतः। इति सा श्रेष्ठिभार्याऽभूत् , स्वचित्ते गतमृत्युभीः ॥ ५१॥ पानीयहारिणी साथ, शब्दमुच्चैमुहुर्व्यधात् । कोपादिव श्रेष्ठिभार्योर्ध्वघटोत्तारणे ययौ ॥ ५२ ॥ द्वारमुद्घाट्य क्रोशन्ती, घटकण्ठे न्यधात् करम् । गलनकमिति बन्धवस्त्रं तदुदसारयत् ॥ ५३॥ अधः किश्चिद्गते हस्ते, सास्तदङ्गुलीः पृथक् । बुभुक्षान्धा इवात्यथ, ददंशुः परिवर्तनात् ॥ ५४॥
| ॥३३॥
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३८४॥
परिग्रहेप्रमाणे धर्ममतिकथा।
तयाऽऽकृष्टे बहिर्हस्ते, लग्नास्तेप्याययुर्वहिः। तान् दृष्ट्वा तद्विषाक्रान्तदेहा सा मूछिताऽपतत् ॥ ५५ ॥ श्रेष्ठी चान्ये च तल्लोका, दधावुभृ शरोदिनः । सर्पाश्च तद्भयान्नेशुर्विविशुर्विवरेषु च ॥ ५६ ॥ पानीयहारिणी सा च, पुरी मुक्त्वा ययौ भयात् । स प्रामदारको वाल्याद्वाऽशेत क्वचिन्मठे ॥ ५७ ॥ अथ सा श्रेष्ठिना शीघ्र', मान्त्रिकाणां प्रदर्शिता । मन्त्रौषधप्रयोगांस्ते, चक्रस्तस्या विषच्छिदे ॥ ५८ ॥ अधिकाधिकमेषा तु, व्याप्यते स्म विषोमिभिः । त्रियामसमये रात्री, निश्चेष्टाऽभूत्तु सा ततः ॥ ५६ ॥ गतास्ते मान्त्रिकाः श्रेष्ठी, गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञपत् । नाथ ! मद्रोहिनी सर्पदष्टा मृता च तिष्ठति ॥ ६ ॥ अहो ! प्रथमदैवज्ञवाक सत्यैवाभवत्कथम् । बौद्धजैनवचो जज्ञे, मिथ्येत्यचिन्तयन्नृपः॥ ६१॥ बौद्धजैनौ ततो राजा, द्वास्थेनाजूहवत्तदा । अकथयच्च तच्छेष्ठिभार्याया मरणं तयोः ॥ ६२ ॥ बौद्धः प्राह मया राजन् !, यदृष्टं वायुचारतः । तदाऽऽख्यायि परं किश्च, दैवान्मृतोऽपि जीवति ॥ ६३॥ ततश्च बहवो राज्ञा, विषनिवृत्तिहेतवः । चक्रिरे श्रेष्ठिभार्याया, नोत्तस्थौ तु पणिकप्रिया ॥१४॥ ततः संस्कारयितुता, शिबिकास्था सुविस्तरात् । पृष्ठधावत्कृताक्रन्दस्वजनैः पुरमध्यतः ॥१५॥ नीयमानां श्मशानेऽथ, स ग्रामदारकस्ततः। दृष्वाऽस्या मत्कृतो मृत्युस्तत्सोऽनुतापवानभूत् ।। ६६ ॥ युग्मम् ॥ अस्तु द्राग् जीवयिष्यामि, किलेना मणिपाथसा । इति विचिन्त्य स मठानिययौ विहितत्वरः ॥ ६७ ॥ श्रीखण्डागुरुचितायां, क्षिप्तां तां श्रेष्ठिगेहिनीम् । यावत्प्रज्वालयिष्यन्ति, तावदागादसौ शिशुः ॥ ६८ ।।
॥३८॥
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥३८५॥
मा मा कुरुत पापं भो !, जीवत्स्त्रीदाहकर्मणा । जीवयन्तमिमां मां तु वीक्षध्वं कृपयैव हि ॥ ६६ ॥ इति तद्वाचमाकर्ण्य स्थितास्तत्स्वजनाः क्षणम् । सोप्येत्य मणिनाऽऽलोडय, पानीयं तन्मुखेऽक्षिपत् ॥ ७० ॥ असिञ्चत्तद्वपुस्तेन, पाथसा साथ तत्क्षणात् । विषमूर्च्छासमुच्छेदादुत्तस्थौ शयितेव च ॥ ७१ ॥
ततश्च मङ्गलतूर्यध्यानपूरितदिङ्मुखाः । ननृतुः स्वजना नार्यो, गायन्ति मङ्गलानि च ॥ ७२ ॥ व्याघुट्य राजमार्गेण, तां निन्युरुत्सवाद्गृहम् । सच्चकार ततः श्रेष्ठी, द्रव्यैस्तं ग्रामंदारकम् ॥ ७३ ॥ श्रुत्वाऽथ भूपतिः श्रेष्ठभार्याजीवितसङ्कथाम् । दध्यावहो ! त्रयोप्येते, सत्या ज्योतिविंदोऽभवन् ॥ ७४ ॥ ततस्तुष्टो नृपो बौद्धब्राह्मणाभ्यां धनाद्यदात् । जैनाचार्येभ्योऽपि तथा, दददूचे स तैमृदु ।। ७५ ।। राजन्नकिश्चनत्वेन त्वस्माभिर्ब्रतकारिभिः । तत्यजे धनभार्याभूवेश्मादिकं समप्यहो ! ॥ ७६ ॥ तदलं नः किलामीभिः परिग्रहनिबन्धनैः । प्रासुकाप्तभिक्षावस्त्रपात्रोपकरणा वयम् ॥ ७७ ॥ राजाह मेऽनुग्रहार्थं, किमप्यादिशत प्रभो । ततश्च सूरयः प्रोचुर्नृप ! स्वार्थं समुद्धर ॥ ७८ ॥ अयं नस्ते किलादेशी, राजाह कीदृशोऽत्र सः १ । अथोचुः सूरयो राजन् ! शृणु स्वार्थं यथातथम् ॥ ७६ ॥ सम्प्राप्य मानुषं जन्माऽऽये देशेऽर्हद्भिर । ततः । दयापुरस्सरो धर्मः कार्यः सम्यक्त्वभूषितः ॥ ८० ॥ राजन्नेव किल स्वार्थी, दुष्प्राप्यस्य नृजन्मनः । तद्यतस्वैहिकं मुक्त्वा, सुखे ह्यामुष्मिके भृशम् ॥ ८१ ॥ श्रुत्वेति राजा सुलभबोधिबीजः सुभावतः | जैनाचार्यान् गुरून् कृत्वा, सम्यक्त्वं जगृहे तदा ॥ ६२ ॥
द्वितीयः
परिच्छेदः
परिग्रहेप्रमाणे धर्म
| मतिकथा |
॥३८॥
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि
द्वितीयः परिच्छेद
चरित्रम्
॥३८६॥
गुणशिक्षाव्रतानि सप्ततत्त्वानि च।
अन्योऽपि राजलोकोऽथ, पौरलोकश्च भावतः । जैनाचार्योपदेशेन, जिनधर्मपरोऽभवत् ॥ ८३॥ राज्ञः प्राणप्रियः पुत्रो, नाम्ना धर्ममतिः स तु । परिग्रहपरीमाणं, मितमादाद्गुरोः पुरः॥४॥ सूरीन् विसृज्य राजाऽथ, बभूव धर्मतत्परः । धर्मान्मतिः कुमारोऽपि, किश्चित्परिग्रहोऽभवत् ।। ८५॥ आयुःपूतौ नृपो धर्मप्रभावात् प्रययौ दिवम् । ततोऽमात्यै पपदेऽभाणि धर्ममतिः स तु ॥ ८६ ॥ आते राज्ये परिग्रहो, भूयान् स्यादिति निःस्पृहः । कुमारो नाग्रहीद्राज्य, परिग्रहनियन्त्रितः ॥ ८७॥ त्यक्तराज्योऽपि स जने, मान्योऽभूदिन्द्रवत्सदा । बुद्धिमांश्च प्रतापी च, धर्मे श्लाघां जगाम च ॥ ८८॥ त्रुटत्परिग्रहः सोऽथ, कुमारो गृहमेधिनाम् । प्रपान्य व्रतमादाय, पूर्णायुर्दिव्यभूद्धरिः ॥ ८ ॥ इति धर्ममतिः स्वल्पपरिग्रहव्रतो यथा । प्राप शक्रत्वमित्थं स्यादन्योऽपि निष्परिग्रहः ॥१०॥
॥इति परिग्रहप्रमाणे धर्ममतिकथा ॥ योऽङ्गीकृतोऽवधिदिक्ष, दशस्वपि न लङ्घयते । दिग्विरतिरिति प्रोक्तं, प्राच्यमेतद्गुणवतम् ॥१॥ तप्तायोगोलतुल्यानां, गृहिणां सद्वतं ह्यदः । यच्चराचरजन्तूनां, मर्दनं क्रियते नहि ॥ २॥ गन्तु सर्वासु यो दिक्षु, विदध्यादवधिं सुधीः । स्वर्गादौ निरवधयो, जायन्ते तस्य सम्पदः ॥३॥ तदेतद्यावज्जीवं वा, सद्वतं गृहमेधिनाम् । चातुर्मासादिनियमादथवा स्वल्पकालिकम् ॥ ४ ॥
॥३८६॥
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीय परिच्छेदः
॥३७॥
Kगुणशिक्षा
व्रतानि सप्ततत्त्वानि च।
क्रियते यत्र नैयत्यं, शक्त्या भोगोपभोगयोः । गुणवतं द्वितीयं तु, भोगोपभोगनामकम् ॥१॥ यः सदभुज्यते सोऽनस्रगादिर्भोग उच्यते । भोग्यो मुहमुह स्न्यादिरुपभोगः स सम्मतः ॥२॥ मदिरामांसम्रक्षणमधूदुम्बरपश्चकम् । अनन्तकायान्यज्ञातफलानि भोजनं निशि ॥३॥ आमगोरससम्पृक्तद्विदलं पुष्पितौदनम् । दधि दिनद्वयातीतं, कुथितान्नं च वर्जयेत् ॥ ४॥
आर्चरौद्रध्यानाधिक्यं, पापव्यापारयोजनम् । हिंसोपकरणदानं, प्रमादाचरणं तथा ॥१॥ देहाद्यर्थदण्डभिन्नोऽनर्थदण्डो हि योपकृत् । सर्वथैव च तत्यागस्तृतीयं तद्गुणवतम् ॥२॥
आर्तरौद्रध्यानत्यागात् , सावद्यकर्मवर्जनात् । समता मुहूर्त या तु, तत्सामायिकमुच्यते ॥१॥ सामायिकवतारम्भाद्गृहस्थोऽपि यतिभवेत् । सामायिकं मनःशुद्धया, तमित्यं परिशीलयेत् ॥२॥ यथात्मा समतां प्राप्य, पञ्चेन्द्रियरिपूञ्जयन् । स्थिरीकुर्वन् मनः पश्येदात्मानमात्मना क्रमात् ॥३॥ सामायिकमुहूर्तनोपासकेन कृतेन भोः। अव्यत् कालो मोक्षोऽपि, प्राप्यते किं पुनर्दियः ॥ ४॥
दिग्वते यद्भवेन्मानं, सतपस्तस्य यः सदा । दिने रात्रौ च तद्देशावकाशिकवतं मतम् ॥ १॥ आत्तेऽपि दिग्वतो भूयोऽप्येतस्याचरणं हि यत् । तनित्यमभयदानं, दत्तं स्यात्प्राणिनां नृभिः ॥२॥
चतुर्थादितपोऽष्टम्या, चतुर्दश्यां सपर्वणि । ब्रह्मचर्य स्नानपापकर्मत्यागो हि पौषधम् ॥१॥
MON
॥३८७॥
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभ
स्वामि
चरित्रम्
॥ ३८८ ॥
पोषं धर्मस्य यो धत्ते स पौषधचतुविधः । देशतः सर्वतश्चैव कृतः पुण्याय जायते ॥ २ ॥ गृहीते पौषधेऽवश्यं, चीयते कर्मसञ्चयः । गरुत्मति सदाऽऽसन्ने, कापि नश्यन्ति पन्नगाः ॥ ३ ॥ पुण्यास्ते ये हि गृह्णन्ति भावतः पौषधव्रतम् । यत्तस्मात्क्षीयते कर्म, ततः शाश्वतिकं सुखम् ॥ ४ ॥
चतुर्विधाहारपात्रवस्त्रोकोदानमत्र यत् । अतिथिभ्यस्तदतिथिसंविभागवतं मतम् ॥ १ ॥ अन्नादीनामिदं दानमुक्तं धर्मोपकारिणाम् । धर्मोपकारबाह्यानां स्वर्णादीनां न तन्मतम् ॥ २ ॥ काले ह्य् पासकः सर्वशुद्धं दानं ददत्किल । अविच्छिन्नान् भवे प्राप्य, भोगान् स लभते शिवम् || ३ || चत्वार्येतानि नित्यं तु, कार्याण्युपासकेन यत् । तच्छिक्षाव्रतसंज्ञानि ह्यादिष्टान्यत्र यत्यताम् ॥ ४ ॥
1
ज्ञेयानि सप्ततत्त्वानि, श्रमणोपासकैः सदा । यथा तदनुसारेण धर्मे सूक्ष्मक्रिया भवेत् ॥ १ ॥ जीवाजीव श्रवापि, संवरो निर्जराऽपि च । बन्धो मोक्षश्चेति सप्त, वित्त तत्त्वानि भो ! जनाः ॥ २ ॥ तत्र जीवा द्विधा ज्ञेया, मुक्ताः संसारिणस्तथा । अनादिनिधनाः सर्वे, ज्ञानदर्शनलक्षणाः ॥ ३ ॥ मुक्ता एकस्वभावाः स्युर्जन्मादिक्लेशवर्जिताः । अनन्तदर्शनज्ञानवीर्यानन्दमयाश्च ते ॥ ४ ॥ संसारिणो द्विधा जीवाः, स्थावरत्रसभेदतः । द्वितयेऽपि द्विधा पर्याप्ता पर्याप्त विशेषतः ॥ ५ ॥ पर्याप्तयश्च पडिमा पर्याप्तत्वनिबन्धनम् । आहारो वपुरक्षाणि, प्राणो भाषा मनोऽपि च ॥ ६ ॥
द्वितीयः परिच्छेदः
| गुणशिक्षाव्रतानि सप्त तत्त्वानि च ।
| ॥ ३८८ ॥
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदा
॥३८६।।
| गुणशिक्षाव्रतानि सप्तः तत्त्वानि च।
स्युरेकाक्षविकलाक्षपञ्चाक्षाणां शरीरिणाम् । चतस्रः पञ्च षड्वापि, पर्याप्तयो यथाक्रमम् ॥ ७ ॥ एकाक्षाः स्थावरा भूम्यप्तेजोवायुमहीरुहः । तेषां तु पूर्व चत्वारः, स्युः सूक्ष्मा बादरा अपि ॥ ८॥ प्रत्येकाः साधारणाश्च, द्विप्रकारा महीरुहः । तत्र पूर्व बादराः स्युरुत्तरे सूक्ष्मवादराः ॥ ६ ॥ असा द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियत्वेन चतुर्विधाः । तत्र पञ्चेन्द्रिया द्वेधा, संझिनोऽसंझिनोऽपि च ॥१०॥ शिक्षोपदेशालापान ये, जानते तेत्र संज्ञिनः । सम्प्रवृत्तमनःप्राणास्तेभ्योऽन्ये स्युरसंज्ञिनः॥११॥ स्पर्शनं रसनं घ्राणं, चक्षुः श्रोत्रमितीन्द्रियम् । तस्य स्पर्शो रसो गन्धो, रूपं शब्दश्च गोचरः ॥१२॥ द्वीन्द्रियाः क्रमयः शङ्खा, गण्डूपदा जलौकसः । कपर्दाः शुक्तिकाद्याश्च, विविधाकृतयो मताः ॥ १३ ॥ यूकामत्कुणमत्कोटलिक्षाद्यास्त्रीन्द्रिया मताः । पतङ्गमक्षिकाभृङ्गा दंशाद्याश्चतुरिन्द्रियाः॥१४॥ तिर्यग्योनिभवाः शेषा, जलस्थलखचारिणः । नारका मानवा देवाः, सर्वे पञ्चेन्द्रिया मताः॥१५॥ मनोभाषाकायबलत्रयमिन्द्रियपञ्चकम् । आयुरुच्छ्वासनिःश्वासाविति प्राणा दश स्मृताः ॥ १६ ॥ सर्वजीवेषु देहायुरुच्छ्वासा इन्द्रियाणि च । विकलाऽसंज्ञिनां भाषा, पूर्णानां संझिना मनः ॥ १७॥ उपपादभवा देवा, नारका गर्भजाः पुनः । जरायुःपोताण्डमवाः, शेषाः सम्मृर्छनोद्भवाः॥१८॥ सम्मछिनो नारकाच, जीवाः पापा नपुसकाः । देवाः स्त्रीपुसवेदाः स्युर्वेदत्रयजुषः परे ॥ १६ ॥ सर्वे जीवा व्यवहार्यव्यवहारितया द्विधा । सूक्ष्मनिगोदा एवान्त्यास्तेऽन्येऽपि व्यवहारिणः ॥२०॥
| ॥३८॥
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीयः परिच्छेदः
॥३६॥
गुणशिक्षाव्रतानि सप्ततत्त्वानि च।
सचित्तः संवृतः शीतस्तदन्यो मिश्रितोऽपि च । विमेदैरान्तभिन्नो नवधा योनिरङ्गिनाम् ॥२१॥ प्रत्येकं सप्तलक्षाणि, पृथ्वीवार्यग्निवायुषु । प्रत्येकानन्तकायेषु, क्रमादश चतुर्दश ॥२२॥ षट् पुनर्विकलाक्षेषु, मनुष्येषु चतुर्दश । स्युश्चतस्रश्चतस्रश्च, श्वभ्रतियकसुरेषु च ॥ २३॥ एवं लक्षाणि योनीनामशीतिश्चतुरुत्तरा । प्रोक्तानि ज्ञानदृश्यानि, सर्वेषामेव जन्मिनाम् ॥ २४॥ एकाक्षा बादराः सूक्ष्मा, पञ्चाक्षाः संश्यसंज्ञिनः । स्युर्द्वित्रिचतुरक्षाश्च, पर्याप्ता इतरेऽपि च ॥ २५॥ एतानि जीवस्थानानि, मयोक्तानि चतुर्दश । सम्यग विज्ञाय पुण्याय, तद्रवां कुरुत स्फुटम् ॥२६॥[जीवतत्त्वम् ]
अजीवाः स्युधर्माधर्मविहायःकालपुद्गलाः । जीवेन सह पश्चापि, द्रव्याण्येते निवेदिताः ॥२७॥ तत्र कालं विना सर्वे, प्रदेशप्रचयात्मकाः । विना जीवमचिद्रूपा, अकर्तारश्च ते मताः ॥ २८॥ कालं विनाऽस्तिकायाः स्युरमृर्ताः पुद्गलं विना । उत्पादविगमध्रौव्यात्मानः सर्वेऽपि ते पुनः॥ २६ ॥ पुद्गलाः स्युः स्पर्शरसगन्धवर्णस्वरूपिणः । तेऽणुस्कन्धतया द्वधा, तत्राबद्धाः किलाणवः ॥३०॥ बद्धाः स्कन्धा वद्धशब्दसौक्ष्म्यस्थौल्याकृतिस्पृशः । अन्धकाराऽऽतपोद्योतभेदच्छायात्मका अपि ॥ ३१ ॥ कर्मकायमनोभाषाविष्टितोच्छ्वासदायिनः । सुखदुःखजीवितव्यमृत्यूपग्रहकारिणः ॥ ३२॥ प्रत्येकमेकद्रव्याणि, धर्माधौं नभोऽपि च । अमूर्त्तानि निष्क्रियाणि, स्थिराण्यपि स सर्वदा ॥ ३३॥ एकजीवपरीणामसङ्ख्यातीतप्रदेशकौ । लौकाकाशमभिव्याप्य, धर्माधौं व्यवस्थितौ ॥३४॥
॥३०॥
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
परिच्छेद:
॥३६१॥
N
गुणशिक्षाव्रतानि सप्ततत्त्वानि च।
स्वयं गन्तुं प्रवृत्तेषु, जीवाजीवेषु सर्वतः । सहकारी भवेद्धमः, पानीयमिव यादसाम् ॥ ३५॥ जीवानां पुद्गलानां च, प्रपन्नानां स्वयं स्थितिम् । अधर्मः सहकार्यषु, यथा छायाऽध्वयायिनाम् ।। ३६ ॥ सर्वगं स्वप्रतिष्ठं स्यादाकाशमवकाशदम् । लोकालोकौ स्थितं व्याप्य, तदनन्तप्रदेशभाक ॥ ३७॥ लोकाकाशप्रदेशस्था, मिनाः कालांशकास्तु ये । भावानां परिवर्ताय, मुख्यः कालः स उच्यते ॥ ३६॥ ज्योतिःशास्त्रे यस्य मानमुच्यते समयादिकम् । स व्यावहारिकः कालः, कालवेदिभिरामतः ॥ ३६॥ नवजीर्णादिरूपेण, यदमी भवनोदरे । पदार्थाः परिवर्तन्ते, तत्कालस्यैव चेष्टितम् ॥ ४०॥ वर्तमाना अतीतत्वं, भाविनो वर्तमानताम् । पदार्थाः प्रतिपद्यन्ते, कालक्रीडाविडम्बिताः ॥४१॥ [ अजीवतत्त्वम् ]
मनोवचनकायानां, यत्स्यात् कर्म स आस्रवः । शुभः शुभस्य हेतुः स्यादशुभस्त्वशुभस्य सः॥४२॥ [ आस्रवः ] सर्वेषामात्रवाणां यो, रोधहेतुः स संवरः । कर्मणां भवहेतूनां, जरणादिह निर्जरा ॥ ४३ ॥ [ संवरनिर्जरे ]
सकषायतया जीवा, कर्मयोग्यास्तु पुद्गलान् । यदादत्ते स बन्धः स्याज्जीवाः स्वातन्त्र्यकारणम् ॥ ४४ ॥ प्रकृति-स्थित्यनुभाव-प्रदेशा विधयोऽस्य तु । प्रकृतिस्तु स्वभावः स्याज्ज्ञानावृत्यादिरष्टधा ॥ ४५ ॥ निकर्षोत्कर्षतः कालनियमः कर्मणां स्थितिः । अनुभावो विपाकः स्यात् , प्रदेशोऽशप्रकल्पनम् ॥ ४६॥ मिथ्यादृष्टिरविरतिप्रमादौ च ऋधादयः। योगेन सह पञ्चैते, विज्ञेया बन्धहेतवः ॥४७॥ [वन्धतत्वम् ]
अभावे बन्धहेतूनां, घातिकर्मक्षयोद्भवे । केवले सति मोक्षः स्याच्छेषाणां कर्मणां क्षये ॥४८॥
॥३६१॥
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________
द्वितीयः परिच्छेदा
न्द्रिप्रभवामि बरित्रम्
.
३६२॥
| स्वामिनिर्वाणम्।
सुरासुरनरेन्द्राणां, यत्सुखं भुवनत्रये । स स्यादनन्तभागोऽपि, न मोक्षसुखसम्पदः॥ ४६॥ स्वस्वभावजमत्यक्षं, यदस्मिन् शाश्वतं सुखम् । चतुर्वर्गाग्रणीत्वेन, तेन मोचः प्रकीर्तितः ॥ ५० ॥ [ मोक्षतत्त्वम् ] ___ इति चन्द्रप्रभासाख्ये, स्थितः क्षेत्रे जिनेश्वरः । चन्द्रप्रभप्रभुधर्म, चख्यौ द्वादशपर्षदम् ॥ ५१ ॥ ततोऽन्यत्रापरान् जीवान् , प्रबोधयितुमात्मना । स्वामी चचाल तत्स्थानावृतो नरसुरासुरैः ।। ५२ ॥
सर्वातिशयसम्पूर्णः, सर्वदेवपरिष्कृतः। विजहार जिनोऽन्यत्र, भुवि व्योम्नीव चन्द्रमाः॥१॥ सार्द्धा द्विलक्षी साधूना, साध्वी लक्षत्रयी पुनः। सहस्राशीतिसहिता, द्वे सहस्र तु पूर्विणाम् ॥ २॥ शताशीतिः सावधीनां, मनःपर्ययिणां च सा । तथा दशसहस्राणि, केवलज्ञानधारिणाम् ॥ ३ ॥ जातवै क्रियलब्धीनां सहस्राणि चतुर्दश । वादलब्धिमतां सप्तसहस्त्री षट्शतानि च ॥४॥ साढ़े लक्षे श्रावकाणां, श्राविका लक्षपञ्चकम् । सहस्रनवतिन्युनं, परिवारोऽभवत् प्रभोः ॥ ५ ॥ पूर्वलक्षं त्रिमासोनं, चतुर्विश्यङ्गवर्जितम् । विहृत्य केवलात् स्वामी, ययौ सम्मेतपर्वतम् ॥ ६ ॥ ज्ञात्वा स्वं मोक्षकालं च, सहस्रमुनिसंयुतः । प्रपेदेऽनशनं स्वामी, मासं चास्थात्तथास्थितिः ॥ ७ अवधिज्ञानतो ज्ञात्वाऽऽसनकम्पेन तत्क्षणात् । इन्द्रा जिनेन्द्रमभ्येयुश्चतुःषष्टिरपि द्रुतम् ॥ ८॥ तत्र प्रदक्षिणीकृत्य, जगन्नाथं प्रणम्य च । विषण्णाश्च निषण्णाश्च, तस्थुरालिखिता इव ॥६॥ नभस्यकृष्णसप्तम्यां, श्रवणस्थे निशाकरे । चन्द्रप्रभः प्रभुस्तस्थौ, ध्याननिष्कम्पमानसः ॥१०॥
||३६२॥
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रभस्वामि चरित्रम्
॥३६३॥
तथा निषण्णः पर्यङ्कासने स्थित्वा च बादरे । काययोगे बादरौ वाकक्चित्तयोगौ रुरोध च ॥ ११ ॥ सूक्ष्मेण काययोगेन काययोगं च बादरम् । रुद्ध्वा रुरोध सूक्ष्मौ च, योगौ वाक्चित्तलक्षणौ ॥ १२ ॥ इति सूक्ष्मक्रियं नाम, शुक्लध्यानं तृतीयकम् । अमृ सूक्ष्मतनूयोगं, क्रमात् प्रभुरसाधयत् ॥ १३ ॥ ततश्च ध्यानमुच्छ्न्नक्रियं नाम तुरीयकम् । पञ्चह्नस्वाक्षरोच्चारमितकालमशिश्रियत् ॥ १४ ॥ सर्वदुःखपरित्यक्तः, केवलज्ञानदर्शनी । क्षीणकर्मा निष्ठितार्थोऽनन्तवीर्यसुखद्धिकः ॥ १५ ॥ बन्धाभावादूर्ध्वगतिरेरण्डफलबीजवत् । प्रभुः स्वभावादृजुना, पथा लोकाग्रमासदत् ॥ १६ ॥ प्रपन्नानशनास्तेऽपि, साधवो योगरोधिनः । सर्वेऽप्यासादयामासुः, स्वामिवत् परमं पदम् १७ ॥ स्वामिनिर्वाणकल्याणान्निर्वाणो दुःखपावकः । अदृष्टसुखलेशानां, नारकाणामपि क्षणम् ॥ १८ ॥ शक्रञ्चकार रुदितं, महापूत्कारपूर्वकम् । अनुसङ्क्रन्दनं चक्र, क्रन्दनं त्रिदशैरपि ॥ १६ ॥ ततः सङ्क्रन्दनादेशानन्दनोद्यानतः क्षणात् । गोशीर्षचन्दनैधांसि, समानिन्युर्दिवौकसः ॥ २० ॥ इन्द्रादेशादथैन्द्रथा ते, स्वामिदेहस्य हेतवे । वृत्तामारचयामासुश्चितां गोशीर्षचन्दनैः ॥ २१ ॥ अन्येषामनगाराणां कृते च त्रिदिवौकसः । चतुरस्त्रां चितां चक्र रपरस्यां पुनर्दिशि ॥ २२ ॥ इन्द्रः क्षीरोदपयसा, स्नपयित्वा प्रभोर्वपुः । विलिप्य चन्दनरसैर्दिव्यवस्त्रैश्वासयत् ॥ २३ ॥ अन्ये तु देवा अन्येषां, मुनीनां विदधुस्तथा । इन्द्रो रत्नशिविकायां, चिक्षेप भगवद्वपुः ॥ २४ ॥
द्वितीय: परिच्छेदः
स्वामिनि
वणिम् ।
॥३६३॥
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि
द्वितीयः परिच्छेदः
चरित्रम्
॥३४॥
स्वामिनिर्वाणम् ।
अन्यस्यां तु शिविकायामन्येषां वतिनां वपुः । उद्दधार हरिः स्बेन, स्वामिनः शिविका सशुक ॥२५॥ मुनीनामपरेषां तु, शिविकामपरे सुराः । देवा देव्यश्च चक्राक् , सङ्गीतनृत्तरासकान् ॥ २६ ॥ अथ प्राचीनचितायां, वासवः स्वामिनस्तनुम् । स्थापयामास साधूनामन्येषामपरत्र तु ॥ २७ ॥ अथेन्द्रादेशादग्निं च, न्यधुरग्निकुमारकाः । वायवो ज्वालयामासुः, कपूर चिचिपुः सुराः॥२८॥ मुक्त्वाऽस्थि धातवो यावद्दग्धास्तावच्चितानलम् । व्यधापयन् सूराः क्षीराम्भोधिर्मघकुमारकाः ॥ २६ ॥ प्रतिमावत्पूजयितुं, स्वविमाने पुरन्दरः । अग्रहीदुपरितनी, दंष्ट्रा वामेतरां प्रभोः ॥ ३०॥ ईशानोऽपि वामदंष्ट्रां, चमरोऽधस्तनी पुनः। सव्यां तथा बलिर्वामामन्ये दन्तान् सकीकसान् ॥ ३१ ॥ ततो नन्दीश्वरद्वीपे, शाश्वतप्रतिमोत्सवम् । कुर्वाणास्ते तु गीर्वाणाः, सेन्द्राः स्वं स्वं पदं ययुः ॥ ३२ ॥ कौमारे पूर्वलक्षे द्वे, साढे राज्यस्थितौ पुनः । पूर्वलक्षाः षट् च साश्चितुर्विश्यङ्गसंयुताः॥ ३३ ॥ चतुर्विशत्यङ्गहीनं, पूर्वलक्षं पुनर्वते । इत्यायुः पूर्वलक्षाणि, दश चन्द्रप्रभप्रभोः ॥ ३४ ॥ सुपाश्र्वस्वामिनिर्वाणाच्छीचन्द्रप्रभनि तिः। शतेष्वर्णवकोटीना, व्यतीतेषु नवस्वभृत् ॥३५॥ ॥ इति श्रीदेवेन्द्राचार्यविरचिते श्रीचन्द्रमभस्वामिचरिते भवत्रयवर्णनो नाम द्वितीया परिच्छेदः ॥२॥
॥समाप्तं चेदं श्रीचन्द्रप्रभस्वामिचरितम् ॥
॥३६॥
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________
चन्द्रप्रमस्वामि चरित्रम्
द्वितीया परिच्छेदः
॥३६॥
ग्रन्थकत्तुः प्रशस्तिः ।
ग्रन्थकत्तु: प्रशस्तिः । नागेन्द्रगच्छे विख्याताः, परमारान्वयोत्तमाः। श्रीवईमाननामानः, सूरयोऽस्तारयोऽभ॥१॥ गुणग्रामाभिरामोऽथ, रामसूरिर्बभूव सः। यदाऽऽस्यकमलक्रोडे, चिक्रीडुर्वचनश्रियः ॥ २ ॥ सिद्धान्तादित्यमाश्रित्य, कलापूर्णः सुवृत्तभाक् । चन्द्रवत्प्रीतिदः सोऽभुञ्चन्द्रसूरिंस्ततः परम् ॥ ३॥ विद्यावल्लीमहावृक्षः, संयमप्रतिमारथः । संसाराब्धिसदायानं, देवसूरिगुरुस्ततः ॥ ४ ॥ सिद्धविद्यारसस्पर्शात , सुवर्णत्वमुपागतम् । शिवायाभयसूरीणां, वचस्तारमुपास्महे ॥ ५॥ निर्वास्यान्यगिरश्चित्तान्यवष्टभ्य स्थिता नृणाम् । यद्वाक सोऽभूज्जगत्ख्यातः, श्रीमद्धनेश्वरः प्रभुः ॥ ६ ॥ यद्वाग्गङ्गा त्रिनिर्मागस्तर्कसाहित्यलक्षणैः। पुनाति जीयादिजयसिंहसूरिः स भूतले ॥७॥ श्रीधनेशपदे सूरिदेवेन्द्राख्यः स्वभक्तितः । पुण्याय चरितं चक्रे, श्रीमञ्चन्द्रप्रभप्रभोः॥८॥ व्योमस्थालतलस्थितिः प्रतिदिशं विक्षिप्य तारोदनं, पीत्वा चन्द्रमहःपयो दधदवष्टम्भं च धान्यां करै। बालार्कः पतदिन्दुकन्दुकममावास्यासु धृत्वा क्षिपेद्यावत्तावदिदं चरित्रमवनौ चान्द्रप्रभ नन्दतात् ॥६॥ चतुःषधेि कसङ्घय च, "१२६४" जाते विक्रमवत्सरे । सोमेश्वरपुरेऽत्रैतद्विमास्यां चरितं कृतम् ॥१०॥
॥२१६१ ॥ सर्वसङ्ख्था ५३२५ ॥ ॥ श्रीचन्द्रप्रभस्वामिचरितं समाप्तम् ॥
जा विभिन्यवष्टभ्यतम् I
K
॥३६॥
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ // 36 // | // 366 //