Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pin sarasvatI phra sacitra mAsika patrikA bhAga 38, khaNDa 1 janavarI se jUna 1637 fa sampAdaka devIdatta zukla zrInAthasiMha prakAzaka iMDiyana presa, limiTeDa, prayAga vArSika mUlya sAr3he cAra rupaye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekha-sUcI pRSTha 97 3 12 nambara nAma 1 ageya kI ora (kavitA) ... zrIyuta dinakara 316 anurodha (kavitA) zrIyuta rAjanAtha pANDeya, ema0 e0 antargIta (kavitA) zrIyuta dvirefa ... antima vAkya zrIyuta ku~vara rAjendrasiMha ... . anveSaNa (kavitA) zrIyuta gayAprasAda dvivedI 'prasAda' aba bhI (kavitA) ... ku~vara somezvarasiMha, bI0 e0, ela-ela0 bI0 ... amaranAtha guphA kI ora ... ... zrIyuta sI0 bI0 kapUra, ema0 e0, ela-ela. bI. amarIkA aura yorapa meM aMtara.... ... zrIyuta saMtarAma, bI. e. ... ... azAnti ke dUta ... zrIyuta pRthvInAtha zarmA, bI0 e0 ( aAna0 ) ______ela-ela0 bI0 ... 153 A~sU kI mAlA (kavitA) ... ... zrIyuta zyAmanArAyaNa pANDeya ... 454 Atma-carita ku~vara rAjendrasiMha 229 udaya-asta (kavitA) zrIyuta sadguruzaraNa avasthI, ema. e. 284 udayapura-yAtrA ... zrIyuta di0 nepAlI, bI0 e0... 14 udgAra (kavitA) zrIyuta rAjArAma khare .. unnati ke patha para paMDita mohanalAla neharU ... 477 16 - uSA (kavitA) zrIyuta rAmezvaradayAla dvivedI... 17 ejyukezana-korTa paMDita rAjanAtha pANDeya, ema0 e0 18 kaTe kheta (kavitA) . zrIyuta kesarI , 19 kaba mileMge (kavitA) zrIyuta narendra .... . 545 20 kalayuga nahIM karayuga hai yaha ... ... zrIyuta sudarzana 21 kaliGga-yuddha kI eka rAta zrIyuta durgAdAsa bhAskara, ema0 e0, ela-ela0 bI0 22 kavi kA svapna (kavitA) ... zrIyuta bhagavatIcaraNa varmA ... 23 kavi ke prati (kavitA) zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla, ema0 e0 / 24 kavi kyA sacamuca gA na sakoge ? (kavitA) ... zrIyuta vrajezvara, bI0 e0 ... 25 kavi gA dukhiyoM ke aAha gIta (kavitA) ... zrIyuta mittala ... ... 26 kavi-vandanA (kavitA) zrIyuta rAjArAma pANDeya, bI0 e0 . ... 380 27 kastUrI (kavitA) ... zrIyuta ArasIprasAdasiMha ... . ... 136 eka kahAnI kA anta ... zrIyuta pRthvInAtha varmA, bI0 e0 (Ana0). ela-ela0 bI0 . ... . ... 556 1. kAnapura kA TekanolAjikala iMsTITyUTa ...... zrIyuta zyAmanArAyaNa kapUra, bI0 esa0 sI0 ... 579 / kucha idhara-udhara kI ..., 295, 503, 607 maiM kyA jagata meM bhrAnti hI hai (kavitA) ... zrIyuta narendra ... ... 105 386 562 165 .... 76 453 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sarasvatI nambara nAma 32 khUnI loTA 33 gA~va 34 gIta (kavitA) 35 gIta (kavitA) 36 gIta (kavitA) 37 gIta (kavitA) 38 gIta (kavitA) 39 gorA dhAya kA apUrva tyAga citA) 40 grAmoM kI samasyA 41 ciTThI-patrI ... 42 javAharalAla neharU 43 jAgrata nAriyA~ 44 jApAna meM motiyoM kI khetI 45 jIvana kA gAna (kavitA) ... 46 jhagar3A (kavitA) 47 dIpadAna (kavitA) 48 dukha hai isako hama jAna na pAyeM (kavitA) 19 dUrAgata saGgIta 50 devadAsI (kavitA) 51 naI pustakeM ... 52 nayana (kavitA) 53 narahari kA nivAsa 54 niyati (kavitA) 55 pathika (kavitA) 56 pApa kI chAyA 57 pravAsiyoM kI paristhiti 58 prAyazcitta ... 59 philipAina ko svatantratA ... 60 faiz2apura kA mahAkumbha 61 phrAnsa kA dehAtI jIvana ... 62 badarI .. ... ... lekhaka zrIyuta govindavallabha panta ... . zrIyuta jvAlAprasAda mizra, bI0 ela-ela0 bI0 ku~vara candraprakAza siMha zrImatI tArA pA~De zrIyuta bAlakRSNa rAva, ema0 e0 zrImatI tArA pANDe ku~vara candraprakAzasiMha ku~vara cA~dakaraNa zAradA, bI0 e0 ela-ela0 bI0 eDavokeTa ... zrIyuta zaGkarasahAya saksenA, ema0 e0 ... ... 52, 192, 257, 392, zrIyuta jyotiprasAda mizra 'nirmala' ... 522 zrImatI rAjakumArI mizrA ...... 53, 171, 259 zrIyuta nalinI sena ... . ... 362 ku~vara seAmezvarasiMha, bI0 e0, ela-ela0 bI0 589 zrIyuta bisamila zrIyuta dvijendranAtha mizra 'nirguNa' ... ... 548 zrIyuta rAjArAma khare zrIyuta rAmadulAre gupta ... ThAkura gopAlazaraNasiMha ... ...... 65, 184, 270, 387, zrImatI zAnti ... ThAkura mAnasiMha gaur3a .... .. DhAkura gopAlazaraNasiMha .... 521 zrIyuta anavArulahaqa 'anavAra' ... 127 profesara ramAzaGkara zukla, ema0 e0 ... zrIyuta bhavAnIdayAla saMnyAsI ... zrIyuta bhagavatIprasAda vAjapeyI ... zrIyuta rAmasvarUpa vyAsa ... ... zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla, ema0 e0 ... zrIyuta DAkTara ravipratApasiMha zrIneta ... zrIyuta upendranAtha 'azka', bI0 e0, ela-ela. bI.... zrIyuta satyaraJjana sena ... 210 ThAkura gopAlazaraNasiha 17.490. da ... 152 ... 256 6 ... .. ... 421 63 barmA para a~garez2oM kA Adhipatya 64 bAla vidhavA (kavitA) / ......247 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ nambara nAma 65 bevakta kI zahanAI 66 briTiza myuz2iyama 67 bhaviSya ( kavitA ) 68 bhaviSya kA svapna ( kavitA ) 69 bhAI paramAnanda aura bhUle hue hindU 70 bhArata (kavitA) bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa 71 72 bhAratIya nRtyakalA 73 bhAratIya bImA vyavasAya kI pragati 74 bhUle hue hindU 75 maDerA 76 matabheda 77 madarAsa kA sammelana 78 madhumAsa ( kavitA ) M 79 malAra meM mahezvara 80 mAnava ( kavitA ) 81 mAnava ( kavitA ) 82 muktimArga 83 munnI 84 mRNAlavatI - praNaya 85 maiM samudra ke kUla khar3A hU~ ( kavitA ) kSaNa bhara sUne meM ro lU~ (kavitA) 86 87 mohanizA ( kavitA ) yahA~ aura vahA~ yorapa ke upaniveza 90 raMgUna se AsTreliyA 91 rajanI ( kavitA ) 62 rasasamIkSA 93: rAjasthAna kI rasadhAra 194 rAyabahAdura lAlA sItArAma... 95 rupayA *96 rubAiyAte padma ( kavitA ) 97 lA hAvara 98 vaha 'kala' kabhI nahIM AyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat lekha sUcI lekhaka pRSTha zrIyuta sItalAsahAya 141 zrIyuta vizvamohana bI0 e0 (zrAnarsa) ( landana )... 234 DhAkura gopAlazaraNasiMha 417 zrIyuta girIzacandra panta 47 profesara premanArAyaNa mAthura, ema0 e0, bI0 kAma0 zrImatI sAvitrI zrIvAstava paMDita mRta vasaMta zrIyuta rAmanAtha dara zrIyuta avanIndrakumAra vidyAlaGkAra 448 zrIyuta bhAI paramAnanda, ema0 e0, ema0 ela0 e0 335 profesara satyAcaraNa, ema0 e0 436 zrIyuta rAjezvara prasAdasiMha 276 479 217 .... zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla, ema0 e0 zrIyuta gaGgAprasAda pANDeya zrIyuta kumArendra caTarjI bI0 e0, ela0 TI0 aura zrIyuta gaNezarAma mizra zrIyuta bhagavatIcaraNa varmA zrIyuta mahendranArAyaNa siMha pathika zrIyuta candrabhUSaNa siMha zrIyuta zrIhara zrIyuta sUryanArAyaNa vyAsa profesara dharmadeva zAstrI zrIyuta rAmAnujalAla zrIvAstava zrIyuta zrArasIprasAda siMha 'zrIyuta sAvitrInandana zrIyuta rAmasvarUpa vyAsa zrIyuta bhagavAnadIna dube zrIyuta natthAprasAda dIkSita 'malinda ' zrIyuta kAkA kAlelakara zrIyuta sUryakaraNa pArIka, ema0 e0 zrIyuta rAjanAtha pANDeya, ema0 e0 :::: zrIyuta sItalA sahAya zrIyuta padmakAnta mAlavIya profesara satyAcaraNa, ema0 e0 zrIyuta sadguruzaraNa avasthI, ema0 e0 463 430 435 372 5887 35 358 80 376 338 225 25, 121 144 114 49 ... 460 174 350 162 ::: 366 12 313 549 342 www.umaragyanbhandar.com
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI 48 ... 433. nambara nAma lekhaka ... 99 vaha merI ma~getara zrIyuta upendranAtha azka, bI0 e0, ela-ela0 bI0 89 100 vaha ro rahA thA kumArI suzIlA aAgA, bI0 e0 ... 77 101 vikToriyA-krAsa zrIyuta benIprasAda zukla 102 vijJAnazAlA meM ... zrIyuta vrajamohana gupta. ... 377 / 103 vyatyasta-rekhA-zabda-pahelI ... 81, 193, 289, 393, 497, 601 1104 zani kI dazA ... paMDita ThAkuradatta mizra 71, 175, 265, 381, 471, ... 590 105 zikSA aura bhAratavAsI ... zrIyuta caitanyadAsa ... ... 446 106 sadA ku~Are TIkamalAla ... ... zrImatI lIlAvatI muMzI ... ... 128 107 sampAdakIya noTa ... 98, 201, 304, 409, 513, 618 108 sambandha ... zrImatI dinezanaMdinI coraDyA ... 140 109 samrATa eDavarDa aSTama ke prati (kavitA) ... zrIyuta sUryakAnta tripAThI nirAlA 110 samrATa kA kuttA ... zrIyuta kamalakusAra zarmA 111 sarasvatItaTa kI sabhyatA paMDita amRta vasanta 112 saritA (kavitA) ... zrIyuta madanamohana mihira ... ... 337 113 sAdhanA ... ... zrImatI dinezanandinI coraDyA ... 462 114 sAmayika vicArapravAha ... 505 115 sAmayika sAhitya ... 57, 297, 401, 612 '116 sAvaliyA~ (kavitA) ... zrIyuta sUryanArANa vyAsa 'sUrya' ... 117 - sAhabajI mahArAja aura unakA dayAlabAga ... zrIyuta jAnakIzaraNa varmA .... 118 sAhityika hindI ko naSTa karane ke udyoga ... DAkTara dhIrendra varmA, ema0 e0, DI0 liTa0 314 119 siddhAnta (kavitA) .... paNDita rAmacarita upAdhyAya ... 586 120 sindha kA lAiTa bareja aura ruI kI khetI. ... zrIyuta madanamohana nAnUrAma jI vyAsa 426 121 ha~sI kI eka rekhA (kavitA) ku~vara harizcandradeva varmA 'cAtaka' 122 hamArI galI .. profesara ahamada alI, ema. e... 123 hamArI rASTra-bhASA kaisI ho ... ... zrIyuta saMtarAma, bI0 e0 ... ... 573 124 hAsa-parihAsa ... . ... 87, 199, 399 125 hindI (kavitA) zrIyuta jvAlAprasAda mizra, bI0 esa-sI0, ela. ela0 bI0 164 126 hindI yAne hindostAnI ... profesara dharmadeva zAstrI .... ... 418 127 hindU striyoM kA sampattyadhikAra ... zrIyuta kamalAkAnta varmA, bI0 e0, bI0 ela0 ... 239 128 he kave ! (kavitA) zrIyuta harizaraNa zarmA 'zivira 129 1 (kavitA) zrIyuta subodha adAvAla . 130 1936 kA dezI kampanI kAnUna , ... profesara premacanda malahotra .... 598 546 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ citra-sUcI pratra citra-sUcI raGgIna citra nambara viSaya .1 ejyukezana-kArTa kA siMhadvAra 2 kAdambarI, mahAzvetA aura candrApIr3a ... 3 paMcavaTI meM 4 pujArina 5 prakAza aura chAyA 6 bhUtapUrva samrATa eDavarDa 7 bhUSaNa bhAru...hI kai bhAra 8 lailA-majanU .9 vaMzI-dhvani 10 zrImatI devikArAnI 11 sAlati hai....jiya mA~ hi 12 sItA aura hanUmAn / [faravarI mArca [maI] [janavarI [janavarI] [apraila [jUna] [maI] [faravarI mArca . [apraila ... 569 mukhapRSTha ... 264 ... 472 ... 72 mukhapRSTha ... mukhapRSTha ... mukhapRSTha mukhapRSTha 160 ... mukhapRSTha ... 376 sAde citra nambara viSaya 1-11 amaranAtha kI guphA kI ora-sambandhI 11 / 145-151 12-23 udayapura-yAtrA-sambandhI 12 citra .. 532-538 -24-32 ejyukezana-korTa-sambandhI 29 citra 562572 53-55 kalayuga nahIM karayuga hai yaha-sambandhI 3 citra 218-221 56-60 kAnapura kA TekanolAjikala iMsTITayUTa-sambandhI 5 citra 580-585 61-63 kucha idhara-udhara-sambandhI 3 citra 295-296,504 64 gorA dhAya , 65-90 citra-saMgraha-sambandhI 26 citra 181-183, 285-288, 494-495, 609-611 91-99 jAgrata-nAriyA~ sambandhI 9 citra ... 53-55, 172-173, 260-262 100-103. jApAna meM motiyoM kI khetI-sambandhI 4 citra .. 362 104 DAkTara dhIrendra varmA 314 105 paMDita ayodhyAsiMha upAdhyAya 416 106 paMDita javAharalAla neharU ... 107-108 paMDita javAharalAla neharU-sambandhI 2 citra ... 523-525 09-113 pravAsiyoM kI paristhiti-sambandhI 5 citra 40-43 114 prophesara ahamada alI, ema0 e0 / 248 103 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI : ... 166-170 ... 317-322 211-216 436-445 ... 480-481 ... 463-469 25-33, 121-126 : 550-554 90-91 78 nambara viSaya .. 115-122 faiz2apura kA mahAkumbha-sambandhI 8 citra ... 123-129 phrAMsa kA dehAtI jIvana-sambandhI 7 citra 130.136 barmA para a~garez2oM kA Adhipatya-sambandhI 7 citra 137-146. maDerA-sambandhI 10 citra ... 147-150 madarAsa kA sammelana-sambandhI 4 citra.... 151-163 malAra meM mahezvara-sambandhI 13 citra ... 164-176. raMgUna se AsTreliyA-sambandhI 13 citra / - 177 rAjasthAna kI rasadhAra-sambandhI 1 citra 178-186 lA hAvara-sambandhI 9 citra . 187-188 vaha merI maeNgetara-sambandhI 2 citra ... 189 vaha ro rahA thA-sambandhI 1 citra ... .. 190 zAntA ApaTe aura lIlA dezAI ... 191 zrI kAkA sAhaba kAlelakara 192 ku~vara cA~dakaraNa zAradA... 193 zrIyuta kezavadeva zarmA 194 zrIyuta bhAI paramAnanda / 195-197 sampAdakIya-sambandhI 3 citra 198-199 sumrATa jArja chaThe aura samrAzI eliz2Abetha 200-218 sAmayika sAhitya-sambandhI 19 citra 219-226 sAhaba jI mahArAja aura unakA dayAlabAga-sambandhI 8 citra . 227 siMdha kA lAiDa bareja aura ruI kI khetI-sambandhI 1 citra 228 svargIya avadhavAsI lAlA sItArAma 229 svargIya paMDita amRtalAla cakravartI 230, svargIya rAjA rAmapAlasiMha 231 svargIya rAyabahAdura lAlA sItArAma 232-240 hAsa-parihAsa-sambandhI 9 citra 408 114 347 335 ... 619-620 .. 57-64, 297-300, 506-510 106-113 204. 205 FK 368 87-88, 199-200, ja Printed and published by K. Mittra, at The Indian Press, Ltd., Allahabad. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ vArasvanI ANA VILLila sampAdaka devIdatta zukla zrInAthasiMha janavarI 1937 / bhAga 38, khaMDa 1 saMkhyA 1, pUrNa saMkhyA 445 pauSa 1963 samrATa eDavarDa aSTama ke prati lekhaka, zrIyuta sUryakAnta tripAThI 'nirAlA' vIkSaNa arAla : baja rahe jahA~ jIvana kA svara bhara chanda, tAla mauna meM mandra, ye dIpaka jisake sUrya-candra, baMdha rahA jahA~ digdezakAla, ____ samrAT ! usI sparza se khilI praNaya ke priyaGgu kI DAla DAla ! vizati zatAbdi, dhana ke, mAna ke bA~dha ko jarjara kara mahAbdhi jJAna kA, bahA jo bhara garjana sAhityika svara"jo kare gandha-madhu kA varjana vaha nahIM bhramara; mAnava mAnava se nahIM bhinna, nizcaya, ho zveta, kRSNa athavA, vaha nahIM klinna; Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 bheda kara paGka nikalatA kamala jo mAnava kA vaha niSkalaGka, ho koI sara" thA sunA, rahe, samrAT ! amara.. mAnava ke vara ! vaibhava vizAla, sAmrAjya sapta-sAgara-taraGga-dala datta-mAla, hai sUrya kSatra mastaka para sadA virAjita le kara-Atapatra, vicchurita chaTA-- jala, sthala, nabha meM vijayinI vAhinI vipula ghaTA, kSaNa kSaNa bhara para badalatI indradhanu isa dizi se usa dizi satvara, vaha mahAsana lakSmI kA zata-maNi-lAla-jaTita jyoM rakta padma, baiThe usa para narendra-vandita, jyoM devezvara / ura kI pukAra jo nava saMskRti kI sunI vizada, mArjita, udAra, thA milA diyA usase pahale hI apanA ura, isalie khiMce phira nahIM kabhI, pAyA nija pura jana-jana ke jIvana meM sahAsa, hai nahIM jahA~ vaiziSTya-dharma kA bhrU-vilAsa-- bhedoM kA krama, mAnava ho jahA~ par3A-- __ car3ha jahA~ bar3A sambhrama / siMhAsana taja utare bhU para, samrAT ! dikhAyA satya kauna-sA vaha sundara / jo priyA, priyA vaha ___ rahI sadA hI anAmikA, tuma nahIM mile,tumase haiM mile Aja nava yaarp-amerikaa| saurabha pramukta! preyasI ke hRdaya se ho tuma pratidezayukta, pratijana. pratimana, AliGgita tumase huI sabhyatA yaha nUtana ! para raha na sake, he mukta, bandha kA sukhada bhAra bhI saha na sake / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhaka- ku~vara rAjendra siMha prAyaH marate samaya bahuta-se loga aisI bAteM kaha jAte haiM jo ve jIvita avasthA meM kadApi na kahate / manuSya ke aise vAkya samasta jAti ke pathapradarzaka ho sakate haiM kyoMki ve zuddha antarAtmA se nikalate haiN| isa lekha meM ku~vara sAhaba ne videzI mahApuruSoM ke aise hI antima vAkya saMgraha karake hindI-pAThakoM ko eka sarvathA navIna vastu bheMTa ko hai| hamAre deza ke svargagata mahApuruSoM ke aise vAkya bhI avazya idhara-udhara bikhare par3e hoNge| kyA acchA ho ki ku~vara sAhaba yA anya vidvAn idhara bhI dhyAna deN| citavana ke nATaka ke antima dRzya mastiSka ko aisA sambhrama kara detI haiM ki kucha kahanA to ke Upara yavanikA-patana hone dara rahA marate bhI nahIM banatA hai| hamAre deza ke pahale ke vAkyoM meM jo kA dRSTikoNa aura hai / agara marane ke vakta rAma kA nAma dukha aura darda, jo anutApa ma~ha se nikala jAya aura samasta jIvana cAhe jaisA vyatIta aura pazcAttApa yA jo zAnti huaA ho, to samajha liyA jAtA hai ki binA kisI rokaora santopa hotA hai vaha aura Toka ke vaha sIdhA vaikuNTa pahu~ca gayA, aura yadi kisI ke kisI samaya ke vAkyoM meM honA mu~ha se koI aura bAta nikala gaI to kisI mahAtmA ke asambhava hai| usI samaya isa kaThora yathArthatA kA patA lie bhI yahI samajhA jAtA hai ki vaha zaitAna kA sAthI calatA hai ki jIvana kevala eka parihAsa hai| eka samAdhi- bnegaa| sabake lie yahI kahA jAtA hai ki rAma-nAma sthAna para yaha mRtyu-aAlekha aGkita hai ---- "lAifa iz2a raTate unakA zarIrAnta ho gayA, satyatA cAhe jo kucha ho| e jesTa, bAla thiMgja zo iTa, grAI thATa so vaMsa, nAu AI isa vajaha se apane deza ke bar3e AdamiyoM ke antima no iTa" arthAta jIvana eka parihAsa hai, saba cIz2e yahI vAkyoM kA koI saMgraha nahIM hai| vidita karatI haiN| meM bhI kabhI yahI qhayAla karatA thaa| parantu pAzcAtya dezoM meM aise vAkA prANya haiM, ataeva aba meM jAnatA hU~ / jaba mauta kI z2ada para umra A gaI ho yahA~ kucha prasiddha AdamiyoM ke antima vAkya diye aura saMsAra se prasthAna karane ke saba sAmAna prastuta hoM taba jAte haiN| unake bho dila khula jAte haiM jinake janma-paryanta kabhI aDIsana (jojepha) 1672-1719-ye TeTalara nahIM khule the / bhaviSya anizcita hone ke kAraNa bhaya-prada patrikA meM prAyaH likhate the| 1711 meM spekTeTara patra kI hotA hai aura prAyaH bhaya meM saccI bAta maha se nikala hI sthApanA kI aura usI se inako itanA lAbha huA ki jAtI hai| 10,000 pauMDa kI riyAsata qharIdI! inakA duHkhAnta nATaka ____ pahale to kahane kA kucha maukA hI nahIM milatA hai, 'keTo' logoM ne itanA pasanda kiyA ki vaha paiMtIsa rAtoM taka kyoMki tradoSa ke prakopa se aisA kaMThAvarodha ho jAtA hai barAbara khelA gyaa| inhoMne eka dUsarA sukhAnta nATaka ki gale se AvAz2a hI nahIM nikalatI hai| usa para mAyA likhA, parantu ise saphalatA nahIM prApta huI / inake nibaMdhoM kI . aura moha, phira saMzayagrasta bhaviSya kA bhaya-ye saba bAte bar3I prazaMsA hai / inakI zailI bahuta bar3hiyA thii| aAdhunika . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 + + a~garez2I bhASA inakI RNI hai| inhoMne marane ke samaya isa spIca se bhI adhika mahattva kI spIca unhoMne ArkaTa kahA thA-"dekho, eka krizciyana kisa taraha maratA hai|" ke navAba ke karja ke viSaya meM dI thii| barka kA antima yaha vAkya usI ke muMha se nikala sakatA hai jisane dhArmika vAkya yaha thA-"Izvara tumhArA (sabakA) bhalA kre|" jIvana vyatIta kiyA ho| TrAI aAna eDavarDasa ne likhA isase unake dhArmika vicAroM kA patA calatA hai| hai ki "mRtyu z2arA bhI bhayAnaka nahIM hai, yadi apane hI bAyarana (jArja gArDana) lArDa 1788-1824 ---- jIvana ne use bhayAnaka na banA diyA ho|" sAhityika kSetra meM apane samaya meM ve be jor3a the / jarmanI ke barka (eDamaMDa) 1729-1797-inakI ginatI saMsAra mahAn vidvAn geTe kI rAya hai ki zeksapiyara ke bAda bairana ke bar3e vaktAoM meM hai| ye rAjanaitika vicAroM kI kA hI sthAna hai / ve bar3e abhimAnI svabhAva ke the, sAtha hI gambhIratA, udAratA, svataMtratA aura dRr3hatA ke lie bhI duzcaritra bhii| unake marate hI unakA jIvana-carita likha prasiddha haiN| apanI rAya ke lie saba kucha sahane ko taiyAra lene ke bAda unake sAre kAg2az2a-patra jalA diye gaye the / rahate the| yaha inhIM kA kahanA hai ki 'kisI manuSya kI unhoMne jo zAdI kI thI usase eka lar3akI paidA huI thI, truTiyoM ke kAraNa usase jhagar3A karanA Izvara kI kArIgarI jisakA nAma eDA thaa| eDA ke janma ke bAda phira unakI para AkSepa karanA hai|' inhoMne apanI eka spIca meM kahA patnI ne unake ghara kA muMha nahIM dekhaa| unhoMne eka bAra thA ki merA yaha kahanA hai ki "una saba jhagar3oM meM jo apanI sautelI bahana ko likhA thA--"jaba maiM kisI zAsaka aura zAsita ke bIca meM uTha khar3e hote haiM amIra aurata ko DhU~r3ha pAU~gA jo merI suvidhA ke unase yahI anumAna kiyA jA sakatA hai ki zAsita kA anusAra hogI aura jo itanI bevakUfa hogI ki mujhe pakSa ThIka hogaa|" eka dafA inhoMne apane voTa dene- svIkAra kare taba use maiM apane ko dukhI karane duuNgaa| vAloM ke sAmane bhASaNa karate hue kahA thA ki "pratinidhi daulata cumbaka-patthara kI taraha hai aura vaise hI aurata bhI ko hara taraha kI sevA karane ke lie taiyAra rahanA cAhie, hai| vaha jitanI hI buDDhI ho, utanA hI acchA hai, parantu use apanI AtmA, apane jJAna aura apanI rAya kyoMki use svarga bhejane kA maukA milatA hai / " jisake ye kA kisI ke lie bhI balidAna nahIM karanA caahie|" ina vicAra hoM vaha kaise eka kA hokara raha sakatA thA? apaamUlya vAkyoM se Aja-kala ke 'jI hujUra'-sampradAya ke bhI vyayI hone ke kAraNa bairana dhanAbhAva se pIr3ita rahate the logoM kA kAma cala jAtA hai| sAyamana-kamIzana ke prAga- aura unakI sadaiva rupaye para hI nigAha rahatI thii| anta mana ke pahale se hI isa deza meM 'bAyakATa' kI dhUma macI huI meM bApa-dAde kI sArI jAyadAda, yahA~ taka ki makAna bhI thI aura jo loga kisI vajaha se usake pakSa meM the ve svayaM bika gayA thaa| unhoMne eka dafA apane mitra ko likhA lajjita the| parantu isa lajjA ko chipAne ke lie upa- thA ki unakI upAdhi kama-se-kama dasa yA pandraha pauMDa meM yakta vAkyoM kA pATha kiyA karate the / barka kI prakRti meM z2arUra bika jAyagI-yahI acchA hai jaba pAsa itane Ane atithi-satkAra bahuta thA / jaba raghunAtharAva pezavA ke do bhI nahIM haiN| 'bhArata kAha na karahi kukrmaa'| nitya prati brAhmaNa rAjakarmacArI iMgleMDa gaye taba unako vahA~ bar3e kAI naI bAta ho, yahI unakI icchA rahatI thI aura isI kaSTa uThAne pdd'e| jaba yaha bAta barka ko mAlUma huI taba ko ve apane jIvana kA uddeza samajhate the aura kahate the unheM apane makAna meM ThaharAyA aura bAg2a meM unake khAnA ki isI se patA calatA hai ki hama jIvita haiM, cAhe takapakAne kA prabandha karavA diyaa| barka sadA RNa ke bojha lIfa meM hI kyoM na hoN| (nagna hAye g2ama ko bhI ai dila se dabe rahe aura isI vajaha se kisI bar3I jagaha para nahIM g2anImata jAniye--be sadA ho jAyagA yaha sAz2a hastI eka pahu~ca pAye / unhoMne vArena hesTiMgz2a para abhiyoga lagAne meM dina) usI icchA kI pUrti ke lie ve tambAkU khAte the| jo spIca dI thI usakA aAja bhI bar3A nAma hai| use ve itane badanAma ho gaye the ki iMglaiMDa meM rahanA muzkila .sunakara bahuta-sI sunanevAlI mahilAyeM behoza ho gaI thI, ho gayA thaa| jaba deza chor3e jA rahe the taba unhoMne eka aura svayaM vArena hesTigz2a kA bhI dila dahala gayA thaa| kavitA likhakara apane mitra TAma mUra ko bhejI thI, jisa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] antima vAkya kA bhAvArtha yaha hai---"unake lie aAha hai jo mujhase prema kArya kA prabhAva kaithalika-sampradAya ke logoM para bahuta burA karate haiM aura unake lie upahAsajanaka muskarAhaTa hai jo par3A thaa| isa ghaTanA ke do varSa ke andara hI inakI mRtyu mujhase nafarata karate haiN| cAhe jisa deza meM maiM rahU~, yaha ho gaI thii| inhoMne marane ke samaya kahA thA- "dAI ! hRdaya hara eka bhavitavyatA ke lie taiyAra hai / " ve iMgleMDa dAI ! kaise kaise vadha maiMne karavAye haiM, kitanA kitanA ko phira jindA nahIM lauTe / turkI ke qhilAfa ve grIsa ke khUna bahAyA hai| maiMne aparAdha kiyA hai| kSamA karo, pakSa meM the| unakI icchA yuddhasthala meM lar3ate hue marane Izvara / " kaise pazcAttApa-pUrNa zabda haiN| kI thI, parantu aisA nahIM huA / unakI 'cAilDa herAlDa' kApara nIkasa (nikolasa) 1473-1543-ye nAma kI kavitA bahuta prasiddha hai / yaha 20 faravarI 1812 khagola-vidyA ke bahuta bar3e vidvAn the / yorapIya loga inheM ko prakAzita huI thI aura mArca ke anta taka isake sAta isa vidyA kA saMsthApaka mAnate haiM / unhIM logoM kI yaha rAya saMskaraNa nikala gaye the / unakA antima vAkya yaha hai ki inhoMne isa bAta kA patA lagAyA thA ki sUrya hI isa thA--"maiM qhayAla karatA hU~, maiM aba seA jaauuN|" aise vizva kA kendra hai| inhoMne bahuta-sI pustakeM likhI haiM / azAntimaya jIvana ke bAda aise hI vAkya kA mu~ha se dehAvasAna ke samaya yaha vAkya inake mu~ha se nikalA thAnikalanA svAbhAvika thaa| "aba, he Izvara, apane sevaka ko kaSToM se mukta kr|" cArlsa (dvitIya) 1630-1685-ye 'prajApIr3aka, takalIfa meM loga usI ko pukArate haiM jisase kucha aAzA vizvAsaghAtI, aura ghAtaka' cArlsa (prathama) ke putra the / inake hotI hai, aura yaha vAkya AzA kA eka sundara namUnA hai / pitA ko kAmavela kI AjJA se prANa-daNDa diyA gayA Unmara (TAmasa) 1489-1556-ye kenTarabaro ke thaa| iMglaiMDa ke itihAsa meM inase adhika burI hukumata bar3e pAdarI the| inake vicAroM meM udAratA nahIM thii| jo aura kisI rAjA kI nahIM huI hai / inakI dUsarI vizeSatA rAya hotI thI, basa usI ko ThIka samajhate the| jinake yaha thI ki zAyada vahA~ ke aura kisI bAdazAha ke itanI vicAra inake vicAroM se nahIM milate the unake ye duzmana rakheliyA~ nahIM thiiN| inhIM ke samaya meM landana meM plega kA ho jAte the| dhArmika sahanazIlatA inameM nAma ko bhI nahIM prakopa huaA thA aura bahuta bar3I Aga bhI lagI thii| marane thii| kahA jAtA hai ki bahutoM ko jindA jalavA dene meM bhI ke thor3I dera pahale inhoMne kahA thA-"dekhanA, becArI inakA hAtha thaa| usa samaya pAdariyoM ke bahuta adhikAra velI (ApakI eka premikA) bhUkhoM na mare / " inakA the| henarI (aSTama) kA z2amAnA thA, jo ina para bahuta AkhirI vAkya yaha thA--"mujhe kheda hai ki marane meM maiM kRpA karatA thaa| ye dhIre dhIre 'proTesTeMTa-sampradAya' kI dera lagA rahA hU~ / " vaha vAkya una darabAriyoM se kahA thA tarafa jhuka rahe the, lekina henarI ke dehAnta ke bAda inake jo inakI matyuzayyA ke pAsa khar3e the| kahane kA matalaba paira ukhar3a gaye aura apane dharmazAstra ke viruddha semUra ke yaha thA ki Apa logoM ko bekAra khar3e khar3e kaSTa ho rahA prANadaNDa ke AjJApatra para hastAkSara kara diyA / bizapa hai| zUnya hRdaya ke zUnya zabda haiM ! vonara, gADinara aura De kA padacyuta karane aura kArAvAsa ___cAlsa navama (phrAMsa) 1550-1574- inameM zArI- kA daNDa dene meM ye sahamata the| bAda ko ina para jhUThI rika bala kI kamI nahIM thI aura na kamI bahAdurI kI thii| kasama khAne kA abhiyoga lagAyA gyaa| roma ke bar3e ye sAhitya ke bhI acche jAnakAra the| ina saba guNoM ke pAdarI ke kamiznara kI adAlata meM inakA mukaddamA peza hote hue bhI ye bar3e cAlAka the, vicAroM meM na sthiratA huaaa| inakA yaha kahanA thA ki yaha mukaddamA kamiznara thI, na dRr3hatA thI, aura sarvopari yaha avaguNa thA ki nahIM kara sktaa| dUsarA abhiyoga rAjadroha kA thA, jise inakA hRdaya dayA-zUnya thaa| ye apanI mA ke hAthoM ke inhoMne svIkAra kara liyA aura inako prANadaNDa kaThaputalI the| vaha jo nAca nacAtI thI vahI nAcate the| diyA gyaa| inhoMne yaha icchA prakaTa kI thI ki ye apanI mAtA ke AdezAnusAra inhoMne senTa bArtholomyU ko jalAye jAya~ / jaba lakar3iyoM meM : vadha kiye jAne kI AjJA dI thii| isa duSTa aura pApapUrNa inhoMne apane dAhane hAtha ko Aga meM bar3hA diyA aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kahA "isa hAtha ne aparAdha kiyA hai| yaha ayogya sira kATanevAle se kahA thA- "merA sira logoM ko haath| isI hAtha se inhoMne apanA dharma badalanevAle avazya dikhalA denA, kyoMki aisA sira logoM ko bahata kAgaz2a para hastAkSara kiyA thaa| caritra to utanA ucca nahIM dinoM ke bAda dekhane ko milegaa|" abhimAna ne marate thA, para apanI bhala mAna lene kI himmata avazya thI aura vakta taka inakA sAtha nahIM chodd'aa| usI kA sUcaka unakA uparyukta antima vAkya hai| phAksa, cArlsa jemsa 1749-1806-ye zrAjIvana DainTana (jArjeja jekyUz2a 1759-1794 --pAjaviplava aniyamita hI rahe / 19 veM varSa meM pArliyAmeMTa ke ke pahale ye perisa meM vakAlata karate the / inakI sahAnubhUti membara cune gye| jaba amarIkA se yuddha ho rahA thA taba krAMtikAriyoM kI tarafa thii| yogya yogya ko pahacAnatA hai| inhoMne una saba kAnUnoM kA virodha kiyA jinake dvArA ina para mirAbo kI nigAha par3I aura unhoMne inako apane gavarnameMTa ko manamAnI karane kA adhikAra prApta hotA sAtha kAma karane ke lie rakha liyaa| mirAbo bhI apane thaa| ye apane samaya ke zreSTha vaktAoM meM the| inakA jamAne kA bahuta bar3A AdamI thaa| phrAMsa ke viplava kA svabhAva sarala aura vicAra bahuta udAra the| unake sAtha itihAsa usI kA itihAsa hai| eka ke binA dUsarA apUrNa bhI bahuta acchA vyavahAra karate the jo inake khilApha hai| sunane meM cAhe ayuktAbhAsa mAlUma ho, para yaha eka aiti- rahate the| eka dafA jaba ye pArliyAmeMTa kI membarI ke hAsika satya hai ki prAyaH vidvattA aura saccAratratA eka dUsara lie khar3e hae taba bahata joroM se inakA virodha kiyA kA sAthI nahIM hai| inakA koI siddhAnta nahIM thA aura gyaa| aise maukoM para pratyeka voTa bahumUlya hotA hai| agara koI thA to samaya kI sevA karanA / inake vicAroM meM DivanazAyara kI Dacez2a inake pakSa meM thiiN| Dacez2a baDI sthiratA nahIM thI-dRr3hatA to dUra rhii| ye eka dafA apane sundara thiiN| ve eka qassAba se voTa mA~gane gii| usane voTa pitA ke pakSa meM itanA ho gaye ki mA ne ina para golI dene se inakAra kiyaa| anta meM yaha taya huaA ki vaha calA dI aura jaba mAtA ke pakSa meM hue taba bApa ko unakA cumbana karale aura apanA voTa de de| kAksa meM ye burA bhalA kahane meM koI kasara nahIM uThA rakkhI aura phira saba guNa hote hue bhI kucha avaguNa the| ve bahuta bar3e jaba palaTA khAyA aura pitA ke pakSa meM gaye taba mAtA ke zarAbI aura juvA~rI the| barka ke samakAlIna the| barka ne caritra taka para AkSepa kiyaa| inameM sabhI avaguNa the, parantu eka dafA inakI prazaMsA meM kahA thA ki phAksa jaisA usa samaya ye janatA ke prArAdhyadeva the| kaz2a lekara use tArkika saMsAra meM kabhI nahIM paidA huaaa| baka aura phAksa cukAnA inhoMne nahIM sIkhA thaa| inake marane para inakI kA AkhirI z2indagI meM vaimanasya ho gayA thaa| taba bhI zAdI ke kapar3oM ke dAma denA bAkI thaa| inake bhASaNa baka ke marane para phAksa ne pArliyAmeMTa meM yaha prastAva peza sadA unake khilAfa hote the jo viplava ke pakSa meM nahIM the| kiyA thA ki ve vesTamiMsTara-ebe meM gAr3e jAya~ / parantu thor3e dinoM ke bAda ye nyAya maMtrI niyukta hue| isa samaya barka kaha gaye the ki sAdhAraNa zrAdamiyoM kI hI taraha ve samasta deza meM bar3A joza thaa| bar3I jagaha para pahu~cate hI dafana kiye jAya~ / phAksa ne apanI mitratA kA RNa cukA unakI saMkhyA baDI ho jAtI hai jo bina kAja dAhane bAyeM diyaa| inhoMne marane ke pahale kahA thA--"maiM sukhI mara rahate haiM / ye apane ghara cale gaye aura vahIM rahane lge| rahA huuN|" ye zabda usI ke mu~ha se nikala sakate haiM jisa logoM ne inako bulA bhejA aura perisa pahu~cate hI ye para koI lAJchana na ho| giraphtAra kara liye gaye aura usI nyAyAlaya ke sAmane 62-1830- 19 varSa kI avasthA inakA mukaddamA huaA jisakI sthApanA inhoMne kI thii| taka ye kar3I dekha-bhAla meM rakkhe gye| 18 veM varSa se hI ina para nyAya kA apamAna karane kA abhiyoga lagAyA apane caritra kA patA denA zurU kara diyA thA / eka nATaka gyaa| inhoMne apane bacAva meM bahasa kI, para eka na sunI karanevAlI misez2a rAviMsana se inakA prema ho gayA aura gaI aura inheM prANadaNDa diyA gyaa| rAja-vidroha kA phira 20 sAla kI umra meM eka romana kaithalika sampradAya eka bar3A pakSapAtI skyaM usakA zikAra bana gyaa| unhoMne kI strI se zAdI kara lii| 1795 meM phira prisesa kerolIna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] antima vAkya se zAdI kI aura pArliyAmeMTa ne inakA qarz2a jo ne bar3A acchA prabandha kiyA thA / 1769 meM jaba phrAMsa kI 6,50,000 pauMDa thA, adA kara diyaa| bAdazAha hone para fauja ne phraiMkaforTa meM praveza kiyA taba vahA~ eka thiyeTara inhoMne apanI patnI ko talAka de diyaa| jaise ko taisA kI sthApanA huI aura inakI tabIyata udhara khiMca gaI aura mila jAtA hai| inake sambandha meM logoM kI rAya hai ki prasiddha nATaka likhanevAloM se unakI jAna-pahacAna ye abhakta putra, bure pati aura niThura pitA the| marane ke huI, jinakA bahuta prabhAva ina para pdd'aa| jaba ye yUnivarsiTI vakta kahA thA--"yaha kyA hai ? kyA yaha mauta hai ?" meM bhartI hue taba inako kAnUna se kucha bhI nahIM gibana (eDavarDa) 1737-1794- iMglaiMDa ke iti- aura sAhitya se bahuta thor3I ruci thii| svataMtra hAma-lekhakoM kI sUcI meM inakA nAma sabase U~cA hai| AtmAoM ko kisI kisma ke baMdhana se aruci hotI hai / bacapana meM ye prAyaH bImAra rahate the| sirpha do varSa skUla meM inako samAlocanA likhane aura kavitA racane kA zauka par3hA thA aura 14 mahIne kAleja meM / yahI inakI zikSA thaa| aba prema patha-pradarzaka huA- sone meM sugandha kI nIMva thii| ye laiTina aura phreMca ke bhI acche vidvAn AgaI / ye apanI premikA ko itanA cAhate the ki eka ye| 'DikalAina aiMDa fAla zrApha di romana impAyara' inhIM dafA jaba inako eka Avazyaka kAryavaza bAhara jAnA par3A kI amara racanA hai| inhoMne svayaM likhA hai ki 15 taba ye usakI kaMcukI sAtha le gaye the| inakA kahanA hai akTUbara 1764 ko jaba maiM roma meM bRhaspati -graha ke maMdira ki kaI dinoM taka inako usameM eka manohArI sugaMdha milatI meM baiThA huA thA aura naMge paira pujArI stuti kara rahe the rahI / prema pratyeka aMga ko suvAsita kara detA hai| rAjavaMza taba pahale dafa usa sAmrAjya ke hrAsa aura patana kA meM bhI inakA zrAdara aura satkAra thA aura U~ce pada para itihAsa likhane kA qhayAla mere dimAga meM AyA thaa| ye niyukta the| inhoMne bahuta-sI pustakeM likhI haiM, jo abhI ye pArliyAmeMTa ke membara bhI rahe / ye hamezA gavarnameMTa kI taka prasiddha haiN| samaya ne palTA khAyA-acche dina gaye, tarafa voTa dete the aura isI kAraNa inako acche vetana bure dina aaye| 1816 meM inakI patnI kA zarIrAnta ho kI eka jagaha mila gaI thii| inake kauMsiloM meM voTa dene gyaa| inakI atyanta zocanIya dazA ho jAtI, yadi inakI ke sambandha meM kisI ne khUba kahA hai--"astra dhArA bhala baha inakI acchI dekha-rekha na rakhatI aura pautra inakA dila na jAnA kauMsila kA hai voTa, yA to pAMcoM u~galI ghI meM na bahalAyA karate / a~garez2I meM eka kahAvata hai ki 'musIbata yA sara para hai coTa" / inakA antima vAkya yaha thA- kabhI akelI nahIM AtI hai|' eka eka karake inake dosta "he Izvara ! he Izvara !" jinake 'rAste meM phUla biche rahe calate bane aura anta meM 1830 meM inako putra-zoka bhI haiM' yA jinhoMne 'caina kI baMzI' bajAI hai yA jo 'lakSmI ke dekhanA pdd'aa| inakA antima vAkya yaha thA-"prakAza, putra' rahe haiM unheM Izvara se kyA sarokAra ? sarokAra to aura adhika prakAza" / arthAt jIvana andhakAramaya hai aura Izvara se unheM rahatA hai jinakA rAstA kaNTakapUrNa hai yA kisI gUr3ha tattva para kAfI prakAza nahIM par3atA hai| jo 'cauMkata caina ko nAma sune' yA jinake pAsa bhUkha ko haipilaTa (viliyama) 1778-1830-ye a~garez2I 'dhokhA' dene bhara kA bhI intiz2Ama nahIM hai yA jinakI ke bahuta bar3e lekhaka the| inhoMne kaI vivAha kiye, parantu z2indagI 'z2indA mauta' hai / yadi ina saba kaSToM kA sAmanA kisI se inako vAstavika sukha nahIM prApta huaaa| inakA gibana ko karanA par3A thA to phira koI vajaha nahIM thI ki antima samaya duHkha-pUrNa rahA / svAsthya bahuta qharAba hogayA marane ke samaya Izvara na yAda aaataa| __ thA aura usase adhika Arthika dazA bigar3I huI thii| geTe (jAna ulphagaiMga) 1749-1832-inakA janma- itane para bhI marate samaya inhoMne kahA thA-"merA jIvana sthAna phraiMkaforTa (jarmanI) hai / ye apane samaya ke advitIya sukhI vyatIta huA hai / " santoSI sadA sukhI rahatA hai| vidvAn the yA yaha bhI kahanA ThIka hogA ki saMsAra ke bar3e harbarTa (jArja) 1593 1633-ye kavi the| kAleja vidvAnoM meM inakI gaNanA hai| koI bhI bAta ye bahuta se nikalane para A~kheM naukarI para thIM, para inake kucha mitroM . jaldI sIkha lete the / inako zikSA dene kA inake pitA ne inakA dhyAna dharma kI tarafa AkarSita kara diyA aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI ye thor3e dinoM taka eka padAdhikArI bhI rhe| inakI kucha kavitAyeM bar3I prazaMsA kI dRSTi se dekhI jAtI haiM / mRtyu ke samaya inhoMne kahA thA- - "Izvara, aba merI AtmA ko svIkAra kara / " ye zabda unake dhArmika vicAroM ke pratibimba haiM / kITsa (jAna) 1795-1821 -- inhoMne pahale cikitsA-zAstra par3hA aura thor3e dinoM taka eka DAkTara ke sAtha kAma bhI sIkhA / parantu anta meM yaha saba chor3akara sarasvatI ke upAsaka bana gaye / a~garejA - bhASA ke kaviyoM meM inakA sthAna bahuta U~cA hai| inakI kavitA kI jo prazaMsA kI jAya vaha thor3I hai / vidvattA aura daridratA kI mitratA hai / ye bhI dhanAbhAva se pIr3ita rahate the| paitRka sampatti bahuta kucha 'sikur3a' AI thI aura svAsthya ne bhI sAtha chor3a diyA thA / bahuta dinoM se kSaya roga kA bhaya ho rahA thA aura vahI Aqhira meM ThIka niklaa| eka strI se inakA saphala prema thA / a~garez2I kI eka kavitA kA bhAvArtha yaha hai ki saba vedanAoM se adhika yaha vedanA hai ki kisI kA kisI se asaphala prema ho / inhoMne svayaM apanA mRtyu-Alekha likhA thA - " yahA~ vaha leTA huA hai jisakA nAma pAnI para likhA hai / " kitane bhAvapUrNa zabda / inako phUloM kA bar3A zauka thaa| inakA AqhirI vAkya yaha thA - "mujhe mAlUma hotA hai ki jaise mujha para phUla uga rahe hoM / " mekAle, TAmasa baibigTana (lArDa) 1800-1859ye itanI tIvra buddhi ke the ki cAra hI varSa meM skUla se kAleja pahu~ca gaye / ye gaNita se bahuta ghabarAte the aura hamezA isakA unheM Dara rahatA thA / inhoMne bairisTarI kI parIkSA pAsa kI, parantu isa peze se inako vaisI ruci nahIM thI -- ye sAhitya kI tarapha khi~ca gaye / 1825 meM inhoMne milTana para eka lekha likhA thA / isa lekha se sAhitya meM inakA sthAna nizcita ho gyaa| jaba ye pArliyAmeMTa meM pahu~ce aura 'rifArma- bila' para spIca dI taba logoM ko mAlUma huA ki ye bar3e bhArI vaktA bhI haiM / inakA 'hAtha khulA' huA thA, isa vajaha se rupayA kI kamI rahatI thI aura isI vajaha se 10,000 pauMDa kA sAlAnA vetana svIkAra kara ye bhArata sarakAra ke qAnUnI salAhakAra ke rUpa meM 1824 meM hindustAna Aye the / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat inake z2ora dene kI vajaha se kI zikSA dI jAne lgii| [ bhAga 38 hindustAniyoM ko a~garez2I 1838 meM ye vApasa gaye / itihAsa aura nibandha ke nAmI lekhaka the / eka ne inakI prazaMsA meM kahA hai ki kisI vidyArthI kA isase adhika abhAgya nahIM ho sakatA hai ki inakI zailI kA anusaraNa kare | inhoMne marane ke vakta kahA thA - "ava maiM jIvana ke maJca para se hahU~gA / maiM bahuta thaka gayA hU~ / " nepoliyana bonApArTa) 1769 - 1821 - nepoliyana ke sambandha meM kisI kA yaha kahanA hai ki jo unheM nahIM jAnatA hai, yaha sUcita karatA hai ki vaha svayaM aparicita hai| milTana ne apane 'perADAiz2a lAsTa' meM likhA hai ki zaitAna ne eka mauke para kahA thA - nATa Tu no mI iz2a Tu agUM yora selpha ananona / arthAt mujhe na jAnanA isa bAta kA pramANa hai ki svayaM tumheM koI nahIM jAnatA hai / yaha paMkti va a~garez2I meM eka prasiddha lokokti ho gaI hai / jaba taka bhAgya ne sAtha diyA, kIrti aura vijaya nepoliyana ke pIche daur3atI thI jaisA kisI ke pIche unake pahale aura unake bAda kabhI nahIM daur3I hai aura bure dina Ate hI phira aisA mu~ha pherA ki eka naz2ara bhI lauTakara nahIM dekhA / nepoliyana kI bhI nigAha hindustAna para thI aura iMglaiMDa se to ve jalate hI the, lekina unake irAde pUre nahIM hue / nIla aura phAlagara ke yuddhoM kI asaphalatA ne unakI samasta zakti ko samApta kara diyaa| vATaralU ke prasiddha yuddha meM ve pakar3e gaye aura senTa helinA dvIpa meM rahane ko bheja diye gaye aura vahIM qaida meM unakI mRtyu ho gii| marane ke vakta unhoMne kahA thA- "he Izvara, phrAMsa kI fauja kA pradhAna senApati / " yaha zAyada isa bhAva kA sUcaka hai ki he Izvara, phrAMsa kI fauja kA pradhAna senApati zrAja qaidI ke rUpa meM mara rahA hai / nepoliyana ko samrATa hone se adhika abhimAna pradhAna senApati hone kA thA / nelsana (hureziyo) vAIkAuMTa 1758 - 1805ina para iMglaiMDa ko ucita abhimAna hai / isameM sandeha nahIM ki ye eka bahuta bar3e vIra puruSa the, aura inake vIratva kI tulanA kevala inakI anupama deza-bhakti se kI jA sakatI hai| TrefAlagara ke yuddha kA itihAsa binA inake itihAsa ke apUrNa hai / usa samaya iMgleMDa para ghora saMkaTa thA aura dezavAsiyoM se prArthanA karate hue inhoMne likhA www.umaragyanbhandar.com
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1 ] yA ki nelsana hara eka AdamI se AzA rakhatA hai ki vaha apane karttavya kI pAlana kregaa| inhoMne punarAvRtti meM 'nelsana' kI jagaha 'iMgleMDa' zabda bar3hA diyA | * isase inake udAra vicAroM kA patA calatA hai / 1800 meM inhoMne apanI patnI ko talAqa de diyA thA, kyoMki (inakA prema leDI haimilTana se ho gayA thA / yuddha ho rahA thA aura ye sAmane khar3e kaipTena hArDI ko AjJA de rahe the ki inake bAyeM kandhe meM golI yA lagI, jisase prANaghAtaka ghAva lagA aura tIna ghaMTe ke bAda inakA zarIrAnta ho gyaa| inakA antima vAkya yaha thA - "Izvara kA dhanyavAda hai / maiMne apane karttavya kA pAlana " kiyA hai / " manuSya ko kabhI itanA santoSa aura prasannatA nahIM hotI, jitanI kartavya pAlana se hotI hai / ye nero (roma kA bAdazAha) 37-68 inhoMne kula caudaha varSa rAjya kiyA thA / saccaritratA kA abhAva yoM to bahutoM meM hotA hai, parantu ye una logoM meM the "jinake pahalU se havA bhI bacakara calatI thI / " inake pitA ke marane para inakI mAtA ne bAdazAha klADiyasa se zAdI kara lI aura usane inheM apanA uttarAdhikArI mAna liyaa| usake marane para taqhta para baiThe aura bar3I kar3AI se zAsana kiyA / inhoMne klADiyasa ke lar3ake kA z2ahara dilavA diyA aura apanI premikA ko prasanna karane ke lie apanI mAtA aura phira apanI patnI kA vadha kara DAlA / san 64 IsavI kI julAI meM roma meM itanI bar3I Aga lagI ki do tihAI zahara jala gayA / kahA jAtA hai ki inhIM ne Aga lagavA dI thI aura yaha bhI kahA jAtA hai ki ye dUra se isa bhayAnaka aura hRdaya vidAraka dRzya ko dekha rahe the aura eka purAnI kavitA par3ha rahe the, jisameM eka dUsare zahara ke jalane kA varNana thaa| bahuta-se IsAiyoM ko maravA DAlA aura bahutoM ke sAtha bar3I kaThoratA kA bartAva kiyA / inake qhilAfa riyAyA ne SaDyantra racA, parantu vaha saphala nahIM huA aura pa SaDyantrakArI mAra DAle gaye / inhoMne phira zahara navAnA zurU kiyA aura svayaM apanA mahala banavAne ke e iTalI ke kaI sUbe lUTe / eka dafA gusse meM Akara apanI patnI ko eka lAta mAra dii| vaha garbhavatI thI aura isa coTa se usakI mRtyu ho gii| phira klADiyasa kI lar3akI zAdI karanI cAhI, lekina usane inakAra kara diyA / isa antima vAkya phA 2 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 9 vajaha se use maravA DAlA / vahA~ se jaba nAummIdI huI taba eka dUsarI strI para tabIyata zrAI aura usake pati kA vadha karavAkara usase vivAha kiyaa| inake z2amAne meM kisI meM sadguNoM kA honA eka bar3A abhizApa thA / ye apane z2amAne ke bahuta bar3e kavi, tattvajJAnI aura saMgItazAstravizArada kahalAnA cAhate the / riyAyA bigar3I huI thI / anta meM vidroha saphala huA aura ye bhAge aura AtmahatyA kara lii| marane ke vakta inhoMne kahA thA - "saMsAra mujhameM kitanA bar3A kalA-kauzala kho rahA hai / " zAyada yaha mithyAbhimAna kI caramasImA hai / pAmarsTa (henarI jAna Tempela) lArDa 1784-1865ye iMglaiMDa ke pradhAnamaMtrI ke pada taka pahu~ce the| inake caritra meM kucha vicitratAyeM bhI thiiN| ye apanI rAya kA aise z2oroM se samarthana karate the ki tarka kI sImA ko bhI ullaMghana kara jAte the / inake bhASaNoM meM prAyaH eka prakAra kA rUkhApana hotA thA, jo sabhya samAja kI dRSTi meM anucita mAlUma hotA thA / ye aksara antarrASTrIya mAmaloM meM hastakSepa kiyA karate the / inhoMne marane ke vakta kahA thA - " maranA, DAkTara, vahI eka cIz2a hai jo maiM kabhI nahIM karU~gA" / saMsAra kI yahI eka cIz2a hai, jo sabako karanA par3atI hai / urdU kA eka kavi kahatA hai - "lAza para ibarata yaha kahatI hai 'amIra', Aye the duniyA meM isa dina ke lie / " po ( iDagara elana) 1809 - 49 - ye tIna hI varSa kI avasthA meM anAtha ho gaye the / inako eka amIra aura putravihIna saudAgara ne apanA uttarAdhikArI banA liyA thaa| abhI ye par3ha hI rahe the ki inako juvA~ khelane kI data par3a gii| inhoMne fauja meM naukarI kI / vahA~ ThIka kAma na karane kI vajaha se nikAla diye gaye / ye bhUkhoM marate, yadi inako likhanA na zrAtA hotA / ye akhabAroM meM likhA karate the / usase kucha mila jAtA thA aura kucha kitAbeM bhI likhI thIM / likhakara jo kamAte the vaha phira ur3A dete the aura phira roTiyoM ke lAle par3a jAte the / inakI patnI atyanta daridratA meM marI / inhoMne eka dafA AtmahatyA karane kI ceSTA kI thI / anta meM inakI eka aspatAla meM mRtyu huI / inakA AqhirI vAkya yaha thA - " he Izvara, merI AtmA kI sahAyatA www.umaragyanbhandar.com
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 sarasvatI karo, agara kara sakate ho" / jise janma bhara kisI se sahAyatA na milI ho use sahAyatA para kaise vizvAsa hotA ? koI bhI apane avaguNoM para nigAha nahIM DAlatA hai yaha qhayAla kiyA karatA hai ki vaha sahAyatA aura dayA ke yogya hai aura jo kucha galtI hai vaha dayA aura sahAyatA na karanevAle kI hai| a~garez2I meM eka kahAvata hai ki 'pahale yogya bano taba icchA kro'| eka dUsarA kahatA hai ki 'yogya bano parantu icchA na karo / 1 Tevela (phraiMsisa) 1483-155 3 - ye apane samaya ke bahuta bar3e vidvAn the / grIka, hebru, arabI, leTina aura phreMca Adi bhASAyeM acchI taraha jAnate the / svataMtra vicAroM ke AdamI the / kabhI sAdhutroM ke kisI sampradAya meM sammilita ho jAte the aura kabhI use chor3a dete the aura vahA~ se calate banate the / sabase bar3e pAdarI se inakI mitratA thI aura isa vajaha se inako agamya kaThinAiyoM kA sAmanA nahIM karanA par3A thA / inakA cikitsA zAstra kA bhI acchA jJAna thA aura cikitsaka kA bhI kAma kiyA thaa| ye acche vyaMgyalekhaka the / bahuta-sI pustakeM likhI haiN| inakI likhI eka pustaka se romana kaithalika aura proTesTeMTa donoM itanA nAqhuza hue ki kitAba kI bikrI roka dene aura lekhaka kA jalA dene kA zora macAyA thA / hAsya ke likhate samaya sabhyatA ko uThAkara tAkha para rakha dete the / usameM grAmINatA zrA jAtI thI / yadi yaha doSa na hotA to inakI kavitA ucca koTi kI ginI jaatii| inakI mRtyu ke pazcAt inakI jo pustaka prakAzita huI usameM bhI uparyukta doSa thA / inakI vidvattA ke jitane loga prazaMsaka the, utane hI yA usase adhika nindaka the / inhoMne marane ke samaya kahA thA-"paradA girane do ! (jIvanarUpI) prahasana samApta ho gayA / " bahuta acchA bhAva bahuta acche zabdoM meM prakaTa huA hai / skATa (sara vAlTara) 1771-1832 - a~garez2IsAhitya meM inakA bahuta nAma hai / ye eka prasiddha sainika gharAne ke the, para inhoMne sAhitya kSetra meM nAma kamAyA / sAhityika vizeSatAoM ke atirikta inameM do zArIrika vizeSatAyeM bhI thIM / ye calane meM la~gar3Ate the aura inakA mu~ha adhika caur3A thA | bacapana meM bImAra par3a gaye the / jAna to baca gaI, parantu na mAlUma kisa kAraNa se paira meM Dhabaka zra gii| mu~ha caur3A hone ke sambandha meM kahA jAtA hai ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 inake chaH puzta pahale ke vAlTara skATa kA putra viliyama bahuta khUbasUrata thA, aura eka dafA jaba usane sara giDana mare kI z2amIna para dhAvA kiyA taba pakar3a liyA gyaa| sara giDana ne yaha zarta kI ki yA to prANadaNDa svIkAra karo yA usakI tIna lar3akiyoM meM se jo sabase adhika kurUpa hai usase zAdI karo / viliyama ne zAdI karanA svIkAra kiyA aura vaha kurUpa kanyA eka Adarza patnI niklii| taba se isa vaMza ke saba logoM ke mu~ha caur3e hote Ate the / ye g2az2aba kI mehanata karane vAle the / jaba kAma karane lagate taba na khAne kA qhayAla rahatA, na ArAma kA / nirbhIka bhI bahuta the / eka qissA svayaM kahA karate the / eka dafA ye eka sarAya meM phuNce| usake mAlika se kahA ki sone ke lie eka kamare meM prabandha kara dIjie / mAlika ne kheda prakaTa kiyA aura kahA ki koI kamarA qhAlI nahIM hai sivA usa kamare ke jisameM eka palaMga para lAza par3I huI hai aura dUsarA palaMga qhAlI hai| unhoMne pUchA ki kyA vaha grAdamI kisI saMkrAmaka roga se marA thaa| mAlika ne kahA, nhiiN| taba inhoMne kahA ki usI kamare ke dUsare palaMga para mere sone kA intiz2Ama kara do| ye kahA karate the ki usa rAta se adhika acchI taraha maiM kabhI nahIM soyA / inakI pustakoM kI bar3I dhUma thI, hAthoM-hAtha cikatI thiiN| kahA jAtA hai ki inhoMne pustakeM likhakara 1,40,000 pauMDa kamAyA thA, parantu jisa DhATa-bATa se ye rahate the usake lie yaha grAmadanI kAfI nahIM thI / inake makAna kI prazaMsA meM eka ne kahA thA ki vaha patthara meM kavitA thI / ye kevala lekhaka hI nahIM the, bahuta bar3e kavi bhI the / anta meM RNI ho gaye / pakSAghAta ho gayA thA / prANAnta ke samaya inhoMne kahA thA- "tuma sabakA Izvara bhalA kare / aba maiM phira apane ko jAnatA hU~ / " yahI vaha jaba loga apanI vAstavikatA pahacAnate haiM / zeDana (ricarDa brislI) 1751 - 1816 - inameM vANI - bala bahuta thaa| inakA vaha bhASaNa va bhI zrAdara kI dRSTi se dekhA jAtA hai jo inhoMne vArena hesTiMgz2a para abhiyoga lagAye jAne ke samarthana meM diyA thaa| kahA jAtA hai ki a~garez2I bhASA meM isake jor3a kI spIca nahIM hai / isako sunakara loga mugdha ho gaye the / isakI prazaMsA meM piTa ne kahA thA ki yaha mAlUma hotA thA ki jaise 'kAmansa samaya www.umaragyanbhandar.com
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] antima vAkya sabhA' ke membara jAdUgara kI char3I ke nIce hoN| ye bahuta naye devatAoM ke pUjana ke pakSapAtI haiM aura inake upadezoM acche nATaka likhanevAloM meM se the / inake nATaka 'di se navayuvakoM ke caritra bigar3a rahe haiN| mukaddamA calA aura rAyavalsa' aura 'di skUla fAra skaiMDalsa' bahuta mazahUra haiN| inako prANadaNDa diyA gyaa| inhoMne tamAma dina apane inake nATaka jaba khele jAte the taba ye bhI abhinaya karate mitroM ke sAtha vyatIta kiyA aura zAma ko AjJAnusAra the| thor3e dinoM ke bAda nATakoM se inakI tabIyata haTa gaI, jahara pI liyaa| marane ke samaya inhoMne kahA thAyahA~ taka ki sAhitya se bhii| aba ye apanI patnI ko "kAyaTo, (ApakA eka mitra) eka murga kA balipradAna lekara laMdana cale Aye aura vahIM rahane lge| vahA~ Akara esakyUlApiyasa (eka devatA) ko karanA raha gayA hai|" ye phaizana ke paMje meM phaMse aura vaha jIvana vyatIta hone lagA zabda yadyapi mAmUlI haiM, tathApi isa bAta ke sUcaka avazya haiM jo ativyayatA kA paramocca zikhara thaa| 1780 meM 29 ki mRtyu ke samaya ke kaSToM ne pratijJA ko nahIM bhUlA pAyA thaa| varSa kI avasthA meM ye pahalI dafA pArliyAmeMTa ke membara vAlTera, phraiMsisa merI erUTa DI 1694-1778hue| parantu inakA pahalA bhASaNa asaphalatA kA pratirUpa inakA jIvana vicitra thaa| pahale kAnUna par3hane kA irAdA thaa| inake eka mitra ne inako salAha dete hue kahA thA thA, parantu ye usase bahuta jaldI ghabarA gye| ativyayI ki bahuta acchA hotA yadi ye apanA purAnA pezA karate zurU se hI the, isa vajaha se bApa nAkhuza thaa| bApa ne rhte| zerIDana ne apanA sira apane hAtha para rakhakara inako phrAMsa ke pratinidhi ke sAtha jo hAleMDa meM rahatA thA, uttara diyA ki vAk-zakti mujhameM hai aura vaha prakaTa kara diyA aura vahA~ se bhI ye apamAnita hokara lautte| hogii| aba ye apanI spIce raTa kara dene lge| inhoMne eka kavitA likhI, jisameM itane bar3e AkSepoM aura aura jaba apane Upara vizvAsa bar3hA taba jo kucha kahanA khulI taraha ke vyaMgyoM se kAma liyA ki inako jelakhAnA hotA thA saMkSepa meM eka kAg2az2a ke Tukar3e para likha lete the| jAnA par3A, aura isI aparAdha meM aura bhI kaI dafA usakI parizrama pratyeka kaThinAI para vijaya prApta kara sakatA hai, havA khAnI pdd'ii| lekina inakI Adata nahIM chuuttii| inakI jhijhaka jAtI rhii| phira inakA jo nAma huA vaha aba vidvattA meM koI sandeha nahIM thA aura na koI sandeha inakI bhI jIvita hai| aba bure dina aaye| inakI patnI kA caritra-hInatA meM thaa| bahuta-se kArabAroM meM inakA rupayA dehAnta ho gayA aura jisa aurata se inhoMne phira zAdI kI laga thA, jisase inako acchI AmadanI yii| inakA vaha inase z2yAdA rupayA barabAda karane meM baDhI haI thii| inako antima vAkya thA-- 'kRpA karake mujhe zAnti se marane thiyeTara se bhI kucha AmadanI nahIM thii| RNagrasta ho gaye diijie|" agara jIvana meM zAnti nahIM the| inhoMne marane ke vakta kahA thA--"zrAha ! maiM bilakula ke samaya usakI AzA karanI vyartha hai| barabAda ho gayA !" yaha dukhI hRdaya ke dukha ke zabda haiN| kATareTa jAna, ale grevinAila 1690-1736-ye hai. sAkreTIja-inakA janma san IsavI ke 469 varSa svIDena meM iMglaiMDa ke pratinidhi rahe the aura antarrASTrIya pahale batalAyA jAtA hai| ye grIkadeza ke sabase bar3e tattva. sikreTarI bhii| zarIrAnta ke samaya homara ke mahAkAvya ke nakI vizeSa ruci prAcAra-nIti se thii| ye yuddha kA eka dRzya inako yAda aA gayA, jisameM sarApIDana pahale fauja meM kAma karate the aura inakA bahAdurI meM bar3A senApati ne eka sainika se kahA thA- "bhAga nAma thaa| rAjanIti-kSetra inakA kSetra nahIM thaa| kevala se kaise baca sakate ho ? yadi hama saba mauta aura vRddhAvasthA kucha dinoM ke lie ye saciva-sabhA meM rahe the| inhoMne se baca sakate to bhAganA tarkayukta hotaa| parantu mauta hameM koI kitAba nahIM likhii| ye praznottaroM se upadeza dete cAroM tarapha se ghere hue hai, isalie maiM tumako upadeza dUMgA hai| inakA kahanA thA-"sadguNa jJAna hai, durguNa ajJAna ki yuddha karo aura Age bddh'o|" hai|" 399 meM ina para yaha abhiyoga lagAyA gayA ki antima vAkyoM meM zAnti aura santoSa ke atirikta Ijya-dvArA pUjita purAne devatAoM ke ye qhilAfa haiM aura upadeza bhI hote haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamArA Aja kA Arthika prazna rupayA ONE RUPEE EUR INDIA lekhaka, zrIyuta sItalAsahAya 1904 kTobara ke prathama saptAha meM, bikrI videzoM meM nahIM hotI thI, isalie unakA bhAva maddA lejisleTiva aseMbalI meM thaa| phrAMsa videzoM se qharIda jyAdA rahA thA aura videzoM rASTrIya pakSa kI ora se yaha meM beca kama pAtA thaa| phrAMsIsI kisAna Arthika saMkaTa meM / prastAva upasthita kiyA gayA paDa gaye the aura unake Upara karja kI mAtrA baDhatI jAtI thA ki rupaye kI kImata ghaTA thii| phrAMsIsI vyavasAyI kamaz2ora par3a rahe the / videzI vyava dI jaay| rupaye para vizeSa sAyoM ke makAbile meM unakA mAla garIM par3atA thaa| J rUpa se baTTA lagAne kA yaha isalie sarakSaNa kI pukAra uTha rahI thii| bekArI z2oroM prastAva ucita nahIM mAlUma hotA, lekina sampUrNa se bar3ha rahI thI aura sonA bAhara khicA jA rahA thaa| rASTrIya pakSa ne jisameM kAMgresa ke pratinidhi bhI zAmila the, landana ke 'TAImsa' ne phrAMsa kI sthiti nimnalikhita baTTA lagAne ke isa prastAva ko z2oradAra tarIke se samarthana zabdoM meM bayAna kI haikiyaa| gavarnameMTa kI ora se sara jemsa griga ne kahA ki isa varSa kI prathama chamAhI bhara phrAMsa ko rASTrIya jaba taka maiM z2indA hU~, rupaye kI kImata meM kamI na hone Arthika avasthA adhikAdhika zocanIya hotI rhii| duuNgaa| pariNAma yaha huA ki rupaye kI kImata pUrvavat eka 1932 se hI phreMca gavarnameMTa ke bajaTa meM ghATA rhtaa| ziliMga chaH peMsa hI kAyama rhii|| zraAyA hai aura pichale pAMca barasa meM to sarakArI karz2a 30 prastAva kyoM uThA--vyavasthApaka asembalI ke sAmane pratizata bar3ha gyaa| arthAta 270 araba ] isa prastAva ke Ane kA maukA yaha thA ki lagabhaga usI phreMka ho gayA thaa| samaya phrAMsa ne apane sikke phreMka kI kImata ekadama ghaTA cU~ki DAlara aura pauMDa tathA anya dezoM ke sikkoM ke dI, aura svIz2aralaiMDa, hAleMDa tathA iTalI ne phrAMsa kA anu- badale meM phrAMsa kA sikkA maha~gA milatA thA, isalie phrAMsa saraNa kiyaa| briTena aura amarIkA ne phrAMsa ke isa kArya ke niryAta para bar3A bhayaGkara AghAta par3atA thaa| phrAMsa kI ko protsAhana diyA aura usase sahayoga bhI kiyaa| isalie 62 araba phreka (82,50,00,000 pauMDa) se adhika pU~jI bhAratIya rASTrIya pakSa ne yaha kahA ki jaba yorapIya rASTra pichale 18 mahIne meM vahA~ se nikalakara videzoM ko calI apane-apane sikkoM kI kImata ghaTAkara apane niryAta-vyApAra gaI thii| phrAMsa kA niryAta-vyApAra aAyAta ke mukAbile meM ko protsAhana de rahe haiM aura apanI samasyAyeM hala kara rahe itanA kama ho gayA thA ki pratidina 5,00,000 pauMDa kAhaiM, hindustAna bhI usI mArga kA anukaraNa kyoM na kre| seAnA phrAMsa se videzoM ko DhoyA calA jA rahA thaa| . phrAMsa kI sthiti-phrAMsa ke sAmane aneka Arthika iTalI kI sthiti-iTalI ke sAmane bhI karIba-karIba samasyAyeM zrAgaI thiiN| jo cIjeM phrAMsa banAtA thA unakI yahI samasyAyeM thiiN| pahale to musolinI ne lIrA kI kImata Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1 ] rupayA ghaTAnA munAsiba nahIM smjhaa| unhoMne ina samasyAoM kA mukAbilA karane ke lie pahale to apanI yaha nIti banAI ki upaja bar3hAI jAya / kRSi kI upaja aura vyAvasAyika upaja itanI jyAdA kI jAya ki iTalI ko una cIz2oM ke lie kisI deza kA zrAzrita na rahanA pdd'e| unhoMne isa bAta kA anurodha kiyA ki iTalI ke loga kevala iTalI kA hI banA huA mAla kh'riideN| unhoMne upaja meM saralatA paidA karane ke lie har3atAla ityAdi karanA qAnUna banAkara varjita kara diyA / videzI mAla para sakhta cuMgI lagA dI / lekina unheM saphalatA nahIM milii| isI avasara para unhoMne bhI lIrA kI qImata 40 pratizata kama kara dii| jo lIrA mahAyuddha ke pahale eka pauMDa meM 25 milate the, ve hI 100 milane laga gaye / bhAratavarSa kI samasyAyeM - bhArata ke sAmane bhI grAja hai aura vinimaya kI dara kyA hai / vahI samasyAyeM haiM / (1) jo cIjeM bhAratavarSa paidA karatA hai unakA bhAva bahuta maddA ho gayA hai / (2) jo mAla hama videzoM meM becate the unakI mA~ga bahuta kama ho gaI hai / (3) hamArI videzI mAla kI qharIda jyAdA hai| disAvara kI bikrI kama hai / aura sonA to druta gati se DhoyA calA jA rahA hai / * (5) bhAratIya vyavasAya kamaz2ora ho rahe haiM / (6) bekArI bahuta z2yAdA hai | rASTrIya pakSa kA yaha kahanA hai ki jaba yahI samasyAyeM iMglaiMDa, phrAMsa, belajiyama, svIz2alaiMDa, hAlaiMDa, jApAna, iTalI amarIkA ke sAmane thIM taba unhoMne apane apane sikke kI kImata ghaTAkara hI ina samasyAoM ko hala kiyaa| hama rupaye kI kImata kyoM na ghaTAyeM ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( 4. bhAratIya grAmINa saMkaTa meM haiM aura qarz2a una para bahuta meM mArka aura amarIkA meM DAlara / bar3ha rahA hai| paM0 govindavallabha panta kA mata asembalI meM kAMgresa-pakSa ke upanetA panta jI ne isa viSaya para apanI rAya dete hue kahA thA "sTreliyA aura nyUz2IlaiMDa ne apane apane sikke kI kImata ghaTA dI hai| musolinI kisI samaya kahate the ki iTalI ne laurA ke lie rakta bahAyA hai / ve antima vakta taka lIrA kI qImata qAyama rakkheMge / unhIM musolinI ne Aja lIrA kA dAma ghaTA diyA hai / jaba hindustAna ke cAroM ora isa prakAra agni jala rahI hai taba kyA hindustAna ko cupacApa baiThanA cAhie ? merA yaha anurodha hai ki rupaye kA sambandha sTaliMga se tor3a diyA jAya aura bhArata kI sthiti dekhakara usakI nIti nirdhArita kI jAya / isa deza ke hitoM ko bher3a-bakarI kI taraha yorapa ke hita ke lie kadApi balidAna na karanA cAhie / " ( hindustAna TAimsa 10 AkTobara) kintu isa viSaya ko hama acchI taraha nahIM samajha sakate jaba taka hama yaha na jAna leM ki antarrASTrIya vyApAra kaise calatA hai, rupayA kI qImata kaise nizcita hotI 13 antarrASTrIya vyApAra kaise calatA hai ? - rupayA hindustAna kA qAnUnI sikkA hai / hindustAna bhara meM rupaye se hama apanI AvazyakatAoM kI cIz2a qharIda sakate haiM / lekina hindustAna ke bAhara agara hama rupayA lekara jAya~ to yaha sikkA nahIM clegaa| IrAna kA dirama yA gvAliyara kA paisA hindustAna ke bAz2Ara meM nahIM cala sakatA / hara eka deza kA sikkA alaga alaga hai / iMglaiMDa meM pauMDa calatA hai, phrAMsa meM pheMka, iTalI meM lIga, rUsa meM rUbala, jarmanI prazna yaha uThatA hai ki jaba hara eka deza kA sikkA judA judA hai taba antarrASTrIya vyApAra kaise calatA hai / a~garez2a seThiyA apanA kapar3A hindustAnI mAravAr3I ke hAtha becakara usakI kImata pauMDa ke rUpa meM caahegaa| mAravAr3I use pauMDa kahA~ se degA, kyoMki hindustAna meM to pauMDa kA calana hI nahIM hai / amarIkana TAiparAyaTara kI kampaniyA~ hindustAna meM apanI mazIneM becakara agara rupayA hI pAyeM to ve amarIkA meM vaha rupayA le jAkara kyA kareMgI ? vahA~ to DAlara cAhie / lekina jaba jaba hama videzI mAla mola lete haiM, taba dAma rupaye ke rUpa meM hI dete haiN| kyA isa deza se rupayA videzoM ko lada jAtA hai aura vahA~ galA diyA jAtA hai ? AyAta aura niryAta kI paribhASA - antarrASTrIya vyApAra vicitra DhaGga se calatA hai| jo mAla hama videzoM se, www.umaragyanbhandar.com
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 sarasvatI kharIdate haiM use 'zrayAta' kahate haiM aura jo mAla videzoM ko bhejate haiM arthAt videzoM meM becate haiM vaha 'niryAta ' kahalAtA hai / jaise 1930-31 meM bhAratavarSa ne 2 araba rupaye kA mAla videzoM se qharIdA thaa| bhArata kA 'zrayAta' vyApAra 2 araba kA thA / isI varSa isa deza ne 2 araba 26 karor3a kA mAla videzoM ke hAtha becA thA / yaha 'niryAta' vyApAra huA / agara 'niryAta' aura 'zrAyAta' ke vyApAra kI qImata barAbara huI to lena-dena barAbara ho jAtA hai| agara iMglaiMDa se bhArata ne pacAsa karor3a kA kapar3A qharIdA aura iMgleMDa ke hAtha pacAsa karor3a kA gehU~ becA to isakI z2arUrata nahIM raha jAtI ki koI raqama iMgleMDa se hindustAna zrAye yA hindustAna se iMglaiMDa jAya / vyApArI loga eka-dUsare para huDI-purI karake lekhA-jokhA barAbara kara lete haiN| lekina agara isa deza ne mAla becA jyAdA aura qharIdA kama to jyAdA qharIdane vAle deza ko yahA~ sonA bhejanA par3egA / apratyakSa AyAta va niryAta - eka bAta aura dhyAna dene kI hai / 'niryAta' pratyakSa bhI hotA hai aura apratyakSa bhI / 'zrayAta' pratyakSa bhI hotA hai aura apratyakSa bhI / pratyakSa AyAta to vaha hai jo vAstavika mAla kI sUrata meM AtA hai, jaise kapar3A, mazIna, moTara ityAdi / apratyakSa zrAyAta vaha hai jo zrAtA to nahIM hai, lekina usakI kImata denI par3atI hai| pratyakSa niryAta vaha hai, jise hama jahAz2a para lAdakara bhejate haiM, jaise gehU~, cAvala ityAdi / pratyakSa niryAta meM mAla to nahIM jAtA hai, lekina usakI kImata hameM mila jAtI hai / to kyA yaha pahelI hai ? apratyakSa AyAta aura niryAta kauna-sI cIz2a hai jo zrAtI to nahIM hai, lekina usakI qImata denI par3atI hai aura jAtI nahIM, lekina dAma mila jAte haiN| apratyakSa niryAta vaha nakada rakkama hai jo deza meM pU~jI ke lie zrAtI hai aura vyavasAya meM lagAI jAtI hai / jo nakada rakkama videzoM meM lagI huI pU~jI ke munAfe yA sUda meM AtI hai vaha pratyakSa niryAta hai| jo rupayA musAfira loga kisI deza meM jAkara qharca kara Ate haiM vaha usa deza ke niryAta meM samajhA jAtA hai / apratyakSa prAyAta vaha rakama hai jise koI deza apane yahA~ lagI huI videzI pU~jI kI mada seM sUda yA munAfe ke khAte meM adA karatA hai| jo peMzaneM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat videzI mulAz2imoM ko dI jAtI haiM unako rakama apratyakSa zrAyAta meM hI samajhI jAtI hai / pratyakSa AyAta aura niryAta ko adhika spaSTa karane ke lie maiM bhAratavarSa kA udAharaNa letA hU~ / isa deza meM relave meM tathA anya paradezI kampaniyoM meM karor3oM rupaye lage hue haiN| relave meM jo munAfA hotA hai, paradezI pU~jIpatiyoM ko prativarSa diyA jAtA hai / yaha rakama apratyakSa zrAyAta kahI jAyagI, kyoMki isa rakama ke badale meM hamAre pAsa koI mAla nahIM AtA hai, prativarSa rakkama hI adA karana par3atI hai| jo a~garez2a mulAz2ima bhArata sarakAra meM kAma kara cuke haiM, prativarSa apanI peMzaneM lete haiN| aneka mulAz2ima apanI apanI tanaqhvAhoM se bacAkara prativarSa karor3oM rupayA iMgleMDa bhejate haiM / yaha saba apratyakSa zrAyAta samajhA jAtA hai, kyoMki isa rakama ke badale meM jo cIz2a hindustAna ko milatI hai vaha apratyakSa hai / [ bhAga 38 isI prakAra pratyakSa niryAta ko bhI samajha lIjie / hindustAna kA pratyakSa niryAta bahuta kama hai, kyoMki bhAratavarSa kI pU~jI videzoM meM kahIM nahIM lagI hai aura na hindustAnI hI videzoM meM jAkara aisI U~cI U~cI jagahoM para niyukta haiM ki svadeza ko dhana bhejeN| isa deza kA apratyakSa AAyAta bahuta z2yAdA hai / hindustAna ke Upara qarz2a hai, use peMzaneM denI par3atI haiM aura yahA~ se karor3oM rupayA a~garez2a mulAz2ima bacAkara apane deza ko bhejate haiN| kevala qarz2a kI adAyagI kI mada meM 50 se 60 karor3a rupaye taka kI rakama bhAratavarSa prativarSa iMglistAna ko bhejatA hai 31 mArca 1931 ko bhArata sarakAra para iMglistAna kA nimnalikhita karz2a thA - lAkha pauMDa 31 mArca 1931 taka purAnA qarz2a 2927 mahAyuddha kI sahAyatA kI mada meM relave kI nyUTI iMDiyA-bila 161*3 518.6 prAviDeMTa phaMDa 33 " 33 60 26.6 karor3a rupayA 390.26 karor3a 766*5 = 102-2 www.umaragyanbhandar.com
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] rupayA prazna yaha thA ki antarrASTrIya vyApAra kaise calatA hai ? kara leN| lekina duniyA kI sabhI gavarnameMTa svadezI aura isakA niyama yaha hai ki pahale AyAta (cAhe vaha pratyakSa videzI sikke kI sarAfI meM hastakSepa karatI haiM aura ho yA apratyakSa) kI kImata niryAta ke rUpa meM (cAhe vaha kAnUna-dvArA yaha nizcita karatI haiM ki unakA bhAva kyA pratyakSa ho yA apratyakSa) adA kI jAtI hai aura agara ho / jaise bhArata- sarakAra ne san 1927 meM yaha nizcita . niryAta se aAyAta z2yAdA huaA to baileMsa aAfa TreDa apane kara diyA hai ki eka rupayA kA dAma eka ziliMga chaH peMsa khilAfa mAnA jAtA hai| agara AyAta kama hai aura ho| jisa bhAva para eka mulka kA sikkA dUsare mulka ke niryAta z2yAdA to baileMsa aAfa TreDa anukUla kahA jAtA hai| sikke ke rUpa meM bhunatA hai, arthazAstrIya paribhASA meM use sone kA pravAha-agara Upara bayAna kI huI bAteM 'vinimaya kI dara' kahate haiN| hama acchI taraha samajha gaye haiM to hameM spaSTa ho jAyagA ki vinimaya kA vyApAra para prabhAva-vinimaya kI dara hindustAna jo kucha mAla vilAyatoM se kharIdatA hai usake kA deza kI vyApArika sthiti para kAphI prabhAva par3atA hai| dAma vaha apane deza meM paidA huI cIz2oM ke rUpa meM adA agara aAja bhArata-sarakAra vinimaya kI dara badala de, arthAt karatA hai| apratyakSa pAyAta ke lie bhI use svadeza kI rupaye kI kImata eka ziliMga 6 peMsa na rakhakara kama yA cIjeM bhejanI hotI hai, arthAt jo karor3oM rupayA qarz2a ke jyAdA kara de to bhArata ke niryAta aura aAyAta vyApAra sUda ke rUpa meM yA peMzanoM ke rUpa meM jAtA hai vaha sabakA para bahuta prabhAva par3a jAya / agara Aja rupayA eka ziliMga saba gehU~, cAvala, jUTa ityAdi bhAratIya upaja kI sUrata meM 6 pasa kA na raha kara eka ziliMga 8 peMsa kA ho jAya / use denA hotA hai| agara aAyAta itanA adhika ho gayA to hamArA niryAta vyApAra bahuta hI kama ho jaaygaa| ki niryAta kI sUrata meM adA nahIM ho sakA to usake badale a~garez2a vyApArI Aja eka ziliMga 6 peMsa dekara 10 sera meM sonA jAtA hai| Aja-kala bhAratavarSa kA yahI hAla hai| gehU~ bhArata meM kharIda sakatA hai| parantu vinimaya kI dara ke araboM kA sonA isa deza se vilAyatoM ko calA gayA aura badala jAne para usI 10 sera gehU~ ke lie use 1 ziliMga barAbara jA rahA hai kevala isalie ki hama videzoM meM apanA 8 peMsa dene par3eMge, arthAt 2 peMsa z2yAdA / aisI sthiti niryAta-vyApAra itanA nahIM bar3hA pAte ki usase apane meM svAbhAvika hai ki vaha bhArata ke bAz2Ara meM na qharIdakara AyAta kI kImata adA kara skeN| usakI pUrti ke lie kisI dUsare bAz2Ara meM qharIdegA, jahA~ use sastA milegaa| hameM sonA bhejanA par3atA hai| pariNAma yaha hogA ki gehU~ kA disAvara meM jAnA banda ho ___ isa prakAra aAyAta, niryAta aura sonA ye tInoM jAyagA / mAravAr3I loga gA~va aura kasbe kasbe qharIda banda milakara antarrASTrIya vyApAra kA lekhA-jokhA barAbara rakhate kara deNge| gehU~ kA bhAva gira jaaygaa| 10 sera ke bajAya haiN| agara niryAta aAyAta se kama ho jAtA hai to hameM vaha 11 sera kA bikane lgegaa| kisAnoM kI Arthika sonA bhejanA par3atA hai| agara AyAta kama ho jAtA hai to dazA badatara ho jAyagI, kyoMki vahI mana bhara gehU~ jise sonA pAtA hai| becakara ve 4) pA sakate the, kevala 3||) kA ho jaaygaa| eka bAta aura hotI hai| agara hindustAna meM niryAta isa tabdIlI kA eka pariNAma aura bhI hogaa| vilAyatI ke mukAbile meM AyAta z2yAdA huaA to hindustAna ke mAla hindustAna meM sastA par3ane lgegaa| Aja jaba viniUpara videzI vyApAriyoM kI huMDI z2yAdA hogii| aisI maya kI dara 18 peMsa hai (1 ziliMga 6 peMsa , eka rupayA hAlata meM hindustAna ke sikke kI kImata arthAt rupaye dekara hama pA~ca gaz2a laGkAzAyara kI banI huI mArakIna kI kImata meM baTTA lagane lgegaa| rupaye kI kImata ghaTa kharIda lete haiM, kyoMki 18 peMsa meM 5 gaz2a mArakIna becane jaaygii| meM briTiza vyApArI kA paratA par3a jAtA hai / agara vinimaya vinimaya kI dara- gavarnameMTa agara svadezI aura ko dara badala gaI aura rupayA 20 peMsa kA ho gayA to videzI sikkoM ke pArasparika sambandha ko svatantra chor3a deM to briTiza vyApArI 20 peMsa meM 5 gaz2a 2 giraha mArakIna parate aArthika zaktiyAM usakA samatola apane DhaMga se nizcita ke sAtha de sakegA, arthAt eka rupaye meM hindustAna meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 3 5 gaz2a 2 giraha mArakIna milane lagegI / kisAna // kyoMki usake pratidvandvI una bAjAroM meM jahA~ usakA mAla ke bajAya ) gaz2a mArakIna pA jaaygaa| bikatA thA, aba bhAratavarSa ko nIcA dikhAkara apanA mAla dUsarA udAharaNa liijie| agara mujhe aAja eka beca rahe haiN| bhAva bar3hane kI koI sambhAvanA to bahuta dinoM briTiza kAra kharIdanI hai| usakA dAma 240 pauMDa hai| taka nahIM dikhAI detI aura cIz2oM kI kImateM aise paimAne para 18 peMsa vinimaya kI dara hone para mujhe usa kAra ke lie Akara ruka gaI haiM ki use sthira ho kahanA caahie| isa 3200) dene hoNge| agara vinimaya kI dara 20 peMsa ho deza meM cIz2oM ke banAne yA paidA karane kA qharcamAtra bhI jAya to vahI kAra mujhe 2880) meM mila jaaygii| mujhe Aja-kala kImata se nahIM vasUla hotaa| ye 320) kI bacata ho jAyagI / aisI hAlata meM, sAfa z2Ahira sikkoM kI kImata ghaTAnA sthiti ko ni: hai, isa deza meM moTara kI bikrI bar3ha jaaygii| detA hai| isase bhAratavarSa meM beroz2agArI bddh'egii| karz2a kA vinimaya kI dara se niryAta aura AyAta vyApAra para bhAra z2yAdA ho jAyagA aura agara saMsAra ke vyApAra meM aMkuza rakkhA jA sakatA hai| artha zAstra ke isa siddhAnta kucha garamI AI to hindustAna usase phAyadA na uThA se fAyadA uThAkara svatantra kaumeM vinimaya kI dara apane skegaa|" anukUla nizcita karake apane deza kA Arthika saMkaTa 'lIDara' kA mata-a~garez2I dainika 'lIDara' kA mata miTAne kA prayatna karatI haiN| hai ki "bhAratIya patrakAra aura vyApArI barasoM se isa bAta . isI siddhAna se prerita hokara phrAMsa, iTalI, svIz2a- ke lie Andolana kara rahe haiM ki rupaye kA bhAva ghaTA diyA leMDa Adi dezoM ne apane apane sikkoM kI kImata jAya, lekina gavarnameMTa bilakula aTala rahI hai| gavarnameMTa ghaTAI hai| apanI mudrA-nIti vaidezika pU~jI ke hita kI dRSTi se nizcita rAmrIya aura sarakArI dhAraNA-rASTrIya pakSa kI karatI hai, bhAratIya lokamata se nhiiN| yahI kAraNa hai ki yaha dhAraNA hai ki agara gavanameMTa apanI z2ida chor3a de gavarnameMTa 'vinimaya kI dara ghaTAne kA barAbara virodha karatI aura rupaye kI kImata 18 peMsa se ghaTA de to hindustAna ko rahI hai| niHsandeha rupaye kI kImata meM kamI kara dene kA bahuta phAyadA hogaa| prabhAva yaha par3egA ki videzoM meM hamAre mAla kI bikrI .. kintu sara jemsa griga kA apanA mata judA hai| ve baDhegI, svadezI bAz2Ara meM bhI bhAva meM unnati hogI aura samajhate haiM ki rupaye kA vartamAna bhAva kAyama rakhane meM hI videzI mAla kA AnA kama ho jaaygaa| bhAratIya vyavasAya hindustAna kI bhalAI hai| greTa briTena ne 1931 meM para yaha nIti saMrakSaNa kA kAma kara jaaygii| lekina isakA golDa-sTaiMDarDa chor3A, rupaye kA bhAva kAfI ghaTa gyaa| prabhAva una logoM para bhI par3egA jo apanI AmadanI kI amarIkA ne cA~dI kI kImata bar3hAne kA yatna kiyaa| bacata briTena bhejate haiN| jaba Arthika mAmaloM meM briTiza isase bhI rupaye kA bhAva ghaTA hai / ityAdi ityaadi| aura bhAratIya hitoM meM z2AhirA saMgharSa ho, briTiza hita hI zrI aDarakara kA mata--ilAhAbAda-vizva-vidyAlaya saphalamanoratha hotA hai| ....... 'maujUdA nIti briTena aura ke eka adhyApaka mahodaya ne bhI rASTrIya pakSa kA samarthana hindustAna donoM ke lie hAnikara hai| kiyA hai| ve likhate haiM zrI khetAna kA mA-isa sambandha meM iMDiyana cembara "yaha bAta anivArya hai ki yorapIya dezoM kA apane aAfa kamarsa ke feDarezana ke pramukha zrI khetAna ne apanA sikkoM kI kImata ghaTAne kA yaha nizcaya yorapa ke sAtha vaktavya prakAzita kiyA hai| ye bhI isI siddhAnta kA bhArata ke niryAta-vyApAra para vizeSa aMkuza kA kAma samarthana karate haiM ki rupaye kI kImata ghaTAI jaay| inakA kregaa| isa samaya bhArata ke vaidezika vyApAra kA lekhA to yaha mata hai ki agara bhArata-sarakAra rupaye ke sambandha meM usake bahata khilApha hai| aba usakI hAlata aura bhI rASTrIya pakSa ke isa prastAva ko mAna le to hindustAna kI badatara ho jaaygii| hindustAna isa bAta ke lie cillA aneka samasyAyeM hala ho sakatI haiN| . rahA thA ki usake sikke kI kImata aura bhI ghaTAI jAya, zrI khetAna kahate haiM-- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] rupayA "sara jemsa griga ne bhArata sarakAra kI ora se yaha dUsarI bAta yaha hai ki sabhI mAnate haiM ki anAja kA ghoSaNA kI hai ki ve rupaye kA maujUdA bhAva kAyama bhAva bahuta maddA hai| aura isakI vajaha se kisAnoM ko rkkheNge|" sara jemsa griga ne yaha bhI kahA hai ki "isake bahuta kaSTa hai| agara rupaye (vinimaya) kI dara ghaTA dI jAya viparIta koI bhI faisalA hindustAna ke hitoM ke khilAfa to anAja kA bhAva bar3ha jAyagA aura isa prakAra isa deza jaaygaa|" mujhe yaha kheda ke sAtha kahanA par3atA hai ki ke rahanevAloM kI bahuta bar3I saMkhyA ko bahuta kAfI gavarnameMTa kI yaha ghoSaNA kisI bhI prakAra bhAratavarSa ke hita sahAyatA pahu~ca skegii| meM nahIM kahI jA sakatI, kyoMki bhAratavarSa kA to hita sabase tIsarI bAta yaha hai ki madhyavarga kI duHkha-janaka adhika aAja isI bAta meM hai ki rupaye kA bhAva ghaTA beroz2agArI jo isa samaya khUba bar3hI huI hai, usI samaya dUra diyA jaay| ___ ho sakatI hai jaba svadezI vyApAra aura vyavasAya unnati - pahalI bAta to yaha hai ki hindustAna se videzoM ko kre| agara rupaye (vinimaya) kI dara ghaTa jAya to svadezI sone kA lagAtAra DhoyA jAnA kevala isI lie hai ki hamArA vyApAra aura vyavasAya ko bahuta sahAyatA mila jaaygii| niryAta-vyApAra itanA nahIM hai ki AyAta mAla kI kImata isalie agara deza ke hita kI bAta kI jAtI hai to hama usase pUrI karadeM aura sone ke bhejane kI z2arUrata na deza-hita to niSpakSa Alocaka kI dRSTi se rupaye ke maujUdA pdd'e| agara rupaye kI (vinimaya) dara munAsiba taura se bhAva ko kAyama rakhane meM kadApi nahIM hai| ghaTA dI jAya to natIjA yaha hogA ki baileMsa Afa TreDa agara gavarnameMTa isa viSaya para apanI nIti badala de hamAre pakSa meM ho jAyagA aura sone kA pravAha ruka skegaa| to vaha deza ke sAtha bahuta upakAra kregii| bhaviSya kA svapna lekhaka, zrIyuta girIzacandra panta phira jAga uTheMge roma roma meM mAnava re, uTha, aba bIta cukI / jJAna-prema ke soma-sindhu, ___ kali kI sapanoM-sI duHkha-rAta / phira barasa par3eMge sRSTi-hRdaya meM lakha, bhItara, dekha, umar3a par3ate pUrNa prema ke amRt-vindu| zata zata nava jIvana ke prabhAta ! re, vizva-prema kI jvalita jvAla meM ye nava prabhAta, lo, liye A rahe, ___ jala jAyeMge dainya tApa / nava nava satyoM kI divya sRSTi, . re, gUMja uThegA prema prema kA, yaha divya sRSTi bhara lAI, . hRdaya hRdaya meM amara jApa / Aloka prema kI amara vRsstti| aba turata bhasma hogA re saMcita, o amara vRSTi kI mandAkini, ahaMkAra kA andhakAra / bhara bhara prANoM meM mahollAsa / re, bATa johatI jaganmAta mAnavatA ke ye Adre netra, degI prANoM meM amRta DhAra / ro ro thakakara baiThe udaas| . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI-taTa kI sabhyatA lekhaka, zrIyuta paMDita amRta vasaMta isa lekha ke lekhaka paMDita amRta vasanta purAtattva ke mArmika vidvAna haiN| unhoMne apane isa lekha meM apane viSaya ke viziSTa jJAna kA hI nahIM paricaya diyA hai, kintu narmadA-sabhyatA ke siddhAnta kA khaNDana karate hue yaha bAta bhale prakAra siddha kara dI hai ki sarasvatI-taTa kI sabhyatA hI saMsAra kI sabase prAcIna Arya-sabhyatA hai| unhoMne apane siddhAnta ke samarthana meM jo vicArakoTi upasthita kI hai vaha akATya hI nahIM, hRdayagrAhI aura manoraJjaka bhI hai| tihAsa ke prasiddha vidvAn zrI karandIkara ne eka bhI koI vastu aba taka narmadA-ghATI meM nahIM milii| isa 2 vilakSaNa aitihAsika siddhAnta kI sRSTi kI hai| anveSaNa ke viSaya meM patroM meM jo samAcAra aura lekha isa siddhAnta kA nAma hai 'narmadA-ghATI kI sabhyatA' / zrIyuta prakAzita hue haiM unase yahI jJAta hotA hai ki vahA~ mauryakarandIkara ke isa siddhAnta kA Azaya yaha hai ki bhArata kAla ke pazcAt kI hI adhikAMza aitihAsika sAmagrI meM pralaya se bhI pUrva narmadA-ghATI meM eka ucca prakAra kI prApta huI hai| hA~, kucha prAcIna sthAnoM kA avazya patA sabhyatA thI, aura yahI bhArata kI Adima sabhyatA thI, jisakI lagA hai| parantu na to ve sindhu-sabhyatA ke samaya ke haiM nIMva rAjA pRthu vainya ne DAlI thii| vaivasvata manu ke samaya aura na unake dvArA una siddhAtoM kI puSTi hI hotI hai meM (I0 pU0 4200 meM) sAre uttara bhArata meM pralaya zrAyA, jinakA zrI karandIkara ne narmadA-sabhyatA kI prAcInatA tathA jisase bhArata kI sArI sabhyatA naSTa ho gii| purANoM meM mahattva ke samarthana meM peza kiyA hai| zrIkarandIkara kI kahA gayA hai ki narmadA-pradeza pralaya meM nahIM DUbA thA, isa asaphalatA kA mUla kAraNa yaha ki unhoMne purANoM meM ataH isakI sabhyatA usa pralaya se bhI pUrva kI honI varNita ghaTanAoM ko A~kheM mUMdakara satya mAna liyA hai caahie| zrIyuta karandIkara ne isa viSaya para bar3odA meM aura phira apane siddhAntoM kI sRSTi kara DAlI hai / prastuta sAtavIM oriyanTala kAnpharensa ke samakSa eka bhASaNa kiyA lekha meM purAtattva ke pramANoM-dvArA isa bAta kA digdarzana thA aura narmadA-ghATI meM anveSaNa karavAne ke lie apIla karAyA jAyagA ki pralaya ke pUrva bhArata meM eka aura hI kI thii| isake pariNAma-svarUpa kAnpharensa ne 'narmadA- sabhyatA thI, jisakI utpatti sarasvatI-nadI ke taTavartI ghATI-anveSaNa-maMDala' nAmaka eka maMDala kI niyukti pradeza meM huI thii| vAstava meM yahI bhArata kI prArambhika karake yaha kArya usako sauMpa diyaa| taba se narmadA-ghATI sabhyatA thI aura sindhu-sabhyatA isI kA vikasita rUpa thii| kI sabhyatA kA siddhAnta aitihAsikoM kA bahuta kucha dhyAna maiMne isa sabhyatA ko 'sarasvatI-sabhyatA' kA nAma diyA hai| apanI ora khIMca rahA hai| ukta maMDala aAja do varSa se kevala bhArata hI nahIM, barana sAre saMsAra kI sabase prAcIna narmadA-ghATI meM anveSaNaM kara rahA hai, parantu usako isa sabhyatA yahI 'sarasvatI-sabhyatA' thii| sabhyatA tathA isakI prAcInatA kI puSTi meM eka bhI mahattva pASANa-yuga pUrNa pramANa nahIM milA aura use nirAza honA pdd'aa| bhUgarbha-zAstra tathA purAtattva ke anveSaNoM-dvArA jJAta use na to pralaya ke pUrva kI koI vastu prApta huI, na usake huaA hai ki Adi meM mAnava-jAti jIvana-nirvAha ke kArya bAda kii| zrIyuta karandIkara kA kahanA hai ki narmadA- meM pattharoM ke Tukar3oM ko hathiyAra-auz2Ara ke taura sabhyatA vaha sabhyatA thI jo sindhu-sabhyatA se bhI pUrva vahA~ para vyavahAra karatI thii| usa samaya vaha nara-vAnara ke pracalita thI tathA usI sabhyatA meM se bhAratIya aura rUpa meM thii| isake pazcAt zArIrika vikAsa-dvArA jyoMmesopoTAmiyA kI sumeru-sabhyatA kA janma havA. thaa| jyoM vaha adhikAdhika mAnavatA kI ora agrasara hone parantu sindhu-sabhyatA se pUrva kI kyA, usake pazcAt kI lagI, tyoM-tyoM usake ina pattharoM ke hathiyAra-auz2AroM meM 1 . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] . sarasvatI-taTa kI sabhyatA sudhAra hone lagA / nukIle pattharoM ke aise sudhare hue auz2Ara bhAratavarSa meM ina dhAnyoM kI utpatti kA pratyakSa pramANa 'yUlitha' kahalAte haiN| ina yalithoM ke kAla kI 'mAnava- mila gayA hai, ataH bhAratavarSa hI vaha deza hai jahA~ sabase sabhyatA ko 'yalitha-sabhyatA' kahate haiN| ye yalitha bhI anya prathama manuSya-jAti ne khetI karanA siikhaa| yaha eka pattharoM-dvArA chIlakara aura adhika upayukta banAye gaye sarvamAnya siddhAnta hai ki jisa deza meM kRSi kA prArambha aura inake upayoga ke samaya kI sabhyatA 'ciliyana- hA, vahIM sabhyatA kA bhI janma hazrA hai, arthAt sabhyatA sabhyatA' khlaaii| isake pazcAt aura bhI sudhAra huaa| kI mAtA kRSi hI hai| usa samaya kI sabhyatA 'musTeriyana-sabhyatA' kahalAI / ina saptasindhu hathiyAra-auz2AroM kI sabhyatA ke samaya kA manuSya adhika kRSi ke janmasthAna pazcimottara-sImAprAnta meM citrAla, aMzoM meM nara-vAnara ( epa ) hI thA aura usameM vAstavika pazcima-kazmIra Adi pradeza ati prAcIna kAla se hI manuSyatva kA bIjAropaNa nahIM huA thaa| musTeriyana- Arya-jAti ke nivAsasthAna rahe haiN| Arya-jAti ne hI sabhyatA ke pazcAt kI 'renaDiyara-sabhyatA' AtI hai| sarvaprathama kRSi kA AviSkAra kiyaa| AryoM ke prAcInaisake samaya ke hathiyAra-auz2AroM ko dekhane se patA calatA tama graMtha Rgveda meM kRSi-jIvana kA hI citra pAyA jAtA hai ki isa samaya mAnava-jAti meM mAnavocita buddhi kA hai| jisa bhUmi meM AryoM-dvArA kRSi kA AviSkAra huA vikAsa hone lagA thaa| isake pazcAt kI sabhyatAyeM hI vaha pArvatya pradeza hone ke kAraNa isa kArya ke upayukta vAstavika mAnava-sabhyatAyeM kahalAtI haiN| inameM se pahalI nahIM thI; ataH AryoM ko dakSiNa meM paMjAba kI urvarA sabhyatA nava-pASANa-kAlIna kahI jAtI hai| isake yuga bhUmi kI ora khisakanA pdd'aa| yaha pradeza kRSi-kArya ke kA manuSya apane jaisA hI vAstavika manuSya thaa| Aja lie sarvathA upayukta thaa| isameM se hokara sAta nadiyA~ bhI aphrIkA, prazAnta mahAsAgara ke dvIpa-puMja tathA dakSiNa- bahatI thiiN| ataH isakA nAma 'saptasindhu' rakkhA gayA / amarIkA kI jaMgalI jAtiyoM meM yahI sabhyatA pAI jAtI hai| sArA paMjAba, rAjapUtAne kA uttarI aura pazcimI bhAga unake zikAra tathA gRha-kArya ke hathiyAra-auz2Ara tathA pAtra aura sindha isa saptasindhu ke antargata the| saptasindhu kI zrAdi pattharoM ke hI hote haiN| yUlitha-sabhyatA se lekara nadiyoM meM sarasvatI aura sindhu bahuta bar3I thiiN| sarasvatI nava-pASANa-kAlIna sabhyatA taka ke kAla ko vidvAn loga sindhu se bhI bar3I thii| yoM to Arya loga sAre saptasindhu pASANa-yuga kahate haiN| ___ meM phaila gaye the, parantu unakI sabhyatA kA kendra sarasvatI kRSi kA AviSkAra tathA sabhyatA kA prArambha hI thii| isakA taTavartI pradeza unake lie bar3A pavitra pASANa-yuga ke pazcAt mAnava-jAti meM dhAtu-yuga kA thaa| sarasvatI usa samaya AryAvartta ko do sImAoM meM prAdurbhAva huaa| dhAtu-yuga kA prArambha tAmra-yuga se hotA vibhakta karatI thii| isake pazcima kI ora kA bhAga hai / nava-pASANa-yuga ke aMta taka manuSya kI buddhi bahuta-kucha 'udIcya tathA pUrva kI ora kA 'prAcya' kahalAtA thaa| vikasita ho gaI thii| isI samaya kRSi kA AviSkAra isI kAraNa ina dezoM ke nivAsI Arya 'prAcya' aura huaa| kazmIra ke pazcimI bhAga aura pazcimottara-sImA- 'udIcya' kahalAte the| uttara-bha prAMta ke citrAla-pradeza meM ghAsa kI kucha isa prakAra kI 'prAcya' aura 'udIcya' do bhAgoM meM vibhakta haiM / kAnyakubja, jAtiyA~ prApta huI haiM jinake krama-vikAsa-dvArA hI gehU~ aura maithila Adi prAcya haiM tathA paMjAba, sindha, surASTra (kAThiyAjau ke paudhe utpanna hue haiM / gata varSa eka jarmana anveSaka- vAr3a) aura gujarAta ke brAhmaNa udIcya haiN| inhIM do dala isa viSaya meM anusaMdhAna kara gayA hai aura usane zAkhAoM meM se sArI brAhmaNa upajAtiyA~ utpanna huI haiM / yahI niSkarSa nikAlA hai ki bhArata ke isI bhabhAga meM sarva- udIcya-pradeza sarasvatI ke pazcimItaTa devayonivRtta se prathama gehU~ aura jau kI utpatti huI thii| aba taka misra yA mesopoTAmiyA taka phailA huA thA aura prAcya-pradeza kI mesopoTAmiyA gehU~ kA utpattisthAna mAne jAte the| parantu sImA isake pUrvI-taTa se baMgAla taka thii| Arya sarasvatI . isa bAta kA vahA~ koI pramANa nahIM prApta huaA thaa| aba ko itanA pavitra kyoM mAnate the ? yaha eka rahasya-pUrNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI . [bhAga 38 . . viSaya hai / isa para prakAza DAlane ke pUrva sarasvatI kahA~ se meM samudra nahIM thaa| kaccha kI miTTI kI parIkSA-dvArA vidita hokara bahatI thI, yaha nizcita kara lenA caahie| hotA hai ki vaha samudra kI bAlU-dvArA nahIM banI hai, barana sarasvatI ke pravAha kI khoja nadiyoM kI miTTI-dvArA banI hai. ataH sarasvatI ko : Rgveda-dvArA sarasvatI kI ThIka sthiti kA patA nahIM pazcimAbdhi arthAt araba sAgara meM girane ke lie aura lgtaa| vaha yamunA se pazcima kI ora bahanevAlI Age jAnA par3atA hogA / ranakaccha ke dakSiNa meM surASTra nadI batAI gaI hai| Aja bhI yamunA se pazcima kI aora arthAt kAThiyAvAr3a hai / isa pradeza ke bhUgarbha-zAstra-sambandhI sarasvatI nAma kI eka choTI-sI nadI bahatI hai, jo zivA- anveSaNa se patA lagA hai ki Aja se 1000 varSa pUrva lika parvatamAlA se nikala kara paTiyAle ke registAna meM surASTra aura gujarAja kI sImA ke bIca se eka bar3I nadI jAkara sUkha jAtI hai| kurukSetra isI sarasvatI ke taTa para pravAhita hotI thI jo ranakaccha kI ora se AtI huI sthita hai| khambhAta kI khAr3I meM giratI thii| isakA pravAha surASTra ko ..'avestA' tathA eka IrAnI zilAlekha ke anusAra sindhu- gujarAta se alaga karatA thA aura isa prakAra surASTra eka nadI ke pUrva kI aora kA pradeza 'harahatI' kahalAtA thaa| isase bar3A dvIpa thaa| kahate haiM ki yaha sindhu-nadI kA pravAha jJAta hotA hai ki sindhu se pUrva kI ora sarasvatI bahatI thA / isa nadI kA zuSka pravAha-mArga aba taka pAyA jAtA thii| manu ke anusAra sindhu aura sarasvatI ke bIca kA hai| jaba isa pradeza meM kisI varSa atyadhika varSA hotI hai yaha pradeza 'brahmAvata' aura 'devayonivRtta' kahalAtA thaa| taba pAnI isake pravAha meM baha calatA hai aura surASTra phira amarakoSa meM sarasvatI ko 'pazcimAbdhigAminI' kahA hai| eka dvIpa bana jAtA hai / san 1927 kI bhISaNa varSA meM isase jJAta hotA hai ki yaha 'pazcimAbdhi' arthAt vartamAna do mAsa taka yahI dazA rahI thii| rela-mArga banda ho gayA araba-sAgara se giratI thI / uttara rAjapUtAne kI danta- thA aura samudra-mArga-dvArA AvAgamana hotA thaa| isa kathAoM tathA madhyakAla kI musalamAnI tavArIkhoM dvArA prAcIna nadI kA pravAha itanA prabala thA ki isake kArara jJAta hotA hai ki uttara-rAjapUtAne meM madhyakAla meM eka surASTra aura gujarAta ke bIca khambhAta se isa aora eka 'hAkar3A' nAma kI nadI bahatI thI, jisakA zuSka pravAha- jhIla bana gaI thI, jo 'nala-sarovara' kahalAtI thii| yaha khAI detA hai| sAtavIM sadI se araboM sUkhI huI avasthA meM aba taka vidyamAna hai aura varSA ke ke sindha-zrAgamana ke vivaraNa se patA calatA hai ki usa dinoM meM bhara jAtI hai / isake Asa-pAsa kA pradeza 'nalasamaya sindhu nadI ke pUrva meM 'mihirAna' nAmaka eka bahata kAThA' kahalAtA hai| isa prakAra sarasvatI ranakaccha (jo bar3I nadI bahatI thii| 'impIriyala gez2eTiyara aAfa iMDiyA' usa samaya upajAU bhU-pradeza thA) ko pAra karatI huI kI pahalI jilda ke pRSTha 30 para likhA hai ki "sindhu- gujarAta (gurjara-rASTra) aura surASTra (yujAti kA rASTra) ke nadI ke pUrva kI ora una registAnoM meM jo kisI samaya bIca se pravAhita hotI huI khambhAta kI khAr3I meM, jo upajAU bhUmi the, eka prAcIna nadI kA zuSka pravAha-mArga araba-sAgara kA hI eka bhAga hai, mila jAtI thii| dRSTigocara hotA hai jo ranakaccha' meM jAkara giratI mahAbhArata, zalya-parva, meM kRSNa ke bar3e bhAI baladeva kI thii|" yahI prAcIna mihirAna kA pravAha-mArga thA jo pratisrotasarasvatI-yAtrA kA . bhaugolika vivaraNa pAyA ranakaccha meM giratI thI / vAstava meM hAkar3A aura mihirAna jAtA hai / baladeva ne yaha yAtrA surASTra meM prabhAsa (yahA~ kA pravAha hI sarasvatI kA pravAha thaa| kurukSetra kI somanAtha kA itihAsa-prasiddha maMdira thA) se prArambha kI sarasvatI paTiyAle ke ThIka usa registAna meM jAkara sUkha thii| isa yAtrA meM jo jo sthAna mArga meM Aye the unakA jAtI hai jisameM hokara hAkar3A bahatI thI / isase jAna vivaraNa mahAbhArata meM diyA huA hai / baladeva prabhAsa se sarasvatI karukSetra ke pAsa se gujaratI haI. calakara surASTa ranakacchavAlA bha-pradeza, pazcimI aura rAjaputAnA meM bahatI haI, ranakaccha meM uttarI rAjapUtAne ko pAra karate hue 42 dina meM kurukSetra jAkara giratI thii| parantu ranakaccha ke sthAna meM prAcIna kAla pahu~ce the| isake pazcAta ve himAlaya para sthita lakSaprasravaNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI taTa kI sabhyatA saMkhyA 1 ] parvata para pahu~ce, jahA~ sarasvatI kA udgama thA / isa prakAra sarasvatI zivAlika parvata mAlA se nikala kara kurukSetra ke pAsa se bahatI huI uttarI-pazcimI rAjapUtAnA, ranakaccha aura surASTra ko pAra karatI huI khambhAta kI khAr3I meM samudra se mila jAtI thI / yaha sthAna 'sarasvatI - sAgara - saMgama' kahalAtA thaa| purANoM meM prabhAsa (surASTra) ke nikaTa sarasvatI - sAgara saMgama kA ullekha bhI hai / parantu vAstava meM yaha sthAna yahA~ se kucha haTakara khambhAta ke nikaTa thA / sarasvatI ke taTa-pradeza meM tAmra-yuga kI utpatti prAcIna kAla meM rAjapUtAnA meM tA~bA pracura mAtrA meM prApta hotA thaa| aba bhI aneka sthAnoM meM yahA~ tA~bA nikalatA hai / sarasvatI isa pradeza meM se hokara bahatI thI, ataH usakA taTa pradeza tA~be kA prApti-sthAna thA / uttara sekara jaba Arya loga sapta sindhu meM base taba sarasvatI kA taTa pradeza hI unakI sabhyatA kA kendra rahA / yahA~ kRSi aura gRha kArya ke upayukta hathiyAra - zrauz2Ara banAne ke lie patthara ke sthAna meM unako tA~bA prApta huA / yaha dhAtu narama hotI hai, ata: saralatA ke sAtha isameM se manacAhe kAra kI vastue~ banAI jA sakatI haiM / isa prakAra sarasvatI taTa para sarvaprathama manuSya jAti patthara - yuga se tAmra- yuga meM AI / ' cAnhUDero' tathA 'vijanota' nAmaka sthAnoM kI khudAI meM tAmra-yuga kI isa zuddha sabhyatA ke avazeSa mila cuke haiN| ye sthAna sarasvatI ke zuSka pravAhamArga para hI pAye gaye haiM / yaha tAmra-sabhyatA sarasvatI ke pravAha ke donoM ora prAcya tathA udIcya pradezoM meM phaila gaI thI / saMyukta prAnta meM biThUra, fatehagar3ha, bihAra aura ur3IsA meM rA~cI, pAcambA, haz2ArIbAg2a, madhya - prAnta meM bAlAghATa, ga~geriyA tathA baMgAla meM siladA nAmaka sthAnoM meM isa tAmra-sabhyatA kI vastue~ mila cukI haiN| dUsarI ora sindhu, pazcimottara - sImAprAnta, bilocistAna, sIstAna, fArasa, ilAma tathA mesopoTAmiyA meM phurAta ke taTa taka isa sabhyatA ke cihna prApta hue haiN| mesopoTAmiyA tathA ilAma meM yahI sabhyatA 'proToilA - mAiTa-sabhyatA' ke nAma se prasiddha huI, jisako saMsAra kI sabase prAcIna sabhyatA kahate haiM / sumeru-jAti proTo- ilAmAiTa jAti ke pazcAt mesopoTAmiyA meM Akara basI thii| sumeru- sabhyatA ke pazcAt misra meM sabhyatA kA udaya huA thA / ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 21 saMsAra kI sarvaprAcIna proTo- ilAmAiTasabhyatA aura pralaya isa prakAra AryAvartta meM sarasvatI ke taTa - pradeza para mAnava-jAti ne sarvaprathama patthara-yuga se dhAtu-yuga meM padArpaNa kiyaa| DAkTara DI0 TerA nAmaka amerikana vidvAn ke matAnusAra bhI sindha- pradeza hI vaha bhUmi hai jo manuSya ko patthara aura dhAtu-yuga se milAtI hai / misra, mesopoTAmiyA, laghu- eziyA, krITa, madhya- eziyA, IrAna Adi saMsAra ke prati prAcIna kahe jAnevAle dezoM ke prAcInatama nagaroM kI antima taha kI khudAI meM pASANa yuga kI sabhyatA ke avazeSoM para kA~se kI sabhyatA ke hI avazeSa prApta hue haiN| pASANa aura kA~se kI sabhyatA kI madhyavartI tAmra-sabhyatA ke cihna kahIM nahIM prApta hue / isase vidvAnoM ne yaha niSkarSa nikAlA ki kA~se kI sabhyatAvAlI ye sumeru, khattI (hiTAiTa), krITana, misrI Adi jAtiyoM kI sabhyatAyeM kisI anya ajJAta deza meM tA~be kI sabhyatA meM se vikasita huI thIM / ina sabhyatAoM kI zrAdi-bhUmi kaunasA deza thA, yaha aba taka jJAta nahIM huA hai / jahA~ pASANa, tAmra aura kA~sA ina tInoM prakAra kI sabhyatAoM ke avazeSa eka-dUsare para kramabaddha pAye jAya~, vahIM ina sabhyatAoM kI utpatti kI sambhAvanA dikhAI de sakatI hai| mesopoTAmiyA ke. ura, pharA, kiza tathA ilAma ( IrAna kA dakSiNa-pazcimI bhAga) ke susA aura tapA-musyAna Adi sthAnoM kI khudAI meM kA~se kI sabhyatA ke nIce tAmra-sabhyatA ke avazeSa prApta hue haiM aura isake nIce pASANa-sabhyatA ke bhI cihna mile haiM / mesopoTAmiyA meM jahA~ jahA~ isa proTo- ilAmAiTa kahI jAnevAlI tAmra-sabhyatA ke avazeSa mile haiM, usake aura sumeru-jAti kI kA~se kI sabhyatA ke staroM ke bIca meM kisI bahuta bar3I bAr3ha ke pAnI dvArA jamI huI cikanI miTTI kA aneka fuTa (3 se 8) moTA stara prApta huA hai / yorapIya purAtattvavettAoM kA mata hai ki yaha miTTI kA stara usa bar3I bAr3ha dvArA banA thA jisako prAcIna granthoM meM nUha kA pralaya kahA hai / tAmra-yuga kI proToilAmAiTa - sabhyatA ke avazeSa isa pralaya ke stara ke nIce prApta hue haiM, ataH siddha hotA hai ki proTo- ilAmAiTasabhyatA kA astitva pralaya se bhI pahale thA / isa sabhyatA ke avazeSoM ke nIce kucha sthAnoM meM nimna zreNI kI pASANa www.umaragyanbhandar.com
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 sarasvatI sabhyatA ke cihna prApta hue haiN| yaha pASANa- sabhyatA atyanta nimna zreNI kI thI aura isameM se proTo- ilAmAiTa sabhyatA ke vikasita hone ke kucha pramANa nahIM mile, ataH purAtattvavettAoM kA kathana hai ki proTo- ilAmAiTa loga apanI tAmra-sabhyatA ke sAtha kisI anya deza se ilAma aura mesopoTAmiyA meM Akara base the / yahA~ Akara inhoMne yahA~ ke mUla nivAsI pASANa- sabhyatAvAlI jAti ko naSTa kara diyA yA bhagA diyA aura svayaM yahA~ basa gye| ye proTo- ilAmAiTa khetI karate the / inakI eka citra - lipi ke namUne bhI prApta hue haiN| ye kRSi tathA gRha kArya ke lie pazu pAlate the / Una ke vastra pahanate the / tA~be ke hathiyAra tathA auz2AroM ko upayoga meM lAte the| ye loga kisa mUladeza ke nivAsI the, isakA aba taka patA nahIM lagA / yaha jAti pralaya kI bAr3ha meM naSTa ho gaI, kyoMki pralaya ke stara ke Upara isakI sabhyatA ke cihna nahIM prApta hue, apitu sumeru-jAti kI kA~se kI sabhyatA ke cihna prApta hue haiN| pralaya kI vinAzakArI ghaTanA se ina logoM kI jo jana-saMkhyA bacI vaha punaH apane mUla deza ko vApasa calI gaI / ilAma meM susA tathA tapA-musyAna taka pralaya kI bAr3ha nahIM pahu~ca pAI thI, tathApi vahA~ ina logoM kI ujar3I huI bastiyA~ pAI gaI haiN| isase yahI siddha huA hai ki pralaya ke pazcAt isa jAti ke jo kucha loga bace 'punaH apane deza ko lauTa gaye / kucha ve sumeru-jAti ilAma meM berakhA nadI ke taTa para susA-nagarI ina logoM kI sabhyatA kA kendra thii| susA taka pralaya kA jala nahIM pahu~ca pAyA thA, tathApi ye loga usako chor3akara cale gaye aura susA ujar3a gayA / isa ujar3e nagara para dhUla mI zurU ho gaI aura kAlAntara meM yaha dhUla kA stara pA~ca phuTa moTA ho gyaa| isake pazcAt eka kA~se kI sabhyatAvAlI jAti kahIM se AI aura susA tathA sAre mesopoTAmiyA meM basa gii| yaha jAti sumeru kahalAtI thI / sumeru kA artha hai 'su' jAti / proTo- ilAmAiTa tathA sumerusabhyatA ke avazeSoM kI parIkSA karake DAkTara phreMkaforTa, DI0 morgana, DAkTara leMgDana Adi vidvAnoM ne nirNaya kiyA hai ki proTo- ilAmAiTa -sabhyatA kA hI vikasita rUpa sumeru-sabhyatA thI / arthAt sumeru- sabhyatA proTo- ilAmAiTa I Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 sabhyatA se hI utpanna huI thI / proTo- ilAmAiTa - jAti pralaya ke kAraNa svadeza vApasa calI gaI aura vahA~ isakI sabhyatA kA vikAsa huaa| isa vikasita sabhyatA kA hI nAma sumeru sabhyatA huA / sumera-jAti punaH apane pUrvaja proTo- ilAmAiTa logoM ke nivAsasthAna ilAma aura mesopoTAmiyA meM Akara basI / proTo- ilAmAiTa - jAti kA svadeza kauna-sA thA, pralaya ke pazcAt vaha kahA~ calI gaI thI aura kahA~ se punaH sumeru-sabhyatA ko lekara mesopoTAmiyA meM zrAI, saMsAra ke prAcIna itihAsa kA yaha eka ' mahattvapUrNa ulajhA huA prazna hai / proTo- ilAmAiTa tathA bhArata kI AmarI sabhyatA kucha varSa pUrva sindha- pradeza meM jo prAgaitihAsika sthaloM kI khudAiyA~ huI haiM unase isa mahattvapUrNa prazna kA uttara mila jAtA hai / isa pradeza meM sarasvatI nadI ke taTa pradeza para kisa prakAra pASANa-sabhyatA meM se tAmra-sabhyatA kI utpatti huI, isa viSaya meM pahale likhA jA cukA hai| isa tAmrasabhyatA ke avazeSa sindha- pradeza tathA usa pradeza meM jahA~ se hokara sarasvatI bahatI thI, kAfI parimANa meM prAta ho cuke haiN| sindha- pradeza ke zramarI nAmaka sthAna meM isakI niyamita khudAI huI hai, ataH sarakArI purAtatva vibhAga ke usa samaya ke adhikArI sara jAna mArzala ne isa tAmra-sabhyatA ko zrAmarIsabhyatA kA nAma diyA hai / zrAmarI sabhyatA tathA proTo- ilAmAiTa-sabhyatA kI vastue~ eka-dUsare se bilakula milatIjulatI haiM / zrAmarI - sabhyatA ke avazeSa svarUpa jo hathiyAra - auz2Ara, miTTI ke pAtra zrAdi vastue~ prApta huI haiM, ThIka vaisI hI vastue~ proTo- ilAmAiTa -sabhyatA kI pAI gaI haiM, ataH siddha hotA hai ki grAmarI tathA proTo- ilAmAiTa eka hI prakAra kI sabhyatA thIM, jisake saptasindhu meM sarasvatI- taTa para utpanna hone ke viSaya meM likhA jA cukA hai| proTo- ilAmA - iTa loga vAstava meM saptasindhu meM nivAsa karanevAle ve Arya-kRSaka the jo bilocistAna aura IrAna hote hue ilAma tathA mesopoTAmiyA kI urvarA bhUmi meM pralaya ke pUrva jA base the / mesopoTAmiyA kI mukhya nadI furAta amoniyA ke barphIle parvatoM meM se nikalatI hai| aisI nadiyoM meM aksara bhayaMkara bAr3he zrAyA karatI haiM / kucha varSa pUrva kazmIra meM barpha kA eka baMdha TUTa jAne se sindhu nadI meM bhayaMkara bAr3ha A gaI thii| ThIka aisI hI eka bar3I bAr3ha www.umaragyanbhandar.com
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sarasvatI-taTa kI sabhyatA rAta-nadI meM AI, jisake kAraNa isake taTa para basane- pralaya ke viSaya meM zrIjAyasavAla jI kA siddhAnta tAlI proTo-ilAmAiTa-jAti naSTa ho gaI / yahI pralaya kI mesopoTAmiyA meM pralaya ke cihna milane ke pazcAt gar3ha thI, jisakA varNana mesopoTAmiyA tathA bhArata donoM zrIkAzIprasAda jI jAyasavAla ne yaha siddhAnta peza kiyA dezoM ke prAcIna granthoM meM pAyA jAtA hai| sameru-jAti kI hai ki pralaya kI bADha mesopoTAmiyA se bhArata meM rAjagilagameza kI kathA meM yaha mUla pralaya-kathA pAI jAtI hai pUtAne taka phailI thI, kyoMki pralaya kI kathA mesopoTAmiyA aura isameM se hI yaha bebIloniyana, hiTAiTa (khattI) tathA tathA bhArata donoM dezoM meM pAI jAtI hai| zrIjAyasavAla heba-sAhitya meM phuNcii| jI se merA prazna hai ki bhArata ke atirikta yaha kathA pralaya ke kAraNa proTo-ilAmAiTa-jAti kA pesefika meM sthita pAlInIziyA ke dvIpa, meksiko tathA bhArata-Agamana perU meM bhI pAI jAtI hai to kyA hama yaha mAna sakate haiM ilAma tathA IrAna ke jina U~ce pradezoM para proTo- ki pralaya mesopoTAmiyA se prArambha hokara bhArata ko DubAtA ilAmAiTa-jAti kA jo jana-samudAya rahatA thA aura jo huA, polInIziyA para phailatA huaA, meksiko aura perU u~cAI para rahane ke kAraNa pralaya se baca gayA thA vaha taka jA pahu~cA thA, kyoMki ina dezoM meM bhI yaha kathA pAI punaH apanI mAtRbhUmi AryAvarta ko vApasa calA gyaa| jAtI hai / itanA hI nahIM, yorapa ke aneka pradezoM meM bhI isa samaya yahA~ vaivasvata manu kA rAjya thA aura RSi gaNa yaha kathA pracalita hai / pralaya ke vistAra ko mesopoTAmiyA rAtapatha brAhmaNa kI racanA kara rahe the| pralaya ke kAraNa se bhArata taka mAnanA bilakula ayukta hai| mesopoTAmiyA mesopoTAmiyA meM Arya-jAti ke jana-dhana kI bhayaMkara aura rAjapUtAnA ke madhya meM IrAna aura bilocistAna kA hAni huI thI, ataH isa jAtIya ghaTanA ko zatapatha saikar3oM mIla lambA pradeza hai, jisameM aneka parvatamAlAyeM brAhmaNa meM sthAna diyA gayA / zatapatha brAhmaNa meM jo pralaya- bhI haiN| kyA hama mAna sakate haiM ki pralaya mesopoTAmiyA kathA pAI jAtI hai usameM yaha kahIM nahIM likhA hai ki pralaya se prArambha hokara isa saikar3oM mIla lambe pradeza ko pAra kI yaha ghaTanA bhAratavarSa meM ghaTita huI thii| usameM likhA karatA huaA tathA vahA~ kI parvata-mAlAoM ko DubAtA huA hai ki pralaya ke samaya manu kI nAva uttarI parvata kI ora rAjapUtAne taka A pahu~cA thA ? yadi yahI bAta thI to vaha cala dii| isa uttarI parvata ko bhAratIya vidvAnoM ne binA rAjapUtAne se bhI Age kyoM nahIM bar3hA ? ina pradezoM ke sabhajhe-bUjhe hI himAlaya-parvata mAna liyA hai| bhArata ke bhUgarbha-dvArA kisI aisI ghaTanA kA honA bilakula pramANita bhagarbha-dvArA yaha bAta siddha nahIM hotI hai ki kisI samaya nahIM hotaa| sAre uttara-bhArata para jala-pralaya AyA thaa| yadi pralaya prAcIna bhArata kI sImA aura mesopoTAmiyA vAstava meM bhAratavarSa kI hI ghaTanA thI to muheM-jo Dero* maiM isa bAta kA varNana kara cukA hU~ ki pralaya kI aura har3apyA kI khudAiyoM meM isake cihna prApta hone caahie| kathA bhArata meM kisa prakAra aaii| zatapatha brAhmaNa tathA parantu ina khudAiyoM meM kahIM bhI pralaya ke cihna nahIM sumeru-sAhitya kI pralaya-kathAyeM eka dUsare ke samAna hI prApta hue haiM / parantu mesopoTAmiyA meM isake pratyakSa cihna haiM / kevala nAyaka ke nAmoM meM farka hai| zatapatha brAhmaNa kI pAye gaye haiM aura ve bhI ThIka vahA~ ke prathama rAjavaMza kI kathA kA nAyaka manu hai aura sumeru-pralaya-kathA kA nAyaka vastutroM ke nIce ke stara meM / mesopoTAmiyA tathA bhArata UtAnapiztima hai / mesopoTAmiyA meM jisa proTo-ilAmAiTadonoM dezoM ke rAjavaMzoM kA prArambha pralaya se hI hotA hai| jAti ko isa ghaTanA kA sAmanA karanA par3A thA vaha bhAraataH pralaya ke cihnoM kA mesopoTAmiyA meM vahA~ ke prathama tIya vaidika Arya-jAti hI thI, yaha maiM siddha kara cukA rAjavaMza kI vastuoM ke nIce milanA svAbhAvika hI hai| huuN| aAja ke bhArata ko hamako prAcIna kAla kA bhArata * hindI meM isako mohana jo dAro yA daDo kahate haiM jo bila nahIM samajhanA caahie| usa samaya laghu-eziyA se aAsAma kula azuddha hai| isa sthAna kA vAstavika nAma 'muheM-jo-Dero hai. taka bhArata kI sImA thii| Rgveda meM IrAna taka kA nisakA artha sindhI-bhASA meM murdo kA sthAna hai| bhaugolika vivaraNa pAyA jAtA hai| isase siddha hotA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 bhArata ki usa samaya gaMgA kI talahaTI se IrAna taka zrAryAvartta kI sImA thI / jyoM-jyoM zrArya jAti kA adhikAdhika vistAra hotA gayA, tyoM-tyoM AryAvartta kI sImA bhI vistRta hone lagI aura zatapatha brAhmaNa ke racamA-kAla meM vaha mesopoTAmiyA taka jA phuNcii| isake pazcAt vaha laghueziyA taka jA pahu~cI thii| viSNu purANa (tIsarA adhyAya) meM kI pUrva se pazcima kI sImA ke viSaya meM likhA haipUrve kirAtA yasyAnte pazcime yavanAH sthitAH ||8|| arthAt isake pUrvI bhAga meM kirAta tathA pazcimI bhAga meM yavana base hue haiM / kirAta AsAma kI prAcIna jati thii| Aja bhI vahA~ kI yAtrA, jimadAra, khAmbu zrAdi bhASAyeM kirAtI bhASAyeM kahalAtI haiM / yavana yUnA niyoM kA prAcIna nAma hai, yaha prasiddha hI hai| yUnAnI 'grIka' kahalAne ke pUrva 'yavana' kahalAte the, isI lie laghueziyA ke nikaTa jahA~ ve rahate the vaha bhUbhAga 'grAyoniyA' kahalAtA thA / bAibila meM bhI inakA nAma 'javana' likhA huA hai| jaba bhArata kI sImA pazcima meM laghu-eziyA taka thI taba mesopoTAmiyA bhI bhArata ke antargata thA / isa sthiti meM pralaya kI ghaTanA ko vartamAna saMkucita bhArata kI sImA meM ghasITane kA prayatna nahIM karanA cAhie / mesopoTAmiyA tathA bhArata ke eka deza hone kA pramANa yaha bhI hai ki donoM dezoM ke rAjA bhI eka hI the / bhArata kA rAjavaMza jisa prakAra pralaya se prArambha hotA hai, usI prakAra sumeru (mesopoTAmiyA ) kA bhI / kevala eka rAjA ke nAma kA antara pAyA jAtA hai| bhArata kA prathama rAjA manu thA aura sumeru kA ikSvAku thaa| inake pazcAt rAma ke tIna pIr3hI pazcAt taka ke rAjAoM ke nAma kramapUrvaka donoM dezoM kI vaMzAvaliyoM meM eka-se pAye jAte haiMbhAratIya vaMzAvalI sumeru- vaMzAvalI manu - ikSvAku vikukSi (bhAI nimi) puraMjaya : zranenA sarasvatI puna puna anu upasaMhAra / pralaya ke pUrva aura pazcAt bhArata meM kauna-sI sabhyatA thI, isakA isa lekha meM bhalI bhA~ti vivecana ho cukA hai| narmadA sabhyatA na to vAstava meM koI sabhyatA thI, na pralaya ke pUrva isakA astitva thA / pralaya uttara-bhArata meM ghaTita hI nahIM huA thA / ataH narmadA upatyakA kA pralaya meM na DUbanA paurANika kapola kalpanA hI hai / ina purANoM ke AdhAra para hI zrI karandIkara ne apanI 'narmadAsabhyatA' ke siddhAnta kI sRSTi kara DAlI hai| yadi unhoMne purAtatva kA AdhAra liyA hotA to kabhI narmadA-sabhyatA ke viSaya meM vidvAnoM ke sammukha ve ukta nirNaya na rakhate jisake anusandhAna meM unako saphalatA prApta ho rahI hai / pralaya ke pUrva vAstava meM bhArata meM vaha sabhyatA thI, jisakA hamane isa lekha meM 'sarasvatI sabhyatA' nAma diyA hai / sindhu sabhyatA sarasvatI sabhyatA kA hI vikasita rUpa thI aura sumera, hiTAiTa, krITana, misrI Adi sabhyatAyeM sindhasabhyatA kI hI putriyA~ thIM / isa mahattvapUrNa viSaya para maiMne abhI hAla meM 'manuSya aura sabhyatA kI janmabhUmi bhArata' nAmaka grantha likhA hai, jisameM saMsAra bhara ke purAtattva tathA prAcIna sAhitya kA maMthana karake akATya yuktiyoM dvArA yaha siddha kiyA hai ki manuSya kA vikAsa bhArata meM hI huA thA aura yahIM usakI sabhyatA kI utpatti huI thI bakkusi (bhAI nimI) aura yahIM se vaha saMsAra bhara meM phailI / pralaya kI ghaTanA kA kAla I0 pU0 4200 nahIM thA, jaisA ki zrI karandIkara mAnate haiM, kintu I0 pU0 3475 thA / ukkusi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 sumeru- vaMzAvalI meM ikSvAku ko prathama rAjA mAne jAne kA yaha kAraNa hai ki manu ke kAla meM mesopoTAmiyA meM pralaya kI bAr3ha Ane ke kAraNa zrArya loga bhArata vApasa A gaye the / isake pazcAt hI zIghra pralaya kA bhaya jAte rahane para ikSvAku ke sAtha ve punaH mesopoTAmiyA pahu~ce, jahA~ unhoMne sumeru - sabhyatA kI sthApanA kI / yaha sumeruArya sabhyatA surASTra (kAThiyAvAr3a) se ikSvAku ke sAtha samudra-mArga-dvArA mesopoTAmiyA pahu~cI thI / www.umaragyanbhandar.com
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ raMgUna se AsTreliyA lekhaka, zrIyuta bhagavAnadIna dube zrIyuta dube jI una thor3e-se bhAratIyoM meM haiM jinhoMne saMsAra kA khUba bhramaNa kiyA hai| apane isa lekha meM dube jI ne apanI raMgUna se AsTreliyA kI havAI yAtrA kA sundara varNana kiyA hai, jo pAThakoM ke lie rocaka hogA / gUna tathA bhAratavarSa se AsTreliyA jAne ke lie tIna rAste haiM / pahalA kolambo hokara, dUsarA siMgApura se jAvA - bAlI dvIpa hote hue aura tIsarA vAyuyAna se| pahale aura dUsare samudrI mArga haiM aura jahAz2a - kampaniyA~ bambaI aura kolambo se nihAyata saste kirAye para vApasI TikaTa becatI haiN| kolambo se brisabena taka kA eka tarafa kA pahale darje kA kirAyA 700) hai, para 2 mahIne kA vApasI TikaTa 72 725) | meM milatA hai / bahuta-se sarakArI aphasara do mahIne kI chuTTI lekara isa vApasI TikaTa kA lAbha uThAte haiM / yAtrI darje kA vApasI kirAyA 400 ) hai / Ane-jAne meM do mahIne lagate haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat jagAyA jAU~gA | 4 ||| baje choTA nAztA milegA / 5 baje moTara grAvegA, jo mujhe eyaroDroma le jAyagA | 5 ||| baje vAyuyAna ravAnA hogaa| pAThaka jAnate hoMge ki 'iMpIriyala eyaravez2a' ke vAyuyAna landana se karAcI taka Ate haiM / karAcI se siMgApura taka iMDiyana eMDa TrAnsakAnTIneMTala eyaravez2a ke vAyuyAna calate haiN| siMgApura se brisabena taka 'kanTAsa empAyara eyaravez2a' kA daurA rahatA hai| ye tInoM kampaniyA~ alaga alaga haiM, para 'iMpIriyala eyaravez2a' kA sabameM hAtha hai / iMpIriyala va iMDiyana eyaravez2a meM musA - firoM ko 33 pauMDa taka sAmAna mufta meM le jAne kA milatA hI hai, para yadi musAfira kA vaz2ana 178 pauMDa se kama hai to itanA sAmAna vaha aura muphta le jA sakatA hai jitanA usakA vaz2ana 178 pauMDa se kama ho / kanTAsa meM sirfa 33 pauMDa sAmAna mufta le jAne kI ijAz2ata hai, musAfira kA vaz2ana kitanA bhI ho / havAI jahAz2a kA raMgUna se brisabena kA 1200) eka tarafa kA kirAyA hai| vApasI TikaTa 2140 ) meM milatA hai / mujhe itanA sAvakAza nahIM thA ki maiM samudrI yAtrA kara sakatA, isalie maiMne vAyuyAna dvArA hI zrAnA-jAnA taya kiyA / vAyuyAna raMgUna se brisabena 5 roz2a meM pahu~cA jAtA hai| raMgUna se siMgApura taka kA vivaraNa bahuta dafA nikala cukA hai / maiM siMgApura se AsTreliyA taka ke apane havAI yAtrA ke anubhava isa lekha meM likhatA hU~ / siMgApura meM vAyuyAna ke yAtrI vahA~ ke vikhyAta raifilsa hoTala meM ThaharAye jAte haiN| rAta kA bhojana karake jaba maiM kamare meM AyA taba kanTAsa empAyara eyaravez2a kA jisake vAyuyAna AsTreliyA jAte haiM, noTisa mez2a para rakkhA pAyA / usameM likhA thA ki maiM 4 || baje subaha iMDiyana eyaravez2a kI apekSA kanTAsa ke vAyuyAna choTe haiN| ATha AdamiyoM kI jagaha hai, para DAka itanI z2yAdA rahatI hai ki tIna musAfiroM se z2yAdA nahIM liye jAte / choTe hone para bhI ina vAyuyAnoM kI gati iMDiyana eyaravez2a kI tulanA meM adhika hai| AsTreliyA jAnevAle do musAfira aura the / eka misTara barTarAma jo briTiza eyara minisTarI ke muhakame ke the aura jo naI phlAiMga boTa ke sambandha meM nyUz2IlaiMDa jA rahe the| dUsarI misez2a smitha thIM, jinhoMne landana 22 agasta ko chor3A thA, para 25 www.umaragyanbhandar.com
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 sarasvatI [AsTreliyA kI bher3oM kA eka jhuMDa ] mArgagata durghaTanAoM ke kAraNa misTara barTarAma se jinhoMne landana 2 sitambara ko chor3A thA, siMgApura meM mila gaI thiiN| flAiMga boTa ke pAnI meM gira jAne ke kAraNa inako viMDasI alekjeMDriyA jahAz2a se AnA pdd'aa| phira baiharIna meM eyaroDroma na milane ke kAraNa marusthala meM utaranA par3A, jahA~ se 34 ghaMTe ke bAda Ara0 e0epha0 ke vAyuyAna dvArA anya yAtriyoM ke sAtha bacAI gii| kAnapura meM iMjina ke bigar3a jAne ke kAraNa eka roz2a par3I rahIM aura raMgUna meM cAra roz2a / itanI vipatti jhelane para bhI ye z2arA bhI hatotsAha nahIM huI thiiN| misez2a smitha aura misTara bardarAma donoM milanasAra va ha~samukha the, aura hama loga Apasa meM khUba hila-mila gaye / vAyuyAna yathAsamaya udd'aa| bahusaMkhyaka videzayAtrAoM meM maiMne aneka havAI safara kiye haiN| isalie yAdI ho jAne ke kAraNa naye car3havaiye kI taraha mujhe vAyuyAna ke z2amIna chor3ane para koI dhar3akana nahIM mAlUma pdd'ii| godhUli kI velA thii| sUraja kI sirfa lAlimA naz2ara AtI thii| dhIre dhIre prakAza bar3hane lgaa| choTe choTe kaI dvIpa- samudAya nIle samudra meM phaile hue the / bikhare hue bAdaloM kI chAyA sUraja ke nikalane para samudra meM kAle dhabboM kI taraha dikhatI thii| sAta baje kaMTrola rUma jahA~ baiTha kara vAyuyAna vAhaka vAyuyAna calAte haiM, khulA / isa vAyuyAna meM bhI cAra iMjina the aura do claanevaale| calAnevAloM meM eka kaipTana thA aura dUsarA farsTa grAfisara / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [bhAga 38 kanTAsa ke sabhI calAnevAle AsTreliyana haiN| farsTa Afisara ne Dibbe se nikAlakara saiMDavica va phala pratyeka musAfira ko diye aura khA lene ke bAda eka eka gilAsa lemoneDa / vAyuyAna kI ur3Ana samudra ke Upara se hI z2yAdAtara thii| kabhI kabhI jAvA dvIpa kA kinArA dikha jAtA thA / 10 baje ke karIba beTeviyA zahara kA darzana huaa| savA dasa baje vahA~ ke eyaroDroma meM vAyuyAna utraa| eyaroDroma ke eka kamare meM nAzte kA sAmAna lagA huA thA / hama loga khAne ke lie baiTha gye| udhara vAyuyAna meM peTrola aura tela bharA jAne lgaa| khAnA Daca tarIke kA thA aura umdA banA huA thaa| itane meM kaptAna ko mausima kI riporTa dI gii| par3hakara usane mu~ha bigaadd'aa| mAlUma huA ki 'heDa viMDa' hai| havA va pAnI kI jA~ca ke lie jagaha jagaha para meTerinolAjikala dafara khule hue haiN| z2amIna se 10-12 haz2Ara phuTa kI U~cAI taka jisake bIca meM vAyuyAna ur3A karate haiM, havA eka-sI nahIM rhtii| kabhI kabhI to dasa haz2Ara phuTa ke Upara havA kA rukha bilakula viparIta rahatA hai| z2amIna para havA pUrva se pazcima hai to vahA~ pazcima se pUrva ho sakatI hai| isI taraha havA ke vega meM bhI parivartana hotA rahatA hai| nIce zrA~dhI calatI ho to Upara zAnta bhAva ho sakatA hai| bahudhA meTiriyolAjikala dakkaravAle gubbAre ur3Akara isakI jA~ca kiyA karate haiN| vAyuyAnavAhaka bhI qhabareM dekara meTiriyolAjikala dafaroM kI [AsTreliyA kA eka jaGgala kA mArga ] www.umaragyanbhandar.com
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] raMgUna se AsTreliyA sahAyatA karate rahate haiN| deza ke bhinna bhinna sthAnoM se bhI bAdala aura havA ke sambandha meM usa daphtara meM ghar3I ghar3I para tAra pAyA karate haiM / qhabaroM aura svakIya jA~coM kA sArAMza nikAlakara vAyuvijJAnavizArada apanI rAya kAyama karatA hai aura usakI saba vAyuyAnavAhakoM ko sUcanA detA hai| vAyuyAnavAhaka yathArtha sUcanA pAkara jisa u~cAna se unheM munAsiba samajha par3atA hai, apanA vAyuyAna calAte haiN| jo riporTa kaptAna ko milI usase z2Ahira huA ki do haz2Ara phuTa ke Upara havA kA vega bar3hatA jAtA thA aura 15,000 phuTa taka bhI usase bacane kI guMjAiza nahIM thii| kaptAna ne taya kiyA ki 2,000 phuTa ke nIce se hI ur3anA hogaa| khaira 11 baje hama loga apanI apanI jagaha para baitthe| beTeviyA se soirAbeyA ko z2amIna ke Upara se rAha thii| kevala 1,600 phuTa kI u~cAI se ur3ane kI vajaha se nIce kA dRzya sAfa sAfa dikhAI detA thaa| jhokoM se vAyuyAna karavaTeM letA tathA Upara-nIce ho jAtA thaa| yAna ke kaI phuTa ekAeka girane para dila dhar3akane lagatA thaa| vaise hI usake ekAeka Upara ur3ane para hama cauMka par3ate the| aise hI maukoM para 'eyara-sikanesa' musAfiroM ko ho jAtI hai, para Izvara kI dayA se eyara-sikanesa aura sI-sikanesa se eka bhArI jaGgalI vRkSa girAyA jA rahA hai (AsTreliyA)] maiM bilakula barI huuN| kA~ca kI khir3akiyoM se nIce hare-bhare kheta lahalahAte jyAdA rahatI hai| bahuta zIghra hI isakA anubhava hone lgaa| naz2ara Ate the / bastiyA~ dUra dUra para sAfa-sutharI thiiN| kahIM vAyuyAna bahuta kucha sthiratA ke sAtha jA rahA thaa| jAvAkahIM Daca z2amIMdAroM ke ba~gale suMdara phulavAriyoM ke bIca meM dvIpa ke bAda bAlI-dvIpa aaayaa| khetI yahA~ bahuta acchI naz2ara par3ate the| aAvapAzI ke lie bahuta-sI nahareM kaTI naz2ara aaii| bhami upajAU jAna pdd'ii| isa dvIpa meM hara thiiN| ganne ke agaNita kheta idhara-udhara adhakaTe khar3e the| taraha kI khetI hotI hai| thor3I dera meM farsTa Afisara ne miTTI kA tela bhI jAvA meM nikalatA hai, isalie eka jagaha Akara hama logoM ko eka bastI dikhAkara kahA ki pahale tela ke kaI kue bhI naz2ara pdd'e| soirAveyA ke naz2adIka bAlI ke rAjabhavana yahA~ the, jo aba 'vizrAmagRha' banA cInI ke kArakhAne bhI kaI dikhe / DhAI baje vAyuyAna diye gaye haiN| sAr3he pA~ca baje vAyuyAna rAmabaMga nAmaka soirAbeyA ke baMdaragAha meM phuNcaa| nAzte kA sAmAna eyaroDroma meM utraa| rAta ko yahA~ rukanA thaa| karIba 12 taiyAra thaa| kaptAna ne jaldI karane ko kahA, jisase a~dherA ghaMTe meM Aja 1200 mIla kA safara taya huyA / hone ke pahale par3Ava para pahu~ca jAya~ / heDa-viMDa ke kAraNa moTara taiyAra the, jina para biThAkara hama vizrAmagRha pahu~vAyuyAna kI gati meM bAdhA par3a rahI thii| jaldI jaldI cAye gaye / eyaroDroma se vizrAmagRha karIba 5 mIla dUra khA-pIkara vAyuyAna para saba koI Aye aura vAyuyAna udd'aa| thaa| moTara se jAte hue kaI bastiyA~ milIM, jinameM vahA~ havA ke jhokoM se bacane ke lie kaptAna ne samudrI ke logoM ke ghara aura rahana-sahana, vastrAbhUSaNa ityAdi kA rAstA pkdd'aa| z2amIna ke banisbata pAnI para havA kI samatA kucha jJAna ho skaa| puruSa va striyA~ choTe kada ke the| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara Surat w umaraganbhanda
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 sarasvatI [ bhAga 38 * uttara-bhArata ke pahAr3iyoM se milate the| striyA~ nIce sAraMga diyaa| sadhanyavAda svIkAra kara palAstara se vaha rUmAla va Upara eka koTanumA kamara taka kA kurtA-sA pahane thiiN| phaTI jagaha ke cAroM ora cipakA diyA gayA aura hama loga yaha kurtA hRdaya ke Upara baTana se ba~dhA aura nIce peTa taka apanI jagahoM meM jA baitthe| yahA~ se porTa DArvina jAnA thaa| khulA thaa| bIca meM 500 mIla meM TimUra samudra par3atA thaa| kahIM z2amIna samudra-taTa para rAmabaMga eka choTI sI jagaha hai| nahIM milatI hai| kaI vAyuyAna isa samudra meM girakara gAyaba kanTAsa ne yahA~ eyaroDroma apanI suvidhA ke lie banAyA ho gaye haiN| laMDana-AsTreliyA havAI yAtrA meM yaha jagaha hai / kanTAsa kA par3Ava bana jAne ke kAraNa yahA~ ke vizrAma- bar3I qhataranAka samajhI jAtI hai| havAI yAtrA ke bhIru gRha meM bahuta kucha sudhAra ho gayA hai| isameM tIna vyakti apane vaktavya meM TimUra samudra kA nAma sabase Age kamare the / eka meM misez2a smitha, dUsare meM misTara barTamaina rakkhA karate haiM / isa samudra ko pAra karane ke samaya vAyuyAnaaura maiM, tIsare meM kaipTana va pharsTa Afisara ne rAta kATane vAhakoM ko yaha Adeza rahatA hai ki ve phAlatU peTrola TaiMka ko ko DerA ddaalaa| jo hara vAyuyAna meM Akasmika ghaTanA ke lie lagA rahatA dekhane ke lAyaka yahA~ kucha nahIM thaa| isalie bhojana hai. avazya bhara liyA kreN| para isa bAra mausama kI riporTa kara va thor3I dera taka g2apa-zapa kara so rhe| subaha nAztA anukUla thI, jisase tathA bojhA ke bhI kAfI hone kara savA pA~ca baje eyaroDroma pahu~ce aura sAr3he pA~ca baje se kaptAna ne phAlatU peTrola-TaiMka ko nahIM bhraa| magara use AkAza meM ma~DarAne lge| isa ur3Ana meM koIpAMga meM ThaharanA 12000 phuTa kI u~cAI se ur3anA thaa| thA, jo vahA~ se 600 mIla par3atA thaa| samudra para se hI kAIpAMga chor3ane ke bAda hI hama loga U~ce uThane z2yAdAtara ur3Ana rahI aura hama loga 10 baje ke karIba lage aura 14,000 phuTa kI u~cAI kI sataha pAkara Age koIpA~ga pahu~ca gye| svAgata ke lie eka vRddha sajjana bddh'e| nIce jala hI jala thA, isalie kitAba nikAlI khar3e the / mujhe dekhate hI hindustAnI meM bole aura mere aura par3hane meM samaya kATanA ucita smjhaa| sardI bar3hane Azcaryacakita hone para kahA ki ve kazmIrI haiM aura vahA~ lagI aura zIghra hI ovarakoTa kA sahArA lenA pdd'aa| bIsa sAla se base hue haiM / rAjanaitika zaraNAgata hone ke iMjina kA zora bhI z2yAdA thA, isalie kAna meM ruI bharanI kAraNa bhAratavarSa nahIM lauTa skte| apanA kArabAra vahA~ pdd'ii| tIna baje AsTreliyA kA kinArA naz2ara AyA / acchA jamA liyA hai aura apane do lar3akoM ko bhI deza sAr3he tIna baje porTa DArvina ke 'eyaroDroma' meM utare / se bulA liyA hai| pramukha nAgarika hone kI vajaha se eyaro- hama loga nIce utaranevAle the ki hukma milA ki Doma ke ve eka avaitanika adhikArI haiN| maiM pahalA hI ApakArA ha / ma pahalA hI jaba taka DAkTarI na ho jAya, nahIM utara sakate / DAkTara jaba taka DAkTarA na ha bhAratavAsI thA jo itane dinoM ke bAda vAyuyAna se sAhaba vAyuyAna ke bhItara aaaye| TIkA kA sarTiphikeTa safara karatA huA unheM milA thA, isalie ve bahuta mA~gA / TIkA do sAla ke aMdara lagA honA cAhie, nahIM qhuza hue the| mujhase kahane lage ki zrApa ruka jAya~ aura to yahA~ TIkA lagAkara kairenTAina meM bheja dete haiN| videzadUsare vAyuyAna se AsTreliyA jAya / yaha to asaMbhava thA, yAtrA ke sambandha meM mujhe aise kAnUnoM se hamezA satarka para mujhase vAdA le liyA ki lauTatI bAra unake yahA~ rahanA par3atA hai aura maiMne apanA sarTiphikeTa dikhalA diyaa| z2arUra mukAma karU~ / isI taraha bAteM karate nAztA kiyA aura anya musAfira bhI saceta the aura isa parIkSA ke bAda sAr3he dasa baje vAyuyAna para calane kA Adeza milaa| DAkTara ne apane pIche pIche sabako Ane ke lie khaa| kaptAna ne cAroM ora dekhakara hamezA kI taraha vAyuyAna kI usake daphtara meM pahu~cane para saba musAphiroM se eka kAg2az2a parIkSA kI / eka pakhane meM na jAne kaise eka phuTa taka paTTI para dastakhata karAye gaye ki agara do haphte ke andara phaTakara khula gaI thii| isakI marammata karanA z2arUrI thii| AsTreliyA meM kisI ko bhI koI bImArI ho to vaha cipakAne kA masAlA nikAlA gayA aura eka sajjana ne phaTI svAsthya-vibhAga ko faurana sUcita kare, nahIM to kAnUna-bhaMga paTTI kI jagaha cipakAne ke lie apanA bar3A-sA rUmAla de ke ilz2Ama meM jurmAnA va saz2A kA z2immedAra honA par3egA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] raMgUna se AsTreliyA aba cuMgIvAloM kI bArI aaii| sArA sAmAna acchI taraha kholakara dekhA gyaa| khaira, kisI ke pAsa cuMgIvAlI kAI vastu nahIM thii| musAphiroM ke pAsa AsTreliyA ke sikke nahIM the| inakI sahUliyata ke lie vAyuyAna se ejeMTa ko tAra kara diyA gayA thA aura usane baiMka ke mainejara se badobasta karake baiMka khola rakhane ke lie kaha diyA thA, jisase hama logoM ke vahA~ jAne para huMDI bhunAkara AsTreliyana rupayA mila ske| cuMgIghara [eka AsTreliyana carAgAha ] se nikalakara rupayA bhunAkara vizrAmagRha meM pahu~ce / porTa DArvina meM kevala naz2ara aaye| AbAdI kA kahIM nAmonizAna nahIM thaa| 2,000 manuSya basate haiN| dUra dUra para ba~gale naz2ara Ate vRkSAcchAdita samatala bhUmi meM jahA~-tahA~ marubhUmi ke pIle pIle the| bhUmi samatala thii| usI para se moTara kI lIka Tukar3e dRzya kI samAnatA ko bhaMga karate the| aATha baje vAyuyAna bana gaI thii| pakkI sar3aka kA nAmonizAna nahIM thaa| DelIvATarsa nAmaka jagaha para AyA / yahA~ sirpha eka ghara vizrAmagRha lakar3I kA banA huA thA aura samudra-taTa eka a~garez2a kA hai, jo kisI taraha apanA guz2ara karate haiM / para thaa| isameM 12 AdamiyoM ke Thaharane kI jagaha thii| vAyuyAna kA aDDA bana jAne ke kAraNa ina becAre ke barAmadA bahuta bar3A thaa| garmI thI, isalie barAmade meM hI parivAra ko jIvikA kA eka sAdhana mila gayA hai / havAI sone kA prabandha thaa| vizrAmagRha kI saMcAlikA eka bUr3hI musAphiroM ko nAztA dene kA prabandha inhIM ke z2imme rahatA hai| mema thii| eka naukarAnI bhI thI / yahA~ kA samaya jAvA ke bUr3hI mema eka kamare meM mez2a para nAzte kA sAmAna cune samaya se 2 ghaMTe aAge thaa| isalie ghar3iyA~ 2 ghaMTe bar3hAI hue taiyAra thii| ghara kA madhu bhI rakkhA thA, jo bahuta hI gii| sakuzala AsTreliyana bhUmi para paira rakhane ke tAra susvAdu thaa| bAtacIta karane para mAlUma huA ki ve landana karane the, jo TelIphona se tAra Aphisa meM kara diye gye| kI rahanevAlI hai, eka bhadra parivAra meM unakA janma huA thor3I dera ke bAda unakI kImata kI qhabara milI, jo vizrA- hai, zikSA bhI acchI pAI hai, para bhAgya kI Thokara se isa magRha kI mAlakina ko cukA dI gii| nirjana prAnta meM prA basI haiN| snAnakara va thor3I dera Tahalakara rAta kA bhojana isI bIca meM eka dUsare havAI jahAz2a ke Ane kI kiyaa| samudrI havA baha rahI thii| khUba nIMda aaii| subaha AvAz2a AI / pUchane para mAlUma huA ki vaha vAyuyAna hamezA kI taraha uThakara nAztA kiyA aura eyaroDroma aaye| dakSiNa-pazcimIya AsTreliyA ke partha nAmaka zahara ko porTa DArvina se ur3ane para vizAla jaMgala hI jaMgala havAI DAka DhotA hai / farsTa Afisara jaldI se uThakara ,
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 sarasvatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 sa ca - aa ke lie calA gayA aura pIche se hama loga cakkI lagA dI jAtI hai, jo pAnI khIMca kara hauz2a meM bharA bhI pahu~ca gaye / DAka kA kAma samApta hone para hama loga phira ur3e / nyUkaisala vATarsa aura neTaDAunsa meM z2arA z2arA dera rukakara DAka de lekara faurana ur3ate hue kemovIla zrAye ! bhojana kA sAmAna yahA~ taiyAra thA / yahA~ kucha gharoM kI eka bastI hai| gAya, baila, ghor3e, bakarI, bher3a pAlakara yahA~ guz2ara hotA hai / yahA~ hamane qarIba 50 ghor3oM ke jhuNDa kA do gur3asavAroM ko le jAte hue dekhaa| yahA~ ke ghur3asavAra apanI kalA meM nihAyata dakSa haiM / sau sau jaGgalI ghor3oM ke giroha ko do ghur3asavAra jahA~ cAhate haiM, le jAte haiM / hAtha meM cAbuka rahatA hai| ghor3e khule rahate haiM / jAnavara yahA~ ghAsa para hI palate haiN| sau sau yA isase kucha kama z2yAdA bIghoM ke lakar3I ke hAtoM meM gAya, baila, ghor3oM kA ghera dete haiN| bher3a bakariyoM ke lie tAra ke hAte hote haiN| ina hAtoM meM saba mavezI svacchanda carate haiN| barasAta bahuta kama hotI hai / nadI-nAle nahIM haiN| idhara-udhara pAnI par3ane para gar3he bhara jAte haiM, jo jAnavaroM kA pAnI pIne ke kAma Ate haiN| barasAta ke na hone se yA kama hone se jaise apane yahA~ phasala kA nukasAna hotA hai, usI taraha pAnI na hone yA gar3hoM aura cArA ke sUkha jAne kI vajaha se yahA~ jAnavara lAkhoM kI saMkhyA meM mara jAte haiM / kemAvIla ke bAda mAuMTa IsA kA par3Ava thA, yahA~ jastA aura cA~dI kI khAneM haiN| unameM kAma karanevAle 2500 manuSyoM kI acchI-sI bastI ho gaI hai / mAuMTa IsA ke bAda glona kurrI aura phira lonagrIca / lonagrIca meM utarane ke samaya taka a~dherA ho gayA thA / eyaroDroma ke cAroM tarafa battiyoM ke kAraNa jagamaga ho rahA thaa| bar3I sAvadhAnI se kaptAna ne vAyuyAna utaaraa| moTara khar3e the, jinameM biThAkara hama loga hoTala pahu~cAye gye| laoNgarIca meM acchA pAnI nikala grAne se bar3I suvidhA ho gaI hai / isa mulka meM kevala barasAta kI to kamI hai hI, kintu z2amIna ke andara bhI pAnI nahIM hai / bahuta talAza karane para kahIM pAnI nikalA bhI to vaha prAyaH itanA qharAba hotA hai ki mave ziyoM ko pilAne ke bhI kAma nahIM AtA / pAipa galAkara z2amIna se pAnI nikAlA jAtA hai| kue kahIM nahIM haiM / kadAcit kahIM kucha acchA pAnI nikala AyA to havA karatI hai, jahA~ se pAipa dvArA dUra dUra taka pAnI le jAyA jAtA hai / jahA~-tahA~ havA meM pharapharAtI huI aisI havAcakiyA~ vahA~ ke ananta jaGgalI pradezoM meM mAnava - nivAsa kA saMketa karatI rahatI haiM / 1 hoTala meM pahu~cate pahu~cate sAta baja gayA thA / apane kamare meM dAqhila hone ke bAda hI veTara ne Akara kahA ki calie cAya taiyAra hai / zrAja 1,300 mIla se z2yAdA kA safara huA thaa| thakAI miTAne ke lie maiM nahAne kI phikra meM thA / maiMne kahA calo, AtA hU~ / nahA-dhokara kapar3e pahana nIce utarA / kucha garmI thI / irAdA huA, dasa minaTa bAhara Tahala lU~ to bhojana karane baiThUM / jaise hI phATaka para AyA, veTara ne phira bar3I AturatA se kahA, bhojana taiyAra hai, pahale bhojana kara lIjie taba Tahalane jaaie| dUsare musAfira bhI A gaye aura hama saba bhojana karane baitthe| maiMne kaptAna se pUchA ki aisI jaldI kA kyA kAraNa hai / taba mAlUma huA ki bhojanAlaya yahA~ sAr3he sAta baje banda ho jAtA hai / hama logoM ke kAraNa naukaroM kI chuTTI meM dera ho rahI hai| isa jagaha macchar3oM kA bar3A z2ora thA / dina meM makkhiyA~ bhI bahuta jyAdA rahatI haiN| subaha phira yathAsamaya eyaroDroma para zrAye / zrAja safara kA antima dina thA / vAyuyAna 6 baje subaha udd'aa| zrADha baje cAralyUlI pahu~ce / nAzte kA intiz2Ama vahA~ thA / moTara se zahara meM le jAkara eka acche hoTala meM bhojana karAyA gayA aura phira eyaroDroma para pahu~cA diyA gyaa| aba kI romA zahara meM vAyuyAna ko ThaharAnA thA / mere bhUtapUrva sAjhIdAra va parama mitra misTara nAiTa avakAza prAptakara AsTreliyA meM yA base haiM / unako maiMne apane zrAgamana kI sUcanA de rakkhI thii| unhoMne qhabara dI ki brisabena na jAkara maiM eka sTezana isI tarafa romA meM utara jAU~, jahA~ ve mujhe mileMge / 11 baje vAyuyAna romA eyaroDroma para utraa| misTara nAiTa vahA~ khar3e the | milakara eka dUsare kA bar3I prasannatA huI / sAthI musAfiroM aura vAyuyAna saMcAlakoM se vidA le misTara nAiTa ke moTara para zrAyA aura bAtacIta karate hue romA zahara ke eka hoTala meM pahu~cA / Aja romA meM hI DhaharanA thA / misTara nAiTa ne yahA~ z2amIna lekara 'phArma' khola rakkhA www.umaragyanbhandar.com
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ raMgUna se AsTreliyA saMkhyA 1 ] nihAyata hai| eka choTI sI dUkAna bhI kI hai| ha~samukha va sajjana hone kI vajaha se unakI lagabhaga do sau kosa ke irda-girda sabhI z2amIMdAroM va anya vyavasAyiyoM meM kAfI mela-jola va pratiSThA ho gaI hai| laMca ke pahale misTara nAiTa ne mujhe le jAkara apane klaba meM apane mitroM se merA paricaya karAyA / bhojanoparAnta kA samaya bhI yahA~ vahA~ jAne meM bItA / romA meM qarIba 3000 manuSyoM kI AbAdI hai| sar3akeM sIdhI va svaccha haiN| hara eka parivAra kA apanA alaga alaga ba~galA hai| rAta kA bhojana ke lie romA ke eka bar3e z2amIMdAra ke yahA~ nyotA thaa| unakA ghara zahara se 10 mIla para thaa| mAlUma huA, unake pAsa Der3ha lAkha ekar3a z2amIna hai, jisameM bher3a-bakarI, ghor3e, gAya-baila ityAdi pAle jAte haiN| zAma ko unake ghara jAne para nihAyata sundara ba~galA pAyA / a~garez2I sajjanocita rIti- rasma ke sAtha bhojana huA / ina z2amIMdAra kA nAma misTara maikagiga hai / ve bar3e suzikSita va 1 anubhavI jAna pdd'e| bAtacIta U~ce darje kI thii| unhoMne dUsare dina zIpaDipiMga (bher3oM ko nahalAnA) dekhane ke lie mujhe Amantrita kiyaa| misTara nAiTa kA izArA pAkara maiMne sadhanyavAda svIkAra kiyaa| hoTala meM vApasa lauTane para 12 baja gayA thaa| subaha bhojana kara zIpaDipiMga dekhate hue DulakkA nAmaka jagaha para jahA~ misTara nAiTa kA fArma va kArobAra hai, jAne ke lie moTara para baiThe / kkInsalaiMDa-prAnta kA sArA pradeza sarakArI jAlIdAra hAtoM se ghirA huA hai, jahA~-tahA~ fArmoM meM jAne ke lie phATaka bane hue haiN| una para noTisa Ta~ge hue haiM, jinameM likhA hai ki inako banda kara do / khulA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar Umara, Surat 31 [ baTevA (jAvA) kI eka sar3aka ] chor3ane para 1,500) jurmAnA denA pdd'egaa| ye sarakArI hote pagaDaMDI chor3akara bane hue haiN| yahA~ qharagoza va kaMgArU bahuta haiM, jo yadi hAte na hoM to maveziyoM ke cAre ko cara leM / isalie sarakAra ne bahuta paisA qharca kara sAre pradeza ko jAlIdAra tAra ke hAtoM se ghera diyA hai| inake bhItara z2amIMdAra apanI z2amIna meM pacAsa se sau ekar3a taka ke tAra ke athavA lakar3I ke hAte ghera lete haiM, jinameM bher3a, gAya, baila, ghor3e ityAdi svacchaMda carA karate haiM / dUdha denevAlI gAyoM ko jaba taka ve dUdha detI haiM, alaga rakhate haiM / bAda ko phira unheM hAtoM meM chor3a dete haiN| gAya-baila do taraha ke haiM / eka to DerI ke kAma Ate haiM yAne dUdha ke vyavasAya ke lie pAle jAte haiN| dUsare sirfa haTTe-kaTTe kara kasAIkhAnoM ko beca diye jAte haiN| AsTreliyA se bahuta bar3e parimANa meM videzoM ko mAMsa bhejA jAtA hai| misTara mekgiga kI z2amIna kI sarahada para pahu~ca sarakArI hAte ke andara ghuse| vahA~ se phira aneka hAtoM ke phATaka kholate-banda karate hue unake ba~gale para Aye / mAlUma huA ki ve koI cAra mIla para zIpaDipiMga meM lage hue haiN| unakI zrImatI rAha batalAne ko sAtha ho www.umaragyanbhandar.com
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kulhAr3I se eka eka ghAva mAra diyA jAtA hai. jisase chilakA kaTa kara kulhAr3I kula andara ghusa jAtI hai| ima taraha per3a ko kATakara chor3a dete haiN| bAda ko baha per3a rakhakara grA~dhI-pAnI kA zikAra bana kara khuda gira jAtA hai| yadi sUgvA khar3A bhI rahA to ghAma ko hAni nahIM phuNcaataa| __isa taraha dekhatebhAlate hama loga usa jagaha pahu~ce, jahA~ zIpaDipiMga ho rahA [siGgApura kA eka hindU maMdira ] thaa| misTara mekiMgaga lii| prAyaH sabhI hAtoM meM kahIM bher3a, kahIM gAya-baila, kahIM jo kala zAma ko nihAyata sabhya kI pozAka meM ba~gale meM the, ghor3e, kahIM bakariyA~, alaga alaga cara rahe the / jahA~-tahA~ grAja bahI 'avarAla' DAle hue hAtha meM DaMDA liye gar3ariyoM jaMgala bhI khar3A thaa| pAnI ke do-cAra nAlAM ke samAna kI bolI vAlate hue bher3oM ke giroha meM dikh| unake gaDhe mile / inako 'krIkara kahate haiN| barasAta hone para inameM lar3ake bhI anya majadaroM kI taraha pAnI bhara jAtA hai / vahI jAnavaroM ko pilAne ke kAma lage hue the| kaI bAr3oM meM bher3eM bharI huI thiiN| bher3oM ke aAtA hai| thor3I dUra jAne para gehU~ ke kheta mile / yahA~ Una ke Upara eka prakAra ke kIr3e baiTha jAte haiM, jo aMDe. kheta mazInoM se hI jote, boye aura kATe jAte haiN| bacce dekara zIghra khAla meM baiThakara unakI jAna lekara fasala asIMca hotI hai| barasAta kA sahArA z2arUra rahatA chor3ate haiN| isalie samaya samaya para bher3oM ko z2ahara ke hai| bIhar3a bhUmi meM gehU~ ke hare hare kheta lahalahA rahe the| pAnI meM DubAyA jAtA hai, jisase kITANutroM kA nAza ho aisA bhI eka bhAga milA, jahA~ sUkhe per3a khar3e hue the| jAya / usa roz2a unheM 10 hajAra bher3oM ko isa taraha batalAyA gayA ki yahA~ jaMgala sAfa kiyA jA rahA hai| bAnA thaa| per3oM kI vajaha se ghAsa nahIM bar3hatI hai| jahA~ per3a kaTa gaye bAr3oM meM se lakar3I ke bane hue eka taMga rAste se eka ki ghAsa z2ora pakar3a jAtI hai aura mavezI pAlane ke kAma eka bher3a hakA lI jAtI thii| rAstA tirachA thaa| bher3a Ane lagatI hai / jaMgala sAfa karane kA matalaba bhami ko nIce se Upara kI tarafa ThelI jAtI thI, jisase nIce kyA vRkSa-rahita kara denA hai| per3oM ko jar3a se kATane va unake hai, bher3a ko na dikhe / ucca sthAna para zrAne para eka ghUmatI Dhone meM z2yAdA qharca par3ane kI vajaha se vRttoM kI chAla udher3ane huI paTarI para vaha Thela dI jAtI thI jisase vaha pIche nahIM kI rIti kAma meM lAI jAtI hai| vaha rIti yaha hai ki per3a haTa sakatI thii| yaha paTarI eka nAlI meM qhatama hotI thI, meM jamIna se do phuTa kI U~cAI para cAroM tarafa me golAkAra jo karIba tIna hAtha cauDIba dasa hAtha la Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1 ] pA~ca hAtha thI, jisameM cAra hAtha z2ahara kA pAnI bharA thaa| isa nAlI meM gira kara bher3a tairatI huI usa pAra nikala kara pakke bAr3e meM ikaTThA hotI thI / nAlI ke kinAre eka maz2adUra eka vizepa prakAra kI banI lakar3I liye khar3A thA, jA bher3a kI gardana para dabA detA thA jisase bher3a kA sira bhI z2aharIle pAnI meM DUba jAya / yaha kAma bar3I phurtI se ho rahA thaa| misTara raMgUna se TreliyA mekgiga ko lekara kula 6 AdamI isa kAma meM lage the, jo dina bhara meM dasa haz2Ara bher3oM ko isa tarIke para nahalA kara chodd'eNge| pandraha minaTa taka yaha dRzya dekhakara misTara mekiMga ko dhanyavAda dekara hama logoM ne DulakkA kI rAha pakar3I, jo vahA~ se qarIba 70 mIla dUra thA / samudra ke kinAre ke pramukha zaharoM meM grAne-jAne ke lie pakkI sar3akeM haiN| AsTreliyA ke bhItarI pradeza meM bhUmi samatala hone ke kAraNa tathA nadI-nAloM ke prabhAva meM madarata ke lie per3a kATakara z2amIna sAfa kara dI gaI hai aura vaha 'Treka' ke nAma se mazahUra hai| inhIM TraikoM para se moTara zrAte-jAte haiM / jAnavaroM ko bhI inhIM se eka jagaha se dUsarI jagaha le jAte haiN| ina sabakI vajaha se lIka-sI bana gaI hai| varSA kI nihAyata kamI ke kAraNa hI yaha mArga sadA kAma detA rahatA hai| jahA~ eka iMca bhI pAnI par3A ki vahA~ kI cikanI aura lasadAra miTTI jaba taka sUkha nahIM jAtI sArI zrAvAjAhI banda rahatI hai| romA se DulakkA ke lie aisI hI rAha se moTara para jAnA thA / mAre dhakkoM ke badana cUra cUra ho rahA thA / Azcarya hai ki moTara aise Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ kInsalaiMDa meM pazuoM kA eka bAr3A ] 33 rAstoM para kisa taraha Thaharate haiN| magara nihAyata purAne DhaMga ke moTara Ate-jAte dekhakara unake TikAUpana para daGga ho jAnA par3atA thaa| sabhI moTara rakhanevAle moTara durusta karanA jAnate hai, kyoMki agara kahIM moTara bigar3a gayA to mI kisI kA sahArA milanA kaThina hai / romA se DulakA 70 mIla dUra thA, para moTara kI gati 15 mIla pratighaMTe se jyAde kI nahIM thI / ausata 10 mIla pratighaMTA samajhie eka jagaha dopahara ko jala pAna kiyA / cAra lagabhaga kAle bAdaloM kA eka jhuMDa dikhalAI diyA / usa samaya taya huA ki jaiksana nAmaka jagaha meM cAya pI jAya / itane meM bU~deM par3ane lagIM aura pAva iMca ke lagabhaga pAnI bhI barasA / misTara nAiTa kahane lage ki baje ke DulakA jo vahA~ se kevala dasa mIla raha gayA thA, jAnA sambhava hai| miTTI gIlI ho jAne se cikanI par3a gaI hogI aura pha~sa jAne kA Dara hai / yaha bAtacIta ho rahI thI ki naI umra kA eka AdamI AyA, jo misTara nAiTa kA paricita thA / usane kahA ki maiM bhI DulakA jA rahA hU~ / yadi Apa kaheM to ApakA moTara www.umaragyanbhandar.com
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 37 maiM sakuzala calA le jAU~gA / jaiksana bIsa gharoM kI bastI zrImatI nAiTa jo raMgUna meM Adhe darjana naukaroM se ghirI thI / hoTala sAmane thA, jisameM itanI hI suvidhA thI ki rahatI thIM, vahA~ ghara kA sArA kAmakAja khuda karatI thiiN| chappara ke nIce rAta kaTa sakatI thii| vicAra kara misTara ba~galA nihAyata umdA thaa| bAg2IcA bhI vividha prakAra ke nAiTa ne DulakkA jAnA taya kiyA aura moTara calAne kA phUloM se suzobhita thaa| bhAjI tathA phala ke per3a bhI lagA kAma usa AdamI ko sauMpA / vaha bezaka moTara calAne meM rakkhe the| marga-batakheM bhI palI huI thiiN| madada ke lie pravINa thaa| gIlI cikanI miTTI meM cakke phisala rahe the| eka lar3akI do-cAra ghaMTe ko zrA jAyA karatI thii| eka jAna par3atA thA ki nAva para haiM / mujhe to isa taraha kA AdamI bAgIcA gor3ane ke lie haphte meM eka roz2a cAra pahale kabhI anubhava nahIM huaA thA, isalie paga paga para ghaMTe ke lie AtA thaa| unako itanA kAma karate hue yahI jAna par3atA thA ki aba ulaTe taba ulaTe / tIna-cAra dekhakara mujhe daMga honA pdd'aa| mIla isa taraha kaleje para hAtha rakkhe jAne para eka aisI pacamar3hI vagairaha kI taraha TUvUmbA eka pahAr3I para basA jagaha AI, jahA~ DhalutrA hone kI vajaha se pAnI ikaTThA huaA hai, jo do haz2Ara phuTa U~cI hai| yahA~ adhikatara ho gayA thA aura z2amIna itanI gala gaI thI ki moTara ke avakAzaprApta puruSa base hue haiN| bastI 25,000 manuSyoM pichale cakke Adhe dhaMsa gaye aura phar3aphar3Ane lge| yaha kI ho gaI hai| TUvambA pahAr3I ke nIce ko DArliGga taya huA ki utarakara moTara ThelA jAya / itane meM eka DAunsa nAma kI z2amIna bar3I upajAU samajhI jAtI dUsarA moTara AtA dikhA / bhAgyavaza vaha misTara nAiTa ke hai| yahA~ choTe choTe bahuta-se fArma haiM / inhIM ke kAraNa mainejara kA thA, jisameM do AdamI aura the| una logoM AbAdI z2yAdA hai, jisakI vajaha se yahA~ dUkAnoM kA ne utarakara kisI taraha Thela-ThAla kara moTara usa bogade ke acchA jamaghaTa hai| sinemA-thiyeTara bhI bahuta se haiN| bAhara nikAlA aura hamAre moTara kI madada se unakI gAr3I AsTreliyA meM pahale-pahala mujhe yahI jagaha zahara-sA bhI pAra huI / DulakkA pahu~cate pahu~cate sAta baja gye| lagI / zahara bhara meM sar3akeM umdA banI huI haiN| sArA misTara nAiTa kA apanA ghara TUvambA meM hai, jo DulakkA zahara ba~galoM kA banA huaA hai aura hara eka ba~gale meM se 150 mIla aura brisabena se 70 mIla isa tarafa hai| apanI phulavAr3I hai, jise vividha phUloM se sajAne meM hara misTara nAiTa ko kucha AvazyakIya kAma hone kI vajaha se koI dilacaspI rakhatA hai / pahAr3I ke Upara se ghATiyoM kA do roz2a DulakkA meM rukanA thaa| maiMne taya kiyA ki maiM rela se anupama dRzya dekhane meM AtA hai| dUsare dina TUvRmbA calA jAU~, jahA~ misTara nAiTa do dina AsTreliyA meM jala kI kamI kA maiMne Upara z2ikra ke bAda A jAyeMge, kyoMki DulakkA meM sirpha dasa ghara kI kiyA hai / barasAta ke pAnI kA pUrA lAbha uThAne ke lie bastI thI aura Thaharane kA acchA prabandha nahIM thaa| subaha sAre ghara TIna se chAye hue haiM / bAriza kA pAnI TIna para sAta baje relagAr3I jAtI thI aura maiM usa para savAra se lur3hakakara panAroM meM AtA hai aura panAroM kA pAnI huA / usameM sirpha do Dibbe the aura vaha hara sTezana para baTorane ke lie hara eka ghara meM bar3e bar3e hauz2a bane hue ThaharatI thii| AkhirakAra 2 baje TUmbA phuNcaa| haiM / TUvamboM meM pAnI kA samucita prabandha hai, to bhI isa misTara nAiTa ne apanI patnI ko mere Ane kI sUcanA taraha ke hauz2a prAyaH saba gharoM meM haiM aura unakA pAnI kAma de dI thii| ve TUvambA-sTezana para Akara mujhase milIM meM lAyA jAtA hai| aura mujhe apane ghara para hI Thaharane ke lie vivaza kiyaa| [agale aGka meM samApya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAGkI nATaka mRNAlavatI-praNaya lekhaka, zrIyuta sUryanArAyaNa vyAsa bahana, [pAtra mRNAlavatI-tumhArA ghamaMDa dUra karane ke lie hI merA muMja--mAlava kA pratApI rAjA, isa samaya yahA~ AnA huA hai| mRNAlavatI-tailaMgaNa ke rAjA tailapa kI vidhavA muMja-(Azcarya se) aoha ! merA ghamaMDa dUra karane ko hI isa samaya Apa padhArI haiM ? khUba ! vIrabAhu-mRNAlavatI kA sainika, mRNAlavatI-hA~, samara-kSetra meM jItakara vijaya kI varasamaya-saMdhyAkAla, sthala tailaMgaNa se rAja-vihAra ke mAla dhAraNa karanevAle apane vijayI bhAI kI tarafa nIce kA kaaraagRh|] se tumhArA ghamaMDa dUra karane ke lie AI huuN| kI ja (hAtha meM ber3iyoM se jakar3A muMja-(krodha se) yaha tuma kyA baka rahI ho mRNAlavatI ? huA idhara-udhara phira rahA chala-kapaTa se vijaya prApta karanA hI kyA kSatriyoM hai|)-vidhigti vicitra hai| kA lakSaNa hai ? chala-kapaTa se maiM kaida meM DAlA gayA mAlavA ke rAjasiMhAsana para huuN| apane bhAI kI aisI hI bahAdurI para garva kara baiThanevAlA aura pRthvI kA pyArA rAjA kahalAnevAlA, mRNAlavatI-jo kucha samajho, magara isa samaya to tuma mere aAja eka saptAha se isa deza kaidI ho na ? isa samaya to tuma mere jIte hue ho na ? meM par3A huA hai ! usa samaya eka zabda mukha se nikalate muMja-nahIM, nhiiN| aisA samajhatI ho to tumhArI bhUla hai / hI haz2AroM sevaka hAz2ira ho jAte the aura Aja isa samaya tumhAre pizAca hRdaya-bhrAtA tailapa ne mujhe bandI nahIM mere zabda kA pratyuttara ye jar3a dIvAreM aTTahAsa karake-jaise bnaayaa| mujhe bandI banAnevAlA to vIra bhillamadeva merI yaha dazA dekhakara khuza ho rahI hoM, detI haiN| daiva ! hai| yaha mAlavapati apane jIvana-kAla meM yaha pahalI terI vicitra gati hai! jisa hAtha meM camakatI talavAra zobhA bAra hI bhillamadeva-dvArA bandI kiyA gayA hai / dhanya hai detI thI, usI hAtha meM zrAja loha-zRMkhalA zobhA de rahI usakI vIratA ko aura dhanya hai usake garma rakta ko hai| (mRNAlavatI praveza karatI hai|) kauna ? mRNAlavatI ? aura usakI tejasvinI talavAra ko ! isa samaya mere nivAsa meM ? mRNAlavatI-kintu muMja, bhillama to hamArA saradAra hai| mRNAlavatI-hA~, muMja ! vIra tailapa kI bahana, isa samaya vaha to hamArA namaka khAtA hai, isase usakI hara eka tumhAre sAmane khar3I hai| vijaya para hamArA pUrNa adhikAra hai-hamArI sampUrNa muMja-bhAne kA prayojana ? sattA hai| mRNAlavatI-logoM ke mukha se sunatI thI ki muMja bar3A muMja-kintu tumhArA namaka khAkara vaha tumhAre vizvAsaghAtI buddhimAn hai, kintu tumhAre prazna se jJAta hotA hai ki bhAI kI taraha nIca nahIM huaa| yaha jAnakara maiM logoM kA kahanA jhUTha thaa| bhalA kAI binA prayojana sahaja hI apanI AtmA kA zAnti detA hU~ ki muMja ke aAtA hai ? kaida meM DAlA to gayA, kintu vIra ke hAtha hI, muMja----acchA ! hA~, hA~, tumane merA mUlya to ThIka aaNkaa| kSatriyatva kA lajAnevAle kAyara-Darapoka manuSya ke . aba apane Ane ke prayojana kA prakaraNa to kholo| hAtha se kaida meM nahIM gyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 mRNAlavatI- yaha tuma kyA kaha rahe ho muMja ? merA bhAI muMja-kisalie chor3a dU~ ? maiM nahIM jAnatA thA ki kSatriyatva ko lajAnevAlA kAyara hai ? tumheM patA hai ki tumhArA bhAI aisA kasAI hai| aura vaha yuddha meM pakar3e isa samaya tuma kisake sAmane bola rahe ho ? gaye apane hI jaise nareza ke sAtha aisA bartAva kregaa| muMja (ha~sate hue)-hA~, hA~, mRNAlavatI ! yaha mata sama- mRNAlavatI--merI azAnta AtmA ko apane nIca zabdoM jhanA ki muMja kArAgRha ke duHkha se jJAna-buddhi kho se adhika azAnta na kro| baiThA hai| maiM pUrNatayA jJAna-buddhi meM hI huuN| maiM acchI muMja-ahA ! hA ! hA !! hA !!! taraha jAnatA hU~ ki muMja isa samaya tailaMgaNa ke kArA- mRNAlavatI-agara adhika bolA to muMja-terI jIbha gRha meM tailapa kI bahana se bAta-cIta kara rahA hai| khIMca luuNgii| yAda rakha, kala tU kutte kI mauta se mArA sampUrNa tailaMgaNa kI nagarI ko rasahIna banAnevAlI jaaygaa| tere mAMsa ke Tukar3oM se kaue-kutte-gIdhoM mRNAlavatI se bAta kara rahA hai| kA peTa bhregaa| mRNAlavatI (krodha se lAla-pIlI hokara)-tailaMgaNa ko muMja-(ha~satA huA) vAha ! Dara to bahuta bar3A dikhaayaa| rasahIna banAne kA AkSepa karanevAle tathA mere vijayI muMja, mauta se kabhI nahIM ddrtaa| mauta ko to muTThI meM bandhu kA apamAna karanevAle muMja kaidI, soca-samajha- liye phiratA hai / yuddha-kSetra meM tumhAre dasa sainikoM kA kara hI z2abAna khola, aMdhA mata bana / eka hI talavAra ke jhaTake se sira utAranevAle muMja muMja-muMja jo kucha kahatA hai. samajhakara-vicArakara hI ko kahIM mRtyu kA bhaya ho sakatA hai ? maMja jaise yazasvI kahatA hai| akele tumhIM ne sampUrNa nagarI ko rasahIna ko to mRtyu hI zobhA detI hai| banA diyA hai| rasa aura rasikatA kA kyA artha hai, mRNAlavatI---yaha saba z2abAnI jamA-kharca hai| jaba kAla isa bAta kA tumane apanI sattA ke bala se, sattA ke pratyakSa dikhAI degA taba dekhUgI terI shuur-viirtaa| naze meM zrAkara becArI prajA ko bhAna hI nahIM hone muMja-acchA! tumheM merI zUra-vIratA dekhanI hai ? yadi diyA hai| zUra-vIratA dekhanI ho to ina lauha-zRMkhalAnoM ko mRNAlavatI-isameM maiMne kyA burA kiyA ? rasa, gAna-tAna khulavA do, aura lAzro eka talavAra / phira bulAzro tathA mauja-zauqa para maiMne pratibandha lagAye haiM, isameM apane bhAI ko yA aura jo koI balavAn yoddhA ho kyA anucita huzrA ? rasa, gAna-tAna tathA vilAsa- tumhAre rAjya meM ! phira dekho merA raNa-svarUpa ! siMha vaibhava se loga kamaz2ora ho jAte haiM, zauryahIna ho ko duHkhI karane se yA kaida meM rakhane se vaha bakarA jAte haiN| nahIM bana jAtA, aura na apanI mAtA kA dUdha hI bhala muMja-zAbAza mRNAlavatI! zAbAza tumheM ! tabhI to jAtA hai, pracaMDa sUrya ke sAmane dhUla ur3Ane se kahIM tumhAre bhAI ne solaha solaha bAra car3hAI karake hArane usakA teja ghaTatA hai ? __ kA kalaMka sira para mar3hA ? mRNAlavatI--ao ahaMkAra ke mada meM cUra nRpati ! Izvara mRNAlavatI--do pakSa lar3eMge to usameM eka kI vijaya, dUsare ne samajha-bUjha kara hI tumhArA garva cUra kiyA hai| kI hAra honI svAbhAvika hai| yaha vizva meM calA muMja-aisA mata samajho ki muMja abhimAnI hai| muMja ke aAnevAlA eka aTala niyama hai| hRdaya meM abhimAna kA tilamAtra sthAna nahIM hai| muMja-agara yahI samajhA hotA to Aja ATha-ATha dina mRNAlavatI-(svagata) kaisI isa puruSa meM mohakatA hai ? se mujhe kaida meM na sar3AyA hotA, mujhe duHkhI na isakI bolane kI kaisI chaTA hai ? merI aAtmA Aja krte| kyoM isake prati AkarSita ho rahI hai ? isake prati prema mRNAlavatI-kyA tumheM kaida meM duHkha hotA hai ? taba kyA prakaTa karanA cAhatI hai ? (kucha kSaNa bAda) kucha nahIM tumheM isa kArAgRha meM rAja-vaibhava cAhie ? vAha ! yaha to sahaja mana kI kamajorI hai, (prakaTa meM-muMja vAha ! muMja yaha saba aAzA chor3a denI hogii| se) mujhe pahale tumheM bolanA sikhalAnA pdd'egaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] mRNAlavatI-praNaya muMja-acchA ! tuma mujhe bolanA sikhAyogI ? batAao- mRNAlavatI ke sAmane isa taraha bolane meM terI jIbha . batAo, tuma mujhe kyA bolanA sikhaaaogii| kyoM nahIM kaTa jAtI ? mRNAlavatI-mahAn-nRpati, tailapa kI bahana ke sAtha kaise muMja-vAha ! mRNAlavatI ! sAdhvI kahalAnA cAhatI ho ? bolanA cAhie, yaha sikhaauuNgii| sAdhvI honA tumhAre bhAgya meM likhA hI kahA~ hai ? maMja-yaha pRthvIvallabha ne saba sIkhA hai| jisa prakAra mRNAlavatI--maiM sAdhvI hU~, aura sAdhvI hI rahU~gI / samara-kSetra meM ripu-dala kA saMhAra karanA sIkhA hai, muMja- vidhi ke lekha ko miTAne kI kisI meM zakti nahIM ! usI taraha balki usase adhika sarasvatI kA pakkA kintu kahatA hU~, tumhAre bhAgya meM sAdhvI hone kA pujArI hai. arthAta bolanA bhI acchI taraha jAnatA hai| likhA pRSTha ulaTa gayA hai, pucha gayA hai| mRNAlavatI-to tuma isa taraha se na bolte| mRNAlavatI-eka kaidI ke sAtha adhika vivecana karanA maMja-to kyA mujhe sikhAne kI tumhArI AkAMkSA hai ? ThIka nahIM / cala mere paira prakSAlana karane ko taiyAra merA zikSaka banane kI tumhArI manobhAvanA hai ? kintu ho| (apane naukara se)-vIrabAhu ! yahA~ zrA, mRNAlavatI ! pUrNa jJAna sampAdana kiye binA zikSaka (kArA-gRha ke dvAra para khar3A huA vIrabAhu AtA nahIM banA jaataa| tumheM to abhI bahuta kucha sIkhanA hai|) jA, jala se bharI huI jhArI le thaa| bAqI hai| vIrabAhu-lAtA hU~ sarakAra ! (jAtA hai) mRNAlavatI (svagata)- Aja merA hRdaya kyoM z2ora se cala maMja-kyA tuma mujhase apane paira prakSAlana karAaogI ? rahA hai ? merA hRdaya Aja kyoM isake prati pakSapAta - ahA, tumheM caraNa dhulavAnA hai ? (vIrabAhu jhArI kara rahA hai ? (prakaTa) nahIM mahodaya ! mujhe sIkhane lekara AtA hai) ko kucha bAkI nahIM hai| mRNAlavatI--(vIrabAhu ke hAtha se jhArI lekara) cala muMja-dekho, tumheM abhI priyatama ke manAne kI zikSA lenA maMja ! le yaha jhArI, aura kara mere paira prakSAlana / bAkI hai| rAga-rasa meM masta hokara yauvana kA rasa pInA (vIrabAhu jAtA hai) bAqI hai / madhura jIvana kA Ananda lenA bAkI hai| maMja-pahale ina lauha-zRGkhalAboM ko khulavA do, jisase mRNAlavatI-yaha tU kyA baka rahA hai ? ThIka taura se paira dho skuuN| muMja-maiM saca hI baka rahA huuN| maiMne kyA jhUTha kahA hai ? mRNAlavatI-vIrabAhu ! yahA~ zrA, (vIrabAhu aAtA hai|) dekhA, suno abhii| tumheM nAca-gAna-tAna sIkhanA bAkI cala, maMja ke hAtha se ber3I nikAla de| (vIrabAhu hai / nayana-kaTAkSa se vIroM ko Ahata karanA bAkI hai| ber3I khola detA hai) yaha saba abhI tumheM sIkhanA hai| isI se Izvara ne maMja-aba lAo, sundarI, gajagAminI ! (maMja mRNAlavatI mujhe tumhAre kArAgRha meM bhejA hai| ke hAtha se jhArI lekara dUra pheMka detA hai) sundarI ! mRNAlavatI-(svagata) ahA ! itanI vihvalatA zarIra meM dekhA pAda-prakSAlana to isa taraha hotA hai| lAo, kyoM mAlUma hotI hai ? isake eka eka zabda Aja apanA hAtha (eka hAtha pakar3akara prAliMgana karane mujhe isakI tarapha AkarSita kara rahe haiM / z2indagI meM kA prayatna karatA hai / mRNAlavatI dUra haTa jAtI hai, kisI samaya jitanA merA mana praphullita nahIM huaA thA,, stabdha hokara thor3I dera dUra khar3I rahatI hai / ) utanA Aja isake zabdoM ke kAnoM meM par3ate hI kyoM mRNAlavatI-duSTa ! tUne mere pavitra hAtha ko chUkara apavitra praphullita ho uThA hai ? are, rasikatA ke pujArI muMja! kara diyA / vIrabAhu ! jA lohe kI jalatI huI eka rasikatA aura yauvana kA maz2A hI kyA jIvana kA char3a to laa| (vIrabAha jAtA hai|) saccA lAbha hai ? are, yaha kyA ? aise nIca vicAra maMja-lauha kI jalatI huI char3a se mujhe kyA karogI? mere mana meM ? chiH sAdhvI ke hRdaya meM aise vikAroM mRNAlavatI-tere hAthoM meM lagAU~gI-tujhe jlaauuNgii| ko sthAna milA ? (maMja se prakaTa meM)-sAdhvI tabhI merI zrAtmA kA zAnti hogii| aura tujhe mAlUma Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 sarasvatI hogA ki pavitra hAthoM ko isa taraha sparza karane se kyA bhoganA par3atA hai I muMja - zro daNDa denevAlI sundarI ! jalatI huI lohe kI char3a se mujhe dAganA hai 1 yadi mujhe jalAne se hI tumhArI AtmA ko zAnti hotI ho to maiM vaha duHkha sahane ke lie isI kSaNa taiyAra hU~ / mRNAlavatI -- tU taiyAra ho yA na ho, para maiM tujhe kaba chor3a sakatI hU~ ? muMja - kintu mere dAga dekhate hI tumhAre hRdaya meM tIvra vedanA na ho, isakA qhayAla rakhanA / merA dAga tumhAre komala hRdaya meM praveza na kara sake, isakI sAvadhAnI rakhanA / tumhAre hRdaya meM holikA prajvalita na ho, isakA dhyAna rakhanA / ( vIrabAhu hAtha meM tapta lauha kA char3a lekara AtA hai / ) lA, yahA~ lA, maiM svayam ise dAga dU~gI tU jA / (vIrabAhu jAtA hai / ) muMja - lAo, lAo mohamUrtti ! apane komala hAtha ko itanA kaSTa mata do| mujhe dAgate samaya kahIM tumhArA kusuma sama komala kara kumhalA na jAya ! isalie yaha raktavarNa loha mere hAtha meM (muMja mRNAlavatI ke hAtha se use lekara apane hAtha ko dAga detA hai / hAtha kA carma jalane se usakI gandha se sArA vAtAvaraNa bhara jAtA hai / ) kyoM aba to tumhAre hRdaya meM zAnti kA sAmrAjya sthApita huA na ? mRNAlavatI - (svagata) graha ! kaisI isakI himmata hai ? jalane para bhI isake mukha para kaSTa kI z2arA bhI chAyA dRSTigocara nahIM hotii| sacce vIra aise hI hote haiM ! bhaya aura mauta kyA, yaha to ye jAnate hI nhiiN| aisA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 37 hI niDara rAja siMhAsana para zobhita hotA hai| aise siMha hI sArvabhauma zakti sthApita karane meM zaktimAn hote haiM / kAyara - Darapoka manuSya kabhI rAjA banane lAyaka nahIM / muMja- abhI aura kucha bAqI rahA jAtA hai kyA ? agara bAkI rahA jAtA ho to smaraNa zakti ko tAz2A karake For mRNAlavatI - (svagata) kaise komala hAtha haiM isake ! A~khoM meM kaisA adbhuta jAdU bharA hai ! caMdra-sA zobhita mukhAravinda hai / pRthvI kA candra cakorI ke binA raha nahIM sakatA aura cakorI candra ke binA kSaNa bhara bhI nahIM jI sktii| muMja merA candra hai aura maiM usakI cakorI / ( prakaTa meM) muMja ! vIra muMja tumheM jItane AI thI, kintu tuma ajeya rahe / maiM hAra gaI / Aja mujhameM vicitra parivartana hu hai I muMja - zrAzro ! zrAzro sundarI ! z2arA naz2adIka zrAzro / mRNAlavatI - zrAja se zrApa mere priyatama aura maiM ApakI uu priyatamA / priyatama ! Aja se maiM mAlava nagarI kI mahArAnI huI hU~ aura ApakI paTarAnI / pyAre ! merA hRdaya tumhAre milana ke lie Atura ho rahA thA / maMja - Ao priye ! taba to tuma Aja se mAlava- nareza kI mahArAnI huI / jagat dekhegA aura kahegA ki tailapa kI bahana mAlavA kI mahArAnI hai / ( pardA giratA hai) ['pRthvIvallabha' ke AdhAra para ] jhagar3A lekhaka, zrIyuta bisamila bandI kA bakher3A hai, na kucha pastI kA jhagar3A hai| haqIqata meM faqata maz2ahaba kI aba mastI kA jhagar3A hai| koI mujhase agara pUche to kaha dU~ sAfa ai 'bisamila' / na majahaba hai, na mastI hai, jabaradastI kA jhagar3A hai || www.umaragyanbhandar.com
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravAsiyoM kI paristhiti lekhaka, zrIyuta bhavAnIdayAla saMnyAsI zrI svAmI bhavAnIdayAna jI pravAsI bhAratIyoM kI samasyA ke vizeSajJa haiN| unakA yaha lekha prAmANika aura vicAraNIya hai| isa lekha meM unhoMne prAya: samasta upanivezoM ke pravAsI bhAratIyoM kI vartamAna durvasthA kA vihaGgama dRSTi se varNana kiyA hai| Da 1 sa samaya saMsAra ke bhinna bhinna aura unake sAtha vaisA hI vyavahAra bhI hotA hai| mahAtmA DAN dezoM aura upanivezoM meM gAMdhI ke satyAgraha aura bhArata sarakAra ke rAjadUtoM kI vANI lagabhaga 25 lAkha pravAsI aura nIti se bhI unakI sthiti meM koI vizeSa parivartana bhAratIyoM kI AbAdI hai| nahIM ho skaa| Aja bhI bhAratIyoM ke lie TrenoM meM alaga jahA~ jahA~ ve base hue haiM, Dibbe aura TrAmoM meM alaga baiThakeM haiM; DAkagharoM, sTezanoM vihA~ vahA~ unako apane deza aura daphtaroM meM raGga-bheda kA nagna-pradarzana hai| hoTaloM aura 1 kI parAdhInatA ke kAraNa thiyeTaroM ke daravAz2e unake lie. banda haiN| na unheM pArliapamAna kA kar3A pyAlA pInA par3atA hai| pauna sadI yAmeMTarI matAdhikAra hai aura na myunisipala matAdhikAra taka jArI rahanevAlI zartabandI-prathA kA itihAsa vAstava hii| kulIgIrI ke sivA unheM aura koI sarakArI naukarI meM bhAratIyoM kI apakIrti kA itihAsa hai aura usameM nahIM mila sktii| jo bhAI khetI aura roz2agAra karate haiM vizeSataH anyAyoM, atyAcAroM aura apamAnoM ke hI adhyAya unakI rAha meM itane kA~Te bikhera diye gaye haiM jo paga paga mileMge / yadyapi aneka sahRdaya mahAnubhAvoM ke udyoga se para cubhate haiM / rAma aura kRSNa ke vaMzaja evaM buddha, IsA, aba isa prathA kA anta ho gayA hai, to bhI isase utpanna muhammada, zaGkara aura dayAnanda ke anuyAyI yahA~ asabhya paristhiti kI sImA abhI taka agocara hai| itane Ando- habziyoM se bhI nimna samajhe jAte haiN| lanoM aura balidAnoM ke bAda bhI na to pravAsiyoM ke saGkaToM dakSiNI aphrIkA ke zvetAGgoM ke raGga-dveSa kI kucha kA anta huA hai aura na unakI avasthA meM AzAjanaka bAnagI dekhie / dakSiNa aphrIkA kI sahati ke cAroM antara hI par3A hai / maz2A to yaha hai ki briTiza sAmrAjya prAnta neTAla, kepa, AreJja phrI sTeTa aura TrAMsavAla--meM ke antargata upanivezoM meM hI unheM sabase adhika dhakke kepa apanI udAratA ke lie prasiddha hai, kintu vahA~ ke khAne aura apamAna sahane par3ate haiN| pichalI lakhanaU- rASTravAdI zvetAGgoM kI pariSad ne hAla meM hI jo prastAva kAMgresa meM rASTrapati paNDita javAharalAla neharU ne pravAsiyoM pAsa kiyA hai vaha yaha hai--"yorapIya krizciyana saMskRti ke sambandha meM jo prastAva upasthita kiyA thA aura jisakI kI rakSA ke lie yaha Avazyaka hai ki yorapIyoM aura vyAkhyA karane kA bhAra mujhe sauMpA gayA thA, samaya-saGkoca gaira-yorapIyoM ke madhya meM jahA~ taka bana par3e, antara rakkhA ke kAraNa maiM usakI vyAkhyA bhalA kyA kara sakatA thA- jAya; unakA vivAha-sambandha kAnUna se jurma ThaharAyA kevala idhara-udhara kI do-cAra bAteM kahakara santoSa kara lenA jAya, gaira-yorapIya skUloM meM anya vargoM ke sAtha gaurAGga paDA thaa| usI samaya maiMne sarasvatI-sampAdaka ko isa adhyApaka kI niyukti rokI jAya, kAI bhI zvetA kisI viSaya para kucha likhane kA vacana diyA thA, kintu bImArI gaira-zvetAGga se naukarI meM nIce ke ohade para na rakkhA aura kamaz2orI ke kAraNa Aja se pahale maiM apane vacana kA jAya aura gorI striyA~ gaira-yorapIya ke yahA~ naukarI pAlana nahIM kara skaa| karane se rokI jAya~ / " yahA~ yaha kaha denA ucita hogA 'dakSiNa-aphrIkA to raGga-dveSa kI daur3a meM sabase Age ki isa gaurAga-dala ke netA haiM DAkTara malAna, jo kucha bar3ha gayA hai / yahA~ bhAratIya 'kulI-kabAr3I' samajhe jAte haiM dinoM pahale taka yUniyana-sarakAra ke antarvibhAga ke maMtrI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 sarasvatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [lorenso mAvisa (aphrIkA) meM bhArata samAja dvArA saMcAlita gujarAtI pAThazAlA ke kucha adhyApaka aura vidyArthI / ] raha cuke haiM / isase bhI bar3hakara raGga-dveSa kI eka aura vicitra bAnagI lIjie / DaMDI meM eka havazI aurata ne eka a~garez2a gRhastha kI kucha muziyA~ curA lIM aura unheM eka bhAratIya ke hAthoM beca ddaalaa| vaha pakar3I gaI. mAmalA calA aura use saz2A milii| yahA~ taka to kisI ko zikAyata nahIM, kintu grAge majisTreTa mahodaya ne bhAratIya kharIdAra ko tAkIda karate hue pharmAyA tumheM yorapIya aura neTiva kI murgI kA grantara jAnanA cAhie thA / tuma vyApArI loga unase acchI murgiyA~ kharIdakara neTiyoM ko corI karane ke lie protsAhana dete ho| yahA~ taka raGga-bheda kA cipa phaila cukA hai| AdamI apane raGga se pahacAne jA sakate haiM, lekina yaha jAna lenA ki amuka mug2a kAle kI hai aura amuka gore kI, kaise sambhava ho sakatA hai ? yahA~ kI murgiyA~ bhI kAlI gorI jAtiyoM meM pariNata ho rahI haiN| aura DaMDI ke majisTreTa geI sAhaba ke dimAg2a-zarIfa meM tijAratI bhAratIyoM ko isakI pahacAna honI caahie| yaha kisI pichalI sadI kI bAta nahIM hai, balki akTUbara 1936 kI ghaTanA hai| kyA raGgabheda kI aisI misAla duniyA meM aura kahIM mila sakatI hai ? [ bhAga 37 1 prathA gayA hai, aura aba khuda vahA~ kI fIjI kA mAmalA aura bhI anokhA hai / jahA~ saMsAra meM svecchAcArI zAsanoM kA anta ho rahA hai aura janatantra kI sthApanA ho rahI hai, vahA~ fijI ke sattAdhikArI apanI niraGkuzatA ke banAye rakhane ke lie aThArahavIM sadI kI ora vApasa jA rahe haiN| cauMkAnevAlI bAta to yaha hai ki fIjI briTena kI krAunakalonI hai aura use dakSiNa aphrIkA kI bhA~ti svarAjya nahIM milA hai hAla meM vahA~ myunisipalakA anta kiyA sarakAra zaharoM kI safAI kI vyavasthA kiyA kregii| becAre nAgarika reTa aura Taiksa' bharane ke lie majabUra hoMge, lekina usakI vyaya- vyavasthA meM unako cU~-cakAra karane kA haqa nahIM rhegaa| yaha bhI Andolana zurU huA thA aura bar3e ugrarUpa se ki kauMsila ke lie jo cunAva-prathA hai| usakI bhI antyeSTi ho jAya aura sarakAra dvArA nAmaz2ada kiye gaye loga hI kauMsilara huA kareM / duHkha kI bAta to yaha hai ki maujUdA kauMsila ke zrI ke0 bI0 siMha aura zrI mudAliyara nAmaka do bhAratIya membaroM ne isa Andolana kA zrIgaNeza kiyA thA, yadyapi ye donoM mahAzaya bhAratIya matadAtAoM kI ora se cune jAkara kauMsila kI kursiyoM kI zobhA bar3hA rahe haiN| sarakAra kI sahAyatA se kauMsila meM unakA prastAva bahumata se pAsa ho gayA, kintu yaha saudA kucha maha~gA par3A, kyoMki eka ora to bhAratIyoM ne ghora Andolana Arambha kara diyA aura dUsarI ora yorapIyoM kA eka DepuTezana vilAyata jA phuNcaa| bhArata sarakAra ne bhI isa pIche phiro' nIti kA virodha kiyaa| natIjA yaha hugrA ki aupanivezika saciva ko hAla meM 'eka ghoSaNA karanI www.umaragyanbhandar.com
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] pravAsiyoM kI paristhiti C. par3I hai, jisake dvArA donoM pakSoM ko rAz2I rakhane kA prayatna kiyA gayA hai| aba taka tIna bhAratIya nirvAcita hote the, para aba tIna nirvAcita hoMge aura do manonIta / isa navIna vyavasthA se siMha aura mudAliyara kA rAjabhakti kA puraskAra mila gayA aura kauMsila meM unakI kusI barakarAra raha gii| __ keniyA aura yUgAraDA kI avasthA bhI dayAjanaka hai| yadyapi keniyA-kauMsila meM pA~ca bhAratIyoM ko kursI lorensA mArvisa ke kucha pravAsI bhAratIya / svAmI jI hAtha meM char3I liye khar3e haiN|] milI hai, to bhI alpasaMkhyaka hone ke kAraNa unakI AvAz2a meM kucha dama daravAz2A maz2abUtI se banda kara rakkhA hai aura usa para yaha nahIM hai| keniyA kI U~cI z2amIna zvetAGgoM ke lie sAina-borDa' lagA rakkhA hai ki ina upanivezoM meM pravAsI saMrakSita kara dI gaI hai, cAhe una zvetAGgoM meM kucha bhAratIyoM kA praveza varjita hai / zvetAGga briTiza sAmrAjya ke zatru hI kyoM na ho ? pravAsI mArizasa kI jana-saMkhyA meM tIna hissA bhAratIyoM kI bhAiyoM ko yahI to sabase bar3A Azcarya hai ki briTiza zrAbAdI hai, phira bhI rAjanaitika dRSTi se unakA na koI upanivezoM meM yorapa kI sArI jAtiyA~ aura eziyA malya hai aura na mahattva hii| janatantra ke siddhAnta ke anuke yahUdI bhI kevala zvetAGga hone ke kAraNa samAnA- sAra vahA~ kA zAsana-sUtra bhAratIyoM ke hAtha meM honA dhikAra bhAgate haiM, kinnu bhAratIyoM ke prati-briTiza sAmrAjya cAhie, kintu kahAvata hai ki "z2aradAra marda nAhara, ghara kI prajA hote hue bhI-kevala raGga ke kAraNa aisA vyava- rahe cAhe bAhara / ve z2ara kA marda billI, ghara rahe cAhe dillii| hAra kiyA jAtA hai jo paga-paga para unheM parAdhInatA kA vAstava meM hama ghara meM bhI gulAma haiM aura bAhara bhI isI smaraNa dilAnevAlA aura grATha-ATha A~sU rulAnevAlA prakAra TrinIDADa, jamaikA aura DemarArA kI bAta mata pUchie / hai| yaha sthiti svayaM triTiza sAmrAjya ke hita kI dRSTi ina briTiza upanivezoM meM bhI bhAratIyoM kI saMkhyA kAphI se bhI vAJchanIya nahIM hai| hai, lekina unakI rAjanaitika sthiti para dRSTi DAlate hI TaMgenikA jaba taka jarmanI ke adhikAra meM thA taba taka dadabharI grAha nikala pAtI hai| vahA~ ke bhAratIya sukha-zAnti se rahate the --unakI kabhI briTiza upanivezoM kI dekhAdekhI anya upanivezavAle koI zikAyata nahIM sunI gaI. kinna briTiza maMDeTa meM prAte bhI apane yahA~ isI nIti kA avalambana karane lage haiN| ho TaMgenikA ke pravAsI bhAratIyoM ne hAya-tobA macAnA zurU mArizasa kA prabhAva meDAgAskara para par3a rahA hai| phreMcakara diyA / AsTreliyA, nyUz2IlaiMDa aura kanADA to briTena upaniveza hone ke kAraNa meDAgAskara meM bhAratIyoM ke sAtha ke svarAjya-prApta upaniveza Tahare, ve bhalA pravAsI bhAratIyoM apamAnajanaka vyavahAra to nahIM hotA, phira bhI unakI vaha ko kisa kheta kI mRlI samajha sakate haiM ? unhoMne apanA sammAnapUrNa sthiti nahIM hai jo honI caahie| udhara Dema Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 sarasvatI [ lekhaka kA aphrIkA kA havazI rasoiyA bhojana parosa rahA hai|] rArA Adi ke asara se Daca - upaniveza surInAma kaise baca sakatA hai ? vahA~ bhI pravAsI bhAI 'lakar3ahAroM aura pani hAroM' meM zumAra kiye jAte haiN| idhara dakSiNa aphrIkA ke pAsa hI portugIz2a- pUrva aphrIkA hai| par3osa kI viSailI vAyu se yahA~ ke bhAratIyoM kA bhI dama ghuTa rahA hai| pahale jahA~ portugIja sarakAra bhAratIyoM ko yahA~ basane ke lie protsAhita karatI thI, vahA~ ava dUdha kI makkhI kI bhA~ti nikAla pheMkane para tula gaI hai| navAgata bhAratIyoM kA praveza to varjita hai hI, kintu purAne pravAsI bhI yadi yahA~ se eka bAra samudra ko pArakara svadeza gaye to phira udhara se lauTanA bahutoM ke lie asambhava ho jAtA hai| isa nIti se yahA~ kI bhAratIya grAvAdI dina para dina ghaTatI jAtI hai| jaMz2IvAra nAma mAtra ke lie sulatAna kA hai - vAstava meM vahA~ ke zAsana kI bAgaDora a~garez2oM ke hAtha meM hai / vahA~ lauMga ke vyApAra ke sambandha meM jo nayA kAnUna banAyA gayA hai aura jisake kAraNa asantopa kI lahara uTha rahI hai vaha vAstava meM bhAratIyoM ke hitoM kA vighAtaka hai / isa prakAra sAre saMsAra meM pravAsI bhAratIyoM ke bhAgyAkAza para ApattiyoM kI ghaTA ghirI huI hai / idhara bhArata meM jaba se satyAgraha-saMgrAma sthagita huA aura kAMgresa dala ne lejisleTiva asembalI meM praveza kiyA taba se asembalI meM pravAsiyoM kI kucha carcA hone lagI hai | pravAsI vibhAga ke sarvesarvA haiM ku~vara sara jagadIzaprasAda jI aura sara girajAzaMkara vAjapeyI, kintu inake jimme bhUmi, svAsthya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 aura zikSA vibhAga bhI hai, ataeva pravAsI vibhAga ke lie eka vizeSa sekreTarI kI niyukti huI hai / isa pada para zrI menana kI jagaha aba zrI boz2amena niyata hue haiM / sara vAjapeyI Adi pravAsiyoM ke prati vizeSa sahAnubhUti rakhate haiM aura unake prazna para ucita dhyAna bhI dete haiM, lekina asala meM bhArata sarakAra hI kamaz2ora hai| usakA koI svatantra sattA to hai nahIM, vaha sAmrAjya sarakAra ke adhIna hai aura usake AdezoM kA pAlana karane ke lie bAdhya | keniyA, yugANDA, fIjI, mArizasa, TrinIDADa, DemarArA yadi krAuna kalonI haiM, unake niyantraNa aura zAsana kI vyavasthA iMgleMDa ke aupanivezika saciva ke AdezoM se hotI hai / ataeva ina upanivezoM meM bhAratIyoM ke prati honevAle durvyavahAroM kA khullamakhullA virodha karanA mAno apane svAmI sAmrAjya sarakAra ke sAmane vidroha karanA hogA aura isa sthiti meM bhArata sarakAra vAstava meM dayA kA pAtra hai / svarAjya prApta dakSiNa aphrIkA, AsTreliyA, kanADA Adi upanivezoM ke viSaya meM sAmrAjya sarakAra kA yaha bahAnA cala sakatA hai ki ve apane deza kI aAntarika vyavasthA karane meM svataMtra haiM aura unake kAmoM meM hastakSepa karanA sAmrAjya sarakAra kI zakti aura sattA ke bAhara kI bAta hai / parantu krAuna kaloniyoM ke bAre meM yaha kathana kahA~ taka yuktisaGgata ho sakatA hai ? bhArata svarAjyAdhikAra se vaMcita hai aura usake zAsana kA asalI sUtra briTiza [ lorenso mAsi ke eka jaMgala kI jhopar3I meM pravAsa M bhAI vaidika vidhi se havana kara rahe haiM / ] www.umaragyanbhandar.com
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] pravAsiyoM kI paristhiti 42 pArliyAmeMTa ke hAtha meM hai / taba mAlika kA virodha karanA mAtahata ke lie kaise sambhava ho sakatA hai ? asalI rahasya yahI hai aura isI lie sAmrAjya sarakAra ke izAre para bhArata-sarakAra ko nAcanA par3atA hai| ___kAMgresa meM bhI aba videzI vibhAga kAyama ho gayA hai / isa vibhAga kI kahAnI bhI lambI hai / sana 1925 meM ina paMktiyoM ke lekhaka ke hI vizeSa udyoga se zrImatI sarojinI devI kI adhyakSatA meM kAnapura-kAMgresa meM pravAsI-vibhAga kI sthApanA ke lie eka prastAva pAsa huaA thA, kintu vaha kaI sAla taka kevala kAg2az2a ko hI zobhA bar3hAtA rhaa| kalakattA-kAMgresa meM paMDita motIlAla jI neharU ke netRtva meM isa prastAva kI punarAvRtti kI gaI-kevala antara yaha huyA ki 'pravAsI-vibhAga' kI jagaha usakA nAma 'videzI vibhAga' 2kkhA gyaa| kucha dinoM taka eka vizeSa maMtrI dvArA kucha kAma bhI huaA, kintu san 1930 meM satyAgraha saMgrAma ke samaya kAMgresa ke anya vibhAgoM kI bhA~ti yaha vibhAga bhI lupta ho gyaa| aba paMDita javAharalAla neharU kI icchA se isa vibhAga kA kAma phira zurU huaA hai| kAMgresa ke navIna vidhAna ke anusAra deza meM / bAhara kI koI saMsthA usameM zAmila nahIM raha gaI hai, pravAsiyoM ke pratinidhitva kA anta ho gayA hai aura kAMgresa [svAmI bhavAnIdayAla saMnyAsI zrIyuta bhIkhAbhAI bhUlAbhAI meM unake lie koI sthAna nahIM rhaa| mujhe to rASTrapati ke ke saath| vizeSa nimantraNa-dvArA lakhanaU-kAMgresa meM zAmila hone pratiSThA evaM maryAdA kI rakSA aura usakI vRddhi ke lie aura kAMgresa-maMca se bolane kA avasara diyA gayA thaa| lagAtAra aAndolana karane meM kaTibaddha haiM / unako pUrNa kAMgresa ke isa navIna vidhAna se pravAsI bhAratIyoM meM asa- vizvAsa hai ki kabhI na kabhI isa amAvasa kI a~dherI rAta ntoSa kI abhivRddhi honA asvAbhAvika nahIM hai| kA anta hogA aura bhAgya-bhAnu kI sunaharI kiraNe aisI sthiti meM pravAsiyoM kA paramAtmA hI rakSaka hai| avazya chittkegii| vaha dina cAhe zItra yAve athavA kucha phira bhI pravAsI bhAI nirAza nahIM hue haiN| ve apane pairoM dera meM, kinnu aAvegA avazya / pravAsI bhAI usI maMgalake bala khar3A honA sIkha gaye haiM aura apanI mAtRbhUmi kI maya divasa kI pratIkSA kara rahe haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMDita bhagavatIprasAda vAjapeyI hindI ke labdha pratiSTha kahAnI-lekhaka / isa kahAnI meM inakI dArzanikatA khUba prasphuTita huI hai / prAyazcitta lekhaka, zrIyuta bhagavatIprasAda vAjapeyI vipina pina apanI baiThaka meM baiThA huA eka saMvAda - patra dekha rahA thaa| prazAnta mAnasa meM yadi vaha aisA upakrama karatA to koI bAta hI na thI / kintu vaha to apane antaHkaraNa ke sAtha parihAsa kara rahA thaa| eka paMkti bhI, nizcita rUpa se, vaha grahaNa nahIM kara sakA thA / yaha vipina isa samaya jo atizaya udvigna hai aura kisI bhI kAma meM usakI jo pravRtti nahIM hai usakA eka kAraNa hai| bAta yaha hai ki vaha AzAvAdI rahA hai| vaha mAnatA AyA hai ki ceSTA-zIlatA hI jIvana hai / kintu Aja use pratIta huA hai ki niyati ke rAjya meM zrAzA aura AsthA kI kahIM koI gati nahIM hai / yaha samasta vizva kavi kA eka svapna hai / vAstava meM kAmanA aura usakI saphalatA, tRpti aura saMtoSa, bhoga aura zAnti eka kalpita zabda-sRSTi hai / pAkeTa se sigareTa-kesa nikAlakara usane eka sigareTa hoThoM se dabA lI / diyAsalAI jalAkara vaha dhUmra-pAna karane lagA / oha ! vipina kA jo zrAnana sadA ullAsa-dolita rahA hai, Aja kaisA viSaNNa aura kaisA vivarNa ho gayA hai ! mAno usakA aba taka kA samasta jJAna koI vastu nahIM hai, nitAnta kSudra hai vaha / nikaTavartI AkAza meM dhUmra - zikhAoM ke vArida ur3AtA huA vipina soca rahA hai - isa vINA para vaha kitanA vizvAsa karatA thA ! vaha mAnane lagA thA ki vaha to usake hRdaya kI rAnI hai, manomandira kI devI / mAno usake prastAva kI svIkArokti kA bhI vaha svayaM hI adhikArI hai; usakA Atma-vizvAsa hI usakI siddhi hai, javIna kA carama sAphalya / kintu -- " usane to kala kaha DAlA - maiM ?.... maiM to cAhatI hU~ ki tuma mujhe bhUla jAtro, mujhase ghRNA karo / 44 ..... kyoMki tumhArI carama kutsA hI mere jIvana kI tRpti hai-- usakA ekamAtra avalamba / maiM prema nahIM jAnatI, prIti nahIM jAnatI / maiM nahIM jAnatI ki pyAra kyA cIz2a hai ! vizvAsa nahIM karatI ki nArI ke lie svAmI eka mAtra zrAzraya hai, AdhAra hai / maiM to nArI kI svatantra sattA para I vizvAsa rakhatI hU~ / " kahate-kahate na to usakI ceSTA meM kahIM koI saMgati kA leza dRSTigata huA, na prakRta dhAraNA kI-sI koI pratIti / yahI saba soca-socakara vipina dina bhara nitAnta vimUr3hasA, parAjita-sA banA rahA / usakI mA ne pUchA - " Aja tU kucha udAsa-sA kyoM dekha par3atA hai ?" usake pitA ne kahA - " kyA kucha tIta kharAba hai ?" usake agraja ne ToMka diyA- "bAta kyA hai re vipina ki Aja tU mere sAtha peTa bhara khAnA bhI nahIM khA sakA ?" usakI bhAbhI cAya lekara AI taba usane lauTA dI / kintu vaha ina praznoM ke uttara meM kucha kaha na sakA / apanI sthiti ke marma ko usane kisI ko bhI sparza na karane diyA / dina bhara vaha nizceSTa banA rhaa| kintu yaha bAta usa vipina ke lie kevala eka dina kI to thI nhiiN| vaha to usake jIvana kI eka mAtra samasyA bana gaI thI / ataeva akarmaNya banakara vaha kaise rahatA ? dhIre-dhIre usane eka vicAra sthira kara liyA / eka nizcaya meM vaha zrAbaddha ho gyaa| vaha yaha samajhane kI ceSTA meM rahane lagA ki vINA usakI koI nahIM thI / vaha to usake lie eka bhrama mAtra thI - svapna-sI akalpita, mRga-tRSNA-sI aindrajAlika / vaha akelA zrAyA hai aura kelA jAyagA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat hai| loga kahA karate haiM, mAnava prakRti parivartanazIla loga samajha baiThate haiM ki manuSya kI Antarika rUpa www.umaragyanbhandar.com
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 1] . prAyazcitta rekhA nahIM badalatI / saMsAra badala jAtA hai, kintu mAnavAtmA "kaho na, itanA soca-vicAra kyoM karate ho ?" kI preraNA sadA ekarasa akSuNNa rahatI hai| kintu isa vipina kahate-kahate atyadhika aAtura ho utthaa| prakAra ke niSkarSa nikAlate samaya loga yaha bhUla jAte haiM rAyasAhaba kA mukha mlAna par3a gyaa| pratIta huA, ki manuSya kI sthiti vAstava meM hai kyA ? jo sattA jaise kAI avarNanIya atIta apane samasta kalyANa ke jagat ke jana-jana ke sAtha samanvita hai, jisakI cetanA sAtha unake usa anutApa-dagdha aAnana para mudrita ho aura anubhUti hI usakI mUrta avasthA hai, kisI ke sparza uThA hai| aura AghAta ke anuSaMga se usakA aparivarjana kaise unhoMne kahA-"kintu mujhe kucha kahanA na hogaa| sambhava hai ? sabhI kucha maiMne apanI DAyarI meM likha diyA hai| mere vidA ___ dina Aye aura gye| vipina aba kalAvid na rahakara ho jAne ke bAda use dekha lenaa| mujhe vizvAsa hai ki dArzanika ho gyaa| usa samaya jo kucha tumako ucita pratIta hogA vahI merI [ 2 ]. kAmanA aura tumhArA kartavya hogaa| usake pitA atyadhika bImAra the / yahA~ taka ki unake [ 3 ] jIvana kI koI aAzA na raha gaI thii| ve rAyasAhaba the| vipina kA jIvana pUrvavat cala rahA thaa| yadyapi vINA unhoMne apane jIvana meM yatheSTa sampatti aura vaibhava kA ke prati usameM aba vaha madira AkarSaNa na thA, tathApi arjana kiya thaa| apanI sadAzayatA aura vinayazIlatA ziSTAcAra aura sAdhAraNa kartavya ke jagat meM vaha eka ke kAraNa nagara bhara meM unakI-sI sarvAdhika pratiSThA kA kahIM vINA ke prati hI nahIM; kisI ke lie bhI apane Apako kisI meM sAdRzya na thaa| nitya hI aneka vyakti unake badala na sakA thaa| sabhI se vaha usI prakAra viha~sakara bAteM darzana tathA maGgala-kAmanA prakaTa karane ke lie Ate karatA thaa| caTula-hAsa meM to vaha kahIM bhI apanA sAdRzya rahate the| na dekha sakatA thaa| vRddhatA meM to rAyasAhaba kA aMga-aMga zithila-dhvasta yaha saba kucha thaa| kintu bhItara se vipina aba kucha ho rahA thA; kintu motiyAvinda ke kAraNa unake netroM kI aura thaa| usakI sthiti prastAvaka kI na rahakara aba jyoti atyanta kSINa ho gaI thii| yahA~ taka ki ve apane anumodaka kI ho gaI thii| vaha sthala-padma kA eka zuSkazrAtmIya janoM kA paricaya dRSTi se grahaNa na karake svara se dala-mAtra thaa| raMga vahI thA, saurabha bhI amanda thA, prApta karate the| kintu mRdula koMpala kI-sI sparza-mohaka kamanIyatA aba ____eka dina kI bAta hai| rAta ke aATha baje kA samaya usameM kahA~ se hotI hai vaha to aba usakA itihAsa bana thaa| rAyasAhaba bole-"kahA~ gayA re vipina ?" gaI thii| vipina ne turanta uttara diyA-"maiM yahA~ pAsa hI to usa dina ke vArtAlApa ke pazcAt eka dina sAdhAraNa baiThA hU~ bAbU / kahA, kyA kahate ho?" rUpa se hI vINA ne pUcha diyA-"merI usa dina kI bAtoM rAyasAhaba ne pUchA- "yahA~ aura kAI to nahIM hai ?" kA tuma kucha burA to nahIM mAna gaye ?" .. "nahIM hai aura koI bAbU / maiM yahA~ akelA hI baiThA vipina vRzcika-daMza ke samAna utkleza-dhvasta hokara huuN|" vipina ne uttara diyaa| raha gyaa| bar3I caturatA ke sAtha apanI sthiti kI rakSA __"eka bAta kahane ko raha gaI hai| use aura kisI karate hue usane uttara diyA - "burA kyoM mAnU~gA vINA ? ko na batalAkara tujhako batalAnA cAhatA huuN| bAta yaha burA mAnane kI usameM bAta hI kyA thI ? vaha to apane-apane hai ki tU thiMkara hai, cintaka / terI AtmA meM merA sArA nijatva kI bAta hai| pratyeka vyakti kucha apane vicAra rakhatA pratinidhitva Alokita hai| mujhe vizvAsa hai ki tU merI hai, usake kucha apane siddhAnta hote haiN| tuma bhI yadi usa bAta ko sthAyI rUpa se grahaNa kregaa|" rAyasAhaba ne apane kucha siddhAnta rakhatI ho to isameM mere yA kisI ke aTUTa vizvAsa ke sAtha adhikAra-pUrvaka dRr3ha hokara khaa| bhI burA mAnane kI kyA bAta ho sakatI hai ?" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 sarasvatI yaha vINA bhI eka vilakSaNa nArI hai-- apane vizvAsoM kI rAnI, nirAzA se hona, uttaraMga aura aparAjitA / usa dina usane vipina ko jAna-bUjhakara viziSTa vibhrama meM DAla diyA thaa| mAnavAtmA kI nirbAdha kallAla - rAzi meM palI huI isa nArI kI yaha eka prakRtakIr3A hai| abhIpsita vilAsa-garbhita ho-hokara vaha jagat kA samasta rUpa isa eka hI jIvana ke vikalpa meM anubhava kara lenA cAhatI hai| vaha kisI se bhI apanI AkAMkSA prakaTa nahIM karatI aura kisI kI bhI AkAMkSA ko apane nijatva ke sAtha sthApita nahIM karatI / vaha sadA sarvadA nirdvandva rahanA cAhatI hai / vaha mAnatI hai ki use nirjhariNI kI bhA~ti sadA mukharita rahanA hai / mAno yaha bhI nahIM dekhanA hai ki kitanI pASANa zilAyeM usake kolAhala meM AI aura gaI aura usake ninAda kI gati meM yadi kabhI mati upasthita ho gaI to usakI kyA sthiti hogI / vipina ke isa uttara se vINA ke jalajAta durlabha adhara - pallava khila uThe, dAr3imadazana yugma jhalaka pdd'e| viha~satI huI vaha bolI - "tuma pAgala ho gaye hA vipina / merI usa dina kI bAtoM ne tumheM bilakula badala diyA hai| phira bhI tuma ise svIkAra nahIM kara rahe ho ! zrAghAta sahate hue koI vyakti kabhI sparzya raha bhI sakA hai ki eka tumhIM raha pAoge ?" "manuSya kA hRdaya miTTI kA gharauMdA nahIM hai vINA, jise jaba cAhogI taba Thokara mArakara naSTa kara DAlogI aura phira umaGga meM zrAkara use icchAnukUla banA logI / saMsAra meM aisA kauna hai jo paristhiti ke anusAra badalatA na ho / tumhIM se pUchatA hU~ vINA, batalAo, tumhIM kyoM badala rahI hA / zrAja tumhIM ko yaha pAgalapana kyoM sUjha rahA hai, jisa vyakti se tumhArA koI sauhArdra nahIM hai, jisakI AtmIyatA tumhAre lie sarvathA kSudra ho gaI hai, usake marmasthala ko koMca- koMcakara tuma jisa zrAnanda kA anubhava kara rahI ho vINA, vaha zrAnanda, vaha ullAsa, mAnavAtmA kA nhiiN| mujhase mata kahalAo ki kisakA hai / " vipina akasmAt uttejita hokara kaha gyaa| usakI aparUpa bhAva-bhaMgI dekhakara vINA kucha kSaNoM ke lie avAk raha gaI / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 vipina taba sthira na rahakara phira bolA - " raha gaI bAta burA mAnane kii| maiM jAnanA cAhatA hU~ vINA, burA aura bhalA saMsAra meM hai kyaa| kauna kaha sakatA hai ki Aja maiM jo ho sakA hU~ usake mUla meM kahIM koI aisI bAta bhI hai jise tuma 'burA mAnanA' kaha sakane kA dama bhara sakatI ho| maiMne burA mAnakara use bhalA mAna liyA hai vINA / maiM burAI mAtra ko bhalAI kI dRSTi se dekhane kA abhyAsI hU~ / duniyA ke lie tuma cAhe jo ho vINA, mere lie tuma vahI jagattAriNI mandAkinI hI ho| maiM tumhArA kitanA upakRta hU~, kaha nahIM sakatA | usakA zrAnana jvalanta kAnti se jagamaga ho uThA / vINA samajhatI thI, vaha aparAjitA hai- kisI ke samakSa vaha kabhI hAra nahIM sktii| eka vINA hI nahIM, saMsAra kI nikhila yauvana dRpta aMganAyeM kadAcit aisA hI samajhatI haiN| ve nahIM jAnatIM ki vyaktitva ke carama utkarSa kI kSamatA unheM kisa artha meM grahaNa karatI hai / ve nahIM anubhava karatIM ki koI utkSepa unake lie akalpita bhI ho sakatA hai / ve nahIM dekhatIM ki kisI ke antastala kI zUnyatA bhI unheM zrAkaNTha plAvita banA rahI hai| vINA bhI aisI hI nArI thI / kintu Aja ke isa kSaNa meM vINA ko aisA pratIta huA, mAno isa vipina ke Age vaha kSudra, atizaya kSudra ho gaI hai| koI bhI usakI maryAdA nahIM hai, kahIM bhI usakI gati nahIM hai / yahI eka vipina isameM samartha hai ki vaha cAhe to use uThAkara carama nArItva taka pahu~cA de / isa vINA ne abhI taka jAna par3atA hai, apanA hRdaya kahIM kucha avaziSTa bhI rakha chor3A thaa| tabhI to yahI saba socatI huI usakI nayana-kaToriyA~ bhI bhara AI / aTakate hue asthira Ardra svara meM usane kahA- tuma mujhe kSamA karo vipina yA cAhe to na bhI karo; lekina hAya ! tuma bhI to yaha jAnate ki maiM kitanI dukhiyA nArI hU~ / maiM kisI ko cAha nahIM sakatI, kisI kA hRdaya apanA nahIM banA sakatI ! aura adhika kyA batAU~ ! jaba ki maiM khuda hI nahIM jAnatI ki maiM kyA hU~, kauna hU~ / kathana ke antima chora taka pahu~catI pahu~catI vINA ro par3I / vRkSa se lagAkara usakI surabhita kuntala - rAzi para www.umaragyanbhandar.com
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] prAyazcitta [4] dakSiNa kara pherate hue vipina bolA-tuma sacamuca pagalI eka dina kI bAta hai, bAta bar3ha jAne para uttejanA meM bana rahI ho vINA ! sneha ke rAjya meM varNa, jAti aura aAkara vinoda kaha baiThA-svAmI rAma ! svAmI rAma to samAja kI koI bhI sattA maiM nahIM maantaa| tuma nArI ho| bhakta the / aura bhakta jJAnI nahIM hotA, kyoMki vaha to basa, tumhArA eka yahI lakSaNa puruSa ke lie yatheSTa hai- sAdhanA para vizvAsa rakhatA hai| dUsare zabdoM meM hama use rozro mata vINA / yaha pArka hai| koI dekhegA to kyA / rkha kaha sakate haiN| kahegA ? na, maiM tumheM aura adhika na rone dUMgA-kisI latikA ne pArakta mudrA meM uttara diyA-basa aba hada taraha nhiiN| ho gaI misTara vinoda ! aba tumako sAvadhAna honA pdd'egaa| ___ usa dina ke pazcAt vINA aba vipina ke ghara pUrvavat svAmI rAma ke lie yadi phira kabhI tumane aise ghRNita zrAne lagI thii| vizeSaNa kA prayoga kiyA to maiM ise kisI taraha baradAzta na kara skuuNgii| yaha maiM tumako abhI se batalA denA vipina ko pitA kA saMskAra kiye hue kaI mAsa bIta cAhatI huuN| cuke the / yadyapi usakI dinacaryA phira pUrvavat calane abhI taka vinoda baiThA thaa| aba vaha uTha khar3A huaa| lagI thI, to bhI idhara kucha dinoM se usake jIvana kI adambha uttejita svara meM usane kahA--pazutA kI mAtrA hama anubhUti kA eka nayA pRSTha khula rahA thaa| vinoda vipina kA meM jitanI hI adhika ho, deza-bhakti kI duniyA meM yadyapi sahacara thA aura vaha nirantara usake sAtha rahatA thaa| yahA~ hama isa samaya usakA Adara hI kareMge, phira bhI maiM use taka ki donoM eka hI ba~gale meM sAtha hI sAtha rahane lage jaMgalIpana to mAnatA hI huuN| to bhI misa latikA, maiM tumheM the / idhara yaha bAta thI, udhara vINA jaba kabhI usase milane batalA denA cAhatA hU~ ki asahanazIlatA ke kSetra meM bhI aAtI taba sAtha meM apanI sakhI latikA ko bhI avazya anta meM pazcAttApa hI tumhAre hAtha lgegaa| lAtI thii| kramazaH vinoda aura latikA ke mizraNa se isa phira to bAteM itanI bar3I ki eka ne kahA--basa, aba maMDalI kA vAtAvaraNa adhikAdhika manoraJjaka hotA jA rahA thaa| tumhArI z2abAna nikalI ki maiMne tumheM yahIM samApta kiyaa| vinoda yoM to saMskRta kA profesara thA, kintu vicAra- dUsare ne javAba diyA-maiM tumhAre isa dambha ko miTTI jagat kI dRSTi se vaha egnAsTika thaa| vivAda ke avasara meM milAkara choiiNgaa| para vaha prAyaH kahA karatA--hama Izvara ke viSaya meM na kucha usa dina bar3I muzkila se usa ubhar3ate hue kANDa kI jAnate haiM, na jAna sakate haiN| rakSA kI jA skii| aura latikA? ____ vipina pahale to isa ghaTanA ko kucha dina taka amAM- vaha pUrNa balki sampUrNa arthoM meM kaTTara Astika thii| galika hI mAnatA rahA, parantu phira Age calakara jaba usakA kathana thA ki eka Izvara hI nahIM, manuSya kI vividha . usane anubhava kiyA ki vINA aura vinoda usa dina ke anubhUtiyA~ amUrta hotI haiM, phira bhI hama unakA grahaNa hI pazcAt parassara adhikAdhika prAtmIya ho rahe haiM taba use karate haiM, kabhI unake prati avizvAsI nahIM hote / taba koI vyaktigata rUpa se bodha huA ki hamArA koI bhI kSaNa vyartha kAraNa nahIM ki jisa ajeya sattA kA anubhava hama apane nahIM hai / jIvana kA pala-pala hamAre bhaviSya-nirmANa ke jIvana meM kSaNa-kSaNa para karate haiM usake prati avizvAsI lie savathA sUtra-baddha hI hai| bneN| yaha to hamArI kRtaghnatA kI parAkASThA hai| yaha to dina bItate gaye aura vipina kI dRSTi vINA para se . mAnavatA kA carama apamAna hai-eka taraha kA jaMgalIpana, ucaTa kara latikA para jA phuNcii| pahale to apane isa jahAlata / donoM vaktRtvakalA meM, tarkazAstra meM, eka dUsare navIna parivartana kI vaha barAbara upekSA karatA rhaa| bArako cunautI dete the / kabhI-kabhI jaba vivAda bar3ha jAtA taba bAra vaha yahI socatA ki manuSya kA yaha mana bhI sacamuca vipina aura vINA ko bIca-bacAva taka karanA par3atA / aisI kyA cir3iyoM kI phudaka kI bhA~ti hI caTula hai ? kyA bhayaMkara paristhiti utpanna ho jAtI thii| vAstava meM usake bhItara akSaya prema kI jyoti kA abhAva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 hI hai ? parantu phira vaha yaha bhI sthira karane lagA ki pahale aneka varSa taka maiMne use saMsAra se achatA rakkhA yaha bhI nizcita ho jAya ki prema hai kyA ? kyA yaha sambhava thaa| kinnu saMyoga kI bAta, kucha aise kAryoM meM laga gayA nahIM ho sakatA ki kala jise hama prema samajhate the, aAja ki phira Age calakara usakI AtmIyatA kA nirvAha na vahI jo hameM mRgatRSNAvat pratIta hotA hai, ekadama kara skaa| akAraNa nahIM hai ? jaise dharma ke aneka rUpa haiM, vaise hI merI bar3I AkAMkSA thI ki maiM eka kanyA kA pitA kyA prema ke aneka rUpa nahIM ho sakate ? vINA vinoda kA hotA / kintu yaha kaise sambhava thA ? hama jo cAhate haiM, cAhatI hai-nissandeha hRdaya se cAhatI hai| aura unakA kevala vahI hameM nahIM prApta hotA / yahI isa saMsAra kI yaha milana bhI sarvathA zreyaskara hI hai| taba, aisI dazA meM, vilakSaNatA hai| maiM yadi usakA patha prazasta karake usake sAmane se haTa jAtA kintu maiM kanyA se sarvathA hIna hI hU~, aisI bAta nahIM hU~ to yaha bAta kyA vINA ke prati mere utsarga kI, dUsare hai| tArA se eka kanyA huI thii| maiMne usakA nAma...... zabdoM meM, prema kI nahIM hai ? rakkhA thA; kyoMki usakA kaNTha-svara bar3A mRdula thaa| vipina jaldabAz2a nahIM hai / vaha atulanIya dhIra-gambhIra rUpa-saundarya meM bhI vaha apanI mA ke samAna thii| balki hai| vaha kabhI latikA ke jIvana kA anubhava karatA hai, usase bar3hakara / usake vAma skandha para pAsa hI pAsa do kabhI vINA-vAdana kaa| isI bhA~ti usake dina bIta rahe haiN| tila haiM / jaba maiMne sunA ki vaha par3ha rahI hai taba mujhe bar3I isa kAlakSepa meM vaha udvigna nahIM bntaa| kyoMki vaha prasannatA huI thii| maiMne haTha-pUrvaka usake vyaya ke lie mAnatA hai ki jaise jJAna ke lie yaha vizva asIma hai, vaise pacIsa rupaye mAsika vRtti dene para tArA ko rAz2I kara hI jIvana ke lie jJAna bhI asIma hai / taba usake samanvaya liyA thaa| maiMne use zapatha dekara vacana le liyA thA meM kAla ke ananta rAjya meM yaha Aja kyA aura kala kyA ? ki vaha usakA byAha avazya kara de| ___ kintu yaha to kAI prAyazcitta nahIM hai| jisakA maiMne pitA ke dvivArSika zrAddha se nizcinta hokara eka dina sarvasva apaharaNa kara liyA hai usake lie yaha saba kyA vipina unakI DAyarI ke pRSTha ulaTane lgaa| usameM eka cIz2a hai ! maiM anutApa se barAbara jalatA rahA hU~; aura mujhe jagaha likhA thA aisA jAna par3atA hai ki merI isa jalana kI sImA nahIM hai, sasAra mujhe kitanI pratiSThA detA hai ! nagara kA koI thAha nahIM hai, usakA anta nahIM hai / zrAha ! mu~ha kholakara bhI aisA vyakti nahIM, jisakI zraddhA, jisakA sammAna mujhe maiM kisase pUcha, kaise pUchaM ki maiM tArA ke lie aba kyA prApta na ho ! sAMsArika vaibhava bhI maiMne thor3A arjana nahIM kara sakatA hU~ ? aisA jAna par3atA hai ki yaha jIvana hI kiyA hai| loga samajhate haiM, merA jIvana bahuta U~cA hai / maiM nahIM, agale jIvana meM bhI mujhe isake lie isI taraha saba prakAra se sukhI huuN| bar3e saMtoSa kI mRtyu maiM lAbha jalanA pdd'egaa| karU~gA / jaisI akSaya kIrti mujhe apane isa jIvana-kAla meM to yaha bhI ThIka hI hai| jIvana jaise eka dIpa hai, milI hai, paraloka-yAtrA meM bhI maiM vaise hI mahattama puNya kA jalanA hI jaise usakA dharma hai, vaise hI agara maiM jalatA hI bhAgI banU~gA ! kintu loga nahIM jAnate; apane yauvana- rahU~, to bhI vaha mere jIvana kI eka sArthakatA hI hai ! jo kAla meM maiMne kaise-kaise gurutara pApa kiye haiM ! ho, Aja agara vaha sAkAra hotA to usase maiM yaha pUche tArA eka sambhrAnta kula kI yuvatI kanyA thii| apUrva binA na rahatA ki merI isa jalana kA anta kahA~ hai ? saundayaM thA usameM, sarvathA alaukika / eka bAra prasaMgavaza x x x use dekhakara maiM sadA ke lie kho sA gayA thaa| kisI aura vipina bolA--aba calo vINA, maiM tumheM prakAra maiM use prApta karane kA lobha saMvaraNa na kara skaa| lene AyA huuN| merI prAparTI kA tIsarA bhAga tumhArA hai| tava vivaza hokara apane tAlluke kI dekha-bhAla meM maiM use pitA jI kI ora se maiMne use vinoda ko kanyA-dAna meM z2abardastI le AyA thaa| dene kA nizcaya kiyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjasthAna kI rasadhAra lekhaka-zrIyuta mUryakaraNa pArIka, ema0 e0 paNihArI 'paNihArI' ke gIta rAjasthAna kI AtmA ke sarvottama jasthAna deza apane tyohAroM, gItoM aura raMga-biraMge paricAyaka haiN| unameM jisa saundarya, jisa dezI chaTA kA veSa-bhUSA ke lie bhAratavarSa meM vizeSarUpa se prasiddha vivaraNa rahatA hai, usake pratyeka aMza para rAjasthAnI jIvana hai| balki yaha kahA jAya to anyathA na hogA ki sabhyatA kI gaharI chApa lagI rahatI hai| barasAta rAjasthAna kI aura vijJAna ke isa yuga meM jaba saba aora sAdagI, saukumArya aura halakApana hI zreSThatA aura saundarya ke mApa mAne jA rahe haiM, rAjasthAna inhIM tInoM ke lie badanAma bhI hai| hameM vijJAna aura sabhyatA ke vikAsa se virodha nahIM honA cAhie, parantu hameM apane nijI saMskAroM aura prAcIna saMsthAnoM ke sAtha prema aura pakSapAta bhI honA caahie| vizvadharmamAnavatA aura rASTrIyatA kI rakSA ke lie jAtIyatA kI rakSA karanA mAnava kA pahalA dharma hai| lokagIta kisI jAti athavA deza ke BABA hRdaya aura saMskAroM ke jitane sacce paricAyaka hote haiM, utanI usa deza kI zAstrIya zailI se racI huI kavitAyeM aura kAvya nhiiN| isakA eka kAraNa panihArinoM kA eka dRzya-udayapura / ] yaha hai ki lokagItoM kA nirmANa lokahRdaya se hotA hai sarvottama Rtu hai / isa Rtu meM sarovaroM ke taTa para sandhyA aura kAvya kI upaja kavi ke hRdaya se hotI hai| eka savere panihArinoM ke samUha -'jhUlarA' kA vastrAbhUSaNa se sajasAmUhika ruci kI upaja hai, dUsarA vyakti ke hRdaya kA dhaja kara eka-svara se marmasparzI gIta gAte hue AnA-jAnA, pratibimba / eka aisA svargApama dRzya upasthita karatA hai jisakI kalpanA 49 Shree Sud. Swami Gyanbhandar-Umara Surat
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 sarakhatI mAtra se saundarya kI vibhUtiyA~ jAgRta ho uThatI haiM / sAkSAt dekhane se to aura hI Ananda milatA hai / . kalA kI dRSTi se bhI yaha dRzya bhAratIya saMskRti ko rAjasthAna kI eka uttama dena samajhA jA sakatA hai / 'paNihArI' prathA ke prAyojana meM sAhitya, saMgIta aura kalA tInoM AdarzoM kA pUrNa samanvaya huA hai / isa prakAra ke gItoM ko kevala par3hakara sAhityika santoSa kara lene se hI pUrNAnanda kA lAbha nahIM samajhanA cAhie / isakA sajIva aura sundara rUpa to isake vAstavika dRzya meM rahatA hai aura isakI kalAtmaka madhurimA basatI hai isake saMgIta meN| bAharI jagat ke adhikAdhika samparka se tathA z2amAne kI badalanevAlI havA se aba yaha manohAriNI prathA zithila hotI jA rahI hai, to bhI lupta nahIM ho gaI hai| yoM to rAjapUtAnA ke prAyaH sabhI rAjyoM meM yaha dRzya dekhane ko milatA hai, parantu mAravAr3a kI panihArinoM kA dRzya vizeSa manorama hotA hai / nAgaura, mer3atA, mU~DavA, jodhapura aura udayapura Adi nagaroM meM yaha dRzya aba bhI varSA Rtu meM sulabhatA se dekhA jA sakatA hai 1 isa prathA ne vaiyaktika dRSTi se bhI gRhastha jIvana meM kalAtmaka bhAvanA kI suruci kA samAveza kiyA hai aura nAgarika jIvana meM saundaryopAsanA, svacchatA aura svAtantrya kI vRtti kI jyoti kA kucha zrAbhAsa diyA hai / z2arA isake sAhitya-saundarya ko bhI dekhie / 'paNihAra' ke bahuta se pracalita gItoM meM se pazcimI rAja sthAna meM bahu pracalita eka gIta nIce diyA jAtA hai kALI ekALAyaNa UmaTI, paNihArI e lo / moTor3I chA~TA~ ro varasai meha, vAlA jo // bhara nADA bhara nADiyA, paNihArI e 1 bhariyo bhariyo sama~da- taLAva, vAlA jo // kiraNa jI khuNAyA nADA - nADiyA, paNihArI e kiraNA~ jI khuNAyA taLAva, vAlA jo // suraijI khuNAyA nADA-nADiyA, e paNihArI e pibajI khuNAyA taLAva, vAlA jo // sAta sahelyA re jhUlare, e paNihArI e 1 pANIr3e ne cAlI re taLAva, vAlA jo // ghaDo na DUbe bevar3o, e paNihArI elo / IDhuNI tira-tira jAya, vAlA jo // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat I 1 [ bhAga 38 sAre sahelyA pANI bhara cAlI, e paNihArI e lo / paNihArI rahI e taLAva, vAlA jo // 1 ThI ne helo mAriyo, laMjA proDhIr3A e lo / ghar3iyo ukhaNAvato jAya, vAlA jo // o re kAjaLa-TIkiyA~, paNihArI e lo. thAror3A phIkariyA naiMNa, vAlA jo // re zroNa cUnar3I, paNihArI e lo / thAror3o mailo so vesa, vAlA jo // rA pivajI ghara vasai, laMjA oDhIr3A he lo / mhAror3A vasai paradesa, vAlA jo // ghar3o paTaka denI tALa meM, paNihArI e lo / cAlai nI proThI rI lAra, vAlA jo // to jALU thArI jIbhar3I, re laMjA kroDhIr3A e lo / isai taneM kALo nAga, vAlA jo // yo to bhara nai pAchI vaLI, paNihArI e lo / AI AI phaLase re bAra, vAlA jo // ghar3iyo paTaka dU~ UbhI cauka meM, mhArA sAsUjI e lo / vegero ghar3iyo utarAva, vAlA jo // kiNa thA~ne moso mAriyo, mhArA bahUjI e lo / kiNa thA~ne dIvI hai gALa, vAlA jo // eka oDhI maneM iso milyo, mhArA sAsUjI e lo / pUcho mhAre manar3e rI bAta, vAlA jo // devara jI sarIso DIgho- pAtaLo, mhArA sAsUjI e lo / naNadala bAI - sAre uNihAra, vAlA jo // the to bahUjI bhoLA ghaNA, mhArA bahUjI e lo / zro to thA~ro hI bharatAra vAlA jo // artha pAvasa kI kAlI kAlI ghana ghaTAyeM umar3a AI haiM aura moTI moTI bU~doMvAlA meha barasane lagA hai / tAla - pokhare bhara gaye haiM aura samudra kI taraha vizAla sarovara bhI bhara kara utarA rahA hai / e panihArI, ye tAla-talaiyA~ kisane khudavAye haiM ? aura kisane khudavAyA hai yaha vizAla tAlAba ? svasurajI ne tAla talaiyA~ khudavAye haiN| priyatama ne tAlAba khudavAyA hai / sAta saheliyoM ke bhUlare ke sAtha panihArI pAnI bharane sarovara ko calI / tAlAba labAlaba jala se bharA hai / ghar3A aura usake Upara kA choTA pAtra 1 www.umaragyanbhandar.com
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] rAjasthAna kI rasadhAra DuboyA nahIM DUbatA aura IDurI pAnI para taira-taira kara nikala ullAsa meM ghar3e bhara kara lauTane kI taiyArI meM haiN| unako jAtI hai| AtmAyeM saMgItamaya ho rahI haiM / parantu viyogina panihArI sAtoM saheliyA~ pAnI bhara kara cala diiN| kevala panihArI anyamanaska hokara ghar3A bhara rahI hai, citta usakA aura tAlAba para raha gaI / eka U~Ta kA savAra (aoThI) rAha rAha kisI ora lagA hai / umar3I huI kAlI ghaTA 'jhUlare' kA jA rahA thaa| panihArI ne use AvAz2a dI aura ghar3A uThAne yaha sukha-saMgIta usake hRdaya meM priyasmRtijanya Atmako khaa| [panihArI ko kyA patA thA ki yahI usakA vismRti paidA kara detA hai| isI lie usakA ghar3A DubAye cira-pratIkSita prANezvara hogaa| nahIM DUbatA-usakI IDurI taira-taira kara jala meM nikalI jAtI aoThI ne pUchA-e panihArI, auroM ne kajjala-beMdI hai| vaha svayaM priyaciMtana meM DUbI hai / ghar3A kaise DUbe ? - lagA rakkhe haiN| tere netra phIke-se kyoM haiM ? auroM ke viraha kI dIvAnI ko chor3akara aura panihArine cala cunariyA~ aor3hane ko haiM / tere maile vastra kaise ? dI / vaha akelI raha gii| ghar3A kauna uThAve ? kaisI panihArI ne uttara diyA- auroM ke priyatama ghara para viSama paristhiti hai ? haiM / catura aoThI, merA pati videza gayA hai| __U~Ta kA savAra ghar3A uThAkara apanI rAha letA to isa para aoThI ne ThIka hI to kahA / parantu panihArI citra meM vaha rasa-raMga paidA na hotaa| aoThI ke hRdayasparzI isakA rahasya samajhatI kaise ? prazna panihArI ke kaleje meM uthala-puthala macA dete haiN| __ aoThI ne kahA-ghar3e ko tAla meM paTaka de aura mere usakA kalejA mu~ha ko prAtA hai / jisa samaya uttara meM pIche ho jA / panihArI ko ye vAgbANa viSaile lage aura vaha kahane ko bAdhya hotI hai ki auroM ke pati ghara para haiM, vaha risA kara bolI-jalA dU~ terI jIbha ko, aoThI, tujhe merA videza meM hai, usa samaya kI usakI mAnasika dazA kAlA sapa ddse| kalpanA kA viSaya hai-lajjA, zIla, saMkoca, samavedanA ___isa prakAra praznottara karake panihArI vApasa AI / ghara Adi bhAvoM kI qhAsI gutthI hai / aoThI ke prastAva meMke dvAra para pahu~cakara sAsa ko pukArakara ghabarAye svara meM "ghar3o paTaka de tAla meM" meM eka asahanIya spaSTatA hai, jo kahA-paTaka hU~ isa ghar3e ko cauka meM / sAsa jI, ise jaldI panihArI ko bahuta akharatI hai, aura vaha usase apanA utaaro| - apamAna samajhatI hai| parantu isakA doSa aoThI ko sAsa bolI-bahU merI, tujhe kisane tAnA diyA hai, nahIM, paristhiti ke Akasmika saMyoga ko diyA jA kisane tujhe gAlI dI hai ? sakatA hai| uttara-mujhe Aja eka aoThI milA, jisane mere mana ghara lauTane para panihArina kI paristhitijanya ghabarAhaTa kI bAta puuchii| devara ke samAna vaha lambe-patale zarIravAlA aura sAtha hI usake 'manar3e rI bAta' meM bhAvoM ke mArmika thA aura nanadabAI kI prAkRti se usakI zrAkRti milatI thii| sammizraNa kA kaisA manojJa citra upasthita kiyA gayA hai| sAsa samajha gii| ha~sa kara bolI- isameM sandeha nahIM, isa gIta meM mAnava-hRdaya ke atyanta bahU, tU bahuta bholI hai / vaha to terA hI pati hai| sUkSmabhAva kalAtmaka rIti se kendrIbhUta hue haiN| tabhI to kalAtmaka saundarya aura manovijJAna ke acche dRzya yaha rAjasthAna ke strI-puruSoM ke hRdaya kA itanI bahulatA isa citra meM sammilita haiM / aura panihArine saMyoga-sukha ke ke sAtha AkarSaNa kara sakA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ esamma zrI bhAratamAtA-maMdira meM jahA~ hindI kA paudhA uttara-bhArata se le jAkara lagAyA 19 mArgazIrSa 1993 gayA ho, bAbU zivaprasAda gupta ko vahA~ ke adhivezana kA priya mahAzaya-sAdara namaskAra sabhApati banAnA hindI ke gaurava ko bar3hAnA hogaa| ___ maiMne abhI AI huI 'sarasvatI' ke mArgazIrSa ke aMka meM mujhe duHkha hai ki maiM mata-dAtAoM meM nahIM hU~, para ,bhAratamAtA-udghATana-sambandhI TippaNI pddhii| jina zabdoM meM jA hai unase merA nivedana hai ki ve apanA mata bAba Apane use likhA hai, paDha kara bar3A anagrahIta haa| aneka zivaprasAda gupta ke pakSa meM avazya deN| maiMne sunA dhanyavAda / para maiM eka choTI-sI bhala kI ora ApakA hai, gupta jI kA svAsthya vaisA acchA nahIM hai| yadi dhyAna AkRSTa karanA cAhatA huuN| Apane likhA hai ki ve isa kAraNa isa pada ko svIkAra na kareM to maiM yaha 'vande mAtaram' kA gAna vahA~ na honA Apako khaTakA thaa| prastAva karU~gA ki nIce likhe tIna nAmoM meM koI eka nAma so aisA nahIM hai| jaba mahAtmA jI bhItara kapATa kholakara cunA jAya / padhAre aura dhArmika granthoM kA pATha ho cukA taba pahale (1) zrI rAhula sAMkRtyAyana 'aI bhuvanamohanI' se dhyAna, phira 'vande mAtaram' se vandanA (2) zrI puruSottamadAsa TaMDana huI thI / lAuDa spIkara kA prabandha kucha gar3abar3A jAne se (3) zrI jamanAlAla bajAz2a va atyanta zora ke kAraNa bAhara sunAI nahIM par3A / vaha --eka hindI-premI vandanA va dhyAna mAtA kI mUrti ke sAmane hI honA ucita hindI meM a~garez2I mahIne kisa prakAra likhe jAya~ ? jAnakara usakA prabandha bhItara mUrti ke pAsa huaA thaa| hindI-bhASA meM a~garez2I mahInoM ke nAma kisa prakAra kRpA kara agale aMka meM isa bhUla ko sudhArane kI kRpA likhe jAya~, isa para zAyada samucita vicAra nahIM hazrA hai| kIjiegA / anugrahIta huuNgaa| yahI kAraNa hai ki eka hI a~garez2I mahIne kA nAma loga sAtha meM pustaka va chapA huaA gAna kA paracA jA rahA hindI meM kaI taraha likhate haiN| udAharaNArtha tA0 27 sitahai jo usa samaya ba~TA thaa| mbara kI 'bijalI' ke sampAdakIya vicAra meM 'aktUbara' likhA bhavadIya hai aura usI aMka ke samAcAra-saMgraha kAlama meM 'akTUbara' / zivaprasAda gupta 'sarasvatI' use AkTobara likhatI hai| koI sitambara sammelana kA sabhApati kona ho ? likhatA hai to koI 'septtembr'| isI prakAra 'faravarI' yaha prasannatA kI bAta hai ki isa varSa hindI-sAhitya- 'pharvarI' aura 'phebruarI' tathA 'aiprila' aura 'apraila' bhI sammelana madarAsa meM hone jA rahA hai| gata varSa ke likhe jAte haiN| mere vicAra meM a~garez2I mahIne hindI sammelana ke sabhApatitva ke lie 'sarasvatI' meM kisI ne bAbU bhASA meM isa prakAra likhe jAne cAhie -janavarI, zivaprasAda gupta kA nAma liyA thaa| merA qhayAla hai ki faravarI, mArca, apraila, maI, jUna, julAI, agasta, sitambara, isa varSa sammelana ko bAbU zivaprasAda gupta se bar3hakara aktUbara, navambara, dismbr| AzA hai, hindI ke adhiyogya sabhApati nahIM mila sktaa| hindI kA itanA z2abara- kArI vidvAn isa para apanI sammati prakaTa kreNge| dasta hAmI zAyada hI koI dUsarA ho / eka aise sthAna yogendra mizra, muj'ph'ph'rpur| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAna jAriza ke jAgrata nAriyA gAMdhIyuga kI strI lekhaka, zrImatI rAjakumArI mizrA +idio 45 S jandU-saMskRti ne prArambha se hI jIvana ke lie eka Adarza rakkhA hai| itanA hote hue bhI - vaha sirfa Adarza ke svIkAra meM hI gaurava nahIM mAnatI hai, aura bApa usake vindu kI tarafa jIvana svAbhAvika rIti se calatA jAya, isalie viveka-buddhi aura vyAvahArika buddhi kA upayoga karake niyama banAkara unheM samAja meM pracalita kara diyA hai| cAhe jaisI ucca bhAvanA ho usake vizAla janasamudAya meM jAne para aura vahA~ adhika kAla taka Upara rahane para bhI usameM vikRti kA A jAnA anivArya hai| AryasaMskRti kI mahada bhAvanAyeM isI se vikRta huI haiN| bahuta arse ke bAda yahA~ bhI pAzcAtya saMskRti kI / 'vyakti svatantratA' kI ghoSaNA sunAI dii| isa zabda ke Asa-pAsa kaisI bhAvanAoM ke zobhana bhAva citrita hae hoMge? zrImatI irAvatI mehatA-ye ilAhAbAda ke kamiznara kise patA hai ? kintu yahA~ to 'vyakti-svAtanyA kA zrI vI0 ena0 mehatA, jo bIkAnera ke dIvAna hokara gaye 'sAmAjika uttaradAyitva kA nAza' aisA hI artha kiyA hai, kI patnI haiM aura Aja-kala baccoM kI mRtyu kI samasyA jAtA hai| varSoM se andhakAra meM par3A huA aura mRtyu kI ko chAna-bIna meM lagI haiN|] nirbalatA se virUpa banA huaA samAja 'vyakti-svAtantrya' isa 'vyakti-svAtantrya' kI AkAMkSA ne aneka jIvanakI ghoSaNA ko apanAne ke lie uThA yA yoM kahie ki sparzI viSayoM ko dekhane kI preraNA kI hai| itanA hI nahIM, samAja kA eka aGga jaagaa| gahare asantoSa kI cinagArI prakaTa karake-strI-puruSa ko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 lAhaura kI saMgIta-pravINa chAtrAya / baiThI huI bAi aora se kumArI kaumudI, kumArI prItama dhavana aura kumArI esa. sI0 cttrjii| khar3I huI kumArI lIlA bhaNDArI, kumArI yamunA, kumArI lajAvatI dhavana aura kumArI kamalA mohana / isane apane vyaktitva ko naye dRSTi-vindu se dekhane kI sthiti isase bhinna hai / phira bhI aAndolana ke prArambha hone praraNA kI hai| donoM ko sAmAjika bandhana kaThina lagate ke bAda se lekara Aja taka do prakAra kI pravRttiyA~ haiM, donoM ko apanA sAmprata jIvana parivatana mA~gatA huyA dikhAI dI haiN| yaha cihna jAgRti ke lie yAvazyaka hai| naz2ara AtA hai / phalasvarUpa samAja ke do aGga-strI-puruSa aba dekhanA itanA hai ki ima jAgRti ke bAda bhI phira antarvigraha kI taiyArI kara rahe hoM, aisA mAlUma hotA hai| motI haiM yA nahIM ? jAgRti ke camatkAra ke bAda yaha juguna strI ko puruSa sattAzola, svatantra, sukhI mAlUma hotA hai, punaH paMkha banda kara denevAle haiM yA nahIM ? madabharI A~khoM aura vaha apanI jAti ko dalita kahatI hai| puruSa kI kI nidrA bhaGga ho, aura phira ghora nidrA aA jAya, aimA vedanA aura hI hai| dina ba dina jIvana-kalaha bhayaGkara rUpa to nahIM hogA na ? dhAraNa karatA jAtA hai| isase vaha strI ke mArdava kI adhika striyA~ kidhara jA rahI haiM ! apekSA rakhatA hai| kintu naI strI isa mArdava meM gulAmI isa prazna ke uttara ke lie striyoM kI donoM prakAra kI dekhatI hai| pravRttiyoM para dRSTi DAlanI pdd'egii| isake bAda hI uttara __ striyoM meM naI mahattvAkAMkSA jAgRta huI hai| isase va milegaa| 'vyakti-svAtantrya' ke pAye para imArata bA~dhane hara eka kSetra meM puruSoM kI barAbarI karane meM gaurava mAnatI kI icchA rakhanevAlA varga kahegA ki abhI strI-samAja haiN| jisa z2amAne meM yaha barAbarI nahIM thI, usa z2amAne ko ne calanA zurU nahIM kiyA; abhI striyoM ko apane vyakti - ve puruSa kI julmI sattA kA z2amAnA mAnatI haiN| vastu- kA bhAna nahIM huaA; samAna adhikAra bhogane kI icchA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1 ] nameM bhI jAgRta nahIM huI / pakSapAtI zAstrakAroM ne praura julmI hindU-samAja ne striyoM ko sadA dabAye rakhane ke lie sUtrAvalI kI jo nAga pAza DAlI hai vaha abhI nahIM par3I hai / dUsarA varga kahegA ki strI jAgI hai / koI kumArI sAikila para savAra hokara kAleja jAtI to koI yuvatI khuda moTara calAtI hai| koI yuvatI cUr3I, kuMkuma tathA laMbe kezoM kA parityAga karake bonDahera bahuta sI pineM lagAkara hAtha meM kAg2az2oM kA baMDala lekara prAfisa meM jAtI hai to koI rekeTa lekara Tenisa grAuMDa kI tarafa | koI apanI dazA ke lie puruSoM ko gAliyA~ detI hai yA mithyA doSAropaNa se bhare hue naye naye lekha likhatI koI striyoM ke prati honevAle anyAya ke viruddha vyAkhyAna - maMca para khar3I hokara ropa kI varSA karatI haiN| pahale prakAra ke javAba ke nIce ye dRzya taira rahe haiM / isalie sudhAraka grAnandita hote haiM / kintu isa zrAnanda ke pIche he santopa kI vedanA hai / vedanA isalie hai ki aisI strI ne pAMca-dasa yA sau-do sau kI saMkhyA meM yaha dRzya dekhane kI icchA nahIM rakkhI thI, balki haz2AroM yA lAkhoM kI saMkhyA meM I bholI lekara candA vasUla karatI huI, zarAba yA videzI vastroM para pikeTiMga karatI huI, sarakasa meM jAtI aura striyoM para lAThI cale aisI AzA hone para bhI par3atI huI lAThI ko roka lenA, aguvA bananA, aisI aisI striyoM kI pravRttiyoM para dRSTi sthira kara dUsarA varga isakA uttara detA hai / jAgrata nAriyA~ Upara Alekhita citroM se ye dUsare citra avazya bhaktibhAva-pUrNa haiM / phira bhI isa para se bar3I lambI AkRti khIMca kara strI-samAja jAgA haiM, yaha nahIM kahA jA sakatA / phira bhI ye citra strI- vikAsa kI qhAsI madhura rekhA to avazya haiM / kintu jo vikAsonnati ke bhavya darzana ke lie yatna kara rahe haiM unheM kucha adhika dekhanA haicoM aura manaHcakSuoM ko zArIrika aura AdhyAtmika teja / jo hitAhita kI dRSTi se mApa nikAlate haiM ve bhI yahI dekhane kI icchA rakhate haiM / 55 [kumArI zAntA zramalAdI (bambaI ) / ye saMgIta-phalA meM bar3I nipuNa haiM aura inakA kaMTha bahuta hI madhura hai / ] jAgRti kA asara bhI nahIM dIkhatA / abhI vahI ajJAnatA, vahI nirbalatA aura vahI kI vahI manodazA hai| isakA nAza avazya hogaa| abhI to nahIM huA hai| sudhAraka isa viSaya ke lie bahuta kama vicAra karate haiN| yadi isa viSaya ko mahattva na deM to bhI upekSA bhI to nahIM kI jA sakatI / puruSoM ke sAmane thor3e hI antara ke bAda tiraskAra meM parivartana prApta huA hai| puruSa ko hRdayahIna, z2Alima ke taura para dekhane kI pravRtti, dravyopArjana kI vyavasthA, ina sabako lakSya ke taura para ginanevAlI strI rasoI kA jIvana jIvana ko ghabarAnevAlA mAne, sevA meM gulAmI mAne, zarma meM nirbalatA kA anubhava kare, zizupAlana meM atyAcAra samajhe, yaha saba kyA unnatikAraka hai ? isase kyA AryAvartta kA utkarSa hogA ? aise sudhAra kI lahara ke bAda ke sudhAra meM (gAMdhIyuga ke sudhAra meM kucha saGgInatA aura gambhIratA zrAI / bezaka striyA~ jAgRta huI haiM, kintu jAgRti kI cetanA svArthI aura pakSapAtI vicAra - pravAha meM gambhIratA ne mAnavabhI strI samAja meM nahIM phailI hai / kartavya kI aura hitAhita kI vicAraNA ke tattvoM ko strI-samAja kA bar3A bahuta bar3A varga aisA hai jahA~ bddh'aayaa| isane zabda- bala ko kArya bala meM pariNata kiyA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 phalasvarUpa naI zakti kA Agamana huaa| nAjuka sevA ke nahIM kiyaa| isase lar3AI ko nukasAna huA ho, aisA nizcaya zauka dabe, aura jo tattvajJAna kI bAteM nahIM kara sakatIM, karate nahIM bntaa| balidAna mAMganevAle kArya kiye jAte rAjanIti yA kArabAra kI granthi nahIM sulajhA sakatIM, bhASaNa the, phira bhI nAsamajha aura anudAra vyaktiyoM kI tarafa se karane kA jisameM sAhasa nahIM, aisI zakti pU~ghaTa dUra karake isa viSaya meM TIkA kI jAtI hai vaha isa strI-mAnasa ko AI aura jo kAma milA so kara strItva ko prakAzita kara hI aAbhArI hai| gaI-Age ke sudhAroM kI utpanna kI huI ghora nirAzA ke isa vilAsI vAtAvaraNa se zrAvRtta huI nArI kArya kI andhakAra meM bijalI camakA gii| gambhIratA ke anurUpa sAdagI aura gambhIratA na saja skii| ___Aja ye donoM vAyu ke pravAha se baha rahe haiN| pahalA usane asahakAra kI pravRttiyoM ko anukula banAkara sevA purAnA hone se satata bahatA rahA, aura usameM nayA vAyu- meM sattA ke zauqa kI tRpti dekhii| pravAha milaa| donoM ne apanI apanI viziSTatA surakSita gAMdhIyuga ne strI ko jAgRta aura balavAna banAne kA rakhate hue bhI eka rUpa liyA, kintu aba yaha pravAha prayatna kiyA, sAtha hI usake strItva pIche kA asahakAra kA bala jAte hI kyA hogA, yaha dekhane rkkhaa| zabdabala se kAryabala adhika Avazyaka hai, yaha ko hai| dasarA vAyu vaz2anadAra hone se zAyada z2amIna para baiTha use samajhAyA, aura barasoM ke vilAyata ke asaravAle aura pahalA halakA hone se ur3atA rhe| aisA honA sudhArakoM ke bhASaNa puruSa-hRdaya meM strI-sammAna kA jo pradIpa sambhava hai| na prakaTA sake so isa yuga kI halacala ne thor3e meM hI dikhA mAlUma hotA hai ki bhArata ke strI-samAja meM se strItva diyaa| striyoM ke lie puruSa kI mAnyatAoM meM jo udAra kI agni kabhI nahIM bujhI / hA~, varSoM se ajJAnatA kI rAkha parivartana huA vaha saba kahIM nahIM diikhtaa| phira bhI jo par3I rahane ke kAraNa isa agni kI garmI kama ho gaI kucha huA vahI bahuta hai| hai| prArambhika sudhAraNAkI bhAvanA ne pAzcAtya pavana kI gAMdhIyuga ghara ke Avazyaka aura anAvazyaka yuddhoM kA phUMka se ise ur3Ane kA prayatna kiyA / yaha pavana eka Tukar3I bheda bhI kara ke batAtA hai / ke mukha ke nikalA / isa Tukar3I meM strI-puruSa donoM the| strI-sambandhI aAdarza aura Arya sannArI kI bhAvanA striyA~ acchI taraha Age kI lAina meM khar3I huii| ina kA prabhAva par3e aisA pracAra saMyogoM kI vicitratA aura vahI striyoM meM kumAriyA~ aura bar3e AdamiyoM kI patniyAM thiiN| kArya karanevAlI Tukar3I ke abhAva se nahIM hazrA hai| jinhoMne samAja kI dUsarI tarafa dRSTi nahIM DAlI thI unheM yaha kintu gAMdhIyuga ne apane viziSTa vicAroM ko peza karake jJAna hogA, kintu mAnasazAstra kI unhoMne upekSA hI kii| unheM gati meM rakha diyA hai| acchI vastu ko bigAr3ane meM dera __pravRtti ne pRthvI para ke AkAza ko ujjvala banA nahIM lgtii| kintu phira banAne meM samaya aura prayatna donoM diyaa| kitane hI puruSoM ne bhI sahakAra kiyA / pariNAma kI AvazyakatA rahatI hai| isase gAMdhIyuga ne pahale ke yaha huA ki strI strI hone ke kAraNa ucca hai, aisI dalIle 'bala' dabAye avazya, phira bhI puna: sira U~cA karane jaisI A~dhI para cddh'iiN| aise samaya meM isa vAtAvaraNa ke viruddha sthiti meM hI vaha rahA hai| dina para dina naye banAva banate jAte kA satya yA asatya bolane meM asurakSitA dikhane lgii| haiM, eka bala dabakara dUsarA bala Upara AtA hai| gAMdhI jI phalasvarUpa na pratikAra huaA, na tattvajJAna kI vRddhi / isase kI halacala hogI, aisA usa samaya kauna jAnatA thA ? phira yaha pravRtti bar3ha nahIM skii| dUsarI tarafa isa pravRtti ke aisA bala paidA hogA aura strI-vikAsa kI halacala ko vaha svIkAra karanevAloM meM zabdacAturya-zabdacchala kA vikAza yogya rAste para lagA degA, aisI AzA kyoM na kI jAya ? huzrA aura zrAdarza kI AkAMkSA bddh'ii| bhAratavarSa kA mukha ujjvala rakkheM aura apane gRha-saMsAra satyAgraha ke saMgrAma ne isameM kI kucha zaktiyoM ko ko madhuratama aura sukhamaya banAye, aisI Arya mahilAyeM protsAhana dekara nayA jIvana diyaa| isa saMgrAma meM jitanI zIghra bAhara Aye, yahI hamArI AkAMkSA hai| striyA~ zAmila huI thIM una saboM ne kucha aisA jIvana svIkAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmayika sAhitya samrATa aSTama eDavaTa kA siMhAsana-tyAga karanA hI ucita smjhaa| ve samrATa bhale hI na rahe, samrATa aema eDavaDa aura miseja simpasana kI isa mahAna kArya se unhoMne apane mahAna tyAga kA prema-kahAnI mAnava-jAti ke itihAsa meM amara rhegii| paricaya diyA hai aura unakI lokapriyatA aura bhI mimaMz2a simpamana eka vayaska amarIkana mahilA haiM bar3ha gaI hai| rAjatyAga karate samaya unhoMne jo marma aura ve do patiyoM ko talAka de cukI haiN| aimI mparzI ghopaNA kI hai use hama yahA~ udadhRta karate haiMmahilA ko agarez2a-jAti ne apanI rAnI banAnA "lava gahare aura lambe moca-vicAra ke bAda maiMne uma mvIkAra nahIM kiyA aura samrATa eDavarDa meM unake gajagadI kA chor3ane kA nizcaya kiyA hai jisakA maiM apane maMtriyoM ne kahA ki emA vivAha va rAjamihAmana kA pitA kI mRtyu ke pazcAt uttarAdhikArI banA thaa| aura parityAga karake hI kara sakate haiN| isalie eka sAdhA- aba maiM apane dama anima va aTala nirNaya kI sUcanA detA ggA strI ke prati apane katavya kA pAlana karane ke huuN| mujhe isa kadama kI gambhIratA kA anubhava ho rahA hai. nie samrATa aSTama gaDabaDa na siMhAsana kA parityAga parantu maiM kevala yaha aAzA kara sakatA hUM ki jo maiMne kiyA samrATa eDavarDa zrImatI simpasana ke sAtha thiyeTara dekha rahe haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 hai aura jina kAraNoM se mujhe yaha nirNaya karanA par3A maiM, eDavarDa aSTama, briTena, AyalaiMDa tathA hai, merI prajA merA samarthana kregii| maiM apane vyaktigata samudra-pAra ke briTiza upanivezoM kA rAjA aura manobhAvoM ke sambandha meM yahA~ kucha nahIM kahU~gA, parantu maiM bhAratavarSa kA rAjarAjezvara apane aura apane vaMzajoM prArthanA karU~gA ki yaha yAda rakhanA cAhie ki samrATa ke ke lie takhta chor3ane ke lie aTala saMkalpa kI kandhoM para lagAtAra jo bojha rahatA hai vaha itanA bhArI hai ghoSaNA karatA huuN| sAtha hI maiM yaha bhI ghoSita karatA ki vaha kevala unhIM paristhitiyoM meM uThAyA jA sakatA hU~ ki merI icchA hai ki rAjya-tyAga ke isa ghoSaNApatra hai jaba ki ve una paristhitiyoM se bhinna hoM jinameM ki ke anusAra tatkAla kAryavAhI kI jaay| isake lie isa samaya meM apane ko pAtA huuN| maiM Aja 10 disambara 1936 ko nimnalikhita gavAhoM ke sammukha hastAkSara karatA huuN|" hastAkSara-samrAT eDavarDa / phorTa valaveDiyara meM alabarTa henarI jArja ke sammukha hastAkSara hue| "mere isa ghoSaNA-patra para mere tIna bhAiyoM ne gavAhiyA~ dI haiN| "vibhinna nirNaya karane ke sambandha meM mujhase jo apIla kI gaI haiM, unameM vyakta bhAvanAtroM kI maiM sarAhanA karatA hU~ aura aMtima nirNaya para pahu~cane ke pahale maiMne una para pUrNa vicAra kara liyA hai| magara merA nizcaya aTala hai| isake alAvA aba vilamba karanA usa janasAdhAraNa ke lie hAnikAraka hogA, jinakI sevA yuvarAja aura samrATa ke rUpa meM karane kI ceSTA maiMne kI hai aura jinakI bhAvI unnati aura sukha sadA hamAre hRdaya meM rheNge| ___ "mujhe pUrA yakIna aura ummIda hai ki maiMne jisa mArga kA anusaraNa kiyA hai vaha rAja-siMhAsana aura sAmrAjya ke sthAyitva aura prajAjana ke sukha ke lie sarvottama hai| mere siMhAsanArUr3ha hone ke bAda mere prati jo sadbhAvanAyeM dikhAI gaI haiM aura jo mere uttarAdhikArI ke prati bhI dikhAI jAya~gI unake lie maiM kRtajJa rhuuNgaa| [misez2a simpasana kA hAla kA eka citra / ] ___"maiM isake lie utsuka hU~ ki isa ghoSaNA ko kAryamerA vicAra hai ki usa samaya maiM apane usa kartavya rUpa dene meM vilamba nahIM honA cAhie aura mere vaidha se vimukha nahIM ho rahA hU~ jo sArvajanika hitoM ko sabase uttarAdhikArI mere bhAI hiz2a rAyala hAinesa DyUka aAfa yArka Age rakhane kA mujha para hai, jaba ki maiM yaha ghoSita karU~ ko zIghra hI siMhAsanArUr3ha karane kI kArravAI karanI ki maiM yaha mahasUsa karatA hU~ ki maiM isa bhArI kAma ko aba caahie|" yogyatA athavA apane santoSa ke lAyaka pUrA nahIM kara sktaa| __ ataH Aja subaha maiMne nimnalikhita zartoM ke anusAra pradhAna matrI misTara bAlDavina kA vaktavya rAja-siMhAsana chor3ane ke ghoSaNA-patra para hastAkSara samrAT ke rAjasiMhAsana tyAga ke bAda pradhAna kiye haiN| maMtrI misTara bAlDavina jinhoMne isa sambandha meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmayika sAhitya saMkhyA 1 ] pramukha rUpa se bhAga liyA thA, pArliyAmeMTa meM isa para prakAza DAlate hue nimnalikhita bhASaNa diyA thA maiM isa sambandha meM mujhe prazaMsAtmaka va nindAtmaka Alo aracter-TippaNI nahIM karanI hai / mere qhayAla se mere lie sAfa mArga yaha hai ki samrAT aura mere bIca jo bAtacIta huI aura vartamAna sthiti kaise utpanna huI, usako sAfa sAfa Apake sAmane rakha duuN| prArambha meM hI kaha denA cAhatA hU~ ki samrAT ne jaba ve priMsa grAfa velsa the, apanI maitrI se mujhe sammAnita kiyA hai aura usako maiM bahuta kImatI samajhatA huuN| maiM jAnatA hU~ ki samrAT isa bAta se sahamata hoMge ki yaha maitrI na kevala manuSya ra manuSya ke bIca thI, balki maitrI kI sampUrNatA thI, aura maiM Apako batAnA cAhatA hU~ ki maMgalavAra kI rAta ko phorTa belveDara se jaba vidA huA taba hama donoM ne anubhava kiyA aura paraspara prakaTa kiyA ki vigata saptAha kI gaI bahasa ne hamArI maitrI ko kSati nahIM pahu~cAI hai, balki hama donoM ko aura dRr3ha maitrI ke bandhana meM bA~dha diyA hai aura yaha jIvana paryanta kAyama rahegI / samrATa sAtha sabhA jAnanA cAhatI hogI ki samrAT se merI pahalI mulAqAta kaba huI / samrAT ne udAratApUrvaka mujhe hama donoM ke bIca huI bAtacIta ko Apase kahane ke lie iz2Ajata de dI hai| jaisA Apako mAlUma hai, agasta aura sitambara meM mujhe pUrNa vizrAma lene kI salAha dI gaI thI, jisakA maiMne apane sAthiyoM kI meharabAnI se pUrNa upabhoga kiyaa| aktUbara kA mAsa prArambha hone para yadyapi mujhe vizrAma lene ke lie kahA gayA thA, magara maiMne apane kArya ke mahattva ko dekhate hue aura avakAza lenA ucita nahIM smjhaa| aktUbara zrAdhA guz2arane ke bAda maiM zrAyA / isa samaya mere sAmane do kAma the, jinase merA mana azAnta thaa| usa samaya mere daftara meM bahuta ciTThiyA~, mukhyarUpa se briTiza prajA aura saMyuktarASTra amarIkA ke briTiza vaMzaja amarIkana nAgarikoM kI ora se grA rahI thiiN| maiMne dekhA ki DomIniyanoM, isa deza aura amarIkana samAcAra patroM meM prakAzita samAcAroM se deza meM baicenI phaila rahI hai| maiMne anubhava kiyA ki talAka dene se paristhiti aura vikaTa ho jAyagI / maiMne anubhava kiyA ki samrATa se milane aura unako sAvadhAna karane kA samaya A gayA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 59 hai / kyoMki patroM meM prakAzita samAcAroM, AlocanAoM aura TIkA-TippaNI ke bAda sthiti ke aura vikaTa ho jAne kI sambhAvanA thI / maiMne anubhava kiyA ki isa samaya eka AdamI kA kAma hai aura vaha pradhAna mantrI hI hai jo isa kArya ko kara sakatA hai / maiMne anubhava kiyA ki deza ke prati jo merA kartavya hai vaha mujhe bAdhita karatA hai ki maiM samrAT ko cetAvanI dU~ / maiMne yaha bhI vicAra kiyA ki maiM samrAT kA kevala eka salAhakAra hI nahIM hU~, balki mitra bhI hU~ aura usa nAte bhI mujhe apanA kartavya pAlana karanA [misTara bAlDavina / ] cAhie | mere isa kArya ko mere sAthiyoM ne jaldabAz2I batAyA aura mujhe isa jaldabAz2I ke lie mAfa bhI kara diyA / maiM forTa velveDara ke samIpa hI rahA thaa| mujhe jaba mAlUma huA ki samrAT 18 aktUbara zanivAra ko eka zikAra pArTI kA zrAtithya karane ke lie barasiMhama jA rahe haiN| aura ravivAra ko yahA~ vApasa zrA jAya~ge taba maiMne unase milane kA nizcaya kiyA / maiM 20 aktUbara isa sambandha meM pahalI bAra samrAT se milA aura amarIkana patroM meM prakAzita samAcAroM kI ora samrAT kA dhyAna khIMcate hue cintA prakaTa kI / usa www.umaragyanbhandar.com
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI... [bhAga 38 samaya samrATa ko maiMne cetAvanI bhI dI ki briTiza sAmrAjya unakA saMkSipta paricaya yahA~ hama 'hindustAna' se ke itihAsa meM 'tAja' kA aAja jitanA mahattva hai, utanA dete haiMpahale kabhI nahIM thaa| maiMne samrATa ko sAvadhAna karate hue samrATa eDavarDa (aSTama) kI vaivAhika ghaTanA briTiza kahA ki 'rAjamukuTa' aAja sAmrAjya kI ekatA aura akSu- itihAsa meM sadA amara rhegii| eNatA kI hI gAraNTI nahIM karatA, balki deza kI ekatA Apa koI bahuta bar3e rAjanItijJa nahIM the| zrApa eka aura akSaNNatA kI bhI gAraNTI karatA hai aura deza kA sacce aura sAfadila rAjA the / Apane hamezA apanI prajA una bahuta-sI burAiyoM se bacAtA hai jinakA anya yUro- ke jIvana ko taha meM jAne kI koziza kI aura usakI piyana deza zikAra ho rahe haiN| samrATa kI patroM meM isa vAstavika hAlata ko jaanaa| apane isI guNa ke kAraNa prakAra aAlocanA prakAzita hone se 'tAja' ko yaha zakti Apa itane thor3e samaya meM hI prajA ke pyAre bana gaye aura kSINa hotI hai aura sAmrAjya ko isase dhakkA lagatA hai| Apane duniyA ke sAmane bAdazAhata kA nayA Adarza isake bAda maiM samrATa se isa sambandha meM 16 navambara upasthita kiyaa| ... ko milaa| isI roz2a misez2a simpasana kI DikrI ghoSita ApakA pUrA nAma eDavarDa albarTa krizciyana jArja kI gii| samrATa ne isa avasara para misez2a simpasana se eNDrapeTrika DeviDa hai| zrApa aAja se 1. mAha pUrva gata vivAha karane kI icchA pradarzita kI aura kahA ki isa janavarI meM svargIya jArja (paMcama) ke dehAvasAna para iMglaiMDa viSaya meM bahuta pahale se ve mujhase bAtacIta karanevAle the| ke rAjA tathA bhArata evaM adhInastha upanivezoM ke samrATa 25 navambara ko jaba maiM samrATa se milA taba unhoMne ghoSita kiye gaye the| ApakA janma 23 jUna 1894 meM pUchA ki kyA pArliyAmeMTa aisA kAnUna banA sakegI jisase huA thaa| isa samaya ApakI umra 43 sAla kI hai| misez2a simpasana merI patnI to ho sake, magara rAnI na banosvorna aura DArTamAutha ke zAhI nAvika kAlejoM ske| meM niyamita zikSA prApta karane ke bAda 1913 meM Apa 2 disambara ko maiMne samrATa ko sUcita kiyA ki yaha proksaforDa ke maigaDelana kAleja meM praviSTa hue / 1914 avyAvahArika hai| rAjA ne kahA ki ve isa javAba se se 1918 taka Apane mahAyuddha meM bhinna-bhinna faujoM ke cakita nahIM hue haiN| kAryoM meM bhAga liyaa| samrATa nimna tIna bAteM cAhate the-- mahAyuddha ke bAda Apane kaineDA, bhArata, jApAna, ve pratiSThA ke sAtha gaddI se alaga ho / aisI sthiti AsTreliyA aura aphrIkA kA bhramaNa kiyaa| 1930 meM meM rAjyatyAga kareM, jisase kama se kama mantri-maNDala aura Apa dakSiNI amerikA gye| vahA~ Apane byonesaeyarsa janatA azAnti aura gar3abar3a kA anubhava na kare / yathA- kI pradarzanI kA udghATana kiyaa| . sambhava ve aisI sthiti meM vidA hoM, jisase unake bhAI ko 1910 meM Apa kAranAravona meM priMsa aAfa velsa siMhAsanAsIna hone meM kama se kama kaThinAI ho| banAye gye| eka varSa bAda Apa gArTara kI upAdhi se ___ maiM sabhA ko batAnA cAhatA hU~ ki samrATa ke lie vibhUSita kiye gaye tathA dUsare varSa pazcAt zrApa DyUka 'rAjA kI pArTI yaha vicAra taka eka ghRNotpAdaka thaa| aAfa kArnavAla ke rUpa meM hAusa aAfa lArDsa meM baiThe / . samrATa kA antima uttara 9 ko prApta huaA / samrATa se priMsa zrApha velsa tathA rAjA ke rUpa meM Apane hara eka punaH vicAra karane ke lie prArthanA kI gaI / magara unhoMne taraha kI rASTrIya pragati meM bahuta dilacaspI dikhalAI / kRSi sakheda sUcita kiyA, unakA nirNaya aparivartanIya hai| kA ApakA vizeSa zauka thaa| isI lie Apane sauthampaTana meM eka kheta tathA kaineDA meM eka carAgAha bhI rakha chor3A hai| samrAT eDavarDa kA saMkSipta paricaya rAjA ke rUpa meM Apane deza ke bhinna-bhinna sthAnoM .. isa avasara para pAThaka samrATa eDavarDa kA pari- kA daurA kiyA aura vahA~ ke kAryoM meM vaiyaktika dilacaspI caya svabhAvataH jAnane ke lie utsuka hoNge| isalie dikhAI / janatA ko protsAhita kiyaa| garIboM kA Apako Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sAmayika sAhitya (samrATa eDavarDa kA sAlz2abarga kI yAtrA ke samaya kA eka citra / ve sAdhAraNa yAtrI kI bhA~ti kandhe se kemarA laTakAye mitroM se bAteM kara rahe haiM / kahate haiM, isa yAtrA meM misez2a simpasana unake sAtha thiiN|] vizeSa qhayAla rahatA thaa| unake lie Apane aneka misez2a simpasana kauna hai ? bAra bahuta kucha kiyA aura bhaviSya meM aura adhika karane _ miseja simpasana ke sambandha meM idhara samAcArakI dRr3ha icchA prakaTa kii| patroM meM taraha taraha kI bAteM prakAzita ho rahI haiN| unake ___iMgliza janatA ne jina AkarSaka yuvarAja evaM g2arIboM pahale pati zrIyuta spensara ne eka patra-pratinidhi se ke pyAre rAjA ke rUpa meM apane hRdayoM meM jagaha dI ve bAteM karate hue kahA hai ki ve eka adbhuta mahilA haiM svabhAva se lokatantra ke hAmI the tathA usI ke usUloM " aura pati ko prasanna karanA aura usakI bhakti karanA ko mAnate the| dasa mahIne ke choTe se rAjyakAla meM rAjA rAjA jAnatI haiN| unake sambandha meM vilAyata se jo sabase eDavarDa ne iMglaiMDa ke rAjatantra ko lokatantrAtmaka pahale samAcAra Aye the unameM eka isa prakAra thAbanAne kA pUrA prayatna kiyA aura prajA ke sAtha itanA samrATa kI preyasI zrImatI arnesTa simpasana kA 21 ghaniSTa sambandha sthApita kara liyA jisakI misAla briTiza julAI 1928 ko misTara arnesTa simpasana ke sAtha jo ki saltanata ke itihAsa meM DhU~r3hane para bhI nahIM miltii| sTAka brokara (dalAla) haiM, zAdI huI thii| gata 27 aktUShree Sudharmaswan- bhandar-Umara Surat bara ko Apane talAka le liyA hai| isase pUrva bhI Apane
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 1916 meM 20 varSa kI Ayu meM arla viMgafIlDa misTara anasTa simpasana se vivAha karane ke bAda unake spensara se vivAha kiyA thA aura 1925 meM talAka de sAtha hI zrImatI simpasana laMdana meM paaii| yahIM iMgliza diyA thaa| korTa meM mahArAja se unakI pahalI bheTa huii| usa samaya mahArAja prisa-aAfa-belsa the| dhIre dhIre donoM eka-dUsare ke samparka meM grAne lge| yahAM taka ki kucha dinoM ke bAda donoM meM gAdI mitratA ho gii| unake isa prema kA samAcAra laMdana meM hI nahIM, amarikA tathA anya sthAnoM meM bhI phaila gyaa| ina samAcAra kI m TA [misez2a simpasana apane landana ke ghara meM / / zrImatI simpasana amerikA kI rahanevAlI hai| grAja se 38 varSa pahale unakA janma valTImara meM eka bhale dakSiNI gharAne meM huA thaa| unakA vivAha 1916 meM ala viniphaMDa paMsara ke sAtha huaa| zrImatI simpasana misez2a simpasana-san 2016 meM--prathama 6 varSoM taka unake sAtha rahIM / pazcAt unhoMne use talAka vivAha ke samaya kA citr| de diyA, aura kaipTana arnesTa simpasana ke sAtha punaH vivAha kiyaa| puSTi usa samaya aura bhI hone lagI jaba mahArAja eDayATika zrImatI simpasana kA saundaya niHsandeha aAkarSaka hai| sAgara kI mera ke lie ravAnA hue: pIra unake sAtha lekina usa samaya kA saundarya to aura bhI aAkarSaka thaa| zrImatI simpasana bhI gii| aisI khabara par3hane ko milI thI saundartha meM jitanA aAkarSaNa nahIM hai, utanA unakI caMcalatA ki ve mahArAja ke bagala meM baiThatI thIM aura pratyeka zAhI meM hai| unakI pozAka tathA rahana-sahana kA DhaMga apanA hai, utsaba tathA bAlakana kI rAjadhAniyoM aura turkI meM mahArAja jisa para mugdha ho jAnA svAbhAvika hai| ke kiye gaye sammAnoM meM ve unake sAtha rhiiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sAmayika sAhitya sahasA yaha bhI samAcAra prApta huaA ki zrImatI simpa- samrATa ke prati hamArI sahAnubhUti sana ne apane pati kaipTana arnesTa simpasana ko talAka dene kI darakhAsta korTa meM de dI hai| isa bIca meM samrATa ke siMhAsana ke tyAga para unake mahAna adAlata meM usakI sunavAI huI / vahA~ se unheM misTara vyaktitva kI kucha vilAyatI patroM ko chor3akara zeSa simpasana ke Upara nIsI' kI DigrI milii| 6 mahIne ke samasta saMsAra ke patroM ne prazaMsA kI hai| hamAre deza bAda 27 apraila 1937 ko usakA vakta pUrA ho jAyagA ke patroM ne to unake prati aura bhI adhika zraddhA aura zrImatI simpasana punaH vivAha karane ke lie kAnUnana aura sahAnubhUti kA paricaya diyA hai, kyoMki ve eka svatantra ho jaayeNgii| aise samrAT the jo g2arIboM aura dalitoM ke prati apanA sakriya anurAga vyakta karane meM kabhI nahIM cUkate the aura kucha patroM kI to yahA~ taka sammati hai ki unake rAjya-tyAga kA unakA yaha svabhAva bhI eka kAraNa hai| yahA~ hama 'Aja' ke agralekha kA kucha aMza uddhRta karate haiN| isa ghaTanA se hama bhAratIyoM ke hRdaya samrAT kI ora anAyAsa kisa prakAra khiMca gaye haiM, yaha isase bhale prakAra spaSTa ho jaaygaa| sAmrAjya ke lie apane priyatama kI hatyA karanevAle bahuta ho gaye aura hoMge, para aise puruSa birale hI hote haiM jo priya ke lie pRthvI ke sabase bar3e sAmrAjya ke samrATa hone kA moha tyAga deN| aSTama eDavarDa ne yahI kiyA hai aura yaha kahakara hRdayavAn puruSoM ke hRdaya meM apane lie sadA ke lie sthAna kara liyA hai| jisa mahilA se zrApakA prema huA vaha Apake [zrI arnesTa simpasana, jinakI patnI ne unheM yogya hai athavA nahIM, yaha prazna hI bilakula dUsarA hai| hamAre sAmane to yaha satya hai ki eka mahilA se ApakA hAla meM talAqa diyA hai| prema ho, para sAmrAjya ke zAsakoM ne Apako siMhAsana para logoM ke lie yaha prazna bhI kama mahattva kA nahIM hai rahate hue usase vivAha nahIM karane diyA aura apane sAmrAjya ki eka sAdhAraNa strI ke lie mahArAja ne apanI rAjagaddI ke lie usakA tyAga na karake usake lie sAmrAjya kA kyoM chor3a dI ? lekina idhara ke samAcAroM se vidita hotA tyAga kara diyaa| yaha mahattA-hRdaya kI yaha dRr3hatA-aura hai ki mahArAja kevala zrImatI simpasana ke saundarya para hI buddhi kI vizAlatA mAnava-samAja ko bhUSita karanevAlI AkarSita nahIM hue haiM, balki zrImatI simpasana ke kitane hai| briTiza sahAsana kA tyAga karate samaya aAja hama usa aise tyAgapUrNa aura prabhAvazAlI kArya hue haiM, jinakA mahAn puruSa ko apanI zraddhAMjali arpaNa karate haiN| eka mahArAja ke Upara ekAnta rUpa se prabhAva par3A hai| prakRta puruSa ke prati mAnava-samAja kI yaha zraddhA hai-isase ____ kahA jAtA hai ki misez2a simpasana bar3I sundara, rAjya kA kucha bhI sambandha nhiiN| lAvaNyamayI, AkarSaka tathA tIkSNa vinoda-buddhivAlI haiN| aSTama eDavarDa kA rAjanaitika jIvana Aja samApta ho aura sabase bar3A guNa ApameM yaha hai ki Apa vAkcAturya gayA / isa avasara para yaha kahanA hama apanA kartavya samajhate meM bar3I pravINa haiN| haiM ki briTiza rAjavaMza meM idhara aisA zrImAn aura lokahitaiSI puruSa dUsarA nahIM huA thaa| usa rAjavaMza ke puruSoM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara. Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 kI --- vizeSa kara siMhAsana ke uttarAdhikArI aura siMhAsanAdhiSTha puruSoM kI svataMtratA bahuta hI maryAdita hai| usa maryAdA ke bhItara rahakara bhI Apane janatA kI abhUtapUrva sevA kI aura aise lokapriya hue jaisA pahale koI nahIM huA thA / hama mAnate haiM ki jisa mahilA se zrApakA prema gayA hai vaha rAjarAjezvarI hone yogya nahIM hai| isakA kAraNa hamArI dRSTi meM isake sivA aura kucha nahIM hai ki usa mahilA ke do vivAha pahale ho cuke the aura ho Dragonss sarasvatI [prema siMhAsana se bhArI siddha huA / ] donoM parityakta pati abhI taka jIvita haiN| yadi kisI sAdhAraNa kula kI suzIlA kumArI se vivAha karanA cAhate to sambhavataH maMtrimaMDala usakA virodha karane kA sAhasa na karatA / para isa vivAha ke mArga meM pahale ke do vivAha bAdhaka avazya the / briTena ke sAdhAraNa kAnUna ke anusAra aise vivAha vaidha haiM, para siMhAsanoM ke uttarAdhikAriyoM kI jananI aisI nArI nahIM ho sakatI, yaha bAta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 svayam samrAT eDavarDa bhI jAnate aura mAnate the / isI se Apane pradhAna mantrI se kahA ki kyA Apa aisA qAnUna nahIM banA de sakate ki vaha merI patnI ho, para samrAjJI na ho ? zrI bAlDavina ne inakAra kara diyA / isa asvIkRti kA marma hI hamArI samajha meM nahIM AyA / aSTama eDavarDa ke avivAhita rahate siMhAsana ke uttarAdhikArI Apake choTe bhAI DyUka Apha yArka the, aura aba to Apa siMhAsana para bhI baiTheMge / zrApa vivAha kara lete aura patnI 'rAnI' na hotI to bhI yahI paramparA jArI rahatI / phira Apako apane hRdaya kI icchA pUrNa karane kA avasara kyoM nahIM diyA gayA, kyoM briTiza sAmrAjya ko aise yogya aura lokapriya rAjA se vaMcita kiyA gayA ? isakA santoSajanaka uttara hameM nahIM mila rahA hai| zAyada itihAsa degA / paramAtmA zrI viNDasara ko apane prema meM sukhI kare ! zero kI bhaviSya vANI suprasiddha bhaviSyavaktA zero ne san 1915 meM samrAT aSTama eDavarDa ke sambandha meM eka bhaviSyavANI kI thii| usakA kucha aMza isa prakAra hai "yuvarAja ( va samrAT ) kA janma eka aisI ghar3I meM huA hai ki unake jIvana ke sambandha meM kucha samajha sakanA hI muzkila hai| unake nakSatroM se mAlUma hotA hai ki unakA jIvana bahuta hI becainI se guj'regaa| unameM eka-sI vicAradhArA kA prabhAva rhegaa| dhyAna ko kendrita karane meM unheM muzkila hogI / yAtrA aura vividha dRzyoM ke nirIkSaNa ke lie unameM apAra prema hogaa| unameM 'qhatare kI bhAvanA ' na rahegI / vyagra zArIrika ceSTAtroM dvArA ve becainI aura ghabarAhaTa kA pradarzana kreNge| ve eka aise vyakti hoMge jo sadaiva 'prema kI bhAvanA kA anubhava karate raheMge... unake nakSatroM se aisA pratIta hotA hai ki ve sarvanAzaka prema ke zikAra hoNge| agara unhoMne prema kiyA to maiM bhaviSyavANI karatA hU~ ki ve apane prema-pAtra ko prApta karane ke lie samrATa kA pada bhI chor3a deMge, kyoMki vivAha- qAnUna unakI icchA ko bahuta jyAdA sImita kara degA / www.umaragyanbhandar.com
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ - naI pula __ [pratimAsa prApta honevAlI naI pustakoM kI sUcI / paricaya yathA samaya prakAzita hogaa|] 1-merI kahAnI-lekhaka, zrIyuta paMDita javAhara- 11-16-gItA-presa, gorakhapura-dvArA prakAlAla neharU, anuvAdaka, zrIyuta haribhAU upAdhyAya, zita 6 pustakeprakAzaka, sastA sAhitya-maMDala, dillI aura mUlya 4) hai| (1) pUjA ke phUla-lekhaka, zrIyuta bhUpendranAtha deva 2-tela (upanyAsa)-anuvAdaka, zrIyuta chavinAtha zarmA, aura mUlya / / ) hai / pANDeya, prakAzaka, hindI-sAhitya kAryAlaya, sarcalAiTa, (2) Ananda mArga-lekhaka, zrIyuta caudharI raghubilDigsa, paTanA aura mUlya 1 / / ) hai| nandanaprasAdasiMha aura mUlya // 7) hai| 3-jApAna-lekhaka, zrIyuta rAhula sAMkRtyAyana, (3) dhUpadIpa-lekhaka, zrIyuta mAdhava aura mUlya prakAzaka, sAhitya-sevA-saMgha, chaparA aura mUlya 31) hai| ) hai| 4-uttarAkhaMDa ke patha para-lekhaka, prophesara (4) sUkti sudhAkara-sAnuvAda mUlya / / -) hai / manoraJjana, ema0 e0, prakAzaka, pustaka-bhaMDAra, laheriyA (5) kalyANa-kuMja ziva-mUlya / ) hai / sarAya, paTanA aura mUlya 2) hai| (6) tattva-vicAra-lekhaka, zrIyuta jvAlAprasAda 5-avadha kI navAbI-anuvAdaka, zrIyuta gaNeza kAnor3iyA aura mUlya / -) hai| pANDeya, prakAzaka, chAtrahitakArI pustakamAlA, dArAgaMja, 17-kRSi-udyAna-vidyAsAgara-lekhaka, zrIyuta prayAga aura mUlya 2) hai| aM0, go0 karandIkara, milane kA patA-karandIkara bradarsa, 6-yogAsana aura akSaya yuvAvasthA-lekhaka, jugala-nivAsa, TIkamagar3ha aura mUlya 2 // ) hai| svAmI zivAnanda sarasvatI, prakAzaka, bhAratavAsI-presa, 18-lipikalA-praNetA, paMDita gaurIzaMkara bhaTTa, dArAgaMja, prayAga aura mUlya 1) hai|| prakAzaka, akSara-vijJAna-kAryAlaya, masavAnapura, kAnapura ___-rASTrasaMgha aura vizva-zAnti-lekhaka, zrIyuta aura mUlya / ) hai| rAmanArAyaNa yAduvendu, bI0 e0, ela-ela0 bI0, 19-zikSA kaisI ho ?-anuvAdaka, zrIyuta dhanyaprakAzaka, mAnasarovara-sAhitya-niketana, murAdAbAda aura kumAra jaina, prakAzaka, vizAlabhArata-kAryAlaya, 120/2, mUlya 3 / / ) hai| apara sarakUlara roDa, kalakattA aura mUlya / ) hai|| 8-samAjavAda-lekhaka, zrIyuta sampUrNAnanda 20-jIvanta-prakAza (gujarAtI)-lekhaka, zrIyuta jI, prakAzaka, kAzI-vidyApITha, banArasa (chAvanI) aura govinda da. paTela, prakAzaka, goradhanalAla, kizorabhAI, mUlya 1 // ) hai| paTela, eDavokeTa, naMdAnaMda, alakApurI sayAla nagara, 9-bundela-kezaro (nATaka)-lekhaka, zrIyuta zyAmA- bar3AdA aura mUlya 1) hai / kAnta pAThaka, bI0, liTa0, prakAzaka, karmavIra-presa, 21-stotra-saritA (gujarAtI-anuvAda-sahita)jabalapura aura mUlya ||) hai| anuvAdaka, zrIyuta hi0, ma0, zAstrI, prakAzaka, zrIbAlA10-hAra (kavitA)-lekhaka, zrIyuta padmakAnta bhAratI-kAryAlaya, muqAma, dhar3akaNa, po0 prA0 prAntija, mAlavIya, prakAzaka, di nezanalisTa nyUz2apeparsa kampanI z2ilA ahamadAbAda aura mUlya / / hai / limiTeDa, prayAga aura mUlya ||) hai| : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 sarasvatI 1 - Rgveda saMhitA - banailIrAjya ke adhipati zrImAn kumAra kRSNAnandajI ne eka lAkha rupayA lagAkara 'gaMgA' nAma kI eka ucca koTi kI mAsika patrikA aura 'vaidikapustaka - mAlA' ko janma diyA thA / 'gaGgA' to cAra varSa calakara banda ho gaI para 'vaidika pustaka -mAlA' kA kAma jArI hai aura hAla meM usake prathama puSpa RRgveda saMhitA kA antima khaNDa bhI chupakara prakAzita ho gyaa| isa prakAra koI tIna varSa ke bhItara Rgveda saMhitA kaI khaMDoM meM chapakara prakAzita ho gaI / isake hindI bhASyakAra paMDita rAmagovinda trivedI aura paMDita gaurInAtha jhA haiN| isa saMskaraNa ke Rgveda kA mUlya 16 ) hai / hindI bhASya sahita RRgveda kA pahalA saMskaraNa jo itane kama mUlya meM prakAzita kiyA gayA hai / yaha saMskaraNa sAdhAraNa logoM ke lie itanA adhika sastA hI nahIM hai, kintu isakA bhASya bhI sAyaNa ke bhASya kA mathitArtha hai / aisI dazA meM veda ke premiyoM ko isa saMskaraNa kA avazya saMgraha karanA cAhie / veda hinduoM kI parama nidhi hai / saMskRta meM hone ke kAraNa ve janatA se dUra ho gaye haiM / isalie isa bAta kI bahuta bar3I z2arUrata hai ki kama se kama RRgveda kA eka hindI-saMskaraNa saste se sastA nikAlA jAya / acchA hotA 'vaidika pustaka - mAlA' kevala apane hindI anuvAda ko 'hindI RRgveda' ke rUpa meM prakAzita karatI / Rgveda saMhitA ke isa saMskaraNa ke nikAlane ke lie isake prakAzaka vAstava meM badhAI ke pAtra haiN| 2-4 - zrI bhArata-dharma mahAmaNDala kI tIna pustakeM (1) mArkaNDeyapurANa - bhArata-dharma-maNDala kA prakAzana vibhAga 18 mahApurANoM ko hindI meM prakAzita karanA cahatA hai / isa silasile meM usane sabase pahale mArkaNDeyapurANa kA prakAzita kiyA hai / vyAsa-praNIta 18 purANoM meM mArkaNDeyapurANa eka viziSTa purANa hai / AkAra meM yaha choTA hai aura isakI zloka saMkhyA kula nau haz2Ara hai / Astika hindutroM kA paramamAnya 'saptazatIstotra' isI purANa se nikalA hai / isI kA yaha hindIbhASAntara hai / bhASAntara kI bhASA saMskRta-garbhita hai, tathApi zrAzaya samajhane meM vizeSa kaThinAI nahIM hotI / acchA hotA yadi anuvAda kI bhASA sarala hI nahIM ati sarala hotI / sthala sthala para Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 jo pANDitya - pUrNa TippaNiyA~ dI gaI haiM unase purANa ke rahasyoM para sanAtana dharma ke dRSTikoNa se acchA prakAza DAlA gayA hai / ye TippaNiyA~ bhArata dharma mahAmaNDala ke pUjyapAda zrI svAmI jJAnAnanda jI mahArAja ne likhavAI haiM / ina TippaNiyoM ke kAraNa yaha hindImArkaNDeyapurANa adhika mahattvapUrNa ho gayA hai / purANapremiyoM ko isa saMskaraNa kA saMgraha karanA caahie| yaha tIna khaNDoM meM prakAzita huA hai / isakI pRSTha saMkhyA 474 aura tInoM khaNDoM kA mUlya 3) hai / / ) bhAratavarSa kA itivRtta -- yaha eka anokhI pustaka hai / isameM bhAratavarSa arthAt bhU-maNDala tathA bhArataarthAt hindustAna kA bheda spaSTa karate hue deza aura kAla ke paurANika dRSTikoNa se jo vivecanA kI gaI hai| vaha nissandeha pANDitya-pUrNa hai aura ina viSayoM ke vizeSajJoM ke vicAra ke lie eka naI vicAra - saraNi upasthita karatI hai / yaha grantha 12 adhyAyoM meM vibhakta hai / pahale adhyAya meM brahmANDa aura bhAratavarSa kA sambandha batalAyA gayA hai, dUsare adhyAya meM brahmANDa ke mAnacitra kA vivaraNa diyA gayA hai, tIsare adhyAya meM bhArata - dvIpa ko jagadguru siddha kiyA gyaa| cauthe adhyAya meM AryoM kI kAla-gaNanA kA paricaya diyA gayA hai, pA~caveM meM manuSyasRSTi aura varNAzramabandha kA vivecana kiyA gayA hai| chaThe meM bhArata - dvIpa kA sAmAjika saMgaThana, sAtaveM meM veda aura zAstroM kI mahimA kA varNana, AThaveM meM bhArata dvIpa ke dharma, naveM meM rAjyazAsana vyavasthA, dasaveM meM zikSA-praNAlI, gyArahaveM meM rAmAyaNakAlIna saMskRti aura bArahaveM meM mahAbhAratakAlIna saMskRti kA digdarzana karAyA gayA hai| yaha isakA bhI pahalA hI khaNDa hai / isakI pRSTha saMkhyA 380 aura mUlya 2) hai / (3) saptazatI - yaha saptazatI kA saMskaraNa adhika upayogI hai / yaha saMskRtaTIkA aura hindI anuvAda ke sahita hai| isake sivA kavaca Adi stotra eMva sUkta aura Avazyaka nyAsa Adi bhI de diye gaye haiM / zrataeva isase nitya ke pATha Adi kA bhI kAma nikala sakatA aura isa mahattvapUrNa stotra ke adhyayana aura parizIlana kA bhI / isa lie yaha saMskaraNa anUThA hI hai / hindIvAloM ke lie saptazatI kA yaha saMskaraNa pratyupayogI hai / saptazatI-premiyoM www.umaragyanbhandar.com
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] naI pustakeM 4 . ko isakA avazya saMgraha karanA cAhie / mUlya aura vaha bar3e soca meM par3a jAtI hai| rAnI kA pitA dyaa||) hai| dhAma se usakI zAdI karanA cAhatA hai| yadyapi use yaha . ukta pustakeM zAstra-prakAzana-vibhAga, mahAmaNDala-bhavana, svIkAra nahIM thA, para isa samasyA ke A jAne se usane jagatagaMja, banArasa ke pate para milatI haiM / pitA kI bAta svIkAra kara lI aura pitA-putrI sAtha sAtha . 5-mandira-dIpa-lekhaka, zrIyuta RSabhacaraNa jaina, sinemA hAla meM dayAdhAma ko yaha sUcanA dene jAte haiM / vahA~ prakAzaka, sAhitya-maNDala, bAz2Ara sItArAma, dillI, haiN| dayAdhAma se to nahIM, nAgaradAsa aura rAnI se bheMTa hotI pRSTha-saMkhyA 380 aura mUlya 3) hai| hai| nAgaradAsa kI bAtoM se prAkaSTa hokara rAnI usake lekhaka ne apane isa upanyAsa meM bhAratIya zikSita sAtha usake icchita sthAna para jAtI hai| mArga meM gAr3I meM yuvaka-yuvatiyoM ke Adhunika jIvana para prakAza DAlane kA nAgaradAsa misa rAnI se anucita prastAva karatA hai jisase prayatna kiyA hai| isakA kathAnaka rocaka aura mano- vivaza hokara rAnI qhatare kI jaMjIra khIMcatI hai| anta meM raMjaka hai| nAgaradAsa rAnI ko lekara apane ghara jAtA hai aura vahA~ _ janakakumAra, dayAdhAma aura nAgaradAsa eka hI bhI vaha usase vaisI hI anucita cher3a-chAr3a karatA hai, para kAleja ke vidyArthI haiM / usI kAleja meM misa rAnI aura vaha apane prayatna meM saphala nahIM hotaa| anta meM rAnI ko misa roz2a bhI paDhatI haiN| misa roz2a eka pAdarI kI lar3akI apane ghara meM kaidI kI hAlata meM rakhatA hai| misa roz2a ke hai| misa rAnI eka pratiSThita gharAne kI haiM aura usakA pitA ko roz2a aura janakakumAra kA patA laga jAtA hai aura AcaraNa bhI zreSTha hai| dayAdhAma aura rAnI ke vivAha kI vahA~ jAkara janakakumAra ko pakar3avA kara jela bhejavA detA carcA hai aura misa rAnI apane ko janakakumAra kI saha- hai| para jaba use roz2a se janakakumAra ke asAdhAraNa dharmiNI samajhatI hai| dayAdhAma ke dila para rAnI ke isa vyaktitva kA patA lagatA hai taba vaha apanA mukaddamA uThA manobhAva kA burA asara par3atA hai aura vaha janakakumAra letA hai| janakakumAra, dayAdhAma aura rAnI ke pitA ke se zatrutA rakhane lagatA hai / eka dina sunasAna jaMgala meM vaha sAtha rAnI kA patA lagAne jAtA hai aura saba loga rAnI janakakumAra para pistaula se vAra bhI karatA hai, para janaka- ke kArAgAra kA bhISaNa dRzya aura rAnI kI dRr3hatA dekhate kumAra mRtyu se baca jAtA hai, aura usake hAtha meM ghAva ho haiM / anta meM nAgaradAsa ko pulisa giraphtAra karanA cAhatI jAtA hai, jise vaha kisI para bhI nahIM prakaTa karanA caahtaa| hai, kintu vaha svayaM apanI hatyA kara letA hai / rAnI bandhananAgaradAsa raIsa kA lar3akA hai| isakA par3hane meM dila nahIM mukta hotI hai aura saba loga prasanna hote haiN| lagatA / yaha kevala navayuvatiyoM ke Amoda-pramoda ke lie kathAnaka kA varNana bahuta bar3hAkara kiyA gayA hai, kAleja meM par3hane jAtA hai| roz2a se isakI ghaniSThatA hai| jisase pustaka kA AkAra kAphI bar3ha gayA hai| kathA rocaka misa rAnI ke prAcaraNa kA anukaraNa karake roz2a bhI apanA aura manoraMjaka hai| par3hate samaya Age kI ghaTanA jAnane sudhAra karanA cAhatI hai| usakI janakakumAra se bhI dostI kI utsukatA hotI jAtI hai| kintu isameM kucha aise bhadde hai / janakakumAra se roz2a ke vivAha kI aphavAha nAgaradAsa citra bhI aMkita kiye gaye haiM, jo kathAnaka ko samayAnukUla Adi phailA dete haiM, para vaha jhUThI siddha hotI hai aura banAne kI apekSA use pIche kI ora le jAte haiM / jaiseunakI kAfI beijjatI kI jAtI hai| usI rAta ko janaka- misa rAnI nAgara ke kutsita vyavahAra se ruSTa hokara jaMjIra kumAra roz2a ke yahA~ jAkara apane bAhara jAne kA prastAva khIMcane meM to sAhasa kA kAma karatI hai, para gArDa ke Ane karatA hai / misa roz2a bhI usake sAtha jAne kA haTha karatI para vaha nAgaradAsa ke isa kathana kA kucha bhI virodha nahIM hai aura isa zarta para donoM nikala bhAgate haiM ki eka sacce karatI ki "yaha merI strI hai, isakA dimAg2a ThIka nahIM hai, lokasevaka ke rUpa meM apanA jIvana vyatIta kareMge / ve isane bhUla se yaha kAma kiyA, zrApa 50 ru0 lIjie aura jAkara eka gA~va meM choTI kuTI banAkara rahane lagate haiN| jaaie|" kadAcit hI Aja koI aisI zikSita mahilA misa rAnI ko isa samAcAra se vizeSa glAni hotI hai hogI jo anicchA aura krodha kI dazA meM apanI bAta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 ke kahane meM saMkoca kA anubhava kare ? dUsare sthala jIvana meM praveza karatI haiM taba unake sAmane eka vikaTa para roz2a aura janakakumAra kI kuTI meM kAmuka thAnedAra- samasyA uTha khar3I hotI hai| apane naye jIvana ko kisa dvArA janakakumAra kA jo zikSA dilavAI gaI hai vaha DhaMga se le caleM, unheM yaha nahIM sUjhatA hai| hamAre deza kI ThIka nahIM kahI jA sktii| para isameM misa rAnI aura zikSA bhI kevala kitAbI zikSA hotI jA rahI hai, usameM janakakumAra ke caritra bahuta zuddha citrita kiye gaye haiN| vyAvahArika jIvana ke sambandha meM vizeSa dhyAna nahIM diyA unake AcaraNa se bhAratIya yuvaka-yuvatiyA~ apane AcaraNa jAtA hai| isa kAraNa zikSita navayuvatiyA~ bhI gRhastha-jIvana ko sudRr3ha banA sakatI haiM / isa upanyAsa kI bhASA bhI sarala meM praveza karane para eka abUjha pahelI ke hala karane kI hai, isase kathAnaka aAsAnI se samajha meM A jAtA hai| ulajhana meM par3a jAtI hai| upanyAsa-premiyoM ko isa upanyAsa ko par3hanA caahie| yaha pustaka strI-puruSoM ke jIvana kI aisI hI jaTilatA -gaMgAsiMha para prakAza DAlatI hai| yaha upanyAsa ke tarz2a para 6-motiyoM ke bandanavAra-pustaka milane kA likhI gaI hai aura isameM yaha batAyA gayA hai ki patA-prakAzaka, 11 elagina roDa, prayAga hai / mUlya savA dAmpattika jIvana kisa taraha sukha-pUrvaka bitAyA jA sakatA rupayA 11) hai| hai| isake lie bIca bIca meM taraha taraha ke upayogI isa pustaka kI sahAyatA se motiyoM ke toraNa, bandana- nuskhe tathA upacAra bhI batAye gaye haiN| vastutaH yaha gArhasthya vAra tathA lempazeDa banAye jA sakate haiN| raMga-biraMge motiyoM zAstra evaM kAmazAstra-sambandhI pustaka hai| isa pastaka meM se siMha. totA. mora. rAjahaMsa. bhAratamAtA, kadamba ke nIce 33 pariccheda haiN| isake 32ve pariccheda meM ai zrIkRSNa, svAgatam ityAdi aneka namUne banAye jA sakate likhI gaI haiM jinakA jAnanA pratyeka naye dampatI ke lie haiM / banAnevAloM kI suvidhA ke lie 'tAraNa banAnevAloM Avazyaka hai / isameM kevala vyaktigata jIvana para hI prakAza ke lie kaLa jJAtavya bAteM. toraNa ke motI. 'banAne nahIM DAlA hai. balki gRhagata. samAjagata. lokagata vyAvakI vidhi' ina viSayoM kA acchI taraha samajhAte hue hArika jIvana kI bhI isameM vistAra se carcA kI gaI hai| varNana kiyA gayA hai| viSaya ke varNana kA DhaMga rocaka aura hRdayagrAhI hai| gujarAta tathA bambaI prAntoM meM motiyoM ke toraNa-dvArA . mukuTavihArI dvivedI 'prabhAkara' khir3akiyA~ tathA daravAjoM ke sajAne kA bar3A pracAra -santa-sampAdaka, zrImaharSi zivavratalAla haiN| hai| AzA hai ki isa prAnta kI kalArasika striyA~ bhI vArSika mUlya 4 // ) hai| patA--mainejara 'santa' kAryAlaya, prayAga / isa prakAra ke saste AkarSaka tathA sundara namUne DAla maharSi zivavratalAla rAdhAsvAmI-sampradAya kI eka kara apane ghara sjaayeNgii| isa viSaya kI hindI-bhASA meM zAkhA ke 'sadguru' haiN| yaha 'santa' unhIM kA mAsika patra yaha pahalI pustaka hai| pustaka isa DhaMga se likhI gaI hai hai, jo gata dasa varSoM se hindI meM prakAzita ho rahA hai / ki choTI choTI bAlikAoM se lekara sAdhAraNa par3hI-likhI 'santa' kA yaha disambara 1935 kA aGka hai aura 'zivastriyA~ taka binA kisI kaThinAI ke, thor3e se mUlya meM, saMhitA' ke nAma se prakAzita kiyA gayA hai| paurANika toraNa yA bandanavAra banAne kA tarIkA samajha jaayNgii| yaha kathAtroM evaM rUpakoM meM 'ziva' tathA unake parivAra kA jo pustaka vizeSatayA bAlikAoM tathA striyoM ke lie vizeSa varNana kiyA gayA hai una sabake rahasyoM ko isa 'aMka' meM sarala upayogI hai| bhASA tathA rocaka zailI meM samajhAne kA prayatna kiyA gayA __7-premapicakArI-lekhikA va prakAzikA, zrImatI hai| ziva kauna haiM, unakA varNa zveta kyoM hai, unake gale kI rAdhArAnI zrIvAstava, zrI mAdhavAzrama, 29 nyU kaTarA, muNDamAlA kA kyA artha hai, kapAla-pAtra meM ziva ke bhaMga ilAhAbAda haiN| pRSTha-saMkhyA 442, chapAI va safAI sundara, pIne kA kyA rahasya hai, ityAdi praznoM kI yuktisaMgata sunaharI sajilda pustaka kA mUlya 3) hai| vivecanA kI gaI hai| purANoM ke ina AlaMkArika rahasyoM hamAre deza kI bAlikAyeM jaba par3ha-likha kara gRhastha- ko khola kara yoga-dRSTi se unakI jo vyAkhyA isameM kI gaI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] naI pustakeM hai usase sarva-sAdhAraNa ko paryApta santoSa hogaa| isa prakAra kavitAoM aura kahAniyoM kA jo saMkalana kiyA gayA hai vaha ke arthoM se mata-bheda ho sakatA hai, kintu isa prakAra ke vizeSa rUpa se sundara hai| isako paDhakara bhArata prayatna ke binA purANoM meM varNita aAlaMkArika deva-gAthA ke mukhya uddeza kA jJAna prApta kara sakate haiN| kamalA tathA unake parivAra evaM vAhanoM kI kalpanAyeM janatA ke aura bhaktimArga nAma ke do raMgIna citroM ke sivA kaI sAde vizeSa upayoga kI vastu nahIM bana sakatI haiN| isa prakAra ke citroM kA bhI isa aMka meM samAveza kiyA gayA hai| rANoM ke ucca vijJAna ke rahasyoM ko bahuta kucha divAlI ke sambandha kI vizeSa jAnakArI rakhanevAle pAThakoM sarala karane meM samartha hue haiN| DAkTara bhagavAnadAsa ko isa aMka kA avazya saMgraha karanA caahie| jI ne bhI apane 'samanvaya' nAmaka grantha meM isa dizA 11-'sainika kA' 'cunAva-aMka'-sampAdaka, zrIyuta meM acchA prayatna kiyA hai| purANoM ke alaMkAroM ke rahasyoM zrIkRSNadatta pAlIvAla, prakAzaka, sainika presa, kaseraTa ko kholakara lekhaka ne hindU-dharma kI prazaMsanIya sevA kI hai| bAz2Ara, AgarA aura mUlya 3) hai| pratyeka hindU-dharmAvalambI ko jo ziva-viSayaka paurANika Agare kA 'sainika' eka prasiddha rASTrIya patra hai / isane alaMkAra ko samajhanA cAhe, isakA adhyayana karanA caahie| apane pracAra-kSetra meM rASTrIyatA ke vicAroM kA pracAra karane 'santa' kI chapAI sAdhAraNa hai tathA prUfa kI aneka azu. meM bar3A kAma kiyA hai| cunAva-aMka ke rUpa meM isakA jo ddhiyA~ isameM chUTa gaI haiM, jinakI ora sampAdaka mahodaya kA vizeSAGka nikalA hai usameM aAgAmI kauMsila aura asembalI dhyAna jAnA caahie| ke cunAva para kAMgresa ke bar3e bar3e netAoM ke uttama lekhoM -kailAzacandra zAstrI, ema0 e0 kA sundara saMgraha kiyA gayA hai| isa aMka meM zrI bhUlA9-'hindustAna'--isa nAma kA hindI kA eka nayA bhAI desAI, zrI satyamUrti, zrI kAvAsa jI jahA~gIra, zrI dainika gata chaH mahIne se dillI se saphalatA ke sAtha nikala mohanalAla saksenA Adi ke lekhoM-dvArA cunAva ke viSaya rahA hai| yaha dainika sAfa-sutharA chapatA hai / isakA sampAdana para kAfI prakAza DAlA gayA hai| lekhoM kA cayana bahuta uttama bahuta acche DhaMga se hotA hai / yaha kAMgresa kA samarthaka hai| hai| Aja-kala cunAva kI carcA jora pakar3a rahI hai isalie abhI hAla meM mahAtmA gAMdhI kI varSagAMTha ke upalakSya meM sabhI voTaroM ke lie isa aMka kA par3hanA Avazyaka hai| 'gAMdhI-jayantI-aMka' ke nAma se isakA eka vizeSa aMka 12-'yogI' kA 'dIpAvalI-aMka'-saMpAdaka, nikalA hai| isa aMka meM mahAtmA jI ke sambandha meM jo zrIyuta aAra0 ela0 zarmA, prakAzaka, yogI-presa, paTanA haiM lekha chApe gaye haiM, rocaka tathA mahattva ke haiN| unameM eka aura mUlya 7) hai| lekha maulAnA zaukataalI kA bhI hai, jisake anta meM 'yogI' vihAra kA eka prasiddha sAptAhika patra hai| unakA hindI meM hastAkSara bhI chApA gayA hai, jo ati apane alpakAla ke jIvana meM hI yaha vahA~ kA eka lokamanoraJjaka hai| priya patra ho gayA hai| isakA dIpAvalI-aMka bhinna bhinna 10-'mahArathI' kA 'dIpAvalI-aMka'-sampAdaka, viSayoM kI aneka kavitAoM, kahAniyoM aura lekhoM se zrIyuta rAmacandra zarmA, prakAzaka mahArathI-presa, dillI sajjita hai| isa aMka meM paM0 banArasIdAsa caturvedI, zrI zAhadarA haiN| __brajamohanadAsa varmA, zrIyuta sudarzana, zrI kezarIkizAra'mahArathI' kA prakAzana isake pravartaka aura sampAdaka zaraNa ema0 e0 Adi ke lekha ullekhanIya haiN| mukhapRSTha zrIyuta rAmacandra zarmA ne bar3e utsAha ke sAtha kiyA thA para paMDita javAharalAla neharU aura svargIyA zrImatI kamalA aura jitane dinoM taka vaha nikalA, acche rUpa meM niklaa| neharU ke citra haiN| isake atirikta anya aneka strIparantu bIca meM yaha kucha dinoM taka banda rhaa| prasannatA kI puruSoM ke citra isameM prakAzita kiye gaye haiN| bAta hai, yaha phira naI sajadhaja ke sAtha nikalA hai| bhagavAn 13-'lokamAnya' kA 'dIpAvalI vizeSAMka'-- kare, yaha cirAyu ho| saMpAdaka va prakAzaka, zrIyuta manmathanAtha caudharI, 160, dIpAvalI-aMka isakA vizeSAMka hai| isameM lekhoM, harIsana roDa, kalakattA haiM aura mUlya =) hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 - sarasvatI sadA kI bhA~ti isa bAra bhI 'lokamAnya' kA dIpAvalIka acchA nikalA hai / isa aMka meM bhinna-bhinna viSayoM ke sundara lekhoM kA acchA saMkalana kiyA gayA. / isake sabhI lekha apanI vizeSatA rakhate haiM / bAbU jugalakizora bir3alA, DAkTara kizorIlAla zarmA, zrI e0 bI0 paMDita, zrIyuta zrIcandra agnihotrI Adi ke lekha bar3e mahattva ke haiN| zrI mahAlakSmyai namaH kA sundara raMgIna citra hai tathA aneka aura bhI sAde citra haiM / bhAratIya saMskRti ke viSaya para bhI isa aMka meM qhAsA prakAza DAlA gayA hai / 14 -- prabhAkara (sAptAhika patra ) - saMpAdaka zrIyuta harizaMkara zarmA, prakAzaka, prabhAkara- presa, 53 e0 sivila lAina, AgarA, haiM aura vArSika mUlya 3) hai / zrIyuta harizaMkara zarmA anubhavI sampAdaka haiM / zrAgare ke 'mitra' kA Apane bahuta dinoM taka yogyatA ke sAtha sampAdana kiyA hai / aba Apane 'prabhAkara' nAma kA apanA eka nayA patra nikAlA hai| isakI pahalI kiraNa hamAre sAmane hai / isake mukhapRSTha para prAcArya paMDita mahAvIraprasAda dvivedI kA citra aura eka sundara zloka hai / isake atirikta deza-videza kI aneka qhabareM aura kaI mahattvapUrNa lekha haiM / hameM AzA hai ki zrI zarmA jI ke sampAdana 'prabhAkara' apane DhaMga kA eka viziSTa patra hogA / samAcArapatra ke pAThakoM ko isa sundara patra se avazya lAbha uThAnA cAhie / 15 - pratApa kA 'vijayAGka' - sampAdaka, zrIyuta harizaMkara vidyArthI, prakAzaka, pratApa presa, kAnapura haiM / pRSThasaMkhyA 22 aura mUlya ) || hai | pratApa kA 'vijayAMka' sadA kI bhA~ti sundara nikalA hai / isa aMka meM aneka sacitra lekhoM kA saMkalana kiyA gayA hai / paM0 bAlakRSNa zarmA 'navIna' kI 'dAzarathI rAma' zIrSaka kavitA sundara hai / isake atirikta rAma ke sambandha meM aura bhI kaI lekha haiM / isa aMka ke lekhakoM meM zrI jainendrakumAra, zrI vizvambharanAtha 'kauzika', pro0 sadguruzaraNa avasthI Adi ke lekha ullekhanIya haiM / 16 - 'milApa' kA 'durgA pUjA aMka' - sampAdaka, zrIyuta lAlA khuzahAlacanda, khursada, prakAzaka, hinda-milApa kAryAlaya, lAhaura haiM aura isa aMka kA mUlya = ) hai / lAhaura kA 'hindI-milApa' eka lokapriya patra hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 isakA bijayAMka qhAsA sundara nikalA hai / yaha aneka vIroM ke citroM se bhalI bhA~ti sajAyA gayA hai| raMgIna mukha - pRSTha ke atirikta jhA~sI kI vIra rAnI kA sundara citra ati prAkaSaka hai| isameM aneka sAde citra bhI diye gaye haiM / isake sabhI lekha supAThya haiM / 17 - 'arjuna' kA 'riyAsata-aMka'-sampAdaka, zrIyuta kRSNacandra, prakAzaka, arjuna- presa, zraddhAnanda bAz2Ara, dehalI haiM aura mUlya kevala 1 ) hai / yaha aMka apane DhaMga kA anUThA hai| bhAratIya riyAsatoM ke sambandha ke aneka sundara lekhoM kA isameM saMgraha kiyA gayA hai| zrI paTTAbhi sItAramaiyA, zrIdevavrata vedAlaMkAra, kavIzvara sa0 zArdUlasiMha, seTha govindadAsa, Adi aneka vidvAnoM ke anUThe lekhoM kA isameM saMkalana kiyA gayA hai| citroM kA saMkalana bhI satarkatA se kiyA gayA hai / mukha pRSTha para mahArANA pratApa kA citra hai| pAThakoM ko yaha aMka avazya par3hanA cAhie / 18- svataMtra bhArata - sampAdaka, paMDita zAradAprasAda avasthI, prakAzaka svataMtra - bhArata - kAryAlaya, 102 muktArAma sTrITa, kalakattA haiM / pRSTha saMkhyA 45 aura mUlya ) hai / 'dIpAvalI' ke upalakSa meM prakAzita hone ke kAraNa isake sabhI lekha dIpAvalI se sambandha rakhate haiN| citroM kA saMgraha bhI kiyA gayA hai / pAThakoM ko isase z2arUra lAbha uThAnA cAhie / 19 - bhUgola kA 'spena - aMka' - sampAdaka, zrIyuta grAnandasvarUpa guptA, prakAzaka, bhUgola- kAryAlaya, ilAhAbAda haiM | pRSTha saMkhyA 136 aura mUlya || ) hai | prayAga kA 'bhUgola' hindI meM apane DhaMga kA eka hI patra hai / yaha usakA spena aMka hai / isa aMka meM spena kI bhaugolika sthiti para kAfI prakAza to DAlA hI gayA hai, usakI sAmAjika aura rAjanaitika sthitiyoM kA bhI samyak paricaya diyA gayA hai| Aja kala spena meM gharelU lar3AI ho rahI hai, isalie pAThakoM ko usake sambandha meM vizeSa jAnakArI kI utsukatA hai / isa aMka se spena kI aisI sabhI bAteM pAThakoM kI samajha meM AsAnI se jJAta ho sakatI haiM / isa dRSTi se bhI yaha aMka isa samaya vizeSa upayogI hai / isameM aneka citra bhI diye gaye haiM / www.umaragyanbhandar.com
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArAvAhika upanyAsa kkaate d zani kI dazA anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta, mizra suprasiddha purAtattvavettA svargIya zrI rAkhAladAsa banarjI kI sahadharmiNI tathA ba~galA kI suprasiddha upanyAsa-lekhikA zrImatI kAJcanamAlA devI ne ba~galA meM 'zanidazA' nAma kA eka upanyAsa likhA hai / ba~galA sAhitya meM isa upanyAsa kA bar3A mAna hai / yaha upanyAsa hai bhI aisA hii| isI se hamane isa varSa isakA hindI-bhASAntara 'sarasvatI' chApane kA nizcaya kiyA hai / aAzA hai, sarasvatI ke pAThakoM ko adhika rucikara pratIta hogaa| NonA re bAsantI, yaha zIze kI pahalA pariccheda meM jagaha de dI hai, isako to samajhatI nahIM, Upara se mere bacce ko aparAdha lagAtI hai| tU mara bhI na gaI bAsantI ki santoSa ho jAtA / Aja tujhe ghara se nikAla kA re bAsantI, yaha zIze kI kaTorI kara hI jala grahaNa kruuNgii| itanA terA mijAz2a bar3ha kisane tor3a DAlI ?" ghara ke gayA hai| bhItara se eka gyAraha varSa kI akAraNa hI DATa sahakara bAsantI cupacApa khar3I raha kyoM bAlikA ne bahuta hI mRdu svara gii| aparAdhI jaba bAta kA uttara nahIM detA taba kisI se kahA--maiM to nahIM jAnatI kisI kA pArA aura adhika car3ha jAtA hai| bAsantI ko maamii| uttara na detI dekhakara yahI dazA usakI mAmI kI bhI / bAlikA kI yaha bAta huii| A~kheM lAla karake kamara kI sAr3I sakelatI huI vaha sunate hI prazna karanevAlI bhUkhI bAghina kI taraha tar3apa bAsantI kI ora bar3hI aura kahane lagI-aba bhI maiM sIdhe utthii| kar3aka kara usane kahA-tU nahIM jAnatI to aura se pUcha rahI huuN| sacasaca batA de| nahIM to dekhatI hU~ ki kauna jAnatA hai re caNDAlina / jo loga palle sire ke aAja tujhe ghara meM kauna rahane detA hai ! badamAza hote haiM ve aise hI bhole bane baiThe rahate haiM, mAno mAmI kI bhayaGkara mUrti dekhakara bAsantI ne ruMdhe hue kucha jAnate hI nhiiN| bartana mala kara le AI tU aura kaNTha se kahA-maiM to kahatI hU~ ki maiM nahIM jaantii| tor3ane gaI maiM ? parantu Apa jaba vizvAsa hI nahIM karatI haiM taba bhalA maiM kyA ___"saca kahatI hU~ mAmI, maiM nahIM jaantii| nanhe baccI karU~ ? kaTorI jaba maiMne tor3I nahIM taba bhalA kaise kaha dUM ki ko dUdha dene ke lie kaTorI lene gayA thaa| zAyada usI ke maiMne tor3I hai ? hAtha se chUTa par3I hai|" aba to jalatI huI agni meM ghRta kI Ahuti par3a bAlikA ke mu~ha kI bAta samApta bhI na ho pAI thI ki gii| tez2I se paira bar3hAkara mAmI ne usake muMha para eka megha kI taraha garajatI huI mAmI kahane lagI-jitanA bar3A thappar3a maaraa| akasmAt coTa khAkara bAsantI pRthvI para to mu~ha nahIM hai, utanI bar3I terI bAta hai| dayA karake ghara gira pdd'ii| usakA mastaka caukhaTa se TakarA gyaa| isase Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 3 z2arA-sA kaTa gayA aura khUna bahane lgaa| asahya yantraNA kanyA tayA vidhavA patnI ke lie na to ve kisI prakAra kI ke mAre usake maha se nikala gayA--hAya bApa re! sampatti chor3a gaye the aura na kisI kA sahArA ho kara gaye bAsantI kI yaha bAta sunakara krodha ke mAre kAMpate hue the| ataeva bhAI ke ghara meM zrAzraya grahaNa karane ke atisvara meM mAmI ne kahA-bApa ko kyA pukAratI hai re rikta bAsantI kI mA ke lie koI dUsarA mArga hI nahIM abhAgina ? bApa kA to tUne dharatI para girate hI khA liyaa| thaa| parantu bhaujAI kA niSThura tathA hRdayahIna vyavahAra thor3e hI dinoM ke bAda mA ko bhI khA liyaa| itane se adhika samaya taka sahana karanA usake bhAgya meM nahIM badA bhI peTa nahIM bharA taba aba hama logoM ko khAne AI hai| thaa| isalie usakI azAnta zrAtmA zIghra hI zAntimaya itanI bar3I lar3akI ke aise aise guNa ! isake lakSaNa dekha- ke caraNoM ke samIpa calI gii| kara zarIra jala jAtA hai| nikala jA mere ghara se| aba mAtA kI mRtyu ke samaya bAsanto kevala cAra varSa kI yadi kabhI ghara ke bhItara paira rakkhA to pITate pITate khAla thii| mAtA-pitA kI goda se bichur3I huI isa bAlikA udher3a luuNgii| dekho na isa harAmaz2AdI ko! kaTorI tor3I kA mAmA ne bar3e hI yatna se pAlana-poSaNa kiyaa| hai isane, aparAdha lagAtI hai dUsare ko / haTa jA mere sAmane usake mAmA harinAtha bAbU use bahuta hI pyAra karate taka tU uThI nahIM ? isa taraha kI karatUta para the, parantu mAmI ko vaha phUTI A~kha bhI nahIM suhAtI thii| terI jo durdazA na ho vahI thor3I hai| janmakAla se hI durbhAgya kI goda meM pAlana-poSaNa prApta ___ mAmI ne bAsantI kA hAtha pakar3akara z2ora se khIMcA, karanevAlI vaha bAlikA asAdhya sAdhanA karake bhI mAmI galA pakar3akara daravAz2e ke bAhara sar3aka para kara diyA, aura kA sneha AkarSita karane meM samartha nahIM ho skii| bAlikA svayaM dvAra banda kara bhItara calI gii| hokara bhI vaha bahuta hI buddhimatI thii| usane apane ___ sAvana kA mahInA thaa| AkAza megha se AcchAdita durbhAgya kA anubhava kara liyA thaa| yahI kAraNa thA ki thaa| pAnI kI bUMdeM Tapa Tapa karake gira rahI thiiN| a~dherA vaha sadA hI bahuta sAvadhAna hokara rahA karatI thI aura kramazaH ghanA hokara cAroM dizAtroM ko DhaMka rahA thaa| lAkha kaSTa hone para bhI kabhI ma~ha nahIM kholatI thii| parantu dhUsaravarNa kI yavanikA saMsAra ko apane prAvaraNa se chipA jitanA hI vaha sAvadhAna hokara rahatI thI, utanI hI usakI rahI thii| usI andhakAra se prAyaH samAcchAdita sar3aka vipattiyA~ bar3hatI jAtI thiiN| gyAraha varSa kI hI avasthA para akelI hI baiThI bAsantI ro rahI thii| usake lalATa meM ghara kA sArA kAma usane apane hAtha meM le liyA thaa| se usa samaya bhI rakta kI z2arA z2arA-sI bUMdeM cU rahI thiiN| kyA choTe, kyA bar3e gRhasthI ke kisI bhI kAma meM dUsare bIca bIca meM vaha aJcala ke vastra se cUtA huA rakta poMcha ko hAtha lagAne kI AvazyakatA nahIM par3atI thii| parantu liyA karatI thI / gA~va se dUra zRgAloM kA jhuMDa itane para bhI use sadA mAmI kI jhir3akiyA~ hI sahanI apanI huaA huA kI dhvani se bastI kI nistabdhatA ko par3atI thiiN| kabhI bhUla kara bhI mAmI zAnti ke sAtha usase bhaMga kara rahA thA / bhaya se vyAkula hokara becArI bAsantI bAta nahIM karatI thii| soca rahI thI ki aise a~dhere meM maiM kahA~ jAU~ / mAmA daridra ke ghara meM janma grahaNa karane para bhI bAsantI kA tIna-cAra dina ke lie bAhara gaye haiN| unheM chor3akara rUpa asAdhAraNa thaa| usake mastaka ke kAle kAle bAla aura kauna aisA hai jo Akara mujhe ghara le jAya / mAmI ghuTane ke nIce taka laTaka par3ate the| usake zarIra kA raMga to zAyada bhItara paira bhI na rakhane degii| isI taraha kI campe ke phUla kA-sA / mu~ha kI sundaratA ke sambandha meM kitanI cintAyeM usake choTe-se hRdaya meM cakkara kATa rahI thiiN| phira kahanA hI kyA thA? use ekAeka dekhakara devakanyA bahuta thor3I hI avasthA meM mAtA-pitA ke sneha se kA-sA bhrama ho jAtA thA aura apane Apa hI usake prati vaJcita hokara bAsantI kA mAmA ke ghara meM zrAzraya grahaNa sneha kA bhAva udita ho pAtA thaa| parantu isa prakAra kI karanA par3A thaa| jaya baha dasa dina kI thI tabhI usake atulita rUparAzi lekara janma grahaNa karane para bhI durbhAgya pitA isa saMsAra se vidA ho gaye the| apanI eka-mAtra ke hAtha se vaha chuTakArA nahIM pA skii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ [citrakAra zrIyuta vANIkAnta dAsa prakAza aura chAyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1 ] sandhyA kA andhakAra pragAr3ha ho jAne para datta-bahU vasu ke yahA~ se lauTakara ghara jA rahI thiiN| sAtha meM unakA naukara rAma thaa| vaha lAlaTena lekara unake pIche pIche cala rahA thA / dUra se hI unheM lAlaTena ke kSINa Aloka meM safeda vastra se Dha~kI huI manuSya kI eka mUrti dikhAI par3I / use dekhakara pahale to ve kucha DarIM, parantu bAda kA sAhasa karake Age bddh'iiN| kucha hI aura Age Ane ke bAda unhoMne dekhA ki eka dIvAra ke sahAre se khar3I huI koI lar3akI phUTa phUTa kara ro rahI hai / datta bahU kI avasthA prAyaH Dhala calI thI, aura vRddhatA ke prabhAva se unakI dRSTi bhI kucha kSINa ho gaI thii| isase ve pahale lar3akI ko pahacAna na sakIM / dhIre dhIre usake samIpa jAkara unhoMne pUchA- tuma kauna ho bhAI ? zani kI dazA datta - bahU bAsantI kI mAmI kA zrAcaraNa jAnatI thIM / mAtA-pitA se hIna becArI bAsantI ko vaha bahuta hI niSThuratA ke sAtha daNDa diyA karatI hai, yaha bAta bhI unase chipI nahIM thI / ataeva usakI bAta se ve z2arA bhIzcarya cakita nahIM huI / kucha kSaNa ke lie ve nistabdha bhara ho giiN| unhoMne kahA -- nikAla kyoM diyA hai ? tumane kyA kiyA thA ? bAsantI ne kahA- maiMne kucha nahIM kiyA thaa| bhaiyA se eka kaTorI TUTa gaI hai, parantu vizvAsa nahIM krtiiN| kahatI haiM ki yaha kaTorI tumhIM se TUTI hai / isI lie unhoMne mujhe mArakara nikAla diyA hai| bhalA itanI rAta ko maiM kahA~ jAU~ bar3I mAmI ? datta-bahU ne samajhA-bujhAkara bAsantI ko zAnta kiyA / unhoMne kahA- tuma DaratI kisa bAta ke lie ho biTiyA ? calo, tuma mere ghara calo / datta- bahU kA kaNTha- svara sunakara bAsantI ke rudana kA vega aura bhI bar3ha gayA / unhoMne lAlaTena lekara usake mu~ha kI ora dekhA taba ve bAsantI ko pahacAna sakIM / usake zarIra para hAtha rakhakara unhoMne pUchA- kyoM re bAsantI, tU itanI rAta meM yahA~ kaise ? bIca meM hI bAta kATa kara datta - bahU ne kahA - to itanI rAta meM tuma yahA~ akelI hI par3I rahogI ? yaha kaise ho sakatA hai ? tumheM koI bhaya nahIM hai / tuma mere sAtha calo / sAtha jAne ke lie datta - bahU ne bAsantI ko taiyAra kara bar3I kaThinAI se apane Apako sa~bhAla kara usane liyA / use lekara ve ghara kI ora cliiN| mana hI mana ve kahA-mAmI ne mujhe ghara se nikAla diyA hai| bAsantI kI prazaMsA karane lgiiN| datta-bahU kAfI catura thiiN| ve samajha gaI ki mArane se hI bAsantI kA mAthA phUTa gayA hai, parantu isa bAta kA yaha prakaTa nahIM karanA cAhatI / itanI bar3I lar3akI kI yaha buddhimattA dekhakara ve avAk ho gaIM / ekAeka datta - bahU kI dRSTi bAsantI kI sAr3I kI ora gii| use dekhakara to ve sannATe meM A gii| unhoMne phA. 10 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 73 utkaNThita bhAva se kahA- yaha kyA huA hai ? tumhAre kapar3e meM kyA lagA hai ? itanA rakta kahA~ se AyA ? rAma re ! dekho na, sAr3I kI sAr3I rakta se bhIga gaI hai / chiH ! chiH ! vaha kyA bilakula rAkSasI hI hai ! aisI a~dherI rAta meM jaba ki pAnI barasa rahA hai, z2arA-sI lar3akI ko bAhara nikAla diyA / Apa ghara meM ArAma se so rahI hai / calo biTiyA, tuma mere ghara clo| kaise laga gayA hai ? zAyada usI ne mArA hai / rakta poMchate sUtroM se datta-bahU ' ne apane aJcala se bAsantI kA poMchate pUchA- kisa cIz2a se mArA hai ? ru~dhe hue svara se bAsantI ne kahA- unhoMne mArA nahIM bar3I mAmI? maiM svayaM gira par3I hU~, isase mAthA phUTa kara rakta bahane lagA hai / maiM...... aba...... .. nahIM calU~gI / nahIM to mAmI aura bhI...... bAsantI ke mAtA-pitA to the nahIM ki usake lie cintita hote / idhara mAmI ko rAtri ke samaya meM usa nAthinI ko khojane kI AvazyakatA hI nahIM mAlUma par3I / svayaM zrArAma se khA-pIkara vaha par3akara rahI / idhara bAsantI ko sAtha meM lekara datta-bahU ghara ke dvAra para phuNciiN| unhoMne U~ce svara se pukArA - vizU ! z2arA suna to ! jaldI se AnA / unakI AvAz2a sunate hI eka sundara yuvaka ghara ke bhItara se nikala aayaa| usane kahA- kyA bAta mA ? putra ko sAmane dekha kara unhoMne kahA - huA hai merA sira / dekho na, isa nanhIM sI lar3akI ko rAkSasina ne ekadama mAra DAlA hai| becArI kA mAthA phUTa gayA hai, jisase rakta baha rahA hai / isameM koI davA to lagA de / www.umaragyanbhandar.com
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 yaha bAta kahate kahate ve bhItara kI ora jAne ko hI jisa dina unheM yaha bAta mAlUma huI, usI dina mAno thIM ki pIche se kisI kI AvAz2a sunAI pdd'ii| isase unhoMne santoSa ke mAtRsneha ke abhAva ko dUra karane kI unhoMne mastaka para kA kapar3A z2arA-sA khIMca liyA aura pratijJA kara lI thii| santoSa bhI unheM mAtA kI hI taraha putra ko Agantuka se bAtacIta karane kA izArA karake mAnatA thaa| svayaM barAmade meM ho gii| kSaNa bhara meM eka paripakva anAdi bAbU ne itane samaya meM bahuta-sA dhana ekatra avasthA ke puruSa ko sAtha lekara vaha A khar3A huaa| kara liyA thaa| parivAra meM strI, putra tathA eka kanyA ke zrAgantuka ko dekhakara datta-bahU ne apanA yU~ghaTa aura khIMca atirikta aura koI nahIM thaa| unakI kanyA suSamA usa liyA / unakA putra mAtA kI ora agrasara hokara kahane samaya bethUna-kAleja meM par3ha rahI thii| eka hI varSa meM lagA-ye sajjana kahIM jA rahe haiM / parantu aise pAnI meM maiTrikulezana kI parIkSA denevAlI thii| rAta ke samaya Age jAnA kaThina hai, isalie kahate haiM ki suSamA mAtA-pitA kI bar3e Adara kI kanyA thii| mujhe z2arA-sI jagaha de diijie| vaha jisa bAta ke lie ar3a jAtI thI, anAdi bAbU apanI ___gRhaNI ne izAre se putra ko apanI svIkRti de dii| zakti bhara use pUrA kiye binA nahIM rahate the| isI lie taba Age bar3hakara vRddha ne kahA-mA, tuma mujhase lajjA na kabhI kabhI unakI strI kahA karatI thI ki tuma lar3akI kA kro| maiM zaizava-kAla meM hI mAtRhIna ho gayA huuN| mAtA mijAz2a AsamAna para car3hAye jA rahe ho| kA sneha kaisA hotA hai, yaha maiM nahIM jaantaa| Aja se strI kI yaha bAta sunakara anAdi bAbU ha~sa diyA Apa hI merI mA haiN| ____ karate the| ve kahA karate the ki isake lie tuma cintA mata ___ isake bAda unhoMne unake putra kI ora izArA karake kro| bar3I hone para kyA merI suSamA aisI hI rahegI ? kahA-yaha lar3akI kauna hai ? vizU ne saMkSepa meM usakA usa samaya tuma dekhogI ki merI suSamA kitanI sIdhI-sAdI paricaya diyaa| bAsantI kI atulita rUparAzi dekhakara aura vinayazIla ho gaI hai| isI taraha suSamA ke sambandha aAgantuka ne mana hI mana kahA-lar3akI hai to acchii| meM pati-patnI meM prAyaH kahA-sunI hayA karatI thii| kabhI kabhI dikhAne ke lie thor3A-bahuta mAna-abhimAna bhI ho dUsarA pariccheda jAyA karatA thaa| durAzA pahale-pahala santoSa bAbU jaba inake yahA~ khAne ke lie sirAjagaMja ke z2amIMdAra rAdhAmAdhava bAbU ke putra santoSa- gaye taba unheM bahuta jhapanA par3A thaa| kamare ke bhItara paira kumAra apane kalakattevAle makAna meM rahate aura meDikala rakhane se pahale hI unhoMne jUtA utAra diyA thaa| unheM aisA kAleja meM par3hate the| kalakatte meM anAdi bAbU nAmaka karate dekhakara suSamA ha~sate ha~sate loTa-poTa ho gaI thii| eka bairisTara the / unakA lar3akA bhI meDikala kAleja meM bAda ko jalapAna kI sAmagrI samApta karake hAtha dhone ke par3hatA thaa| usase santoSakumAra kI bar3I ghaniSThatA thii| lie jaba ve kamare se bAhara Akara khar3e hue taba vaha kAleja se lauTate samaya ve prAyaH anAdi bAbU ke yahA~ phira khilakhilAne lgii| usane kahA-bAhara kyoM cale jAyA karate the| bAta yaha thI ki unakA lar3akA anila gaye santoSa bAbU ? . santoSakumAra ko kisI prakAra chor3atA hI nahIM thaa| isase santoSakumAra ne kahA-hAtha dhouuNgaa| yaha sunakara usa parivAra ke sAtha unakI ghaniSThatA kramazaH bar3hatI suSamA aura bhI z2ora se hNsii| usake ha~sane kI AvAz2a jAtI thii| sunakara anAdi bAbU ne kahA-kyA bAta hai suSamA ? __anAdi bAbU kI strI manoramA santoSakumAra ko putra itanA kyoM ha~sa rahI hai ? se bhI adhika pyAra kiyA karatI thiiN| unhoMne apane lar3ake suSamA ne kahA-dekhie na bAbU jI, hAtha dhone ke anila se sunA thA ki santoSa kI mAtA nahIM haiM / isalie lie santoSa bAbU kamare se bAhara jAkara khar3e hue haiM / unake prati unakI mamatA aura adhika bar3ha gaI thii| taba anAdi bAbU ne kahA-bAhara kyoM cale gaye ho Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] zani kI dazA bhaiyA ? lar3akA loTe meM jala rakha to gayA hai| yahIM hAtha anila isa para sahamata ho gyaa| phira se santoSa aura dho na lo! subamA donoM ne khelanA prArambha kiyaa| ve donoM hI __ taba santoSa bAbU ne kahA--hamArI chuTapana se hI isa ghUma ghUma kara khela rahe the| isa khela kA yaha niyama hI taraha kI Adata ho gaI hai n| isase jaba kabhI hAtha hai| isa bAra santoSa acchI taraha khela na skaa| usase dhonA hotA hai taba maiM akasmAt bAhara nikala par3atA huuN| barAbara bhaleM hone lagIM, aisA honA svAbhAvika thaa| eka dina kAleja se lauTate samaya anila santoSa ko bAta yaha thI ki santoSa kI dRSTi lagI thI ekAgra bhAva se phira pakar3a le aayaa| jalapAna Adi se nivRtta hone para suSamA ke mukhamaNDala pr| phira bhalA khela meM usase anila ne kahA-calo, z2arA biliyArDa khelA jaay| bhaleM kyoM na hotIM ? anta meM vaha hAra gayA / taba anila santoSa ne kahA - Aja mujhe eka jagaha jAnA hai ne kahA- ThIka kahatI thI suSamA ! mere hI kAraNa se bhaaii| Aja mujhe khelane kA samaya kahA~ hai ? tU usa bAra hAra gaI thii| unake maha kI ora tAka kara anila ne kahA- suSamA ne muskarA kara dhIme svara se kahA-dekha to liyA kitane baje ? bhaiyA tumane / maiM kyA mithyA kaha rahI thI ? yaha kaha kara vaha "chaH baje jAnA hogaa|" ha~satI huI calI gii| suSamA ke dRSTi-patha se pare ho jAne "taba zrAzro, z2arA-sA khela leN| abhI to bahuta para usakI aora se ma~ha phera kara anila ne dekhA to santoSa samaya hai|" kA dhyAna usI aora jamA thaa| anila ke isa aora dRSTi __ anila santoSa ko biliyArDa rUma meM khIMca le gyaa| pherate hI santoSa lajjita ho uThe aura nIce kI ora ve donoM hI khelane ke lie baiTha gye| bar3I dera kI hAra- dekhane lge| jIta ke bAda ve donoM bar3e dhyAna se khela rahe the| itane z2arA dera taka cupa rahakara anila ne kahA -aAyo bhAI meM suSamA ne aAkara kahA-bhaiyA, tumheM bAbU jI bulA santoSa, eka bAra phira khelA jAya / rahe haiN| santoSa ne kahA-nahIM bhaiyA, mujhe kSamA karo / Aja maha Upara kiye binA hI anila ne kahA-kyA kAma aba khelane ko jI nahIM cAhatA / bar3I thakAvaTa mAlUma par3a hai suSamA ? rahI hai| suSamA ne kahA---yaha to mujhe nahIM mAlUma hai| anila ne muskarAkara kahA--acchA, to calo taba aura koI upAya na dekhakara anila uThane ke bAhara caleM / yahA~ bar3I garmI mAlUma par3a rahI hai| lie bAdhya huaa| suSamA kI ora dekhakara usane kahA- santoSa aura anila donoM hI kamare se nikala kara to merI jagaha para tU z2arA dera taka khela / maiM suna aauuN| barAmade meM aaye| anAdi bAbU apanI strI tathA suSamA suSamA isa para sahamata ho gii| bar3I dera ke bAda anila ke sAtha vahIM baiThe the| ina logoM ko dekhate hI unhoMne jaba lauTa kara AyA taba usane dekhA ki khela prAyaH samApta kahA--aAzro bhaiyA, yahIM baittho|| ho pAyA hai| isase vaha cupacApa khar3e khar3e dekhane lgaa| donoM hI mitra baiTha gye| kucha dera taka taraha-taraha kI kramazaH khela samApta ho gyaa| isa bAra suSamA hAra gii| bAta-cIta hotI rhii| anta meM anAdi bAbU ne santoSa se suSamA ko cir3hAne ke lie anila ne kahA-chiH! pUchA-bhaiyA, tumhArA to aba eka hI sAla kA korsa bAkI chiH ! suSamA, tU hAra gaI ? hai / kahA~ praikTisa karoge. kucha socA hai ? abhimAna-mizrita svara meM suSamA ne kahA--tumhAre hI santoSa ne mu~ha nIcA kiye hue uttara diyA-abhI taka kAraNa to mujhe isa taraha kA apamAna sahana karanA par3A hai| to kucha nizcaya nahIM kiyA / dekheM pitA jI kyA kahate haiM / yadi Arambha se hI maiM khelatI hotI to maiM kabhI na haartii| anAdi bAbU ne kahA-yahI ThIka hai| unakI jaisI khela to tumane pahale se hI bigAr3a rakhA thA / acchA, tuma AjJA ho, vahI karanA tumhArA dharma hai| parantu maiM to z2arA-sA Thahara jAzro, isa bAra dekhanA merA khela / samajhatA hU~ ki gA~va para hI praikTisa karanA tumhAre lie Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 acchA hogA / bAta yaha hai ki zahara meM aba DAkTaroM kA koI bhAva nahIM hai / parantu hamAre dehAtoM kI avasthA Aja bhI bahuta hI zocanIya hai / vahA~ to kitane hI g2arIba dukhiyA cikitsA na ho sakane ke hI kAraNa mara jAyA karate haiM / zrataeva hama logoM kA yaha pahalA kartavya hai ki unakA yaha abhAva dUra kareM / parantu zrAja-kala lar3akoM kA dhyAna isa ora nahIM jaataa| bahudhA to ve pitA, pitAmaha kA ghara chor3akara zahara meM bhAga yAnA hI pasanda karate haiN| ThIka kahatA hU~ na ? santoSa ne mRdu svara se kahA- jI hA~, ApakA kahanA bilakula ThIka hai| Aja kala sacamuca hama loga zahara meM hI rahanA adhika pasanda karate haiM / parantu mere pitA jI ko zahara bilakula hI pasanda nahIM hai / maiM jahA~ taka samajhatA hU~, ve mujhase sirAjagaMja meM hI praikTisa karane ko kaheMge / ekAeka hAtha kI ghar3I kI ora santoSa kI dRSTi gaI / kavi, kyA sacamuca gA na sakoge ? kAtara - krandana meM kyA apanA komala-kaNTha milA na sakoge ? yahA~ maya kI vAyu na bahatI, kisako viraha-vedanA dahatI / nakSatroM meM pada dhvani 'unakI', koI 'mUka saMdeza' na kahatI / utara avani para zUnya- loka se, sarasvatI kavi kyA sacamuca gA na sakoge ? lekhaka, zrIyuta vrajezvara, bI0 e0 pala bhara use bhulA na sakoge ? yahA~ bhUka kI jalatI jvAlA, yaha komala kAntA 'madhubAlA' / luTAluTA kitane bhI madhughaTa, meTa na sakatI kaSTa-kasAlA | chor3a naze kI bAna, mAnavoM kA dukha-bhAra ba~TA na sakoge ? ye kaMkAla zeSa nara-nArI, bhela vedanA jaga kI sArI / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 ve turanta hI uTha kara khar3e ho gaye / unhoMne kahA - zrAja mujhe chaH baje eka jagaha jAnA thaa| parantu chaH yahIM baja rahe haiN| isase maiM isa samaya Apase AjJA lenA cAhatA hU~ / 1 anila phATaka taka santotra ko pahu~cA zrAyA / supramA kI mAsTarAnI AI thI, isalie isase pahale hI vaha par3hane calI gaI thI / santoSa ke cale jAne para anAdi bAbU ne kahA- dekho, yadi dAmAda banAnA ho to santoSa hI jaisA lar3akA khojanA caahie| yaha lar3akA jaisA namra hai, vaisA hI caritravAn bhI hai, mAno hIre kA Tukar3A hai| gRhaNI ne eka halkI-sI grAha bharakara kahA- kyA hamAre aise bhI bhAgya ho sakate haiM ? anila se sunA thA ki usake pitA kaTTara sanAtanI haiN| yaha bAta yadi saca hai| to bhalA ve hamAre ghara kI lar3akI kaise grahaNa kareMge ? yaha hamArI nitAnta hI durAzA hai / parantu isa lar3ake kA jaba se dekhA hai taba se mujhe aisI kucha mamatA ho gaI hai ki tumase kyA kahU~ / zrAha ! becAre kI mA nahIM hai / kAla- kUTa-sA svayaM grahaNakara, pAla rahe haiM deha hamArI / bana unake, unakI sI kahakara, pala bhara unheM ha~sA na sakoge ? bhUla gaye hama bhAI-cArA, premI bana baiThA hatyArA / dhanikoM ke isa yantra - jAla meM, bhaTaka rahA mAnava becArA / chinna-bhinna mAnavatA ke kyA, phira saMbaMdha jur3A na sakoge ? thAna prathama kavi svayaM viyogI, mAnava kA pathadarzaka yogI / saha na sakA jaga kA utpIr3ana, isI lie ro par3A abhogI / auroM kI sukha-dukha-gAthA kI koI bAta sunA na sakoge ? kavi kyA sacamuca gA na sakoge ? www.umaragyanbhandar.com
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ do mitroM kI eka kahAnI vaha ro rahA thA lekhikA, kumArI suzIlA pAgA, bI0 e0 OD IG thor3I dera ke lie, mujhe de NA ga tA payA apanI kavitA kI pustaka kiyA, parantu isake atirikta ki vaha mAmUlI haisiyata kA 5 thor3I dera ke lie mujhe de yuvaka hai, sIdhe-sAde DhaMga se rahatA hai, aura kucha na jAna / do-kahate hue narendra ne skaa| mujhe svayaM eka-do vicitratAyeM usameM dikhiiN| usake ka kamare ke bhItara praveza kiyaa| vastra bar3e UTapaTA~ga rhte| kabhI vaha pAyajAmA, kamIz2a maiM baiThA dAr3hI banA rahA pahanatA, kabhI dhotI-kurtA aura kabhI paiMTa zarTa / vaha prAyaH thaa| savere savere usakI isa ajAyabaghara kA chuTA huA jAnavara-sA lagatA thA, kyoMki bAta ko sunakara maiM z2arA a~jha- jo kapar3e pahanatA thA unameM se eka bhI use phiTa nahIM * lAkara bolA-tuma to mAlUma hotA hai, rAta meM hI yaha hotA thaa| koI bar3A hotA to koI choTA aura koI DhIlA nizcaya karake so jAte ho ki prAtaHkAla uThakara kauna-sI to koI kasA / hamAre chAtrAvAsa ke sAthI jo phaizana kI pustaka maaNgeNge| jAna par3atA hai, nAma likhAne bhara kI fIsa sImAaoM ko pAra kara cuke the, narendra ko isa dazA meM kaise dI hai| yaha nahIM socA thA ki pustakeM bhI qharIdanI hoNgii| pasanda karate ? jo bhI ho, narendra ke prati mere hRdaya meM merI bAta kA uttara diye binA hI narendra merI ora thor3A prema aura vizvAsa thaa| chAtrAvAsa bhara meM maiM hI nihArane lgaa| maiMne AIne para se apanI dRSTi haTAkara akelA usakA mitra thaa| mere aura sahapAThI mujhase kahateusakI ora dekhaa| usake netra yAcanA kara rahe the / saMketa "bar3e vicitra ho / ajaba ghoMcU mitra cunA hai| tumheM kyA se use pustaka le jAne ko kahakara maiM phira apane kArya meM kAla par3A thA ? sinemA jAte ho, phaizanebala ho, rupayevAle laga gyaa| ho, tumheM eka se eka acche pacAsoM mitra mila jAya~ge / ___ anAyAsa hI aise vacana mukha se nikala jAne ke lie prayatna karake dekho|" mujhe thor3A-sA pazcAttApa huaaa| vaha merA mitra hai, maiM sabakI sunatA aura karatA apane mana kii| una sahapAThI hai, kyA mujha para usakA itanA bhI adhikAra nahIM logoM ke isa virodha ne hamArA sambandha aura bhI ghaniSTha kara hai / khaira, maiMne hajAmata samApta karake 'sTeTsamaina' hAtha meM diyA / maiM socatA, narendra manuSya hai, usake hRdaya hai| uThAyA aura ArAmakursI para phaila gayA, parantu par3hane inhIM bAtoM kI to saMsAra meM zrAvazyakatA hai| koI vezameM mana nahIM lgaa| do-cAra panne ulaTakara maiMne 'sTeTa- bhUSA ko zahada lagAkara cATA thor3e hI karatA hai| chAtrAsamaina' mez2a para paTaka diyA aura socane lagA kAleja vAsa ke lar3ake merI mukha-mudrA dekhakara mAno mere vicAroM tathA chAtrAvAsa kI bAteM / mujhe chAtrAvAsa meM rahate abhI ko par3ha lete the| yahI kAraNa thA ki unameM se bahuta-se kevala tIna hI mahIne bIte the / zurU-zurU meM jaba maiM chAtrA- nakacir3he to mujhe sanakI taka kahane meM zrAra na krte| vAsa meM AyA thA, narendra ne hI sAhasa karake mujhase paricaya kiyA thaa| usane kamarA ThIka karane meM merI sahAyatA kI havA ke jhoMke kI nAI aura bhI kucha dina apanI aura merA paricaya bhI do-cAra lar3akoM se karA diyaa| merI chApa jagata para chor3ate hue nikala gaye / jAr3A prArambha ho pustake bhI usI ne kharidavAI thiiN| gayA thaa| chamAhI parIkSA samIpa hone ke kAraNa lar3akoM ___ kucha dina chAtrAvAsa meM bIta jAne para mujhe patA lagA ne par3hAI prArambha kara dI thii| parantu narendra bahudhA chAtrAki narendra chAtrAvAsa ke una lar3akoM meM se hai jinheM lar3ake vAsa se gAyaba rahatA / maiM use par3hate kabhI nahIM dekhatA thaa| adhika mu~ha nahIM lgaate| maiMne kAraNa jAnane kA prayatna mere una kucha zabdoM ne usa dina se use itanA prabhAvita 77 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kara diyA thA ki vaha usake bAda se kabhI mere pAsa pustake mA~gane na paayaa| yaha sAdhAraNa-sI bAta thii| mujhe ekado bAra isakA dhyAna avazya AyA, parantu phira yaha samajha kara ki aba taka usane apanI pustake mola le lI hoMgI, cupa raha gyaa| rAta ko dasa baje hoMge, maiM apanA kamarA andara se banda kiye paDha rahA thaa| itane meM dvAra para zabda hyaa| maiMne uThakara dvAra kholakara dekhaa| narendra khar3A thaa| usakI veza-bhUSA vicitra ho rahI thii| U~ce se patalUna ke Upara bArIka malamala kA lambA kurtA thA aura usake Upara garama jrsii| mujhe usakI yaha veza-bhaSA dekhakara hasI AgaI aura vaha bhI koI sAdhAraNa-sI nahIM jo hoThoM dvArA cabAI jA sake / maiM ThahAkA mArakara ha~sa pdd'aa| narendra eka. dama tAr3a gyaa| yaha kAI naI bAta nahIM thii| chAtrAvAsa meM prAyaH roz2a hI vaha apane Upara TIkA-TippaNiyA~ sunA karatA thaa| parantu apane mitra se use aisI aAzA nhiiN| thii| mAno usane bar3I bhArI vedanA ko pI liyA ho| usakA mukha pIlA par3a gyaa| maiM bAta TAlane ke DhaMga se apanI harakata para Apa pazcAttApa karatA huaA bolA "rAta ko jaba saba so jAte haiM taba vaha..." Shree SudharmaswamiGyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] vaha ro rahA thA "pApa bhI khUba haiM janAba | rAta ko dasa baje tazarIfa lAye "idhara kaI dinoM se eka eka karake vaha hamArI haiM / maiM to sone jA rahA thaa|" pustake hamAre kamaroM se uThA le jAtA hai aura dasa-pandraha "taba maiM jAtA huuN|" yaha kahakara vaha muddaa| maiMne dina ke bAda phira rakha jAtA hai| hama khojate khojate taMga lapakakara usakA hAtha pakar3a liyA aura kahA-"nahIM, thor3I Akara taba taka dUsarI qharIda lAte haiN| tumhIM batAo dera baittho| aba to tuma bahata hI kama pAte ho|" vaha cupa- use aisA karane kA kauna adhikAra haiN| kyA hameM paDhanA cApa merI bAta mAnakara baiTha gayA / idhara-udhara kI bAteM kara nahIM hai ?" cukane para maiMne usase pUchA- "kaho, par3hAI kA kyA hAla maiMne kahA--numase kisane aisA kaha diyA ? narendra hai|" usane ha~sakara TAla diyaa| maiMne phira kahA-"aAja- kabhI aisA nahIM kara sktaa| kala kitane hI dine se tumhArI sUrata taka nahIM dikhAI vaha bolA--maiMne svayaM do-tIna rAta jAgakara dekhA par3atI / kahA~ g2Ayaba rahate ho ?" usane dhIre se kahA- "maiM hai| rAta ko jaba karIba karIba saba lar3ake so jAte haiM taba to yahIM rahatA huuN|" vaha yahA~ aAkara battI jalAkara likhatA-paDhatA rahatA hai| ___usakI mukha-mudrA ko par3hane kA prayatna karate hue maiM mere netroM ke Age andhakAra chA gayA, vizvAsa bolA - 'tuma g2alata kahate ho / yaha bAta ThIka nahIM narendra ! nahIM huaa| aba parIkSA bahuta samIpa hai| par3heAge nahIM to kaise kAma una logoM ne kahA--vizvAsa na ho to Aja rAta calegA ?" ko jAga kara svayaM dekha lo / parantu tuma usako samajhA ___"ina bAtoM kI cintA tuma vyartha karate ho|" vaha do | isa taraha pustake ur3AyegA to hama loga use khUba gaMbhIratA se bolaa| chkaayeNge| ___maiMne kahA-"aura aba to tuma kabhI kitAbeM bhI maiMne lar3akoM ko samajhA-bujhAkara vidA kiyaa| usa mA~gane nahIM paate|" samaya kevala rAta ke nau baje the| merA mana par3hane meM bila__"aAvazyakatA nahIM hai / " usane sira hilAte hue kula nahIM lagA / maiMne apane mana meM kahA, kyA vaha itanA khaa| nirdhana hai / basa, yahI prazna raha raha kara mere mastiSka meM ___idhara-udhara kI aura eka-do bAteM karake vaha uTha khar3A ulajhana paidA karane lgaa| usane mujhase apanI nirdhanatA ke huaa| zuSka gale se usane kahA-"aba so jAo guDa viSaya meM kabhI saMketa nahIM kiyA thaa| chAtrAvAsa meM baliyA nAiTa / " maiMne bhI guDa nAiTa kiyA / vaha calA gyaa| ke bahuta-se lar3ake rahate haiN| eka se eka dhannAseTha haiN| tIna-cAra dina taka mujhe phira narendra kI sUrata dekhane parantu vezabhUSA aisI ki dekhate hI ha~sI chuTa pdd'e| mujhe ko nahIM milii| mAlUma nahIM, vaha kahA~ rahatA thA, kaba aba jJAta huA ki narendra ke kapar3oM kA bhI kitAboM se hI zrAtA, nahAtA, khAtA aura so jAtA thaa| milatA-julatA kucha rahasya hai| ____ eka dina chAtrAvAsa ke pA~ca-chaH lar3ake mere pAsa aaye| mere kamare se kucha dUra narendra kA kamarA thaa| kahIM vaise to mere pAsa lar3ake prAyaH aAyA karate the, parantu usa narendra ko mere jAgate rahane kI AhaTa na mila jAya, isa samaya unake cehare bahuta gambhIra bane hue the| maiMne ha~sakara vicAra se maiM kamare kI battI bujhAkara cArapAI.para par3a gyaa| prazna kiyA--"kyA vArDana sAhaba se jhagar3A karake Aye Tana-Tana karake gyAraha baje / isa samaya taka saba jagaha ho ?" unameM se eka caTa bola par3A--"nahIM janAba, kI rozanI bujha cukI thI, aura narendra ke kamare meM prakAza jhagar3A abhI kisI se bhI nahIM huaA hai| para hote kyA ho rahA thaa| kucha dera aura pratIkSA kara lene ke bAda maiM dera lagatI hai ? tuma yadi narendra ko nahIM rokoge to dekhanA naMge paira narendra ke kamare ke samIpa phuNcaa| dvAra bhItara se usakI kaisI marammata hama loga karate haiM / " maiMne aAzcarya banda thA, parantu khir3akI bhir3I thii| khir3akI ke samIpa hI se una logoM kI ora dekhate hue kahA-"are ! bhAI, usakI mez2a thii| vaha baiThA huA eka pustaka se kucha nakala bAta kyA hai ? kucha batAao bhI to|" kara rahA thaa| usakA sira jhukA thA aura bIca bIca meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ To sarasvatA likhanA banda kara kucha kSaNoM taka vaha nizcala baiThA rahatA / kucha dera yahI tamAzA dekhatA rahA / phira sAhasa karake dvAra khttkhttaayaa| usane kucha kSaNoM ke bAda dvAra kholA, parantu na vahA~ pustaka thI aura na vaha kApI thI, jisameM naqala kara rahA thA / usane Azcarya se merI ora dekhate hue prazna kiyA- "itanI rAta ko kyA kAma zrA par3A ?" maiMne kahA- kucha nhiiN| nIMda nahIM thA rahI thI / tumhAre kamare meM prakAza dekhA to calA zrAyA / "acchA kiyA / " kahakara usane kursI bar3hA dii| maiM rahasya samajha gayA thA, isa kAraNa par3hAI kI carcA karanA ucita na samajhA, sinemA ityAdi kI bAteM karatA rhaa| vaha sira nIcA kiye suna rahA thA, aura mere netra usake mukha para jame the / narendra ke hAtha meM eka kAg2az2a kA purjA thA, jise usane merI dRSTi bacAkara pheMka diyA / parantu usake anajAne Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat meM vaha purjA mere pairoM ke samIpa hI A giraa| thor3e hI prayatna se vaha purjA mere hAthoM meM A gyaa| usake par3hane kI utsukatA ne adhika dera vahA~ na baiThane diyA, nIMda kA bahAnA karake khisaka shraayaa| kamare meM Akara maiMne usa purje ko pddh'aa| bar3e bar3e akSaroM meM likhA thA - "saMsAra meM jo kisI kI sahAnubhUti aura prema kA pAtra na bana sakAjisake jIvana kA koI mUlya nahIM - bhagavan, tumhIM batAo vaha nirdhana jIvita rahakara kyA kare ?" merA galA bhara AyA / apanA prema aura sahAnubhUti usa para nichAvara karane ke lie, tathA use sAntvanA dene ke lie, maiM usake kamare kI ora gayA / maiM kSaNa bhara sUne meM ro lU~ lekhaka, zrIyuta rAmAnujalAla zrIvAstava [ bhAga 38 usI prakAra khir3akI bhir3I thI, dvAra banda thA, aura kitAba khulI huI thI, maiMne nirbhIkatA se khir3akI kholakara pukArA - " narendra !" usake netra svabhAvataH mere netroM se mila gye| maiMne dekhA, vaha ro rahA hai / maiM kSaNa bhara sUne meM ro lU~--de do itanA adhikAra mujhe | phira yaha na karU~gA kaTu lagatA hai, koI bhI vyavahAra mujhe || tumane mujhako bA~dhA ha~sakara, maiMne tumako bA~dhA rokara, - aba kahate haiM upacAra tumheM-- saba kaha kahakara bImAra mujhe || te saba dete kucha bhI nahIM - aisA kahanA nAdAnI hai; tumane tribhuvanapati banA diyA, de svapnoM ke saMsAra mujhe || donoM maiMne mU~dI va cAra A~kheM ho jAne dosunane do kiMkiriNa kI runajhuna au' pAyala kI jhaMkAra mujhe || paDita jI pothI ulaTa-pulaTa paraloka kI bAteM kiyA kareM, jo karatA hU~ isa pAra sadA vaha karanA hai usa pAra mujhe || honI-anahonI saba dekhI, basa yahI dekhanA bAqI haiaba anta samaya Akara koI, kyA kara jAyegA pyAra mujhe ? yaha kaisI cher3a nikAlI hai; sudhi meM Akara mata cher3o / taqadIra bulAne AI hai, aba jAne do sarakAra mujhe || saca kahatA hU~ maiM yaha samajha - jIvana kA saudA khUba huA; mara jAne para yadi mila jAye - do phUloM kA upahAra mujhe || - www.umaragyanbhandar.com
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyatyasta-rekhA-zabda-pahelI . MAHuimum TUMHITA KA 600) zuddha pUrti 400) nyUnatamamazuddhiyoM para pAritoSika niyama :-(1) varga naM0 6 meM nimnalikhita pAri- bhI eka hI lifAfe yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiM / toSika diye jAya~ge / prathama pAritopika-sampUrNatayA zuddha manIArDara va varga-pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga-nambara 6, iMDiyana pUrti para 600) naqada / dvitIya pAritoSika-nyUnatama presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se pAnI caahie| azuddhiyoM para 400) nakada / vagAnamAtA kI pUti se, (5) lifAfe meM varga-pUrti ke sAtha manIArDara kI jo muhara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI rasIda yA praveza-zulka-patra natthI hokara aAnA anivArya hai| sahI mAnI jaaygii| rasIda yA praveza-zulka-patra na hone para varga-pUrti kI jA~ca (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie na kI jaaygii| lifAfe kI dUsarI ora arthAt pITha para jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa manIaArDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti-saMkhyA likhanI aGga-paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se aAvazyaka hai| prArambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha aura isa cihna (.) ke pahale samApta hotA hai| aGka-paricaya jitanI pUrti-saMkhyAyeM bhejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI ora paDhe jAnevAle vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI zabdoM ke aGka alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha ___ cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti ko kevala eka hI patA calegA ki kauna zabda kisa aora ko par3hA jAyagA / / inAma mila sakatA hai / vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA __(3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jAya / peMsila meM nahIM lauTAI jaaygii| iMDiyana presa ke karmacArI isameM se kI gaI pUrtiyA~ svIkAra na kI jAya~gI / akSara sundara, bhAga nahIM le skeNge| suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane caahie| jo akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara (7) jo varga-pUrti 25 janavarI taka nahIM pahu~cegI, jA~ca dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha azuddha mAnA jaaygaa| - meM nahIM zAmila kI jAyagI / sthAnIya pUrtiyA~ 25 tA0 ko pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dUra ke sthAnA (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo phIsa varga ke Upara chapI hai dAkhila karanI hogii| fIsa manI- (arthAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTThI pahu~cane meM ArDara dvArA yA sarasvatI-pratiyogitA ke praveza-zulka-patra / 24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 (Credit voucher) dvArA dAkhila kI jA sakatI hai| dina bAda taka lI jaayNgii| varga-nirmAtA kA nirNaya saba ina praveza-zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 3) yA __ prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogaa| zuddha varga-pUrti 6) meM kharIdI jA sakatI haiN| 3) kI kitAba meM ATha Ane kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale aGka meM prakAzita mUlya ke aura 6) kI kitAba meM 11 mUlya ke 6 patra ba~dhe hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-pati haiN| eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patA- kI zuddhatA azuddhatA kI jA~ca kara skeN| ThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIArDara-dvArA apanI (8) isa varga ke banAne meM 'saMkSipta hindI-zabdasAgara' apanI fIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyA~ aura 'bAla-zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai| 81 Shree Sudhareswei Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 82 ) bAye se dAhine apAracaya aGka-paricaya Upara se nIce 1-saMsAra kA mAyAjAla todd'nevaalaa| 1-logoM kA kathana hai ki isake binA sukha nahIM miltaa| 5-kisI navayuvaka kA...svAbhAvika bAta hai| 2-saMsAra ke jhgdd'e-bkhedd'e| 7.-baaraat| 3-vRddhaavsthaa| 8-zikSita striyA~ aba ise chor3ane lagI haiN| 4--nviintaa| 9-bhAratavarSa jaise deza ke lie isakA honA Avazyaka thaa| 6-yadi yaha sAfa na ho to sunane aura samajhane meM 11-kisI kisI samaya isa para bhI baiThakara bhojana karate haiN| prAyaH antara par3atA hai| 13-kaThoratA isakA pradhAna lakSaNa hai| 10-aisA cAbuka utpAtI ghor3e ko vaza meM nahIM kara sktaa| 14-ljaanaa| 12-prAyaH lar3AI kA kAraNa hotI hai| 16-vrajabhASA meM isakA sthAna U~cA hai| 15-eka pkssii| 21-choTI pustk| 17-yaha tyohAravizeSa para banatI hai| 23-kitane haiM jo yaha bolate haiM ? 18-grISma Rtu meM sabhI garIba aura amIra isake RNI haiN| 24-moTA gddaa| 19:-pRthvii| 25-babUla / 20--turanta dhyAna AkarSaNa kara lenA isakI vizeSatA hai| 26-isa deza meM aise manuSya saMkhyA meM kama haiM jo isase 21-Rtu vizeSa para eka dina isakI bahAra hotI hai| aAnanda uThAte haiN| 22...-catura mAtA apane bacce ko isase khelane kA avasara 28-koI-koI isake sAmane samaya kA mUlya nahIM smjhte| hI nahIM detii| 31-isakI vANI anekoM kI vyAkulatA kA kAraNa hai| 24.-bahuta bar3A yA vizAla / 27-naaii| 32-isakA pada kisI kI dRSTi meM bahuta bar3A hotA hai| 29-avasthA kA paricAyaka / 33-yaha 'baratana' bigar3a gayA hai| 30-kucha jagaheM isake lie prasiddha haiN| noTa-rikta koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa haiN| yA trA __ varga naM. 5 kI zuddha pUrti / varga nambara 5 kI zuddha pUrti jo baMda lifAfe para muhara lagAkara rakha dI gaI thI yahA~ dI jA rahI hai| pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiM / apanI yAdadAzta ke lie varga 6 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara liijie| aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| + IN kAvara 141 la jA a muna tAla ka- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 83 ) varga naM06 phrIsa yAtrA na A azana / jA~ca kA phArma varga naM0 5 kI zuddha pUrti aura pAritoSika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiM / yadi Apako yaha saMdeha ho ki Apa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1) fIsa ke sAtha nimna fArma kI qhAnApurI karake 20 janavarI taka bhejeN| aApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kareMge / yadi ApakI pUrti ApakI sUcanA ke anusAra ThIka nikalI to puraskAroM meM se jo ApakI pUrti ke anusAra hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI fIsa lauTA dI jaaygii| para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cukA hai unheM isa phArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| 2.8 -- --- cindIdAra lakIra para se kATie------ -----bindIdAra lakIra para se kATie ------------- de V0 3. sA (rikta koSToM ke akSara mAtrArahita aura pUrNa hai) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma varga naM06 phrIsa // varga naM0 5 (jA~ca kA fArma) maiMne sarasvatI meM chape varga naM0 5 ke aApake uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti koI azuddhi nahIM hai| eka azuddhi hai| do azuddhiyA~ haiN| merI pUrti para jo pAritoSika milA ho use turanta bhejie| maiM 1) jA~ca kI fIsa bheja rahA huuN| hastAkSara patA- - - - bindIdAra lAina para kATie yAtrA ---------cindIdAra lakIra para se kATie----- gukA ca de lA -----vindIdAra lakIra para se kATie -------- aTa ise kATa kara liphAphe para cipakA dIjie FF V sA (rikta koSToM ke akSara mAtrArahita aura pUrNa haiM) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma---....... mainejara varga naM. 6 iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda ... ................................ "pati naM0...... www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ varga-pratiyogiyoM kI kucha aura ciTThiyA~ sundara bAga, lakhanaU isase 'sarasvatI' ke aneka aAkarSaNoM meM eka kI 9 disambara 1936 aura vRddhi ho gaI, isameM sandeha nahIM / badhAI ! bhavadIya, priya mahodaya, -- tArAdatta upretI ___ApakI varga-pUrtiyoM meM yaha merA pahalA prayatna thA / tA. 7-12-36 vyatyasta-rekhA-pahelI meM, jaisI ki sarasvatI meM nikala rahI - kaTarA, ilAhAbAda hai, puraskAra pAnA bhAgya para nahIM, buddhi para nirbhara hai / janAbamana / varga nambara 4 meM saMketa thA--'koI koI aisI taMga hotI zrAdAba arz2a / disambara san 36 kI 'sarasvatI' dekhakara hai ki havA kA guz2ara bhI kaThinatA se ho'| isake uttara mAlUma huA ki varga naM04 do zabda the--AlI, nlii| lekina 'ho' zabda se meM pahilA inAma pAnevAloM mujhe pUrNa vizvAsa ho gayA ki ThIka uttara 'nalI' meM merA bhI nAma hai| mujhe hai / ' kaI galiyoM meM, sakarepana ke kAraNa, havA kama tathA yaha dekhakara nihAyata khuzI azuddha hotI hai, para vahA~ havA avazya hotI hai| nalI meM huI ki maiM pahalI koziza havA kA na honA koI Azcaryajanaka nahIM hai| vaha agara meM nahIM to dUsarI meM hI sahI bahuta taMga hai to aura vastu kyA havA bhI muzkila se pahu~ca Aqhira kAmayAba to huaa| sakatI hai / agara anta meM hotA hai" zabda hote to galI mere qhayAla se Apa kama bhI isakA ThIka uttara hotii| par3he-likhe hoM, para yadi . isI taraha 'varSA bhI prAyaH isakA kAraNa hotI hai' kA izAroM para khyAla daur3AyeM ThIka uttara 'akAja' thA na ki 'akAla', kyoMki akAla to yaha kAma koI mazkila nahIM hai| mujhe to aba itanA sadA varSA ke kAraNa hotA hai| zauka ho gayA hai ki maiM agara kisI dina isa para nahIM maiM AzA na eka bAra Apake jItA hI nhiiN| varga kI avazya zuddha pUrti bhejUMgA aura 300) kA akelA mi0 gAmA hI puraskAra-vijetA haauuNgaa| ___ bhavadIya priya mahodaya, premaprakAza agravAla akTUbara kI 'sarasvatI' meM prakAzita vyatyasta-rekhA-zabda( 2 ) pahelI kA puraskAra ThIka samaya para hama saba logoM ko __ mAdhurI Afisa, lakhanaU mila gayA, isake lie Apako dhnyvaad| 10-12-1936 avazya hI hindI meM isa prakAra kI paheliyoM kA priya mahodaya, abhAva hI-sA thA aura isakI AvazyakatA bhI thI, kyoMki ___ ApakA puraskAra-prApti kI sUcanA kA kRpApatra tathA a~garez2I patroM meM inakI pracuratA rahatI hI hai| Apane puraskAra se rupaye donoM yathAsamaya mila gaye / tadartha dhanya- hindI meM isa kamI kI pUrti karake hindI patra-patrikAtroM vaad| ApakI 'pahelI' vAstava meM pahelI ke uddezya ko ko nidarzana karAyA hai| ApakI sArthaka karatI hai| manovinoda kA yaha sarvottama sAdhana hai, kRSNAkumArI kyoMki isase kevala vinoda hI nahIM hotA, sAtha-sAtha buddhi rAmacandra tripAThI mizra-bhavana, kA vikAsa aura saphala hone para Arthika lAbha bhI ho pI0 roDa gAndhInagara, kAnapura jAtA hai| 84 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ . ( 85 ) 1000) meM do pAritoSika inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 81 para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie do aura kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| - - - - - - - - - - - ---------- ------- | varga naM06 phrIsa) varga naM06 phIsa // ) jA kA -----bindIdAra lakIra para se kATie--- kA ----- cindIdAra lakIra para se kATie--------- - - - - "cindIdAra lakIra para se kATie-- -- cindIdAra lakIra para se kATipa---- ga FR. (rikta koSToM ke akSara mAtrArahita aura pUrNa haiM) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma--------- (rikta koSToM ke akSara mAtrArahita aura pUrNa haiM) mainejara kA niNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma------ patA. --pUti naM0 "pUni naM0-- bhAvabhaMjana TakanA yAtrA na yA vA na ra manakana .M ga apanI yAdadAzta ke lie varga 6 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmane kholA jaaygaa| usa samaya jo sajjana cAheM svayaM Avazyaka sUcanAyeM upasthita hokara use dekha sakate haiN| (1) sthAnIya pratiyogiyoM kI suvidhA ke lie hamane (4) isa pratiyogitA meM bhAga lenevAle bahuta-sI aisI praveza-zulka-patra chApa diye haiM jo hamAre kAryAlaya se nakada bhUleM kara dete haiM jinheM ve niyamoM ko dhyAna se dekheM to dAma dekara qharIdA jA sakatA hai| usa patra para apanA nAma nahIM kara sakate / baira~ga ciTThiyA~ nahIM lI jAya~gI aura / / ) svayaM likha kara pUrti ke sAtha natthI karanA caahie| ke manibArDara yA praveza-zulka-patra ke bajAya jo isI mUlya ke DAkaghara ke TikaTa bhejeMge unake uttara para bhI vicAra na (2) sthAnIya pUrtiyA~ sarasvatI-pratiyogitA-baksa meM hogaa| eka varga-pUrti meja cukane para usakA saMzodhana dUsare jo kAryAlaya ke sAmane rakkhA gayA hai, 10 aura pA~ca ke ' lifAfe meM bhejanA TikaTa kA apavyaya karanA hogA kyoMki bIca meM DAlI jA sakatI haiN| una para bhI vicAra na hogaa| choTe kUpana, yA kUpana kI nakala (3) varga nambara 6 kA natIjA jo banda lifAfe meM muhara para bhejI gaI varga-pUrtiyoM para bhI vicAra na hogaa| isa lagA kara rakha diyA gayA hai tA0 28 janavarI san 1937 ko sambandha meM hameM jo kucha kahanA hogA hama inhIM pRSThoM meM sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje sarvasAdhAraNa ke likheMge / patroM kA hama pRthak se koI uttara na deNge| 59 saMkSipta hiMdI-zabdasAgara maikSiAta hiMdI-ebdasAgara CENAR V SAR __jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura bahumUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabdasAgara kI prAyaH sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupye| hindI-zarasara ha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ SEK hAsaparihAsa IN TIDUIDANS jarmanI aura rUsa kI tanAtanI--prArambha kauna karegA ? sTelina-5 (eka sAtha) "mujhe pakar3A ! maiM svayaM apanI tAkata se bhayabhIta huuN|" goringg-| -'pAyaniyara' meM) svIjaralaDa kA zastradhAraNa spena kI Aga aura usake tApanevAle / "kyA acchA ho ki usa tUfAna ke grAne se pahale maiM -(amarIkA ke 'seMTa lUIsa posTa Tipaica se nayA chAtA lekara taiyAra ho jaauuN|" . -'nebelsapAlTara' se) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 87 www.umaragyanbhandar.com
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 misTara natA e aura eka z2amAnA yaha bhI hai| cunAva kI calacala z2ora pakar3a rahI hai| vividha dala eka dUsare ko nIcA dikhAne kA prayatna kara rahe haiM / 'bhArata' ne jo narmadalavAloM kA patra hai, kAMgresavAloM kA maz2Aka ur3Ane ke lie ye vyaGgya citra prakAzita kiye haiM / eka z2amAnA vaha bhI thaa| VALES.3 SHAHIR phA~sI para kauna laTakegA ? parantu isa bAra narmadalavAloM ko cunAva akhara rahA hai / Upara ke vyaGgya citra meM 'hindustAna' ne jo kAMgresI patra hai, unakA manobhAva dikhAne kA acchA prayatna kiyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ azka jI kahAnI likhane meM bar3e kuzala haiN| isa kahAnI meM unakI kalA apanI utkRSTatA kA paricaya detI hai| eka grAmINa yuvaka kI sukumAra bhAvanA ko jisa khUbI ke sAtha citrita kiyA hai vaha prazaMsanIya hai| "vaha merI ma~getara" lekhaka, zrIyuta upendranAtha azka, bI0 e0, ela-ela0 bI0 hAr3I riyAsata kI havAlAta / blekahola se bhI adhika hA~ to govinda, mere sAtha bhI aisI hI durghaTanA ghaTI tNg| gahare khaDDa meM eka choTI sI mddaiyaa| thI, aura vaha bhI isI mele meM / usa samaya TikkA sAhaba isameM eka choTA-sA tahaqhAnA, a~dherA, nama aura srd| bahuta choTe the| aba to unakI Ayu bhI cAlIsa sAla ThaMDaka itanI ki zarIra sunna hokara raha jAya / pharza daladala- kI hogI aura maiM to sATha-sattara kA ho calA huuN| melA saa| tahaqhAne ke Upara sipAhiyoM ke sone ke lie lakar3I taba bhI bar3e samAroha se hotA thaa| taba to yahA~ AnevAlI ke taqhtoM kI chata / usameM nIce tahaqhAne meM utarane ke yuvatiyoM kI saMkhyA bhI adhika hotI aura nAca-raMga bhI lie peMcoM se jar3A huA Der3ha-do varga gaz2a kA drvaaj'aa| bahuta hotA thaa| maDaiyA ke daravAje para eka caukIdAra baiThA thA aura bAhara maiMne melA kabhI nahIM dekhA thaa| thA to idhara kA hI eka bhaMgI kahIM se kAma karatA karatA thakakara Aga tApane rahanevAlA, para bacapana se hI apane dAdA ke pAsa lAhaura ko A baiThA thaa| donoM meM bAteM ho rahI thiiN| viSaya thA calA gayA thaa| vahA~ pandraha sAla naukara rhaa| phira merI mUrkhatA / maiM sI0 pI0 (sIpura) kA melA dekhane gayA unhoMne mujhe javAba de diyaa| bAta kucha bhI na thI, mujhase thaa| vahA~ sipAhI se jhagar3A ho jAne ke kAraNa havAlAta koI aparAdha bhI nahIM huA thA, para merA zrAyu meM bar3A meM DhUMsa diyA gayA / galatI merI na thii| sipAhI ne mujhe ho jAnA hI mere haqa meM viSa sAbita huA / vahA~ bhale gAlI dI thI aura maiMne krodha meM Akara usake eka-do AdamI bar3I zrAyu ke naukaroM ko ghara meM nahIM rakhate / maiMne thappar3a jar3a diye the| parantu pulisa cAhe vaha a~garez2I aura eka-do jagaha naukarI karane kA prayAsa kiyA aura eka ilAke kI ho athavA dezI riyAsata kI, apane doSoM ko jagaha maiM saphala bhI ho gayA, parantu merA mana nahIM lgaa| dUsare para thopa denA khUba jAnatI hai| caukIdAra ko yuddha maiM apane gAMva ko lauTa aayaa| citta udAsa thA aura se sahAnubhUti thii| usakI bAtoM se mujhe aisA hI pratIta mana caMcala / itane dinoM taka zahara ke piMjare meM banda huaa| use kadAcit apane jIvana kI koI purAnI ghaTanA rahane ke pazcAt gA~va kI svatantratA milI thI, parantu smaraNa ho AI / bhaMgI kA nAma govinda thaa| lambI sA~sa mujhe vaha bhI burI lagatI thI / lekina svatantratA pAkara lekara usase bolA usake guNa zIghra hI jJAta ho jAte haiN| maiM bhI gA~va meM ___bhaI, isameM na sipAhI kA doSa hai, na isa bandI kaa| zrAkara khila uThA / nirAzA kI saba udAsI aura becainI saba doSa hai bure dinoM kA / isakA sitArA cakkara meM hai| dUra ho gaI / yahA~ ThaMDe vRkSoM ke nIce ThaMDI ThaMDI vAyu meM durbhAgya ke Age kisI kI peza nahIM jaatii| saca jAno, bA~surI bajAne meM vaha Ananda prAtA thA jo lAhaura kI hama para bhI eka bAra vipatti AI thI aura isase hameM jo garamI meM svapna meM bhI nahIM A sakatA thaa| bA~surI mujhe kaSTa bhogane par3e unakI smRti-mAtra se hI Aja bhI roMgaTe dAdA ne sikhAI thii| lAhaura meM ise bajAne kA avasara khar3e ho jAte haiN| hI nahIM milatA thA aura yahA~ gAne-bajAne ke sivA kucha ___ govinda ne, mujhe aisA pratIta huA, jaise pA~va bhI Aga kAma hI na thaa| maiM bA~surI meM phUMka detA to mIThI madabharI ke sAmane pasAra liye aura tanmaya hokara caukIdAra kI tAna dUra ghATiyoM meM gUMja jaatii| kahAnI sunane lgaa| . gA~va meM Ane para mujhe eka aura bAta kA bhI aAbhAsa caukIdAra dIrgha niHzvAsa chor3akara bolA- ... huaa| vaha yaha ki maiM aba kisI kA naukara nahIM, balki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 "hama vRkSoM kI zroTa meM cale gye|" www.umaragyanbhandar.com
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] "vaha merI ma~getara" 91 varSA nahIM hotii| maI aura sitambara do hI mahIne haiM, jinameM idhara kI pahAr3iyoM kA aAnanda liyA jA sakatA hai| sUraja meM tanika garamI A jAtI hai aura usakI sunaharI dhUpa se patajhar3a kI sikur3I huI pahAr3iyA~ khila uThatI haiM / ina dinoM meM kAma nahIM kiyA karatA thaa| khetI-bArI kA kAma apane bar3e bhAI para chor3akara svayaM Dhora DA~garoM ko lekara nikala jAtA, sArA sArA dina gAyeM svatantra vyakti huuN| craataa| sandhyA ko dUdha duhatA aura sa~jaulI jAkara hamArI thor3I-sI bhUmi use beca aataa| mujhe kevala prAtaH aura sandhyA dUdha thI, usako jotanA-bonA maiMne zIghra hI duhane aura becane kA hI kAma karanA par3atA thaa| sIkha liyaa| lAhaura meM maiM tuccha samajhA anyathA maiM sarvathA svatantra apane DhoroM ko carAtA phirtaa| jAtA thA, yahA~ maiM marusthala kA eraNDa thaa| jidhara se thaka jAtA to vRkSa ke nIce baiThakara bA~surI kI tAna guz2ara jAtA, sabakI naz2areM mujha para uTha jaatiiN| saba mujhe cher3a detaa| zraddhA kI nigAha se dekhate / jaba maiM gA~va meM AyA inhIM dinoM mUrta se merI bheTa huI / sandhyA kA samaya taba ghara ghara merI carcA huii| kaI yuvatiyoM kI naz2areM thaa| mujhe kucha dera ho gaI thii| isalie zIghra zIghra bhI mujhase cAra huii| mujhe ina nigAhoM meM prema ke sandeza kadama bar3hAtA huA sa~jaulI kA jA rahA thA ki mujhe kisI bhI mile / para merA mana kahIM nahIM aTakA / maiM apanI ne AvAz2a dI-bhaiyA, tanika tthhrnaa|" khetI-bArI meM magna aura bA~surI ke gAnoM meM masta rhaa| maiMne pIche mur3akara dekhA / pAsa ke gA~va se AnevAlI ThaMDA zIta bItA aura prANoM ko garamI pahu~cAnevAlI pagaDaMDI se eka yuvatI, kandhe para dUdha kA DibbA laTakAye, bahAra bhA gaI / maI kA mahInA thaa| ina dinoM zimale meM zapAzapa bar3hI calI A rahI thii| gale meM dhArIdAra gabarUna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-mara. Surat
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kI kamIz2a, usa para jAkeTa, kamara meM kAlI suthanI, pA~va. govinda, usa rAta mujhe nIMda nahIM paaii| sArI rAta meM qhAkI raMga kA phalITa / usakI nAka meM choTI-sI lauMga usakI A~kheM, usakI sundara salonI sUrata, usakA madhura thii| usa zAma ke dhuMdhalake meM mujhe usakI sUrata bahuta vArtAlApa, usakA yaha pUchanA, "tuma roz2a udhara jAte ho bhalI lgii| jaba taka vaha mere barAbara na A gaI, maiM use kyA", usakI hara adA merI A~khoM meM nAcatI rahI, dekhatA hI rhaa| usakI hara bAta mere kAnoM meM gUMjatI rhii| eka-do bAra ___ samIpa Ane para jJAta huA, use bhI dUdha dene sa~jaulI maiMne apanI paricita bAlAoM se usakI tulanA kii| koI jAnA hai aura a~dherA ho jAne se vaha tanika Dara-sI rahI / asAdhAraNa bAta na thii| kadAcit usase bhI adhika sundara hai / maiMne use AzvAsana diyA aura hama donoM sa~jaulI ramaNiyA~ hamAre gA~va meM thiiN| para na jAne, usameM kyA thA, kI ora cala pdd'e| kucha dera cupa calate rhe| parantu sandhyA usakI A~khoM meM kyA thA, usakI cAla meM kyA thA, kA suhAvanA samaya, ThaMDI ThaMDI vAyu, sundara pahAr3I dRzya, usakI bAtoM meM kyA thaa| meM dIvAnA-sA ho gyaa| vaha mArga kI tanahAI, koI akelA ho to cupacApa lambe lambe dina mere samasta jIvana kI nidhi hai, jisakI smRti aAja Daga bharatA calA jAya / hama donoM meM bhI dhIre dhIre bAteM bhI mUka aura nIrava ekAnta meM merI saMginI hotI hai| cala pdd'ii| prArambha kisane kiyA, smaraNa nahIM, parantu dUsare dina hama phira usI jagaha mile| maiMne usase sa~jaulI pahu~cate pahu~cate hama ghula-mila gaye / Ate samaya milane ke lie koI vizeSa prayatna nahIM kiyaa| apane bhI hama ikaTThe hI aaye| usane kahA thA, maiM dUdha dekara nala nizcita samaya para cala par3A, to bhI hama usI sthAna ke pAsa tumhAre Ane kI pratIkSA kruuNgii| aura jaba maiM para mila gye| kadAcit vaha bhI kucha dera pahale cala vApasa phirA taba vaha merA intaz2Ara kara rahI thii| a~dherA par3I thii| pahale dina kI bhA~ti phira hama ikaTThe sa~jaulI bar3ha calA thA, hama nidhar3aka calate gye| bAtoM meM mArga kI gaye, phira maiM use ghara taka chor3ane gayA, phira usI prakAra dUrI kucha bhI nahIM jAna par3I, aura jaba hama vahA~ pahu~ca ullAsa se vApasa aayaa| hA~, Aja eka aura bAta kA gaye, jahA~ se hameM judA honA thA taba merA hRdaya sahasA patA le aayaa| vaha bhI dina ko apanI gAyeM carAyA dhar3aka utthaa| maiMne kahA-"a~dherA adhika ho gayA karatI thI, para dUsarI ghATI meN| dUsare dina merI gAyeM bhI hai / maiM tumheM tumhAre ghara taka chor3a AtA huuN| phira apane usI ghATI kI ora jA nikalIM, jaise acAnaka / pahale vaha gA~va ko calA paauuNgaa|" vaha mAna gii| maiM use tanika jhijhakI, parantu jaba maiMne apanI gAyoM ko vApasa usake ghara taka chor3ane gyaa| usake ghara ke samIpa hama mor3anA cAhA taba usane kahA- "isa ghATI meM ghAsa adhika judA hue / usakI A~khoM meM kRtajJatA thii| judA hote samaya acchI hai / " maiM na jA skaa| isake bAda hama prAyaH roz2a usane dhIre se pUchA- "tuma roz2a udhara jAte ho kyA ?" sAtha hI gAyeM carAte, sAtha hI dUdha lekara sa~jaulI jAte aura sAtha hI vApasa paate| merI bA~surI kA zauka bhI ina "aura tuma ?" dinoM kucha bar3ha gyaa| rAta ko prAyaH maiM apane idhara kI "maiM bhii|" pahAr3I para apane ghara ke bAhara U~cI-sI jagaha baiThakara basa isake bAda hama judA ho gye| maiM z2arA tez2I se bA~surI bajAyA krtaa| eka zabda meM kaha dU~, govinda, vApasa phirA, para zIghra hI merI cAla dhImI ho gaI aura mujhe usase prema ho gayA thaa| jisa dina maiM gAyeM lekara maiM apane dhyAna meM magna calane lgaa| jaba cauMkA taba pahale pahu~ca jAtA aura vaha dera se AtI, usa dina mere dekhA, sa~jaulI ke samIpa pahu~ca gayA huuN| phira vApasa mudd'aa| hRdaya meM sahasroM AzaMkAyeM uThane lgtiiN| yahI hAla ghara pahu~cA to dera ho gaI thii| bhAI ko cintA ho rahI usakA thaa| dhIre dhIre hamAre prema kI bAta gA~va meM phaila thii| maiMne kahA- "merA lAhaura kA eka mitra mila gayA gii| mere bhAI aura usake mAtA-pitA ko patA cala gyaa| thaa| usakA ghara dekhane calA gayA thaa| vaha cupa unhoMne hamArI sagAI kara dii| merI prasannatA kA ThikAnA ho gyaa| na rahA / parantu mere isa sukha meM eka dukha kA kA~TA bhI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] "vaha merI maeNgetara" thaa| yaha jAnakara ki use merI patnI bananA hai, mUrta ne gye| maiMne inase eka qhAkI koTa aura birajasa banavAI, mujhase milanA chor3a diyA thaa| maiM vyartha hI aba apane acche se bUTa kharIde, acchI-sI dhArIdAra gabarUna kI do dora lekara usa ghATI meM jAtA, jahA~ vaha apanI gAyeM kamIz2e silavAI, do rumAla liye, bArIka malamala kA carAyA karatI thii| vyartha hI usa caTTAna para ghaMToM baiThA bijalI raMga kA sAphA rNgvaayaa| aura jaba mele ke dina rahatA, jahA~ hama donoM baiThe gIta gAyA karate the, vyartha hI ina saba kapar3oM se sajakara maiMne kulle para nokadAra sAfA rAta ko bA~surI bajAyA krtaa| usakI sUrata bilakula na bA~dhA aura usake ture kA phUla-sA banAkara zIze meM dikhAI detI / dUdha dene bhI aba usakA choTA bhAI jaataa| dekhA taba garva se merA sira tana gayA aura ceharA lAla maiM usase mUrta kI bAteM pUchA krtaa| kabhI vaha sarala abodha ho gayA / bAlaka mujhe uttara de detA aura kabhI merI bAteM usakI rezamI rumAla kA koTa kI Upara kI jeba meM rakhakara, samajha meM na aatiiN| kamIz2a ke kAlaroM ke koTa para car3hAkara, hAtha meM choTI-sI char3I lekara jaba maiM mele ko ravAnA huA taba gA~va ke saba isI pratIkSA meM zIta bIta gyaa| dina khila utthe| strI-puruSa mujhe ninimeSa nigAhoM se tAkakara raha gaye / hamAre vivAha kI tithi bhI niyata ho gii| parantu mere mujhe dekhakara kauna kaha sakatA thA ki yaha roz2a subaha-zAma hRdaya kI becainI nahIM ghaTI / maiM mUrta kI sUrata taka ko tarasa dUdha lekara sa~jaulI jAnevAlA gvAlA hai aura isakA kAma gayA / use dekhane ke lie mere saba prayAsa asaphala hue| gAyeM carAnA aura unakI sevA karanA hai| caukIdAra ne eka lambI sA~sa lekara kahA-tuma mArga meM eka pAnI kI sabIla thI / yoM hI kaccI miTTI pUchoge, govinda, jaba use mere ghara aAnA hI thA taba phira aura pattharoM se tIna dIvAreM khar3I karake una para TIna kA use dekhane kI becainI kyoM ? maiM svayaM ThIka taura para isa chappara DAla diyA gayA thaa| chappara para bar3e bar3e patthara prazna kA uttara nahIM de sakatA / vAstava meM jisa dina hamArI rakkhe the, tAki tIkSNa vAyu se vaha kahIM ur3a na jaay| ma~ganI ho usa roz2a se usane apanI sUrata bhI nahIM isa prakAra banI huI vaha koTharI eka tarafa sarvathA khulI dikhAI thii| aura maiM isa jJAna ke pazcAt usase kaI taraha huI thii| koI kivAr3a ityAdi bhI nahIM the| isI meM eka kI bAteM karanA cAhatA thaa| yaha bAta jAnane ke bAda vaha bar3A-sA patthara rakkhA thA, jahA~ eka adher3a Ayu kI kisa taraha kI bAteM karatI hai, kisa prakAra usakA mukha strI pAnI pilA rahI thii| yaha mUrta ke gA~va kI bur3hiyA lajjA se sarkha ho jAtA hai. ina saba bAtoM kA aAnanda tulasI thii| maiM isa sabIla para Akara rukA, prakaTa meM kacha maiM lenA cAhatA thA aura bhAvI jIvana ke sambandha meM pahale susatAne ke lie, parantu merI hArdika icchA yahA~ rahakara se hI kucha bAtacIta kara rakhanA cAhatA thaa| para usane mUrta kI bATa johanI thii| jaise apane ghara se bAhara nikalane kI saugandha khA lI thii| yaha sabIla sar3aka ke dAI ora kelU ke vRkSoM ke jhuMDa maiM lAkha idhara-udhara cakkara lagAtA, lAkha bA~surI meM Ane meM banI huI thii| mArga ke isa ora kucha nicAI thii| kA ciraparicita saMdeza detA, para vaha nahIM paatii| pahAr3a para nIce ko sIDhiyA~-sI banI huI thIM aura gAyoM ke inhIM dinoM meM sI0 pI0 kA melA A gayA / merI idhara-udhara calane se choTI choTI-sI pagaDaMDiyA~ pratIta prasannatA kI sImA na rhii| mele meM vaha avazya jAyagI, hotI thiiN| maiM sabIla ke eka aora mArga kI tarapha pITha isa bAta kA mujhe pUrA nizcaya thA aura phira kahIM rAste meM karake, nIce ko TA~geM laTakAkara baiTha gyaa| sAfA utArause dekha pAnA aura avasara pAkara usase do bAteM kara kara maiMne pAsa hI par3e hue pattharoM para rakha diyaa| parantu lenA asambhava nahIM thaa| maiM kaI dina pahale se hI mele mujhase bahuta dera taka isa prakAra baiThA nahIM gayA / maiM tulasI kI taiyAriyoM meM nimagna ho gyaa| dUdha becane para jo kucha se kucha bAteM karanA cAhatA thA / pAnI pIne ke bahAne uThA bacatA usameM se bhaiyA kucha mujhe bhI de dete the| zanaiH zanaiH aura vahA~ pahu~cA / pAnI pIne hI lagA thA ki usane vyaGgaya yaha rakama jamA hotI gaI, aura mere pAsa pacAsa rupaye ho kA tIra chodd'aa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 ___"pAnI se pyAsa kyA miTegI, cAhe manoM pI jaano| sAtha lekara hI na A jAya aura isa 'pratIkSA karanevAlI jise dekhane kI pyAsa hai vaha abhI idhara se nahIM guz2arI / " sahelI' kA bheda khula jAya / para nahIM, vaha akelI aaii| - aba chupAnA vyartha thaa| maiMne rahasyayukta andAz2a se vAyu meM usake sira kA dupaTTA ur3a rahA thA, camakI kA dhIre se pUchA--aAja melA dekhane to jaaygii| camacamAtA hazrA kurtA ur3a rahA thA. vaha svayaM uDa-sI "zAyada / " rahI thii| mere samIpa aAkara vaha bhaucakkI-sI khar3I ho gaI "saheliyA~ sAtha hoMgI ?" aura eka kSaNa bAda svarNa-smita usake adharoM para camaka "hA~" uThI aura vaha vApasa mur3ane lgii| maiMne use pakar3a liyA "phira maiM kaise usase bAta kara sakU~gA ?" aura kSaNika Aveza se use apane pyAse AliGgana meM "kevala dekhane se pyAsa nahIM bujha sakatI ?" lekara usake adharoM ko cUma liyaa| usake mukha aruNa "nhiiN|" hokara raha gaye aura vaha apane Apako svatantra karane kI bur3hiyA cupa rhii| ceSTA karane lgii| maiMne apanA rezamI rUmAla usakI jeba maiMne pUchA- "tuma prabandha nahIM kara dogI ?" meM DhUMsa diyA / vaha bhAga gii| na maiM kucha kaha sakA, na bur3hiyA kA ha~satA huA popalA mu~ha merI ora utthaa| vaha / kitanI bAteM socI thIM, kitane manasUbe bA~dhe the, parantu usakI A~kheM camakane lgiiN| vaha bolI-"kaise ?" avasara milane para eka bhI pUrA na huaa| "maiM vahA~ vRkSoM ke jhuMDa meM huuN| tuma kaha denA, tumhArI vaha apanI saheliyoM ke sAtha calI gii| apane mukha eka sahelI vahA~ tumhArI bATa joha rahI hai| usase mila pAtro" kI lAlI, apanA asta-vyasta dupaTTA, apanI ghabarAhaTa kA "nahIM, maiM yaha nahIM kara sktii|" . kAraNa usane saheliyoM se kyA batAyA, yaha mujhe jJAta nhiiN| maiMne kucha kahane ke badale jeba se eka rupayA nikAla. parantu usake cale jAne ke bAda maiMne sAfA sira para rakkhA kara bur3hiyA ke sAmane rakha diyaa| usane kadAcit apanI aura vRkSoM ke jhuMDa se bAhara nikala aayaa| mere oMTha sArI Ayu meM rupayA nahIM dekhA thaa| usakI bAche khila abhI taka jala rahe the aura hRdaya dhar3aka rahA thaa| gii| kahane lagI--"yaha kaSTa kyoM karate ho ? bheja dUMgI use / aAkhira vaha tumhAre hI ghara to jaaygii|" caukIdAra ne sA~sa lekara kahA- hamArA gA~va sa~jaulI merA hRdaya prasannatA se khila uThA / itanI jaldI yaha aura mazobare ke rAste meM hai| sa~jaulI vahA~ se koI do kAma ho jAyagA, isakI mujhe aAzA nahIM thii| pAnI pIkara mIla hogaa| sabIla tanika Age thii| maiM tulasI se binA maiM apanI jagaha zrA baiThA aura usake Ane kI ghar3iyA~ mile Upara ko cala pdd'aa| sar3aka para pahu~cakara maiMne mazobare ginane lgaa| pA~va kI tanika-sI cApa bhI mUrta ke Ane kI ora dekhaa| mUrta apanI saheliyoM ke sAtha dUra nikala kA sandeha jAgRta kara detI aura merI A~kheM sabIla kI gaI thii| maiM sira jhukAye cala pdd'aa| tabIyata meM kucha ora uTha jAtIM / parantu hara bAra nirAza hokara lauTa aatiiN| udAsI-sI chA gaI / usa samaya maiM isakA kAraNa na samajha pratIkSA ke ye kSaNa yugoM kI nAI pratIta hue / bAra bAra sakA, para bAda kI ghaTanAoM ne batA diyA ki vaha udAsI dekhatA, bAra bAra tAkatA / kahIM ra~ge hue dupaTTe kI tanika- akAraNa na thii| mUrta se milane ke pazcAt mere mana meM sI jhalaka bhI dikhAI detI to hRdaya dhar3akane laga jaataa| prasannatA kA jo tUfAna AyA thA vaha ur3a-sA gayA / honA itanA hI acchA thA ki jahA~ maiM baiThA thA, vahA~ se maiM to isake viparIta cAhie thaa| lekina huA aisA hii| sabako dekha sakatA thA, para mujhe koI nahIM dekha pAtA thaa| prasannatA se tez2a calane ke badale meM dhIre dhIre calane ___anta meM mujhe usakI AvAz2a sunAI dii| tulasI khayAla AyA, kadAcit mUrta nArAz2a na ho gaI ho, use merI ora Ane ke lie kaha rahI thI aura vaha kadAcit vaha mere isa dussAhasa se ruSTa na ho gaI ho / aba SamA-sI. bholApana-sI banI pala rahI thii| mele meM usase A~kheM kaise milA sakaeNgA? dila meM cora basa merA hRdaya dhar3aka rahA thA / kahIM vaha apanI saheliyoM ko gayA thA aura icchA hotI thI, mele meM na jAU~, vApasa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] "vaha merI maeNgetara" gA~va ko mur3a jaauuN| lekina nahIM, mujhe to jAnA thA, mere vaha merI ora dekhe / usa samaya maiMne dekhA ki eka aura dila meM to use eka naz2ara dekhane kA lobha banA huA thA puruSa bhI mUrta kI ora prema-bharI dRSTi se dekha rahA hai aura sI taraha saMvaraNa na kara skaa| isa prema meM vAsanA kI puTa adhika hai| vaha thA koThI kA calatA gyaa| daarogaa| krodha aura IrSyA ke kAraNa merI A~kheM lAla ho mele meM pahu~cate pahu~cate mere saba sandeha dUra ho gye| gii| parantu apane Apako sa~bhAlakara maiM vahIM khar3A rahA / mata mujhe mele se jarA idhara hI milii| ve saba vizrAma udhara usa narapizAca kI nigAha barAbara mata ke sandara le rahI thiiN| prakaTa meM aisA hI pratIta hotA thA, parantu mujhe mukha para jamI rhii| aisA jAna par3A, jaise vaha merI pratIkSA kara rahI thii| mujhe anta ko mUrta kI mujhase cAra A~kheM huI / maiMne use dekhate hI musakarA dii| usakI A~kheM nAca utthiiN| merA hAtha se Ane kA saMketa kiyA / usane izAre se mujhe hRdaya ullAsa se vibhora ho utthaa| usI samaya mere gA~va kA svIkRti dI / kadAcit dArogA ne bhI hamArI izArebAz2I eka sAthI mere pAsa se guz2arA / maiMne use AvAz2a dii| vaha ko dekha liyA / dUsare kSaNa maiMne usakI ora dekhA aura vahIM khar3A ho gyaa| usane merI ora / usakI A~khoM meM IrSyA thI, kadAcit "kidhara jA rahe ho ?" maiMne pUchA / dveSa bhii| maiMne isakI paravA nahIM kI aura eka bAra phira "mele ko|" usane uttara diyaa| mUrta kI ora dekhakara usake sAmane hI vRkSoM kI aoTa meM ho "kidhara rahoge ?" gyaa| kucha hI dera ke bAda vaha A gii| caMcalatA, ullAsa, "ghUma-phira kara dekheNge|" prasannatA kA jIvita citra ! maiMne kahA mUta , tuma to dikhAI "hama to bhaI vahIM vRkSoM ke jhaMDa ke pIche DerA hI nahIM detIM, Ida kA cA~da ho gii|" lagAya~ge / udhara pA sako to aanaa|" maiMne mUrta kI ora "aura tumhArA kauna patA calatA hai ? maiM isa jhaMDa ke dekhakara khaa| bAteM maiM sAthI se kara rahA thA, para saMketa pIche dekhakara hAra gaI / " mUta ko thaa| sAthI calA gayA, vaha musakarA dii| usa "para maiM to udhara thA / " samaya vaha calane ke lie utthii| maiM zIghra zIghra kadama "maiM kaise jAna sakatI thI ?" bar3hAtA sIpura (sI0 pI0) pahu~ca gayA / / ___maiMne usakA hAtha pakar3a liyaa| maiMne kahA-calo chor3o vahA~ pahu~cA to melA khUba bhara rahA thaa| maiM thakA isa jhagar3e ko| ina cAra ghar3iyoM ko bahasa meM kyoM khoye ? huA thaa| tanika vizrAma karane kA ThikAnA dekhane lgaa| hama vRkSoM kI zroTa meM cale gaye / samIpa hI mele meM Aye AkAza para bAdala chAye hue the aura manomugdhakArI ThaMDI hue vyaktiyoM kA zora kucha svapna ke saMgIta kI bhA~ti havA cala rahI thii| maiM usa jagaha ke pIche, jahA~ aAja cAya pratIta hone lgaa| hama apanI bAtoM meM magna mele aura kA romA lagA hai, jAkara baiTha gyaa| na jAne kitanI dera usameM honevAle rAga-raMga ko bhUla gye| una katipaya taka vahA~ baiThA kalpanAoM ke gar3ha nirmANa karatA rahA / lATa kSaNoM meM na jAne hamane bhaviSya ke kitane prAsAda banAye / athavA kisI dUsare padAdhikArI ke Ane para jaba bAjoM kI vRkSoM kI usa ThaMDI chAyA meM, usa madamatta samora meM, usa dhvani vAyumaNDala meM gUMja uThI taba merI vicAra-dhArA lAlasA-utpAdaka ekAnta meM mUrta mujhe mUrtimAn sundaratA ttuuttii| maiM apanI jAna meM mUrta kI pratIkSA kara rahA thaa| para dikhAI dI aura maiMne eka svargIya Ananda se vibhora hokara yaha na socA ki jaba use isa sthAna kA patA hI nahIM taba use apanI ora khiiNcaa| isa samaya hamAre sAmane kisI vaha yahA~ AyegI kaise ? yaha dhyAna Ate hI uThA / idhara- kI gaharI chAyA pdd'ii| maiMne cauMkakara pIche kI ora dekhaa| udhara ghUmatA vahA~ pahu~cA, jahA~ striyA~ baiThI huI thiiN| mUrta vahI dArogA krodhabharI IrSyAmayI A~khoM se mujhe ghUra rahA eka sire para baiThI thii| maiM usake sAmane se guz2arA, para thaa| maiM tanakakara usake sAmane khar3A ho gyaa| mUrta bhI usakI A~kheM kisI aura tarafa thiiN| maiM eka ora haTakara baiThI na raha skii| khar3A ho gayA aura isa bAta kI pratIkSA karane lagA ki "isa aurata ko kidhara bhagAne kI koziza kara rahe Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 - ho ?" usane mUrta kA bAz2a pakar3akara apanI ora khIMcate dUsare dina sipAhI mujhe rANA sAhaba ke Age peza hue khaa| karane ko lene Aye, para mujhase to uThA taka na jAtA merI A~khoM meM khUna utara aayaa| maiMne kar3akakara thaa| tIna dina taka isI naraka meM par3A rahA / phira kyAra kahA-"ise hAtha mata lgaayo|" koTI le gaye / vahA~ tanika ArAma Ane para merA mAmalA "kyoM tumhAre bApa kI kyA lagatI hai ?" peza huaa| mujha para mele se eka strI ko bhagAne kA prayAsa "merI ma~getara hai|" karane aura bAvardI sipAhiyoM ko unake kartavya se rokane "cala ma~getara ke sAle / jarA rANA ke pAsa cl| tathA pITane kA abhiyoga lagAyA gyaa| zikAyata kara saba patA laga jAyagA ki yaha terI ma~getara hai yA aaashnaa| vAlA hI nirNAyaka thaa| mujhe DeDha sAla kI kaida kI sajA yahA~ melA dekhane Ate ho yA badamAzI krne|" yaha kahate milii| mere bhAI ke saba udyoga-saba minnate vRthA gii| kahate usane vAsanAyukta dRSTi mata para ddaalii| vaha khaDI ve mujhase milane taka na paaye| tharathara kA~pa rahI thii| krodha ke mAre merI bhujAyeM phar3akane caukIdAra ne dIrgha niHzvAsa chor3akara kahA-isa Der3ha lgiiN| maiMne eka hAtha se mUrta ko usake paMje se chur3AyA varSa meM maiMne jo kaSTa uThAye ve anirvacanIya haiN| yaha aura dUsare se eka z2ora kA thappar3a usake mu~ha para rasIda samajha lo ki jaba maiM Der3ha sAla ke bAda apane gA~va pahuMcA kiyaa| usane mujhe gAlI dI aura haMTara se prahAra kiyA taba merA sagA bhAI bhI mujhe nahIM pahacAna skaa| maiM kadAcit aura sITI bjaaii| mujhe krodha to AyA huA thA hii| Der3ha sAla bAda bhI vahA~ se chuTakArA na pAtA, yadi vaha maiMne haMTara usake hAtha se chInakara dUra khaDDa meM pheMka diyA dArogA vahA~ se riyAsata ke kisI dUsare bhAga meM na badala aura kamara se pakar3akara use dharatI para de maaraa| . jaataa| gA~va meM Ane para mujhe jJAta huA ki mUrta bhI ___eka cIqha aura bIsiyoM loga udhara daur3e hue aaye| usa mele se nahIM lauTI / vaha avazya ho usa dArogA vA zrAge aAge kaI sipAhI the / Ate hI unhoMne mujha para dUsare karmacAriyoM kI pApavAsanAoM kA zikAra banI hogii| haMTaroM kI varSA kara dii| merA yuvA hRdaya bhI vihvala ho isa bAta kA mujhe pUrA nizcaya thA aura merA yaha sandeha uThA, uttejita ho uThA / yoM cupake se parAjaya svIkAra kara satya bhI sAbita huA, jaba eka sAla pazcAt, svastha lenA use maMz2ara na thaa| maiMne hamalA karanevAloM meM se eka hone ke bAda , lAhaura jAne para maiMne dhocI-maMDI meM mUrta ke ko pakar3a liyA aura prahAroM kI paravA na karate hue use darzana kiye| vaha eka bahuta choTe-se ghinaune makAna meM khaDDa meM Dhakela diyaa| phira eka dUsare kI nArI bAI / use rahatI thii| maiM usake pAsa kaI ghaMTe taka baiThA rahA / usane bhI khaDDa meM girA diyaa| sipAhiyoM ne sahAyatA ke lie mujhe apanI marmasparzI kahAnI sunaaii| kisa bhA~ti usakI sITiyA~ bajA diiN| aura loga A gaye / mujha para cAroM sundaratA para mugdha hokara dArogA athavA dUsare karmacAriyoM ora se prahAra hone lage / mere zarIra se rakta baha niklaa| ne usa para anartha tor3e aura kisa prakAra apane atyAcAroM phira bhI maiM usa samaya taka lar3atA gayA, jaba taka behoza kA bhaNDAphor3a hone ke bhaya se unhoMne use chor3a diyaa| nahIM ho gyaa| apane satItva ko luTAkara vaha kisa prakAra apane gA~va meM jAne kA sAhasa na kara sakI aura kisa prakAra peTa kI ____ jaba hoza AyA taba apane Apako nIce kI havAlAta jvAlA ne use dhobI-maMDI meM A basane ko bAdhya kiyaa| meM par3e paayaa| isa a~dhere aura ekAnta meM merA dama ghuTane caukIdAra kI AvAz2a bharI gii| vaha kahane lgaalgaa| mUrta ke sAtha kyA bItI, isa vicAra ne mere mana yaha kahate kahate govinda, vaha ro pdd'ii| maiM bhI rone lagA ! ko adhIra kara diyaa| bhUta meM kyA huzrA aura bhaviSya meM maiMne use apane sAtha calane ko kahA, para vaha rAjI nahIM kyA hogA, ina vicAroM ne mere mastiSka ko ghera liyaa| huI / aAte samaya usane mere sAmane eka rezamI rUmAla rakha merA aMga aMga dukha rahA thA, parantu mujhe apane dukha kI diyA aura rotI huI bolIadhika cintA na thii.| dukha thA to mUrta kI judAI kaa| "aAja tIna sAla se maiMne ise sa~bhAla kara rakkhA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' saMkhyA 1] "vaha merI maeNgetara" parantu yaha pavitra rUmAla aba mujha-sI apavitra nArI ke diyA, maiM use saste dAmoM chor3anA nahIM cAhatA thaa| parantu pAsa nahIM rahanA cAhie / ise apanI nava vadhU ko bheMTa kara paramAtmA ne mujhe usa nIca ke lahU se apane hAtha ra~gane denaa| se bacA liyaa| mere pAne ke do dina bAda hI vaha sar3aka usake svara meM kucha aisI dRr3hatA thI ki maiM uttara na para calA jA rahA thA ki varSA ke kAraNa pahAr3a kA eka de sakA aura maiM vahA~ se calA AyA / dUsare dina vahA~ bar3A-sA bhAga TUTakara usa para girA aura vaha apanI pApagayA taba mUrta vahA~ se jA cukI thii| vAsanAoM ko apane sAtha liye sadA ke lie saMsAra se Upara kamare meM nistabdhatA chA gaI / kadAcit kaMTAvarodha calA gyaa| isake bAda dila meM kucha aura bhArata hI na ke kAraNa caukIdAra cupa ho gayA thaa| rahI, isalie yahIM banA rhaa|" ___kucha kSaNoM ke bAda govinda ne pUchA-to Apa isa govinda ne eka lambI sA~sa lii| usane kahA-"bhAgya naukarI para kaise pAye ? ___ ke khela haiM caukIdAra jii| jisa prakAra vidhAtA rakkhe, usI "yaha bAta pUchane se kyA lAbha ? bhAgya ke cakkara se para santuSTa rahanA caahie| idhara A gayA huuN|" bAhara sipAhiyoM ke maz2abUta jUtoM kI khar3akhar3AhaTa kA "phira bhii|" zabda sunAI diyA aura kaI sipAhI kamare meM dAkhila caukIdAra ne dhIre se kahA-aba to batAne meM koI hokara sone kA prabandha karane lge| kadAcit govinda usI hAni nhiiN| vAstava meM maiM usa narapizAca dArogA se badalA samaya vahA~ se khisaka gayA thA / * lene kI prabala AkAMkSA se zimale AyA thaa| mere lie mUrta hI saba kucha thii| maiMne apane jIvana meM kevala * lekhaka kI aprakAzita 'eka rAta kA naraka' nAmaka usI se prema kiyaa| isake bAda maiMne bivAha bhI nahIM pustaka se| kiyaa| jisa dArogA ne isa prakAra hama donoM ko judA kara anurodha lekhaka, zrIyuta rAjanAtha pAMDeya, ema0 e0 bhara de nija komala gAyana meM, kavi re ! aise AzIsa vacana, jisase jaga meM zrI barasa par3e raha jAya na koI jana niradhana / raha jAya na koI jana niradhana, kaha re kavi! ve AzIsa vacana, ravi-zazi-tAroM kI kiraNoM se le le mAnava agaNita jIvana ! pratyeka hRdaya meM ho mukharita-vana-pallava kA laghutara mamera, laghu-laghu jIvoM kI mUka kathA, jagatI ke hiya kA spandana-svara / AdhAra praNaya kA ho karuNA, jaga ke saba TUTa par3eM bandhana, ba~dha jAya prema ke dhAge meM isa akhila vizva kA priya jIvana / hama tere gAyana ko sunakara uThakara khole cira-andha-nayana, bhara de nija komala gAyana meM kavi re! aise AzIsa vacana ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya no samrATa eDavarDa kA rAjasiMhAsana-tyAga .. tyAga hai| parantu samrATa eDavarDa ne apanI pada-maryAdA kI kahA~ samrATa eDavarDa ke rAjyAbhiSeka kI taiyArI dhUmadhAma rakSA ke vicAra se apanI premikA kA tyAga karanA ucita ke sAtha ho rahI thI aura sAmrAjya ke sAre prajAjana usa nahIM smjhaa| unakI isa bAta se unake gaurava kI aura bhI mahotsava ke dina kI bar3I utsukatA ke sAtha rAha dekha rahe the, vRddhi huI hai aura apane isa sAhasa ke kArya se unhoMne apanA kahA~ usa dina ekAeka aqhabAroM meM yaha duHkhada saMvAda par3hane nAma itihAsa meM amara kara liyA hai / ve cAhate to samrATako milA ki samrATa eDavarDa rAjasiMhAsana parityAga karane pada kA bhI na tyAga karate aura unakI premikA bhI unheM ko lAcAra hue haiM / yahI nahIM, rAjasiMhAsana tyAga kara ve prAta rahatI / parantu unhoMne apanI uddeza-siddhi ke lie vaise svadeza chor3akara bhI cale gaye, yaha vAstava meM briTiza mArga kA grahaNa karanA ucita nahIM smjhaa| aura apanI sAmrAjya kI isa kAla kI eka asAdhAraNa ghaTanA huI hai| sacAI ke kAraNa unheM rAjasiMhAsana se hAtha dhonA pdd'aa| jisa pradhAna bAta ke kAraNa samrATa eDavarDa ko siMhAsana samrATa ke isa kArya se unake sAmrAjya ke prajAjanoM ko bhArI tyAga karanA par3A hai vaha hai unakA eka amarIkana mahilA duHkha huA hai aura usakA una para bahuta adhika prabhAva par3A ke sAtha vivAha karane kA nizcaya / samrATa kA yaha hai, kyoMki samrATa eDavarDa gata 25 varSa se sAre sAmrAjya vivAha briTena ke pradhAnamaMtrI misTara bAlDavina ko ThIka meM apanI udAratA aura vyavahAra-kuzalatA ke lie bahuta nahIM U~cA aura unhoMne samrATa se apanA virodha prakaTa hI adhika lokapriya rahe haiN| . kiyA / para samrATa apane nizcaya para aTala rahe aura jaba unheM yaha jJAta huA ki pradhAna maMtrI misTara bAlDavina ke samrAT jArja aura samrAjJI elijAbetha pakSa meM saMgaThita lokamata hai taba unhoMne apane svAbhimAna kI bAdazAha eDavaDe ke rAjasiMhAsana tyAga karane para gata rakSA ke lie samrATa jaise U~ce pada kA tyAga kara denA hI 12 disambara ko unake sahodara bhAI yArka ke DyUka bAdazAha ucita sgjhaa| yahI nahIM, unhoMne tatkAla hI rAjasiMhAsana jAja (chaThe) ke nAma se samrATa aura unakI patnI yArka kI kA parityAga kara bhI diyA aura ve iMgleMDa chor3akara eka sAdhA- Daceja eliz2Abetha samrAjJI ghoSita kiye gye| Apa svargIya raNa nAgarika ke rUpa meM apanA zeSa jIvana vyatIta karane bAdazAha jArja paMcama ke dUsare putra haiN| ApakA janma ko prAsTriyA jaise sudUra deza ko cale gaye / samrATa eDavarDa san 1895 ke 14 disambara ko huA thaa| prosvorna aura abhI abhI apane pitA kI mRtyu ke bAda briTena ke siMhAsana DArTamUra meM zrApako nau-vidyA kI zikSA dI gaI / san 1913 para gata janavarI meM baiThe the aura unhoMne jisa utsAha aura ke sitambara meM Apa koliMgauDa meM niyukta kiye gye| tatparatA se apane gauravapUrNa pada kA bhAra grahaNa kiyA thA 1913 meM Apa vesTa iMDIz2a gye| yuddha-kAla meM Apane usase isa siMhAsana-tyAga kI bAta kI koI kalpanA bhI apenDisAiTisa kI pIr3A ke kAraNa apane jahAz2a ko chor3a nahIM kara sakatA thaa| parantu daiva kI kuTila gati se vahI diyA thaa| aghaTa ghaTanA ghaTita ho gii| isase prakaTa hotA hai ki briTiza 1916 meM Apake 21veM janmotsava ke avasara para sAmrAjya kA zAsana-sUtra jina logoM ke hAtha meM rahatA hai ve zrApako ke0 jI0 kI padavI dI gii| 1918 meM havAI samrATa ke gauravapUrNa pada ko kisa aAdarza meM nihata rakhanA jahAz2a kI kalA jAnane ke lie Apane usa vibhAga meM praveza cAhate haiM / cAhe jo ho, aisA tyAga koI sAmAnya tyAga kiyA aura Apa rAjakIya havAI senA meM kaipTana banAye nahIM hai| vaha saMsAra ke sabase bar3e sAmrAjya ke svAmitva kA 'gye| isI samaya Apa audyogika velpheyara sosAiTI ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sampAdakIya noTa sabhApati banAye gye| san 1921 meM ApakA jI0 sI0 1928 meM Apa praudyogika kendroM kA nirIkSaNa karate vI0 zro0 kI padavI dI gii| isI sAla kI janavarI meM rahe tathA usa sTeTa kauMsila meM bhI kAma kiyA jo bAdazAha [samrATa jArja (chaThe)] [samrAjJI eliz2Abetha] zrApa rAjakIya nau-senA ke senApati ke pada para pratiSThita kI bImArI ke kAraNa 1928 meM niyukta huI thii| zrApa kiye gye| 1922 meM Apa I0 yArkasa rejImeMTa ke karnala 1929 ke mArca meM skATalaiMDa ke carca ke hAI kamiznara hue| niyukta kiye gaye / 1930 meM aApakI dUsarI putrI kA janma __ san 1923 kI janavarI meM ApakI sTrAthamora ke ala huaaa| 1931 kI julAI meM perisa-aupanivezika-pradarzanI kI putrI leDI eliz2Abetha bovesa-lAiyana se sagAI huI dekhane gaye / 1932 kI 3 jUna ko zrApa riyara eDamirala aura usI sAla vesTa-minisTara ebe meM ApakA 26 aprela banAye gaye / 1932 ke disambara meM Apa mejara-janarala ko vivAha ho gyaa| 1925 meM Apa aphrIkA bhramaNArtha aura eyara vAisa mArzala skATsa gADsa ke karnala banAye gye| 1925 kI prasiddha vembale-pradarzanI ke zrApa sabhApati gaye / 1934 meM Apane sArvajanika kAryoM meM bar3I dilhe| 1926 kI 21 aprela ko aApake eka putrI hii| caspI dikhaaii| rAjakumArI kA nAma eliz2Abetha alekjeMDrA merI rakkhA aba Apa apane jeThe bhAI ke rAjyatyAga karane para gyaa| 1926 ke disambara meM Apa jI0 sI0 ema0 jI0 briTiza sAmrAjya ke samrATa ghoSita kiye gaye haiM / isa samaya banAye gye| 1927 kI janavarI meM Apa sapatnIka AsTreliyA Apa 41 varSa ke haiN| hama yahA~ Apake dIrghajIvI hone kI naI rAjadhAnI kanaberrA dekhane ko AsTreliyA gaye aura kI kAmanA prakaTa karate haiM aura cAhate haiM ki ApakA bhI 9 maI ko vahA~ ke pArliyAmeMTa-bhavana kA udghATana kiyaa| zAsana-kAla Apake svargIya pitA jaisA hI gauravazAlI ho / isI varSa julAI meM ApakI patnI ko jI0 bI0 I0 kI padavI dI gii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 kyA mahAyuddha chir3egA tInoM deza avasara pAte hI apane apane bhUbhAga apane isameM sandeha nahIM hai ki jarmanI aba yorapa kA prabala apane rAjya meM milA lene se kabhI nahIM hickeNge| isa rAjya ho gayA hai| vaha nirdayatA ke sAtha barselIz2a-sandhi ke kAraNa yorapa kA yaha nayA deza bar3e cakkara meM par3A huA hai viruddha AcaraNa kara rahA hai, yahI nahIM, vaha apane chIne aura vaha apanI rakSA ke lie phrAMsa aura rUsa kA mu~ha hue upaniveza bhI vApasa mAMga rahA hai| isake lie usane tAkate rahane ko bAdhya rahA hai| parantu Aja pAsA ulaTa yathAsambhava apanI sainika taiyArI bhI kara lI hai| usakI gayA hai| barlina aura roma kI gatividhiyoM ne use asthira zakti-vRddhi ko dekhakara phrAMsa burI taraha Dara gayA hai aura kara diyA hai| yorapa ke jo rAjya usase mela-jola rakhate the ve bhI lar3AI isakI asthira nIti ke kAraNa jugosleviyA aura chir3a jAne kI AzaMkA se phrAMsa ke guTa se alaga ho jAne rUmAniyA z2ecoslovekiyA ko sandeha kI dRSTi se dekha rahe kA prayatna kara rahe haiM / beljiyama taka ne agale yuddha meM haiN| ve use rUsa kA sahAyaka samajha rahe haiM / idhara rUmAniyA nirapekSa rahane kI ghoSaNA kara dI hai| udhara bAlakana-prAyadvIpa rUsa kA virodhI hai| aura jugosleviyA ne to Aja taka ke rUmAniyA aura jugosleviyA bhI phrAMsa se kinArA karate soviyaTa rUsa ko nahIM svIkAra kiyA hai, yadyapi vaha slAvoM hue dikhAI de rahe haiM / isakA mUla kAraNa hai rASTra-saMgha kI kA rAjya hai| parantu slAvoM ko apane sajAtIya aura pahale napuMsaka nIti / ke mitra rUsiyoM kA vargavAda eka kSaNa ke lie bhI svIkAra yaha saca hai ki phrAMsa ne rUsa se maitrI kara lI hai aura nahIM hai / usakI yaha vargavAda-virodhI nIti jarmanI eka bahuta bar3I rakama dekara poleMDa ko bhI apane pakSa meM aura iTalI ke anukUla hai| phira jarmanI kA vyApAra kara liyA hai / parantu yadi jarmanI se usakA yuddha chir3a gayA jugosleviyA meM bahuta bar3ha gayA hai, jisase usakA vahA~ to usa dazA meM phrAMsa kA sAtha kauna kauna deza degA, kAphI prabhAva ho gayA hai| isa sambandha meM koI bAta nizcaya-pUrvaka kahanA bahuta idhara AsTriyA meM jarmanI kA jo virodha thA vaha bhI kaThina hai| kSINa ho gayA hai / tathApi yaha jAnate hue bhI ki jarmanI ko dekhie na ki z2ecoslovekiyA, jugosleviyA aura usakA rAjataMtravAda rucikara nahIM hai, AsTriyA ke bhAgyarUmAniyA meM isa bAta ke kAraNa mitratA thI tathA aAja vidhAtA DAkTara zuzniga ne spaSTarUpa se kaha diyA hai ki bhI hai ki unake rAjya kA kSetraphala jaise kA taisA banA AsTriyA meM rAjataMtra kA Andolana kAnUna-viruddha nahIM hai| rahe, isake sivA unake rAjyoM kI vartamAna sImA kI rakSA yaha saca hai ki laghu mitradala ne yaha ghoSita kiyA / kA AzvAsana unheM phrAMsa ne bhI barAbara diyA hai| parantu hai ki yadi jarmanI AsTriyA ko har3apane kA prayatna karegA aba phrAMsa jarmanI aura iTalI ke Age pIche par3a gayA aura briTena, phrAMsa aura iTalI usakA virodha kareMge to vaha hai, ataeva ina rAjyoM ko Apatti ke samaya phrAMsa kI bhI unakA sAtha degA / parantu yadi AsTriyA yA haMgerI apane sahAyatA kA bharosA nahIM rahA / vartamAna rAjanaitika yahA~ rAjataMtra kI sthApanA karegA to vaha svayaM usakA sazastra paristhiti ke kAraNa z2ecoslovekiyA to bilakula virodha kregaa| rUsa aura jarmana ke saMgharSa ke bIca meM par3a gayA hai| aisI isa paristhiti meM koI kaise kaha sakatA hai ki yuddha dazA meM vaha apanI rakSA ke vicAra se dhIre dhIre iTalI chir3a jAne para kauna kisakA sAtha degaa| kI aora jhuka rahA hai / isa dazA meM usakI AsTriyA idhara to rAjanaitika paristhiti aisI astavyasta hai, aura haMgerI se adhika ghaniSThatA ho jaaygii| aura udhara yorapa ke rASTroM kA sAmarika bala dina dina bar3hatA jA aisA hone para jarmanI kA virodha-bhAva kama par3a jaaygaa| rahA hai / rASTrasaMgha ne eka vivaraNa chapAyA hai, jisase prakaTa parantu aisA kahA~ taka sambhava hogA, yaha samajhanA kaThina hotA hai ki saMsAra ke 6. dezoM meM se 50 ke hai, kyoMki z2ecoslovekiyA kI racanA haMgerI, zrAsTriyA senA ho gaI hai| aura jarmanI ke pradezoM ko milAkara hI huI hai aura ye saMsAra kI sArI sthAyI senAoM meM (arddha-sainika daloM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sampAdakIya noTa 101 aura pulisa ko zAmila na kara) lar3AkoM kI saMkhyA san udAharaNa logoM ke sAmane Aye haiN| eka dakSiNa aphrIkA 1935-36 meM 82,00,000 thI, jinameM se 5,45,000 kA hai / yahA~ ke gavarnara janarala lArDa klereMDana kA kArya-kAla jala-sainika the| nirastrIkaraNa-sammelana ke kAla meM (san 1937 ke mArca se samApta ho jaaygaa| abhI taka yahA~ ke 1931-32) yahI saMkhyA 65,00,000 thii| isa prakAra gata gavarnara-janarala kI niyukti briTena ke pradhAna maMtrI ke parAmarza 5 yA 6 varSoM meM 17,00,000 sainikoM kI vRddhi huI hai| ke anusAra huA karatI thii| parantu 1926 kI impIriyalakevala yUropIya dezoM ko le to unake sainikoM kI vartamAna kAnpharasa aura vesTa-minisTara-sTeTyUTa ke phalasvarUpa aba sakhyA (sthala, jala aura vAyu senAtroM meM) 48,00,000 vahA~ ke gavarnara-janarala kI niyukti deza ke pradhAna maMtrI ke hai jo san 1931-32 meM kula 36,00,000 the| arthAt parAmaza ke anusAra huA kregii| phalataH dakSiNa aphrIkA kevala yorapa meM 12,00,000 sainikoM kI vRddhi huI hai| ke pradhAna maMtrI janarala harTaz2oga ne yaha siphAriza kI hai ____ mahAyuddha ke pUrva aura pazcAt kI sthitiyoM kA ki misTara paiTrika Danakana gavarnara-janarala banAye jAya~ / mukAbilA karanA rocaka hai| rASTra-saMgha kI zastra-pustaka meM to tadanusAra bAdazAha ne unakI niyukti kI svIkRti de dii| yuddha ke pUrva ke sainikoM kI saMkhyA nahIM dI gaI, parantu anya isase yaha prakaTa ho jAtA hai ki una dezoM ko svarAjya ke sthAnoM para jo anumAna diye gaye haiM unake anusAra samasta kaise adhikAra prApta haiN| dUsarA udAharaNa AyalaiMDa kA hai sainikoM kI saMkhyA jala-senA ke atirikta) 59,00,000 aura vaha isase bhI bar3hA-car3hA hai| AyalaiMDa ne apane yahA~ thii| san 1935-32 meM yahI saMkhyA 60,00,000 thI, kI pArliyAmeMTa meM kAnUna pAsa karake gavarnara-janarala kA aura zrAja-kala 76,00,000 hai| arthAt 1912-13 pada hI uThA diyA hai aura usake sAre adhikAra apanI se aba taka 17,00,000 kI vRddhi huI hai| kevala yorapa pArliyAmeMTa ke spIkara ko pradAna kara diye haiN| yahI nahIM, meM yuddha ke pUrva kI saMkhyA 46,00,000: san 1931-32 vahA~ kI sarakAra ne bAdazAha kA nAma kevala bAharI masaloM meM 32,00, 000 aura Aja-kala 45,00,000 hai| meM hI upayoga karane kA nizcaya kiyA hai| deza ke bhItarI sArAMza yaha hai ki yorapa meM nirastrIkaraNa-sammelana ke mAmaloM meM aba bAdazAha kA nAma nahIM prayukta hogaa| ye saba vAstava meM bar3e bhArI parivartana haiM aura inase prakaTa hotA thI, para isa samaya vaha 1912-13 ke barAbara hai| hai ki briTiza sAmrAjya ke bhinna bhinna deza kisa taraha apane yorapa kI yaha paristhiti kyA yorapIya mahAyuddha ke astitva kA mahattva prakaTa karane meM yatnavAn ho rahe haiM tathA chir3ane kI sambhAvanA kA dyotaka nahIM hai, aba to spena ke unakI kSamatA kahA~ taka bar3ha gaI hai| nissandeha sAmrAjya gRhayuddha ne lar3anevAloM ko maukA bhI de diyA hai aura unhoMne ke ina kaI pradhAna dezoM se kendrIya sAmrAjya sarakAra kI eka taraha lar3AI cher3a hI dI hai| jarmanI aura iTalI vidro- sattA pUrNatayA uTha gaI hai aura yadi kahIM kucha hai bhI to hiyoM ke pakSa meM haiM aura rUsa spena-sarakAra ke pakSa meM hai| vaha nAmamAtra ko hI hai| isa paristhiti se sAmrAjya ko briTena aura phrAMsa nirapekSa haiN| kauna kaha sakatA hai ki spena kahA~ taka dRr3hatA prApta huI hai, isakA patA bhaviSya meM hI kA yaha yuddha mahAyuddha kA rUpa nahIM grahaNa kara legA ? lagegA, Aja isa sambandha meM nizcayapUrvaka koI kucha nahIM kaha sakatA hai| sAmrAjya sarakAra aura upaniveza ___ madarAsa ke kAraporezana kA mahattvapUrNa kArya briTiza sAmrAjya ke antargata zrAtmazAsana-prApta kaI deza madarAsa ke kAraporezana ke hAla ke cunAva meM kAMgresadala haiM / kanADA, dakSiNa aphrIkA, AsTreliyA, phro-sTeTa Adi kI asAdhAraNa jIta huI hai aura usakA usameM bahumata ho aise hI deza haiN| ina dezoM ko zrAtma-zAsana ke kahA~ taka gayA hai / phalataH kAraporezana meM mahattva kA eka yaha prastAva baDhe caDhe adhikAra prApta haiM, isakA patA samaya-samaya para pAsa kiyA gayA hai ki aba kAraporezana meM heltha aAfisara. milatA rahatA hai| isa silasile meM hAla meM aura do tAz2e revenyU Afisara, ilekTrikala iMjIniyara jaise ucca adhikArI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI / [bhAga 38 500) se adhika mAsika vetana nahIM pAyeMge / bahuta dina phuTa U~cA hogA / yadi isa prapAta se bijalI paidA kI hue kAMgresa ne yaha prastAva pAsa kiyA thA ki deza kA jAyagI to 16 karor3a ghor3e kI zakti kI bijalI prApta ho zAsana-prabandha jaba usake hAthoM meM A jAyagA taba vaha sabhI skegii| U~ce aphasaroM kA vetana ghaTAkara 500) mAsika kara degii| isake sivA bhUmadhya-sAgara se nahara kATakara uttarI prasannatA kI bAta hai ki madarAsa ke kAraporezana ne apane yahA~ aphrIkA kI kAyApalaTa kI jA skegii| kyoMki sahArAuparyukta zrAzaya kA prastAva pAsa kara deza ke anya sabhI marubhUmi kA adhikAMza samudra kI sataha se nIce hai| ataeva myunisipala borDoM ke lie rAha khola dI hai| zrAzA hai, ukta nahara-dvArA sahArA kI marubhUmi meM eka bahuta bar3A madarAsa kA kAraporezana isI taraha nAgarika jIvana ke saMgaThana kRtrima samudra banAyA jA skegaa| kA bhI koI upayukta Adarza deza ke sAmane upasthita kara udhara DArDenelIz2a kA muhAnA bA~dha dene se kAle samudra apane astitva kI sArthakatA pramANita kregaa| deza kI sataha U~cI ho jAyagI / ataeva usakA adhika pAnI ke aneka nagaroM ke myUnisipala borDoM meM idhara kAMgresamainoM kAspiyana samudra ko pahu~cAyA jA sakegA, aura kAspiyana kA bAhulya ho gayA hai / isameM sandeha nahIM ki aise upayogI se vaha pUrvavartI marubhUmiyoM meM / rUsa-sarakAra ina donoM samudroM prastAva myunisipala boDoM ke kAMgresa sadasya bahumata na ko nahara kATakara jor3a dene kA vicAra kara bhI rahI hai, rakhate hue bhI dUsare sadasyoM kI sahAyatA se pAsa kara sakate kyoMki kAspiyana sAgara dina-pratidina sUkhatA jA rahA hai| haiM aura unheM kArya meM pariNata bhI kara sakate haiN| parantu yadi ukta jarmana kArIgara kI yojanA kArya meM pariNata abhI taka unhoMne aisA koI mahattva kA kArya nahIM kiyA ho jAya to saMsAra ke sAre bekAroM kI jIvikA kA eka haiM jisase yaha vyakta hotA ho ki unake pahuMcane se sthAyI dvAra khula jAya aura isa balA se vaha eka lambe myunisipala borDoM meM pahale kI apekSA vizeSatA ho gaI samaya taka ke lie mukta ho jAya / yojanA ke anusAra hai| AzA hai, aba myunisipala borDoM ke lokasevaka bar3e bar3e bA~dha bA~dhane par3eMge, naI sar3akeM, aura relave lAine sadasyoM meM kartavya-buddhi jAgrata hogI aura unake dvArA samAja banAnI par3eMgI, nagara basAne kI z2arUrata hogI; kyoMki samudra kA vAstavika hita ho skegaa| ke bhItara se nikalI huI z2amIna ko AbAda karanA hogA aura usameM khetIbArI karane kI vyavasthA karanI pdd'egii| eka anokhI yojanA aura isa sArI kAryavAhI meM saMsAra ke sAre ke sAre bekAra jarmanI ke eka kArIgara ne eka yojanA taiyAra kI hai| AsAnI se jIvikA se laga jaayeNge| isa yojanA ke kArya meM pariNata kiye jAne para Adhe isa yojanA meM to koI truTi nahIM hai| AvazyakatA hai bhamaNDala kA nakzA badala jA sakatA hai| ina kArIgara kA ise kArya meM pariNata karane kI / aura yaha tabhI ho sakegA nAma hara haramaina soijela hai aura ye myUnica ke nivAsI haiN| jaba briTena, phrAMsa, iTalI, rUsa, spena aura turkI isake inakI ukta yojanA kA aAdhAra vijJAna hai / isa bAta lie rAz2I hoNge| kA patA laga cukA hai ki bhUmadhyasAgara kA jitanA pAnI pratidina sUrya sokha letA hai, utanA pAnI usameM giranevAlI dakSiNa-bhArata meM hindI nadiyA~ nahIM pahuMcA paatiiN| yadi jibrAlTara, svez2a aura dakSiNa-bhArata meM hindI dina-prati dina lokapriya hotI DArDenelIz2a ke muhAne bA~dha diye jAya~ to bhUmadhyasAgara kI jA rahI hai| vahA~ ke nivAsI hindI ko prema-pUrvaka sIkha sataha dina-pratidina girane laga jAyagI aura prativarSa hI nahIM rahe haiM, kintu ve usakA vahA~ bar3I tatparatA ke sAtha usakI mIloM bhUmi jala ke ghaTa jAne se bAhara nikalane laga pracAra bhI kara rahe haiN| abhI hAla meM maisUra-yUnIvarsiTI ke jAyagI / aura isa prakAra jaba usakI sataha kAfI nIcI sIneTa meM yaha prazna uThAyA gayA thA ki ukta yUnIvarsiTI ho jAyagI taba jala kI kamI kI pUrti ke lie usameM bAhara meM icchita viSayoM meM anya bhASAoM ke sAtha hindI ko kA pAnI lAnA par3egA / isa jala-rAzi kA prapAta 650 sthAna diyA jAya yA nhiiN| isa para ukta sabhA meM jo vAda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 1] sampAdakIya noTa 103 vivAda huA usase prakaTa hotA hai ki dakSiNa-bhArata meM vizeSa mahattva kA sUcaka hai / vaha yaha ki unhoMne apanI hindI ne apanA ucita sthAna prApta kara liyA hai / ukta ava- sevA-parAyaNatA, svAtha-tyAga aura adamya sAhasa se apane sara para sIneTa ke kaI pramukha sadasyoM ne hindI kA virodha karate hue apane bhASaNoM meM sAfa sAfa kaha diyA ki hindI kA icchita viSayoM meM sthAna dene se kanADI kI hita-hAni hogI, isake sivA yaha prastAva anyAyamUlaka bhI hai| parantu virodhiyoM kI eka bAta bhI nahIM sunI gaI aura prophesara e0 Ara0 vADiyA kA mUla-prastAva bahumata se pAsa ho gyaa| ye bAteM prAzAjanaka haiM aura inase yahI prakaTa hotA hai ki hindI kA dakSiNa-bhArata meM acchA pracAra ho gayA hai / vahA~ kI isa avasthA se hindI ke kendra sthAna saMyukta prAnta ko zikSA grahaNa karanI cAhie aura apanI akarmaNyatA ke lie pshcaattaap| kyA saMyukta prAnta meM hindI kA utanA bhI pracAra nahIM hai ki vaha prAntIya sarakAra ke kacaharI-darabAra meM apanA samucita svatva prApta kara sake ? isa sambandha meM dakSiNa bhArata bahuta Age bar3ha gayA hai aura isake lie vahA~ ke hindI-premI jo mahattva kA kAya kara rahe haiM vaha anya prAntoM ke nivAsiyoM ke lie sarvathA anukaraNIya hai| rASTrIya mahAsabhA kA adhivezana rASTrIya mahAsabhA kA 50 vA~ adhivezana pahale kI bhA~ti disambara ke pichale saptAha meM bambaI prAnta kI dehAta ke phaijapura nAmaka eka gA~va meM huA hai| isa adhivezana meM [rASTrapati paMDita javAharalAla neharU / ] do-tIna mArke kI vizeSatAyeM huI haiM / pahalI vizeSatA yaha aApako yahA~ taka lokapriya banA liyA hai ki Aja ve bhAratIya hai ki yaha adhivezana nagara chor3akara dehAta ke eka gA~va rASTrIya bhAvanA ke pratIka ho gaye haiN| tIsarI vizeSatA yaha meM kiyA gayA hai| isase prakaTa hotA hai ki rASTrIya mahA- hai ki isa bAra bambaI ke usa sthAna se jahA~ rASTrIya mahAsabhA kA dhyAna aba dehAta kI aora vizeSa rUpa se rhegaa| sabhA kA sarvaprathama adhivezana huA thA, rASTrIya mahAsabhA acchA ho, yadi prAntIya evaM jilA sabhAtroM ke bhI adhi- ke svayaMsevakoM ne paidala calakara phaijapura meM adhivezana ke vezana dehAtoM meM hI huzrA kreN| isase rASTrIya bhAvanA kA dina prajvalita agni pahu~cAI hai| isa kArya kI vyavasthA vyApaka pracAra ho nahIM hogA, kintu rASTrIya mahAsabhA kI jisa DhaMga se kI gaI hai vaha kevala sundara aura utsAhavarddhaka zakti meM bhI asIma vRddhi hogii| dUsarI vizeSatA yaha hI nahIM siddha huI hai, kintu usakA janatA para kAphI prabhAva huI hai ki paMDita javAharalAla neharU hI isa bAra phira bhI par3A hai| isI prakAra rASTrapati kI bhI ye vizeSatAyeM haiMrASTrapati manonIta hue haiN| isI varSa aprela meM rASTrIya (1) ye tIna bAra rASTrIya mahAsabhA ke sabhApati banAye mahAsabhA kA lakhanaU meM jo adhivezana huA thA usake gaye haiM / (2) ye eka ke bAda dUsare adhivezana ke rASTrapati bhI sabhApati paNDita javAharalAla neharU hI banAye gaye the| varaNa kiye gaye haiN| (3) apane pitA ke bAda ye kAMgresa isa bAra unakA phira rASTrapati manonIta honA nissandeha ke sabhApati manonIta kiye kiye haiN| (4) inake gharAne Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 sarasvatI [bhAga 38 ke do vyakti kAMgresa ke sabhApati banAye gaye haiM / (5) apane hamAre sAmane bahuta mahattvapUrNa kAma hai| bhAratIya hI prAnta meM kAMgresa ke sabhApati banakara inhoMne purAnI aura antarrASTrIya kSetra meM bar3I-bar3I samasyAoM ko hala paramparA tor3I hai| (6) 12 bailoM ke ratha meM inakA savAdA karanA hai / sivAya hamArI mahAn saMsthA kAMgresa ke sTezana se jalUsa nikAlA gayA hai / isa taraha faijapura kA inako kauna sulajhA sakatA hai ? kyoMki isI saMsthA ne rASTrIya mahAsabhA kA yaha adhivezana aneka vizeSatAtroM se pUrNa apane pacAsa sAla kI lagAtAra koziza aura tyAga se huaA hai| parantu ina vizeSatAoM se bhI bar3I vizeSatA yaha bhArata ke karor3oM manuSyoM kI ora se bolane kA advitIya huI hai ki rASTrapati ne apanA bhASaNa kAfI choTA diyA hai adhikAra prApta kara liyA hai| jo marmasparzI aura utsAhavarddhaka hai| usake do mahattva ke x x x aMza ye haiM do sAla hue gAMdhI jI kI hI salAha se kAMgresaakhila bhAratIya kAMgresa-kameTI ke cunAva-sambandhI vidhAna meM phira parivartana kiye gye| usameM eka bAta ghoSaNApatra meM yaha bAta acchI taraha batA dI gaI hai ki hama yaha huI ki aba kAMgresa sadasyoM kI saMkhyA ke AdhAra isa cunAva kI lar3AI meM kyoM nA par3e, aura kisa taraha para pratinidhiyoM kI saMkhyA niyata kI jAtI hai| isa hama kAma ko pUrA karanA cAhate haiM / maiM isa tabdIlI ne hamAre kAMgresa-cunAva meM eka vAstavikatA va ko zrApako maMjUrI ke lie peza karatA huuN| paidA kara dI hai aura hamAre saMgaThana ko bhI maz2abUta banA ima kauMsiloM aura asembaliyoM meM jo briTiza sAmrAjyavAda diyA hai| lekina aba bhI kAMgresa kI deza meM jitanI ke sAdhana haiM, sahayoga karane ke lie nahIM jA rahe haiN| hama pratiSThA aura sammAna hai usake anusAra hamArA saMgaThana usakA virodha karane aura usakA anta karane ke lie hI abhI bahuta pIche hai aura hamArI kamiTiyoM meM sAdhAraNa kAma vahA~ jA rahe haiM / jo bhI hama kareMge vaha isI nIti ke karanevAloM tathA janatA se bilakula kaTe hue rahakara arthAt dAyare meM mahadUda hogaa| dhArA-sabhAoM meM hama vidheyAtmaka havA meM kAma karane kI pravRtti A gaI hai| mArga yA zuSka sudhAravAda ke mArga kA anusaraNa karane nahIM isI kamI ko dUra karane ke lie lakhanaU-kAMgresa meM jA rahe haiN| jana-sAdhAraNa kA samparka (mAsa kAnTaikTa) sambandhI prastAva svIkRta huA thaa| lekina jo kamiTI isake lie niyata kI gaI thI usane apanI riporTa abhI taka nahIM peza kI ina cunAvoM meM kucha aisI pravRttiyA~ bhI jahA~ tahA~ hai| usa prastAva meM jitanI bAteM sammilita thIM unase yaha dekhI gaI haiM jinake anusAra kisI na kisI prakAra bahumata kahIM z2yAdA bar3A savAla hai / isake dvArA kAMgresa ke vartamAna prApta karane ke lie samajhaute kiye gaye haiN| yaha ruqha bahuta saMgaThana ko hI badalane kA vicAra hai tAki kAMgresa eka hI qhataranAka hai| ise turanta rokanA cAhie / cunAva kA adhika maz2abUta, saMgaThita aura puraasara kAma karanevAlI upayoga to qhAsa taura para isI lie honA cAhie ki saMsthA bana ske| janatA kAMgresa ke jhaNDe ke nIce zrAve / karor3oM voTaroM aura isameM sandeha nahIM ki zrImAn neharU jI ke isa varSa bhI asaMkhya gaira-voTaroM ke pAsa samAnarUpa se kAMgresa kA sandeza rASTrapati bane rahane se deza meM nava jAgaraNa ko zakti aura pahu~ce, aura janatA kA Andolana dUnI tez2I se Age bddh'e| dRr3hatA donoM prApta hoNgii| Printed and published by K. Mittra, at The Indian Press, Ltd., Allahabad. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandan.com kAdambarI ke pAsa mahAzvetA aura candrApor3a kA aagmn| citrakAra-upendrakumAra mitra
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Tr sampAdaka devIdatta zukla zrInAthasiMha faravarI 1637 bhAga 38, khaMDa 1 saMkhyA 2, pUrNa saMkhyA 4461 mAgha 1663. kyA jagat meM bhrAnti hI hai ? lekhaka, zrIyuta narendra, ema0 e0 eka dina pUchA vicaratI vAyu se maiMne, "kaho kyA- kabhI krIr3Asthala banAtI zAnti bhI hai ? cira-vikala vikSipta sAgara; . kyA jagata meM bhrAnti hI hai ?" "vAyu bolA, kyA kahIM kucha zAnti bhI hai ? "hai tumhAre vizada patha meM kyA jagat meM bhrAnti hI hai ?" nagara, grAma; ujAr3a upavanaH gIta merA suna, svayama saMgItamaya ho vAyu kahatImArga meM ghara aura maraghaTa, "hai na jAne kauna-sA konA jahA~, kavi, zAnti rahatI ? mahala au' pAvana tapovana; "kintu jAU~, khoja AU~"tuma acala AkAza ke kyA kahIM kucha zAnti bhI hai ?" ura meM ramA karatI nirantara, kyA jagata meM bhrAnti hI hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhaba jI mahArAja zraura unakA dayAlabAg2a lekhaka, zrIyuta jAnakIzaraNa varmA yAlabAga' dekhane kI bahuta dinoM se merI icchA thI / 1933 kI julAI meM maiM skAuTiMga ke pracAra ke lie vahA~ jAnevAlA thA, lekina bImAra ho gayA / kucha hI mahInoM ke bAda mujhe dUsarA avasara milA / 1933 kI cauthI disambara ko jaba maiM grAgare ke chilI IMTa muhalle se moTara meM baiThakara dayAlabAga ke lie ravAnA huA taba merI khuzI kA ThikAnA na rhaa| kucha minaToM ke bAda maiMne sar3aka ke kinAre eka sAinaborDa dekhA, jisa para a~garez2I meM likhA thA- 'dayAlabAga ko ' / usase 106 h [ sAhaba jI mahArAja sara zrAnandasvarUpa thor3I dUra grAge jAne para mere eka sAthI ne kahA ki aba dayAlabAg2a pahu~ca gye| mujhe Azcarya huA / yaha dayAlabAga mere pUrva-kalpita dayAlabAga se bilakula dUsarA hI nikalA / merA dayAlabAg2a burA nahIM thA, lekina vaha itanA zAnadAra aura 20 vIM sadI ke sAmAnoM se sajA huA bhI nahIM thaa| maiMne moTara DrAivara se kahA, 'dhIre dhIre', aura apane eka mitra se taraha taraha ke savAla karanA zurU kiyaa| zaraNAzrama, premanagara, kAryavIranagara aura svAmInagara muhalloM ke makAnoM ko sarasarI taura para dekhatA huA maiM 'gesTa hAusa' ke sAmane shraayaa| vahIM mujhe ThaharanA thA / moTara se utarane ke pahale maiMne apane mitra se pUchA - "yahA~ aura kauna kauna muhalle hai ?" unhoMne kahA - " dayAlabAga, zvetanagara ityAdi / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2 ] sAhaba jI mahArAja aura unakA dayAlabAg2a shouti [Teknikala kAleja ke zikSaka aura vidyArthI ] maiM isa bAra kisI khAsa kAma se dayAlabAg2a nahIM gayA thA / mere zraddheya sahakArI paMDita zrIrAma vAjapeyI dayAlabAg2a ke skAuToM ko dekhane gaye the| usI silasile meM maiM bhI unake sAtha calA gayA thA / gesTa hAusa meM thor3I dera Thaharane ke bAda hama logoM ko "sAhaba jI mahArAja ke pAsa jAnA pdd'aa| sAhaba jI mahArAja usa dina pAsa ke eka bAg2a meM khulI jagaha para eka gaddI para virAjamAna the aura unake sAmane baiThe hue saikar3oM satsaMgI bhAI prema aura bhakti-bharI naz2aroM se unakI ora dekha rahe the / dUra se maiMne jaba usa maMDalI ko dekhA taba sAhaba jI mahArAja ko muskarAte hue pAyA thA / ve kucha kaha rahe the, para apane bhAvoM ko zabdoM kI apekSA muskarAhaTa se hI jyAdA prakaTa kara rahe the / hama logoM ke pAsa jAne para unhoMne hama logoM se prema-pUrvaka bAta-cIta kI, vAjapeyI jI kA ucita sammAna kiyA aura eka sthAnIya karmacArI se Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 107 pUcha-tAcha kara vAjapeyI jI ke Thaharane ke dinoM kA progrAma ThIka kara diyA / sAhaba jI ke pAsa se Ane para maiMne socA ki mujhe koI khAsa kAma to karanA nahIM hai, calo yahAM ke galIkucoM kI saira karU~ aura dekhUM ki yahA~ kitanI acchAI hai / ghUmatA- ghUmatA maiM eka aise vibhAga meM pahu~cA, jahA~ eka-eka taraha ke bahuta se makAnoM kI sIdhI sIdhI lambI lAineM thiiN| agara eka lAina meM eka taraha ke U~ce U~ce bahutase makAna thor3I dUra taka the to usake grAge dUsarI taraha ke bahuta-se makAna bahuta dUra taka the / phira aisA bhI dekhA ki eka lAina meM eka taraha ke makAna haiM aura dUsarI lAina meM dUsarI taraha ke / pUchane para mAlUma huA ki yaha 'premanagara' hai / isI premanagara ke bAharI hisse ko moTara se dekhatA huA maiM guz2arA thaa| phira karIba karIba vaisA hI silasilA aura vahI sajAvaTa maiMne 'svAmInagara' meM bhI www.umaragyanbhandar.com
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 sarasvatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [cAra0 I0 pAI / usa dina ghUma ghUmakara maiMne qarIba qarIba sArI bastI dekha DAlI | Ara0 I0 grA0 kAleja, Teknikala kAleja, miDila skUla, mADela iMDasTrIz2a, borDiGga hAusa, , baiMka, dUkAneM, DAkaghara, dayAlabhaMDAra (jahA~ pakAaspatAla, pakAyA bhojana milatA hai), satsaMga kA vizAla khulA hunA hAla ityAdi sabhI maiMne dekhe / do-tIna ghaMToM meM itanI imA ratoM aura kArakhAnoM ko maiM acchI taraha nahIM dekha sakatA thA, para sabhI kI thor3I-bahuta jAnakArI jarUra hAsila kara lii| socA ki skAuTiMga ke nAte yahAM kA grAnA-jAnA barAbara banA rahegA, mauqA pAkara sabhI cIz2oM ko acchI taraha dekha lU~gA / lekina usa dina kI usa saira se hI mujhe mAlUma ho gayA ki dayAlabAg2a sabhI taraha bharapUra hai aura vahA~ ke rahanevAloM ko bAharavAloM kA mu~ha tAkane kI z2arUrata nahIM / maiMne dayAlabAga ke saMbandha meM kaI mahAnubhAvoM kI riporTeM par3hI thiiN| unameM se kaiyoM ne kahA hai ki agara hindustAna I0 10 kAleja ke vidyArthI / ] [ bhAga 38 meM kaI dayAlabAga ho jAya~ to isa deza kI samasyA jalda hala ho jAya / dayAlabAga ko dekhane ke bAda hI maiM isa ukti kA zrAzaya acchI taraha samajha sakA / dayAlabAga kI saba bAtoM meM mujhe eka qhAsa taura ke prabandha kI jhalaka dikhAI dI / eka jagaha para mujhe do-tIna aise AdamI mile, jo pulisa kI taraha pozAka pahane the| pUchane para mAlUma huA ki dayAlabAg2a kI apanI pulisa hai / itanA hI nahIM, mujhe yaha bhI mAlUma huA ki dayAlabAga kI sabhI bAtoM ke prabandha ke lie eka borDa hai| usake sadasyoM kA cunAva samaya-samaya para hotA hai aura ve vahA~ ke vividha vibhAgoM kI dekha-rekha karate haiN| maiM samajha gayA ki vahA~ na kevala acchA prabandha hI hai, balki apanA kAma Apa hI calA lene ke lie logoM ko acchI se acchI zikSA bhI dI jA rahI hai / dayAlabAga jAne se pahale maiM samajhatA thA ki vahA~ loga www.umaragyanbhandar.com
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] - sAhaba jI mahArAja aura unakA dayAlabAg2a 109 sirpha bhajana-dhyAna meM hI lage rahate hoMge, para maiMne pahale hI kAraNa hai-bhautika jIvana kA AdhyAtmika jIvana se dina, aura kucha hI ghaMToM ke andara, jo kucha dekhA usase bilakula alaga na samajhanA / patA calA ki vahA~ ke rahanevAle sAMsArika vastuoM ko sunA thA ki dayAlabAga ke kArakhAne bahuta acche haiM, AdhyAtmika bAtoM se alaga nahIM balki unakA eka aMga, khAsakara vahA~ kI DeyarI (dUdha kA kArakhAnA) bahuta mazahUra sthUla aMga, mAnate haiM aura jo kucha bhI ve karate haiM use hai| jina dinoM dUsarI bAra jAkara maiM vahA~ ThaharA huA thA, sundara aura hara pahalU se durusta banAne kI koziza eka dina sAhaba jI mahArAja kI ciTThI-patrI likhAne kI karate haiN| baiThaka meM gyaa| yaha baiThaka vahA~ 'kaoNresapaoNnDensa' ke nAma . maiMne dayAlabAg2a meM jagaha-jagaha choTe-choTe borDa lage se prasiddha hai| isameM hara roz2a bahuta-se satsaMgI bhAI jAkara dekhe, jina para likhA thA- 'kar3a aa mata bolo'| maiMne aAz2a- baiThate haiM, aura ve loga bhI jAte haiM jinheM sAhaba jI mahArAja mAnA cAhA ki loga isa Adeza kA pAlana bhI karate haiM se kucha kAma-kAja rahatA hai| maiM sAhaba jI mahArAja se yaha yA yaha vaise hI likhA huA hai| maiMne jisa kisI se idhara- kahane gayA thA ki Apa kRpAkara eka skAuTa-railI kA udhara kI pUcha-tAcha karanI zurU kara dii| kisI se vahA~ ke sabhApatitva svIkAra kreN| unhoMne merI prArthanA mAna lI, kArakhAnoM ke bAre meM pUchA, kisI se sAhaba jI mahArAja para sAtha hI sAtha skAuTiMga para bAteM karate-karate aura kI dainika caryA kA hAla jAnanA cAhA aura kisI se viSayoM para bAta-cIta karane lge| maiMne utsAha ke sAtha rAdhAsvAmI mata ke siddhAntoM para prazna kiyaa| mujhe yaha dayAlabAg2a ke acche prabandha kI prazaMsA kI, jisa para dekhakara khuzI huI ki saboM ne zAnti aura prasannatA ke sAhaba jI mahArAja ne pUchA-"Apane yahA~ kI DeyarI dekhI sAtha mere praznoM kA uttara diyaa| vahA~ kI yaha TreniMga hai?" maiMne kahA-"jI nhiiN|' sAhaba jI mahArAja ne pUchAsacamuca g2az2aba kI hai| saMsAra meM aksara itanI zuSkatA, "kyoM, kyA Apako DeyarI se dilacaspI nahIM hai ?" maiMne udAsInatA aura kaTutA dekhane meM AtI hai ki ina logoM uttara diyA-"hai, lekina DeyarI se z2yAdA DeyarI kI banI kA aisA vyavahAra mujhe bahuta hI bhalA mAlUma huaa| kucha cIz2oM se dUdha, malAI, ghI-se dilacaspI hai / maiM jaba se mahInoM ke bAda jaba maiM dUsarI bAra dayAlabAg2a gayA taba maiMne yahA~ AyA hU~ dina meM do bAra sirpha eka-eka botala dUdha dekhA ki 'kar3a yA mata bolo' ke badale 'mIThA bolanA pItA hU~ aura zAma ko apanA skAuTiMga kA kAma qhatma hamArA dharma hai' likhA huA hai| isa parivartana se maiM acchI kara pUrA khAnA khAtA huuN|" sAhaba jI mahArAja ise sunakara taraha jAna gayA ki eka bar3e zikSaka kI zikSA praNAlI meM muskarAye aura phira dUsarI bAteM karane lge| jaba rahakara vahA~ ke loga mAmUlI mAmUlI bAtoM meM bhI pUrNatA sabhA qhatma huI aura maiM vahA~ se uThA taba eka utsAhI lAnA sIkha rahe haiN| isI zikSA ke kAraNa safAI, sila- satsaMgI mere pAsa A dhamake aura bole--"kyoM sAhaba, 'sile kA qhayAla aura suvyavasthA vahA~ kI sabhI bAtoM meM Apa yahA~ do bAra A cuke aura abhI taka DeyarI nahIM pAI jAtI hai| do-cAra AdamI agara eka sAtha calate haiM dekhI ? DeyarI to yahA~ kI bahuta mazahUra hai / " maiMne ha~sate to unake kadama milate haiM, cAya-pArTI hotI hai to baiThane, ha~sate kahA-"yahA~ ke AdamiyoM ko dekhane se agara phursata khAne kA prabandha truTi-hIna rahatA hai, kisI sabhA kA Ayo- mile to DeyarI dekhane jaauuN|" mere satsaMgI mitra merA jana hotA hai to kAryavAhI ko acchI taraha calAne kI sabhI prAzaya nahIM samajhe aura z2ora dekara kahane lage ki mujhe suvidhAyeM soca lI jAtI haiM aura koI jalasA hotA hai to jaldI se jaldI DeyarI dekha lenI caahie| kheda hai ki usakA dilacaspa banAne meM koI kora-kasara bAkI nahIM rakhI DeyarI dekhane kI phursata mujhe Aja taka nahIM milii| vaha jaatii| skUla-kAleja meM, faikTarI-DeyarI meM, jalase-dAvatoM dayAlabAg2a kI asala bastI se kucha dUra para hai / dayAlabAg2a meM, satsaMga aura bhajana meM, sabhI meM vicArazIlatA aura ke aura kAraqhAnoM ko, jo bastI meM haiM yA pAsa haiM, maiMne vyavasthA pAI jAtI hai| dayAlabAg2a kI yahI vizeSatA hai, dekhA hai aura vahA~ ke kala-purjI aura banI huI cIz2oM ko aura merI rAya meM, jaisA ki maiMne pahale kahA hai, isakA asala sarAhA hai / jUtoM ke kArakhAne ko bhI, jo kucha dUra para hai, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110. . .. sarasvatI ...... . . [bhAga 38 : + + R KANERATORS FemaraEANING DENPASOWANE aratorairaRICORKanya Aware A R.E.I.Dairy (Dayalbagh) maiMne dekhA hai, kyoMki skAuTa-kaiMpa ke hai ki lar3ake agara caMcala hote haiN| lie eka upayukta jagaha DhU~r3hatA-DhU~r3hatA to aksara ve badamAza bhI hote haiN| maiM eka dina vahA~ pahu~ca gayA thaa| agara ve sIdhe hote haiM to unameM se yahA~ bhI bahuta prazaMsanIya kAma hotA hai| DeyarI dayAlabAga bahuta-se bode hote haiN| par3hanevAloM ina saba kArakhAnoM meM acche se acche kala-purje lage haiM aura meM acche khilAr3I aura khilAr3iyoM meM acche par3hanevAle saboM meM acchI-acchI cIz2a taiyAra kI jA rahI haiM, lekina ye kama milate haiN| lekina dayAlabAg2a meM adhikAMza vidyArthI kArakhAne aura cIz2a donoM hI be-jAna haiN| merI rAya meM sArA aise haiM jo caMcala phira bhI sIdhe, tagar3e phira bhI namra, dayAlabAga eka kArakhAnA hai, jisameM duniyA ke kAma ke bahuta bolanevAle phira bhI suzIla haiN| khilAr3iyoM meM lie, usake jhaMjhaToM aura bakher3oM se acchI taraha TakarAne ke bhI acchI khAsI saMkhyA aisoM kI hai jo par3hane-likhane lie, dUsaroM ko aura apane-Apako sukhI banAte hue meM bhI jI lagAte haiN| eka khAsa taraha ke zAsana meM saMsAra meM acchI taraha raha sakane ke lie 'jAnadAra insAna' ve isa taraha maeNje hue haiM ki eka aparicita AdamI bhI taiyAra kiye jA rahe haiM / isa kArakhAne ke calAnevAle tIna sau lar3akoM se Drila kI harakateM bAta kI bAta meM siddha-hasta zilpakAra, kuzala kArIgara, sAhaba jI mahArAja eka sAtha karA sakatA hai aura gAne ke svara meM bhI haiN| yahA~ AtmA kI zakti vicAra aura bhAvoM para apanA sabhI ko eka sAtha sammilita kara surIlA gAnA gavA asara DAla rahI hai, aura isa taraha yahA~ 'manuSya' taiyAra sakatA hai| skAuTiMga ke kAma meM mujhe aksara bar3I-bar3I karane kI koziza jArI hai| jamAyatoM ko eka sAtha Drila karAne aura kArasa gavAne isa koziza kI jhalaka yahA~ ke kAleja aura skUla ke kA maukA hotA hai| kahIM-kahIM to tIna-cAra dinoM meM aura lar3akoM para bhI hai / maiMne deza ke aneka vidyAlaya dekhe haiM / maiM kahIM isase bhI jyAdA samaya meM Drila meM eka sAtha harakate tulanA karanA nahIM cAhatA, kyoMki dayAlabAga ke vidyArthiyoM karA pAtA hU~, para dayAlabAga meM agara pahale dina kI pahalI . para agara sAhaba jI mahArAja kA prabhAva par3A hai to aura- koziza meM nahIM to dUsarI meM to maiM saphala ho hI gayA thaa| aura vidyArthiyoM para kavIndra ravIndra, mahAtmA haMsarAja aura jisa jagaha ko ina dinoM dayAlabAg2a kahate haiM vaha DAkTara besaMTa aAdi mahAnubhAvoM ke ucca jIvana kI chApa bIsa-bAisa sAla pahale eka jaMgalI bayAbAna thaa| Aja par3I hai| isalie tulanA bekAra hai, lekina dayAlabAg2a ke vaha zAnadAra imAratoM se suzobhita, skUla-kAleja aura vidyArthiyoM meM kacha vizeSatAyeM z2arUra haiM, jo aura sAdhAraNa phaikTariyoM se susajita, tAra, bijalI, vAyaralesa ityAdi . skUla-kAleja ke vidyArthiyoM meM nahIM haiN| dekhA gayA sabhyatA kI vibhUtiyoM se susaMpanna, jItA-jAgatA damadamAtA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2 2] sAhaba jI mahArAja aura unakA dayAlabAga [prema vidyAlaya kI chAtrAyeM aura adhyApikAyeM] dayAlabAga hai; aura yaha sAhaba jI mahArAja kI kalpanA, saMgaThana- yogyatA aura athaka parizrama kA phala hai / sAhaba jI mahArAja sUryodaya se bahuta pahale satsaMga ke cabUtare para A jAte haiM / usa samaya vahA~ 'saMtoM' ke 'zabda' gAye jAte haiM / phira 8 ra 9 baje ke bIca ve satsaMga-hAla ke eka hisse meM ciTThI-patrI aura dUsare kAmoM ko nipaTAne ke lie do-DhAI ghaMTe baiThate haiM / dopahara ke bhojana aura kucha ArAma karane ke bAda maoNDala iMDasTrIz2a aura kArakhAnoM kA kAma dekhate haiM aura phira zAma ko satsaMga ke cabUtare para grAkara satsaMgiyoM ko apane satsaMga kA avasara dete haiM / isa samaya jaisA ki subaha ke satsaMga aura kaoNrespaoNnDensa meM hotA hai, dUsare dUsare loga bhI AyA karate haiM aura aksara dhArmika yA anya viSayoM para sAhaba jI mahArAja se tarka-vitarka karate haiM / satsaMga kA cabUtarA bahuta hI bar3A hai| usa para pA~ca haz2Ara se jyAdA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 111 AdamI eka sAtha baiTha sakate haiN| AvAz2a ko bulaMda karane vAle lAuDa spIkara-yaMtra ke bhoMpU kaI jagahoM para lage haiM, jisase sAhaba jI mahArAja ke vacana sabhI ke kAnoM taka pahu~ca jAte haiM / satsaMga ke avasara para aksara jo bahaseM chir3a jAtI haiM ve sunane ke lAyaka hotI haiN| sAhaba jI mahArAja kaThina se kaThina bAta ko bhI sIdhe-sAde zabdoM meM isa taraha samajhAte haiM ki vaha grAsAna mAlUma hotI hai / yaha to huI sAhaba jI mahArAja kI mAmUlI dinacaryA / isake alAvA zrAgantukoM se milanA, dayAlabAga aura grAgare meM honevAlI sabhA susAiTiyoM meM aksara zarIka honA, vyAkhyAna denA, sabhApati bananA, pustakeM par3hanA, pustakeM likhanA ityAdi bhI sAhaba jI mahArAja ke hara roz2a ke kAma hai / bIca-bIca meM ve deza-bhramaNa ke lie yA dUsare zaharoM meM sArvajanika kAmoM ke lie jAyA karate haiN| taba dayAlabAga sUnA ho jAtA hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 sarasvatI [bhAga 38 diyAlabAg2a kI imAratoM kA eka vihaGgama dRzya sAhaba jI mahArAja ke sAtha mujhe tIna-cAra bAra dera isI se unake race dayAlabArA meM sarvAMga-saMdaratA dikhAI dera taka bAteM karane kA saubhAgya prApta huA hai / agara koI detI hai|| qhAsa kAma na huA to z2arA cintA-sI ho jAtI hai ki pahalI janavarI 1936 kA prabhAta thaa| maiM pichale dina | kisa viSaya para bAta-cIta kI jAya / lekina sAhaba jI mahA- AdhI rAta ke samaya purAne sAla ko tAjamahala ke cabUtare rAja svayaM aise AdamI ke peTa se dhIre-dhIre bahuta-sI bAteM para bidA bolakara, kucha mitroM ke sAtha moTara meM baiTha, | nikalavA lete haiN| unake sAtha sAdhAraNa viSayoM para bAteM bhagavAn kRSNa ke janma sthala mathurA meM naye sAla kA karate samaya yaha samajhanA kaThina hotA hai ki ve eka dharma- svAgata karane gayA thaa| subaha hote hote maiM dayAlabAga guru bhI haiM, kyoMki satsaMga ke cabUtare para virAjamAna lauTa aayaa| mu~ha-hAtha dhokara maiM apane mitroM se milane hokara paramAtmA aura jIvAtmA ke praznoM para prakAza gayA aura unase sunA ki sAhaba jI mahArAja ko 'sara' / DAlanevAle, jaTila se jaTila AdhyAtmika pacar3oM ko kI upAdhi milI hai| qhuzI huI Azcarya huaa| socA sulajhAnevAle, rAdhAsvAmI-mata ke vartamAna nAyaka sAhaba ki kyA aba sAhaba jI mahArAja, sAhaba jI mahArAja jI mahArAja dUsare avasaroM para kala-purje, khetI-siMcAI, 'sara' AnaMdasvarUpa ke nAma se prasiddha hoMge, eka dharma guru maz2adUra-kAraqhAne ityAdi se sambandha rakhanevAle viSayoM para sAMsArika prabhutA ke aAbharaNa se AbhUSita hoMge ! phira bhI eka anubhavI saMsArI kI taraha bAteM karate hue apanI socA ki isameM Azcarya hI kyA hai, sAhaba jI mahArAja U~cI-tulI rAya de sakate haiN| ve ekAMgI nahIM haiM, aura kI yahI to vizeSatA hai| vilAyata ke mahAkavi zelI Shree Sudhammaswami Gyanbhandar-Umara Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] sAhaba jI mahArAja aura unakA dayAlabArA casti COM KGibe ASTER ' dayAlabAga ke skaautt| zrI sAhaba jI mahArAja bIca meM paMDita zrIrAma vAjapeyI aura isa lekha ke lekhaka mahodaya ke sAtha baiThe hai / ] ne grAkAza meM U~ce ur3anevAlI phira bhI loTakara pRthvI para hI yA TikanevAlI lAvA lI lAvA cir3iyA ke bAre meM kahA hai--lAvA cir3iyA aApasa meM bahuta kucha milatajulate hue 'svarga' aura 'svabhavana', donoM sthAnAM. se sambandha rakhatI hai| kavikula samrATa kAlidAsa ke abhijJAnazAkuntala' nAmaka amara kAvya kI pAlocanA karate hue antarjAtIya khyAti prApta kavivara ravIndra ne kahA hai ki isa kAvyazreSTha meM mAlUma nahIM rAdhAsvAmI hAI skUla kI phuTabAla TIma ke khilAr3I jinhoMne san 1934-35 meM hotA ki bhUloka kahA~ .phuTabAla lIga kapa ko jItA / ] aura kaise parivartita hokara svaloka bana gyaa| ina mahAkaviyoM saMsAra ke sAtha milAte haiM aura dharmApadeza ke sAtha sAtha ke uparyukta kathana sAhaba jI mahArAja ke sambandha meM bhI lAgU saMsAra meM acchI taraha rahanA aura calanA sikhAte haiM / haiM. kyoMki ve bhI apane jIvana meM sUkSma adhyAtma ko sthala Shree Sudhar hoe swami Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com phA . .
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-samIkSA : kucha vicAra mUlagujarAtI lekhaka, zrI kAkA sAhaba kAlelakara anuvAdaka-zrI hRSIkeza zarmA zrIyuta kAkA sAhaba sAhitya ke acche marmajJa haiN| isa lekha meM unhoMne yaha batAyA hai ki yaha jarUrI nahIM hai ki pUrvAcAryoM ne jina nava rasoM kA vivecana kiyA hai, hama unake vahI nAma aura utanI hI saMkhyA maaneN| rasoM kA saMskAra gara soceM to sahaja meM hI yaha patA prANi-mAtra meM strI-puruSa kA eka-dUsare kI tarafa laga jAyagA ki sAhitya, saMgIta zrAkarSaNa hotA hai| sRSTi ne isa khiMcAva ko itanA adhika aura kalA, ina tInoM ke hI bhAvanA- unmAdakArI banAyA hai ki isake Age manuSya kI tamAma / kSetra hone se inake bhItara eka hI hoziyArI, sArA sayAnapana aura saMyama gAyaba ho jAtA hai| vastu samAI huI hai| isa vastu kA aise AkarSaNa ko uttejana denA Avazyaka hai yA nahIM, hama 'rasa' kahate haiN| prAcIna isa prazna ko hama yahA~ cher3anA nahIM caahte| para isa sAhityAcAryoM ne rasa kA vivecana kaI rItiyoM se kiyA hai| AkarSaNa aura prema ke bIca meM jo sambandha hai use hameM saMgIta meM rAga aura tAla ke anusAra rasa badalate hue dekhe acchI taraha samajha lenA caahie| strI aura puruSa ke gaye haiN| citrakalA meM nava rasoM ke bhinna-bhinna prasaMga tUlikA Apasa ke AkarSaNa meM yathArtha meM eka-dUsare ke prati prema ke sahAre citrita kiye jAte haiN| rekhAoM-dvArA tathA vividha hotA hai yA yoM hI ve ahaM prema ko tRpti ke sAdhanarUpa ekaraMgoM ke sAhacarya se rasa vyakta kiye jAte haiM / parantu sAhitya, dUsare ko dekhate haiM, pahale isakA nizcaya karanA caahie| saMgIta aura citrakalA kI sAmUhika dRSTi se yA jIvana-kalA sRSTi kI racanA hI kucha aisI hai ki kAma-vRtti kA prArambha kI samasta sArvabhaumika dRSTi se rasa kA aba taka kisI ne ahaM-prema arthAta vAsanA se hotA hai| lekina kAma agara vivecana nahIM kiyA hai| sAhityAcAryoM ne jo kucha vivecana dharma ke patha se cale to vaha vizuddha prema meM pariNata ho kiyA hai use dhyAna meM rakhakara aura usakA saMskAra kara jAtA hai| vizuddha prema meM aAtma-vilopana, sevA aura usako aura bhI adhika vyApaka banAne kI AvazyakatA hai| prAtma-balidAna kI hI pradhAnatA rahatI hai| kAma vikAra ... yaha z2arUrI nahIM hai ki pUrvAcAryoM ne jina nava rasoM kA hai| prema ko koI vikAra nahIM kahatA; kyoMki usake pIche vivecana kiyA hai, hama unake vahI nAma aura utanI hRdaya-dharma kI udAttatA rahatI hai| yahA~ dharma se rUr3hi-dharma hI saMkhyA mAna leN| hamAre saMskArI jIvana meM kalAtmaka yA zAstra-dharma se hamArA tAtparya nahIM hai, kintu aAtmA ke rasa kauna-kauna-se haiM, aba isakI svataMtratApUrvaka chAnabIna svabhAvAnusAra prakaTa hue hRdaya-dharma se hai| honI caahie| __ zRMgAra prArambha meM bhoga-pradhAna hotA hai| para hRdayazRMgAra aura prema dharma kI rAsAyanika kriyA se vaha bhAvanA-pradhAna bana jAtA - hamAre yahA~ zRMgAra-rasa 'rasarAja' kI upAdhi se alaMkRta hai| yaha rasAyana aura pariNati hI kAvya aura kalA kA kiyA gayA hai / vaha saba rasoM kA saratAja mAnA gayA hai| viSaya ho sakatI hai| prAcIna nATyakAroM ne jisa prakAra para bAta vAstava meM aisI nahIM hai| ise sarvazreSTha rasa nahIM nATaka meM raMga-maMca para bhojana karane kA dRzya dikhalAne kA kaha skte| niSedha kiyA hai, usI prakAra unhoMne bhoga-pradhAna zRMgArI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] rasa-samIkSA : kucha vicAra ceSTayoM ko bhI khullamakhullA batalAne kI roka-thAma kara dI vIra-rasa hai| yaha to koI nahIM kahatA ki nATya-zAstrakAroM ko vIra-rasa bhI apane zuddha rUpa meM Atma-vikAsa ko khAne-pIne Adi se ghRNA thii| deha-dharma ke anusAra ina sUcita karatA hai| sAmAnya svastha sthiti meM rahanevAlA vastuoM ke prati svAbhAvika AkarSaNa to rahegA hI, para manuSya apane aAtma-tattva ko prakaTa nahIM kara sakatA, kyoMki ye prasaMga aura ye AkarSaNa kalA ke viSaya nahIM ho skte| yaha zarIra ke sAtha ekarUpa hokara rahatA hai| jaba kisI kalAkRti meM ina vastuoM ke lie kAI sthAna nahIM hai, asAdhAraNa prasaMga ke kAraNa kharI kasauTI kA samaya AtA hai yaha siddha karane ke lie kisI taraha kI vairAgyavRtti kI taba manuSya apane zarIra ke bandhana se U~cA uThatA hai| z2arUrata nahIM / hamameM sirpha yatheSTa saMskAritA honI caahie| isI meM vIra-rasa kI utpatti hai| ..' madhya-yorapa ke eka mitra ne vigata mahAyuddha ke bAda kI vIra-rasa meM pratipakSI ke prati dveSa, krUratA, usake girI huI dazA kA varNana karate hue likhA thA ki aba sAmane ahaMkAra kA pradarzana Adi Avazyaka nahIM hai| vahA~ bhojana ke aAnanda para bhI kavitAyeM banane lagI loka-vyavahAra meM bahuta bAra ye hIna bhAvanAyeM maujUda rahatI haiN| hamAre nATyazAstra meM zRMgAra-ceSTAtroM ke prati saMyama haiN| kabhI kabhI zAyada ye z2arUrI bhI ho par3atI haiM; lekina rakhane kA jo izArA hai usakI aba yorapa ke acche se yaha z2arUrI nahIM hai ki sAhitya meM inakA sthAna ho hii| acche kalA-rasika prazaMsA karane lage haiN| sAhitya kucha vAstavika jIvana kA sampUrNa phoTogrAfa nahIM ____ hama prema-rasa kA zuddha varNana bhavabhUti ke 'uttara- hotA / jitanI vastuoM kI tarafa dhyAna khIMcanA Avazyaka rAmacarita' meM pAte haiN| 'zAkaMtala' meM prema ke prAthamika hotA hai, sAhitya meM unhIM kI carcA kI jAtI hai / iSTa zRMgAra kA svarUpa bhI hai aura anta kA pariNata zuddha rUpa vastu ko Age rakhanA aura aniSTa vastu ko dabAnA sAhitya bhI hai / saca pUcho to prema ko hI 'rasarAja' ko padavI se tathA kalA kA dhyeya hai| isa puraskAra aura tiraskAra ke vibhUSita karanA caahie| zRMgAra ko to kevala usakA bagaira kalA kA ThIka ThIka vikAsa nahIM hone paataa| Alambana-vibhAva kaha sakate haiN| zRMgAra ke varNana se sAhitya meM vIra-rasa ko jina cIz2oM se hAni pahu~catI ho manuSya kI cittavRtti sahaja meM hI uddIpita kI jA sakatI unheM sAhitya meM se nikAla DAlanA caahie| tabhI vaha hai| isa sahaliyata ke kAraNa sabhI dezoM aura sabhI kAla kalApUrNa sAhitya hogaa| meM kalAmAtra meM zRMgAra-rasa kI pradhAnatA pAI jAtI hai| zaurya aura vIrya jaise RtuoM meM vasaMta, usI taraha rasoM meM zRMgAra unmAda- loka-vyavahAra meM bhI vIra-rasa eka sImA taka Aryatva kArI hotA hai / jisa taraha logoM kI yA vyakti kI khuzAmada kI apekSA to rakhatA hI hai| pazuoM meM joza hotA hai, karake bAtacIta kA rasa bar3I AsAnI se nibhAyA jA para vIrya nahIM hotaa| jaba joza meM Akara Ape se bAhara hote sakatA hai, usI taraha zRMgAra-rasa ko jAgRta karake bahuta haiM, ve Apasa meM aMdhAdhaMdha lar3a par3ate haiN| yahI unakI pazutA aochI pU~jI ke Upara aAkarSaNa karanevAlI kRti kA nirmANa hai| para kahIM z2arA-sA bhI bhaya kA saMcAra unameM huaA ki kiyA jA sakatA hai| apanI duma dabAkara bhAgane meM unheM dera nahIM lagatI, aura ___sacce prema-rasa meM apanA vyaktitva khokara 'dUsare ke bhaya kI lajjA kA bhAva to ve jAnate hI nhiiN| bhaya kI sAtha tAdAtmya bhAva (sampUrNa abheda-bhAva) kA anubhava lajjA to AtmA kA guNa hai| jAnavaroM meM isakA vikAsa nahIM karanA hotA hai| isI lie usameM Atma-vilopana aura hotA / Aveza ho yA na ho; lekina tIvra kartavya-buddhi ke sevA kI pradhAnatA hotI hai| prema to AtmA kA guNa hai| kAraNa athavA Aryatva ke vikasita hone se manuSya bhaya para ataH deha ke Upara usakI hamezA vijaya hotI hai| prema, vijaya pA letA hai| Alasya, sukhopabhoga, bhaya, svArthahI AtmA hai| amara prema se prAtmA kabhI bhinna nahIM hai| ina sabakA tyAga kara, deha-rakSA kI cintA se nirmukta ho, isa bAta kI sabhI premiyoM, bhaktoM aura vedAntI darzanakAroM jaba manuSya apanA balidAna karane ke lie taiyAra ho jAtA hai ne spaSTa ghoSaNA kI hai| tabhI vaha jar3a ke Upara apanI deha para vijaya pAkara AtmaShree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 sarasvatI guNoM kA utkarSa sthApita karatA hai| aisA vIra-karma, aisI vIra-vRtti dekhanevAle yA sunanevAle ke hRdaya meM vIrabhAva ko jAgRta karatI hai, aura isI meM vIra rasa kA AkarSaNa aura usakI saphalatA hai / hamAre pAsa koI rakSaka vIra puruSa khar3A hai, isalie hama befikra haiM, sahI-salAmata haiM, bhaya kA koI kAraNa nahIM; isa taraha kI tasallI durbaloM aura abalAoM ko 'hotI hai / ise kucha vIra rasa kA sarvocca pariNAma nahIM kaha sakate / jisa z2amAne meM manuSya apanI deha kA moha karanevAlA, phU~ka-phU~ka kara qadama rakhanevAlA aura gharaghusA bana jAtA hai, usa z2amAne meM vaha vIroM kA bakhAna kara aura unheM bahAdurI kI sabase U~cI coTI 'evaresTa para car3hAkara unhIM ke hAthoM apanA trANa mAnatA hai / aisoM ke samAja meM vIra rasa kI aura vIra kAvya kI jo cAhanA hotI hai, jo pratiSThA hotI hai isa para se yaha nahIM samajha liyA jAnA cAhie ki usa samAja meM zrAryatva kA utkarSa hone lagA / jaba THE meM lokamAnya tilaka para muqaddamA cala rahA thA taba vahA~ ke sAre mila-majUra daMgA karane para utArU ho gaye the / * unakI halacala se ghabarAkara madhyama varga aura vyApArI varga ke kaI loga gharoM ke aMdara jA ghuse| jaba usa halacala kA damana karane ke lie sarakArI fauja AI taba use dekha vahI loga mAre qhuzI ke hurre - hurre kI jayadhvani karane lage aura apane hAthoM ke rUmAla uchAlane lage / unhoMne una sainikoM kA saharSa svAgata kiyA aura usa vakta unake mukha se jo 'vIra - gAna' nikalA usase usa samAja meM kucha vIratva kA bhAva jAgRta nahIM huaa| yaha hamArI khoM dekhI ghaTanA hai, aura isI lie usakA asara hamAre dila para gaharI chApa DAla cukA hai / vIra rasa kI qadra vIra kareM, yaha eka bAta hai aura zaraNAgata jana kareM, yaha dUsarI bAta hai| jo vIra hai vaha vIra rasa ko hamezA vizuddha aura prAyacita rakhane kI ceSTA karatA hai / zrAzraya-parAyaNa vyakti ke apanI prANa-rakSA ke lie Atura hone ke kAraNa usameM zrArya-anArya-vRtti kA viveka nahIM rahatA / apane rakSaka ke prati 'nAthaniSThA' rakhakara usake tamAma guNa-doSoM ko samAna bhAva se ujjvala hI dekhatA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 vIra-vRtti aura vaira-vRtti duHkha kI bAta hai ki vIra-vRtti meM se kabhI kabhI vairavRtti bhI jAgRta hotI hai| isakA koI ilAja na dekhakara Arya dharmakAroM ne isakI maryAdA bA~dha dI hai- "maraNAntAni vairANi" / duzmana ke marane ke bAda usakI lAza ko paira se ThukarAnA, usake jisma ke Tukar3e Tukar3e karavA DAlanA, usake sage-sambandhiyoM yA zrAzritoM ko dara-dara kA bhikhArI banAnA, unakI durdazA karanA aura unakI nAtha striyoM kI beijjatI karanA, yaha saba eka Arya vIra ke lie zobhAvaha nahIM hai / isase kucha mRta zatru kA apamAna nahIM hotA; ulaTe apane vIratva ko hI baTTA lagatA hai / sacce vIra puruSa yaha bAta bhalI bhA~ti jAnate haiM / zrAryasAhityAcAryoM, kaviyoM aura kalAkAroM ne pukAra kA yahI kahA hai ki zatrutA hI karo to vaha bhI apanI barAbarI ke kisI zatru ko khoja kara karo, aura use harAne ke bAda usakI ijz2ata karake usakI pratiSThA banAye rakkho, aura isa taraha apanA gaurava bar3hAyo / vIra-vRtti kA paricaya manuSya ke hI virodha meM nahIM diyA jAtA, balki sRSTi ke kupita hone para bhI manuSya apanI usa vRtti ko vikasita kara sakatA hai / jaba zatru sAmane naMgI talavAra liye khar3A huA hai taba apane bacAva ke lie mujhe apanI sArI tAqata baTora kara usakA mukkAbilA karanA hI hogaa| isa mauke para agara maiM lar3AkU vRtti na rakkhU~ to jAU~ kahA~ ? siMhagar3ha kI dIvAra para car3hakara udayabhAnu ke sAtha saMgrAma karanevAle tAnAjI kI senA jaba himmata hArane lagI taba tAnAjI ke mAmA sUryAjI ne dIvAra se nIce utarane kI rassI turaMta kATa DAlI thI / amerikA pahu~cane ke bAda speniza vIra naiMDo korTez2a ne apane jahAz2a jalA diye the / isa prakAra jaba pITha pheranA asaMbhava ho jAtA hai taba zrAtmarakSA kI vRtti vIra-vRtti kI sahAyaka bana jAtI hai| jise apanI jAna z2yAdA pyArI hotI hai vahI isa mauke para adhika zUra bana jAtA hai / parantu jaba koI manuSya pAnI meM Daba rahA ho athavA jalate hue ghara ke andara se kisI asahAya bAlaka ke cIkhane kI AvAz2a sunAI par3a rahI ho, usa samaya apane bacAva kI, jIvana ke jokhima kI, z2arA bhI paravA na karate hue koI tejasvI puruSa apane hRdaya dharma kA vafAdAra banakara pAnI www.umaragyanbhandar.com
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'saMkhyA 2] rasa-samIkSA : kucha vicAra 117. meM yA dhadhakatI huI Aga meM kUda par3atA hai taba vaha apanI .bIbhatsa vIra-vRtti kA parama utkarSa prakaTa karatA hai| mAfI mA~ga yoddhA meM lahU, mAMsa aura zarIra ke chinna-bhinna avayavoM kara jIne kI apekSA phA~sI para car3ha jAnA manuSya z2yAdA ko dekhane kI Teva honI hI cAhie / duHkha aura vedanA pasaMda karatA hai| karor3oM rupaye kI lAlaca ke vaza meM na apane hoM yA parAye, unheM sahana karane kI zakti bhI usameM hokara kevala nyAyabuddhi ko jo manuSya pahacAnatA hai vaha bhI honI cAhie / zastra-kriyA karanevAle DAkTaroM meM bhI apane alaukika vIratva kA paricaya detA hai| isa duniyA isa zakti kA rahanA Avazyaka hai| loha kI dhAra ko kA cAhe jo ho, para antarAtmA kI AvAz2a ko be-vafA dekhakara kucha logoM ko cakkara kyoM A jAtA hai, ise maiM nahIM hone dUMgA, aisI vIra-dhIra-vRtti jisa manuSya meM svAbhA- aba taka samajha nahIM sakA huuN| mujhe svayaM mAMsa kATate yA vika hotI hai vaha vIrezvara hai| zastra-kriyA karate dekhakara kisI kisma kI becainI nahIM - kisI baha-beTI yA strI kA apaharaNa karate samaya mAlama hotii| phira bhI vIra-rasa ke varNana ke silasile meM bhI kaI eka badamAza-guNDe vikAra ke vaza hokara apanI jaba raNanadI ke varNana bA~catA hU~ taba usameM se jugupsA ko asAdhAraNa bahAdurI vyakta karate haiM / bar3e bar3e DAkU bhI apanI chor3akara dUsarA bhAva paidA hI nahIM hotaa| khUna ke kIcar3a jAna hathelI para rakhakara gharoM meM seMdha lagAte haiM athavA lUTa- aura usameM utarAte hue nara-ruNDoM ke varNana se vIra-rasa ko mAra macAte haiM. aura jaba pakar3e jAte haiM. pulisa bhale hI kisI taraha poSaNa milatA hai, yaha aba taka merI samajha meM unheM prANAnta kaSTa pahu~cAve, ve apane SaDyaMtra kA bheda nahIM AyA hai| yuddha meM jo prasaMga anivArya haiM unameM se nahIM btlaate| unakI yaha zakti hameM Azcarya-cakita manuSya bhale hI guz2are; kintu jugupsita ghaTanAoM kA rasapUrNa z2arUra kara sakatI hai, para zarIfa logoM kA dhana-haraNa varNana karake usI meM aAnanda manAnevAle logoM ke yA para-strI kA apaharaNa karane kI nIcAtinIca vRtti se ko to vikRta hI kahanA cAhie / manuSya ko khaMbhe se bA~dhaprerita bahAdurI kI koI Arya-puruSa kadra nahIM krtaa| kara, usake Upara alakatarA kA abhiSa kU loga bhArI se bhArI DAke DAlakara mile hue dhana jalA denevAle aura usakI prANAnta cIkha sunakara khuza kA eka bhAga apane Asa-pAsa ke pradeza ke garIba logoM honevAle bAdazAha nIro kI birAdarI meM hama apanA zumAra meM bA~Ta dete haiM aura isa prakAra lokapriya banakara apane kyoM karAyeM ? pakar3anevAloM ko harA dete haiM / kabhI kabhI aise DAkU aura vIra kathAyeM kaise par3heM? luTere kucha qhAsa qhAsa samAja-kaMTaka logoM ko naSTa kara vIra-rasa manuSya-dveSI nahIM hai| vaha parama kalyANakArI, aura unakA sarvasva lUTakara g2arIboM ko bhayamukta bhI samAja-hitakArI aura dharmaparAyaNa AryavRtti kA dyotaka hai| kara dete haiN| isase bhI kRpaNa janatA aise logoM kI duSTatA usakA rUpa yahI honA cAhie / vIra-rasa ke poSaNa aura ko bhUla kara unake guNoM kA bakhAna karane lagatI hai| yaha saMrakSaNa kA bhAra vIroM ke hI hAtha meM honA cAhie / vIrakAma cAhe jitanA svAbhAvika kyoM na ho, phira bhI isase vRtti ko pahacAnanevAle kavi, cAraNa aura zAyara jude haiM, samAja kI unnati hotI hai, aisA hama kabhI nahIM kaha skte| aura apanI rakSA kI talAza meM rahanevAle kAyara aura maryAdApuruSottama rAmacandra jI kI "pAlyA hi kRpaNA Azrita jude haiM / janAH" yaha ukti prajA ke gaurava ko nahIM bddh'aatii| jisase . purAne z2amAne kI bhalI burI saba vIra-kathAtroM ko hama loka-hRdaya unnata nahIM ho sakatA, aisI kRti meM se zuddha par3heM z2arUra, unheM aAdara ke sAtha bA~ceM, kintu inameM se hama 'vIra-rasa kA udgama hotA ho, seA bhI nahIM kahA jA sktaa| purAnI preraNA nahIM le sakate / una logoM kA vaha prAcIna akelI himmata aura sarafarozI vIra-rasa nahIM hai aura zatru ko saMtoSa hameM apane lie tyAjya hI samajhanA cAhie / jIvana . berahamI se aMga-bhaMga karane meM, usake Azrita janoM kI faz2Ihata meM vIratA ke naye AdarzoM ko svataMtra rUpa se vikasita karake, karane meM vaira-vRtti kI tRpti bhale hI ho jAya; isameM na to zUratA aura unake lie Avazyaka poSaka tattva prAcIna kathAoM meM hai, na vIratA hai, na dhIratA hai aura AryatA to hogI hI kahA~ se| se jitanI mAtrA meM mila sake utane avazya hI prApta kiye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ . sarasvatI .. . . [bhAga 38 jAne cAhie; parantu vIra-rasa ke krUra yA jIvanadrohI AdarzoM - karuNa-rasa hI rasa-samrATa hai, aura yaha Avazyaka nahIM hai meM hama phisala na jAyeM / agara jIvana meM se vIratA calI ki isa rasa meM zoka kA bhAva honA hI cAhie / vAtsalyagaI to vaha usI kSaNa se sar3ane lagatA hai aura anta meM rasa, zAMta-rasa aura udAtta-rasa, ye karuNa ke hI jude jude usameM eka bhI sadguNa nahIM TikatA, yaha hameM nahIM bhUlanA pahalU haiN| bAkI anya saba rasa, anta meM jaise sAgara meM caahie| nadiyA~ samA jAtI haiM vaise hI, isa rasa meM lIna ho jAte haiN| ___ Adhunika yuga ke kalAkAroM ke agraNI zrI ravIndranAtha eka mitra ne ina saba rasoM ke lie "samAhita rasa" kA ThAkura ko eka bAra jApAna meM eka aisA sthAna dikhAyA nAma sUcita kiyA, jo mujhe bahuta ThIka uuNcaa| para isameM gayA thA, jahA~ jApAnI vIra kaTa mare the| usa sthAna aura zaka hai ki bhASA meM yaha sikkA cala sakegA yA nhiiN| saca usa ghaTanA para apanI pratibhA kA prayoga karake koI bhAva- pUchA jAya to saba rasoM kI pariNati yoga meM hI hai| yoga arthAt samAdhi-samAdhAna--sarvAtma ekatA kA bhAva / thaa| vizvakavi ne vahIM jo do paMktiyA~ likhakara de dI anta meM kalA meM se yahI vastu niklegii| yaha yoga hI thIM, jo bhAratavarSa ke mizana aura mAnava-jAti ke bhaviSya kalA kA sAdhya aura sAdhana hai| durbhAgya kI bAta hai ki kI zobhA bar3hAnevAlI thIM, unakA bhAva yaha hai ki "do yoga kA yaha vyApaka artha aAja-kala kI bhASA meM svIkAra bhAI gusse meM Akara apanI manuSyatA ko bhUla gaye aura nahIM kiyA jaataa| nAka pakar3akara, palathI mArakara aura unhoMne bhU-mAtA ke vakSaHsthala para eka-dUsare kA khUna dera taka nIMda lekara baiThe rahanA aura bhUkhoM maranA hI logoM bahAyA / prakRti ne yaha dekhakara aosa ke rUpa meM apane A~sU kI dRSTi meM 'yoga' raha gayA hai|| bahAye aura manuSya-jAti kI isa raktaraMjita hayA ko harI hamAre sAhityakAroM ne karuNa-rasa kA bahuta sundara harI dUba se DhA~ka diyaa|" zAntipriya, ahiMsAparAyaNa, vikAsa kiyA hai| kAlidAsa kA 'aja-vilApa' athavA sarvodayakArI, samanvayapremI saMskRti kA vIrarasa to tyAga ke bhavabhUti kA uttararAmacarita karuNa-rasa ke uttama se uttama rUpa meM hI prakaTa hogaa| Atmavilopana, AtmadAna hI namUne mAne jAte haiN| bhavabhUti jisa samaya karuNa-rasa kA jIvana kI saccI vIratA hai / isake asaMkhya bhavya prasaMga kalA rAga cher3atA hai, usa samaya patthara bhI rone lagatA hai aura ke varNya viSaya ho sakate haiN| ye prasaMga kalA ko unnata vajra kA hiyA bhI pighalakara cUra cUra ho jAtA hai| karuNakarate haiM aura prajA ko jIvana-dIkSA dete haiN| Aja-kala ke rasa hI manuSya kI manuSyatA hai| phira bhI yaha z2arUrI nahIM kalAkAra jIvana ke isa pahalU' ko vizeSa rUpa se vikasita hai ki karuNa-rasa kA upayoga sirpha strI-puruSa ke pArasparika karate haiM yA nahIM, isakI jA~ca maiM aba taka nahIM kara sakA viraha-varNana meM hI ho / mAtA kA apane bAlaka ke hU~, phira bhI maiM itanA to jAnatA hU~ ki yadi bhaviSya kI lie yA kisI kA apane mitra ke lie vilApa karanekalA isa dizA kI tarapha agrasara huI to nikaTa bhaviSya meM mAtra se bhI karuNa-rasa kA kSetra saMpUrNa nahIM hotaa| anantavaha bahuta bhArI tarakkI asAdhAraNa unnati-kara sakegI, kAla se, hara eka yuga meM aura hara eka deza meM, pratyeka aura samAja-sevA bhI isa ke hAthoM apane Apa hogii| samAja meM kisI na kisI kAraNa se, mahAn sAmAjika .. eko rasaH karuNa eva anyAya hote A rahe haiN| haz2AroM aura lAkhoM loga isa jaba bhavabhUti ne 'rasa eka hI hai aura vaha karuNA hai anyAya ke bali ho rahe haiN| ajJAna, dAridraya, ucca-nIca aura aneka rUpa dhAraNa karatA hai' yaha siddhAnta sthira kiyA bhAva, asamAnatA, mAtsarya aura dveSa ityAdi aneka kAraNoM taba usane karuNa, zabda ko utanA hI vyApaka banAyA jitanA se aura binA kAraNa bhI manuSya manuSya para atyAcAra kara ki kalA zabda hai / jahA~ hRdaya komala ho, unnata ho, rahA hai| use gulAma banA rahA hai, cUsa rahA hai aura sUkSmajJa ho yA udAtta ho, vahA~ kAruNya kI chaTA AyegI apamAnita kara rahA hai| ye sabhI prasaMga karuNa-rasa ke svaabhaahii| kAruNya kI samabhAvanA yA samavedanA sArvabhauma hotI vika kSetra haiN| hai| isake dvArA hama vizvAtmaikya taka pahu~ca sakate haiN| nala rAjA ke haMsa ko pakar3ane yA ekAdha siMha ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa- samIkSA : kucha vicAra saMkhyA 2] nandinI gau ke dhara dabocane ke duHkha kA varNana hamAre kaviyoM ne kiyA hai| eka niSAda ne krauMca pakSI ke jor3e meM se eka ko bANa se bheda DAlA to vAlmIki kI zApavANI ne sArI duniyA ke hRdaya ko bhedakara isa anyAya kI tarafa usakA dhyAna khiiNcaa| itanA hote hue bhI pazupakSiyoM kA yA gAya-bhaiMsa kA sAmudAyika duHkha abhI taka kisI ne gAyA hai, aisA mana meM vicAra uThatA bhI nahIM hai| madhyama varga ke loga vidhavAoM ke duHkhoM kA kucha varNana karane lage haiM; para isameM bhavabhUti kA projaguNa yA vAlmIki kA puNya - prakopa vyakta nahIM huA / karuNa rasa kA sara jitanA honA cAhie utanA nahIM huA / zrataeva hRdaya kI zikSA aura hRdaya dharma kI pahacAna apUrNa hI rahI hai| aura isI se gAMdhI jI jaisA vyakti aspRzyatA ke * kAraNa apane hRdaya kA kSobha prakaTa karatA hai, phira bhI samAja ke hRdaya para usakA kAfI asara nahIM par3atA; adhikAMza meM vaha achUta hI rahatA hai / karuNa rasa meM kevala hRdaya kA pighalanA hI paryApta nahIM hai; hRdaya meM Aga laganI cAhie aura usase jIvana meM AmUla krAnti ho jAnI cAhie / jIvana ke hara eka vyavahAra ke lie hRdaya- dharma manuSya ko eka naI kasauTI taiyAra karanI cAhie / hAsya rasa agara yaha kaheM ki prAcIna logoM ko hAsya rasa kI vAstavika kalpanA taka nahIM thI to isameM koI jyAdA atizayokti nahIM hai / U~ce darje kA hAsya rasa saMskRtasAhitya meM bahuta hI kama pAyA jAtA hai| usameM jahA~tahA~ narama vacana aura sundara cATUktiyA~ to bikharI par3I haiM; aura yaha apanI saMskRti kI vizeSatA hai / hAlA~ki aba hamAre sAhitya meM bhI hAsya rasa ke aneka saphala prayoga hone lage haiM, phira bhI yahI kahanA par3atA hai ki nATakoM meM pAyA jAnevAlA hAsya rasa abhI bahuta sastA ' aura sAdhAraNa koTi kA hai| hamAre vyaMgya citroM meM aura prahasanoM meM pAyA jAnevAlA hAsya rasa Aja bhI adhikAMza meM nimna zreNI kA hai / Aja-kala prIti-sammelanoM meM hAsya aura vIra rasa ke hI prayoga adhika kiye jAte haiM; kyoMki unameM saphalatA bagaira vizeSa mehanata ke mila jAtI aura anAyAsa hI unakI taiyArI kI jAtI hai| una para Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 119 tAliyA~ bhI khUba piTa jAtI haiN| isase kalA kI pragati nahIM hotI aura prajA saMskAra-samartha bhI nahIM bntii| adbhuta kA AviSkAra hamAre kalAkAroM ne adbhuta rasa kA vikAsa kisa rIti se kiyA hai, yaha mujhe mAlUma nahIM hai / para mere mata meM adbhuta rasa kI utpatti bhavyatA meM se honI cAhie / anyathA manuSya jitanA adhika jJAna meM rahegA hara eka cIz2a utanI hI use adbhuta mAlUma hogI / adbhuta kA rUpa hIM aisA hotA hai ki usake zrAge kalA kA sAdhAraNa vyAkaraNa stambhita ho jAtA hai| vijayanagara kI grAMsapAsa kI pahAr3iyoM meM bar3I-bar3I zilAoM ke jo Dhera par3e hue haiM unameM kisI taraha kI vyavasthA yA samarUpatA nahIM hai, aura vahA~ isakI AvazyakatA bhI nahIM dIkhatI / sarovara kA zrAkAra, meghoM kA vistAra, nadI kA pravAha - inameM kauna kisI taraha kI vyavasthA kI apekSA rekha sakatA hai ? bhavya vastu apanI bhavyatA dvArA hI sarvAGgapUrNa hotI hai| nahara kA vyAkaraNa nadI ke lie lAgU nahIM hotA / upavana kA racanA - zAstra mahAn saghana vana ke lie upayogI nahIM hotA / jo kucha bhI bhavya, vizAla, vistIrNa, udAsa, unnata aura gUr3ha hai vaha ananta kA pratirUpa hai, aura isI lie yaha apanI sattA se atyanta ramaNIya hai| mahAkavi tulasIdAsa ne kahA hai ki 'samaratha ko nahiM doSa gusAI' vaha yahA~ naye artha meM kalA ke sUtra rUpa meM hI adhika susaMgata mAlUma hotA hai / adbhuta, raudra aura bhayAnaka adbhuta, raudra aura bhayAnaka ina tInoM rasoM kA udgama eka hI jagaha se hai / hRdaya kI bhinna-bhinna pratibhUtiyoM ke kAraNa hI usake jude-jude nAma pdd'e| jaba zakti ke zrAvirbhAva se hRdaya daba jAtA hai, apanI lajjA kho baiThatA hai, taba bhayAnaka rasa kA nirmANa hotA hai| sira para laTakatI huI eka U~cI caTTAna ke nIce hama khar3e hoM to usa samaya hamAre mana yaha vizvAsa to rahatA hai ki yaha zilArAzi hamAre sira para giranevAlI nahIM hai; ulaTe, A~dhI-tUfAna se hI hamArI rakSA kregii| itanA vizvAsa hote hue bhI yadi vaha kahIM gira par3e to ! - itanA qhayAla mana meM Ate hI hama daba jAte haiN| yaha eka zakti kA hI AvirbhAva hai| pahAr3a jaisI U~cI-U~cI laharoM para tairakara www.umaragyanbhandar.com
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 120 sarasvatI [bhAga 38 safara karanevAle jahAz2a meM baiThe-baiThe hama isa bhAva kA eka . yA bhayAnaka meM vaha apane ko bhinna mAnatI hai| ina donoM bhinna rIti se anubhava karate haiN| .. manovRttiyoM kA jisane anubhava kiyA hai, aise kalAkAra ne ___ manuSya bhavya vastu ke sAtha hamezA apanA mukAbilA ekAeka ghoSita kiyA hai ki ziva aura rudra eka hI haiM. karatA hI rahatA hai| aisA karate-karate jaba vaha thaka jAtA zAntA aura durgA eka hI haiN| jo mahAkAlI hai vahI hai taba isase raudra-rasa prakaTa hotA hai| aura jahA~ bhavyatA mahAlakSmI aura mahAsarasvatI hai| zrI rAmacandra jI kA kI navInatA aura usakA camatkAra bhulAyA nahIM jAtA, darzana hote hI hanumAn ke bhakta hRdaya ne svIkAra kara vahA~ adabhuta-rasa kA paricaya milatA hai| ye tInoM rasa liyAmanuSya kI saMvedana-zakti ke Upara nirbhara haiN| AkAza ke 'dehabuddhayA tu dAso'ham ananta nakSatroM ko dekhakara jAnavaroM ko kaisA lagatA hai. yaha jIvabuddhathA tvdNshkH| hama nahIM jAnate / jaba baccoM ko vaha eka pAlane ke caMdove zrAtmabuddhathA tvamevA'ham , kI taraha mAlUma hotA hai taba vahI eka praur3ha khagola zAstrI yathecchasi tathA kuru // ' ko nitya nUtana aura bar3hate hue adbhuta-rasa kA vizvarUpa- isa antima caraNa meM jo saMtoSa aura AtmasamarpaNa darzana jaisA lagatA hai| adbhuta-rasa kI vizeSatA yaha hai hai vahI kalA ke kSetra meM zAnta-rasa hai / raudra, bhayAnaka ki jisa taraha megha kA garjana sunakara siMha ko garjana karane aura adbhuta ye tInoM rasa anta meM jaba taka zAntarasa meM kI sUjhatI hai, usI taraha Arya-hRdaya ko bhavyatA kA darzana na mila jAya~, jaba taka hamArA samAdhAna na kareM, taba taka hone ke sAtha hI apanI vibhUti bhI utanI hI virATa bhavya kAI inheM rasa kahegA hI nhiiN|* karane kI icchA hotI hai| adbhuta-rasa meM manuSya kI .......... zrAtmA apane kA adbhutatA se bhinna nahIM mAnatI, para eka * yaha lekha hameM bhAratIya sAhitya-pariSad, vardhA, se amuka rIti se isameM vaha apanA hI prAdurbhAva dekhatI hai, raudra milA hai / sampAdaka aba bhI lekhaka, zrIyuta ku~cara semeizvarasiMha, bI0 e0, ela-ela0 bI0 hai una svapnoM kI chAyA, bujha gaI jyoti jIvana kI, aba bhI ura meM chA jaatii| hai andhakAra-sA chaayaa| sudhi eka kasaka sI uThakara para kucha prakAza-sA aba bhI, hai kabhI kabhI A jAtI // dikhalA jAtI hai mAyA // hai bIte vikala kSaNoM kI, haiM chor3a gaI mujhako saba, smRti jIvana vikala bnaatii| ve matavAlI AzAyeM / hai kabhI kabhI ura-tantrI, para ukasA jAtI haiM ura, aba bhI vaha rAga bajAtI / / aba bhI mRdu abhilASAyeM / mAdakatA calI gaI hai, jarjara jIvana meM uThatA, aba bhI khumAra hai yAnI / hai tar3apa kabhI nava jiivn| nayanoM ke sammukha sahasA, cetanA-hIna kara detA, A jAtI hai vaha jhaaNkii|| hai kabhI kabhI pAgalapana / / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ raMgUna se AsTreliyA lekhaka, zrIyuta bhagavAnadIna dube zrI dube jI kI raMgUna se AsTreliyA kI havAI yAtrA kA sundara varNana sarasvatI ke gata aGka meM prakAzita ho cukA hai / yaha lekha usI kA zeSAMza hai / isameM inhoMne mArga-gata nagaroM kA rocaka varNana kiyA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat AsTreliyA ke zAsana kI bAgaDora zrAja-kala maz2adUradala ke hAtha meM hai / maz2adUroM ke lAbha ke lie itane udAra kAnUna banAye gaye haiM ki kisI ko naukara rakhanA apane yahA~ kI taraha hAthI bA~dhanA hai / saba taraha ke kAma karanevAloM ke alaga alaga saMgha haiM aura ina saMghoM ne maz2adUrI kI dara kAyama kara rakkhI hai / kAma karane ke ghaMTe bhI niyata haiM / zrAja-kala kama se kama maz2adUrI kI dara 3 / pauMDa yAne qarIba cAlIsa rupaye pratisaptAha ke hisAba se hai / isI taraha pratidina athavA pratighaMTe kI bhI maz2adUrI kA nirsa ba~dhA huA hai| koI usase kama nahIM de sakatA / kisa pezevAlA kitane baje se kitane baje taka kAma karegA aura bIca meM kitane baje kitanI dera kI chuTTI use milanI cAhie, yaha bhI niyata hai / tanaqhvAha ke alAvA bekArI Taiksa lagatA hai| kAma karate samaya coTa laga jAya to harjAnA dene ke lie inzyoreMsa bhI utAranA par3atA hai| eka ghaMTe ke lie bhI agara Apane koI AdamI rakkhA aura use kucha coTa A gaI ki Apa harjAne ke z2immedAra hue / ina saba balAoM ke mAre aba vahA~ saba apanA apanA kAma kara lete haiM aura maz2adUra se kAma karAne ke naz2adIka nahIM jAte / maz2adUra 8 baje se 12 baje taka aura Der3ha se sAr3he pA~ca baje taka kAma karate haiN| ghara ke naukara naukarAniyoM kI bhI kA samaya niyata hai / chuTTI ke samaya agara kisI se koI kAma karAtA hai to qAnUna-bhaMga ke aparAdha meM saz2A kA bhAgIdAra hotA hai / misTara nAiTa ke TUmbA Ane meM jo do roz2a kA vilamba thA vaha mujhe vizrAma ke lie bar3A lAbhaprada huaa| unake Ane para TUbUmbA meM do roz2a aura ghUmanAphiranA huaa| vahA~ se mujhe brisavena jAnA thA / misTara nAiTa apane moTara meM mujhe brisabena lAye aura do roz2a vahA~ bhI mere sAtha rhe| maiMne tIna roz2a brisabena meM bitAye / trisabena kI karIba cAra lAkha manuSyoM kI AbAdI hai / sundara vizAla dUkAneM, TAuna hAla ityAdi darzanIya jagaheM haiM / sar3akeM bar3I aura caur3I haiN| zahara nadI ke donoM taToM para basA huA hai| U~cI-nIcI jagaha hone kI vajaha se kaI - eka sthAnoM se sArA zahara naz2ara AtA hai| rahane ke makAna bahuta dUra dUra taka bane hue haiN| hara makAna meM bAgIcA hai, jisako eka-dUsare se bar3hakara sajAne kI yahA~ qhAsI pratisparddhA rahatI hai / samazItoSNa sthAna hone kI vajaha se gragaNita prakAra ke puSpa-paudhe vividha raMga va grAkAra ke phUloM se lade naz2ara aaye| unake sajAne meM bhI kisI kisI koThI meM acchI kArIgarI dikhalAI gaI thI / maiMne bahuta se zahara dekhe haiM, para sArA kA sArA yahA~ kI I 121 dUkAneM nau baje khulatI haiM aura sAr3he pA~ca baje banda ho jAtI haiN| khAne-pIne kI dUkAneM dera taka khulI rahatI haiN| hoTaloM meM bhojanAlaya Der3ha baje dina meM banda hokara 4 baje khulatA hai aura 8 baje rAta meM banda ho jAtA hai| grAma www.umaragyanbhandar.com
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ .122 sarasvatI * [bhAga 38 haiN| jisake pAsa 1,000) yahA~ ho vaha 50.000) kI z2amIna kharIda sakatA hai aura usameM 20,000) ke mavezI bhI bhara sakatA hai| kapar3A-lattA saba kizta para mila sakatA hai| natIjA yaha hai ki z2amIMdAra mahaz2a baiMkoM yA mahAjanoM ke gulAma haiN| bAriza acchI huI to lAbha ho jAne kI ummeda rahatI hai, nahIM to sUda va kamIzana dekara muzkila se peTa bharatA hai| upaja kA paisA z2amIMdAra ke hAtha nahIM paataa| qharIdadAra apane bacAva ke lie z2amIMdAra ke baiMka ko hI dAma detA hai| kisAnoM ke lAbhArtha sahayoga-samitiyAM sthApita haiM tathA borDa kAyama haiN| makkhana kI paidAvAra isa deza meM bahuta hai| kisAna dUdha se malAI alaga kara makkhana ke kAra khAne meM bheja detA hai, jo yahA~ samucita sthAnoM meM bane hae haiN| makkhana becane kI dara bhI yahA~ niyata hai. jaise 12 Ane sera / jitanA makkhana AsTreliyA kI khapata ke alAvA hotA hai, bAhara ke mulkoM meM jo dAma mile usa para beca diyA jAtA hai jo 6 aAne sera par3atA hai| ina donoM bhAvoM kA ausata nikAla kara borDa jo bhAva ThaharAtA [ yaha melaborna kA dRzya hai / safeda aura bar3I imArata hai, mAno 9 AnA sera, usa hisAba se kisAna ke baiMka jo Upara dikha rahI hai vaha vAra memoriyala hai|| meM makkhana ke kArakhAnevAlA hara mahIne ceka bheja . taraha phUloM se bharA kahIM nahIM paayaa| mausama vasaMta kA hone detA hai| para bhI mujhe to gRhasthoM kI suruci ko zreya denA ucita siDane, melaborna, eDeleDa, partha aAdi ghUmakara phira jAna par3atA hai| isa pradeza meM zrAma bhI hotA hai aura brisabena se havAI jahAz2a pakar3ane ke lie pAne meM samaya kisI kisI koThI meM grAma ke per3a bore hue dekhakara mujhe kI kAI bacata nahIM hotI thI aura kharca bhI bahuta par3atA bar3A AnaMda milaa| thaa| isalie brisabena meM Ane ke tIsare dina bAda jo -- zrAsTreliyA meM kula 70 lAkha manuSya haiM, jinameM se pI0 enDa zro0 kampanI kA maMgoliyA jahAz2a khulanevAlA 25 lAkha siDane aura melabona meM tathA bIsa lAkha samadra- thA usase lauTane ko taya kiyaa| yaha jahAz2a 7 dina taTa ke aura dUsare zaharoM meM rahate haiN| yA yoM kahie siDane, 2 dina melaborna aura 1 dina eDeleDa, 1 dina ki ina 45 lAkha zaharI AdamiyoM kI guz2ara z2amIna para phrImeMTala meM rukatA jAtA thA, jisase jahAz2a para rahatekAma karanevAle 25 lAkha vyaktiyoM para nirbhara hai| sara- khAte sAre zaharoM kA digdarzana hotA thA aura phrImeMTala se kArI AmadanI itanI nahIM hai ki qharca cala sake / udhAra calane para nave roz2a kolambo pahu~ca jAtA thA / vahA~ se pA~ca lekara hI kAma kiye jAte haiN| AsTreliyana sarakAra kA roz2a meM maiM madarAsa hote hue raMgUna pahu~ca sakatA thaa| rASTrIya RNa itanA bar3ha gayA hai ki usakA sUda adA 24 sitaMbara ko yaha jahAz2a brisabena se khulaa| karIba karane ke lie prajA para aneka kara lagAye gaye haiN| to 20 musAfira the / aATha vyakti to aise the jo kolambo aura bhI RNa lenA jArI hai| yahI havA sAre z2amIMdAroM ko bambaI se isI jahAz2a se kama dara ke vApasI TikaTa para Aye lagI huI hai| jitanI z2amIna hai, saba baiMkoM ke pAsa giravI the aura lauTe jA rahe the| 26 tArIqha ko jahAz2a siDane hai| mavezI vagairaha bhI isI taraha udhAra lekara liye gaye pahu~canevAlA thaa| eka sajjana ne mujhase kahA ki zrApa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] raMgUna se AsTreliyA 123 HORSES ONOMIGTITAN subaha Deka para se. siDane bandaragAha meM jahAz2a kA ghusanA z2arUra dekheN| ___ subaha bar3e kar3Ake kI ThaMDa thI aura havA z2ora se baha rahI thI, to bhI maiMne Deka para khar3e rahakara isa dRzya ko dekhanA hI ucita smjhaa| do caTTAnoM ke bIca se siDane bandaragAha meM jAne kA rAstA hai / isa muhAne ko pAra karate hI eka / bar3I sI jhIla meM A gaye, aisA pratIta hotA hai| [he sTrITa (partha ) vasTa grAsTreliyA / ] isa svAbhAvika kRti se siDane kA bandaragAha duniyA vasA huyA hai| pahale nAvoM se grAnA-jAnA hotA thaa| aba ke pramukha surakSita bandaragAhoM meM ginA jAtA hai / khAr3I ke isa pula se donoM kinAre jor3a diye gaye haiM / sabhI aora ucca sthaloM para saMdara gRha-samRha naz2ara aAte haiN| pula nirmANa karanevAloM ne masavidA banAyA thA ki samudra-snAna ke kaI ramaNIya sthAna haiN| siDane ke pula ke pula ke lie, jo RNa liyA jAyagA (isa deza meM saba Upara kA DhA~cA samudra se hI dikhatA thA, para khAr3I meM se RNa lekara hI kAma kiyA jAtA hai) usakA sUda isa pula usake vizAlakAya adhagolAkAra svarUpa kA pUrNatayA para se Ane-jAnevAloM ke Upara kara lagAkara adA hotA avalokana ho skaa| yaha pula duniyA ke eka spaina ke rahegA / kara bahuta kar3A hai, phira bhI yaha hAla hai ki jo puloM meM sabase bar3A hai / isake madhya ke spena kI meharAba kI AmadanI isa z2ariye se hotI hai vaha usakI marammata ke lie lambAI 1,650 phuTa hai va u~cAI 440 phuTa / pAnI ko bhI paryApta nahIM hai| prajA-kara se isa safeda hAthI ke lie sataha se pula 190 phuTa U~cA hai, jisase usake nIce se sUda va marammata kA kharca nikAlanA par3atA hai| jaba taka bar3e bar3e jahAz2a nikala jAte haiN| pula kI caur3AI 160 eka tarafa se raMga kara dUsare tarafa pahu~cA jAtA hai taba taka phuTa hai, jisa para 4 bijalI kI rela kI paTariyA~, aATa pahale kA hissA phira raMgane ke kAbila ho jAtA hai / isa moTaroM ke eka sAtha nikalane kI sar3aka (57 phuTa), do lie isakA raMgane ke lie eka sthAyI vibhAga hI sthApita paidala rAste dasa dasa phuTa ke bane hue haiN| isake banAne meM hai aura hamezA kAma jArI rahatA hai / 57,000 Tana lohA lagA hai aura kula qharca 10 karor3a hamArA jahAz2a piramAMTa hArpha para jAkara lagA / siDane rupayA par3A hai| hamArA jahAz2a jaba isa pula ke naz2adIka meM jahAz2a aATa roja ThaharatA thA, isalie acchI taraha AyA taba aisA bhrama huaA ki jahAz2a kA mastula ghUma-phirakara dekhane kA samaya thaa| ghATa se zahara jAne ke pula se bahuta U~cA hai aura jyoM-jyoM jahAz2a bar3hatA gayA, lie basa aura pherI aAdha-Adha ghaMTe para chUTate the| siDane yaha bhAna hone lagA ki mastUla z2arUra TakarA jaaygaa| para meM pATha roz2a acchI taraha bitAne ke lie sailAniyoM ke jaba pula kucha phuTa raha gayA taba isa kadara U~cA hone manoraJjana ke kAphI sthAna hai| TUrisTa kampaniyA~ zahara meM lagA ki jahAz2a kA mastula usake nIce calA gyaa| isa athavA bAhara dUra sthAnoM para moTara le jAtI hai / hara eka ghaTanA kA svayaM anubhava karake hI usakA saccA svarUpa yAtrI ke lie bhAr3A niyata hai| pherI aura TrAma se bhI jAnA jA sakatA hai| siDane zahara khAr3I ke donoM tarafa. samudra-taTa ke sthAnoM para jAyA jA sakatA hai| zahara meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 sarasvatI [bhAga 38 R.M.S.STRA PASSING UNDE . zahara meM baiMka, bImA kampanI, relavedakkara, hoTala, thiyeTara vagairaha kI imArateM dekhane kAbila haiN| maz2abUtI va vezakImatI meM eka eka se hor3a karatI hai| natIjA yaha hai bhavya va vizAla imAratoM se siDane kA vyApArika hissA bharA huaA hai| bar3I-bar3I dukAnoM meM zAka-bhAjI se lekara bartana, kapar3e, [siDanI baMdaragAha para eka pula jisake nIce se bar3e bar3e jaMgI jahAz2a guz2ara jAte haiM / ] ' kursI, pala~ga aAdi sinemA, thiyeTara ityAdi bahuta-se haiM / nAca ghara yA anya jo kucha gRhasthI ke kAma kI cIjeM haiM, saba milatI vilAsa-vaibhava meM kisI yorapIya zahara se siDane kama nahIM haiN| saikar3oM phuTa ke ghere meM dasa- dasa talle sAmAna se hai| samAja ke rahana-sahana para amerikana prabhAva kA bar3A khacAkhaca bharI dukAneM dekhane meM zrAtI haiM aura qharIdadAroM hissA jAna par3atA hai| striyoM kA zrRMgAra usI DhaMga kA kA tAMtA lagA rahatA hai| yahA~ aAdamI sonA-cA~dI hai| striyoM ke sundara pahanAve se unakI suruci kI zreSThatA nahIM kharIdate, balki apanI AmadanI vastra va aizoprakaTa hotI hai| nissaMdeha samRddhatA isakA mUla kAraNa hai| pArAma kI sAmagriyoM meM kharca karate haiN| prApta yahA~ maz2adUrI kA ausata kama se kama 40) haptA hai| kAma AmadanI to eka tarafa rahI, bhAvI AmadanI ke bharose para ke samaya niyata haiM, isalie strI-puruSoM ko kheloM ke lie kizta para bhI bahuta bar3A vyApAra hotA hai| jisakI naukarI paryApta samaya milatA hai| puruSoM kI taraha striyA~ bhI khela lagI huI hai usako dukAna kI zaukIna haiM, jisakA unakI tandurustI va zArIrika para cIjeM becate haiN| gaThana para acchA prabhAva dekhane meM grAtA hai| aktabara se yoM to zrAsTreliyA ke sabhI zaharoM meM 'milkabAra' haiM, apraila taka siDane ke samadrasnAna-taTa jana-samudAya se bhare para siDane meM inakI vizeSa chaTA hai| nAma ke khayAla se rahate haiN| to yahA~ dudha hI milanA cAhie, para zavata vagairaha anya AsTreliyA bhara meM jue kA bar3A zauqa hai| hara eka peya padArtha tathA prAisa-krIma aura phala bhI bikate haiN| zahara meM ghur3adaur3a hotI hai| siDane, melaborna jaise zaharoM meM zahara ke madhya meM anya dukAnoM kI taraha daphtaroM to ghuDadauDa ke kaI maidAna haiN| logoM kI jubADI-pravRtti sinemA-thiyeTaroM ke najadIka. pArka-bAgIcoM meM, sTezanoM meM se lAbha uThAne ke lie sarakArI lATarI hamezA huyA karatI yA aura jahA~ kahIM AdamiyoM kI jyAdA grAmadaraphta hai, hai / TikaTa kI dara do ziliMga aura pA~ca ziliMga hotI vahA~ svaccha jagamagAtI sajAvaTa meM cA~dI ke bartana va kA~ca hai| raifila bhI huyA karate hai| lATarI ke TikaTa sigareTa- ke gilAsa se suzobhita milkavAra kAyama haiN| inameM phATaka tambAkU kI saba dUkAnoM para bikate haiN| logoM kI prAyaH nahIM rahatA, jisase sar3aka para se saba khulA dikhatA hai| aAdhI kamAI zarAba aura jue meM kharca hotI hai| lakar3I kA karIba do phuTa caur3A vA cAra phuTa U~cA kaTa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2 ] raMgUna se AsTreliyA harA banA rahatA hai / sAmAna bhItara rahatA hai aura U~ce-U~ce sTUla bAhara rakkhe rahate haiN| sTUloM para baiThakara kaTahare para gilAsa rakha yA yoMhI khar3e hue kaTahare kI Teka liye grAhaka yathAruci pIte-khAte haiM / grAhakoM kI bhIr3a ke anusAra parosanevAlI striyA~ kaTahare ke bhItara eka-do yA tIna-cAra kI saMkhyA meM rahatI haiN| jyAdAtara 16 se 20 barasa kI yuvatiyA~ isa kAma para niyata rahatI haiM, jo bhar3akIlI pozAka meM safeda TopI lagAye lAla-lAla coMTa, gulAbI gAla va surekhita bhauMheM kiye kaTahare ke bhItara grAhakoM ko parosane meM madhura muskAna dhAre idhara-udhara jhapaTatI phiratI naz2ara AtI haiM / avakAza pAne para do bAteM bhI kara letI haiM, jisase kisI rasIle grAhaka kA samAdhAna ho jAtA hai / jahA~-tahA~ sailUnavAra haiN| ye hamezA daravAz2e ke bhItara hote haiM / yahA~ biyara, hviskI, baiMDI yA anya mAdaka dravya bikate haiN| puruSa hI inameM grAhaka hote haiM / yahA~ bhI bahudhA bArameDa rahatI haiM, jo jyAdA umra vAlI naz2ara grAI / grAhakoM ko ha~sI-majAka va sigareTa pAipa ke dhue~ se ye sailUnabAra gU~je rahate haiM / milkabAra meM strI-puruSa sabhI jAte haiM, para sailUnavAra meM sirpha marda hI / sailUnabAra prAyaH hoTaloM meM hotA hai aura hoTala meM laoNja- kamarA z2arUra rahatA hai| lA~ja dara kI nigAha se dekhA jAtA hai, jisameM strI-puruSa baiThakara zarAba vagairaha ma~gAkara pIte haiM bAroM meM 'Tipa' nahIM dI jAtI, para lA~ja meM veTara yA veTaresa ko 'Tipa' dene kA ravAja hai| laoNja prAyaH strI-puruSoM ke milane ke sthAna hote haiM / / relave aura TrAma ke sarakArI hone kI vajaha se kisI anya vyakti ko lArI yA basa calAne kI ijAz2ata nahIM hai| jahA~ TrAma nahIM hai, vahA~ sarakArI baseM calatI haiN| TrAma yA basa kA kirAyA do peMsa se kama nahIM hai / zaharoM meM TaiksiyA~ calatI haiM, jo eka ziliMga pratimIla ke hisAba para jAtI haiN| khAr3I meM se eka dUsarI jagaha jAne ke lie pherI calA karatI haiN| TaiksI kI taraha lA~ca bhI kirAye para milatI haiN| lA~ca para car3hakara khAr3I meM saira karane kA maz2A . lenevAloM kI yahA~ kamI nahIM hai / kucha dUra samudra kI saira jAne ke lie yAca bhI kirAye para mila sakatI haiN| moTara kAra kI taraha apane ArAma ke lie bahuta-se dhanADhya puruSoM kI jala kI saira ke lie apanI-apanI lA~ca yA yAca haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat . 125 eka roz2a hamane z2U dekhane meM bitAyA / yahA~ kA machalIghara dekhane ke lAyaka hai| taraha-taraha kI vividha raGga aura kAra kI machaliyA~ apane-apane prAkRta sthAnoM meM kA~ca ke zIze ke andara jala meM tairatI phiratI haiM / sabase jyAdA zobhAyamAna machaliyA~ honolUlU ke taTa kI haiM / eka siDane brija kA paidala calakara dekhane meM bitAyA / isa pula kI kArIgarI dekhane va samajhane kA yahI z2ariyA hai / jina cAra khambhoM para pula kA bhAra TikA huA hai ve patthara ke haiM / aura 285 phuTa U~ce haiN| una para jAne ke lie sIr3hiyA~ banI huI haiM aura una para se zahara kA acchA darzana hotA hai / eka dina mainalI -bIca para jAkara bitAyA / vahA~ eka tarafa surakSita snAna- taTa haiN| samudra kI padI se jala se qarIba bIsa phuTa U~cI lohiyA jAlI jar3a dI gaI hai, jisase jAlI ke isa tarafa samudra snAna karanevAloM ko zArka machalI yA anya jala-jantuoM kA bhaya na rahe / yaha siDanebandaragAha ke muhAnevAlI eka caTTAna para sthita hai / bhItara kI tarafa surakSita snAna-taTa hai aura bAhara kI tarafa khulA samudra nahAne ke lie hai / jala-jantunoM se bacA kA koI iMtiz2Ama nahIM hai, to bhI lahara -snAna kA lAbha lete hue asaMkhya AdamiyoM ko dekhakara unakI nirbhIkatA kI prazaMsA karanI hI par3atI hai / eka pratiSThita milanasAra zrAdamI se bheMTa karane ke lie misTara nAiTa ke eka mitra ne bUmbA se likha diyA thA / unhoMne merI qhAtiradArI meM kucha uThA nahIM rakkhA / apane kaI mitroM se merI jAna-pahacAna karAI aura mere sAtoM dina siDanI meM kisI na kisI ke sAtha laMca yA Dinara kA nyotA rahA / moTarakAra meM idhara-udhara kI bahuta-sI saira karAI aura siDane ke rAtri - jIvana kA bhI unakI kRpA se bahuta kucha anubhava huA / . 3 akTUbara ko merA jahAz2a melborna ke lie ravAnA huA / jahAz2a para dekhA ki eka hindustAnI sajjana apanI strI ke sAtha Tahala rahe haiM / dUsare baiMganI maqhamalI TopI lagAye a~garez2I pozAka meM eka kinAre khar3e haiN| cAra AdamiyoM kA eka jhuMDa sastI va bhaddI a~garez2I pozAka pahane eka tarafa bAta-cIta kara rahA / yahA~ itane hindustAnI AdamiyoM ke milane kI mujhe ummIda nahIM www.umaragyanbhandar.com
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 sarasvatI . [bhAga 38 bhavana va qhaz2Ane ke dafara ke pAsa bAgIce meM Aye / isa bAg2Ice meM kaipTana kuka kA jinhoMne AsTreliyA meM briTiza bhaMDA gAr3A thA, ghara dekhane gye| yaha kaipTana kuka kA vilAyata kA ghara hai| [siDanI ke samudra-taTa para snAna premiyoM kI bhIr3a kA eka dRzya / ] 1834 meM melborna kI thii| paricaya prApta karane kI koziza kii| mAlUma huA zatAbdI manAI gaI thii| usa vakta yaha ghara melbona-kosila ki sapatnIka sajana fIjI se siDane aAkara bambaI jA rahe ko inAma meM de diyA gayA thaa| kauMsila ne iNttii-lkdd'iihaiN| maqhamalI TopIvAle sajjana thiyAsophI ke pracAraka sameta sAre makAna ko vilAyata se ukhAr3akara jaisA kA taisA misTara jinarAjadAsa nikale, jo usa samaya AsTreliyA meM isa bagIce ke eka kinAre meM khar3A kara diyA hai / isa makAna lekacara de rahe the| ve melborna taka hI isa jahAz2a se jA meM 100 sAla pahale kA duniyA kA eka nakzA TaeNgA hai, rahe the| cAra hindustAniyoM kA dala nyUz2IlaiMDa se AyA jise kaipTana kuka ne apanI safara meM istemAla kiyA thaa| thaa| vaha bhI bambaI jA rahA thaa| unase jJAta huA ki ve isa taraha ghUmate-phirate 12 baja gye| eka bhojanAlaya meM nyajIlaiMDa meM phala-tarakArI becane kA vyavasAya karate haiM bhojana kara nadI pAra jAkara boTenikala gArDana aura gavarnatathA vahA~ hindustAnI AdamiyoM kI saMkhyA lagabhaga do meMTa-hAusa dekhate hue bAra-memoriyala phuNce| yaha eka bar3I haz2Ara ke hai| ve saba gujarAta ke rahanevAle haiN| aba vahA~ bhavya imArata hai| U~cI jagaha para sthita hai| isake banAne bAharavAloM kA jAnA banda hai| ve loga isa kAnUna ke hone meM karIba 15 lAkha rupayA kharca huaA hai| Upara car3hane ko ke pahale nyUz2IlaiMDa pahu~ca gaye the| sIr3hI banI hai, jo kucha Upara jAkara qhatma ho jAtI hai / ___phrIjIvAle sajjana vahA~ dUkAna rakhakara vyavasAya karate cAroM tarafa thor3A-thor3A hissA khulA huA hai, bAkI stUpa haiM / unakI hindustAnI avadha-prAMta kI grAmINa bhASA thI, ke DhaMga para U~cA calA gayA hai / isa khulI chata se melborna jisase jAna par3A ki vahA~ isa prAMta ke bahuta-se loga haiN| zahara kA acchA dRzya dikhatA hai| isa imArata meM rozanI zuddha hindI bolanevAloM kA samparka na hone kI vajaha se kA bhItara praveza nahIM hai / hamezA bijalI kI battI se rozanI grAmINa bhASA hI ve sIkha ske| mujhe fIjI pAne ke lie huA karatI hai| imArata ke cAroM tarafa sundara bAgIcA unhoMne bahuta protsAhita kiyaa| hai / yahA~ yuddha meM hara eka kAma Aye hue vyakti ke nAma ke pA~cavIM tArIqha kI subaha ko hamArA jahAz2a melborna per3a lagAye gaye haiM, jinameM nAma kI takhtI TaeNgI hai| DhAI phuNcaa| jahAz2a rukane kA sthAna zahara se karIba 6 mIla baje moTarabasa sailAniyoM ko ghumAne ke lie chUTatI hai| par3atA thaa| rela se zahara Ane-jAne kA z2ariyA thaa| merI eka DhAI ghaNTe kI saira thii| kirAyA DhAI ziliMga thaa| TikaTa a~garez2a se acchI mitratA ho jAne ke kAraNa vaha aura maiM lekara usameM jA baitthe| yaha saira z2yAdAtara melborna ke par3osa sAtha-sAtha zahara jAne va dekhane ke lie cle| bhojana kara kI thii| isameM koI mArke kI bAta dekhane meM nahIM aaii| nau baje rela para baitthe| Ane-jAne kA Der3ha ziliMga bhAr3A isa nagara meM mujhe evenyU bahuta pasaMda aaye| sar3akoM ke thaa| zahara meM mila Darsa-sTrITa sTezana para jAkara utre| madhya ke bag2ala meM donoM tarafa chAyAdAra vRkSa lage hue haiN| vahA~ se eliz2Abetha-sTrITa meM dUkAna dekhate hue DAka-ghara kahIM tAr3a haiM to kahIM dUsare kisma ke per3a / ina evenyugoM se gaye / vahA~ se lauTakara kAlinsa-sTrITa hote hue pArliyAmeMTa- nikalane para tabIata prasanna ho uThI thii| isa taraha dhUma Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ / saMkhyA 2] raMgUna se AsTreliyA / 127 phirakara sAyaMkAla jahAz2a para lauTa aaye| dUsare dina jahAz2a 12 tArIkha kI subaha ko jahAja phrImeMTala pahu~ca gyaa| do baje khulatA thA / kucha nayA na hone kI vajaha se phira zahara yaha kevala baMdaragAha hai| asalI zahara partha hai, jo yahA~ se nahIM gaye / bandaragAha meM hI idhara-udhara ghUmakara samaya bitaayaa| karIba 12 mIla dUra hai| yahA~ se partha kA rela aura baseM aATha tArIqha kI subaha ko jahAz2a aDeleDa aayaa| barAbara thor3I-thor3I dera para chUTA karatI haiM / hama aura hamAre bandaragAha se zahara 12 mIla dUra thaa| jAne ke lie a~gareja mitra dasa baje nikale / vasa para se hI jAnA taya relagAr3I thI / jahAz2a chaH baje zAma ko khulatA thaa| sAr3he huaaa| frImeMTala se partha taka sar3aka ke donoM bag2ala ghara nau baje bhojana ke uparAMta musAphiroM ko zahara le jAne ke bane hue haiN| partha nadI ke kinAre basA huA hai| yaha lie eka spezala gAr3I kA iMtiz2Ama thaa| usa para baiThakara pazcimI AsTreliyA-prAMta kI rAjadhAnI hai / kalagorI hama loga 10 baje zahara phuNce| isa zahara kA base hue jo isI prAMta meM hai, sone kI khAna ke lie mazahUra 100 barasa ho gaye haiN| usakI zatAbdI manAI jA rahI hai| zahara meM koI vizeSatA nahIM milii| bhojana kara kiNgshai| bahuta-se makAna phUloM se sajAye mile| isa zahara ke - pArka meM hama laga gye| yahA~ kI U~cI jagaha se zahara kA basAne kI tArIfa hai| eka tarafa saba sarakArI makAna, dRzya acchA najara AtA hai| isa bAgIce meM kucha bhAga bAg2Ice, vizvavidyAlaya ityAdi haiM, dUsare bhAga meM dUkAneM svAbhAvika chor3a diyA gayA hai, jisase AsTreliyA ke hI dUkAneM haiN| isI taraha eka bhAga meM godAma haiN| sar3ake jaMgalI pradeza kA aAgantukoM ko bhAna ho sake / jhAr3iyoM sIdhI aura sAfa-sutharI haiN| yahA~ bahuta kucha dekhane ko aura per3oM se jinameM jaMgalI phUla kaI kisma ke phUla rahe nahIM thaa| cAra baje kI spezala gAr3I se jahAja para vApisa the, yaha bhAga bahuta manohara lgaa| do ghaMTe yahA~ bitAkara A gye| jahAja para vApasa lauTe, jo 6 baje zAma ko kolambo ke ..aDeleDa ke bAda dUsarA bandaragAha phrImeMTala thaa| lie ravAnA huaa| isa taraha AsTreliyA meM merA cAra 1,300 mIla kA safara sAr3he tIna dina meM samApta huaa| haphte kA safara qhatma huaa| 'pathika' lekhaka, zrIyuta anavArulahaka "anavAra" mata pUcho kyA maiMne mana meM ThAnA hai| ___ kaba hue khyAti ke dAsa pathika isa patha ke| jAne do mujhako dUra bahuta jAnA hai| duniyA navIna hai yakadama gumanAmoM kii| / / mata kaho eka kSaNa rukakara dama lene ko| gumanAmI kA AnaMda koI kyA jAne / sukha-zAnti isI calane hI meM mAnA hai| ho agara jauharI to maNi ko pahacAne / karate ho vicalita mujhe mArga se mere|| dukha maiMne kiyA na dUra agara duniyA kaa| .. lo apanI apanI rAha raho mata ghere|| yadi kevala maiMne apanA hI hita taakaa| mata karo prazaMsA tuma mere kAmoM kii| kyoM karU~ kAmanA saba mere guNa gaaveN| .. icchA na mujhe hai Adara kI dAmoM kii| kyoM cAhU~ maiM phaharAye kIrti-patAkA / ho athaka mujhe dukhiyoM kA dukha harane do| hA~, saphala mujhe mAnava-jIvana karane do| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImatI lIlAvatI muMzI gujarAtI kI prasiddha lekhikA haiN| yaha kahAnI Apane 'sarasvatI' ke lie likhI hai| isakA hindI anuvAda zrI kAzinAtha trivedI ne kiyA hai| sadA ku~vAre TIkamalAla ! lekhikA, zrImatI lIlAvatI maMzo (1) jo bar3I cAcI vara kI mA banI thIM ve gA utthiiN| striyoM PRIME ME janagara kI eka galI meM striyoM kA kA vaha dala zakuna gAtA huA cAcI ke pIche cala pdd'aa| RELA eka dala khar3A thaa| striyA~ kula- sahanAI baja uThI, Dhola Dhamaka uThA aura sArI galI usa devI kI pUjA ke lie kumhAra ke sura aura usa nAda se ga~ja utthii| ghara se maTake lAne kA nikalI thIM. gAnevAliyoM kI AvAz2a dUra-aura dUra hotI calI So aura jAne kI taiyArI meM thiiN| galI gii| ar3osI-par3osI apane gharoM meM cale gaye / kutte do-tIna ke cauka meM eka kuA~ thA / kue~ para daphA galI ke mor3a taka jAkara bhoka Aye aura phira jahA~ eka strI pAnI khIMca rahI thI, aura galI meM khar3I eka strI ke tahA~ aAkara Thahara gye| ghara ke UparI maMz2ila ke jhUle para se bAteM kara rahI thii| Asa-pAsa gharoM ke cabUtaroM para kucha baiThA TIkama, naI zAdI ke navollAsa meM, bhUle kI salAkhoM adher3a aura kucha bUr3hI striyA~ jAnevAlI striyoM ko dekhane ke saMgIta ke sAtha jhUla rahA thaa| aura unheM salAha dene ko khar3I thiiN| pAsa meM eka 'paraba' . yaha TIkama hI isa utsava kA nAyaka thaa| tAz2A thI, jahA~ kucha paMchI dAnA cuga rahe the aura do-tIna kutte the, lagA huA kuMkuma kA TIkA aura cAvala usake mAthe para jo kabhI ghara meM jAte the, kabhI bAhara Ate the aura zrAkara suzobhita the| rezamI kamIz2a aura lAla kinAre kI dhotI bhoMkane lagate the| phattU isa ghara kA naukara thA, jo damAmiyoM se sajI huI usakI deha suhAvanI mAlUma hotI thI! apane kI madada se ina kuttoM ko nikAlane kI koziza kara rahA thaa| dubale-patale hAthoM meM vaha sone ke kar3e pahane thA, aura itane meM sAmane se eka vidhavA aaii| jaba usane dUra a~gulI meM mAnika kI eka a~gUThI thii| para ina suhAginoM kA yaha dala dekhA taba katarAkara dUra hI use dekhate hI usakI umara kA andAz2a lagAnA z2arA dUra se yoM nikala gaI ki asaguna na ho| aura acche muzkila thaa| phira bhI tIsa-battIsa se z2yAdA usakI umara saguna nahIM ho rahe the, isalie striyoM kA dala jahA~ kA tahA~ nahIM thii| usake gAla picake hue the, A~kheM caMcala, thamA huaA thaa| yaha dekhakara eka bur3hiyA ne ulAhane-bharI kapAla asAdhAraNa rUpa se caur3A, aura sira para kucha safeda AvAz2a meM kahA--"arI sunatI ho ! aba kI z2arA acche aura kucha kAle bAloM kI khicar3I pakI thii| sagana lekara jAnA tAki becAre kA ghara ThIka-se base / cAra- sa~vAre hae the| bIr3I kI saMgata se hoMTha kAle par3a gaye the, cAra dafA dUlhA banakara bhI becArA kArA hI rahA / bhagavAn magara isa samaya una para pAna kI survI car3hI huI thii| aura kare, yaha pA~cavIM dulahina devI banakara Aye / bahano! kAnoM meM jo tIna bAliyA~ vaha pahane thA unase usake mu~ha taba taka eka-Adha gIta hI gaayo| yoM gUMgI-sI kyoM kI zobhA bar3hatI yA ghaTatI thI, kahanA kaThina hai| Aja rAta ko pA~cavIM bAra usakA byAha hone jA rahA khar3I huI striyA~ Apasa meM eka-dUsarI se kahane lagI ki thaa| abhI eka mahInA pahale hI jaccA kI hAlata meM tuma gAnA zurU kro| itane meM sAmane se eka gAya A usakI cauthI patnI kamalA kA dehAnta ho gayA thA, isalie prada~cI / ise dekhate hI do-cAra striyA~ eka sAtha pukAra isa bAra byAha meM koI qhAsa dhUma-dhAma karane kA usakA ko..... sagana ! sagana hA ! pUjA kI thAlI liye irAdA na thaa| gaNezapUjA, gaurIpUjA, havana aura maMDapa, khar3I ho ?" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] . . . . sadA ku~vAre TIkamalAla ... 129 aura barAta kA sabhI kAma, choTA aura bar3A, aAja eka-hI prakAra naz2ara daur3A rahA thA, jisa prakAra havAI jahAz2a meM dina meM kara lenA thaa| sabakI salAha se yaha taya huA thA baiThA aAdamI apane nIce kI duniyA para daur3AtA hai| ki Aja TIkama ghor3e ke badale gAr3I para baiTheMge, jAmA Aja se bIsa-bAIsa barasa pahale aAja hI jaisA eka aura sarapaMca ke badale sAdA rezamI koTa pahaneMge aura sira avasara usake jIvana meM pahale-pahala pAyA thA; aura usa . para eka naye palle kI sAdI lAla surva pagar3I bA~dhakara rAta samaya to vaha sirpha dasa barasa kA bAlaka thA--aisA bAlaka jo ko nau baje naI dulahina ko byAhane jaayeNge| chagana pA~r3e kI caTasAla meM tIsarI kitAba par3hatA thA ! una ___ logoM ke qhayAla meM TIkama becArA eka bhalA AdamI dinoM vaha bahuta kamaz2ora rahA karatA thaa| saMgI-sAthI the, thaa| cAra dafA maiTrika meM phela huaA; pitA kA dehAnta jo use hara taraha cir3hAyA karate the| use cir3hAne meM hara hogayAH vidhavA mA aura do choTe bhAiyoM kA bojha usake kisI ko maz2A AtA thA, aura jaba-jaba pAMDe jI kI naz2ara mAthe aa pdd'aa| sarrAfa kI dUkAna para byAja-baTTe kA dhandhA usa para par3atI thI taba-taba ve bhI apane DaNDe se usakI vaha karatA thaa| roz2a zAma ko ghara bhojana karane aAtA, qhAtira kiyA karate the| aura phira ghara se nikalatA taba rAta kAI gyAraha baje lekina jisa dina se usake byAha kI bAta calI, sabhI vApasa pAne kI pharsata paataa| apanI haisiyata ke mutAbika use prazaMsA-bharI A~khoM se dekhane lge| usake haqa meM vaha ThIka-ThIka kamA letA thA, para becAre ke graha itane yaha eka hI bAta usakI iz2z2ata bar3hAne ko kAfI thI ki kamaz2ora the ki gRhasthI jama hI na pAtI thii| agara usa jaisA eka choTA-sA bAlaka nikaTa bhaviSya meM pati yaha abhAva na hotA to dasa-pA~ca barasa meM usakI ginatI banane jA rahA hai ! usake darje ke aura darje ke bAhara ke una logoM meM hone lagatI jo qhuzahAla mAne jAte haiN| saMgI-sAthI bhI usake mu~ha se usakI nanhI-sI dulahina kA ___TIkama kI mA nIce kAma kara rahI thIM / phatta bhI nIce nAma sunane ko adhIra ho uThate the, lekina usa choTI umara zrosAre meM baiThA cAvala bIna rahA thaa| donoM bhAI kahIM meM bhI vaha itanA pahu~cA huaA thA ki bhUlakara bhI apane mu~ha bAhara gaye the aura unakI patniyA~ kumhAra ke ghara maTake se apanI priyatamA kA nAma na letA thaa| jaba TIkama ko lene gaI thIM; isalie Upara, dumaMz2ile para, TIkama ko chor3a usa samaya kI yaha bAta yAda AI taba vaha mana-hI-mana kucha aura koI nahIM thaa| musakurA utthaa| ____ byAha kI qhuzI kA avasara hote hue bhI Aja usakA usake bAda ! eka rAta kA z2ikra hai--aAdhe sote aura mana tanika udAsa-sA thaa| isase pahale kI cAra-cAra prAdhe jAgate vaha apane se do barasa bar3I, bAraha barasa zAdiyoM meM Aja ke dina use jo-jo anubhava hue the, so kI, eka dulahina ko, apane sAtha le aayaa| lar3akI kA saba eka-eka karake use yAda aA rahe the aura usakI kanyA-kAla bItA jA rahA thA; mA-bApa ghabarAye hue the| khinnatA ko bar3hA rahe the| maukA pAte hI unhoMne bijalI kA TIkama ke sAtha bA~dha usake jIvana meM sunahare sapanoM kI aba koI bar3I diyA aura Apa halake ho gye| jisa lar3ake se bijalI guMjAiza nahIM thii| pira bhI ekAnta ke kAraNa kahie yA . kI pahalI sagAI huI thI vaha becArA ekAeka cecaka meM Aja ke asAdhAraNa avasara ke kAraNa kahie, jhUle ke cala basA thaa| agara yaha durghaTanA na hotI to TIkama ko halake jhoMkoM ke sAtha, usakI A~khoM ke sAmane bIte itanI bar3I bahU byAhane kA yaha saubhAgya, itanI jaldI, hue jIvana ke anekAneka citroM kA eka samA-sA ba~dha rahA zAyada hI prApta hotA ! lekina duniyA kA to yahI tarIkA thaa| isase. kAraNa AnevAle sukha meM par3anevAle vighna kI hai--billI ke bhAgya se chIMkA TUTA hI karatA hai; eka ke AzaMkA se usakA dila kA~pa uThatA thaa| yadyapi usake rone meM dUsare kA ha~sanA chipA rahatA hai ! mana meM khiMcanevAle ye citra nIce likhe citroM kI taraha bijalI sacamuca hI bijalI thii| vaha cupake-cupake sAfa aura vistRta nahIM the, phira bhI apane bhAvI sukha ke izAroM se TIkama ko bulaatii| jaba akelI hotI taba hAtha vicAroM meM lIna usakA mana apane bhUtakAla para usI khIMcakara use apane pAsa baiThA letI aura apane maike se Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ .130 - sarasvatI - vele paise kI jo cIz2e vaha khAne ko lAttI unheM, sabo kI naz2ara curAkara bar3e pyAra se TIkama ko khilAtI aura nAsamajha TIkama thA ki jaba taka khAne-pIne kA Daula hotA, - baiThA rahatA, magara jaba kucha aura gar3abar3a hotA tocupacApa zromA ! dekho, yaha mujhe cher3atI hai kaha kara cillAtA huA bhAga jAtA / usakI pukAra sunakara turanta hI mA AtI aura bahU ko burA-bhalA kahane lgtii| kahatI hU ! tU kitanI nAdAna hai, aura kaisI magaramasta! mere beTe ko kyoM satAtI hai? phira to sA~jha par3ate par3hate yaha qissA muhalle ke eka-eka ghara meM carcA kA viSaya bana jAtA / sAla-do sAla aura bIta gaye yahU javAna ho gii| choTe TIkama kI javAna bahU yAra logoM ke ha~sI-majAka kA nizAnA bana gii| zurU-zurU meM to becArI isa grAfata se bahuta ghabarAI magara jyoM-jyoM dina bItate gaye aura yaha roz2a marrA kI eka cIz2a bana gaI, bijalI ko bhI behayA banate dera na lgii| usakA pati thA, jo bAta-bAta para apanI mA ke pAsa takarAra lekara jAtA aura mA eka hI z2Alima thI, jisake trAsa se becArI bijalI kA~pA karatI / isalie bhI use logoM kI zarArata meM eka taraha kA mIThA maz2A Ane lagA thA / vaha thI to sirfa caudaha barasa kI, lekina samajhadAra itanI thI, mAno caubIsa barasa kI ho / sAsa ko bahU ke raMga-DhaMga acche na lge| bahU kI uThatI javAnI ko rijhAne ke lie aba TIkama teraha barasa kA ho cukA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 3 nAma se. mazahUra ho gii| hara koI usake bAlaka- pati aura dukhiyA sAsa para tarasa khAne lgaa| sabakI sahAnubhUti TIkama aura usakI mA ke sAtha thii| becArI bijalI para acAnaka bAdala ghira khAye use dabAne aura kucalane kI jitanI kozizeM hotI una sabameM samAja kA naitika bala TIkama ke aura usakI mA ke sAtha rahatA / zurU-zurU meM bijalI ina saba bAtoM se ghabarAI; lekina bAda meM vaha bahuta DhITha ho gaI aura IMTa kA javAba patthara se dene lgii| TIkama isa samaya pandraha-solaha barasa kA thA, aura usake lie sirpha eka yahI rAstA raha gayA thA ki apane bApa-dAdoM ko taraha vaha bhI bijalI ko DaNDoM se pITA kare aura usakI mastI utArA kare / jaba z2arUrata mAlUma hotI vaha zrAva dekhatA na tAva, thAlI, kaTorI, patthara, paTiyA, jo hAtha laga jAtA vahIM hathiyAra banakara TIkama ke hAthoM bijalI ke sira para barasane lagatA ! , eka dina kI bAta hai| bijalI maike gaI thii| sA~jha ho gii| lauTane kA vakta bIta gayA aura bijalI na lauttii| TIkama ghara meM cakkara kATane lgaa| usakI mA bar3abar3Ane lgii| jaise-jaise samaya bItatA gayA, unakI cintA aura unake mijAz2a kA pArA bar3hatA calA gyaa| donoM cintA meM hI dUbe raha gaye aura kisI ko yaha savAla na zrAyA ki jAkara use livA lAyeM - DhU~Dha lAyeM / isI bIca, saubhAgya se kahie yA durbhAgya se, rAta ke koI ATha baje bijalI dila meM dhar3akana liye, magara Upara se behayAI kA jAmA pahane AI aura ghara meM calI gaI / use dekhate hI TIkama apanI sArI tAkata lagAkara dahAr3a uThA aura bolA"harAmaz2AdI, kisa ke ghara aba taka baiThI huI thI ? mu~ha se bola nahIM abhI kamara tor3a dU~gA !" I bAta aba sAsa bhI bahU kI hara eka harakata para kar3I nigAha rakhane lagI / choTe-choTe devara the, jo usakI hara meM namaka mirca lagAte aura mA se kahate the| par3osiyoM ko usake cAla-calana kI kutsA karane meM maz2A zrAtA thA / mahalle ke aura madarase ke lar3ake the, jo TIkama ke dekhate una donoM kA vikarAla rUpa bijalI ne dekhA taba vaha usakI bijalI kA upahAsa karate, TIkama kI mardAnagI aura sahama gaI, usakI vindhI ba~dha gii| bolI- kahIM bhI usake patitva kI ha~sI ur3Ate aura TIkama ko isa bAta ke to nahIM gaIM thI / ammA ko ekAeka daurA zrAgayA, aura lie haradama ubhAr3ate rahate ki vaha bijalI para apanA pati- ghara meM koI dUsarA thA nahIM, isalie mujhe ruka jAnA par3A / panA jatAye aura usakI harakatoM ke lie use sUta kara "hU~, ammA ko daurA AyA thA ammA ko daurA! sIdhA kre| becArI nAdAna aura mukumAra vijalI para yoM khar3I raha abhI isI dama, bijalI para yoM khar3I raha / abhI, isI dama, terA yaha sArA daurA nikAle cautaraphA car3hAI hone lagI, aura usakI rakSA kA bhAra sabane detA hU~ !" DaNDA taiyAra hI thA bar3Atar3a bijalI kI apanI-apanI haisiyata ke mutAbika apane sira le liyA / pITha para par3ane lagA, aura sAsa ne isa taraha gAliyA~ denI mArI jAti meM bijalI kulacchanI aura kulakalaMkinI ke zurU kIM, mAno beTe ko bar3hAvA de rahI ho ! www.umaragyanbhandar.com
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] sadA kuMvAre TIkamalAla "are bApa re ! mara gaI re ! hAya re-saca kahatI hU~ lAza vijalI kI hI thI, isameM kisI ko zaka na raha gyaa| re; maiM kahIM nahIM gii| sacamuca hI mA ko daurA A gayA sabake dila ekabAragI kA~pa uThe, para yaha soca kara sabane thA / " lekina vaha jitanI hI apanI safAI detI thI, TIkama khuzI manAI ki eka balA unake bIca se calI gaI ! ko utanA hI joza car3hatA thA aura vaha dUnI tAqata se usa jaba saverA huyA aura logoM ne patA lagAyA taba mAlUma para DaNDA barasAtA thaa| isameM use eka taraha kA maz2A huA ki vAkaI rAta ko bijalI kI mA bImAra thI aura AtA thA-pati ke kartavya ko pUrA karane kA mj'aa| isI se bijalI ko dera ho gaI thii| magara honahAra thI, jo . ar3osa meM, par3osa meM, cautare para aura cauka meM par3AsI hokara rahI ! use kauna thA, jo na hone detA! the, jo daravAz2oM aura khir3akiyoM meM khar3e khar3e tamAzA dekha rahe bijalI ko mare abhI pA~ca-dasa dina hI bIte the ki the| jaba marda aurata para pilA ho taba par3osI becAre kyA TIkama kI mA adhIra ho uThI beTe ko phira se byAha dene kara sakate haiM ? phira bhI tamAzAiyoM meM eka-do zrAdamI ke lie| kulIno meM unakI ginatI hotI thI, isalie aise the jinakI pUrI hamadardI TIkama ke sAtha thI, magara ma~ganI kA koI ToTA na thaa| eka dhanavAn mAtA-pitA kI bijalI para par3anevAlI mAra kA trAsa unake lie asahya sayAnI aura sulacchanI lar3akI ke sAtha dekhate-dekhate thA / ve Age bar3he aura bar3I muzkila se TIkama kA hAtha TIkama kI sagAI taya ho gii| lar3akI ke mA-bApa z2arA rokakara bole----are bhAI ! kyA mAra hI DAlegA ? Akhira sudhAraka vicAroM ke the; unakI eka zarta yaha rahI ki jaba abhI lar3akI hI to hai / agara bhala ho gaI hai to dubArA taka kAntA teraha barasa kI na hogI, ve byAha na kreNge| aisA nahIM kregii| itanI saz2A kucha kama nahIM hai / bijalI lekina TImaka aba bAlaka nahIM thA-naujavAna hogayA vahIM behoza par3I thii| logoM ne use uThAyA, aura ghara ke thaa| bijalI ke kAraNa jo saMtApa use rAta-dina ghere rahatA eka kone meM le jAkara paTaka diyaa| ... thA usakI cintA se bhI aba vaha mukta thaa| ye usake ___TIkama AkhirI bAra garajA-kyA kahA ? phira jAyagI? chaTapaTAne ke dina the-duniyA kA Ananda lUTane ke tAba hai usakI, jo ghara se paira nikAle ! badaz2Ata kahIM kI- lie aba vaha adhIra ho rahA thaa| aura kAntA abhI eka hI DaNDe meM Dhera kara dUMgA, Dhera ! bAlikA thii| dhIre-dhIre mA kA bhI gussA ThaNDA huaA; beTe ne bhI hamajoliyoM ne use rAha dikhAI, aura apane isa zAnti dhAraNa kii| par3osI apane gharoM ko cale gye| saMkaTa se pAra utarane ke lie vaha rAstA chor3akara be rAste lar3a-jhagar3a kara donoM khUba thaka gaye the, aura donoM ko kar3Ake calane lgaa| 'dekhA-dekhI kare joga, ghaTe kAyA bar3e roga !' - kI bhUkha lagI thii| itane bar3e kANDa ke bAda bijalI se * vAlI masala huI / TIkama dina-dina dubalA hone lagA, aura kucha khAne ko kahanA gunAha belajz2ata hotA; isalie na deha meM rogoM ne ghara kara liyA / mA ne pUchA, na beTe ne puuchaa| donoM khA-pIkara apanI-apanI jaba byAha ke dina naz2adIka Aye taba kAntA ke mAtA- . jagaha cale gaye aura se rahe / pitA kA dhyAna isa ora gyaa| basa, eka sAla ke lie . AdhI rAta ko acAnaka mahalle ke kue~ meM z2oroM kA byAha aura Tala gayA; aura isa eka sAla meM TImaka kI eka dhar3AkA huA aura jijJAsA aura kutUhala kI mArI deha aisI chIja gaI ki ThaTharI ho gaI ! mA sare Ama mahalle kI sArI janatA jAga utthii| rAta ke usa kANDa usakA bacAva karane lagI- yaha zAdI na karane kA hI kI bhanaka abhI taka sabake kAnoM meM A rahI thii| dhar3AkA natIjA hai ki lar3akA itanA dubalA ho rahA hai; kala zAdI sunate hI sabase pahalI bAta jo logoM ne socI yahI thI ho jAya, kala se vaha panapane lge| ki kahIM bijalI hI to kue~ meM nahIM girii| lar3akI se Apako kitanI hI muhabbata kyoM na ho; .. bar3A zora huaA; eka haMgAmA-sA maca gyaa| koI jAti ke paMje se chUTanA muzkila hai| aura phira eka tairAka kI talAza meM gayA, koI rassiyA~ le AyA aura do- lar3akI ke lie sAre parivAra kA yoM parezAna aura hairAna tIna ghaNToM kI mehanata ke bAda lAza Upara nikAlI gii| rahanA bhI kyA koI akalamandI hai ? becArI kAntA ke mA-bApa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sarasvatI / [ bhAga 38 ko, isI lie purabale ke karmoM ke basa hokara, kAntA kA. le to ghara kauna sa~bhAle, andhI bAlikA kI paravariza kauna byAha TIkama ke sAtha kara denA par3A / aura kAntA-bAraha kare, ghara ke kAma-kAja meM baDhiyA mA kA hAtha kauna ba~TAye. barasa kI kAntA, TIkama kI bahU banakara usake ghara AI ! aura donoM bAra, subaha-zAma, use garama-garama khAnA pakAkara jisa dina ke lie TIkama aAja cAra-cAra barasa hue Atura kauna khilAye ? isameM zaka nahIM ki kAntA ke uTha jAne se ho rahA thA vaha sunaharA dina Aja A gyaa| usa dina TIkama ko gaharA dhakkA baiThA thA, aura jIvana kA sArA byAha ke samaya vaha jitanA khuza aura umaMgoM se bharA thA, maz2A hI kirakirA ho gayA thA, magara usakA ilAja na thaa| utanI khuzI. vaisI umaMgeM, aura vaha aAturatA, isa jIvana isI lie Aqhira pAsa ke eka gAMva meM rahanevAle eka - meM phira usane na paaii| ___heDa mAsTara kI caudaha barasa kI lar3akI se, aisI lar3akI se bahU ko ghara aAI dekhakara sAsa kI khuzI kA ThikAnA na jo pAte hI ghara kA sArA kAma sa~bhAla le, pandraha dina bAda, rahA / TIkama to khuza thA hii| donoM bahU ko siMgArane aura binA kisI dhUmadhAma ke, TIkama kA byAha ho gayA ! yaha rijhAne meM aise magna hue ki apane Apako bhUla gaye | rAta usakA tIsarA anubhava thaa| jaba TIkama Upara jAtA taba bAz2Ara se bahU ke lie naI usakI z2indagI kA acche se acchA samaya agara kabhI naI miThAiyoM ke done ke done lAtA, use prema se khilAtA bItA to vaha isa naI hIrA baha ke rAjya meM biitaa| hIrA aura vaha jo cAhatI, usake lie hAz2ira kara detaa| bahU eka heDa mAsTara kI lar3akI thii| gujarAtI kI pA~ca - do-cAra mahInoM ke bAda bahU dusAdha bnii| TIkama kitAba taka par3hI thii| thor3A kasIdA kAr3hanA aura aura usakI mA ke harSa kA pAra na rahA / unhoMne socA, bharanA bhI jAnatI thI / ghara ke kAma-kAja aura roTI-pAnI isa sulacchanI bahU ke pratApa se aba sacamuca hI hamAre vaha saba akele kara letI thii| deha usakI suDaula aura . dina phira jAya~ge / isI abhilASA ko hiye meM chipAye svastha thI; cir3iyA kI taraha cahakatI-phudakatI vaha ve bahU ko bar3e jatana se rakhane lage; magara bahU dina- bAta kI bAta meM ghara kA sArA kAma sa~bhAla letI thii| dina kamajora hotI calI gii| usake lie kyA-kyA na 'satI-maNDala' nAmaka pustaka ke donoM bhAga vaha par3ha cukI kiyA gayA ? na-jAne kitane tAbIz2a bA~dhe gaye, na-jAne thI, aura usakI eka yaha abhilASA thI ki vaha bhI eka kitanI minnateM mAnI gaI, aura na jAne kitanI mAr3a-phUMka satI bane / mAtA-pitA ne byAha se pahale use samajhAyA thAkaravAI gii| mA ke lie isase bar3hakara aura kyA bAta beTI ! sAsa kA Adara karanA, unheM khuza rakhanA; pati kI / thI ki beTe ke ghara beTA Ave aura pitaroM ko svarga meM sevA karanA aura prasanna rahanA; devaroM kI marjI rakhanA aura zAnti mile| acche rAste calanA! hIrA yahI sAdha lekara sasurAla AI lekina kAntA aisI bahU thI jo na khilI, na phUlI, na thI ki apane vyavahAra se vaha donoM kuloM kI kIrti ko phalI, aura asamaya meM hI murajhA kara calI gaI eka andhI ujjvala bnaayegii| lar3akI ko janma dekara aura asahya vedanA ke cItkAroM se hIrA ke rAjya meM TIkama kA jIvana sacamuca hI bahuta ghara ko ka~pAkara / usake mAtA-pitA hAhAkAra kara uThe- sukhI rahA / hIrA kI saMgati se usakI kaI AdateM kucha-kucha phUTa-phUTa kara rone lge| aura TIkama aura usakI mA mu~ha sudhara cliiN| usakI dubalI deha kI sAra-sa~bhAla hIrA ke laTakAye, tana-chIna, mana-malIna, usI andhI bAlikA kI hAthoM bar3e maje se hone lgii| pitA kI mRtyu ke bAda vikaTa sAra-sa~bhAla ke bojha se dabe, kAntA bahU kI yAda meM par3hanA-likhanA chor3akara vaha vyavasAya meM par3a gayA thaa| phaphaka-phaphaka kara roye| bacapana kI apanI sabhI AdateM bhulAkara isa samaya vaha TIkama aba ikkIsa varSa kA thaa| aura ikkIsa varSa kA ghara meM bar3e-bUr3he kI taraha gambhIra banakara rahane lagA thaa| naujabAnaH apanI patnI kA zoka kitane dina pAla sakatA hai ? aba vaha logoM ke harSa-zoka meM, jAta-birAdarI meM barAbara jaba ghara-girastI pIche par3I ho aura javAnI mAthe car3hI ho zAmila hone lgaa| jAti kI unnati ke lie usane taba kauna hai, jo saMnyAsa le? aura agara saMnyAsa le bhI eka-do bhASaNa bhI kiye| usakA eka hI manoratha thA, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ / saMkhyA 2] . . sadA kuMvAre TIkamalAla jo aba taka pUrA nahIM huA thA, aura vaha thA putra lekina aAkhira vaha lAcAra ho gaI / aba taka manokA jnm| bala se jisa deha ko vaha ghisa rahI thI, manobala ke rahate ... aura, yaha zubha samaya bhI kucha dera ke lie nikaTa bhI aba usane uThane se inakAra kara diyA / hIrA ne bichaunA AtA-sA. dikhAI par3A; zrAzAlatA ekabAragI lahalahA pakar3a liyA / utthii| magara durbhAgya thA ki beTe kI jagaha beTI A gaI ! - TIkama ne aura usakI mA ne pahale to bar3e cAva se gharavAloM ne yaha socakara mana ko dilAsA dI ki 'aAja hIrA kI cAkarI zurU kii| lekina jaise-jaise bImArI bar3hatI lar3akI AI hai to kala lar3akA bhI aaygaa|' gaI aura dina bItate gaye, hIrA ke acche hone kI ummIda aura hIrA bahU kI kyA tArIfa kI jAya ? vaha eka kama hotI gaI / TIkama kI hAlata bar3I dayanIya ho gaI thii| hI guNa vatI thii| jaba usa bAra TIkama bahuta bImAra par3A taba marda aAdamI thaa| kAma-dhandhA chor3akara bImAra aurata ke hIrA hI thI, jo dina-rAta eka paira para khar3I cAkarI karatI pIche kaba taka baiThA rahatA ? aura mA becArI kyA kare ? rhii| usakI vaha sevA, vaha Tahala aura vaha sAdhanA, jisane bur3hApe meM bhagavAn kA nAma lekara aAtmA kA uddhAra kare yA dekhI hai vahI usakI kadara kara sakatA hai| usakI yAda sArI z2indagI beTe kI aura usake saMsAra kI gulAmI meM Ate hI Aja ke isa maMgala-avasara para bhI TIkama kI giraphtAra rahe ? agara rahanA bhI cAhe to bur3hApe kI deha A~kheM bhIge binA na rhiiN| bhalA kaba taka sAtha de? / koI eka barasa bAda hIrA saubhAgya se phira dusAdha hIrA ko bImAra rahate do-do sAla bIta gye| dinoM huI / TIkama kI bImArI meM vaha kAfI dubalI ho gaI thI, * dina usakI deha chIjatI gaI / vaidyoM ne aura DAkTaroM ne to isalie ye nau mahIne z2arA saMkaTa meM hI bIte / lekina jaba bahuta pahale se usakI aAzA chor3a rakkhI thI, magara jIvana naveM mahIne TIkama ke ghara pacIsa barasa meM pahalI bAra putra kI DorI jarA lambI thI, aura usakI aAza para sA~sa TikI ne avatAra liyA taba kyA sAsa, kyA bahU aura kyA pati, thii| vahI masala thI ki caGgA khAye dhAna, aura bImAra tInoM ke aAnanda kA pAra na rahA, tInoM gadgada ho utthe| khAye dhana / hIrA kI bImArI meM kAfI paisA kharca ho TIkama ke lie jIvana ke sukha kI yaha carama sImA thii| rahA thaa| TIkama ke lie yaha eka savAla thA ki vaha pitaroM ko svarga pahu~cAne kA jo mahAn uttaradAyitva usake kaba taka mauta ke kinAre baiThI huI isa aurata ke pIche mAthe thA use aAja saphala hote dekha vaha kRtArtha hogayA thaa| apanI gAr3hI kamAI qharacatA rhe| Akhira dhIraja chUTa lekina vidhanA se bar3hakara IrSyAlu zAyada hI dUsarA koI gayA, aura loga manAne lage ki bhagavAn ! jaldI se isa ho ! use kisI kA sukha nahIM suhAtA / atRpta lAlasAoM pIr3A se chur3Ano, aura hameM bhI halakA kro| lekina rAma ko lekara jo bijalI calI gaI thI, isa samaya vahI preta rakkhe to kauna cakkhe ? kA~ca kI pyAlI to thI nahIM ki banakara hIrA bahU ke sukha meM rAhu banakara aaii| jaba apane paTakI aura cUra-cUra huI ! eka mahIne ke lAla ko lekara hIrA pahalI bAra pati ke ghara gaI. Aqhira mahInoM aura barasoM kI pratIkSA ke bAda bidAI taba kahIM se Akara usa pretinI ne hIrA ko chlaa| hIrA kA~pa kA vaha dina bhI A hI pahu~cA / hIrA sa~bhala gii| TIkama ko utthii| mAre Dara ke usI rAta use dhar3adhar3A kara z2oroM kA apane pAsa bulAyA aura vinaya-bhare svara meM bolI-nAtha ! buqhAra ho aAyA, aura kucha hI dinoM ke bAda use kSaya ho gayA! maiM jAnatI hU~, maiMne Apako bahuta duHkha diyA hai| mujhase / khaTiyA para par3e-par3e bhI hIrA, bImArI kI hAlata meM, ApakI koI sevA bana nahIM pAI / paramAtmA se maiM yahI cAhU~gI. apane pati aura putra kA kAma karatI rahatI thii| bImArI kA ki jaba janD , Apa hI ko pAU~ / thakAvaTa ke kAraNa kucha kyA, kala miTa sakatI hai; ghara kA kAma kauna kare ? bUr3hI dera cupa rahakara vaha phira bolI-pyAre ! mere bAda kauna hai, 1 sAsa thI; vaha agara deva-darzana ko na jAtI to usakA jo ApakI cintA karegA, baccoM kI sAra-sa~bhAla rakkhegA ? bur3hApA bigar3atA ! aura hIrA pativratA ThaharI / vaha bhalA mujhe isakI bar3I fikra hai| mA jI to aba thaka gaI haiN| kyoM yaha anyAya apanI A~khoM dekhatI ? kahatI hU~, merI eka bAta mAna lo, mujhe vacana de do, meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 sarasvatI mukha se mruuNgii| TIkama kA kaNTha ru~dha gayA, vaha eka zabda bhI na bola sakA / cupake se usake hAtha meM apanA hAtha dekara vaha yoM khar3A rahA, mAno kahatA ho --hArA ! isa ghar3I, tuma jo kahogI, maiM karU~gA / hIrA ne apane durbala hAthoM meM usakA hAtha lekara chAtI se lagAyA, A~khoM ko lAyA aura graha- svara meM bolI- pyAre ! ApakA yaha vacana hai na ki mere bAda Apa phira byAha kareMge ? basa, yahI merI eka abhilASA thii| aba maiM halakI hU~, phUla kI taraha halakI-sukha se, zAnti se marU~gI ! TIkama bar3I kaThinAI se A~khoM ke bahate mutroM ko rokatA huA vahA~ se uTha khar3A huyA / do ghaNTe ke bAda jIvana ke saba kartavyoM se avakAza pAkara hIrA kI grAtmA ananta meM vilIna ho gii| TIkama * jIvana meM pahalI bAra phUTa-phUTakara royA / bur3hiyA mA kI khoM se caudhA A~sU bahane lage / hIrA kI bImArI kI cintA aura ratajage ke kAraNa TIkama kA svAsthya bahuta qharAba ho gayA thaa| use dame ne ghera liyA aura khA~sI ke mAre prANa nahoM meM A gaye / idhara hIrA ke binA ghara meM paga-paga para parezAnI uThAnI par3atI thI / hote-hote hIrA ko mare eka mahInA bIta gayA / eka dina mA ne himmata baTora kara kahA- beTA ! kyA irAdA hai terA ? " merA irAdA ? maiM to luTa gayA, mA ! aba rakkhA hI kyA hai isa jIvana ma ?" zoka meM DUbe hue TIkama ne kahA~ / " saca kahate ho, bhAI ! hIrA to hIrA hI thI / usa jaisI na koI huI, na hogI / lekina duniyA bhI to dekhanI par3atI hai beTA / yoM hau dharakara baiThane se kaise kAma calegA ? merA bur3hApA hai, bacce choTe-choTe haiN| kala agara maiM uTha kara cala dI to kauna hai, jo tujhe aura tere baccoM ko sa~bhAlegA ?" mA ne gir3agir3Akara kahA - ' - "beTA, z2arA apanI ora bhI to dekha | " TIkama ne sira dhunate hue kahA- "mA, merI taqadIra meM sukha hI nahIM hai| nahIM, tIna-tIna byAha ke bAda bhI merI yaha dazA kyoM ho? to maiM isa saMkaTa meM na par3egA / " mA kI A~khoM ke sU sUkha gye| svara meM kaThoratA bharakara vaha bolI -- pagale kahIM ke ! yoM kahIM duniyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 calI hai ? aura isa bur3hApe meM baccoM kA yaha jhamelA mere sira lAdakara kyA tU merI bur3hautI bigAr3anA cAhatA hai ? maiM sAfa kahe detI hU~, mujhase tere ghara kA kAma nahIM dekhA jAyagA / TIkama mu~ha laTakAye, khinna bhAva se, mA kI bAta sunatA rhaa| jIvana kI koramakora yathArthatA ke Age karuNA meM DUbI bhAvanAoM kI kyA tAba thI ki ve TikatIM ? Aqhira anicchApUrvaka hI kyoM na ho, usane apanI sammati de dI / jAti meM usa samaya koI bar3I umara kI lar3akI mila nahIM rahI thI / Akhira dasa barasa kI eka bAlikA ke sAtha TIkama kI sagAI ho gii| mA ne kahA--grAja choTI hai to kala bar3I bhI ho jaaygii| javAna AdamI kyA 'ra~r3Ape' meM dina kATegA / sahAlaga meM phira byAha nikle| logoM ne jAnA ki TIkama cauthI bAra byAhane jA rahA hai| kahane lage ava kI z2arUra usakA ghara jmegaa| kucha the, jo TIkama kI grahadazA ko kosate the; kucha aura the, jo maGgala kA doSa nikAlate the / unake qhayAla se TIkama kA yaha byAha antima vyAha thA / lar3akI vaise dasa barasa kI thI, magara sAla siMhastha kA thA, isalie byAha na ho skaa| aura vaha sArA sAla TIkama ne eka na eka bImArI meM bitAyA / jaise-taise vaha sAla bItA aura sAla ke anta meM TIkama kA byAha huaa| lekina aba kI bahU itanI abUjha AI. ki vaha TIkama ko dekhate hI Dara gii| phira to vaha sasurAla jAne se hI inakAra karane lgii| jyoM hI sasurAla jAne kA samaya hotA vaha cIkhane-cillAne lagatI, kisI koTharI meM apane ko chipA letI aura khir3akI kI salAkhoM ko isa maz2abUtI se pakar3a letI ki Tasa se masa na hotI !. lekina eka hindU ke ghara meM, eka vyAhatA beTI, jo parAI ho cukI hai, apane mA-bApa ke ghara kaise raha sakatI hai ? maikevAle sA~jha par3ate hI hAtha-paira bAMdhakara usakI gaTharI banA lete aura uThAkara sasurAla rakha te / rAta meM jaba vaha bhayabhIta bAlikA rotI-cillAtI taba par3osa ke loga yA to usakI para ha~sate yA TIkama para tarasa lAkara kahate - hAya, becAre TIkama kI takadIra meM sukha hI nahIM hai ! TIkama kI yaha koI pahalI zAdI nahIM thI lekina www.umaragyanbhandar.com
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 2] sadA ku~vAre TIkamalAla 135 / / jaisA anubhava isa * bAra use ho rahA thA, pahale kabhI nahIM mana, vacana, karma se zrApako chor3a aura kisI kA qhayAla huA thA / ghara-ghara aura galI-galI TIkama kI gRhasthI kA taka nahIM kiyA hai, isalie nizcaya hI agale janma meM 'guNagAna' hotA thA-bAta eka kAna se dUsare kAna bhI Apa hI hameM mileNge| TIkama jI ! hama ApakI bATa pahu~catI thii| kucha logoM ko hindU samAja ke bhaviSya kI joha rahI haiM / kahie, Apa jaldI se jaldI kaba taka' cintA hone lagatI thii| kahate the-kaisA andhera hai ? itanI aaaiegaa| isa anokhe satya ko sunAkara zrAnanda meM vibhora bar3I, gyAraha barasa kI, chokarI aisI nAsamajha ki sasurAla ve sundariyA~ aTTahAsa ke sAtha adRzya ho gii| jAne se ghabarAye ! hAya bhagavAna. na-jAne kyA hone baiThA TIkama ke paira jhUlA jhUlate hae ruka gye| usane A~kheM hai! kucha kahate-chokarI ko kSetrapAla byAha gayA hai / kucha banda kI aura kholIM / kyA bAta thI ? bhUta-lIlA to TIkama kI kamaz2orI para hNste| nahIM thI? kyA vaha sacamuca hI so gayA thA yA jAgate hue ___ mA ko bhI bahU ke vyavahAra se kucha kama gussA na koI sapanA dekha rahA thA ? kyA vAkaI ye saba aurate agale aAtA thaa| buddhautI meM ArAma pahu~cAnA to dUra rahA, isa janma meM use phira mileMgI ? nahIM, akelI hIrA mile to kulacchanI bahU ke kAraNa santapta hokara bur3hiyA sulacchanI basa ho| vaha to becArI sadA sevA karatI rahI / hukma kI hIrA kI yAda meM ghaNToM A~sU DharakAyA karatI thii| tAbedAra thii| usakI bhalI-burI saba icchAoM ko pUrA roz2a-roz2a kI isa dA~tA-kicakica se kamU ko 'phiTa karatI thii| usane to use isa loka meM apanA prabhu hii| aAne lge| aura rahI-sahI becArI dusAdha bana gii| mAnA thA aura paramezvara kI hI taraha usakI pUjA kI aAkhira hAra kara TIkama ne mA kI salAha se kama ko usake thii| lekina ye dUsarI saba ? inakA kyA hogA ? jaba inameM maike bheja diyaa| se eka eka ne itanI takalIfa dI hai taba ye saba milakara ___ sAta mahIne meM kama ke eka marA huaA lar3akA kyA nahIM kareMgI ? isa zaMkA ke mAre usakA mana DAMvADola huaA ! aura vaha bhI isa duniyA se Ubakara vahA~ calI ho utthaa| gaI, jahA~ na sAsa kA aAtaMka thA, na pati kA trAsa ! marate- itane meM dUra para kumhAra ke ghara se lauTatI huI striyoM ke .. marate bhI usakA bhayatrasta ceharA aura phaTI huI A~kheM gAne kI AvAz2a sunAI par3I / aAge-Age Dhola aura tAze, aisI thIM ki na DaranevAle ko bhI DarAtI thIM! turahI aura sahanAI kI jo aAvAz2a A rahI thI vaha mAno yo hiMDole para akele baiThe-baiThe Tokama ke mana meM apane usake sAre sapanoM aura sArI kuzaMkAoM ko lIla rahI thii| bIte hue jIvana kI ye ghaTanAye eka ke bAda eka tAz2A vaha uThakara khar3A ho gayA aura khir3akI ke pAsa jAkara ho rahI thiiN| aura inakI yAda meM kabhI usakA ceharA harSa dhyAna se sunane lgaa| gIta kI padAvalI sAfa sunAI se khila uThatA. kabhI zoka se murajhA jAtA. kabhI duHkha par3atI thii|--- aura nirAzA se khinna ho uThatA / aAkhira-Aqhira meM jaba eka aAve, dUjI aAve, tIjI tar3A mAra kamalA ke alpa jIvana kI tasavIreM usakI A~khoM ke ___ mAro vIjaNo re; sAmane se guz2arane lagI taba kisI duHsvapna kI taraha usakA cauthI kAgaLa mokale, savAre vahelo zrAva, hRdaya chaTapaTA utthaa| aura phira sabake anta meM use / mAro vIMjaNo re! .aisA mAlUma huA, mAno bijalI, kAntA, hIrA aura 'cauthI kyoM, aba to pA~cavIM pA rahI hai'-TIkama kamalA, sabhI adhara meM jhUla rahI haiM aura mAno cAroM mana-hI-mana musakurAyA aura bola utthaa| apanI saba rahI haiM---Apa fikra kyoM karate haiM ? purAnI striyoM kI yAda, isa aAnanda-dhvani kI laharoM meM, zAstroM meM likhA hai ki mauta ke bAda jaba punarjanma hotA hai jahA~ kI tahA~ vilIna hogaI aura naI bahU kI chavi kA 9 taba pati-patnI phira milate haiM; isalie vizvAsa rakhie ki sAkSAtkAra karane meM usakA mana tatkSaNa tallIna ho gyaa| aura zrApa phira mileNge| aAtmA amara hai; deha kI striyoM kA dala samIpa aa gayA thaa| pahalA gIta taraha kSaNabhaMgura nhiiN| aura apane pichale janma meM hamane samApta hote hI unhoMne nayA gIta zurU kiyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 / / sarasvatI [bhAga 38 -' + TIkama ke zrozAtura antara meM isa gIta ne eka sAr3I qharIdegA, aura kaise use rijhaavegaa| aura ve aurate anokhA tUfAna khar3A kara diyaa| usane jyoM hI apanI gA rahI thIM, cillA rahI thIM aura batAzoM ke lie utAvalI kalpanA kI A~khoM se dekhA ki naI dulahina adhIra hokara ho rahI thIM! - usakI bATa joha rahI hai, tyoM hI usakA mana harSa se . aba isameM to koI sandeha hI nahIM ki usa rAta pulakita ho uThA aura cehare para eka anivArya musakurAhaTa TIkama pA~cavIM bAra ghor3e para car3hA, maNDapa meM gayA aura chA gii| pA~cavIM dulahina ke sAtha ghara aaayaa| Aie, auroM kI .. gAnevAliyA~ ghara ke andara A gaI aura unhoMne taraha hama bhI use AzIrvAda deM ki usakA suhAga akhaNDa maTakoM ko isa taraha saheja kara rakha diyA ki khaMDita na rahe aura prabhu usa becAre ko phira-phira byAhane kI pIr3A hoN| phira to A~gana meM chuhAre aura batAze bA~Tane kI se mukta kreN| hAlA~ ki 'suhAga' zabda to striyoM ke lie dhUma maca gaI / TIkama chajjevAlI apanI khir3akI se nIce hI baratA jAtA hai, lekina isa z2amAne meM, riyAyatana, hama una striyoM ko atRpta lAlasA se ekaTaka nihArane aura puruSoM ke lie bhI usakA upayoga kara sakate haiM ! yaha socane meM laga gayA ki AnevAlI apanI naI dulahina ke lie vaha unameM se kinake jaise z2evara aura kinakI-sI * bhAratIya sAhitya-pariSad ke saujanya se| kastUrI lekhaka, zrIyuta ArasIprasAdasiMha kusumita-giri-kAnana meM druma-dala hilatA; are, kahA~ se Aja surabhi yaha sari-palvala meM amala-kamala-dala khilatA ! itanI umar3AI ? kintu, kahA~ tribhuvana meM phira bhI miltaa| tRNa-tRNa meM kaNa kaNa meM kaisI vaha merA madamAtA ! mAdakatA. chAI ! hAya na koI isa rahasya kA maiM pAgala bana bhaTaka rahA vana-vana meM; udgama batalAtA !! jala meM, thala meM, upavana-pavana-gagana meM ! mere saurabha-matta hRdaya meM, mana meM are, na jAnA jisa para maiM thA alasa-vedanA AI ! itanA baurAyA; are, kahA~ se Aja surabhi yaha vaha to mere hI yauvana kI itanI umar3AI ? thI mohana-mAyA! surabhita jisase phUla-pattiyA~ sArI; hima-maNDita giri-zRGga-zRGkhalA pyArI! mujhe na koI isa rahasya kA hotA jisa para nikhila vizva balihArI; udgama batalAtA ! svayaM na maiMne pAyA ! hAya, kahA~ se itanA saurabha vaha to thI merI hI yauvanaumar3a-umar3a AtA?. mAyA kI chAyA !! (2) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ grAmoM kI kI samasyA lekhaka, zrIyuta zaMkarasahAya saksenA, ema0 e0 yaha prasannatA kI bAta hai ki sarakAra aura kAMgresa donoM kA dhyAna prAmoddhAra kI ora gayA hai / parantu ina donoM kI kArya-paddhati aisI hai ki usase grAmoM kI samasyA sulajha nahIM sktii| isa lekha ke vidvAn lekhaka ne grAmoddhAra sambandhI samasta saMsthAoM kI truTiyoM kA varNana karate hue yaha batAne kA prayatna kiyA hai ki gA~voM kI samasyA kyA hai aura kaise sulajha sakatI hai| ja-kala bhAratavarSa meM grAmoddhAra kI jitanI carcA sunAI de rahI hai, sambhavataH briTiza zAsana ke pichale sau varSoM meM anya kisI bhI viSaya kI itanI carcA nahIM huii| Azcarya kI bAta to yaha hai ki deza kI ekamAtra do paraspara virodhI zaktiyA~ rASTrIya mahAsabhA aura bhArata-sarakAra donoM hI grAmINoM kI sevA karane meM eka dUsare se pratispardhA karane para tule hue haiN| sarakAra kA grAma-prema ekAeka itanA kyoM bar3ha gayA, isakA rahasya hama bhAratavAsiyoM se chipA nahIM hai / bambaI - kAMgresa meM jaise hI mahAtmA gAMdhI ne grAma-udyoga saMgha kI sthApanA kI ghoSaNA kI, vaise hI bhArata sarakAra kA grAsana hila uThA aura usane eka karor3a rupayA grAma sudhAra kArya ke lie prAntIya sarakAroM ko de diyaa| dekhate dekhate grAma-sudhAra kArya kA bavaMDara deza meM isa prabala vega se uThA ki thor3I dera ke lie to yaha pratIta hone lagA, mAno grAmoM kA kAyApalaTa hone meM dera nahIM hai| sarakAra kA rukha dekhakara cATukAra z2amIMdAra, vyApArI tathA zikSitavarga ke loga tathA pada-lolupa dhanIvarga sabhI 'grAma-sudhAra', 'grAma-sudhAra' cillAne lge| vartamAna vAyasarAya mahodaya ke zAsanakAla meM to yaha cillAhaTa aura bhI tIvra ho gaI hai / parantu isa grAndolana se eka yaha lAbha avazya hunA hai ki samasta deza kA dhyAna deza ke upekSita grAmoM kI ra gayA hai aura katipaya sArvajanika saMsthAyeM svataMtra rUpa se grAmoddhAra ke kArya meM laga gaI / va to rASTrIya mahAsabhA ne bhI isa ora dhyAna diyA hai| isa kAraNa isakA mahattva aura bhI bar3ha gayA hai| eka bAta dhyAna meM rakhane kI hai| kAMgresa tathA sarakAra ke dvArA isa Andolana ke apanAye A jAne ke pUrva hI katipaya saMsthAyeM choTe choTe kSetroM meM yaha kArya kara rahI thIM, jinameM zrI brAyana kI guragA~vavAlI yojanA, kavivara ravIndra ke zrIniketana kI yojanA, dakSiNa meM mAlAbAra - prAnta ke antargata mArtaNDam tathA rathana - puram ke kendroM meM nezanala kauMsila Afa0 vAI0 ema0 sI0 e0 kA kArya, banArasa meM zrIyuta mehatA kI yojanA, suMdarabana meM zrI haimilTana kA grAmINa upaniveza, godAvarIz2ile meM zrI satyanArAyana jI kA rAmamaMdira, dakSiNa meM zrI devadhara TrasTa tathA jayapura-rAjyAMtargata vanasthalI kA kArya ullekhanIya haiN| Upara likhI huI saMsthAoM ke atirikta aura bahuta-se sArvajanika kAryakartA tathA saMsthAyeM apanI apanI zakti ke anusAra isa kArya meM lagI huI haiM, jinakA yahA~ ullekha nahIM kiyA jA sakatA / vAstava meM hamAre grAmoM kI samasyA bahuta ulajhI huI hai, ataeva jaba taka isakA pUrNarUpa se adhyayana nahIM jAtA taba taka grAma-sudhAra - prAndolana ko saphalatA milanA kaThina hai / Aja hamAre grAmINoM kI dazA ThIka usa ghor3e kI bhA~ti hai jisako cAre kA abhAva rahatA hai, zakti se adhika bojha DhonA par3atA hai, kabhI ArAma karane ko nahIM milatA, jisase kramazaH vaha hRSTa-puSTa sundara ghor3A kSINa - kAya hokara atyanta nirbala aura nirjIva ho gayA hai / usa maraNAsanna ghor3e kI atyanta zocanIya dazA dekhakara usakA svAmI socatA hai ki isako kisI DAkTara ko dikhAnA cAhie aura davA denI cAhie, kintu yaha bAta usake dhyAna meM nahIM AtI ki sabase pahalA kAma use yaha karanA cAhie ki vaha usa nirbala aura bhUkhe ghor3e ko ArAma kI sA~sa lene de to vaha binA kisI DAkTara athavA vizeSajJa kI sahAyatA ke hI caMgA ho sakatA 1 137 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 sarasvatI ThIka yahI dazA Aja bhAratIya grAmINa kI ho rahI hai| vartamAna qharcIle zAsana ke kAraNa na sahana kiyA jA sakanevAlA tathA bar3hate hue karoM kA bhayaMkara bojha tathA z2amIMdAra ke atyadhika lagAna aura sarakAra kI mAlaguz2ArI ne vAstava meM grAmINa kI ror3ha tor3a dI hai| Upara se mahAjana kA RNa aura nagaranivAsI vyApArI, dalAla, vakIla, zikSitavarga Adi ke vaijJAnika zoSaNa ne 'to bhAratIya grAmINa ke antima raktabindu ko bhI cUsa liyA hai| ataeva grAmoM ke uddhAra ke lie yaha Avazyaka hai ki binA vilamba kiye unakA bahumukhI zoSaNa rokA jAya / tabhI pUrNarUpa se grAmodvAra ho sakatA hai| aura yaha kArya ekamAtra bhArata sarakAra hI kara sakatI hai| hamAre isa kathana kA yaha artha kadApi nahIM hai ki grAma-sudhAra kA yaha jo dezavyApI Andolana cala rahA hai vaha nirarthaka hai | grAma sudhAra Andolana se eka yaha lAbha to avazya hI hogA ki grAmINa janatA meM apanI dazA ke jJAna kA udaya hogA aura bhaviSya meM use svayaM apanI sthiti ko sudhArane kI icchA hogii| aba hameM dekhanA yaha hai ki deza meM jo kucha bhI grAma sudhAra kArya ho rahA hai usakA zrAdarza kyA honA cAhie aura grAma-sudhAra kA kArya karanevAloM kA lakSya kyA honA cAhie / yaha atyanta Azcarya kI bAta hai ki deza meM grAmasudhAra ke prazna ko lekara itanI halacala macI huI hai, parantu abhI taka yaha nizcaya nahIM ho sakA ki grAma sudhAra se kyA bhISTa hai| koI kAryakartA Adhunika bhAratIya grAma ko upayogitAhIna, nirjIva saMsthA samajhatA hai, ataeva usake ataeva usake dhvaMsAvazeSoM para eka navIna grAma-saMsthA kA bhavana khar3A karanA cAhatA hai / usakI dRSTi meM Adhunika Arthika saMgaThana ke yogya eka navIna saMsthA ko janma denA grAvazyaka hai| dUsarA kAryakartA bhAratIya grAma meM kevala isa prakAra ke parivartana karanA cAhatA hai jinase vaha Adhunika Arthika saMgaThana ke upayukta banAyA jA ske| eka bAta dhyAna meM rakhane kI hai ki jo loga bhAratIya Ama ko bilakula naSTa kara pazcimI dezoM meM pAye jAne vAle grAmoM ko isa deza meM sthApita karanA cAhate haiM ve sambhavataH yaha bhUla jAte haiM ki bhAratIya grAma meM aisI bahutasI sundara saMsthAyeM vidyamAna haiM. jinakI rakSA atyanta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat waa [bhAga 38 Avazyaka hai| AvazyakatA kevala isa bAta kI hai ki isa audyogika tathA rAjanaitika parivartana ke yuga meM apane grAmoM ko Adhunika Arthika tathA rAjanaitika saMgaThana meM apanA sthAna surakSita rakha sakane ke yogya banA deN| isa lakSya ko lekara hI deza meM grAma sudhAra kA kArya honA cAhie / 9 zrAja bhAratIya grAma-saMsthA nirbala aura nirjIva-sI ho gaI hai / grAma-sudhAraka kA mukhya kArya yaha hai ki vaha isa saMsthA ko sateja aura balavAn banA de / yadi vAstava meM hameM grAmodvAra kI icchA hai to hameM gA~voM meM yaha sthiti utpanna karanI hogI ki grAmINa janatA meM apanI sthiti kA sudhAra karane kI icchA balavatI ho uThe / grAma-sudhAra kA kArya tabhI saphala aura sthAyI ho sakatA hai jaba sudhAra kI bhAvanA svayaM grAmINa janatA meM utpanna ho jAya / gA~voM para bAhara se sudhAra lAdane se saphalatA kabhI mila hI nahIM sakatI / kheda hai ki isa mahattvapUrNa tathya kI ora kAryakartAoM kA dhyAna bahuta kama gayA hai| zIghratA se saphalatA milane kI AzA meM utsAhI kAryakartA gAMva kI pratyeka burAI ko dUra karane ke lie daur3a par3ate haiM, parantu ve sudhAra grAmINoM ko chUte taka nhiiN| phala yaha hotA hai ki jaba kAryakartA kA utsAha maMda par3a jAtA hai athavA vaha kisI dUsare kSetra meM kAma karane ke lie calA jAtA hai taba phira usa gA~va kI dazA pahale jaisI ho jAtI hai| guragAMva ke grAma-sudhAra kArya ne deza ko vizeSa rUpa se AkarSita kiyA thA / kintu jaise hI zrIyuta brAyana kA yahA~ se tabAdalA huA, vaise hI vaha kArya bhI ThaMDA ho gayA / zrAja guragA~va ke gA~voM meM jAie, grAma-sudhAra kArya ke pUrva jAie, grAma-sudhAra kArya ke pUrva jaisI dazA thI, lagabhaga vaisI hI dazA aba phira ho gaI hai / brAyana sAhaba ne piTa - laiTrina (zauca - gRha) banavAye the, kintu zrAja koI unakA upayoga nahIM karatA aura ve bharate jA rahe haiM / kisAna phira pokharoM ke samIpa tathA jaGgala meM zauca ke lie jAne laga gayA hai| skUloM meM aba lar3ake bahuta kama jAte haiM aura lar3akiyA~ to dikhalAI hI nahIM par3atIM / brAyana sAhaba ne zrATA pIsane ke lie jo sArvajanika bailoM se calanevAlI cakkiyA~ khar3I karavAI thIM unake bhagnAvazeSa hameM dhyAna dilAte haiM ki kabhI yahA~ cakkI thii| kisAna gar3hoM meM khAda na banAkara phira ghUroM para khAda DAlatA hai / usa safAI kA zrAja cihna bhI zeSa nahIM hai jo zrIyuta prAyana mahodaya ke samaya meM www.umaragyanbhandar.com
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] grAmoM kI samasyA dRSTigocara hotI thI / bAta yaha thI ki vaha saba eka tamAze kI bhA~ti kisAna ne grahaNa kiyA thA, isI se bAja usa kArya kA koI astitva bhI nahIM raha gayA hai| zrAja jo grAma-sudhAra kArya ho rahA hai usakA adhikAMza isI prakAra kA hai / taeva yaha nizcayapUrvaka kahA jA sakatA hai ki grAma-sudhAra kA kArya tabhI sthAyI aura saphala ho sakatA hai jaba sudhAra andara se ho na ki bAhara se / eka dUsarA prazna bhI isa viSaya meM mahattvapUrNa hai / grAma-sudhAra eka eka samasyA ko lekara calane se ho sakatA hai athavA saba samasyAoM ko eka sAtha hAtha meM lene se / abhI taka grAma-sudhAra-kArya ko Tukar3e Tukar3e karake karane kA prayatna kiyA gayA hai, kintu anubhava aura adhyayana batalAtA hai ki isa prakAra saphalatA milanA bahuta kaThina hai / koI safAI aura svAsthya ko lekara cala rahA hai, koI kisAnoM ke RNa kI samasyA ko hala karane meM lagA huA hai, to koI mukaddamebAz2I ko banda karanA cAhatA hai / ye saba prayatna atyanta prazaMsanIya haiM, isameM koI sandeha nahIM / parantu jo loga grAmoM kI vAstavika dazA ko jAnate haiM ve bhalI bhA~ti samajhate haiM ki gA~va meM jitanI bhI samasyAyeM haiM ve eka-dUsare se aisA ghaniSTha sambandha rakhatI haiM ki pRthak nahIM kI jA sakatIM / grAma-sudhAra kA kArya tabhI pUrNa saphala ho sakatA hai jaba saba samasyAoM ke viruddha eka sAtha yuddha cher3a diyA jAya / kArya kaThina dikhalAI detA hai, parantu binA isake kiye nistAra nahIM hai| udAharaNa ke lie grAmINa RNa kI samasyA ko hI le lIjie / yaha sthAyI rUpa se tabhI hala kI jA sakatI hai jaba mukadamebAjI, sAmAjika kurItiyoM, khetI kI unnati, svAsthya aura safAI, pazuoM kI unnati aura unakI cikitsA tathA zikSA kI samasyAyeM hala kI jAya~ / phira unake purAne RNa kA parizodha karane ke lie koI kAnUna banAyA jAya aura bhaviSya meM pU~jI kA prabandha karane ke lie sAtra samitiyA~ sthApita kI jAya~ / isI prakAra muqaddamebAz2I kA roga dUsarI kurItiyoM tathA manoraJjana ke prabhAva se sambandha rakhatA hai / kahane kA tAtparya yaha hai ki jo manuSya bhAratIya grAmoM kI samasyAoM ko eka eka karake dekhane kA abhyasta hai vaha unako hala nahIM kara sakatA / grAma-sudhAra kArya karanevAle ko to sArI samasyAoM kA eka sAtha sAmanA karanA caahie| tabhI saphalatA mila sakatI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 139 bhAratavarSa meM 6 lAkha se kucha Upara grAma haiM / yaha saMkhyA briTiza bhArata tathA dezI rAjyoM ke gA~voM kI hai / yadi mAna liyA jAya ki grAma sudhAra kArya ko saphala banAne ke lie 10 varSa lagAtAra kArya karane kI AvazyakatA hai to bhI kArya kI gurutA spaSTa dRSTigocara hotI hai| aisI dazA meM yaha nizcaya karanA ki grAma sudhAra kArya kI praNAlI kaisI ho, atyanta Avazyaka ho jAtA hai / binA yaha nizcaya kiye ki kisa prakAra kI paddhati deza kI sthiti ko dekhate hue. vizeSa lAbhadAyaka hogI, kArya prArambha kara denA bhayaGkara bhUla hogii| yaha to pahale hI kahA jA cukA hai ki saba sama - sthAtroM ko eka sAtha hAtha meM lene se hI yaha kArya saphalatA-pUrvaka ho sakatA hai, ataeva yaha Avazyaka hai ki bhinna bhinna sthAnoM para grAma-sudhAra kendra sthApita kiye jAya~ aura una kendroM ke dvArA samIpavartI grAmoM meM sudhAra kArya kiyA jAya / grAma-sudhAra kendra ke kAryakartAoM kA uddeza yaha honA cAhie ki ve kramazaH apane kSetra meM aise sthAnIya netA tathA kAryakartA utpanna kara deM jo bhaviSya meM una gA~voM kA kArya svayaM apane hAtha meM le leN| nahIM to itane grAmoM ke sudhAra ke lie asaMkhya manuSyoM aura apAra dhana kI AvazyakatA hogI / kucha varSa kArya karane ke bAda jaba kAryakartAoM ko yaha vizvAsa ho jAya ki sthAnIya kAryakartA aba isa kArya ko calA sakeMge, sAtha hI sudhAra kI bhAvanA ne grAmINoM ke hRdaya meM sthAna kara liyA hai, taba kendra vahA~ se haTAkara dUsare sthAna para le jAya / yaha tabhI ho sakatA hai jaba grAmINoM meM apanI dazA sudhArane kI icchA balavatI ho / Aja bhAratIya grAmINa saMsAra kA sabase adhika nirAzAvAdI, bhAgyavAdI tathA mUrkhatA kI sImA taka pahu~canevAlA saMtoSa kara jIvita raha rahA hai / saikar3oM varSoM se usakA jo bhISaNa zoSaNa ho rahA hai usase usakA pazu se bhI girA huA jIvana vyatIta karanA par3a rahA hai / Aja bhAratIya kisAna ko yaha vizvAsa hI nahIM hotA ki koI aisA vyakti bhI ho sakatA hai jo usakA zoSaNa na .. kare aura isa bAta kI to vaha kalpanA hI nahIM kara sakatA ki usakI dazA meM kabhI sudhAra bhI ho sakatA hai / ataeva grAmoddhAra kAryakartAyoM kA pahalA kartavya yaha honA cAhie ki ve kisAnoM meM apanI isa patita avasthA ke viruddha asaMtoSa utpanna kareM aura unameM vizvAsa aura zrAtma-sammAna utpanna www.umaragyanbhandar.com
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 - sarasvatI [bhAga 38 kreN| jaba taka kisAna kA nirAzAvAda naSTa nahIM kiyA sarakAra tathA sacce sudhArakoM meM sahayoga bhI sambhava nahIM jAyagA taba taka sthAyI rUpa se grAmoddhAra kA kArya saphala hai| ataeva rASTrIya dRSTikoNa rakhanevAle grAma-sudhArakoM ko nahIM ho sktaa| yadi kAryakartA unheM zrAzAvAdI banA sakeM svataMtra rUpa se grAmoddhAra kArya karanA caahie| jo loga to AdhA kArya ho gayA samajhanA caahie| svataMtra rUpa se grAma-sevA kA kArya karanA cAhate haiM unake abhAgyavaza bhAratavarSa meM grAmoddhAra-Andolana usa lie yaha Avazyaka hai ki ve pahale to isa viSaya kA samaya cher3A gayA hai jaba saMsAra bhayaMkara maMdI kA sAmanA adhyayana kareM, taduparAnta kisI grAma ko kendra banAkara kara rahA hai / khetI kI paidAvAra kA mUlya bahuta gira gayA usameM kucha varSoM ke lie jama jAya~ / hamAre deza meM bahuta-se hai, isa kAraNa kisAna kI Arthika sthiti aura bhI bigar3a zikSita loga apanA kArya-kAla samApta karane para bhI nagaroM gaI hai| yahI nahIM, deza ke udyoga-dhaMdhe bhI bhISaNa aArthika kA moha nahIM chodd'te| yadi riTAyara hokara zikSita loga -maMdI kA sAmanA kara rahe haiM, bhArata-sarakAra tathA prAntIya gA~voM meM basanA aura unameM rahanevAloM kI sevA karanA sarakAroM kI prArthika dazA zocanIya ho rahI hai| aisI apanA kartavya samajhe to isa ora bahuta kucha ho sakatA hai| dazA meM sarakAra isa kArya ke lie adhika dhana vyaya kara yahI nahIM, AvazyakatA to isa bAta kI hai ki cIna kI sake, yaha asambhava hai| to bhI bhArata sarakAra ko grAmoM ke bhA~ti zikSita yuvaka gA~voM kI ora lauTeM aura aAzrama uddhAra ke lie tIna kAma karane hoMge-(1) prAntIya sthApita karake grAma-sudhAra kA kArya kreN| zrAja deza ke sarakAreM lagAna ko AdhA kara deM, (2) grAmINa RNa kI zikSita navayuvakoM ko yaha kahane kI AvazyakatA haisamasyA ko hala karane ke lie sarakAra eka kAnUna banAkara "gA~voM kI ora lautto"| grAma-sudhAra kA kArya gurutara hai kisAna ke RNa kA eka cauthAI mahAjana ko dekara aura yaha tabhI sambhava ho sakatA hai jaba rASTra kI sammilita kisAna ko RNa-mukta kara de, (3) grAmoddhAra ke lie zakti arthAt sarakAra aura janatA donoM hI isa kArya meM RNa liyA jAya aura eka yojanA banAkara sArI rAjakIya laga jaayN| jaba taka aisA na hogA taba taka isa kArya meM zakti usa ora lagA dI jAya / aisA karane se grAmoddhAra pUrNa saphalatA nahIM mila sktii| isakA yaha artha kadApi ho sakatA hai| nahIM hai ki jo loga isa kArya meM lage hue haiM ve apanA __ lekina kevala sarakAra ke hI prayatna se gA~voM kI dazA samaya naSTa kara rahe haiN| grAmINoM kI sthiti jitanI bhI sudhara nahIM sktii| aura vartamAna rAjanaitika paristhiti meM sudhara sake vahI rASTra ke lie atyanta lAbhadAyaka hai| sambandha lekhikA, zrImatI dinezanaMdinI prakRti aura puruSa meM ghaniSTha sambandha hai! kIr3e se kuJjara aura dhUla-kaNa se ananta aAkAza eka ___ jaGgalI jAnavara aura pAlatU pazu-pakSI hI hamAre hI sUtra meM ba~dhe haiM, aura saba satya ko prakAzita karane ke nikaTa AtmIya nahIM haiM, parantu harita vRkSa aura sabz2a ghaas| lie eka hI bhASA kA upayoga karate haiM--go ki lahara prabhAta meM khila madhyAhna meM kumhalA jAnevAle puSpa marmara dhvani karatI hai, vAyu niHzvAsa chor3atI hai, manuSya aura ananta kAla taka khar3I rahane vAlI caTTAneM, nIlima bolatA hai aura -- lahara aura vAyu bhI-julAhe ne hama sabako eka hI tAne ramaNI kA hRdaya mauna rahatA hai !! bAne meM bunA hai, grahoM aura maNiyoM kA prabhAva hI manuSya- prakRti aura puruSa meM ghaniSTa sambandha hai !! jIvana para nahIM, magara z2areM z2areM taka kA jo brahmANDa ke jIvana-je meM eka raGgIna dhAgA hai| . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ bevakta kI zahanAI relagAr3I kI yAtrA meM prAya. vividha vicAroM ke loga Apasa meM mila jAte haiM aura unakA vivAda bahuta manoraJjaka hotA hai / isa lekha meM lekhaka mahodaya ne eka aisI hI yAtrA aura vivAda kA varNana kiyA hai| lekhaka, zrIyuta sItalAsahAya P A RT kinDa klAsa ke Dibbe meM hindustAnI- vedavrata jI ne rAjA sAhaba kA paricaya dete hue DATA a~garez2a-jhagar3A ho hI jAnevAlA kahA-"candanapura-nareza mahArAja harapAlasiMha, cauhAnoM ke se thaa| paristhiti aisI thI ki koI siramaura, sacce kSatrI, zikAra-kalA ke vizeSajJa / zera ko bhI aisI avasthA meM khAnasAme ko do macAna para se mAranA apane kSatriyatva ke khilApha samajhate tamAcA mAre binA nahIM raha sakatA haiN| bAkAyadA A~kheM cAra karake z2amIna se golI / thaa| lekina rAjA harapAlasiMha ne calAte haiN|" Azcaryajanaka aAtmasaMyama kA paricaya diyA / kucha dera zikAra kI bAteM hotI rhiiN| phira golI ke thor3I dera kA safara thaa| sirpha lakhanaU se haradoI nizAne kI carcA clii| rAjA sAhaba ur3atI cir3iyA taka kA / maI ke mahIne meM barelI jAnevAlI zAma kI golI se mAra sakate haiM / phira resa kA z2ikra aaayaa| lekina gAr3I bharI hotI hai, kyoMki pahAr3a kI ora ucca varga kA thor3I hI dera ke bAda hama logoM kI bAtacIta nirasa hone niSkramaNa prArambha ho jAtA hai| jisa gAr3I meM maiM baiThA lagI, kyoMki hamAre donoM ke darmiyAna ela0 sI0 ema0 thA, ittifAka se mere mitra paMDita vedavrata tripAThI bhI usI kI saMkhyA bahuta choTI thI aura vaha avasthA zIghra hI AnegAr3I meM A baiThe the| ye candanapura ke tAlluqadAra rAjA vAlI thI ki hama donoM jamhAI lene lagate ki gAr3I sTezana harapAlasiMha ke sAtha almor3A jA rahe the| para rukii| kisI ne gAr3I kA daravAz2A dhar3Aka se kholaa| __paMDita vedavrata vicAroM meM AryasamAjI aura vyAvahA- rAjA sAhaba kI pecadAna-farzI jo sAmane sulaga rahI thI, rika jIvana meM jela-nivAsI rASTrIya kAryakartA aura mere mitra tar3a me jamIna para gira par3I, mu~hanAla rAjA sAhaba ke hoThoM the| jela se chUTe abhI inheM kevala tIna haphte hue the| se nikalakara zAstrI jI kI goda meM jA pahu~cI, cilama rAjA sAhaba kA merA paricaya bilakula nayA thaa| unakI cakanAcUra ho gaI, hukke kA pAnI gAr3I ke pharza meM phaila avasthA lagabhaga 50 varSa ke hogI, kintu hRSTa-puSTa aAdamI gyaa| ye / lambI lambI mUMche, caur3I pezAnI, bar3I bar3I A~kheM, daravAz2A khulate hI bAkAyadA pozAka meM eka khAnasAmA kAmadAra TopI pahane, vizAla toMda ke sAtha Akara ve bartha kamare ke andara dAkhila huyaa| usake pIche do kulI the| para baiTha gaye / rAjA sAhaba ke Agamana ke bAda hamArI khAnasAme ne yaha saba dekhA, para mAfI kA eka zabda bhI gAr3I nAnA prakAra ke asabAboM se bhara gaI thI, kyoMki ve nahIM khaa| apanI birAdarI ke ravAja ke mutAbika sampUrNa parigraha' ke sAtha mujhe aAga-sI laga gaI aura tabIata cAhI ki safara kara rahe the / isa sthAna para 'parigraha' zabda meM dArA yA khAnasAme ke eka tamAcA jar3a duuN| lekina bhUla rAjA sAhaba usakA bahuvacana zAmila na samajhanA cAhie, kyoMki isa ke qhidamatagAra kI thii| usane hukke ko bilakula daravAz2e se vastu-vizeSa ko rAjA sAhaba apane anya ratnoM aura maNiyoM bhir3Akara rakkhA thA; aura mujhe bolane kA haqa bhI ke samAna candanapurastha apane vizAla bhavana 'siMhagahvara' meM nahIM thaa| surakSita rakha pAye the aura bAkI z2arUrI aura aiza kI rAjA sAhaba ucakakara baiTha gaye, mAthe para zikana cIjeM saba unake sAtha thiiN| hAtha dhone kI miTTI se lekara A gaI, kintu eka mema sAhaba aura unake pIche yorapIya dAtUna, dAla, cAvala, ghI aura pala~ga taka sAtha thA, sAtha pozAka pahane eka sAhaba ke Agamana ne rAjA sAhaba kI hI tAza, hviskI kI botala, grAmophona aura tabalA bhI thaa| manodazA meM tabadIlI paidA kara dii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-umara, Surat 141 .... www.umaragyanbhandat.com
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 sarasvatI . [bhAga 38 "kucha harja nahIM, kucha harja nahIM" rAjA sAhaba kahane zatAbdI pahale ke eka zikSita yUnAnI kA thaa| usameM kahA udhara kalI ne farzI ko uThAkara rakha diyaa| sAhaba , thA ki jIvana ke sAdhAraNa vyavahAra meM hinduoM ke caritra aura mema sAhaba ne bhI vaha saba dekhA thA, para eka bAra bhI kA mukhya guNa ImAnadArI hai| sambhava hai, yaha bAta 'AI ema sArI' (mujhe duHkha hai) taka nahIM kahA, balki kucha a~garez2oM ko zrAja vicitra mAlUma ho, lekina saca to unakI samAlocanA yaha thI 'machaTra krAuDeDa' (bahuta bhAra yaha hai ki jisa prakAra do haz2Ara varSa pahale yaha bAta sahI huaA hai)| thI, karIba karIba Aja bhI utanI hI satya kahI jA isa avasara para rAjA sAhaba ne adbhuta aAtmasaMyama sakatI hai| a~garez2a loga Aja bhI apane hindustAnI kA paricaya diyaa| jo aAdamI zera ko z2amIna para khar3A mulAz2imoM ko dekhate haiM ki una logoM ko bar3I bar3I hokara mAre aura apane jIvana ke aura kisI aMga meM saMyama raqameM sipurda kara dI jAtI haiM aura ve unake pAsa ko phaTakane taka na detA ho, isa prakAra cupa rahe, aAzcarya- bilakula surakSita rakkhI rahatI haiM hAlA~ki hindustAnI janaka thaa| kintu usase adhika Azcarya kI bAta usa mulAz2ima cAheM to rakama khA jAya~, kisI prakAra pakar3a meM Dibbe meM yaha huI ki isa ghaTanA ke 5 minaTa ke andara hI bhI na AyeM aura sArI z2indagI aAnanda se vedavrata jI ukta sAhaba ke sAtha prema se hilate-milate "ukta uddharaNa kA yaha artha thA-apane deza. dikhAI diye| vAsiyoM ke sAtha vyavahAra karane meM hinduoM kA nava Agantuka sAhaba ittifAka se vedavrata jI ke purAne yaha guNa vizeSa rUpa se prakaTa ho jAtA hai| ye loga mitra misTara ulafatarAya gaubA nikle| ye sajjana paMjAbI bar3I bar3I rakamoM kA vyApAra isa prakAra dUradezI the / veda-pracAra ke lie amarIkA gaye the aura vahA~ se choDakaraM karate haiM ki ye murkhatA kI sImA taka pahu~ca jAte antarrASTrIya vivAha karake Aye the| vedavrata jI ne apane haiM / kintu bahuta kama dhokhA hotA hai| roz2a saikar3oM rupaye * mitradampati kA saba logoM se paricaya kraayaa| pazcimI dezoM kevala z2abAnI z2amAnata para karja liye-diye jAte haiN| jo ke vartamAna rAjanIti para bAteM hone lgii| hiTalara, muso- kuTumba garIba se amIra ho jAte haiM, apane pUrvajoM kA saikar3oM linI kA z2ikra aAyA, TrATaskI aura lenina kI carcA hone barasa kA qarz2a adA kara dete haiM, hAlA~ki usa qarz2a kA lgii| phrAMsa aura blama ke sambandha meM hama saboM ne apanI koI rukkA-purjA nahIM hotA, sirpha mahAjana ke khAte meM apanI rAya prakaTa kii| isa vArtAlApa ke samaya rAjA rakama nAma par3I hotI hai / hindutroM kA sampUrNa sAmAharapAlasiMha mauna baiThe rhe| thor3I dera ke bAda ijAz2ata jika saMgaThana asAdhAraNa ImAnadArI para nirmita huaA hai| lekara ve apane bartha para jAkara leTa gye|| rAjapUta aura brAhmaNa kI vIratA aura aAtmAbhimAna, - misez2a govA ko bhI zrI ulafatarAya gaubA ne 'DArliMga vaizya aura kurmiyoM kA parizrama aura mitavyayitA aA~kheM go eMDa haiva resTa' (priye, jAo, pArAma karo) kahakara eka rakhanevAlA sAdhAraNa aAdamI bhI dekha sakatA hai| sAre bartha para bheja diyaa| aura vedavrata tathA ulafatarAya kI hindU-samAja se zrApa nirdayatA se svAbhAvika ghRNA pAyeMge, bAtacIta hotI rhii| - hinduoM ke mana meM Apako prasannatA aura praphullatA . "Apake kahane kA kyA yaha matalaba hai ki hindustAna milegI aura Apa yaha dekheMge ki kalpanA-zakti, saundarya aura kA rASTrIya caritra paryApta U~cA hai " / gaubA ne khaa| hAsya se ye loga bahuta zIghra prabhAvita hote haiN|" "usase kahIM jyaadaa| dekhie eka a~garez2a likhatA hai|" ukta laMbA uddharaNa sunakara gaubA ne kahA vedavrata jI a~garez2I meM eka lambA vAkya kaha "zrApakA yaha uddharaNa mere lie vedavAkya nahIM, na gaye / yaha inheM kaNThastha thaa| smaraNa-zakti ke isa cama- kurAna kI Ayata hai| maiM to A~kha kholakara dekhatA huuN| tkAra se mujhe Azcarya nahIM huaa| hamAre AryasamAjI merI kitAba to duniyA hai aura sar3aka para calanevAle bhAiyoM kI smaraNa-zakti, khAsa kara uddharaNa sunAne meM, hindustAniyoM kA ceharA isa kitAba ke panne haiM / isa kitAba bahuta tez2a hotI hai| vaha lambA vAkya IsavI san ke do ke pannoM meM bar3e moTe moTe TAipa meM mujhe likhI huI dikhAI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] bevakta kI zahanAI detI hai 'niraashaa| maiM bhI Apake javAba meM eka a~garez2a "vaha pyAra karane ke yogya hai| maiM to a~garez2I caritra kI rAya hindustAniyoM ke bAre meM sunAtA huuN| vaha likhatA kA bar3A prazaMsaka huuN|"-gaubaa ne kahA / hai-eka mahAn jAtIya doSa jo hindutroM meM pAyA jAtA "maiM to yaha bAta ApakI pozAka meM, rahana-sahana meM hI hai, dRr3hatA kA abhAva hai| koI bhI bAta ho, nizcaya kara lene dekha rahA hU~ / yahI kyoM, agara Apa a~garez2I caritra ke bhakta / ke bAda agara usameM z2arA bhI vighna A jAya (jinheM hama na hote to Apane apane jIvana kI sarvottama amUlya vastu a~garez2a loga mAmUlI vinna samajhege) hindU loga apane apanA hRdaya kadApi eka a~garez2a mahilA ko na sauMpa diyA nizcaya para kAyama rahane meM bilakula asamartha ho jAte haiN| hotaa|" vedavrata ne ha~sate hue khaa| aura sunie, tumhArI rIr3ha kI haDDI bar3I mulAyama hotI hai, do misTara gaubA bhI ha~sa pdd'e| unhoMne sA~sa lekara kahAghaMTe bhI DaTa kara baiThanA tumhAre lie asambhava hotA hai| tuma "yaha bAta ThIka ho sakatI hai| saca to yaha hai ki samajhate ho ki manuSya kI svAbhAvika poz2Izana uttAna hai, feyaraple a~garez2I caritra kA mukhya guNa hai|" lambarUpa nahIM / tumhArI dhAraNA hai ki daur3ane se calanA maiMne kahA- "misTara gaubA, a~garez2I caritra kI zreSThatA behatara hai, calane se khar3A rahanA, khar3e rahane se baiTha jAnA, ko hama svIkAra karate haiN| lekina eka bAta batalAie, baiThane se leTa jAnA aura leTa jAne kI apekSA so jAnA usakA bayAna aura pracAra karane se hamAre deza kA kyA kahIM adhika zreyaskara hai| phAyadA hai ? yaha to vemauke kI zahanAI hai| hindustAnI ___ "lekina maiM isa bAta ko svIkAra karatA hU~ ki agara loga a~garez2a yA phreMca yA rUsiyoM kI zreSThatA ko sunakara isI bAta para arthAt manuSya ke svAbhAvika poz2Izana ke utsAhita nahIM hoMge, balki unakI himmata aura pasta ho viSaya meM hindustAnI janatA kI rAya lI jAya aura jaaygii| bAkAyadA cunAva kI taraha voTa par3eM to voTa tumhIM ko "hindustAniyoM meM utsAha to usa samaya paidA hogA mileMge / satata zrama kA siddhAnta bhAratIya sabhyatA meM agara jaba unake hRdaya meM apane pUrvajoM kA gaurava hogA, unheM jaba thA to bahuta dakiyAnUsI z2amAne meM / vartamAna bhArata aura apane bhaviSya ke lie AzA bNdhegii| dUsaroM kI tArIfa yA madhyakAlIna bhArata kA lokamata aura lokAbhilASA isake pazcimIya rASTroM kI zreSThatA kA varNana sunakara ve kadApi khilAfa thI aura hai| hamArI sabhyatA meM zrama ko unnata nahIM hoNge| lekina maiM a~garez2a qauma ke bAre meM ApakI nIcA sthAna diyA gayA hai| parizrama zrIhInoM kA kAma parakha jAnanA cAhatA huuN| yaha batAie ki Akhira ye hai / yaha na samajhiegA ki maiM Apa logoM ke prayatnoM loga itane bar3e sAmrAjyavAdI kaise ho gaye ?' kA tiraskAra karatA hU~, kintu apane deza kI dazA ulafatarAya jI bole-"jina guNoM ne romana logoM ko dekhate hue apane deza ke bhaviSya meM nirAzAvAdI ko mahAn banAyA thA ve inameM bhI haiM / kartavya kA pAlana hogayA huuN|" karane kI inameM dhArmika niSThA hai| jIvana ko mahattvapUrNa ___"zrApa para hInatA kI bhAvanA kA prabhAva hai / " vedavata samajhanA, uddeza-prApti ke lie dRr3ha saMkalpa, qhatare meM nirbhane khaa| yatA, vipatti meM vIratA ityAdi guNa inameM khUba pAye jAte ___ "kyA Apane apane dezavAsiyoM kI manovRtti kA haiN| inake svabhAva meM zuddhatA aura ImAnadArI hai, nyAyaadhyayana kiyA hai ?" ulafatarAya ne z2arA tez2I meM Akara. parAyaNatA hai aura cirasthAyI utsAha hai| romana loga apane javAba diyaa| ko duniyA bhara meM zreSTha samajhate the| a~garez2a bhI apane ko . vedavrata bole-"maiM to sipAhI huuN| lekina jo loga aisA hI samajhate haiN| rASTrIya Andolana ko calAte haiM ve z2arUra adhyayana kara "phira a~garez2a logoM meM vyaktigata rUpa se maulikatA pAI. cuke haiN|" jAtI hai / apane maulikatAyukta parizrama se aura ImAndArI "kyA Apane a~garez2I caritra ko samajhA hai ?" se unhoMne bar3e bar3e sAmrAjya jIte haiM, qhayAlI pulAva, svapna . "yaha merA kAma nahIM hai / " ke saMsAra aura kalpanA ko ve nafarata kI naz2ara se dekhate. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 haiN| unakA vizvAsa Thosa cIz2a meM hai| havA se bAteM karanA unheM pasanda nahIM / bhaviSya kI AzA meM vartamAna ko qatla kara DAlanA unake svabhAva meM nahIM pAyA jAtA / sarasvatI "a~garez2a zramalI jIvana kA mahattva detA hai / kalpanA ar vizvAsa aura tucchatA kI dRSTi se dekhatA hai / isa bAta para vicAra karane meM use svAbhAvika rUpa se ghRNA mAlUma hotI hai ki bhaviSya meM kyA hogA / isalie vaha pahale se kabhI apane ko kisI mArga yA nIti ke lie vacanabaddha karanA pasanda nahIM karatA / use isa bAta kA khUba jJAna hotA hai ki agara mAmale ne koI rUpa dhAraNa kiyA to jo ucita hogA, kara legA / bhaviSya kI parezAna karanevAlI ghaTanAoM kA Aja se hI mukAbile ke lie "taiyAra honA use pasanda nahIM / 1 "a~garez2a apanI bAta kA bhI dhanI hotA hai| jaba vaha hA~ kara detA hai, usakA matalaba 'hA~' hI hotA hai / usameM [bhAga 38 itanI nirbhIkatA hotI hai ki 'nahIM' kaha sakatA hai / a~garez2a baccoM ko bacapana se hI sikhAyA jAtA hai ki jhUTha bolanA bar3I jillata kI bAta haiM aura kisI ko jhUThA kahanA ghoratama apamAna hai ..... " * kintu misTara gaubA kA yaha bhASaNa ekAeka ruka gayA / gAr3I ekadama Thahara gaI / khAnasAme ne zrAkara sAhaba kA asabAba bA~dhanA zurU kara diyaa| mema sAhaba bistara se uDhakara khar3I ho gaI / tIna minaTa ke andara sAhaba aura * mema sAhaba Dibbe ke bAhara cale gaye / rAjA harapAla siMha ne karavaTa bdlii| unhoMne pUchA"sAhaba bahAdura gaye ?" "hA~, mahArAja / " vedavata jI ne kahA / "mema se biyAha kihina hai ?" "hA~, mahArAja / " "bar3e bakabAsI jAna par3ata haiN| dimAg2a cATa gaye / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat rajanI lekhaka, natthAprasAda dIkSita, malinda ( 1 ) hai tama- kAlimA vyAla karAla kI, zyAmala paMkti chaTA chiTakAI / patha-sA sura vAraNa jo vahI, viSNupadI nadI zIza suhAI / hai nakhatAvalI muNDa kI mAla, vizAla vibhA kI vibhUti ramAI / indu-sA vindu lalATa lagA, ziva-sI sajanI rajanI bani AI / ( 2 ) pUjane ko kisa devatA ke puSpAkSata aJcala meM bhara lAI / mAla marAla kI maMju banA, yuti mAnasarovara kI hara lAI / nIlama thAla meM AratI ke liye, sundara dIpa jalAkara lAI / sAja sajAye sadA rahatIM, jaba se dvijarAja ko ho vara lAI / ( 3 ) isa bhA~ti se yoM cupacApa bhalA, kisa bhA~ti kahA~ kisase suSamA-bhare zyAmala rUpa se, hai jagatI kA kisase yaha cA~danI cAdara, kairava-netra kaTAkSa maNicandra kI pAI kahA~ tumheM tAraka motiyoM kA ye khajAnA milA / batalAnA milA | lubhAnA milA ? calAnA milA ? www.umaragyanbhandar.com
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ amaranAtha-guphA kI ora lekhaka, zrIyuta sI0 bI0 kapUra ema0 e0, ela-ela0 bI0 ima legya ke lekhaka mahodaya mAhamI aura nava avaka bhAratIya haiN| apane eka jarmana mitra ke sAtha inhoMne moTara-mAikila para sAra bhArata kA bhramaNa kiyA hai| isI yAtrA ke miAmale meM ye himAlaya ke durgama mAga meM sthita amaranAtha guphA kI ora bhI gaye the| isa lekha meM umI kA rocaka varNana hai| 3 gukA ke bhItara --- lekhaka aura zrI amaranAtha sAdhu / ] DAKIR maranAtha hinduoM kA eka prasiddha aura dekhakara kucha hairAna bhI hue ki itane ThaMDe nirjana tIrtha sthAna hai / yaha sthAna kazmIra aura ujAr3a sthAna meM inakA yahA~ kaise rahanA hotA hai| rAjya kI vizAla 'lIdaraghATI meM isa sthAna ke ucca zuGga para sthita hone ke kAraNa samudratala se lagabhaga 4,000 phuTa yaha sadA hima se DhaMkA rahatA hai| jaba zarada Rtu kA ra kI u~cAI para sthita hai| yahA~ antima kAla aura vasanta kA aAgamana hotA hai. zanaiH zanaiH eka guphA hai, jisameM hima kA eka zIta kI bhISaNatA kSINa hone lagatI hai, barpha pighalatI hai zivaliMga bana jAyA karatA hai aura vahI 'amaranAtha mahAdeva' aura mArga sApha ho jAtA hai| yahA~ kI yAtrA jUna se hai| jyoM jyoM zukla pakSa meM candra deva pUrNatA ke patha para lekara sitambara ke mahInoM taka prAsAnI se ho sakatI hai| agrasara hote haiM. tyA-tyoM zivaliMga bhI apane prAkAra meM kazmIra ke mahArAja kI kRpA se yAtrA mArga bhI sundara aura pRNa hotA jAtA hai| prakRti devI kI isa anokhI kArI- kApho caur3A bana gayA hai| prati sAta mIla para yAtriyoM kI garI ko dekhakara grAzcarya cakita honA par3atA hai| yaha gaphA mavidhA ke lie jhopaDiyAM banI huI koI 80 phuTa U~cI, 50 phuTa caur3I aura lagabhaga prati varSa kI jAtI hai / sAdhugroM kA prasiddha jalUsa jisako 60 phuTa gaharI hai| kahA jAtA hai ki ziva jI isa guphA 'char3I' kahate haiM. agasta meM nikalatA hai aura dekhane ke meM tapa kiyA karate the| parantu manuSya-jAti ke vahA~ bhI jA yogya hotA hai| kazmIra-rAjya kI ora se ina sAdhu yAtriyoM pahu~cane para ve vahA~ se cale gaye aura tibbata meM kailAza ko bahuta sahAyatA dI jAtI hai| parvata kI coTI para jAkara apanA grAsana lagAyA hai ! yaha pratyeka sAdhu yAtrI ko sardI se murakSita rakhane ke lie bhI kahA jAtA hai ki ziva aura pArvatI kabUtara aura kabUtarI (aura bhojana banA sakane ke lie) gale meM laTakAneke rUpa meM Aja bhI isa guphA meM nivAsa karate haiM / yaha vAlI eka-eka dahakatI huI a~gIThI, barpha para kAma de kahA~ taka ThIka hai, pAThaka svayaM hI soca sakate haiN| parantu makanevAlA eka jor3A jUtA aura yAtrA-kAla bhara ke lie hamane isa kabUtara ke jor3e ko vahA~ rahate z2arUra dekhA hai khAdya sAmagrI Adi rAjya kI aora se binA mUlya dI jAtI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 sarasvatI [bhAga 38 haiM / pahalagAma se car3hAI prArambha hokara guphA meM hI jAkara samApta hotI hai| isa thor3e-se phAsale meM lagabhaga 8 haz2Ara phuTa kI car3hAI car3hanI par3atI hai / isa kaThinatA kA aMdAz2A pAThaka svayaM lagA sakate haiN| maiM aura mere eka mitra misTara DhiccI jo jarmanI ke rahanevAle haiM, apanI moTara-sAikila para jisase hama donoM sAre bhArata kA bhramaNa kara rahe the, agasta ke mahIne meM pahalagAma pahu~ca gaye the| vahA~ hama eka prophesara mitra ke yahA~ tthhre| ye vahA~ apane kuTumba ke sAtha tambU meM rahate the| tambU meM rahanA hamAre lie koI naI bAta nahIM thI, parantu hamArA tambU itanA choTA thA ki hama usameM sIdhe hokara bhI nahIM baiTha sakate the| para hamAre mitra ke tamba bahuta bar3e aura U~ce the, unameM rahanA paryApta sukhada thaa| ataeva hamAre mitra ke tambU se hamAre tamba kA kyA mukAbilA ! lekhaka apane sAja-sAmAna ke sAtha / ] hai| yahA~ kAzI, haridvAra, gaGgotrI, rAmezvara aura bar3I dUra-dUra se Aye hue yAtriyoM kA samAgama hotA hai / sAdhuoM meM saMnyAsI, nAgA. vairAgI yAdi prAyaH sabhI apane apane dala ke muMDa ke sAtha apanI-apanI patAkA ur3Ate hue amaranAtha jI jAte haiM / calane kA mArga bahuta durgama hai| cIr3a Adi ke vikaTa jaGgaloM ke bIca se hokara jAnA par3atA hai| mArga nirA car3hAI kA hI hai| paidala yAtrA pahalagAma se prArambha hotI hai| yahA~ se guphA lagabhaga 30 mIla ke fAsale para hai| isa mArga ko yAtrI tIna dina meM taya karate [zeSanAga se parvata kA eka dRzya / ] pahalagAma jammU kazmIra ke rAja-mArga meM eka sundara tathA vicitra sthAna hai| yahA~ ke ghAsa ke U~ce-U~ce maidAnoM meM cIr3a ke lambe-lambe vRkSoM kI chAyA ke nIce hara garmiyoM meM saikar3oM kI saMkhyA meM hindustAniyoM ke tambU laga jAte haiN| ina sundara maidAnoM ke donoM aora zItala aura sAfa pAnI ke do nAle bahate haiN| pIta. harita aura aruNa varNa ke raMga-biraMge phUla khilakara isa sthAna kI manoharatA ko kaI gunA adhika bar3hA dete haiN| pahalagAma taka moTara pAte jAte haiM / aba to yahA~ eka bar3A bAz2ArasA bana gayA hai aura do-tIna acche hoTala bhI khula gaye [pahalagAma meM isa lekha ke lekhaka aura unakA jarmana mitra / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] amaranAtha-guphA kI ora 147 haiM / khAne-pIne kI tamAma sAmagrI yahA~ mila jAtI hai / tambU aura maidAna ke Tukar3e yahA~ kirAye para milate haiN| mafAI aAdi kA adhika dhyAna rakhA jAtA hai / yahA~ se yAtrA ke lie kulI aura TaTaTa bahuta AsAnI se saste mila jAte haiN| hama donoM pahalagAma ke sundara jagamagAte nAle ke taTa para khar3e the| jaba hamane sAdhutroM ke jalUsa ko amaranAtha kI aora jAte dekhA to dekhate hI hama donoM ke dila meM bhI umaGga paidA huii| mere jarmana mitra to mujhase bhI adhika utsuka ho gye| hamane usI samaya yAtrA karane kI taiyArI prArambha kara dI aura kucha khAne-pakAne kI sAmagrI bhI ma~gavA lii| hamane koI kulI yA TaTaTra nahIM kiyA, kyoMki hama navayuvaka the aura 15 sera se adhika taka bojha aAsAnI se apanI pITha para lAdakara le jA sakate the| mere jarmana mitra mujhase bhI adhika bojha uThAne ke AdI the| jarmanI meM pherI kA bar3A pracAra hai| jarmanI ke hara navayuvaka ko cAhe vaha kisAna kA [eka trizUladhArI sAdhu / ] roTiyA~, 2 darjana aMDe, eka sera cInI, eka DibbA aovala TIna, aAdha sera makkhana aura thor3I-sI cAya thI / isake sivA hamAre zarIra para kAfI garma vastra the / parantu jaba hama yAtrA meM cala diye taba hameM tambU kA le jAnA kucha phaz2ala-sA hI mAlUma huaA, kyoMki riyAsatI jhopar3iyA~ thor3I-thor3I dUra para banI huI milIM / pahalA par3Ava 'candanavArI kA par3atA hai| yaha pahalagAma se kAI 4 mIla ke phAsale para hogaa| hama 11 baje ke lagabhaga yahA~ pahu~ca gye| pAThaka yaha jAnakara hairAna hoMge lekhaka apane tambU ke bAhara-zeSanAga jhIla ke taTa para / ] lar3akA ho yA mantrI kA, 6 mahIne ke lie 'lebara-kaimpa' meM rahanA par3atA hai / jo aisA nahIM karatA use vahA~ kI sarakAra daNDa detI hai| yahI kAraNa hai ki jarmana-jAti itanI balavAn aura saMgaThita hai| ___ agale dina sUrya nikalane para hama donoM apane safarI thailoM ko apanI-apanI pITha para lAdakara amaranAtha kI ora cala diye / hamAre sapharI theloM meM eka 'slIpiMga-baiMga', eka halakA-sA tambU jisameM hama donoM sirpha seA sakate the, eka barasAtI, eka kemarA, khAne ke lie 3 darjana Dabala [paMcataranI para char3I kA jalUsa / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 sarasvatI [zeSanAga jhiil|] ki prAtaH kAla ke cale hokara bhI hama kevala 4 mIla kA hI saphara itanI dera meM kara sake ! isakA kAraNa yahA~ kI kaThina car3hAI hai / thor3I car3hAI car3hane para 5 minaTa yA aura kucha dera taka dama le-lekara bhAge car3anA par3atA hai| candanavArI pahu~cane taka hama khUba thaka gaye the / yahA~ taka kA mArga khUpa ghane jaGgala se hotA huA pahalagAma ke zItala nAle ke sAtha-sAtha jAtA hai| mArga meM zItala jala ke cazme bhI sthAna-sthAna para milate haiM, jisase thakAvaTa kucha-kucha dUra ho jAtI hai| kucha yAtrI yahA~ apanA khAnApInA kara rahe the / jhopar3iyoM meM mailA hone ke kAraNa hamane apanA tambU lagA liyA aura rAta bhara usameM khUba gaharI nIMda soye candramA ke nirmala prakAza meM isa sthAna kI zobhA bahuta hI darzanIya ho rahI thii| 1 dUsare dina hAtha-mu~ha dhone aura kucha peTa pUjA karane ke bAda hama dUsare par3Ava zeSanAga kI ora sUrya nikalane se pahale hI cala diye / itanA savere calane kA kAraNa yaha thA ki tez2a dhUpa ho jAne para car3hAI kA car3hanA burA-sA lagatA hai| yahA~ se car3hAI ThIka DagamagAtI huI sIr3hI kI taraha hai, jisa para kA~pate, zIta se sisakate, sI-sI karate yAtriyoM ke samUha ke samUha Daga bar3hAte hue cale jA rahe the / jyoM jyoM Upara pahu~cate gaye, zIta kI bhISaNatA bar3hatI gaI / yahA~ havA kI kamI ke kAraNa sA~sa lene meM kucha kaSTa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [bhAga 28 rahe the / kucha Upara jAne para bhI mile aura dUra se barpha se dikhAI dene lage / sA hone lagatA hai aura bahuta zIghra zIghra sA~sa calane lagatI hai| isa bAra thakAvaTa kI hada na thI aura qhAsa kara mere lie, kyoMki isa bAra tambU uThAne kI bArI merI thI, sAtha hI mugandhita aura chAyAdAra cIr3a aura cinAra ke vRkSoM kA bhI jo hamArI thakAvaTa ko haTAne meM sahAyatA karate the, abhAva thaa| aba to hama sUkhe aura ujAr3a parvatoM para car3ha hameM barpha ke kaI Tukar3e lade hue sundara parvata bhI koI eka baje ke lagabhaga hama zeSanAga ke par3Ava para pahu~ca gye| yaha par3Ava 'zeSanAga' nAma kI eka sundara jhIla ke taTa para banA huA hai| sUrya kI razmiyoM ne yahA~ pUrva hI dRzya upasthita kara rakkhA thA / isa jhIla ke taTa kA bahuta-sA hissA barfa se Dha~kA huA thA / cAroM ora barfa se lade hue, sundara parvatoM ne isakI zobhA ko aura bhI bar3hA diyA thA - jidhara dekhate, barpha hI barfa dikhAI detI thI / yahA~ ke manohara dRzya ne hamArI saba thakAvaTa dUra kara dI aura isa jhIla ke taTa para ghUmane ke lie hama nIce cale gaye / usa samaya aisA vidita hotA thA, mAno varSoM ke bAda vizrAma karane kA avasara milA hai / yaha jhIla bhI hinduoM ke lie eka tIrtha hai| isakA jala sphaTika yA dugdha ke samAna ujjvala hai| jala bahuta hI svAdiSTha, zItala aura svAsthyavardhaka hai / amaranAtha ke jAnevAle yahA~ snAna karate haiM aura yathAzakti varuNadeva kI pUjA-arcanA kara kI pUjA-arcanA kara rAtri bhara yathAzakti 'maranAtha' 'amaranAtha' japate-japate kATa dete haiM / hamane bhI snAna karane kI koziza kI, parantu jala ke adhika ThaMDA hone ke kAraNa zIghra hI bAhara nikala thaaye| www.umaragyanbhandar.com
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] sarakArI jhopar3iyA~ yAtriyoM se bharI hone ke kAraNa hamane apanA tambU eka kazmIrI ke kheme ke samIpa lagAyA / yadi hama cAhate to agale par3Ava kI ora usI dina cala par3ate, parantu vahA~ ke sundara dRzya ne hameM Age nahIM jAne diyA / amaranAtha guphA kI ora dhUpa meM leTe hue usa dRzya kA Ananda lUTa rahe the / kazmIrI ke cUlhe para hamane kucha cAya grAdi taiyAra kI, jisake pIne meM adhika svAda AyA / sAyaMkAla ko kAle kAle bAdala A gaye aura rAta bhara mUsaladhAra varSA hotI rahI, aura kucha ole bhI par3e / zIta ke mAre rAta bhara kA~pate rhe| eka to barphIle pahAr3a, phira khulA maidAna ra sannATe kI havA, tisa para itane z2ora kI varSA, saba milakara nAr3iyoM ke rakta pravAha ko roka dene ke lie paryApta the, Gga-pratyaGga ThiThura rahe the / hamAre hAtha-paira qhUba kA~pa rahe the / hameM kazmIriyoM ko binA jUtoM yA jurrAboM ke dekhakara Azcarya ho rahA thaa| choTe choTe baccoM se lekara striyA~ - puruSa sabake saba itanI sardI meM sivA eka bar3e lambe kurte ke zarIra Dha~kane ke lie aura kucha bhI nahIM thA / hama hara prakAra ke garma vastra pahane hue the, phira bhI tharathara kA~pa rahe the| hamArA tambU 'vATaraprUfa thA, varnA jaisI varSA vahA~ rAtri meM huI aura jaisI saqhta sardI par3I thI, hamAre maz2abUta zarIra bhI zAyada na bardAzta kara sakate / tIsare dina prAtaHkAla jaba hamane apane choTe-se kheme se sira bAhara nikAle taba cAroM ora parvatoM para rAta ko girI huI naI barfa sUrya kI razmiyoM ke nIce qhUba jagamagA rahI thI / hama kucha khAne-pIne ke bAda apanA bistara - boriyA apanI pITha para rakhakara tIsare par3Ava kI ora cala diye / car3hAI kA phira sAmanA karanA par3A, per3oM kI chAyA to nahIM thI, parantu usake badale vahA~ kI ThaMDI vAyu thakAvaTa dUra karatI jAtI thii| para ThaMDI vAyu bhI thor3A aura Upara car3hane para itanI tez2a ho gaI ki hamako apane sira aura kAnoM ko DhA~ka kara calanA par3A / mere vicAra meM isa yAtrA kI sabase adhika car3hAI ina donoM par3AvoM arthAt zeSanAga aura paMcataranI ke bIca meM AtI hai / isameM koI zaka nahIM ki itanA sAmAna uThAkara aura phira itanI khar3I car3hAI car3hane se hama bilakula pasta ho gaye T Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [paMcataranI aura amaranAtha ke bIca yAtrI barpha para cala rahe haiM / ] 149 the / parantu jaba hama paMcataranI ke maidAna meM pahu~ce taba vahA~ ke sundara aura manabhAvane dRzya ne hamArI saba thakAvaTa aura TA~goM kI pIr3A dUra kara dii| paMcataranI kA par3Ava eka khule maidAna meM eka choTe se nAle ke taTa para hai / yahA~ para kula tIna hI jhopar3iyA~ banI huI haiM / yahA~ se thor3e thor3e fAsale para cAroM ora barpha se lade hue parvata hI dikhAI dete haiM / 1 koI 11 baje kA samaya hogA jaba hama paMcataranI pahu~ca / bhUkha aura thakAvaTa kI koI hada na thI / bhAgya se mere eka paJjAbI mitra jo apanI strI aura bAla-baccoM ke sAtha vahA~ Aye hue the, mila gaye / ve amaranAtha jI ke darzana kara Aye the aura aba lauTane kI taiyArI meM the| unake sAtha cAra-pA~ca TaTTU aura do-tIna kazmIrI naukara bhI the / unake pAsa khAne-pIne kI sAmagrI bhI bahuta thI / mere jarmana mitra aura maiMne parAThoM aura halave se apanI apanI bhUkha dUra kii| unake cale jAne ke pazcAt sAdhuoM kI 'char3I' bhI amaranAtha jI ke darzana Adi karake paMcataranI ke par3Ava meM lauTakara A pahu~cI aura prAte hI sabake saba khAnA pakAne laga gaye / usake bAda sabake saba usI dina pahalagAma kI ora cala diye / 1 pUchane se mAlUma huA ki paMcataranI par3Ava ke Age aura koI sthAna rAta meM Thaharane ke lie nahIM hai / vahA~ se amaranAtha guphA kula 3 vA 4 mIla hai / ataeva yAtrI loga paMcataranI se jAkara amaranAtha jI ke darzana karate haiM www.umaragyanbhandar.com
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 sarasvatI [ sAmAna paMcataranI meM rakhakara hama ghar3I aura kemarA lekara guphA ke lie ravAnA hue / ] aura usI dina paMcataranI ke par3Ava ko lauTa Ate haiN| hamane bhI aisA hI kiyA / kemarA aura pahAr3I lakar3I jise 'balama' kahate haiM aura jisakI nicalI aura lohe kI eka sIkha lagI hotI hai, lekara guphA kI ora cala diye / bAqI sAmAna hamane eka jhopar3I meM binA kisI kA sipurda kiye vA tAlA lagAye rakha diyaa| guphA meM 4 baje ke lagabhaga pahu~ca gye| paMcataranI se cala kara eka pahAr3I ko kATa kara eka ghATI meM jisameM guphA hai, utaranA par3atA hai, isa lie thor3I-sI car3hAI car3hanI pdd'ii| mArga meM kaI bAra barpha para bhI calanA pdd'aa| kaI yAtrI guphA se lauTate hue mile ghATI se 'koI 300 phuTa kI U~cAI para hai / guphA jaba hama isako car3hakara guphA ke naz2adIka pahu~ce taba bhItara se eka sAdhu ke gIta kI AvAz2a AI / mere mitra ne jo hindustAnI nahIM jAnate the, mujhe Age kara diyA aura svayaM mere pIche pIche calane lge| guphA meM pahu~cakara hamane sAdhu jI ko praNAma kiyA aura AzIrvAda pAyA / guphA utanI gaharI nahIM, jitanI U~cI aura caur3I hai / usakI sundaratA aura banAvaTa ko dekhakara hama daMga raha gaye / prakRti kI kArIgarI usakI pratyeka bAta se vyakta hotI thI / usa a~dherI guphA ke bAhara adhika sadIM thI / usake eka I Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 kone meM barpha kA eka Tukar3A eka sundara zivaliMga kI zakala meM sthita thA / kaI yAtrI jo vahA~ para maujUda the, puSpAdi se usakI pUjA kara rahe the| thor3I dera ke bAda sabake saba guphA se cala diye| hamAre dekhate hI ' dekhate kabUtara kA eka jor3A bhI guphA se bAhara ko ur3a gayA / sAdhu jI guphA * ke bIca meM akele baiThe hue the / pichale 12 varSa se ve isa guphA meM akele raha rahe haiM / parantu sardiyoM meM ve zrInagara cale jAte haiM / mere sAtha eka yorapIya ko dekhakara unhoMne mujhase unakI jAti zrAdi kI bAbata pUchA aura jyoM hI maiMne unako batalAyA ki ve jarmana haiM, unhoMne unake sAtha sundara jarmana bhASA meM bAtacIta karanI zrArambha kara dii| mere mitra aura maiM donoM yaha dekhakara hakkA-bakkA se raha gaye ki eka sAdhu aura saMsAra se itanI dUra eka kAlI guphA meM aura phira a~garez2I kA hI nahIM, balki jarmana jaisI bhASA kA jJAna rakhatA hai ! hama koI eka ghaMTA taka jarmana bhASA meM hI bAtacIta karate rahe / sAdhu jI koI 45 varSa ke hoNge| ve zIghra hI hamAre mitra bana gaye aura hamArI ha~sI - dillagI meM zAmila ho gaye / unhoMne hameM apane sTova para ( binA dUdha kI cAya banAkara pilAI aura khAne ko kucha bAdAma, akharoTa aura sUkhe phala bhI diye / sAdhu mahArAja naye DhaGga se rahate haiM aura unake vicAra bhI udAra haiN| unhoMne hameM apane jIvana kI kucha bAteM bhI batalAI / koI 15 varSa taka ve 'jarmana IsTa afrIkA' meM 'kasTama grAphisara' rahe the, isalie jarmana bhASA khUba acchI taraha jAnate haiN| isake alAvA iMgliza aura bhArata kI saba bhASAyeM acchI taraha jAnate haiN| bar3I kaThi nAI se unhoMne hameM apanA phoTo lene kI ijAz2ata dI / ve jAnate haiM ki bhArata ke sAdhutroM kA nAma kitanA badanAma ho cukA hai aura unake kitane phoTo yorapa ke akhabAroM meM kyoM chapate haiN| unhoMne hamAre sAtha rAjanaitika, sAmAjika, Arthika, vyApArika tathA hara eka viSaya para bAtacIta kii| koI do ghaMTA ke lagabhaga sAdhu jI ke pAsa Thaharane ke bAda hama paMcataranI ke par3Ava ko lauTe aura sUrya ke asta hone se pahale vahA~ pahu~ca gaye 1 ukta sAdhu jI vidvAn aura mahAtmA haiN| unakI mulAqAta kA hama para bar3A prabhAva par3A / mere jarmana mitra bhI usa dina se hamAre sAdhutroM ko ijz2ata www.umaragyanbhandar.com
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] amaranAtha-guphA kI ora / me dekhane lage haiM / parantu pAThaka acchI taraha jAnate haiM ki bhArata meM aise sAdhu kitane haiN| ___ rAta hamane paMcataranI meM hI kaattii| usa dina sivA hama do ke vahA~ aura koI yAtrI nahIM thaa| aba hamAre pAsa khAne-pIne kA bahuta thor3A sAmAna raha gayA thaa| diyA salAI na hone ke kAraNa hameM yAtriyoM ke cUlhoM kI jA~ca par3atAla karanI pdd'ii| bhAgya se eka cUlhe meM eka-do sulagate aMgAre mila gaye, jisase hamane apanI jhopar3I meM Aga jalAI aura kucha cAya Adi bhI pakAI / jaba taka jAgate rahe, aAga sulagAye rahe aura garma rahe, parantu jaba nIMda aAgaI taba khUba sardI lagI aura rAta bhara sikur3e hue apane sAnevAle thailoM meM par3e rahe / cauthe dina prAta:kAla kala khAne-pIne ke bAda hama zepanAga kI ora cala diye| aAkAza bAdaloM se sAfa thA aura sUrya kI pyArI pyArI kiraNa mana ko bar3I pyArI lagatI thiiN| aba cU~ki utarAI hI utarAI thI, isalie calanA kucha aAsAna thA aura kAI 2 ghaMTe meM hama zeSanAga ke par3Ava meM pahu~ca gye| yahA~ pahu~cane para hameM mAlUma huaA ki eka jhopar3I meM cAra a~garez2a striyA~ ThaharI huI [amaranAtha kI guphaa|] haiM aura ve amaranAtha ko jA rahI haiN| parantu jaba hama isa par3Ava meM pahu~ce taba usa samaya ve jhIla kI saira karane aura mulAkAta huI aura unhoMne mujhase amaranAtha ke sambandha meM phoTo lene ke lie nIce gaI thiiN| inake lie bar3A lambA- bahuta-sI bAteM pUchI ki hama hinduoM ke lie kyoM yaha caur3A bandobasta thaa| kaI baccara aura kaI naukara aura tIrthasthAna hai| hamane rAta kA khAnA unake yahA~ khAyA aneka prakAra kI khAne kI vastue~ thiiN| itanA saba kucha aura usa gama khAne meM hama maz2A pAyA / hone para bhI meM unakI bar3I himmata samajhatA thaa| parantu pAMcaveM dina hama sUrya nikalane se pahale pahalagAma kI mere jarmana mitra ke lie eka mAmUlI bAta thii| bAda meM ora cala diye| utarAI hI utarAI hone ke kAraNa unhoMne mujhe batalAyA ki yorapa aura qhAsa jarmanI meM striyoM thakAvaTa bahuta hI kama hotI thii| hamArI khAne-pIne kI nA eka mAmUlI aura Ama bAta hai| hama dhUpa sAmagrI samApta ho gaI thI. isalie bojha bhI kucha halakA meM leTe ha / thor3A ArAma kara rahe the ki kucha dera ke bAda ve ho gayA thaa| sAyaMkAla meM pahale hama sundara pahalagAma bahAdura striyA~ apanI jhopar3I meM A gaI / hamArI unase pahu~ca gye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ are, ye do durlabha priya netra, nayana nayanoM meM lobhI bha~varA hai, inhIM meM chipA huA saMsAra / nayanoM meM hI puSpa-parAga / karAtA hamako paricita vizva,.. 11 lekhikA, zrImatI zAnti nayanoM meM sAMsArikatA hai, nayana kI mahimA kA vistAra // lAkhakA nAma nayanoM meM hI hai vairAga / / inhIM meM svapna, inhIM meM satya, nayanoM meM hai gaurava-garimA, inhIM se hotA jg-vyvhaar| nayanoM meM usakA abhimAna / yahI haiM chaliyA prANoM kI, nayanoM meM hI bharA huA hai, . inhIM meM mAyA kA vyApAra // nija mAnApamAna kA dhyAna / inameM hI pichalI jhA~kI hai| nayanoM meM hai| praNaya-kahAnI, inameM hI aba kA utsAha / nayanoM meM priya kI tasavIra / inakI hI naukA para car3hakara, nayanoM meM mugdhA kI bhUleM, taranA hai saMsAra athAha // , nayanoM meM cintA gambhIra / / nayanoM meM hai zarad-pUrNimA, nayanoM meM mada kI mAdakatA, . nayanoM meM tama hai ghanaghora / zaizava kA cira bholApana / nayanoM meM hI umaDa ghamaDa kara. nayanoM meM taruNI vidhurA ke letA pArAvAra hilora / / jIvana kA cira sUnApana / / inameM hI haiM madhura smRtiyA~, nayanoM meM hai milana-mahotsava inameM antara ke udgaar| jIvana kA uddezya mahAna / aruNodaya kI lAlI inameM, kaThina tapasyA karane para, aruNA varuNA kI anuhAra // milatA nayanoM ko yaha vrdaan|| yahIM basA hai catura khivaiyA, nayanoM meM hai cira upAsanA, lekara sa~ga meM jiivn-naav| . nayanoM meM hI basA upAsya / yahIM Aha, rUThA mA~jhI hai, . nayanoM meM sUnI udAsatA, yahIM par3I hai TUTI nAva // nayanoM meM hI hai mRdu hAsya // nayanoM meM hI daur3a dhUpa hai, __nayanoM meM hai chipe huenayanoM meM lagatA bAjAra / antastala ke bhAvoM kI khAna / kAlI putalI saudA karatI, nayanoM meM A~sU ke motI bikatA mana apanA bhakhamAra // karatI karuNA bhara-bhara dAna || nayanoM meM hai vijaya-lAlimA, nayanoM meM hai bhaya kI chAyA, nayanoM meM raNa kA utsAha / vihvala mAtA ke udgAranayanoM meM hI miTa jAne kI "putra, na jA raNa meM, choTA hai, bali hone kI nava-nava cAha // baccA, are, abhI sukumAra !" nayanoM meM hai viSa kI pyAlI, nayanoM meM hai pUrNa candramA, nayanoM meM amRta kI dhaar| nayanoM meM cakavA kI cAha / jIvita maratA, mRta jItA hai, nayanoM meM svAtI kI bUMdeM, nayanoM kI icchA anusAra / / nayanoM meM cAtaka kI Aha !! nayanoM meM saMyoga huA thA, nayanoM meM hI huA viyog| nayanoM meM thA svAsthya, aura aba nayanoM meM hI bhISaNa roga // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka hAsya rasa kI kahAnI azAnti ke dUta lekhaka, zrIyuta pRthvInAtha zarmA, bI0 e0, ( Anarsa) ela-ela0 bI0 STi ke Arambha meM to zAyada nahIM, para yaha nizcita hai ki jaba manuSya ne prakRti kI rAha chor3akara saMskRti kA patha pakar3A thA taba se lekara usake jIvana meM azAnti phailAnevAle tattvoM meM jUtoM kA bahuta bar3A hAtha rahA hai| inakI DhiThAI kI kahAniyA~ grAja bhI deza deza meM pracalita haiM / para eka tuccha camaraudhA bhI kisI ke jIvana ko bhAra banA sakatA hai, yaha zAyada Apane na sunA hogA / isI lie yaha kahAnI kahane kA sAhasa kara rahA huuN| bAta una dinoM kI hai jaba mere sammukha sabhyatA kA bhUta khar3A karake gharavAloM ne dhIre dhIre mere zarIra ke saba aMgoM ko Dha~ka diyA thaa| para jaba ve mere pA~voM se bhI cher3achAr3a karane para udyata hue taba maiMne sApha inakAra kara diyA / Aqhira hara eka bAta kI hada hotI / una do svacchanda vicaranevAle jIvoM ko maiM kyoM jUtoM ke bandhana meM DAla detaa| gharavAloM ne bahuta samajhAyA, jUtA na pahanane se honevAlI bImAriyoM ke kaI lomaharSaka citra khIMce, dezI, vilAyatI, lakhanavI, pezAvarI, salImazAhI, sunahare, rupahale, saba prakAra ke jUtoM ke vistArapUrvaka guNAnuvAda kiye, para Tasa se masa na huA / Akhira bakajhaka kara gharavAle cupa ho rahe / maiM apanI vijaya para itarA uThA / parantu merA mandabhAgya to dekhie ! jo bAta gharavAloM ke lAkha yatnoM se na ho sakI vahI bAta eka dehAtI isa safAI se kara gayA ki maiM dekhatA hI raha gayA / hamAre gA~va se kucha hI mIla kI dUrI para vaizAkhI ke dina rAmatIrtha kA melA lagA karatA hai| usase pahale yadyapi kabhI svapna meM bhI use dekhane kA qhayAla na AyA thA, para usa dina patA nahIM kyoM apane choTe bhAI raghu se sunate hI melA dekhane kI dhuna savAra ho gii| patnI nahAne gaI taba * usakI paisoMvAlI saMdUkacI para jA chApA maaraa| sAr3he caudaha zrAne hAtha lage / inheM aura raghu ko sAtha lekara patnI ke lauTane se pahale hI cala diyA / 1 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat koI ghaMTA bhara ke anantara hama mele meM jA pahu~ce / ghara se bhI kucha adhika nahIM khAkara cale the, isalie eka ghaMTe meM hI bhUkha se vyAkula ho utthe| mele ke bAhara hI eka halavAI tela kI bar3I bar3I jalebiyA~ nikAla rahA thA / hama vahIM baiTha gaye aura una para TUTa pdd'e| hama abhI baiThe hI the ki eka dehAtI hAtha meM eka thailA liye vahA~ A nikalA / vaha moTe khaddara kA lambA kurtA aura ghuTanoM se z2arA nIce taka pahu~catI huI khaddara kI dhotI pahane thA / sira para lAla pagar3I thI, jo zAyada subaha hI usane svayaM ra~gI thI, kyoMki usake hAthoM se lAla raMga abhI taka chUTA na thA / usane apanI Ter3hI A~khoM se mujhe sira se pA~va taka dekhA aura Apasa meM ulajhe hue kAlepIle dA~ta nikAlatA huA bolA - " ApakA jUtA kyA kho gayA hai ?" "nahIM / " maiMne beparavAhI se javAba diyA / "para Apake pA~va to naMge haiM / " 'tumako isase kyA', maiMne yaha kahanA cAhA, para usakA baliSTha zarIra dekhakara kahane kA sAhasa na huA | Age par3e hue done se uThAkara eka jalebI aisI mudrA dhAraNa karate hue mu~ha meM rakkhI jisase sAfa jhalakatA thA ki jAo, apanA rAstA pakar3o, hameM khAne do| mujhe yaha nizcaya hai ki merA yaha tIra bekAra na jAtA yadi raghu ne sArA gur3a : govara na kara diyA hotaa| pagalA usI samaya baka uThA- "ye jUtA nahIM pahanate / " "kyoM ?" "inheM jUtoM se cir3ha hai ?" "cir3ha ?" usane musakarAte hue kahanA Arambha kiyA aura mere pAsa baiTha gayA / " hai bhI to tthiik| Aja kala ke jUtoM se kise cir3ha na hogI ? bAhara se to besavA kI taraha camaka-damaka, para andara kAg2az2a aura bhUsA bharA rahatA hai / Aja pahanA to kala dA~ta nikAla dete haiN| mAlUma hotA hai, ApakI naz2aroM se asalI jUtA kabhI guz2arA hI nahIM / " yaha kahate kahate usane apane thaile se koI iMca bhara 153 www.umaragyanbhandar.com
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 moTe camar3e kA eka bhUsalA-sA camaraudhA jUtA nikAlA muhara lagA dii| cupake se ATha AnA paisA nikAlakara aura use merI ora bar3hAtA huA bolA- "ise z2arA pahana usake hAtha meM rakha diyA aura jUtA usase le liyaa| kara dekhie / ApakI cir3ha-vir3ha saba dUra ho jaaygii|" .- jUtA dekhakara mere sira se pA~va taka Aga daur3a gii| ghara meM ghusate hI qhabara phaila gaI / gharavAle mujhe gherakara zrAdhI jalebI ko jo abhI taka bacI thI, maiM done meM hI chor3a- khar3e ho gaye / prazaMsA kI ve nadiyA~ bahAne lage. mAno kara uTha khar3A huaa| isase use aura bhI lAbha huaaa| maiM vizva-vijaya se lauTa rahA huuN| maiMne sa~bhalane kI to bahuta usane cupake se eka jUtA mere uThate hue paira meM ThUsa diyaa| koziza kI, para vyartha / Aqhira hU~ to manuSya hii| prazaMsA aura vaha kambaqhta aisA ThIka baiThA, mAno merI hI nApa lekara kA vaha umar3atA huzrA vega sIdhA mere mastiSka meM jA " banAyA gayA ho| mere jhaTakane para bhI vaha pA~va se phisalA phuNcaa| maiM mada-matta ho uThA / bag2ala se jUtA nikAlakara taka nhiiN| isase vaha dehAtI aura bhI zera ho gyaa| prasannatA use pA~va meM pahana liyA aura akar3akara calate hae mere dikhAtA huA bolA-"yaha to banA hI Apake pA~va ke mukha se bhI jUte ke prati eka-Adha prazaMsA kA vAkya nikala lie hai| Apako to yaha lenA hI hogaa|" hI gyaa| aba to una logoM kI prasannatA kA vArApAra na "lenA hI hogA ?" maiMne Azcarya se usakI ora rhaa| merI pITha thapathapAte hue merI bar3I bhaujAI z2arA joza dekhA aura abhI kucha aura kahane hI jA rahA thA ki raghu se bolIM-"dekhanA, kahIM aba ise utAra na denaa|" phira bola uThA-"kyA dAma hai isakA ?" "yaha bhI kabhI ho sakatA hai| maiMne prazaMsA-dvArA 'dAma to hai do rupayA, para Apa kyA deMge ?" prerita nizcaya-bhare svara meM khaa| "kala bhI nhiiN| mujhe cAhie hI nhiiN|" apane hAtha kahane ko to maiM yaha kaha gayA, para sArA joza do se jUtA utArakara maiMne z2amIna para pheMkate hue khaa| dina meM hI ThaMDA par3a gyaa| itane samaya meM hI jUte ne mere ___"are ! kucha to khie|" pA~va ko chalanI kara diyA thaa| chAle phUTa phUTa kara pakane "aATha AnA / " mere rokate rokate bhI raghu phira aura paka pakakara phira phUTane lge| eka eka pA~va calanA bola utthaa| bhArI ho rahA thA / jI meM to AtA thA ki usa jUte ko - aba taka thor3I-sI bhIr3a hamAre irda-girda ikaTThI ho utArakara nAlI meM pheMka dUM, para jhUThI lAja kucha nahIM karane cukI thii| raghu kI bA~ha kasakara pakar3ate hue usa bhIr3a ko detI thii| ghara ke bar3e se lekara choTe taka kI aora kAtara cIratA huaA maiM tez2I se jAne lgaa| , tathA dIna netroM se dekhatA thA ki zAyada unameM se koI "are Apa to bhAga cle| do rupayA na shii| kucha svayaM hI mujha para tarasa khAkara usa kambakhta jUte ko utAra kama hI de diijie"| yaha kahatA huA vaha mere pIche ho liyaa| dene kI salAha de de| para kahA~! unheM to mere pA~voM ke logoM ne bhI usakA sAtha diyA / lie meMhadI pakAne tathA jUte ko kar3ave tela se tarabatara maiM cupa rhaa| karane ke sivA aura kucha sUjhatA hI nahIM thaa| aba karU~ "eka rupayA deMge?" to kyA ? sahasA Izvara kI yAda A gaI / lagA praarthnaaoN"nhiiN|" dvArA usI kI rahasya-maya para sarvavyApaka anukampA ko "bAraha paanaa| jagAne / isI jhagar3e meM cAra dina aura bIta gye| Izvara "nhiiN"| maiM cillaayaa| mahodaya ne karavaTa taka na bdlii| aba aura kisakI zaraNa "acchA nikAlie ATha aAnA hii|" jaataa| isa AzA meM ki zAyada bhalakara usa zarIra-rahita aba ? eka bAra jI meM to pAyA ki inakAra kara huuN| AtmA kI divya dRSTi idhara par3a jAya, maiM Upara se to prArthaAkhira ATha AnA bhI to raghu ne hI kahA thaa| para usa nAyeM karatA huA para hRdaya se use kosatA huaA lagabhaga dehAtI kI A~khoM meM chipI hu tathA logoM ke ceharoM nirAza hokara baiTha gyaa| para nirAzA se hI to aAzA kI para usake prati jhalakatI huI ne merI jihvA para rekhA phUTatI hai| isase agale dina hI brahmANDa-kArI mahodaya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] . azAnti ke dUta .... 155 .. ko merI sudha bhI zrAI / kaha nahIM sakatA, kyoN| zAyada merI aura ghughaTa ke bIca se merI choTI bhaujAI bolIprArthanA kI mAtrA pUrI ho gaI thI athavA mere kosane ne "aura tela meM z2arA-sA moma avazya DAla lenaa|" . unheM cuTIlA kara diyA thaa| maiM krodha se jhallA utthaa| jI meM to pAyA ki apane khaira / usa dina maiM ardhasuSupti kI avasthA meM abhI . maMsUboM kI gaTharI kholakara unake sammukha paTaka huuN| phira taka cArapAI para hI par3A thA ki kisI ne z2arA z2ora se merA dekhU, unakI z2abAna kaise calatI hai| para isa Dara se ki . kaMdhA hilAyA / maiM A~kheM malatA huA uTha baiThA / sAmane kahIM banA-banAyA khela hI na bigar3a jAya, maiMne saMyama se sasurAla kA nAI khar3A thaa| kAma liyaa| apanI patnI kI bA~ha kasakara pakar3a use "kyoM ?" maiMne puuchaa| khIMcatA huA binA kisI ko kucha javAba diye sTezana kI "aApako aura bIbI ko bulA bhejA hai| lar3akoM kA ora cala diyaa| sasurAla kA nAI muskarAtA huaA hamAre muMDana-saMskAra hai / " usane javAba diyaa| pIche ho liyaa| "kaba jAnA hogA ?" gAr3I AI to dera meM, para bhIr3a kA itanA relA-pelA "aAja hI caleM to acchA hai, para parasoM taka to lekara AI ki maiM khila utthaa| usa bhIr3a meM jUte ko avazya hI pahu~canA hogaa|" khapA denA kauna bar3I bAta hai ? maiM eka Dibbe meM ghusa gyaa| * "Aja hI !" maiM aAnanda se uchala pdd'aa| socA, usake eka kone meM z2arA-sI jagaha khAlI thii| apanI patnI isa yAtrA meM ina jUtoM ko kahIM avazya idhara-u ko Dhakelakara maiMne vahA~ biThA diyaa| "aura tuma ?" usane puuchaa| gAr3I bAraha baje chUTatI thii| para hama dasa baje hI "daravAje ke pAsa khar3A hokara safara kATa duuNgaa| taiyAra hokara cala diye| aba taka merA vyaktitva itanA kauna bar3I dUra jAnA hai ?" maiMne javAba diyaa| socA thA, mahattva prApta kara cukA thA ki usa dina ghara ke sabhI loga vahA~ se jUte ko pheMka denA bahuta AsAna hogaa| para kahA~ ? hameM gAMva ke bAhara taka chor3ane Aye / para una sabakI dRSTi kucha apane Apako sikor3akara kucha donoM ora ke yAtriyoM hama meM se kisI para nahIM, balki mere pA~voM meM par3e hue jUte ko z2arA Age sarakajAne kI prArthanAkara merI patnI ne kucha para aTaka rahI thI, mAno una cetanA-hIna camar3e ke Tukar3oM iMca sthAna prAdhe kSaNa meM hI banA liyA aura merI bA~ha meM jIvana DAlakara unheM samajhA rahI ho ki dekhanA kahIM khIMcakara mujhe vahA~ jar3a diyaa| nApita mahAzaya mere pIche isa ga~vAra ke paMje ko na chor3a denaa| aura vaha duSTa bhI khar3e the| jhagar3atI huI cir3iyA kI taraha cI cI karatA mAno mujhe "jAtro, tuma kisI aura Dibbe meM sthAna dekha lo|" cir3hAtA huaA unheM AzvAsana de rahA thaa| mujhe gharavAloM maiMne usase khaa| ke ajJAna para ha~sI A rahI thI aura jUte kI udaMDatA para "are ! kahA~ jAU~gA ? yahIM baiTha jAtA huuN|" yaha kahate dyaa| Aha ! yadi ve mere hRdaya meM usa samaya paiTha sakate kahate usane eka bAra merI patnI kI ora dekhA, aura phira to unakI aAzA kA bA~dha bAlU kI dIvAra kI bhA~ti muskarAtA huA mere pA~voM se saTakara baiTha gyaa| chinna-bhinna ho jaataa| unake lAkha yatna aura jUte kI lAkha maiM saba samajha gyaa| mujhe yaha svapna meM bhI AzA na cillAhaTa bhI mere nizcaya ko hilA taka na sakate the| thI ki gharavAle apane SaDyaMtra meM isa nApita ko bhI milA ____ "acchA aba Apa jAie / adhika kaSTa na kiijie|" leNge| para aba kyA kara sakatA thA ? dA~ta pIsa kara raha gA~va ke bAhara cakara maiMne unase khaa| gyaa| mana meM kahA, yahA~ na sahI, sasurAla pahuMcane para - "dekhA jUte ko tela dete rahanA / " merI bar3I bhaujAI to ina donoM se pIchA chUTa hI jaaygaa| merI patnI striyAM meM jA milegI aura yaha dhUrta kAma-kAja meM laga jaaygaa| "aura dAdA, pA~va meM meMhadI lagAnA na bhuulnaa|" phira dekhUgA, isa lAr3ale jUte kI sahAyatA ke lie kauna raghu bolaa| usakI nasa nasa se zarArata Tapaka rahI thii| aAtA hai| sasurAlavAle ghara meM mujhe aise aise sthAna yAda .. ne khaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ .156 sarasvatI [bhAga 38 the, jahA~ inheM pheMka dUM to pralaya taka par3e sar3ate rheN| lagA "aAja ? itanI jaldI kyA par3I hai ?" apane mastiSka meM aise sthAnoM kI sUcI banAne aura unameM "mujhe eka bahuta z2arUrI kAma hai|" se jUtA chipAne ke lie sabase upayukta sthAna chaaNttne| kabhI "kAma ?" merI sAsa ne muskarA kara merI ora isa sthAna kI ora jhukatA thA, kabhI usakI ora, para dekhA-"tuma kaba se kAma karane lage ho ? khaira, para maiM nizcaya kucha nahIM kara pAtA thaa| sabameM koI na koI doSa zAmo ko abhI nahIM jAne duuNgii|" zAmo merI patnI kA dIkha jAtA thaa| yahA~ taka ki isI udher3a-buna meM sTezana nAma thaa| . A gyaa| hama utara kara gA~va ko cala diye| merA hRdaya prasannatA se uchala pdd'aa| yahI to maiM cAhatA thaa| na vaha sAtha meM rahegI. na naMge pA~voM kI carcA jUte ko chipAne ke avasara to mujhe bahuta mile, hogii| paraM usakI mAtA ke sAmane prasannatA pradarzita karanA para usa bhIr3a-bhar3Ake meM maiMne kucha bhI karanA ucita na eka balA mola lenA thaa| isalie apane svara meM kheda smjhaa| maiM jAnatA thA, mere naMge pA~va dekhakara kaiyoM ke bharakara maiMne apanI anumati de dI--"acchA aise hI hRdaya meM gudagudI hogI aura ve isa viSaya meM anadhikAra sahI, para eka saptAha taka use bheja avazya denaa|" ceSTA kiye binA na raha skeNge| mere lAkha bahAne gaDhane "acchaa| tuma zAma kI gAr3I se hI jAnoge na ?" . para bhI jUte kI talAza zrArambha ho jaaygii| isalie "nhiiN| abhI dasa baje kI gAr3I se|" aba bhI ' do-cAra dina taka aura una duSToM ke apriya zrAghAtoM ke adhika dera naMge pA~va vahA~ rahanA qhataranAka thaa| sahane kA nizcaya kara liyaa| "parantu vaha gAr3I to tumhAre gA~va ke nikaTa ThaharatI zrArikhara muMDana saMskAra jyoM-tyoM samApta ho gyaa| hI nhiiN|" atithi gharoM ko lauTane lge| yahA~ taka ki pA~caveM dina maiM isa bAta ko bha gayA thaa| aba? maiM socane ghara lagabhaga khAlI ho gyaa| maiMne bhI aba jAne kI ThAnI lagA aura mastiSka ne zIghra hI rAha bhI sujhA dI- "mujhe aura jUte ko chipAne kI bhii| isase agale dina abhI rAste meM amRtasara meM utaranA hai|" pau phaTane meM kaI ghar3iyoM kI dera thii| gharavAle gaharI nIMda "kyA darabAra sAhaba dekhanA cAhate ho ?" merI sAsa so rahe the| maiM cupake se uThA aura jUte ko lekara ghara kI ne vyaMgya se khaa| usa koTharI meM pahu~cA jisameM sadA kUr3A-karakaTa bharA rahatA "hA~" maiMne gambhIra mudrA dhAraNa kiye javAba diyaa| thA, jisameM kisI kA jAnA zAyada varSa meM eka-do bAra se aura kara hI kyA sakatA thA? adhika nahIM hotA thaa| usI ke eka kone meM z2aMga se bhare usane adhika vivAda vyartha samajhakara mujhe AjJA lohe ke bIsa kisma ke Tukar3oM kA eka bar3A-sA Dhera par3A de dii| isase thor3I hI dera ke bAda meM apanI pATalI thaa| usI ke nIce jUtoM ko. dabAkara maiM dhar3akatA huA uThAkara sTezana kA cala diyA / yadyapi sTezana bahuta dUra ulaTe pA~va lauTakara apanI cArapAI para pA leTA aura thA, para kaI dinoM ke bandhana ke anantara naI pAI huI sUryodaya kI pratIkSA karane lgaa| manda manda sukhada samIra svacchandatA ke mada meM mere pA~va mAno pavana para tairate hue baha rahI thI, isalie mujhe eka halakI-sI jhapakI A mujhe liye ur3e jA rahe the| abhI jaba maiM sTezana para pahu~cA gaI, jisane bacI-khucI rAtri ko sameTa liyA, kyoMki jaba gAr3I thAne meM pUre pandraha miniTa the| phira merI A~kha khulI taba sUrya kI pahalI kiraNeM mere cehare maiM TikaTa kharIdakara sTezana ke madhya meM eka vRkSa kI para khela rahI thiiN| maiM har3abar3Akara uThA aura nahAne-dhone chAyA meM baiTha gayA aura apane pA~voM para hAtha pherane lgaa| kI taiyArI meM laga gyaa| kitane pyAre mAlUma dete the ve jUtoM ke binA / mere hRdaya . jaba maiM vApasI yAtrA ke lie sajadhaja kara apanI meM Ananda kI eka bijalI daur3a gii| aba dekhUgA, gharasAsa ke pAsa pahuMcA taba usane pUchA-"kyA bAta hai ?" vAle kyA kahate haiN| eka eka ko na cir3hAyA taba bAta "aAja jAnA cAhatA huuN| AzA ke lie AyA huuN|" hai| merI kalpanA ne tez2I se citra khIMcane prArambha kara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2 ] zAnti ke dUta diye / gharavAloM kI krodha tathA khIjha se vikRta aisI aisI sUrateM mere sammukha nAcane lagIM ki maiM vihvala ho uThA aura mere mukha se apane Apa ha~sI kI dhArAyeM bahane lagIM / najAne maiM kitanI dera aise hI baiThA rahA / para maiM abhI inhIM vicAroM meM tallIna thA ki gAr3I kI bhUcAla ko-sI gar3agar3AhaTa ne mujhe cauMkA diyaa| maiM utAvalI se uTha khar3A huA aura apane cAroM ora dekhA / patA nahIM kyoM mere irda-girda koI pA~ca-sAta manuSya khar3e the aura merI ora aisA dekha rahe the, mAno cir3iyAghara se koI jIva bhAga yA ho / khaira, mujhe uThate dekhakara ve saba nau-do gyAraha meM puuchaa| aba taka maiM apane Apa para pUrA prabhutva pA ho gaye / gAr3I meM vaisI bhIr3a na thI / mere sAmanevAlA DibbA lagabhaga qhAlI par3A thaa| cAroM ora kI beMcoM para do-do cAra-cAra yAtrI baiThe the / madhya kI beMca para kevala eka bUr3hA-sA manuSya maile-kucaile kapar3e pahane eka bar3e se laTTha kA sahArA liye baiThA sAmanevAle manuSya se bAtacIta meM lagA thA / zAyada usake bAla-baccoM kI saMkhyA aura patnI ke svabhAva-viSayaka prazna pUcha rahA thA / maiM usI bUr3he ke pAsa jA baiThA / mere Ate hI usane sAmanevAle yAtrI ke chor3akara merI zrora dhyAna diyA "tuma kidhara jA rahe ho ?" "amRtasara / " " kAma se ?" "nahIM / darabAra sAhaba dekhane / " " darabAra sAhaba " ? phira kyA thA vaha lagA usa svarNamandira kI prazaMsAoM ke pahAr3a gar3hane / ekAdha kSaNa to maiM usakI zruti-raMjanA-bharI bAtoM ko sunatA rahA / phira 'hu~ hu~ karatA huA U~ghane lgaa| mujhe aisI avasthA meM baiThe kaThinatA se eka minaTa bItA hogA ki bandUka kI golI kI bhA~ti mere kAna meM AvAz2a par3I, "dAdA / " aura isake sAtha hI paTAka karatA huA merA jUtA kisI daivI kopa kI bhA~ti merI godI meM yA girA / maiM kA~pa uThA / abhI to maiM ise usa bar3e Dhera ke nIce chipAkara calA yA rahA thA / patA nahIM, kauna-sI preta- preraNA ne ise itanI zIghra phira yahA~ lA pheNkaa| kucha krodha para adhika vismayasUcaka dRSTi se maiMne pleTaphArma para dekhA / sAmane nAI khar3A thA aura hA~phatA huA apanI sA~sa sa~bhAlane meM lagA thA / merI jihvA para bIsiyoM zabda zrAye, para gale meM aTaka kara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat -157 raha gaye / zrAqhira bar3I kaThinatA se kevala itanA kaha sakA, "kahA~ milA ?" aba taka yadyapi vaha bahuta kucha sa~bhala cukA thA phira bhI ukhar3ate hue svara meM kahane lagA- " a~dhere kamare meM lohe kI cIz2oM ke Dhera ke nIce / Apake Ane se thor3I hI dera bAda bIbI jI naye bachar3e ke lie eka khU~TI DhU~r3hane gaI to ittifAka se unakA hAtha ina para jA par3A / aura usI samaya unhoMne mujhe sTezana kI ora bhagA diyA / " "para vahA~ rakkhA kisane ?" maiMne bhole-bhAle svara cukA thaa| "kisI lar3akI kI zarArata hogii| bIbI jI una para bahuta qhafA ho rahI thIM / " usane javAba diyA, para isake sAtha hI usake cehare para eka artha bharI muskAna khela uThI / mujhe cIratI huI dRSTi se dekhate hue vaha phira kahane lagA" para yadi saca pUcho to -- " parantu vaha apanA vAkya samApta na kara skaa| gAr3I jo kucha dera se sITI dvArA apane calane kI sUcanA de rahI thI, jhaTakA dekara sahasA cala dii| dekhate hI dekhate vaha merI naz2aroM se ojhala ho gayA / maiMne jUte kA apane pA~voM meM pahana liyA aura apane bhAgya ko kosatA huA mastaka para hAtha rakhakara baiTha gayA / para bUr3he miyA~ kaba caina lene dete| mujhe hilAkara bole - " jUtA hai khUba maz2abUta n jI meM to AyA ki usase kaha dU~ ki yadi itanA pasanda hai to tumhIM le lo, para na jAne vaha burA mAna le, isalie 'hA~' kahA aura usase mu~ha mor3akara usa ATha Ane ke jUte ko nIcA dikhAne kA DhaMga socane lagA / ( 5 ) sikhoM ke svarNa- mandira kI adbhuta kArIgarI kA nirIkSaNa karane ke anantara maiM thor3A thakakara mandira ko cAroM ora se ghere hue tAlAba kI sIr3hiyoM ke eka ekAnta kAne meM A baiThA / dhotI ko ghuTanoM taka U~cA karake maiM I apane pA~va tAlAba ke nirmala tathA zItala jala meM DAlakara vahA~ tairatI huI raMga-biraMgI machaliyoM ke khela dekhane lagA / kitanI umaMga se ve eka-dUsarI ke Upara nIce pAnI kA cIra rahI thIM / umaMga ? para zrAja to mujhe cAroM ora umaMga www.umaragyanbhandar.com
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 hI umaMga dIkha rahI thI merA hRdaya bhI Aja umaMgoM se * bhara rahA thA, kyoMki Aja maiM apane jUte ke zApa se sacamuca mukti pA cukA thaa| usa jUte ko gAr3I meM chor3e mujhe lagabhaga tIna ghaMTe bIta cuke the / atra taka vaha mujhase bIsiyoM mIla dUra jA cukA hogA aura pratikSaNa mere aura usake bIca kA antara bar3ha rahA thaa| yadi kisI kI dRSTi bar3ha usa para par3a bhI gaI to vizeSa yatna karane para bhI jUte ke svAmI kA patA na cala skegaa| kyoMki kisI bAsurI bala'dvArA vaha jutA yadi kahIM jIvana bhI pA jAya to bhI usakI javAna na khula skegii| Aqhira hai to vaha kisI mUka pazu kI khAla kA hI banA na / aba mujhe usa jUte se koI bhaya na thaa| aba dekhU~gA kauna-sA jUtA mere pA~va ke nikaTa khAne kA sAhasa karatA hai| maiM isI bijayollAsa meM uThA aura bhUmatA huA mandira ke bar3e dvAra kI ora bar3hane lagA, kyoMki mujhe ghara le jAnevAlI gAr3I chUTane meM aba thor3I hI dera thii| maiM isI alamasta cAla se calatA huA bAhara nikalakara sTezana kI ora cala diyaa| para maiM abhI kaThi natA se do-cAra qadama hI gayA thA ki kisI ne pukArA, "sunie to / " maiMne mur3akara dekhA to gAr3IvAle cUr3e miyA~ eka mailese kapar3e meM lipaTA huA kucha bag2ala meM dabAye khar3e the / merA mAthA unakA / inakA yahA~ kyA kAma ? kyA merA jUtA hI to bagala meM liye hue nahIM haiN| merA hRdaya pasaliyoM se ThokareM khAne lagA, galA sUkhane lgaa| para zAyada kucha aura cIz2a ho| maiMne sAhasa karake pUchA- kyoM, kyA bAta hai sarasvatI yy. "hA~ Apa ise gAr3I meM bhUla Aye the maiM uThA laayaa| jAnatA thA, Apa yaha mandira dekhane avazya khAyeMge, isI lie yahIM phuNcaa| para Apane pratIkSA bahuta karavAI hai| koI do ghaMTe se baiThA huuN|" yaha kahakara bUr3he ne vaha jUtA mere hAtha meM pakar3A diyaa| jUtA hAtha meM Ate hI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat "ApakA jutA ---" usane bagala kI ora hAtha bar3hAte sTezana kI ora cala diyaa| hue kahA / "merA jUtA ?" merA sira ghUma uThA TA~geM kA~pane lagIM, A~khoM ke Age bAdala chA gaye / lagabhaga saMjJAhIna hokara maiM sira thAmakara pAsa kI eka canda dUkAna ke pate para baiTha gyaa| [bhAga 38 mujhe aisA pratIta huA mAno sA~pa ne kATa khAyA ho / uchalakara uTha baiThA aura lar3akhar3AtI-sI z2abAna se mere mu~ha se nikalA - "ise Apa hI le jAie / " "mere pA~va meM yaha choTA hai"| usane eka dIrgha niHzvAsa chor3ate hue kahA / jisakA matalaba yaha thA ki yadi yaha use ThIka hotA to vaha pAgala na thA jo merI talAza meM nikalatA / 1 'samajha gayA ki usane itanI daur3a-dhUpa mere prati prema athavA sevA-bhAva ke kAraNa nahIM, balki kucha tA~be ke Tukar3oM kI AzA meM kI hai| yadyapi asala meM to vaha jUtA lAkara usane merA hRdaya TUpha TUka kara diyA thA, para sAMkhArika dRSTi se to usane mujha para eka upakAra hI kiyA thaa| isakA badalA to cukAnA hI hogaa| maiMne jeba se eka cacatra nikAlI aura usakI ora bar3hAte hue kahA-"Apako kaSTa to bahuta huA hai, para AzA hai, merA anurodha mAnakara isa tuccha bheMTa ko avazya svIkAra kreNge|" utAvalI se hAtha bar3hAkara cavannI pakar3ate hue usane kahA - "are ! tuma to yoMhI takalIfa kara rahe ho / " isase Adhe jagA ke bAda hI yaha bAz2Ara kI bhIr3a meM jA milaa| cavannI to maiMne avazya de dI, para mere roma roma meM usa duSTa jUte ke prati agni bhar3aka uThI / maiM jUtA uThAkara tez2I se astI se bAhara kI ora bhaagaa| koI eka mIla kI dUrI para eka bIrAna-sA pRthvI kA Tukar3A thA, jahA~ yAka aura ghAsa-phUsa ke sivA kucha na ugA thaa| cAlU se vahIM eka gar3hA banAyA / Dhokara lagAkara usI meM maiMne jUte ko pheMka diyaa| gar3he ko miTTI se bharakara maiM vahA~ se usI zAma maiM ghara pahu~ca gyaa| gharavAloM se kyA bAtacIta huI, isakA varNana karanA to aba vyartha hai, para vaha sArI rAta maiMne bahuta becainI se kaattii| usa jUte ne svapnoM meM ve bhayAnaka rUpa dhAraNa kiye ki maiM pala-pala para kA~patA calA gayA / vaha rAtri kyA mujhe to aba taka usa jUte kA dhar3akA lagA huA hai| bahuta dUra AkAza meM ur3ate hue pakSiyoM kA jor3A bhI dekha letA hU~ to kA~pa jAtA huuN| aisA pratIta hotA hai, mAno mere pA~va ke ve donoM jUte paMkha lagAkara merI ora bar3he A rahe haiN| www.umaragyanbhandar.com
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ amarIkA aura yorapa meM antara zrIyuta santarAma, bI0 e0 rata se jo yuvaka amarIkA jAte haiM par3atI hai / amarIkA meM Apa ghara baiThe hI TelIphona se ghara kA share ve usa para itane mugdha ho jAte haiM sArA saudA qharIda sakate haiM / ApakI ma~gAI huI vastu sAfa OY ki dasa-dasa barasa taka ghara lauTane aura sundara paikaTa meM banda Apake pAsa pahu~ca jaaygii| ra bhA kA nAma taka nahIM lete / jaba vApasa Apako pUrNa nizcaya rahegA ki cIz2a auvala darje kI hogI, Ate bhI haiM taba amarIkA ko yAda dUkAnadAra ghaTiyA nahIM bhejegA / amarIkA meM isa prakAra kara kara jhUmate rahate haiN| pUchane para manuSya ko bahuta-sA avakAza mila jAtA hai| ki aApa svadeza ko chor3akara amarIkA kI itanI adhika kyoM yorapa meM acchI gRhastha strI ko avakAza na milane kI yAda kiyA karate haiM, ve uttara dete haiM-mahAzaya, amarIkA sadA zikAyata rahatI hai| use roz2a kaI ghaMTe ghara kI Avazyaka kA kyA pUchate ho ? vaha deza nahIM, svarga hai / usake sAmane vastuoM ke qharIdane meM kharca karane par3ate haiM / use acchI bhArata naraka jAna par3atA hai| ho sakatA hai, hamAre yuvakoM tarakArI tabhI mila sakatI hai jaba vaha khuda ku~jar3e kI dUkAna ko bhArata ke parataMtra hone ke kAraNa svataMtra amarIkA svarga para jAkara qharIde, nahIM to sar3IgalI ke atirikta use pUrI jAna par3atA ho / parantu maiMne to svarAjyabhogI yorapavAloM bhI nahIM milegii| use ku~jar3e se bhI bar3ha kara cAlAka honA ko bhI amarIkA kA guNagAna karate dekhA hai / isase mAlUma par3atA hai, aura isa bAta kA use abhimAna bhI rahatA hai| hotA hai ki amarIkA meM aisI aneka vizeSatAyeM haiM jo nAnabAI kI dUkAna dUra, dUsare bAz2Ara meM, hai / yorapa yorapa meM bhI nhiiN| zrImatI krisTA vinsalo nAma kI eka meM Apako tAz2I roTI tabhI milegI jaba Apa usakI dukAna AsTriyana devI amarIkA gaI thiiN| ve likhatI haiM--"ama- para jAkara apane hAtha se cunakara roTiyA~ leMge / tarakArI rIkA meM kyA bAta hai jisase hamArI tabIata prasanna ho jAtI aura mAMsa Apako eka hI dUkAna se nahIM milegaa| phala hai ? kyA kAraNa hai ki jitanA sukha maiM yahA~ anubhava karatI aura tarakArI ke lie bhI do bhinna bhinna dukAnoM para jAnA hU~, utanA kisI dUsarI jagaha nahIM ? mere apane deza meM pdd'egaa| dUdha, aMDe aura makkhana eka jagaha nahIM mila merA ghara hai, sampatti hai, aura pakkI AmadanI hai / isa sakate / soma, budha aura zanivAra ke sivA, pratyeka vastu deza meM merA koI sambandhI bhI nhiiN| maiM yahA~ ThaharI bhI bAsI milatI hai| bAz2Ara ke dinoM meM manuSya ko savere muzkila se ATha mAsa huuN| phira kAraNa kyA hai ?" uThanA par3atA hai, kyoMki jo kisAna maNDI meM cIjeM becane yahI avasthA pratyeka dUsare amarIkA-pravAsI videzI Ate haiM ve dopahara ko becanA banda karake bhojana karane cale kI hai / jaba usase yahI prazna pUchA jAtA hai taba use aneka jAte haiM / / choTe choTe kAraNa yAda Ate haiM / amarIkA meM aisI sahasroM dUsare dezoM meM kraya-vikraya kA kAma bar3A thakA denechoTI choTI suvidhAyeM haiM jo jIvana ko sukhI banA detI haiN| vAlA hotA hai| dUkAnadAra aura grAhaka eka dUsare ko pasanda choTI choTI cintAtroM ke isa prakAra dUra ho jAne se, roz2a nahIM karate / ve eka-dUsare ko cora samajhate haiN| yorapa meM ke jhaMjhaToM ke isa prakAra kama ho jAne se gRhastha ko bar3A ise prakRti kA niyama samajhate haiM / jarmanI meM dukAnadAra zrArAma mAlUma hone lagatA hai, kyoMki apane deza meM vaha samajhatA hai ki merA mAla grAhaka ke rupaye se adhika mUlyainhIM cintAoM aura jhaMjhaToM ke bhAra ke nIce dabA rahatA vAn hai| isalie usake eka prakAra kA abhimAna-sA thaa| amarIkAvAle isakA anubhava nahIM kara skte| Tapakane lagatA hai / vahA~ kI dukAnoM meM sadA grAhaka hI pahale amarIkA meM eka vivAhitA strI gRhasthI ko calAne "dhanyavAda' kahatA hai| parantu amarIkA meM bAz2Ara karanA---- ke sAtha sAtha koI naukarI-dhandhA bhI bar3e maz2e se kara sakatI kraya-vikraya karanA-eka sAmAjika anubhava, eka prasannatA hai / kAraNa yaha hai ki sArA deza isa prakAra susaMgaThita hai ki . kI bAta hai / vahA~ becanevAle kI dayAlutA gavarIdanevAle gRha-kAryoM ke lie manuSya ko bahuta kama daur3a-dhUpa karanI ke dvArA pratidhvanita ho uThatI hai| .. . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... . sarasvatI [bhAga 38 bhinna bhinna zreNiyoM ke logoM meM pArasparika sammAna- bhI koI garAja-moTara ko khar3A karane kA sthAna nahIM mUlaka yaha advitIya svatantratA amarIkA kI saccI lokasattA miltaa| kA eka atIva sukhada lakSaNa hai| svAmI aura sevaka kI parantu amarIkA kI bar3I sar3akoM para eka naye saMsAra purAnI bhAvanA vahA~ nahIM hai| . kI sRSTi ho gaI hai| purAne samaya ke TA~goM aura ikkoM kIyorapa meM musAphiroM ko sarAya meM, hoTala meM, jahA~ bhI sI bAta ho rahI hai| jagaha jagaha moTara ke lie khAnA, jAya~, naukaroM ko 'Tipa' yA baqhazIza denI par3atI hai| pInA, makAna aura sevaka taiyAra milatA hai| moTara calAne za ke binA vahA~ ke naukara kAma hI nahIM krte| vAlA bhI thor3e se paisoM se peTa bharakara khA sakatA hai| bambaI ke sabase bar3e tAjamahala hoTala meM bhI jaba taka amarIkA ke rAjamArgoM para sabake sAtha samatA kA vyavahAra zrApa bahare ko. khAnasAme ko. liphTavAle ko. caukIdAra ko hotA hai| yahA~ sevA karanevAle aura sevA karAnevAle ke "Tipa' na de, ve ApakA kucha bhI kAma nahIM kareMge / zrApa bIca sadbhAva hai| vaha amarIkana svatantratA aura lokasatta khAne ke kamare meM baiTha jAie, koI Apase pUchegA taka nahIM kA phala hai| ki zrApako kyA caahie| isalie musAphiroM ko taMga amarIkA meM jaba Apa hoTala ke naukara se prArthanA aAkara apanI gauM ke lie hoTala ke naukaroM ko ghUsa denI kareMge ki merA kamarA jaldI sAfa ho jAya to vaha uttara par3atI hai / yorapa meM Apako striyA~ moTara calAtI huI meM Apase kahegA- "bahuta acchA, pyAre !" parantu yorapa meM bahuta kama mileMgI / strI kA moTara calAnA vahA~ eka vilA- isakA uttara milegA--"mahArAja, sevA ke lie hAz2ira sitA samajhA jAtA hai / vahA~ strI eka aisA tuccha prANI hU~" yA "kRpAnAtha, bahuta acchA / " yorapIya hoTala ke samajhI jAtI hai jisake pAsa koI kAma nhiiN| acchI sevaka ke zabdoM se dAsatA kA bhAva TapakegA, aura vaha gRhastha deviyoM ke pAsa moTara calAne ke lie na to samaya sadA baqhazIza kI aAzA karegA / "bahuta acchA, hI hai aura na rupayA hii| yorapa ke mastiSka meM yaha bAta pyAre !" meM aisA koI bhI bhAva nahIM hai baiThI huI hai ki moTara meM baiThanevAle vyakti z2arUra dhanADhya yAtrI aisA anubhava karatA hai, mAno pratyeka vyakti use hI hone cAhie / vahA~ isase amIra aura g2arIba kI pahacAna sahAyatA denA cAhatA hai / vahA~ barfavAlA kahegA--"Apako hotI hai / barpha kI sandUkacI kA dhyAna rakhane kI AvazyakatA nhiiN| __ amarIkA meM lambI, sIdhI, safeda sImeMTa kI sar3akeM haiN| jaba z2arUrata hogI, maiM Apa hI use bhara duuNgaa|' Apake ina para chAyA nAma ko bhI nhiiN| jagaha jagaha vijJApana kapar3e dhonevAlI dhobina Apase kahegI--"maiM Apa hI kapar3e cipakAkara inakI sUrata bigAr3a dI gaI hai| parantu moTara- ikaThe karake Apake sAmane gine letI huuN|" vAloM ko ina para calane meM bhI eka aAnanda prApta hotA amarIkA ke hoTala eka vizeSa cIz2a haiM / saMsAra ke - hai| eka samaya thA, jaba ina sar3akoM para musAfiroM kI bhIr3a aura kisa deza meM Apako snAnAgAra meM sAbuna par3A rahatI thii| sarAye thIM jahA~ baTohI vizrAma kara sakate the| milegA ? aura kisa jagaha Apa hoTala ke bila kA ceka yAtrA kA apanA nirAlA hI lutfa thaa| kATate samaya usameM naukara kI baqhazIza bhI milA sakate Aja amarIkA meM sar3akoM kA punarjanma huA hai| haiM, aura khuda naukara Apako isakI sUcanA detA hai ? yorapa meM moTara kA zabda sunakara Aja bhI battakheM kAya-kAya~ dUsarA kauna-sA deza hai, jahA~ aspako itanI jaldI, aura karatI haiM, kutte bhoMkate haiM, aura ghor3e kAna khar3e karate haiN| eka hI kAg2az2a para saba qharcoM kA bila de diyA jAtA hai ? moTara ko bAra bAra rokanA par3atA hai| abhI taka TaGkI jaba Apa yorapa ke hoTala se bAhara nikaleMge taba kamarevAlA meM peTrola ke cuka jAne kA Dara lagA rahatA hai, kyoMki naukara Apako apanA choTA-sA bila degA bhojanAlaya kA peTrola milane ke sthAna eka-dUsare se bahuta dUra dUra haiN| bila alaga milegA, kulI apanA tIsarA bila degaa| moTara qharAba ho jAne kI dazA meM to aura bhI dikkateM hotI jaba Apa samajheMge ki yaha bakher3A qhatma ho gayA taba prAyaH hai| mIloM cale jAne para, gA~va ke gA~va nikala jAne para, eka aura manuSya Apake pIche bhAgatA huA AyegA ki , Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] - amarIkA aura yorapa meM antara 161 abhI zrApako TelIphona para bAta karane (kaoNla) kA aura haiN| ve Apase una saba vastuoM kI na rasIda leMge aura na espirIna kI eka DibiyA kA bila denA bAkI hai / isake aApake ghara ke kar3e meM TUTI huI rakAbiyoM ke Tukar3e dekhate sAtha hI 20 prati saikar3A kRpayA bakhazIza bhI diye jAie! rheNge| ve Apako eka sajjana mAnakara Apa para vizvAsa phira amarIkA kI relagAr3iyA~ ! Apake lie vahA~ kreNge| sukha aura vizrAma ke aise sAdhana juTAye gaye haiM, mAno Apa . Apa kAI vastu qharIdate samaya bhUla se dUkAnadAra ko bImArI kI dazA meM saphara kara rahe haiN| rela ke kulI Apase jyAdA paise de baiThate haiM / patA lagate hI vaha jhaTa zrApako aise sundara DhaMga se vyavahAra kareMge, mAno zrApako zrArAma phAlatU paise lauTA degaa| aisA pratIta hotA hai ki amarIkA pahu~cAne para hI unakA sArA bhAgya nirbhara karatA hai| isakA meM pratyeka vastu kI itanI pracuratA hai ki vahA~ kisI ko aAzaya yaha nahIM ki ve loga saba devatA haiM aura niHsvArtha- kisI taraha kA halakApana karane kI z2arUrata hI nhiiN| parantu bhAva se saba kahIM prasannatA aura mAdhurya bikhera rahe haiN| yorapa meM Apa cAhe barasoM se cAya. kAfI. kapaDA ko saMbhavataH yaha saba paise ke lie hai| parantu isase yAtriyoM kI cammaca yA ghI kharIdate rahe hoM, phira bhI Apako sadA saMdeha kitanI bhalAI hotI hai ? banA rahegA ki dUkAnadAra ne kahIM tola, mApa yA ginatI meM amarIkA vizeSa rUpa se ImAnadAra deza hai / ghara se kama na de diyA ho / yorapIya logoM meM dhana ikaTThA karane aAdha mIla dUra Apa cIz2e kharIdate haiM aura TAMgevAle ke kI pravRtti banI rahatI hai / yahI unakI Atmika azAnti sipurda kara dete haiM / inameM ApakI pustakeM hotI haiM, kirAnA kA kAraNa hai / isa Dara yA arakSA kA svAsthya para. bar3A hotA hai, ciTriyA~ aura ceka hote haiM / Apa unako tAle meM burA prabhAva par3atA hai| halavAI kI dukAna meM nAnA prakAra baMda nahIM karate aura na unakI rakhavAlI ke lie kAI kI miThAiyA~ sajI dekhakara eka nirdhana bhUkhe ga~vAra ke mana apanA AdamI baiThAte haiN| ve ghaMToM vahA~ khulI par3I rahatI kI jo avasthA hotI hai vaha kisI se chipI nahIM / yorapIya haiM / para kyA majAla jo unameM se eka bhI vastu curA lI dezoM ke logoM kI vaisI hI dazA hai / unakI tabIata zramajAya? TA~gevAlA apane Apa unheM Apake makAna para rIkanoM kI taraha tRpta nahIM / pahu~cA degaa| yaha bAta yorapa meM kahA~ ? amarIkA meM loga nAnA prakAra kI sAmAjika samasyAoM yorapa meM puSpa-vATikAtroM ke irda-girda tAra ke jaMgale para vicAra karate haiM aura naI naI kalpanAyeM taiyAra karate haiN| lage rahate haiM / parantu amarIkA meM bAgoM meM koI bAr3a nahIM parantu yorapa meM sAre sAmAjika kAryakrama kA prazna kevala rhtii| ar3osa-par3osa ke bacce aura rAha calate baTohI itanA hI hai ki kyA hameM khAna-pAna aura bhoga-vilAsa kI khullama-khullA vahA~ jA sakate haiM. isa para bhI koI phUla nahIM sAmagrI sadA milatI rahegI, hamase kabhI vaha china to nahIM todd'taa| hamAre pahAr3I prAntoM ke sadRza amarIkA meM bhI jAyagI? yArapavAloM ke lie yaha nizcaya bar3A mahattva kahIM kahIM loga abhI taka ghara ko khulA chor3a jAte haiM, rakhatA hai| isase unako zAnti hotI hai aura ve ArAma se tAlA nahIM lgaate| tAlA lagAkara cAbI ko caTAI ke sA~sa lene lagate haiN| jo manuSya kabhI amarIkA nahIM gayA nIce rakha jAne kA ravAja to vahA~ zrAma hai| yorapa meM aisI vaha samajhatA hai ki vahA~ logoM ke ceharoM se utAvalI aura bAta nhiiN| azAnti TapakatI hogii| parantu avasthA isake bilakula __ amarIkana loga prAyaH udAra hote haiM / Apa unase viparIta hai| amarIkA ke loga yorapa ke logoM kI apekSA makAna kirAye para lete haiN| usameM kAlIna, jAjama, rakA- adhika zAnta dekha par3ate haiN| biyA~, aura dUsarI saikar3oM choTI choTI vastue~ maujUda hotI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya lA. zrIyuta rAmanAtha dara una ine-gine zikSita bhAratIyoM meM haiM jinheM nRtya-kalA ne vizeSa rUpa se AkRSTa kiyA hai, aura jinhoM ne isake abhyAsiyoM ke prati jana-sAdhAraNa kI tiraskArapUrNa bhAvanA kI paravA na kara isakA abhyAsa Arambha kiyA hai| yaha lekha Apake aise hI vAtAvaraNa meM adhyayana aura abhyAsa kA phala hai / ApakI bAteM vicAraNIya haiM / mUla lekha Apane a~garejI meM likhA thA usakA yaha hindI anuvAda zrI mahendranAtha pAMDeya ne kiyA hai| lekhaka, zrIyuta rAmanAtha dara - Ener ha vartamAna samaya kA zubha cihna aisA dekhane meM AtA hai ki eka yuvatI kA nRtya hai ki hama logoM meM se zikSita adhikAMza darzakoM ko eka yuvaka ke nRtya kI apekSA adhika vyaktiyoM kI nRtya-kalA kI ora bhAtA hai| isakA kAraNa kevala nartakI kA strI honA hI abhiruci pratidina bar3hatI jA rahI nahIM hai, kyoMki hama dekhate haiM ki jaba do mahilAyeM nRtya hai| isameM koI sandeha nahIM hai ki karatI haiM taba usakA nRtya adhika acchA samajhA jaataa| - isa prAcIna kalA kI Taigora aura hai, jo adhika sundaratA ke sAtha aMgoM kA saJcAlana karatI udayazaMkara ne apane adbhuta anveSaNa se satyAnAza aura aura adhika saMskRta rUpa meM bhAva-pradarzana karatI hai banibadanAma hone se rakSA kI hai| hamAre deza ke kucha dhanI- svata usa mahilA ke jisameM ina do guNoM kI kamI hotI hai, mAnI vyakti bhI ghughurU ke hunara kI rakSA apanI cAhe vaha nRtya-kalA ke niyamoM kI vizeSajJa hI kyoM na ho| kadaradAnI se karane ke kAraNa dhanyavAda ke pAtra haiN| bhAva- aisA mAlUma hotA hai ki nRtya karanevAloM kA eka samprapradarzana-kalA jo prabhAvazAlI nRtya kA eka mukhya aMga dAya aisA hai-cAhe vaha apanI kalA kA nAma kucha bhI hai, kathAkalI ke pradarzaka aura bindA-kAlakA ke vidyArthiyoM rakkheM-jo nRtyakalA ke vyAkaraNa para hI-khAsakara tAla ke kAraNa hI abhI taka jIvita hai| nRtyakalA se hI aura usakI pecIdagiyoM aura bArIkiyoM para hI-sabase jIvikA calAnevAlI striyA~ jinako samAja ne sadA nIcI adhika dhyAna detA hai| aura dUsare chora para eka dUsarI rAha se dekhA hai, sAdhAraNa nRtya ke dvArA isa kalA kI maMDalI hai, jo kevala badana ke leoca para hI mugdha ho jAtI hai| ora janatA kI ruci banAye rakhane meM bar3I sahAyaka huI haiN| jahA~ taka strI-sambandhI AkarSaNa kA sambandha hai, bahuta nRtya-kalA kI aora janatA kI ruci AkarSita karane aura kucha nartaka aura darzaka kI mAnasika aura hRdgata dazA para usake guNa-pradarzana ke lie Aja-kala myuz2ikala kAnpharase avalambita hai| apane vicAra ko adhika spaSTa karane ke kI jA rahI haiM / ina kAnpharasoM meM jo nAca dikhAye jAte haiM lie merI una logoM se jo mere isa vicAra se sahamata ve darzakoM ko bahuta pasanda Ate haiM, isameM koI Azcarya na hoM, yaha prArthanA hai ki ve udayazaMkara ke prema-sambandhI nahIM hai, kyoMki naitikatA ke DhoMga ke kAraNa manuSya kI nRtya ko dekhane ke bAda jo asara par3A ho usakI tulanA aAntarika tRSNA kI inase tRpti hotI hai| isake atirikta usa asara se kareM jo unake hRdaya para kisI asabhya vahA~ hameM eka aura bAta dekhane ko milatI hai, jo mere yuvaka-yA yuvatI ke-cAhe vaha apane hunara meM kitanI hI vicAra se bahuta hI mahattva-pUrNa hai, sAtha hI arthapUrNa bhii| pravINa ho-aise hI nRtya se par3A ho, aura taba svayaM donoM yaha unake lie aura bhI mahattvapUrNa hai jo isa bAta kA ke antara ko samajha leN| dAvA kara rahe haiM yA cAhate haiM ki bhAratIya prAcIna, nRtya- isameM koI sandeha nahIM ki prAcIna nRtya-kalA jisa kalA punarvAra apane asalI rUpa meM jIvita ho jAya jisameM prakAra Aja-kala dikhAI jAtI hai, usa taraha eka sAdhAvaha hamAre hRdgata ucca bhAvoM ko jAgRta aura prakAzita raNa vyakti ko usameM aAnanda nahIM A sakatA, kintu kara ske| . niHsandeha vaha isa rUpa meM pradarzita kI jA sakatI hai aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] honI bhI cAhie, jisameM vaha jana sAdhAraNa kI ruci ko sudhAra sake aura apanA prabhAva DAla sake / yadi prAcIna nRtya- kalA aisI vastu hai jisako eka sAdhAraNa manuSya jisameM sAmAnya buddhi aura pavitra ruci ho, na samajha sake aura na guNoM kI parakha hI kara sake to zahara ke bIca meM TikaTa lagAkara janatA ke nimantrita karake use pradarzita karanA bhAratIya nRtya-kalA mUrkhatA hai / yaha samajha kI bAta hai aura vivekapUrNa bhI hai ki nRtya kalA meM vibhinnatA honI cAhie / nRtya meM kisI qhAsa aMga ke saJcAlana meM pravINatA prApta karake jaise ghu~ghuru kI kalA meM - yaha dAvA karanA ki yahI prAcIna nRtya kA vyAkaraNa hai aura yahI honA cAhie, merI rAya meM g2alata hai aura sAtha hI hAnikAraka bhii| isI prakAra vyAkaraNa ke gulAma kisI anya maMDalI ke sambandha meM bhI yahI AkSepa lAgU honA caahie| yaha lAjavAba ghu~ghuru kI kalA svayaM burI nahIM, kintu isake sabase acche prada rzana ko bhI hama layapUrNa vyAyAma hI kaha sakate haiN| yaha bilakula yAntrika hai, yadyapi isase TA~ga aura paira kI raMgoM aura paTToM para Azcaryajanaka adhikAra jJAta hotA hai / kintu phira bhI hama ise zuddha nRtya- kalA nahIM kaha sakate / yaha bAta avazya hai ki yaha nRtya kalA kI sarvazreSTha hai / vAstava meM nRtya kA Arambha vahA~ hotA hai, jahA~ usake vyAkaraNa kA anta hai / maiM ise spaSTa kara denA cAhatA hU~ ki maiM prAcIna hindU-nRtyakalA ke punarujjIvita karane ke viruddha nahIM hU~ aura na to maiM isa kalA ke sacce pradarzakoM state a faa kisI prakAra kA AkSepa karanA cAhatA OM huuN| maiM kevala isa bAta para jora denA cAhatA hU~ ki jaba taka vyAkaraNa ko upayukta sthAna nahIM diyA jAyagA aura vaha lakSya taka pahu~cane ke lie kevala sAdhana mAtra nahIM mAnA jAyagA aura jaba taka isa kalA ke zikSArthI apanI mAnasika aura hArdika unnati na kara leM taba taka ve isa kalA meM nipuNa nahIM ho skte| yaha akSarazaH satya hai ki mIrAbAI ke bhajana nAcane ke lie yaha atyanta Avazyaka hai ki vaha yadi mIrAbAI kI prAtmika unnati taka na pahu~ca sake to kama-se-kama usake tattva taka to avazya hI pahu~ca "jAnA caahie| merI rAya meM nRtyakalA kA usake vyAkaraNa kI apekSA svAbhAvikatA adhika Avazyaka hai| kyoMki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Aqhira nRtya kA uddeza kyA hai aura cAhie ? 163 kyA honA nRtya vyakti ke laya aura tAla sura-yukta aMga-saMcAlanadvArA bhAvoM kA prAkRtika aura zaktizAlI pradarzana karanA hai / zArIrika unnati aura manoraMjana kA bhI isase atyanta samIpa kA sambandha hai / nRtya meM aneka prakAra ke bhAva umar3a sakate haiN| isameM mArane aura jilAne kI gupta zakti bhI chipI huI hai| isalie yaha aura bhI zrAvazyaka ho gayA hai ki hama jina bhAvoM kA pradarzana karanA cAhate haiM unakA viveka ke sAtha cunAva kreN| aura yaha bahuta hI saubhAgya kI bAta hai ki hamArI dRSTi apanI prAcIna nRtya - kalA kI ora gaI hai| kyoMki usa kalA kI sRSTi hI nartaka aura darzaka ke bhAvoM ko pavitra aura unnata karane ke lie huI hai / maiM to isa kalA ko sarvavyApaka ! rahasya yA paramAtmA kI eka prakAra kI upAsanA samajhatA huuN| vAstava meM isako vyaktigata bhakti kA karma samajhanA cAhie / yadi ekAnta meM Antarika bhAva-pradarzana ke lie nRtya kiyA jAya to vaha atyanta AnandadAyaka aura saphala hotA hai / maiM to mastAnenAtha kA mAnatA huuN| dhana kamAne ke lie yA apane mAlika ko prasanna karane ke lie yA prazaMsA prApta karane ke lie jo nRtya kiye jAte haiM ve merI tuccha rAya meM usa prAcIna bhAratIya nRtya kalA ke uttama Adarza taka hameM nahIM pahu~cA sakate jo hameM atyanta priya mAlUma hotI hai| bhaya, lAlaca, ahaMkAra, DhoMga kI lajA isa ucca kalA ke ghAtaka zatru haiN| yadyapi isa kalA kA pahalA Adarza hRdaya ko AkarSita karanA hai, tathApi isakA bhiprAya yaha nahIM hai ki hama netroM aura mana ko saundaryapriyatA ko bhUla jAya~ / sabhI sAdhanoM ko ThIka DhaMga se aura andAz2a se kAma meM lAnA cAhie, jo viSaya taka le jAne meM samartha hoM / hamAre pAsa bhAvoM kI bhASA, sundara zrAsana aura mudrAoM kI adbhuta akSaya paitrika sampatti hai| ye cIjeM nRtya ke prabhAva ko bahuta hada taka bar3hAne meM madada karatI haiN| parantu yahA~ bhI sacce kalAvid ko isa bAta kI pUrI svatantratA prApta honI cAhie ki vaha jaba cAhe naI mudrAoM aura naye AsanoM kI sRSTi kara sake / badana kA loca nRtya kA netroM ke lie sundara banA detA hai, kintu www.umaragyanbhandar.com
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 sarasvatI [bhAga 38 yaha nRtya ke viSaya kA eka sAdhana-mAtra hai / isakA prakaTa hotI hai / vegapUrNa aMga-saMcAlana bhI kAma meM lAyA manamAnI aura bemAnI tarIke se kevala zarIra kA tor3anA- jAtA hai / saca to yaha hai ki isa prakAra kA aMga-saMcAlana maror3anA nahIM samajhanA caahie| . eka pUrNa nartaka svAbhAvika rUpa se karane lagatA hai jaba * loca ke sAtha aMga-saMcAlana jaba kAyade se kiye jAte usako bahAdurI ke bhAva-pradarzana karane hote haiM / isase yaha . haiM taba ve nRtya ke lie utane hI z2arUrI aura kImatI hote prakaTa hogA ki yadi hamako vAstava meM prAcIna nRtyakalA haiM jitanA ki svara kI zuddhatA saMgIta ke lie aura raMga ko punarujIvita karanA hai to hamAre nartaka ko dhyAnapUrvaka milAnA citra-kalA ke lie / aMga-saMcAlana meM dhArA-pravAha bhakti-pUrNa dRSTikoNa banAnA pdd'egaa| yahI dRSTikoNa nAca ke lie, eka bahuta U~cI zreNI ke kalAviMd kI Avazya- kI buniyAda honI cAhie / nRtya-kalA meM 'paira kA kAma, katA hotI hai / eka sacce prAcIna kalA ke nartaka kI yaha loca yA laya aura abhinaya kA pUrNa samanvaya honA pahacAna hai ki usake nRtya meM prayatna yA.tanAva nahIM honA cAhie / isI DhaMga para janatA ke netra, mana aura hRdaya ko cAhie yA yoM kahie ki use apane ko nRtya meM magna kara bhI zikSita karanA cAhie jisase saccI prAcIna nRtya-kalA denA caahie| yaha mAnasika zAnti yA samAdhi z2oroM se ke pallavita aura grathita hone ke lie anukUla vAyunRtya karate samaya nartaka ke cehare aura aMga-saMcAlana se maMDala taiyAra ho jaay| hindI lekhaka, zrIyuta jvAlAprasAda mizra, bI0 esa-sI0, ela-ela0 bI0 kauna tujhe dInA kahatA hai ? mA ! Asetu himAcala terA yazaHsalila nirmala bahatA hai / / hama logoM ke bhavya bhAla kI hindI tU bindI-sI hai| uttara se dakSiNa taka terI pAvana jyoti jagI-sI hai| tujhe samuda apanAkara bhArata kitanA guru gaurava lahatA hai| nitya naI hai nitya nirAlI nava-rasa-mayI sRSTi terii| zItala karatI hai hRttala ko sundara bhAvavRSTi terii| matavAlA mayUra-sA hA mana kisakA nahIM nRtya karatA hai| tulasI sUra kabIra jAyasI yA rahIma rasakhAna sbhii| tere bhavya bhavana meM Aye bheda na koI huA kbhii| milI tujhe unase unako bhI tujhase amaroM kI samatA hai / / tere zata zata lAla camakakara aba bhI ravi zazi tAroM-se / sajA rahe haiM terA aMbara ujjvala maNimaya hAroM se / . malayAnila saurabha-sA jisameM bhAvocchvAsa nihita rahatA hai| hindU musalamAna IsAI tU tInoM kI pUjya bnii| car3hA rahe tere caraNoM para saba zraddhAJjaliyA~ apnii| . aparoM taka ko apanAne kI tujhameM bharI huI mamatA hai| vaha vizuddha lekhana-paddhati vaha zabdoM kI saMhati terii| kitanI spaSTa subodha sarala hai AkRti aura prakRti terii| ...devi ! rASTrabhASA banane kI tujhameM hI saccI kSamatA hai / / kauna0 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTe kheta lekhaka, zrIyuta kesarI ujar3A dayAra yA camana khuuN| zro vasuMdhare ! isa parivartana ko nidhana kahU~ yA sRjana khuuN| ujar3A dayArakala loTa-poTa thI hariyAlI tere A~gana meM laharAtI gehU~ ke gore gAloM para rUpasI titaliyA~ blkhaatiiN| chavi kA nIlama saMsAra saghana saurabha kA vaha bAjAra nayA re kahA~ zUnya ina khetoM se madhuvana kA vaha gulajAra gayA / bar3ha jhaura-jhaura madhu baura-bharI sarasoM madamAtI jhUma rahI . - aba kahA~ baiMganI pIlI kusuma-kalI ko koyala cUma rhii| aba kahA~ bela-bUToM-sI khetoM kI koroM para iThalAtI sA~valI salonI putalI-sI alasI vilasI paaNtii-paatii| luTa gayA Aha! vaibhava-suhAga luTa gaI Aja vaha phulavArI zro bhUmi ! kahA~ khAI tUne nija cira-saMcita nidhiyA~ sArI ! "suMdara thI maiM o pathika ! Aja merI suMdaratA bikhara gaI jaga meM suMdaratA bhara kara to merI suMdaratA nikhara gii| maiM banI akiMcana Apa aura mujhase gRha-gRha paripUra huA hU~ dhanya Aja mama aMcala-dhana jaga kI A~khoM kA nUra huaa| kala thI suhAginI Aja vizva-hita hU~ tapasvinI tyAgamayI, merI sarasoM vaha Aja deva-maMdira kA amala cirAg2a huii| bali bali jAtI tujha para mere o ! kusumoM kI caMdanavAr3I jo raMga dI tUne kRSaka-kizorI kI vaha vAsaMtI saadd'ii| mere A~gana kI hariyAlI bana amaralatA phailI jaga meM / __paritrANa banI de nava saMbala thakitoM ko kaTu jIvana maga meM / prANoM ke rasa se sIMca-sIMca jo aMkura maiMne panapAye kSama saphala jagata kA A~gana yadi unakI chAyA se srsaaye| cala jIvana kA basa dhyeya yahI zAzvata jaga kA upakAra karU~ prativarSa dIna-mAnava maMdira meM navala navala upahAra dhruuN| arcita tapa ke phala de jaga ko maiM siddha yoginI-sI mana meM __saMtuSTa, grISmapaMcAgni bIca tapatI rahatI nita kaNa-kaNa meN| phira premavazI ghanazyAma umar3a jaba sAvana-bhAdoM barasAte jaga kA kalyANa liye mere ura naye-naye aMkura aate| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ faiz2apura kA 'mahAkambha' lekhaka, zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla, ema0 e0 . isa lekha ke sAtha jo citra prakAzita ho rahe haiM ve hameM zrIyuta kAzInAtha trivedI aura pro0 menana se prApta hue haiN| mahAsabhA kA zivAjI dvAra / pra yAga aura haridvAra ke kumbha yA ardha- kumbha meM to kevala hindU-jAti ke loga hI ekatra hote haiM / kumbha to kitane hI bAra ho cuke kintu faiz2apura meM to hindU, pArasI, musalamAna, IsAI ityAdi haiN| haz2AroM-lAkhoM kI bhIr3a hotI. sabhI jAtiyoM ke loga jamA hue the| sAdhAraNa kumbha meM hai, saba loga gaMgA-snAna karate haiM, harijanoM para jo bItatI hai, vaha kauna nahIM jAnatA / __ aura apane lie svarga meM eka kintu yahA~ to saikar3oM par3he-likhe bhAiyoM ne unakA hAtha sthAna pAne kI koziza karate haiN| ina kumbhoM se kisI saharSa ba~TAyA thaa| haridvAra aura prayAga ke kambhoM meM kA sacamuca kucha lAbha hotA hai yA nahIM, yaha to sAdhu loga kevala dharma granthoM kA pATha karate haiM, aura logoM Izvara jAne, para itanA prakaTa hai ki dharma ke nAma ko paraloka kI bAta batAte haiM / phaiz2apura meM mahAtmA gAMdhI para isa deza meM jitanI bhIr3a ikaTrI ho jAtI hai, aura paMDita javAharalAla jaise netA ekatra the, jinhoMne apane utanI saMsAra ke zAyada hI kisI aura deza meM hotI ho| tyAga aura caritra ke bala se deza meM navajIvana kA saMcAra aura aisI bhIr3oM se kyA lAbha hotA hai, isakA anumAna kiyA hai, marI huI jAti meM navIna AzA kA bhAva jAgrata deza kI dayanIya dazA se acchI taraha kiyA jA sakatA hai| kiyA hai aura isa loka kI rAha batAI hai, jisase paraloka apane Apa bana jAtA hai| taba hama isa bar3e samAroha ko para gata disambara ke anta meM naye DhaMga kA eka mahAkumbha 'mahAkumbha' kyoM na kaheM ? ho gayA, aura vaha bhI khAnadeza ke eka choTe-se gA~va meN| x x prayAga aura haridvAra ke sAmane abhI taka phaiz2apura kI kyA vaise to isa prakAra ke rASTrIya kumbha bahuta ho cuke haiM / ginato thI ? lekina usa mahAkumbha ne isa choTe gA~va ko kintu isa kumbha meM eka vizeSatA thI, jisake kAraNa hama gauravAnvita kara diyaa| ukta sthAnoM ke kumbhoM ke dvArA usako mahAkumbha kahate haiN| abhI taka saba rASTrIya mahAsabhAyeM andhavizvAsa aura akarmaNyatA kA deza meM bhale hI prasAra zaharoM meM hI huA karatI thiiN| gA~voM meM jo yathArtha meM hA ho, kintu isa faiz2apura ke kumbha se deza meM eka navIna bhArata ke kendra haiM. isa mahAsabhA kA prakAza kabhI nahIM jAgrati aura utsAha kA saMcAra hA hai| phira sAdhAraNa phailAyA gyaa| hamAre deza ke adhikAMza loga kisAna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] phaijapura kA mahAkumbha' 167 haiN| yaha mahAsabhA inhIM kisAnoM ke lie zrAz2AdI kI lar3AI lar3ane kA dAvA karatI rahI hai| phira zaharoM meM hI isake adhivezana kyoM hote rahe ? yaha bAta jaba hama aba socate haiM taba Azcarya hotA hai| kintu isa praNAlI kI asvAbhAvikatA kA pahale-pahala mahAtmA gAMdhI ko hI anubhava hayA aura gAMva meM rASTrIya mahAsabhA ke karane kA vicAra prakaTa kiyA / logoM ko AzA nahIM thI ki yaha grAmINa adhivezana saphala ho skegaa| kucha logoM ne maz2Aka bhI udd'aayaa| lekina phaiz2apura kA adhivezana saphalatA se ho gayA / loga samajhate the ki bahuta kama bhIr3a hogii| lekina itanI bhIr3a huI ki vyavasthA karanA bhI muzkila ho gayA / sabhI logoM kA anumAna hai ki itanI bhIr3a abhI taka kisI kAMgresa ke kisI adhivezana meM nahIM huI hai| bhIr3a ke kAraNa tIna dina ke bajAya do hI dina meM mahAsabhA kA kArya samApta kara denA pdd'aa| isa bhIr3a ke umar3a par3ane kA kyA kAraNa thA ? gA~va meM mahAsabhA karanA hI isakA kAraNa hai / mAnava-rUpI sAgara ekadama umar3a par3A thA / asala meM kAMgresa kA sthAna gA~voM [vaha ratha, jisameM rASTrapati kA jalUsa nikalA thaa|] meM hI hai| kisI bhI saMsthA kA sthAna, bhAratavarSa ke hita ke lie, gA~va meM hI honA Avazyaka hai| gA~voM se dUra bhAgakara hama asalI bhArata ko bhUlane kI koziza karate haiN| jahA~ adhivezana huA thA, usa sthAna kA nAma 'tilakanagara' rakkhA gayA thaa| saMpUrNa nagara 60 ekar3a ke ghere meM thaa| nagara ke madhya meM "zivAjI-phATaka" mukhya dvAra thaa| isake Asa-pAsa thor3e fAsale para 'aMsArIphATaka' aura 'zolApura-zahIda-phATaka' the| zivAjI-phATaka ke bAda dUsarA phATaka 'subhASa-phATaka' thaa| ina donoM phATakoM ke bIca kI caukAra jagaha meM bAz2Ara thaa| phATakoM ke bAharI hissoM meM bhI dUkAne thiiN| usakI bAI ora 'sArvajanika kAkA dvAra' se hokara darzaka pradarzanI paMDAla meM pahu~cate the| isa pradarzanI meM grAmodyoga, khAdI, svadezIudyoga-dhandhe, citrakalA, madhu-makkhiyA~ pAlane aura zahada nikAlane Adi kI kalAyeM evaM kriyAoM ke dikhAne kA zrAyojana thaa| pradarzanIhAla se bAhara nikalakara darzaka [rASTrapati ke sAtha zrI raMjIta, jisane apanI jAna hathelI subhASa-phATaka-dvArA nagara ke khAsa hisse meM praveza karate the| para rakhakara rASTrIya jhaMDe kI ijjata rkhii|] zivAjI-phATaka kI bAI aora pradarzanI aura dAi aora Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 sarasvatI . [bhAga 38 paudhoM aura bIca meM golAkAra harI methI se sajjita thiiN| hara golAkAra sthala ke bIcoM-bIca kele vA haz2ArA ke paudhe lagAye gaye the| arahara ke hare paudheAM ko chA~TachA~Takara jagaha-jagaha 'vande mAtaram' pRthvI para ugAyA gayA thaa| kisAna-pariSada meM AnevAle kisAnoM ke Thaharane ke lie tilaka-nagara se bAhara 3,000 AdamiyoM ke lie vyavasthA kI gaI thii| Thaharane kA kirAyA fI AdamI kevala cAra aAnA thA aura donoM samaya khAne ke lie 3) dene par3ate the| X isa adhivezana ko saphala banAne ke lie kAryakartAyoM ne apanA tana, mana, dhana lagA diyA thaa| svayam hAtha-paira se dina-rAta kAma kiyA, kisI kAma ko U~cAnIcA nahIM samajhA, aura kama kharca meM eka sundara bA~sa kA nagara banAkara khar3A kara diyaa| tilakanagara' atyanta sundara aura kalApUrNa thA; usameM kisI prakAra kI banAvaTa [rASTrapati khule adhivezana meM voTa-bhASaNa de rahe haiM / ] nahIM thii| sAdagI meM bhI kitanI sundaratA ho sakatI hai, yaha to jinhoMne tilakanagara apanI A~khoM se dekhA hai, acchI eka bar3A paMDAla thA, jo 'senApati bApaTa-daravAjA' se taraha samajha sakate haiN| isa sarala saundarya ke nirmANa kA prArambha hotA thaa| isI paMDAla meM kAMgresa kA khulA adhi zreya zAnti-niketana ke suprasiddha kalAkAra zrI nandalAla vezana hRyaa| isa paMDAla meM mahilAoM ke praveza ke lie vAsa kA hai| unhoMne hI usa choTe sundara ratha ko banAyA 'jhA~sI kI rAnI-phATaka' banA thaa| tilakanagara ke thA, jisameM rASTrapati kA jalUsa nikalA thaa| unhoMne mujhe bAhara nadI kI aora 'zolApura-zahIda-phATaka' thaa| khule batalAyA ki eka purAne ratha meM kevala sAta rupaye kharca adhivezanavAle paMDAla ke bilakula bhItara 'tilaka-phATaka' karake vaha kalApUrNa vAhana banAyA gayA thaa| nagara ke banA thaa| subhASa-phATaka se bhItara pAte hI bAI aora daravAz2a aura mahAsa posTa-grAfisa, tAra-grAfisa, TelIphona-zrAfisa. patra-saMvAda- bahuta hI khUbasUrata banAyA gayA thaa| dAtAoM kI jhopar3I thii| isase z2arA Age haTakara kAMgresa kA X viSaya-nirdhAriNI samiti-maNDapa aura usase saTe hue netAoM ke nivAsa-gRha the| netAoM ke nivAsa-gRha ke pIche strIsvayaM-sevikAnoM kA zivira thaa| viSaya-nirdhAriNI samitimaMDapa ke Age kI ora parivAra-sahita AnevAle darzakoM ke Thaharane kA sthAna thaa| subhASa-phATaka se guz2arate hI dAhinI aora vibhinna bAtoM kI jAnakArI kA dAra thaa| EMA TE tilakanagara kI mukhya sar3aka ke Asa-pAsa zrI nandalAla bosa ke niyaMtraNa meM atyanta sundara katAreM banAI gaI thiiN| ina samAnAntara katAroM ke donoM bAjU cane ke [pradarzanI ke sAmane jana-samUha / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] phaijapura kA 'mahAkumbha' y85 ___ isa bAra akhila bhAratIya grAma-udyoga-saMgha kI pradarzanI bhI sacamuca grAmINa hI thii| dehAtoM kA-sA vAtAvaraNa thA, pUrNa sAdagI, kintu kalA aura saundarya se puurnn| yaha bhI pUrNa saphala rhii| 25 disambara zukravAra ke prAtaHkAla mahAtmA jo ne isakA udghATana kiyA thaa| pradarzanI ke maidAna meM joza kA tUfAna umar3A par3A thaa| isake aMdara ke bA~sa, caTAI, kaccI lakar3I Adi se nirmita sTrAla, daphtara, maMDapa Adi, grAmINa jIvana kA dRzya upasthita karate the / khAdIvibhAga sAta hisse meM vibhAjita thA-(1) ruI aura / dUsare kacce padArthoM kA cauka, (2) auz2AroM kA cauka, (3) prayogazAlA, (4 / qhAsa cIz2oM kA cauka, (5) vastra svAvalaMbana-vibhAga, (6) aMka-vibhAga, aura (7) khAdI- mahAtmA gAMdhI kA pradarzanI meM bhASaNa / ] baaj'aar| gata kaI varSoM se kAMgresa ke sAtha pradarzanI ho rahI hai| kAma meM lage rahate the / yaha bAta sacamuca bar3I unase tulanA karane se isa varSa kI pradarzinI apane DhaMga mahattva kI thii| kI anUThI huI hai| khAdI-mandira grAmINa janatA ko kaI prakAra kI upayogI zikSA pradAna karatA thA, jaise bhojana kI bhI acchI vyavasthA thii| eka bar3e hAla khAdI-udyoga, madhumakkhI-pAlana, carmAlaya, rassI bunAI meM kaI haz2Ara loga eka sAtha baiThakara bhojana karate the| Adi zrAdi / khAdI-mandira meM kevala khAdI hI nahIM adhikatara bahaneM hI khAnA parosatI thIM, aura saba loga balki rezamI, UnI Adi kaI kisma ke kapar3e mola bhI bar3I zAnti se bhojana karate the| eka dina to hama logoM mila sakate the| ko karIba eka ghaMTA baiThakara bhojana kA intaz2Ara karanA pdd'aa| kintu saikar3oM loga bar3I sAvadhAnI se cupacApa tilakanagara kI safAI kA bhI bahuta acchA intaz2Ama baiThe rhe| logoM ke saMtoSa aura dhairya ko dekhakara maiM to thaa| saikar3e par3he-likhe, ucca jAti ke "zrAdarza bhaMgI" daMga raha gyaa| to bhI bhojana-vyavasthA bahuta acchI thii| 50-50 haz2Ara vyaktiyoM ke lie bhojana kI vyavasthA karanA asAdhAraNa kArya thaa| pATha pAne meM donoM samaya koI bhI vyakti tilakanagara ke bhojanAlaya meM bhojana kara sakatA thaa| eka sAtha lagabhaga 250 puruSa aura 150 striyA~ khAnA prArambha kara sakate the / pandraha-bIsa aurata parosatI thIM / safAI, sundaratA aura sajAvaTa kA pUrA dhyAna rakhA jAtA thA / khAne meM ATA va cAvala hAtha kA pisA-kuTA hotA thaa| bhojana adhikAMza mahArASTra-DhaMga para taiyAra hotA thaa| khAne-khilAne meM bheda-bhAva kisI bAta kA nahIM thaa| svAgata-samiti kI svayaMsevikAoM ne apanI sevAoM se logoM ko sabase jyAdA prabhAvita kiyaa| zAyada hI jhNddaa-abhivaadn| mA. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 zrAyeMge / hama a~garez2oM se ghRNA nahIM krte| agara ve hamAre deza meM rahanA cAheM to dUdha meM zakkara kI taraha raha sakate haiN| mahAtmA jI ne yaha bhI spaSTa kiyA ki kevala khAdI pahananA kAfI nahIM hai| khAdI ke sAtha satya, ahiMsA aura dharma bhI Avazyaka hai| usI dina mahAsabhA ke khule adhivezana meM bhI mahAtmA jI ne yahI bAta kahI / jaba taka hama carkhA aura grAmaudyogoM ko mahattva nahIM deMge, hindU-muslima-ekatA, achUtoddhAra ityAdi para phira pUrA dhyAna nahIM deMge, taba taka, kevala vyavasthApikA sabhAtroM se kucha lAbha nahIM honevAlA hai| [khule adhivezana kA eka dRzya / ] "agara hama ina bAtoM kI ora dhyAna nahIM dege to isa bUr3he koI vyakti aisA . hogA, jise inake prati zikAyata kA kI yaha bhaviSyavANI hai ki hameM svarAjya kabhI nahIM koI maukA milA ho / phaijapura meM eka aura qhAsa bAta milegaa|" dekhane meM aaii| adhikatara hindI aura marAThI bhASAoM mahAtmA jI ke ina zabdoM ko hameM yAda rakhane kI kA hI prayoga hotA thaa| z2arUrata hai aura unako amala meM lAnA Avazyaka hai| isa 'mahAkumbha' kA sabase mahattva kA dina 27 disambara dusarA bhASaNa 29 disambara ko pUjya mAlavIya jI kA thaa| subaha ATha baje jhaNDA-abhivAdana huA / eka nava- huaA thA, jo apane DhaMga kA eka mahattvapUrNa bhASaNa thA / . yuvaka rASTrIya jhaNDe kI iz2jata rakhane ke lie kaI sau phuTa suvikhyAta samAjavAdI zrI ema0 ena0 rAya bhI isa U~ce bA~sa para kisa sAhasa se car3hA aura apanI jAna kI bAra isa adhivezana meM sammilita hue the| unhoMne aba bilakala paravA na kI, yaha to aqhabAroM meM nikala hI cakA nizcaya kara liyA hai ki ve kAMgresa ke sAtha milakara hI hai| kintu isa bAta kA z2ika maiM khAsa taura se karanA cAhatA deza kI unnati ke lie aura svarAjya ke lie kArya kreNge| huuN| mere vicAra meM to yaha ghaTanA isa mahAsabhA kI eka x x atyanta mahattvapUrNa ghaTanA thii| aba bhI hamAre deza meM aise rASTrapati kA bhASaNa isa varSa choTA thaa| lakhanaU navayuvaka haiM jo deza ke lie apanA jIvana khatare meM kI kAMgresa ke bAda koI vizeSa bAta bhI nahIM huI thii| isa DAlane ko taiyAra rahate haiN| . bhASaNa meM lakhanaU ke bhASaNa kA spaSTIkaraNa thaa| bhASaNa jhaNDA-abhivAdana ke bAda pradarzanI meM mahAtmA gAMdhI paMDita javAharalAla jI neharU ne hindI meM kiyA thaa| kA vyAkhyAna huaaa| mAlUma nahIM, kitane upasthita logoM x ne usakA mahattva smjhaa| kAMgresa se alaga hone ke bAda mahAsabhA ke sAtha-sAtha rASTrabhASA-sammelana, a. bhA0 mahAtmA jI ne apane bhAvoM aura vicAroM ko yahA~ pahalI kisAna-sabhA, pragatizIla lekhaka-sabhA ityAdi ke bhI bAra vyakta kiyA / unhoMne kahA ki kauMsiloM meM jAne se adhivezana hue| svarAjya naz2adIka kabhI nahIM pA sktaa| svarAjya to sUta kisAna-sammelana meM do sau mIla paidala cala kara eka ke dhAge para hI nirbhara hai| hama carkhe ko bhUla gaye haiM, isI jatthA AyA thaa| isakA khUba svAgata kiyA gyaa| isa jatthe lie paratantratA ke phande se nahIM chaTa ske| yadi Apa ke kisAnoM ne kevala kisAnoM ko hI nahIM, netAoM ko bhI saba khAdI kA vyavahAra karane lage to maiM vizvAsa dilA prabhAvita kiyaa| sakatA hU~ ki lArDa linalithago hI svayam kAMgresa ke pAsa isa adhivezana meM vAstava meM abhUtapUrva joza dikhAI pdd'aa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAgrata nAriyA striyoM ke sambandha meM bhramAtmaka siddhAnta lekhikA, zrI kumArI vizvamohinI vyAsa sitambara kI 'sarasvatI' meM hindI ke prasiddha lekhaka zrI pahale bhAga ko sarvathA chor3a diyA hai yA yaha kahie ki / saMtarAma bI0 e0 ne eka lekha likhA hai| zIrSaka usake astitva kI kalpanA karane taka kA kaSTa nahIM . hai usakA 'hindU-striyoM ke apaharaNa ke mUla kaarnn'| uThAyA, yadyapi vahI hamAre sAmane sabase bar3I samasyA hai| Aja kala kAI bhI dina aisA nahIM jAtA jaba samAcAra- Apane apanA sArA z2ora kevala dUsare bhAga para hI lagAyA patroM meM striyoM ke apaharaNa kI do-cAra ghaTanAyeM chapI na dIkha hai| dUsare zabdoM meM yaha ki striyoM ko bahakAkara bhagA le par3atI hoM / isa paristhiti meM zrI saMtarAma jI jaise samAja- jAnevAlI ghaTanAoM ko hI Apane apaharaNa mAnA hai aura sudhArakoM kA abalAoM kI isa dardanAka dazA para dhyAna usakA uttaradAyitva rakkhA hai striyoM para-striyoM kI vAsanAjAnA aAzA kA hI cihna hai| isake lie saMtarAma jI vRtti pr| AdaraNIya saMtarAma jI ne yaha eka bhArI aura mahilA-samAja kI ora se dhanyavAda ke pAtra haiN| parantu bhaddI bhala kI hai| ve strI-samAja kA upakAra karane kI apekSA Apane apane lekha meM kucha aisI bAteM likha dI haiM jinase usakA apakAra kara baiThe haiN| yadi i. bhArata kI strI-jAti kA apamAna hotA hai| strI-samAja bhI kiyA jAya to bhI lekha ekAMgI hai, adhUrA hai aura adhUre kA eka aMga hone ke nAte maiM usa sambandha meM yahA~ kucha vivecana dvArA kisI niSkarSa para pahu~canA bhrAMti kA pracAra nivedana karanA Avazyaka samajhatI huuN| pahalI bAta hai karanA hai| apaharaNa ke sambandha meN| Aja-kala apaharaNa kI jo dUsarI bAta maiM yaha kahanA cAhatI hU~ ki zrI saMtarAma ghaTanAyeM ho rahI haiM aura jo baMgAla kI zasyazyAmalA jI ne apanI bAtoM ko sarvamAnya siddhAnta ke rUpa meM upabhUmi meM evaM paMjAba ke uttarI bhAgoM meM ho cukI haiM ve saba sthita karane kI hIna ceSTA kI hai| unakA zrAzaya yaha hai ki do bhAgoM meM bA~TI jA sakatI hai| pahale bhAga meM ve ghaTa- striyA~ vAsanA kI dAsI haiM, ve kurUpa-surUpa nahIM dekhatI. nAyeM AtI haiM jinameM abhAgI abalAyeM guNDoM aura bada- isalie apaharaNa kI ghaTanAyeM hotI haiM, ataeva puruSoM ko mAzoM-dvArA balapUrvaka ur3AI gaI haiM aura jinakI rakSA unakI bar3I sAvadhAnI ke sAtha rakSA karanI caahie| maiM nirIha aura nirbala hindU nahIM kara ske| dUsare bhAga meM ve nihAyata adaba ke sAtha zrI saMtarAma jI ke isa svayaM nirmita ghaTanAyeM haiM jinameM guNDoM ne abalAoM ko bahakAkara aura siddhAnta kA virodha karatI huuN| Apane isa siddhAnta ke phusalAkara apanA matalaba nikAlA hai| saMtarAma jI ne samarthana meM do prakAra ke pramANa diye haiM-bhagavAn manu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat . .www.umaragyanbhandar;com .
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 haiN| maiM yaha kalpanA nahIM kara sakatI ki zrI saMtarAma jI saMskRta se sarvathA zUnya haiN| yahI kaha sakatI hU~ ki apanI bAta kA siddhAnta kA rUpa dene kI utphulla lAlasA meM aAkara yaha sarvathA anarthakArI anuvAda kara Apane mahArAja / manu kI hatyA to kI hI hai, samasta strI-jAti ko bhI vyabhicAriNI banA DAlA hai| aba saMtarAma jI ke lekha kI jAna yAnI ghaTanAoM pr| eka nigAha ddaalie| ghaTanAoM kI satyatA para svayaM saMtarAma jI jitanA vizvAsa kara sakate haiM, utanA koI dUsarA nahIM kara sktaa| unameM eka ghaTanA to maiM nitAnta nirarthaka samajhatI huuN| Apane eka tivArI aura unakI agarez2a-patnI kA ullekha kiyA hai| viSaya ke anusAra Apane isa jodd'e| ke milana meM vAsanA kA prAdhAnya mAnA hai| maiM ina tivArI jI ko aura inakI patnI Ayariza mahilA-a~garez2a nahIMko saMtarAma jI zAyada ThIka na jAnate ho, acchI taraha / jAnatI huuN| maiM hI nahIM zraddheya svargIya gaNezazaMkara jI bhI inheM acchI taraha jAnate the aura inakA Adara karate the| vizvavandya mahAtmA gAMdhI inako jAnate haiM aura zrImatI mIrA bahana (purAtana misa sleDa) se inakA gaharA paricaya hai| maiM kaha sakatI hU~ aura ye saba loga bhI kaha sakate haiM ki isa sammilana ke mUla meM vAsanA nahIM hai| phira tivArI jI bhI bekAra AdamI nahIM haiM, kamAte haiN| zrImatI jI baratana nahIM mAjatIM, unake ghara meM naukara haiN| isa sammilana ke mUla meM kyA hai ? kyA cIz2a hai jisane ina donoM ko milA diyA hai ? maiM samajhatI hU~ ki saMtarAma jI kA anumAna yahA~ para spena ke gRha-yuddha meM sarakAra kI ora se lar3anevAlI bhI nahIM mAra sktaa| usakA ullekha bhI nahIM ho sktaa| prasiddha mahilA "lA paisiyo naariyaa"|] svatantra bhArata kA itihAsa hI usake lie upayukta sthAna kA eka zloka aura kucha ghttnaayeN| manu kA zloka hogaa| maiM samajhatI hU~, zrI saMtarAma jI ne hindu-saMskRti se yaha hai prema karanevAlI isa pAzcAtya devI ko isa kIcar3a meM ghasITa naitA rUpaM parokSante nAsAM vayasi saMsthitiH kara eka akSamya aparAdha kiyA hai, jisake lie unheM surUpaM vA kurUpaM vA pumAnityeva bhunyjte| kSamA mAMganI caahie| pauzcalyAzcalacittAzca naisnehAcca svabhAvata: saMtarAma jI ne jAlandhara ke eka ku~jar3e kA z2ikra kiyA rakSitA yatnato'pIha bharteSvetA vikurvate / / hai jo kisI gore sArjenTa kI bIbI ko bhagA lAyA hai / Apako saMtarAma jI isakA anuvAda karate haiM-"striyA~ na vizvasta sUtra se mAlUma huaA hai ki vaha yU~ghaTa nikAlatI puruSa kI sundaratA dekhatI haiM, na usakI Ayu dekhatI haiM, hai, roTI banAtI hai aura mAra bhI khAtI hai (vartana nahIM cAhe surUpa ho yA kurUpa, ve puruSa meM lipta ho jAtI haiN| mA~jatI ?) / maiM saMtarAma jI ke isa sanasanI-pUrNa samAcAra ko 'pozcalyA' kA anuvAda zrI saMtarAma jI 'striyA~' karate sarvathA satya svIkAra kiye letI hU~, sAtha hI yaha bhI pUchanA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat w.umaragyanbhandar.com
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] jAgrata nAriyA~ kumArI vI0 ThAkaradAma, ma ye gaNita meM ucca zikSA prApta karane kaimbija gaI hai|] dega ke do cAvala hI dekhe jAte haiM aura ina do cAvaloM se saMtarAma jI kA dega kaccA mAvita ho gayA hai| phira yadi thor3I dera ke lie bIkAnIkA liyA jAya ki zrI saMtarAma jI kI ghora parizrama saMgRhIta samasta hira hiTalara kI strI-mitra lenI rIphensTAla / yaha jamanI kI eka prasiddha abhinetrI bhI hai| cAhatI hai ki jo strI kevala bAsanA pUrti ke lie kuMja ke mAtha bhAga gaI thI vaha mAra bhI kaise gvAtI hai ? kyA usakI vAsanA-pUrti kA koI aura sAdhana nahIM ? kyA usa ku~jar3e ke pAsa par3Ama meM saba devanA hI basate haiM ? manovijJAna ke AdhAra para yaha kahA jA sakatA hai ki jo strI kevala vAsanA kI pUrti ke lie eka bAra nIce utara aAtI hai vaha phira nahIM ttiktii| jaba taka use grArAma milatA hai taba taka eka vyakti ke pAsa rahatI hai, nahIM to pRthaka ho jAtI hai / ava yadi ku~jar3evAlI strI itane para bhI use chor3akara calI nahIM jAtI hai, apanI vAsanA pUrti kA kAI aura sAdhana nahIM hU~r3hatI hai, to mAnanA par3egA ki usameM vAsanA kA rAjya nahIM, pratyuta kucha aura komala bhAvanAyeM haiM jo use [DAkTara annA cako-pAyanakora ko sarakAra kI ora se asahanIya atyAcAroM ke bAda bhI ku~jar3e ke pAsa rahane ke iMgalaiMDa gaI haiM / / lie bAdhya karatI haiM aura unhIM bhAvanAtroM ne use ku~jar3e ghaTanAyeM savA solaha yAne matya haiM to saMsAra meM isake pratike pAsa pahu~cAyA hai, saMtarAma jI kI vAsanA ne nhiiN| kala ghaTanAyeM bhI milatI haiN| maiM saMtarAma jI kI taraha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 sarasvatI [bhAga 38 aisI ghaTanAoM ke pahAr3a to nahIM dikhA sakatI, kyoMki merA svAminI haiM / strI yadi vAsanA kI dAsI hotI to zAyada 'dhyAna aisI bAtoM kI ora nahIM rahatA hai, phira bhI eka mAnava-jAti kA itihAsa pazutroM se alaga ujjvala aura udAharaNa de detI huuN| eka mahAnubhAva haiM jinakI patnI U~cA na hotaa| parizrama karake unheM khilAtI haiM, unake zrArAma kA pUrA . tIsarI aura antima bAta maiM lekha kI bhASA ke sambandha qhayAla rakhatI haiM aura ve mahAnubhAva usakI acchI taraha meM kahanA cAhatI huuN| saMtarAma jI ne jisa 'lipaTI-cipaTI pUjA karate haiM yAnI khUba mArate haiN| usa mahilA se jaba aura 'saTa gaI, gaDha gaI' bhASA kA prayoga kiyA hai vaha koI kucha pUchatA hai taba vaha saba suna letI hai aura sira saMtarAma jI jaise ghise sAhityika kI lekhanI ko jhukAkara cupa raha jAtI hai aura zAyada saMtarAma jI hairAnI zobhA nahIM detii| vayasa aura vidyA meM zrI saMtarAma jI mere ke sAtha suneM, ina donoM meM kisI taraha kA vAsanA-pUrNa gurujanoM ke samAna haiM / ina paMktiyoM dvArA maiM unase vivAda samparka nahIM hai| nahIM karanA caahtii| parantu Apane lekha-dvArA strI-jAti kA .. mere kahane kA matalaba kevala yaha hai ki strI vAsanA jo apamAna kiyA hai, pIse hue varga ko aura bhI pIsane kI dAsI nahIM hai| bahuta sambhava hai ki saMtarAma jI ko jAta- kI-usake bandhanoM ko aura jakar3ane kI jo ceSTA kI pA~ta-tor3aka maMDala ke mukhya kAryakartA hone ke kAraNa aura hai, usane mujhe vivaza kara diyA hai ki maiM bhI apane vicAra anya vibhinna mAgoM se bhI kevala unhIM striyoM ke darzana rakha duuN| merA vizvAsa hai ki zrI saMtarAma jI ina para hue hoM jo vAsanA kI mUrti hotI haiN| parantu saMsAra meM aisI vicAra kara apanI g2alatI mahasUsa kareMge aura bhaviSya meM bhI striyA~ haiM aura bahuta haiM jo vAsanA kI dAsI nahIM, amRta ke nAma viSa dekara badanAma na hoNge| .. bhArata lekhikA, zrImatI sAvitrI zrIvAstava bhAvavallabha, bhavya bhArata ! bhUlakara nija jJAna-gaurava kyoM bane ho Aja bhArata ? veda, darzana, upaniSad, gItA tumhArI saMpadA hai, hai sabhI kucha prApta tumako, bhAgya meM para kyA badA hai ? kyoM vipula vaibhava ga~vAkara ho gaye ho Aja gArata ? kRSNa ko raTate sabhI haiM para na unakI krAntiyoM ko, thI milI jinase vijaya saMsAra meM niSkAmiyoM ko| kyA nahIM hai yAda tumako vizva kA vaha mahAbhArata ? kahA~ taka girate rahoge bhrAntiyoM meM hI bhaTakakara car3ha calA unnati-zikhara para, ho tanika tamahara prabhA-rataho paraspara prema jisase jAtiyoM ko eka kara do vyartha baMdhana tor3a deM nara-nAriyoM meM zakti bhara do karma se hI vijaya hotI, karmavAdI bano bhArata ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArAvAhika upanyAsa 95966868888888888888888888888 sA7777777AI zani kI dazA AN C 505060050000000.oooooooooo000000000 anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta mizra vAsantI mAtA-pitA se hIna eka parama sundarI kanyA thii| nirdhana mAmA kI snehamayI chAyA meM usakA pAlanapoSaNa huA thaa| kintu hRdayahInA mAmI ke atyAcAroM kA zikAra use prAyaH honA par3atA thA, vizeSataH mAmA kI anupasthiti meM / eka dina usake mAmA harinAtha bAbU jaba kahIM bAhara gaye the, mAmI se tiraskRta hokara apane par3osa ke datta-parivAra meM zrAzraya lene ke lie bAdhya huii| ghaTanA-cakra se rAdhAmAdhava bAbU nAmaka eka dhanika sajjana usI dina datta parivAra ke atithi hue aura vAsantI kI avasthA para dayArdra hokara unhoMne use apanI putra-badhU banAne kA vicAra kiyA / tIsarA pariccheda nadI ke taTa se kucha dUrI para z2amIMdAra rAdhAmAdhava vasu mitra se mulAkAta __ kI U~cI koThI usa aJcala kI zobhA bar3hA rahI thii| rSA-Rtu kA samaya thaa| yamunA yA koThI kI tez2a rozanI se sar3aka jagamagA uThI thii| rAdhAbrahmaputra labAlaba bhara uThA thaa| mAdhava bAbU usa samaya sandhyAkAla ke zItala pavana kA sA~jha ho gaI thii| dakSiNa-dizA sevana karane ke lie gaye the| darabAna loga bhalA isa kI ThaMDI havA cala rahI thI aura avasara se lAbha kyoM na uThAte ? phATaka ke pAsa zrAkara yamanA kI taraGgoM ke sparza se aura una sabane jamaghaTa lagA diyaa| kisI kI bhA~ga ghaTa rahI bhI adhika ThaMDI hokara jagat ko snigdha kara rahI thii| thI to koI tulasIdAsa ke dohoM kI zrAvRtti kara rahA thaa| dekhate-dekhate kAlimA kA prAvaraNa cAroM ora phaila gayA, ThIka usI samaya andhakAra ko cIratI huI eka manuSyasamasta diGamaNDala andhakAra se AcchAdita ho utthaa| mUrti phATaka kI ora bar3ha rahI thii| sana se bojhI huI naukAyeM nadI ke prazAnta vakSa para aba ekAeka mAdhavasiMha saradAra kI dRSTi Agantuka para taka vicaraNa kara rahI thIM, kintu andhakAra adhika bar3ha pdd'ii| unhoMne paJcama svara se pukAra kara pUchA-kauna hai ? . jAne para abhISTa mArga kA nirNaya karane meM asamartha hone z2arA-sA Age bar3hakara Agantuka ne ba~galA meM pUchAke kAraNa ve dhIre-dhIre taTa kI ora bar3hane lgiiN| samIpa hI kyA karttA bAbU ghara meM haiM ? . dasa-bIsa naukAyeM baMdhI huI thiiN| ve sabhI sana se bojhI darabAna saba hindustAnI the, ve loga ba~galA nahIM huI thiiN| cAroM dizAyeM nistabdha thIM, kahIM se kisI prakAra samajha pAte the, isase Agantuka ke prazna kA zrAzaya ve . kA bhI zabda nahIM A rahA thA / kahIM kahIM do-eka kisAna nahIM samajha sake / ataeva uttara se vaJcita rahanA usake lie kheta kA kAma samApta karake andhakAra kA vidIrNa karate svAbhAvika thA / parantu usa becAre kI kaThinAI kA anta hue ghara lauTa rahe the| itane meM hI to thA nhiiN| logoM ne use cAroM ora se 175, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 sarasvatI [bhAga 38 ghera kara lagAtAra itane prazna kiye ki vaha vyAkula ho . yathAsamaya bhojana Adi se nivRtta hokara rAdhAmAdhava uThA / darabAnoM ke isa durdAnta dala se mukti prApta karane bAbU tathA vipina bAbU baiThaka ke sAmanevAle barAmade meM kI kAmanA se zAyada vaha mana hI mana durgA jI kA smaraNa zrArAmakursiyoM para baiThakara bAtacIta karane lge| rAtri ke kara rahA thA, isalie vipadvinAzinI ne zIghra hI vipatti * samaya kA zItala samIraNa aA aAkara unakI uSNatA kA se usakA uddhAra kara diyaa| bahuta hI hRSTa-puSTa, sundara nivAraNa kara rahA thaa| bag2alavAle kamare meM do pala~goM para aura tejasvI ghor3oM kI jor3I se jutI huI eka bar3I-sI donoM hI AdamiyoM ke lie bistare lagAye gaye the| gAr3I zrAkara phATaka ke pAsa khar3I huii| vasu mahodaya ne patnI-viyoga ke bAda se hI vasu mahodaya ne bhItara kA dUra se hI yaha bhIr3a dekha lI thii| isase kocamaina ko kaha sonA banda kara diyA thaa| antaHpura meM ve kevala do bAra diyA thA ki gAr3I bhItara na le calakara phATaka para hI bhojana ke lie jAyA karate the yA aura koI vizeSa kAmaroka denaa| kAja par3ane para jAyA karate the, anyathA ve bAhara hI bAhara . gAr3I dekhate hI rAstA chor3a kara darabAna loga kAyade apanA samaya vyatIta kara diyA karate the| ke sAtha eka aora khar3e ho gye| rAdhAmAdhava bAbU gAr3I para bAtacIta ke silasile meM vipina bAbU ne kahA --tumane se utara pdd'e| zrAgantuka kI aora z2arA-sA bar3hakara jaise hI to bhaiyA eka taraha se hama logoM kI mamatA hI chor3a dii| unhoMne usake mukhamaNDala para dRSTi DAlI, prasannatA ke pahale kabhI kabhI kalakatte meM caraNoM kI dhUli par3a bhI mAre unakA hRdaya praphullita ho utthaa| unhoMne kahA- jAtI thI, kintu idhara cAra varSa se usa ora kabhI kRpA zro ho, vipina bAbU haiM ? kaho bhAI, kaba Aye ? zrAo, hI nahIM kii| Ayo, bhItara clo| ghara meM acchA hai na ? rAdhAmAdhava bAbU ne kahA-kyA karU~ bhAI ? akelA darabAnoM ke hAtha se isa prakAra anAyAsa hI chuTakArA AdamI hU~, yahA~ se eka minaTa ke lie bhI haTane kA prApta kara sakane ke kAraNa vipina bAbU ne bahuta kucha avasara nahIM miltaa| lar3akA bhI yahA~ nahIM rahatA ki zAnti kA anubhava kiyaa| unhoMne ha~sate hue kahA-hA~ usI ke bharose para kArabAra chor3akara do-eka dina ke lie bhAI, saba acchA hai| parantu yadi tuma z2arA dera taka kahIM zrA-jA skuuN| aura na Ate to tumhArI yaha bandaroM kI senA noca-khasoTa vipina bAbU ne kahA-hA~, acchI yAda A gii| kara zAyada mujhe ekadama khA' hI jaatii| mujhe to aisA merA lar3akA satIza eka dina santoSa kI carcA kara rahA jAna par3A ki zAyada yahIM jIvana se hAtha dhone pdd'eNge| thaa| zAyada use kahIM se patA calA hai ki santoSa vilAye na to samajhate the merI bAta aura na samajhate the mere yata se lauTe hue eka bairisTara kI kanyA ke sAtha vivAha ishaare| sabake saba pUre paramahaMsa haiM ! karanA cAhatA hai| zAyada usa bairisTara ke yahA~ vaha aAyAvasu mahodaya ne muskarAkara kahA---prAyaH ye sabhI naye jAyA bhI karatA hai| usake gharavAloM ke sAtha kabhI kabhI AdamI haiM n| abhI ye hamArI ba~galA-bhASA ThIka ThIka sinemA Adi bhI dekhane jAtA hai| kyA tumanahIM samajha paate| yaha kahakara vipina bAbU kA hAtha pakar3e vipina bAbU kI bAta kATa kara vasu mahodaya ne kahAhae rAdhAmAdhava bAbU baiThaka meM gye| darabAnoM ke isa dala aisI bAta hai ? kyA yaha saba saca hai ? ne zikAra ko hAtha se nikalA hA dekhakara udAsa mana vipina bAbU ne kahA-saca-jhUTha kA hAla bhAI se phira apanA kArya pUrvavat prArambha kara diyaa| paramAtmA jAne, parantu carcA maiMne isa taraha kI sunI hai / . vipina bAbU sana ke dalAla the| kalakatte meM ve rahA vasu mahodaya ne mu~ha se to koI bAta nahIM kahI, parantu . karate the| usa dina ve yahA~ sana qharIdane ke lie mana hI mana ve socane lage ki vaiSNava-vaMza meM janma 'Aye the| vasu mahodaya vipina bAbU ke chaTapana ke sAthI grahaNa karake kyA vaha isa taraha ke adhaHpatana ke mArga kI the, isalie jaba kabhI kalakatte jAne kI AvazyakatA ora agrasara heA calA hai ? kyA vaha pUrvajoM kA dharma aura par3atI taba ve prAyaH vipina bAbU ke hI yahA~ ThaharA karate the| nAma DubA denA cAhatA hai ? kyA mere dharma aura mere samAja Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] zani kI dazA 177 se merA ekamAtra putra itanI dUra calA gayA hai ? asambhava ! kara DAlA / atIta kI sukhasmRti use dekhakara vyaGgaya yaha kabhI nahIM ho sktaa| merA vaha santoSa jisane kabhI . kara rahI thI / aisI dazA meM bhalA nidrA kaise AtI ? merI ora aA~kha uThAkara dekhane taka kA sAhasa nahIM kiyA, prAtaHkAla zayyA tyAgakara vasu mahodaya ne niyamita jisane kabhI bulAye binA mere pAsa taka pAne kA sAhasa rUpa se zauca-snAna tathA sandhyA-vandana Adi kiyaa| bAda nahIM kiyA, kyA vahI aAja ucca zikSA prApta karake manuSyatA ko ve apane kacaharI ke kamare meM aaye| choTe choTe kAma se itanA pare ho jAyagA? kyA vaha vRddha pitA ke mu~ha meM karane ke lie unake yahA~ eka lar3akA naukara thaa| usa . antima kAla meM eka bindu jala chor3ane ke adhikAra se. dina kI DAka lAkara usane unake sAmane rakha dI aura bhI vaJcita honA cAhatA hai ? svayaM dUra jAkara khar3A ho gayA / pAsa hI vipina bAbU bhI . rAdhAmAdhava bAbU mana hI mana bahuta duHkhI hue / ve narce meM mu~ha lagAye hue baiThe the| dIvAna sadAziva usa socane lage ki maiMne bar3e abhimAna se, bar3A bharosA karake, samaya taka bhI Avazyaka kAg2az2a-patra lekara upasthita nahIM lar3ake ko kalakatte bhejA thaa| mujhe vizvAsa thA ki merA hA sake the / vasu mahAdaya eka eka patra kholakara par3hane lar3akA apane kula kI maryAdA se z2arA bhI vicalita na lge| kaI patra par3ha cukane ke bAda unhoMne jaba eka patra hogaa| kyA mujhe yaha AzA thI ki merA santoSa merI sArI kholA taba usa para dRSTi jAte hI unakA ceharA lAla / mAnamaryAdA miTTI meM milA degA? vaha kabhI aise bhI ho gyaa| vaha patra unake eka svAmibhakta asAmI kA mArga kA anusaraNa karegA ki samAja use dekhakara ghRNA likhA huA thA / vaha patra isa prakAra thAse muMha phera le ? * bhAI-birAdarI ke loga use dekhakara "mahAmAnya zrIyuta rAdhAmAdhava vasu makhaula ur3AveM ? kyA yahI saba apamAna aura lAJchana z2amIMdAra bahAdura, sahana karane ke lie usane mere yahA~ janma grahaNa kiyA mahAmahimANaveSuhai ? nahIM, aisA kabhI nahIM ho sktaa| cAhe jaise bhI ho, zrImAn kI sevA meM dIna-hIna kA nivedana yaha hai ki use lauTAlakara maiM ThIka rAste para lAU~gA hii| sevaka kA zrImAn ke anna se pAlana-poSaNa hA hai aura rAdhAmAdhava bAbU kA hRdaya usa samaya itanA dukhI ho zrImAna isa dAsa ke annadAtA bhayatrAtA aura prabhu haiN| gayA thA ki ve apane Apako ekadama se bhUla hI gaye the| isalie yaha sevaka apanA dharma samajhatA hai ki zrImAn ke bar3I dera taka vyAkula bhAva se putra ke bhAvI jIvana ke sAMsArika vyApAra se sambandha rakhanevAlI hara eka bAta darasambandha meM taraha taraha kI bAteM socane ke bAda unhoMne bAra meM peza karatA rhe| samAcAra yaha hai ki zrImAn ke kahA-bhaiyA, baiThe hI baiThe bar3I rAta bIta gaI / thake-thakAye yuvarAja bahAdura khokA bAbU kaI mAsa se eka brAhma ke Aye ho, cala kara vizrAma kro| kala savere jaisA hogA, yahA~ bahuta Ate-jAte haiM aura usI brAhma kI eka kanyA vaisA parAmarza kiyA jaaygaa| ThIka hai na ? ke prati jo vezyA kA-sA zRGgAra kiye rahatI hai, khokA vipina bAbU ne kahA-isa sambandha meM eka bAta mujhe bAbU kA z2yAdA jhukAva mAlUma par3atA hai| zrImAn ko aura kahanI hai| lar3ake para zAsana karane yA bhayapradarzana annadAtA samajhakara yaha dAsAnudAsa sa karane se koI lAbha na hogaa| jahA~ taka ho sake, use rahA hai ki ukta vezyA kA-sA rUpa dhAraNa karanevAlI kanyA samajhA-bujhAkara hI rAste para le Ane kI koziza karanI ke prati khokA bAbU ke hRdaya meM vizeSa prema utpanna ho gayA caahie| hai aura ve usake bhulAve meM par3akara brAhma-mata ke anusAra : anta meM ve donoM hI mitra kamare meM jAkara so gye| vivAha taka karane ko taiyAra haiN| isa taraha kA karma ho jAne / usa rAtri meM vasu mahodaya ko nidrA nahIM pA sakI / taraha para zrImAn kI mAnahAni honI sambhava hai| yaha samajhakara yaha taraha kI duzcintAtroM se unakA citta vyathita ho utthaa| dAsAnudAsa zrImAn ko sUcanA de rahA hai| zrImAn ke apane hRdaya-paTala para bhaviSya kA jo madhumaya citra unhoMne caraNa-kamaloM meM zatakoTi praNAma iti sevakasyaaGkita kara rakkhA thA use na-jAne kisane poMcha kara sAfa zrIgadAdhara pAla / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 - sarasvatI. bhAga 38 .. yaha patra par3ha kara vasu bAbU ne vipina bAbU ko de "kyA vara ThIka kara liyA hai ?" diyaa| unhoMne bhI ise bar3e dhyAna se pddh'aa| bAda ko donoM "abhI taka to kucha sthira nahIM ho sakA hai| cAra-chaH hI vyaktiyoM ne kucha dera taka parAmarza kiyA / anta meM jagaha bAteM ho rahI haiN| dekheM, Izvara kyA karatA hai|" unhoMne bichaunA aura baksa ThIka karane kA naukara ko "aApake bahanoI jI kyA karate haiM ? .. Adeza kiyaa| antaHpura meM unhoMne bhaujAI ko kahalA yaha bAta sunate hI harinAtha bAbU kI A~khe DabaDabA bhejA ki Aja hI rAta ko maiM kalakatte jaauuNgaa| 'aaii| ve karuNa-svara se kahane lage-Aja yadi vAsantI ke mAtA-pitA jIvita hote to vaha becArI mere ghara meM zrAtI cauthA pariccheda hI kyoM aura mujhe isa jhaJjhaTa meM hI kyoM par3anA par3atA ? vidhAtA kA vidhAna parantu vaha jaba kevala chaH mAsa kI thI tabhI mere bahanoI jI .. saverA hote hI harinAtha bAbU lauTakara ghara aagye| kA svargavAsa hogyaa| jo kucha thor3I-bahuta sampatti thI use parantu vahA~ ve eka minaTa bhI nahIM ruke| ulaTe pA~va datta bahana jI ko cakamA dekara bhAI-paTTIdAroM ne bA~Ta liyaa| bAbU ke dvAra para pahu~ca kara ve "vizU" "vizU" kaha kara anta meM unheM mere isa duHkhamaya parivAra meM Akara zaraNa pukArane lge| lenI pdd'ii| kintu becArI vAsantI ke bhAgya meM mAtA kA ... vizU usa samaya bAhara ke eka kamare meM baiThA rAdhA- bhI sneha nahIM badA thaa| usake cAra varSa kI pUrI hote mAdhava bAbU se bAta-cIta kara rahA thaa| itane meM eka hI ve use tyAga kara calI gii| tabhI se rAta-dina ' paricita kaNTha se apane nAma kA uccAraNa sunakara vaha chAtI se lagAkara maiMne use itanI bar3I kiyA hai, ababolA-kauna hai ? harI dAdA ! prAyo, maiM yahA~ huuN| harinAtha aura kucha na kaha ske| purAnI bAteM smaraNa yaha kahatA huA vaha nikalA aura harinAtha bAbU ko sAtha meM A jAne ke kAraNa A~suoM ke bhAra se unakA kaNTha-svara liye hue rAdhAmAdhava bAbU ke pAsa le jAkara kahane lagA- ruMdha gyaa| vasu mahAzaya, ye hI vAsantI ke mAmA harinAtha mitra haiN| rAdhAmAdhava bAbU ne phira kahA-acchA harinAtha rAdhAmAdhava bAbU abhI taka leTe the, kintu harinAtha bAbU , kyA Apa vaha lar3akI eka bAra dikhalA bAbU ko dekhate hI uThakara baiTha gaye aura unheM baiThane sakate haiM ? ko khaa| harinAtha bAbU ke uttara dene se pahale hI vizvanAtha z2arA dera taka cupa rahane ke bAda vizU ne kahA-itane ne kahA-vasu mahAzaya, vAsantI ko to zrApa kala rAtri savere kaise pAye dAdA ? meM dekha cuke haiN| harinAtha bAbU ne uttara diyA ki kucha kAma se kala yaha sunakara rAdhAmAdhava bAbU ne kahA-kyA vahI savere ghoSapura calA gayA thaa| socA thA ki vahA~ tIna-cAra harinAtha bAbU kI bhA~jI thI ? hai to acchA lar3akI / kyA dina lgeNge| parantu kAma jaldI hI ho gyaa| isake sivA usakI janma-patrI hai ? vahIM ke eka sajjana kala vAsantI ko dekhane ke lie harinAtha bAbU ne kahA--jI nahIM, maiM to jahA~ taka AnevAle haiN| isalie lauTane meM mujhe aura utAvalI samajhatA hU~, janma-patrI nahIM hai| parantu prayatna karane para karanI pdd'ii| ghara Ane para sunA ki vAsantI cAcI (vizU yaha mAlUma kara sakatA hU~ ki kisa mAsa meM aura kisa tithi kI mA) ke pAsa hai, isase use bulAne ke lie maiM turanta ko usakA janma huA thaa| ThIka-ThIka samaya kA patA hI idhara calA AyA, vahA~ z2arA-sA baiThA taka nhiiN| lagAnA avazya kaThina hai| sa. rAdhAmAdhava bAbU ne taba kahA-kyA mahAzaya jI ke rAdhAmAdhava bAbU ne kahA-Apake bahanoI jI kI koI avivAhitA kanyA hai ? upAdhi kyA thI? . harinAtha bAbU ne kahA-~jI nahIM, kanyA nahIM eka bhA~jI hai| usI ke vivAha kI cintA meM par3A huuN| z2arA dera taka cupa rahane ke bAda harinAtha bAbU ne Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... saMyA saMkhyA 2] zani kI dazA 179 , pUchA- mahAzaya jI kA sthAna kahA~ hai ? kyA Apa yahA~ khar3e ho gaye aura kahane lage ki vAsantI, inheM ghUmane Aye haiM ? praNAma kro| ___"jI nahIM, kucha kArya thaa| kala rAta ko tUfAna vAsantI ne mastaka jhukAkara vasu mahodaya ko praNAma aagyaa| pAnI bhI barasane lgaa| isase jAne kA sAhasa kiyaa| unhoMne bhI usake mastaka para hAtha rakha kara zrAzInahIM huaa| socA ki rAtri meM kahIM koI cora-badamAza na rvAda diyA / anta meM bhA~jI ko sAtha meM lekara harinAtha mila jAyeM / isase yahIM para ruka gyaa|" bAbU datta bAbU ke ghara se cala pdd'e| ___ "aAja yadi mere hI yahA~ bhojana karane kI kRpA dopahara ko datta-bahU harinAtha bAbU ke dvAra para jAkara karate !" ___ khar3I huI / usa samaya unheM koI dikhAI nahIM pdd'aa| isase - vasu mahodaya ne z2arA-sA ha~sakara kahA-aAja abhI ve pukArane lagIM-kyoM re vAsantI, kahA~ cale gaye tuma hI maiM calA jAU~gA, anyathA Apake yahA~ bhojana karane meM loga ? harinAtha kahA~ haiM ? mujhe koI Apatti nahIM hai| parantu isake lie Apake mana vAsantI usa samaya cauke se bahuta-se jUThe bartana liye ko z2arA bhI kaSTa na honA caahie| maiM prAyaH isa ora se hue A rahI thii| datta-bahU ko dekhakara usane kahA-- hokara AtA-jAtA rahatA huuN| isa bAra Ane para maiM avazya nAnI jI, mAmA so rahe haiM / baiTho, maiM unheM jagAye detI huuN| "Apake yahA~ tthhruuNgaa| mastaka para se bartanoM kA bojha utArakara vAsantI ... yaha bAta sunakara vizvanAtha ne kahA--mAtA jI ne rakha diyA aura loTe ke jala se hAtha dhokara tela se savere se hI uThakara Apake bhojana kA prabandha kara rahI haiN| bhIgI huI eka phaTI-sI caTAI usane bichA dI / usI para rasoI taiyAra hogaI hai| Apa zIghra hI snAna kara liijie| datta-bahU ko baiThane ko kahakara bhItara calI gaI / kSaNa yadi Apa kucha khAye binA hI cale jAyeMge to ve bahuta hI bhara ke bAda vAsantI kI mAmI kA svara sunAI pdd'aa| / duHkhI hoNgii| ve paJcama svara se kaha rahI thIM-kahA~ kI balA hai ? yaha to vizvanAtha kI isa bAta ke uttara meM vasu mahodaya ne khopar3I khA gaI aisI dopaharI meM mAmA, mAmA karake / kyA kahA-bhaiyA, mAtA jI kyoM itane savere se hI mere lie karegI mAmA kA ? isase kisI taraha piMDa bhI nahIM chUTatA kaSTa karane lagIM ? maiM prAyaH do-tIna baje taka bhojana kiyA ki zAnti se raha sktii| karatA huuN| sandhyA-pUjA Adi se nivRtta hue binA maiM bhojana bAhara se datta-bahU ne kahA-piMDa chur3Ane kA hI nahIM karatA, aura vaha saba karane meM bar3A jhagar3A hai| prabandha karane AI hU~ bahU / harinAtha ko z2arA-sA bulA do| ___ vizvanAtha ne kahA- isameM kyA jhagar3A hai ? maiM abhI datta-bahU kA kaNThasvara sunakara harinAtha bAbU bar3I saba prabandha kiye detA huuN| Apako yahA~ kisI prakAra kA utAvalI ke sAtha bAhara nikala Aye / ve kahane lage-- saGkoca karane kI AvazyakatA nahIM hai| kaho cAcI, isa dopaharI meM kaise nikala par3I ho ? kyA ... yaha kahakara vizvanAtha ke cupa ho jAne para rAdhAmAdhava koI qhAsa bAta hai ? bAbU kI ora dekhakara harinAtha bAbU ne kahA-mahAzaya jI, "bAta acchI hI hai / tumase eka bAta kahane AI huuN|" aba aAzA dIjie / bAda ko vizvanAtha kI ora dekhate vAsantI usa samaya bartana nikAlane ke lie dhIre hue unhoMne kahA-vizU, vAsantI ko yahA~ bulA lAo, dhIre cauke meM jA rahI thii| datta-bahU ne kahA---vAsantI, yaha vasu mahAzaya use dekha leN| saba tU isa samaya rahane de / maiM apanI naukarAnI ko kahatI vizvanAtha bhItara gayA aura z2arA hI dera meM vAsantI hU~ / vaha Akara sAfa kara degI / tU mere pAsa Akara baiTha / ko sAtha meM lekara vaha phira lauTa AyA / vasu mahodaya ne isameM sandeha nahIM ki isa bAta se mAmI bahuta ruSTa vAsantI kA hAtha pakar3akara use apane pAsa baiThAla liyA ho gaI thIM, parantu datta-bahU ke sAmane mu~ha se ve kucha nikAla aura sUrya ke ujjvala prakAza meM ve usake murajhAye hue nahIM sakatI thiiN| cehare kI ora dekhane lge| taba harinAtha bAbU uThakara harinAtha bAbU ne pUchA--kauna-sI bAta hai cAcI ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 sarasvatI . [bhAga 38 . datta-bahU kahane lagIM--bAta kyA hai| savere tumhArI jina vahI kareM, maiM yadi na kara sakeM / aura mujhe ghara meM rakhanA vasu mahodaya se mulAkAta huI thI ve eka bAra phira vAsantI yadi tumheM bhAra mAlUma par3atA ho to mujhe mere pitA ko dekhanA cAhate haiN| usa samaya ve gaye nhiiN| isase vizU ke yahA~ bheja do| ne mujhe tumhAre pAsa isalie bhejA hai ki vAsantI ko harinAtha bAbU kucha kahane jA rahe the ki dattaz2arA-sA sajA rakhane kI z2arUrata hai / parantu bahU isa bAta kA ne unake mu~ha para hAtha rakhakara kahA-bahU aura anubhava nahIM krtii| abhI thor3I hI dera meM ve ise dekhane harinAtha, tuma loga z2arA-sA cupa rho| ve bhI eka bhale aaveNge| zrAdamI haiN| kahIM Agaye aura tuma logoM kI isa taraha kI .. harinAtha bAbU ne kahA-to cAcI jI, unake jala- bAteM suna lI to bhalA apane mana meM kyA kaheMge ? maiM pAna Adi kA bhI kucha prabandha karanA hogA, nahIM to acchA akelI hI saba kucha kara lU~gI / aba bhI isa bur3hApe meM bhI. na mAlUma pdd'egaa| maiM sAta sAta bhoja pAra kara sakatI huuN| harinAtha, tumako maiM cAcI jI ne kahA----kucha to karanA hI pdd'egaa| jo kahatI haiM vahI kro| bAz2Ara jAte samaya vizU ko aura yaha to bahU bhI kara sakatI hai| tuma bAz2Ara se kucha kahate jAnA ki bahU maz2adUrina ko lekara turanta hI yahA~ phala aura thor3I-sI miThAI lA do| bAkI cIjeM ghara meM A jAya, derI na hone pAve / 'hI taiyAra ho jaayNgii| ___ z2arA ho dera ke bAda eka navayauvanA strI maz2adUrina ko . harinAtha bAbU kI strI kA cAcI jI ke sAtha eka gurujana sAtha liye harinAtha bAbU ke ghara meM pahu~ca gii| dattakA-sA samparka thaa| isa kAraNa unake sAmane vaha bolatI nahIM bahU ke pAsa jAkara usane kahA-mA, kyA tumane mujhe thii| parantu krodha ke vaza meM zrA jAne ke kAraNa vaha isa bAta bulAyA hai ? ko bhUla gii| eka to vaha pahale se hI hu~jhalAI huI thI, putravadhU ko dekhakara unhoMne kahA-bahU, tuma aAgaI bAda ko yaha bAta sunakara usakA pArA aura car3ha aayaa| ho / acchA, tuma jhaTapaTa vAsantI ke bAla sa~bhAlakara bahuta hI karkaza svara se usane kahA-ina saba duniyA bhara bA~dha do| .bAda ko maz2adUrina se bartana sAfa karane ko ke logoM ke lie hAr3a tor3ane kA maiM nahIM taiyAra huuN| savere kahakara ve svayaM cUlhA jalAne lgiiN| parantu unheM aisA se hI mere mastaka meM pIr3A ho rahI hai / mujhe bUMda bhara pAnI karate dekhakara vAsantI kI mAmI cupacApa na raha skii| denevAlA bhI koI nahIM hai| tisa para aisI dopaharI meM datta-baha ko baiThane ko kahakara vaha svayaM sArA kAma-kAja cUlhe ke sAmane baiThakara aise gaira AdamiyoM ke lie , karane lgii| bhojana banAne baih ? mujhe itanI garaz2a nahIM hai / jisakI yathAsamaya rAdhAmAdhava bAbU vAsantI ko dekha gaye / garaz2a ho vaha kre| use to ve pahale se hI pasanda kara cuke the, kintu jAte / yaha sunakara harinAtha bAbU ne rUkhe svara meM kahA- samaya kaha gaye ki ghara jAkara apane nizcaya kI sUcanA garaz2a cAcI jI ko hI hai|.ye hI saba kregii| tumheM- daMgA / vipina bAbU ke sAtha kalakattA jAne se pahale unhoMne unakI bAta samApta bhI na hone pAI ki gRhiNI bola harinAtha bAbU ko patra likhA ki maiM do-eka dina meM uThI-maiM to sadA se hI burI huuN| jo loga acche hoM vAsantI ko AzIrvAda dene aauuNgaa| AME Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ citra-saMgraha balina ke nikaTa eka jhola kA grISmakAlIna dRzya / Shree Sudha maswami Gyanbhandaru 181 numaragyanbhandan.com
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ bambaI kI lokamAnya- kanyAzAlA kI lar3akiyoM kA garvA nRtya hiMDanabarga -- jarmanI kA vizAlakAya vAyuyAna / prathama ur3Ana ke bAda utarate samaya kA eka dRzya / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 182 www.umaragyanbhandar.com
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAla meM iTalI meM 18 se 21 varSa kI Ayu ke phaisisTa yuvakoM kA sammelana hayA thaa| yaha jatthA AsTriyA ke una yuvakoM kA hai jo musolinI ke mehamAna hue the| DA0 paramAtmAsarana, ema0 e0 / ye hindu-vizva zrI jayacanda khannA aura candrA khannA jinakA hAla meM vivAha huA vidyAlaya meM itihAsa ke adhyApaka haiN| hAla meM vilAyata hai| bara dillI ke lAlA motIrAma khannA ke putra aura vadhU iMDiyana presa se pI0 eca0 DI0 kI DigrI lekara lauTe haiN| ke prakAzana-vibhAga ke pradhAna zrI phakIracanda meharA kI putrI haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 183 www.umaragyanbhandar.com
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ naI pulake [ pratimAsa prApta honevAlI naI pustakoM kI sUcI / paricaya yathAsamaya prakAzita hogA] * 1-hindU morizasa -- lekhaka, zrIyuta paMDita zrAtmA-- gaMgA-granthAgAra, 30 amInAbAda pArka, lakhanaU haiN| rAma jI, preSaka, hindI-pracAriNI sabhA moMtAMI loMga, morizasa mUlya ||r) hai| hai / mUlya 3) hai| 12-bImA-sandeza-lekhaka, zrIyuta maNibhAI 2--zrIrAmacandrodaya kAvya--racayitA, zrIyuta rAma- desAI, patA-di eziyana, eMzyuransa kampanI li., eziyana nAtha 'jotisI,' prakAzaka, hindI-mandira, prayAga haiM / mUlya bilDiMga, koTa bambaI hai / 2) hai| 13-sAhitya kI jhA~kI-lekhaka, zrIyuta gaurI3-bihArI-darzana-(AlocanA) praNetA, paMDita zaMkara satyendra, ema0 e0, 'vizArada', prakAzaka, bhAratIya lokanAtha dvivedI, silAkArI, prakAzaka, gaMgA-granthAgAra, granthamAlA, vRndAvana haiM / mUlya ) hai| 30 amInAbAda pArka, lakhanaU haiM / mUlya 2) hai| 14-paramabhakta prahlAda-lekhaka, zrIyuta rAmacandra . 4-phUloM kI seja--lekhaka, zrIyuta vijayabahAdura- zarmA caturvedI, prakAzaka, vANI-mandira, kharagona haiM / siMha, bI0 e0, prakAzaka, gaMgA-granthAgAra, 30 amInAbAda mUlya ||) haiN| pArka, lakhanaU haiM / mUlya 2) hai| 15-16-zrIyazavanta zaMkara samAja, datiyA5-kAla-jJAna (prathama bhAga)--lekhaka va prakAzaka, dvArA preSita do pustakepaMDita bAlAjI govinda harDIkara jyotiSI, kAla-jJAna (1) upahAra-lekhaka zrIyuta balavIrasiMha / kAryAlaya, kAnapura haiM / mUlya 1||) hai / (2) annyaardhshtk| - 6--yAtrI-mitra---lekhaka, svAmI satyadeva parivrAjaka, 17-bhAratIya sAhitya pariSada aura bhASA kA prakAzaka, satya-jJAna-niketana, jvAlApura (yU0 pI0) haiN| prazna-prakAzaka, sastA-sAhitya-maNDala, dehalI haiN| mUlya / / ) hai| mUlya / / ) hai| 7-sarala roga-vijJAna-lekhaka, rAjavaidya paMDita 18-cetAvanI-lekhaka, zrI dIna-dIkSita zerasiMha, ravIndra zAstrI, 'kavibhUSaNa', prakAzaka, anubhUta-yogamAlA, . prakAzaka, zrIharisiddha priMTiMga presa, paMDitAzrama sabhA, ujjabarAloka (iTAvA) haiM / mUlya 3) hai| yinI haiN| ___-6-zrIyuta rAmezvara 'karuNa' dvArA likhita, 19-yoropa meM sAta mAsa-lekhaka, zrIyuta dharmasAhitya-sadana abohara se prakAzita do pustake- canda sarAvagI, prakAzaka, hindI-pustaka-ejansI, 203, (1) Isapa-nItinikuMja--mUlya / / ) hai| harIsana roDa, kalakattA haiM / mUlya 2 // ) hai| (2) bAlagopAla-mUlya 8 // hai| 20-satyavratI harizcandra-lekhaka, zrIyuta jaya10-hindadharma kI vizeSatAyeM-lekhaka, svAmI dayAla garga, mudraka, zrI prabhAkara priMTiMga presa, jodhapura haiN| satyadeva parivrAjaka, prakAzaka, satya-jJAna-niketana, jvAlApura mUlya |) hai| (yU0 pI0) haiM / mUlya / / ) hai| 21-zrIcaitanya mahAprabhu-(khaMDa 4-5) prakAzaka, 11--atIta ke citra (kahAniyoM kA saMgraha)- sastaM-sAhitya-vardhaka, kAryAlaya, ahamadAbAda haiM / mUlya 3) hai| lekhikA, zrI kumArI suzIlA AgA, bI0 e0, prakAzaka, 22-vijayavargIya ke citroM kA alabama Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ naI pustakeM saMkhyA 2 ] prakAzaka, zrIyuta ThAkura ayodhyAsiMha, vizAla bhArata buka Dipo, 195 / 1 harIsana roDa, kalakattA haiM / mUlya 2) hai / 185 1- 3 - nirAlA jI kI tIna pustakeM (1) sakhI - (kahAniyoM kA saMgraha) prakAzaka - sarasvatI- pustaka bhaMDAra, zrAryanagara, lakhanaU / pRSTha-saMkhyA 130, aura mUlya III) hai | citraNa kI dRSTi se 'sakhI' aura 'nyAya' acchI kahAniyA~ haiN| 'bhakta aura bhagavAn' bhAvukatA aura dArzanikatA se pUrNa hai / 'sakhI' meM kahAnIpana kama aura kAvya adhika hai / to bhI isako par3hane para nirAlA jI kI 'AtmakathA kI kahAnI unhIM kI jabAnI' adhika prabhAva DAlatI hai / hindI-premiyoM ke lie nirAlA jI kI yaha navIna kRti par3hane kI cIz2a hai / 'nirupamA' nirAlA jI kA maulika upanyAsa hai / (2) nirupamA - (upanyAsa) prakAzaka -- lIDara presa, Apane 2 - 3 aura bhI upanyAsa likhe haiM / yaha unakI prayAga / pRSTha saMkhyA 200 aura mUlya 2) cauthI kRti hai / isa pustaka kI kathA isa prakAra hai (3) gItikA - ( gItoM kA saMgraha ) -- prakAzaka ---- bhAratIbhaMDAra, kAzI / pRSTha-saMkhyA 200 aura mUlya 1 || ) hai / paMDita sUryakAnta tripAThI 'nirAlA' hindI ke zreSTha kavi aura sulekhaka haiM / ba taka zrApa chAyAvAdI kavitA ke hI vizeSajJa the, kintu idhara kucha varSoM se Apa kahAniyA~ aura upanyAsa likhane kI ora bhI pravRtta hue haiN| kavitA ke samAna hI Apake gadya meM bhI bhAvukatA, alaMkAritA, dArzanikatA aura durUhatA bhI pAI jAtI hai / kRSNakumAra unnAva kA rahanevAlA hai / vaha par3hane ke lie landana jAtA hai / vahA~ se DAkTarI kI upAdhi lekara ghara lauTatA hai. kintu naukarI na milane se jUtA gA~Thane kA kAma karane lagatA hai / kRSNakumAra kA ghara eka baMgAlI z2amIMdAra kI z2amIMdArI meM hai| z2amIMdAra kI lar3akI kA nAma nirupamA hai| z2amIMdAra kA kuTumba lakhanaU meM rahatA hai / eka dina kRSNakumAra ko jUtA gA~Dhate hue nirupamA ne dekha liyA, aura vaha usakI ora AkRSTa ho gaI / kintu niru - pamA ke cacA usakA vivAha dUsare se karanA cAhate haiM / anta meM nirupamA kI sahAyaka kamalA nAmaka eka lar3akI huI, jisane bar3I cAlAkI se nirupamA (baMgAlI lar3akI) vivAha kRSNakumAra (kAnyakubja brAhmaNa) se karA diyA / basa yahI isa upanyAsa kI kathA hai| isa kathA ke sAtha aura bhI do eka choTI kathAyeM bhI sammilita haiM / 'sakhI' meM ApakI ATha maulika kahAniyA~ saMgrahIta haiM / 'sakhI', 'nyAya' aura 'saphalatA' kathA-sAhitya ke anurUpa haiM / 'devI', 'caturI camAra', 'svAmI sahajAnandajI mahArAja aura maiM' lekhaka kI jIvana ghaTanAoM se sambandha rakhatI haiM / kahAnI likhane kA lekhaka kA koI uddeza hotA hai, cAhe usakA rUpa sArvajanika hita ho, cAhe sudhArA tmaka yA zikSAprada / ina kahAniyoM meM uttama kahAnI kA pradhAna guNa prakarSaNa, manoraMjana evaM eka vizeSa vicAra kI puSTi aura hRdaya kI tallInatA bhI hai| ataeva inameM pAThakoM ke lie kahAnI kA vaisA maz2A nahIM hai / kahAniyoM kI kathAyeM AlocanAoM - kahIM kahIM vyaktigata bhI - aura viSaya ke vivecana se yukta haiM, jisase kathA-bhAga prAyaH kAvyAtmaka-sA ho gayA hai / 'rAjA sAhaba ko TheMgA dikhAyA ' kahAnI vicitra manobhAvoM se pUrNa hai| nirAlA jI eka ucca koTi ke kalAkAra haiM / kalAkAra kA kArya kalA kI rakSA karanA hai / vyaktigata vivAda aura tarka ko sAtha lene se kalA kA saundarya bigar3a jAtA hai / jaise 'caturI camAra ' 'kahAnI meM caturI se arjunavA ko par3hAne ke evaz2a meM pratidina * bAz2Ara se mAMsa ma~gavAnA, paMDita banArasIdAsa caturvedI kI caturI se tulanA karanA Adi vyaktigata bAteM haiM / caritra kI striyoM ko apane ghara meM AmaMtrita karanA, pAnI pilAnA, phA. 11 Shree Sudharmaswami Gyaribhandar-Umara, Surat isa upanyAsa kA nAyaka kRSNakumAra hai aura nAyikA nirupamA hai / isake likhane kA uddeza jAta pA~ta tor3akara vivAha kA samarthana jAna par3atA hai| isake pAtra lakhanaU aura unnAva ke haiN| isake anya pAtra yogeza, yAminI, sureza, nIlA, kamalA tathA kucha grAmanivAsI brAhmaNa kisAna haiN| kuSNakumAra kA citraNa sAdhAraNatayA ThIka hai, kyoMki Ajakala bekArI kA yuga hai, par3he-likhoM ko naukarI milanA kaThina ho gayA hai| kintu jUtA gA~Thane kA hI Adarza usane janatA ke sAmane kyoM rakkhA, isakA mahattva samajha meM nahIM AtA hai / nirupamA kA caritra citraNa asvAbhAvika hai / nirupamA kA kRSNakumAra se ekAeka prema karane laganA, usakA apane bhAI aura bahana ke sAtha apanI z2amIMdArI unnAva meM jAnA, vahA~ usakA khetoM meM paidala ghUmanA, gA~va * www.umaragyanbhandar.com
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 'sarasvatI pAna khilAnA aura unake sAtha bAteM karanA, yAminI bAbU se bAhya prema karanA, sthAna sthAna para sAdhAraNa bAta meM vyaMgya bolanA aura upanipadoM ke zloka kahanA, apane cAcA, bhAI ko, yAminI bAbU ke sAtha byAha karane ke dhokhe meM DAle rahanA, anta meM eka dina kamalA kI sahAyatA se vivAha kara lenA, ye saba vicitra bAteM haiM / nIlA kA caritra utanA acchA nahIM aMkita kiyA gayA hai / hA~, kRSNakumAra kI mAtA kA caritra citraNa acchA huA hai| mAtA kA hRdaya kitanA komala aura sundara hotA hai, isakA citraNa lekhaka ne svAbhAvika kiyA hai| yogeza bAbU kI cAlAkI kA citraNa bhI svAbhAvika ho sakatA hai / kamalA kA svArthatyAga bhI sundara hai / kRSNakumAra kamalA kA TyUTara hai, kintu jaba use saba bAteM mAlUma hotI haiM taba vaha chala karake yAminI bAbU kA vivAha dUsarI strI se karA detI hai / yAminI bAbU jaba bhItara jAte haiM taba unheM patA calatA hai ki unakI vivAhita strI nirupamA nahIM hai / tAtparya yaha hai ki upanyAsa vicAroM kI dRSTi se vicitra aura anUThA hai| bhASA aura bhAva kI dRSTi se bhI racanA sundara hai / kAvya kI kalita kalpanAyeM bhI yatra-tatra prApta hotI haiM / hamArA anurodha hai ki upanyAsa- premI nirAlA jI ke isa upanyAsa ko avazya pddh'eN| vicAra-vinimaya ke sAtha sAtha unheM samAjavAda kI coTI ke sudhAroM kA digdarzana hogA aura bhAvuka vicAroM kA hRdaya para prabhAva par3egA / I 'gItikA' nirAlA jI kA eka sundara kAvya hai| aba taka nirAlA jI ke jitane grantha prakAzita hue haiM unameM yaha grantha sabase sundara aura AkarSaka hai / nirAlA jI eka ucca koTi ke kavi aura sAtha hI saMgItajJa bhI haiN| isa gItikA meM Apake 101 gItoM kA saMgraha hai / geya kAvya hindI sAhitya meMprAcIna kAvya ko chor3akara - nahIM ke barAbara haiN| jo haiM bhI unakA prayoga gAyana meM nahIM hotA hai| hindI ke isa aMga kI 'gItikA' - dvArA acchI pUrti huI hai| prAraMbha meM lekhaka ne gItoM kI upayogitA para acchA prakAza DAlA hai tathA kucha saMgIta - sambandhI vicAra bhI vyakta kiye haiM / bAbU jayazaMkara 'prasAda' jI ke kathanAnusAra 'gItikA' bhAva, bhASA aura kalpanA kI dRSTi se ucca koTi kI hai| paMDita nandadulAre vAjapeyI ne 'samIkSA' meM gIta-kAvya tathA nirAlA jI ke gItoM kI sundara vivecanA kI hai| gItikA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 ke gItoM meM kalpanA kI ur3Ana utanI U~cI nahIM hai, jitanI unakI anya kavitAoM meN| isase gIta bahuta AkarSaka aura bodhagamya bana gaye haiM / bhASA bhI 'gItikA' kI samajha ke pare nahIM hai / gItoM meM madhuratA, komalatA aura pravAha kA sundara mizraNa hai / pustaka ke anta meM kaThina zabdoM aura bhAvoM kA paricaya diyA gayA hai| isase siddha hotA hai ki jaba 'gItikA' meM zabdakoza dene kI AvazyakatA hai taba unakI apara kavitAyeM yadi kisI kI samajha ke pare hoM to kyA Azcarya / tathApi 'gItikA' eka ucca koTi kA gItikAvya hai / gAyana kI dRSTi se bhI isakA Adara avazya hogaa| isameM kAvya kI adbhuta chaTA to hai hI / - jyoti: prasAda 'nirmala' .4 - madhubAlA - racayitA zrIyuta baccana, prakAzaka suSamA nikuJja, ilAhAbAda haiN| pustaka pAkeTa sAiz2a sajilda hai / mUlya 11 hai / pRSTha saMkhyA 121 hai / / isa pustaka meM baccana jI kI 'madhubAlA' nAmaka kavitA tathA 14 gItoM kA saMgraha hai / 'madhuzAlA' tathA 'qhaiyAma kI madhuzAlA' ko likhakara baccana jI ne hindI ke kSetra meM qhAsI khyAti prApta ko hai / isa pustaka meM kucha gIta jaise- 'madhubAlA', 'madhupAyI', 'jIvana- taruvara', 'pyAsa' tathA 'bulabula' prathama zreNI ke haiM,, bAkI cAra-pA~ca madhyama zreNI ke haiM, aura zeSa gIta yadi isa pustaka meM na hote to kitanA acchA hotaa| bAta yaha hai ki baccana jI kI yaha pahalI kRti nahIM hai, unakI cauthI pustaka hai / 'surAhI' nAmaka gIta meM baccana jI likhate haiMmadirAlaya haiM mandira mere, madirA pInevAle, cere, paMDe-se madhu - vikretA kA, jo niza dina rahate haiM ghere; isameM madirA pInevAloM kI upamA paMDoM se kI gaI hai, jo fiTa nahIM hai / eka bAta aura hameM ina gItoM meM akharatI hai, vaha inakA itane bar3e-bar3e honA hai / gIta to choTe hI sundara hote haiN| hamako 'bar3oM' se bhI koI aitarAz2a na hotA yadi unakI sundaratA kevala unake bar3e hone se hI na mArI jAtI / www.umaragyanbhandar.com
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] naI pustakeM . . jitanA hama baccana jI.ke 'pralApa' meM utsAha aura umaMga kahIM para kahalAyA vikSipta, . . tathA culabulAhaTa pAte haiM, utanI unake gItoM ke pahale kahIM para kahalAyA maiM nIca ! hisse meM nahIM hai| surIre / kaMThoM kA apamAna ___itanA saba hone para bhI baccana jI ke prathama zreNI ke jagata meM kara sakatA hai kauna ? gIta bar3e rasIle aura prabhAva-pUrNa haiM / 'madhubAlA' tathA svayaM, lo, prakRti uThI hai bola 'pyAsa' unameM sarvaprathama hai| kucha sundara padoM ko hama vidA kara apanA cira vrata mauna ! yahA~ uddhRta karate haiN| are miTTI ke putalo! Aja, maiM madhu-vikretA kI pyArI, suno apane kAnoM ko khola, madhu ke ghaTa mujha para balihArI, surA pI, mada pI, kara madhupAna, pyAloM kI maiM suSamA sArI, rahI bulabula DAloM para bola / merA rukha dekhA karatI hai (bulabula): madhu-pyAse nayanoM kI mAlA! -kedAranAtha mizra 'kedAra' maiM madhuzAlA kI madhubAlA! .. 5--rogoM kI acUka cikitsA-lekhaka, zrIyuta (madhubAlA) * jAnakIzaraNa varmA, prakAzaka, lIDara presa, ilAhAbAda; krodhI momina hamase jhagar3A, .. mUlya 1 // paMDita ne mantroM se jakar3A; ___isa pustaka meM rogoM kI utpatti aura unakI sarala para hama the kaba rukanevAle, cikitsA-vidhi aise sarala zabdoM meM aura citroM-dvArA jo patha pakar3A vaha patha pkdd'aa| samajhAI gaI hai ki use sAdhAraNa jJAnavAlI striyA~ bhI ... (madhupAyI) acchI taraha samajha sakatI haiM / lekhaka ne bhojana ke niyama, kyA kahatI ? 'duniyA ko dekho', . vyAyAma, havA, dhUpa, Aga aura pAnI kA prayoga ityAdi duniyA rotI hai, rone do, viSayoM para pUrA pUrA prakAza DAlA hai aura cikitsA ke maiM bhI royA, ronA acchA, sambandha meM apane anubhavoM ko dekara pustaka ko vizeSa A~sU se A~kheM dhone do, upayogI banAyA hai / isa viSaya ke premiyoM ko isakA saMgraha . ronevAlA hI samajhegA karanA caahie| kucha marma hamArI mastI kaa| (pyAsa) 'pyAsa) .. 6-10-veda-viSayaka pA~ca pustakeM-gurudatta-bhavana, ina padyoM meM baccana jI ne apane bhAva bar3I saralatA lAhaura-dvArA prakAzita / tathA sundaratA ke sAtha vyakta kiye haiN| sAdhAraNa bAta hai, (1) zatapatha meM eka patha-pRSTha-saMkhyA 88 sarala bhASA hai, phira bhI DhaMga kitanA sundara hai ! isI kA mUlya / ) hai / eka sundara udAharaNa aura lIjie - ___ yaha pustaka paNDita jI ke, gurukula-vizvavidyAlaya, jaba mAnava kA apanI tRSNA kA~gar3I, meM diye gaye cAra vyAkhyAnoM kA saMgraha hai| se hai itanA cira dRr3ha nAtA, prAcIna vaidika sampradAya veda ko saMhitA tathA brAhmaNa ina do taba maiM madirA kA abhilASI bhAgoM meM bA~TatA hai aura donoM ko anAdi tathA apauruSeye kyoM jaga meM doSI khlaataa| svIkAra karatA hai| kintu Arya-samAja ke pravartaka svAmI (pyAsa) dayAnanda sarasvatI ne. kevala saMhitAbhAga ko hI veda svIkAra nimna padoM meM baccana jI ke bhAva prazaMsanIya haiN| kiyA hai aura brAhmaNagranthoM ko RSikRta tathA pauruSeya liye mAdakatA kA saMdeza veda-vyAkhyAnamAtra mAnA hai| prastuta pustaka meM lekhaka ne phirA maiM kaba se jaga ke bIca, bhI isI bAta ko siddha karane kA prayatna kiyA hai| lekhaka . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 sarasvatI [bhAga 38 zatapatha ke upazAtA yAjJavalkya tathA usake upanibandhaka unakA varNana purANoM ke atirikta sAdhanA se yogaja pratyakSaunake kisI ajJAtanAmA ziSya ko mAnA hai / lekhaka ke dvArA vastu-tattvoM ko pratyakSa dikhalA denevAle yogazAstra meM mata se zatapatha brAhmaNa kA pratipAdya viSaya 'yajJa' hai / ye bhI milatA hai| lekhaka yadi cAheM to pAtaJjala yogadarzana yajJa kevala mukhyArtha ko sUcita karanevAle 'rUpaka' tathA ke tRtIya pAda ke 26ve sUtra ke vyAsa-bhASya ko jise svAmI nATaka-mAtra haiM; saba 'pratIka' haiN| sUrya, candra, pRthvI, dayAnanda sarasvatI ne bhI prAmANika mAnA hai, dekha sakate vRSa, zrApa tathA varuNa pada kramazaH vIrya, santAna, mAtA, haiN| itanA hote hue bhI lekhaka ne apane dRSTikoNa ko -bhAga, strI tathA rASTraniyantA ke arthoM meM isameM svIkAra jisa kauzala se upasthita karane kA prayatna kiyA hai, vastutaH kiye gaye haiM / apane vicAroM kI puSTi meM lekhaka ne grantha darzanIya hai / pustaka AryasamAjiyoM ke lie vizeSa upake uddharaNa dekara viSaya ko spaSTa kiyA hai / grantha kI bhASA yogI hai tathA sarvasAdhAraNa bhI AzramoM ke mahattva kI z2oradAra aura viSaya-pratipAdana kI zailI prabhAvotpAdaka hai| aneka sundara bAteM isase jAna sakate haiN| lekhaka ke vicAroM meM paryApta maulikatA tathA vicAraNIya (3) soma- isa pustaka meM 'soma' zabda para vicAra 'bAteM haiN| kAtyAyana tathA pataJjali ne evaM sabhI vaidika kiyA gayA hai| soma pada kA prasiddha artha soma na karake 'vidyA sampradAyoM ne zatapatha Adi brAhmaNa-granthoM ko veda mAnA samApta karanevAlA brahAcArI' kiyA hai| isakI siddhi meM hai aura lekhaka ke zabdoM meM aisA karanA 'duHsAhasa kI jo. lekhaka ne jar3a soma meM na ghaTa sakanevAle aise vizeSaNoM kI carama sImA hai usakA paricaya diyA hai / aisA kyoM kiyA aura pAThakoM kA dhyAna AkarSita kiyA hai jo unake mantavya gayA hai yA aisA karane meM unakA kyA uddeza thA, isa ko pUrNarUpa se paripuSTa karate haiM / sthAna sthAna para Aye hue para lekhaka ne kucha bhI prakAza nahIM DAlA / sampUrNa yajJoM 'droNa', kalaza, dhArA, babhra Adi padoM kA artha vyutpatti ko kevala 'nATaka' yA rUpaka kahakara lekhaka ne jaimini aura kozoM kI sahAyatA se kramazaH ratha, vyAkhyAnamaNDapa, Adi karmakANDabhaktoM ke, yajJoM se 'apUrvotpatti' dvArA kAmya Rta (jJAna) kI dhArA Adi kiyA hai| vyAkhyA se eka svarga Adi phalaprApti ke siddha karane ke sampUrNa parizrama, nUtana dRSTikoNa kA patA calatA hai, aura isa dRSTi se pustaka siddhAntoM aura dArzanika gaveSaNAoM kI upekSA kara dI upayogI hai| " hai / ina saba viSayoM para vicAra na hone se grantha kA mahattva (4) atha marutsUktam-mUlya / ) kama ho jAtA hai / aAzA hai, lekhaka apane prakAzita hone- isa pustaka meM Rgveda meM Aye hue 'marut' pada kI vAle 'zatapatha-bhASya' meM inakA bhI vivecana kreNge| mImAMsA kI gaI hai / 'marut' kA artha 'sainika' kiyA gayA (2) svarga-pRSTha-saMkhyA 85 / mUlya / / hai| ... hai, 'vAyu devatA' nahIM / vyAkhyAna-zailI vahI hai jo uparyukta . isa pustaka meM svaH aura svarga ina donoM padoM meM vyutpatti- pustakoM kI hai / isa pustaka ke anusAra vaidika sabhyatA meM bhI nimittaka bheda mAnakara 'svarga' kA artha sukha kI ora senAoM kA dRr3ha saMgaThana tathA jana-saMhAraka bar3e se bar3e ' jAnevAlA kiyA gayA hai| svaH kI ora jAnevAle ye tIna bhayaMkara vaidyutika yaMtroM tathA zastrAstroM kA patA calatA hai| mArga brahmacarya, gRhasthAzrama aura vAnaprastha batalAkara lekhaka pustaka khAja se likhI gaI hai aura lekhaka ne apane pratine svaH se saMnyAsAzrama kA grahaNa kiyA hai| punaH vaidika pAdya viSaya ko khUba spaSTa tathA manoraJjaka DhaMga se upasthita maMtroM ke uddharaNa dekara vistAra se ina AzramoM kA varNana kiyA hai| kiyA hai / isa prakAra ke vyAkhyAna-kauzala se jo artha kiye (5) atha brahmayajJa:--mUlya / / ) hai| haiM ve hameM kisI nizcayAtmaka pariNAma para nahIM phuNcaate| paJcamahAyajJoM meM se brahmayajJa bhI eka hai / sandhyopAsana svarga-viSayaka sabhI artha paurANika svarga meM bhI ghaTa sakate dvijAtiyoM kA dainika karttavya kahA gayA hai / isa pustaka haiM / svargaloka devaloka hone se vibhinna devatAoM ke lokoM meM AryasamAja meM pracalita sandhyA-maMtroM kI sundara vyAkhyA . ke lie sAmAnya rUpa se prayukta ho sakatA hai| isa prakAra kI gaI hai| maMtroM meM pratyeka pada kitanA sAragarbhita hai tathA . ke lokoM kI sattA, kevala paurANika kalpanA nahIM hai, kintu unake krama meM kitanA rahasya bharA huA hai, yaha isa grantha se spaSTa .. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] naI pustakeM 189 samajha meM A sakatA hai / pustaka meM aneka sthaloM para vyaGgaya- tathA satya-samAja-viSayaka zaMkA-samAdhAna isameM diye gaye pUrNa AkSepa bhI vipakSiyoM para kiye gaye haiM, jisase lekhaka haiN| sabhI dharma aura sampradAyoM ke vyakti isake vicAroM se kI upadezaka-manovRtti kA paricaya milatA hai| acchA lAbha uThA sakate haiN| lekhaka kA uddeza U~cA hai aura hotA yadi sandhyA ke 'zaMpradhAna' isa vivecana meM doSadarzana dRSTi vizAla hai / pustaka sabake lie paThanIya hai| kI pravRtti ko sthAna na diyA jaataa| pustaka parizrama se 12-mAphIdArAna nibandha-mAlA-ThAkura sUryakumAra likhI gaI hai| pratyeka Arya ko isase lAbha uThAnA varmA / caahie| pustaka se lekhaka ke gambhIra manana, dRr3ha zraddhA mAfIdAroM kI unnati va bhalAI ke lie isa pustaka aura maulika vivecana-pravRtti kA paricaya milatA hai| meM zikSA, jJAnodaya aura upAsanA ina tIna viSayoM para tIna uparyukta pA~coM pustakeM paNDita buddhadeva vidyAlaGkAra jI choTe-choTe, kintu upayogI nibandha vibhinna lekhakoM-dvArA kI likhI huI haiN| inameM jisa vyAkhyAna-kauzala se kAma likhe gaye haiN| isa pustaka meM vidyArthiyoM kI zArIrika, liyA gayA hai usase kevala yahI siddha hotA hai ki vedarUpI mAnasika aura Atmika unnati ke lie vyAvahArika salAha . kalpavRkSa ke pAsa. jo jisa bhAvanA se jAtA hai use vahI dI gaI hai| mAfIdAroM ke atirikta isa pustaka se aura. artha dIkha par3ate haiN| jaise pAzcAtya paNDitoM ne vedoM se bhI vidyArthI lAbha uThA sakate haiN| sabhI nibandha vicAraapanI aitihAsika gaveSaNAoM ko pramANita kiyA hai, usI pUrNa, sundara aura upayogI haiN| pustaka, mAfI-Aphisara prakAra bhArata meM bhI vedoM se paurANika (aitihAsika) ThAkura sUryakumAra varmA, gvAliyara gavarnameMTa ke pate se mila yAzika, nairuktika, AdhyAtmika Adi artho kI praNAliyoM sakatI hai| kA pracalana huA hai| ina vibhinna matoM ke manISiyoM ke 13-zaMkA-samAdhAna-mayaMka-TIkAkAra paNDita vibhinna arthoM se jahA~ vedoM kI sarvato-bhadra vedavANI ke rAmakhilAvana gosvAmI / mUlya 1) hai| patA--kabIra-dharmamahattva kA patA calatA hai, vahA~ sAtha hI sAdhAraNa janatA vardhaka kAryAlaya, sIyAbAga, bdd'audaa| ke lie isa pahelI kI rahasyamaya ulajhana aura bhI bar3hatI gosvAmI tulasIdAsa jI ke 'zrIrAmacaritamAnasa' ke jAtI hai| niHsandeha veda-vANI ina sabhI aoM kI aora bhaktoM aura anurAgiyoM kI paramparA meM 'mAnasa' ke vibhinna saMketa karatI huI bhI aise tattvoM kA mukhya-rUpa se pratipAdana aMzoM tathA prasaMgoM para jo zaMkAyeM uThatI tathA uThAI jAtI karatI hai jo veda ke atirikta anya kisI laukika pramANa haiM, unake nirAkaraNa ke lie 'mayaMka' nAmaka eka se nahIM jAne jA skte| paNDita jI ke artha buddhi saMgata vizAla grantha kI racanA huI hai| isa vizAla grantha hote hue bhI anya pramANoM se loka meM jJAta aura prasiddha kA yaha saMkSipta saMskaraNa hai aura 'mayaMka' ke dohoM para haiM / aneka sthaloM meM to paNDita jI ne vartamAna loka- TIkAkAra ne vistRta vyAkhyA likhI hai, jisase 'mayaMka' ke ' prasiddha padArthoM kA veda meM varNana dikhalA bhara diyA hai : dohoM kA artha spaSTa rUpa se samajha meM A jAtA hai / rAma ke isase vedoM kA anadhigatagantRtva siddha na hone se prAmANikatA lie kaikeyI ne caudaha hI varSoM kA vanavAsa kyoM mA~gA, meM bAdhA par3atI hai| 'janakasutA, jagajanani, jAnakI' isa caupAI meM kavi ne 11-dharma-mImAMsA--lekhaka, paNDita darabArIlAla sItA ke tIna nAma kyoM liye, bhagavAn pada kA artha nyAyatIrtha / patA--hindI-grantha-ratnAkara kAryAlaya, hIrA- kyA hai, jaisI zaMkAoM ke samAdhAna kA prayatna isameM kiyA bAg2a, giragA~va, bmbii| hai| ye zaMkAyeM kahIM-kahIM bar3I vicitra tathA manoraMjaka bhI / 'satya-samAja' kI sthApanA sarva-dharma-samanvaya kI bhAvanA haiM, phalataH unake samAdhAna bhI vaise hI haiN| pustaka se prerita hokara huI hai| deza, kAla aura pAtra ke anusAra rAmAyaNa-bhaktoM ke lie vizeSa upayogI hai| pustaka kI . dharma kI bAhya-rUpa-rekhA meM bheda mAnate hue bhI saba dharmoM bhASA tathA chapAI meM kahIM-kahIM truTiyA~ raha gaI haiM, jinakA kI sUtrAtmArUpa 'ekatA' para isa samAja kI nIMva rakkhI saMzodhana dUsarI zrAvRtti meM ho jAnA cAhie / pustaka : gaI hai| dharma kA svarUpa, dharma kI mImAMsA, dharma kA uddeza saMgrahaNIya hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 sarasvatI . [bhAga 38 14-vizvadhAya-lekhaka, zrIyuta bhagavAnadAsa varmA, ke prati hRttAla meM uThatI huI zuddha, ardhazuddha yA azuddha prakAzaka, sAhitya-sadana, abohara (pNjaab)| mUlya / ) hai| taraMgoM kA zuddha ceSTA-pUta nidarzana hai|" isameM saMkalita hindI meM gopAlana-viSayaka pustakoM kA bar3A abhAva hai| kavitAoM meM prAyaH gIti-kAvya kI zailI kA anusaraNa vizvadhAya gaumAtA ke prati udAsInatA se deza-vAsiyoM kiyA gayA hai| vairAgya, prabodhana tathA vizva kI asAratA aura vizeSatayA deza kI bhAvI aAzAtroM ke svAsthya kA pradarzana ke dvArA bhagavadbhakti kI aora mana ko prerita kiyA kramazaH jo hAsa ho rahA hai usake prati dezavAsiyoM kA gayA hai| bhAvoM tathA zailI meM vizeSa maulikatA nahIM hai| dhyAna idhara kucha varSoM se AkarSita huA hai| hAla meM hA~, kavi-hRdaya ke spandana aura bhAvoM ke Avega kA paricaya bAlakoM ko vizuddha aura pauSTika dUdha kaise mile, isa viSaya z2arUra milatA hai| kahIM kahIM kucha paMktiyA~ kavitA kI saccI para vyAkhyAna dekara hamAre vartamAna vAyasarAya mahodaya ne sImA taka pahu~catI haiM, para adhikAMza ke bhAva sAdhAraNa haiM bhI isa Avazyaka prazna kI ora logoM kA dhyAna AkarSita aura ve gadya-sA lagatI haiN| khar3I bolI tathA vraja donoM kiyA hai / hamArI isa udAsInatA ke mUla meM gopAlana- bhASAoM kA mizraNa hai| saralatA aura pravAha kavitAoM vijJAna kA ajJAna tathA bAlakoM kI zArIrika vRddhi tathA meM kAfI haiN| puSTi meM dUdha ke mahattva kA na samajhanA hI pradhAna kAraNa rahe 17-rAjarSi-jyoti-(kAvya)-lekhaka ThAkura rAma haiM / lekhaka ne apane tIsa-battIsa varSa ke kriyAtmaka anubhava devasiMha gaharavAra 'devendra' haiM / mUlya ||-) hai| patAke AdhAra para gopAlana kA tathA dUdha, dahI, lassI, gau ke rAjarSi granthamAlA, kAryAlaya, madhavApura, pryaag| ghRta zrAdi ke guNoM kA varNana isa pustaka meM kiyA hai| kAzI ke udayapratApa-kAleja ke janmadAtA bhinagAnareza pustaka grAmINa bhAiyoM ko lakSya meM rakhakara likhI gaI hai mahArAja zrI udayapratApasiMha jU deva kA carita isa aura vastutaH yaha unake lie upayogI siddha hogii| pustaka meM kavitA meM likhA gayA hai| bhinagAnareza 15-nava-zakti-sudhA-- sampAdaka zrI devavrata, prakA- ne lagabhaga 20 lAkha rupayoM kA dAna dekara kSatriya-kumAroM zaka, 'navazakti' kAryAlaya, paTanA haiM / mUlya / ) hai| kI zikSA ke lie ukta kAleja kI sthApanA _ 'navazakti' patrikA ke prathama varSa meM prakAzita hone- grantha ke vahI nAyaka haiM / parantu prasaMgavaza kavi ne unake vAle cune hue upayogI lekhoM, kavitAoM tathA kahAniyoM pUrva-puruSoM kA varNana karake unakI vaMza-paramparA kA paricaya kA yaha eka choTA-sA saMgraha hai / sampAdaka mahodaya ne isa bhI pAThakoM ko karAyA hai / kavitA zrojapUrNa tathA phar3akatI saMgraha meM jo kRtiyA~ saMgRhIta kI haiM ve unakI cayana-zakti huI hai / sthAna sthAna para upamAoM aura utprekSAoM kA aura sUjha kA paricAyaka haiM / saMgRhIta sabhI aMza upayogI bhI kAfI samAveza hai| pustaka meM himAlaya-varNana tathA aura prAyaH ucca koTi ke haiM / kyA hI uttama ho yadi anya kAzI-varNana vizeSarUpa se sundara hue haiN| varNana kI dRSTi patra-sampAdaka bhI apane patroM meM prakAzita honevAle sthAyI- se isa khaNDakAvya meM kavi ko acchI saphalatA milii| sAhitya kA isI prakAra pustaka ke AkAra meM prakAzana hai| kintu bhASA meM kahIM kahIM bhartI ke zabda bhI A gaye / karake una upayogI aura upAdeya lekhoM kI vismRti-sAgara haiN| bhUmikA aura vakatavya ? (vaktavya) ke gadya-bhAga meM meM DUbane se rakSA kreN| pustaka meM saMgRhIta kRtiyoM ke lekhaka azuddha pada prayogoM tathA kramahIna evaM zithila vAkyoM kA tathA kavi, adhikAMza meM, hindI ke labdhapratiSTha vyakti honA khaTakatA hai| haiM / pustaka sarvathA upAdeya hai aura saMgrahaNIya hai| -kailAsacandrazAstrI ema0 e0 16-antarnAda-racayitA zrIjagadIzanArAyaNa 18-hindI-vAkya-vigraha-lekhaka paNDita rAmativArI, prakAzaka, rAdhikA pustakAlaya, himantapura, suremana- sundara tripAThI, vizArada, prakAzaka paNDita mAtAzaraNa zukla, pura, baliyA haiM / mUlya // ) hai| sorAma (ilAhAbAda) haiN| pRSTha-saMkhyA 64 aura mUlya / / hai| isa pustaka meM lekhaka kI 42 kavitAoM kA saMgraha yaha pustaka hindI ke vyAkaraNa ke sambandha meM hai| hai| lekhaka ke zabdoM meM "antarnAda, vizuddha (paramAtmA) yaha hindI-sAhitya-sammelana kI prathamA tathA madhyamA parI- : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] naI pustakeM 191 kSAoM ke vidyArthiyoM tathA hindI ko fAinala parIkSA pAThakoM ko yaha pustaka vizeSa upayogI hogii| bhASA sarala tathA hAI-skUla kI parIkSA meM sammilita honevAle vidyA- aura supAThya hai / saMkalana bahuta sundara hai| rthiyoM ke upayoga ke lie likhI gaI hai| hindI kA vigraha --gaMgAsiMha vAkya isa pustaka meM bahuta hI uttama DhaMga se aura adhikAra- 22-subhASita aura vinoda-lekhaka, zrIyuta pUrvaka samajhAyA gayA hai / pustaka uttama hai| gurunArAyaNa sukula, prakAzaka, lakSmI-pArTa presa, dArAgaMja, -ThAkuradatta mizra prayAga haiN| mUlya hai| 19-bAlaguruprakAza-lekhaka, svargIya paMDita gurAM yaha eka vinoda-pUrNa pustaka hai, aATha bhAgoM meM lakSmInArAyaNa jI zarmA, prakAzaka, adhyApaka, rAjasthAnI- vibhAjita hai| pahale bhAga meM zuddha sAhityika bhAva tathA hindI-vidyAlaya, kasAra haTThA cauka, haidarAbAda dakSiNa kalA pradarzita karanevAlI sUktiyA~ haiM, yathA---zrI gosvAmI haiM / pRSTha-saMkhyA 46 aura mUlya / ) hai| jI ne eka bAra sItA jI kA varNana sAdhAraNa yuvatI yaha pustaka choTe baccoM ke lie bahuta hI lAbhadAyaka kI bhA~ti kara diyA kihai / isako par3hakara ve saba prakAra ke lekhA-hisAba se paricita "sAha navala tana sundara sArI", para bAda meM hanumAna ho sakate haiN| likhane kA DhaMga bahuta hI sundara aura manoraM- jI kI sahAyatA se use mAtRvat zraddhApUrNa kara diyaa| jaka hone se bAlakoM kI ruci bhI isake par3hane ke lie "sAha navala tana sundara saarii'| vizeSa rUpa se ho sakatI hai| vyApArika hisAba, rupaye paise jagata janani atulita chavi bhArI" // kA sUda, nApa-tola Adi viSayoM ke uttama gura batAye gaye dUsare bhAga meM camatkArapUrNa aAlaMkArika yuktiyA~ haiM / pustaka kI bhASA bahuta hI sarala aura zrAma bola-cAla haiM, yathA-- kI hai / bhAratIya baccoM ke lie aisI pustake abhI kama 'lakSmI pati ke kara basai, pA~ca achara gini lehu / prakAzita huI haiM / isalie isa anUThI pustaka se bhAratIya pahilo acchara chor3i kai, bace so mA~ge dehu / ' bAla-samAja ko avazya lAbha uThAnA caahie| matalaba yaha ki viSNu bhagavAn ke hAtha meM jo rahatA hai 20-abhimanyu kI vIratA (kavitA)-racayitA 'sudarzana' usakA prathama akSara chor3akara 'darzana' do| aura prakAzaka, paNDita rAmacandra zarmA, maMDAvara, bijanaura tIsare bhAga meM bhAratIya narezoM kA kAvya-prema dikhAyA gayA haiM / pRSTha-saMkhyA 38 aura mUlya / ) hai / hai| yathA-rahIma eka bAra apanI dAnazIlatA ke phalasvarUpa - isa pustaka kI kathA kA AdhAra mahAbhArata kA bahuta dIna ho gaye the aura apane bhojana ke lie bhAr3a droNaparva hai| pustaka kA pahalA saMskaraNa samApta ho jAne ke jhoMka rahe the / usa samaya rIvA ke mahArAja ne kahA-"jAke kAraNa lekhaka ne yaha dUsarA saMskaraNa vizeSa saMzodhana ke sAtha sira asa bhAra, so kasa jhoMkata bhAra asa / rahIma ne uttara prakAzita kiyA hai / isakI kavitA rocaka aura vIra-rasapUrNa diyA-"rahimana utare pAra, bhAra jhoMki saba bhAra meM / " cauthe hai| isalie pAThakoM kI ruci isake par3hane kI aora svabhA- bhAga meM mahAkavi kAlidAsa aura tulasIdAsa ke sambandha kI vataH AkRSTa hotI hai| bhASA sarala aura supAThya hai| AkhyAyikAyeM haiN| isI prakAra pA~caveM, chaThe, sAtaveM aura bAlakoM ke lie yaha pustaka upayogI hai| zrAThaveM bhAga meM kama se kaviyoM kA kAvya-prema, dehAvasAna, 21-sadupadeza-saMgraha-saMkalayitA, zrIyuta rAmanA- kAla kI yuktiyA~, kalpita kintu rocaka kahAniyA~ tathA rAyaNa mizra, prakAzaka, sAhitya-sAgara-kAryAlaya, suithA- bikhare vana-puSpa samAna kAvyocita hAsya kA saMgraha hai| lekhaka kalA, jaunapura haiM / pRSTha-saMkhyA 90 aura mUlya / / ) hai| ne saMskRta, hindI evaM urdU tathA a~garez2I taka kI hAsya-- saMkalayitA ne isa pustaka meM dezI aura videzI pradhAna bAtoM kA isameM samAveza kiyA hai / yaha pustaka saMyata mahApuruSoM ke sadupadezoM kA saMkalana kiyA hai| saMsAra ke aura sundara hai| hindI-premiyoM ke lie saMgrahaNIya hai| mahApuruSoM ke uttama vicAroM kI jAnakArI ke icchuka / -gaMgAprasAda pANDeya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ s zrI nirAlA jI kI kavitA 1 ) 'janavarI kI 'sarasvatI' ke mukha pRSTha para chapI 'nirAlA' jI kI 'samrAT aSTama eDavarDa ke prati' kavitA kA anekazaH nirIkSaNa kiyA / sArthaka tathA satyasaphala kalpanAoM, samrAT ke mahAtyAga meM apane vyaktitva kI pratiphalita udAtta abhivyakti tathA kAvya-kalA ke vibhinna avayavoM kA ekatra sAmaJjasya dekhakara cakita ho gayA / bahuta kama itanI - kavitA hindI meM dekhane meM AtI hai / lakSmInArAyaNa mizra, nAgarI - pra0 - sabhA, kAzI ( 2 ) janavarI mAsa kI 'sarasvatI' meM prathama hI jo "samrATa ke prati" kavitA chapI hai usake sambandha meM nimnAGkita prArthanA para dhyAna dekara kyA zrApa isa laghu sAhitya-sevaka vidyArthI kI zaMkA samAdhAna karane kI kRpA kareMge ? (3) isako samajhane ke lie koSa kI AvazyakatA hai / (4) kAvya-dRSTi se prAsAda tathA mAdhurya kA isameM kahA~ taka sthAna hai ? sAmayika sAhitya sAkSara janatA ko sahaja-sulabha-jJAnapradAyaka bhI honA cAhie tabhI sAhitya sevA ho skegii| viSaya (1) bhAratIya bhASAoM kI utpatti, (2) dakSiNI bhASA para hindI kA prabhAva, (3) drAviDa- sAhitya, (1) isameM kauna sA chanda hai ? . hogA ? (4) hindI prAntoM meM hindI kA sthAna, (5) rASTrIya (2) isase kyA sarvasAdhAraNa kA jJAna-vardhana zikSA-paddhati, (6) harijanasamasyA, (7) grAma-puna: saMgaThana, (8) samAjavAda banAma rASTra-vAda, (9) vijayanagara sAmrAjya, (10) tAmila - sAhitya, (11) karnATaka - saMgIta, (12) drAviDa - sabhyatA, (13) bhAratIya vinimaya, (14) bhAratIya sinemA, (15) kerala kI kathakalI ( nRtya ) kalA, (16) hindI ke vartamAna kavi aura unakI kavitA, (17) hindI kA varta mAna nATya-sAhitya aura usakI unnati ke upAya ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat CF 905 isa prakAra kI yaha kavitA isa siddhAnta ko pUrNa nahIM karatI hai / "sAhityaratna " zivanArAyaNa bhAradvAja "narendra" AgAmI sammelana ke lie viSaya sUcI akhila bhAratIya hindI - sAhitya sammelana kA chabbIsavA~ adhivezana IsTara kI chuTTiyoM meM karane kA nizcaya huA hai / pUrva - nizcita paripATI ke anusAra hindI ke vidvAnoM tathA lekhakoM se nivedana hai ki sammelana meM par3he jAne ke lie nimnalikhita viSayoM para lekha likhakara, maMtrI, hindIsAhitya-sammelana' svAgata-samiti, tyAgarAyanagara, madarAsa ke pate para tA0 15 mArca san 1937 taka bhejane kI kRpA kareM / - www.umaragyanbhandar.com
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavyasta rekhA zabda pahalI CROSSWORD PUZZLE IN HINDI 300 (zuddha purtiyoM para V 200) nyUnatam azuddhiyoM para niyama : - (1) varga naM0 7 meM nimnalikhita pAritoSika diye jAya~ge / prathama pAritoSika - sampUrNatayA zuddha pUrti para 300) naqada / dvitIya pAritoSika - nyUnatama azuddhiyoM para 200) naqada / varganirmAtA kI pUrti se, jo muhara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI sahI mAnI jAyagI / (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa - paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se Arambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai aura isa cihna () ke pahale samApta hotA hai / aGka-paricaya meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI ora par3he jAnevAle zabdoM ke alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha patA calegA ki kauna zabda kisa ora ko par3hA jAyagA / (3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jaay| peMsila se kI gaI pUrtiyA~ svIkAra na kI jAya~gI / akSara sundara, suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane cAhie / jo akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha azuddha mAnA jAyagA / yA (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo fIsa varga ke Upara chapI hai dAqhila karanI hogii| fIsa manIArDara dvArA yA sarasvatI - pratiyogitA ke praveza zulka - patra (Credit voucher) dvArA dAqhila kI jA sakatI hai| ina praveza zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 3) 6) meM qharIdI jA sakatI haiM / 3) kI kitAba meM ATha Ane mUlya ke aura 6 ) kI kitAba meM 1) mUlya ke 6 patra ba~dhe haiM / eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patA - ThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIArDara dvArA apanI apanI fIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyA~ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat bhI eka hI lifAfa yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiN| manIgrArDara va varga- pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga- nambara 7, iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se AnI caahie| (5) lifAfa meM varga - pUrti ke sAtha manIArDara kI rasIda yA praveza zulka patra natthI hokara zrAnA anivArya hai / rasIda yA praveza zulka-patra na hone para varga- pUrti kI jA~ca na kI jaaygii| lifAfe kI dUsarI ora arthAt pITha para manArDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti - saMkhyA likhanI zrAvazyaka hai / (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha jitanI pUrti - saMkhyAyeM bhejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti ko kevala eka hI inAma mila sakatA hai / vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA meM nahIM lauTAI jaaygii| iMDiyana presa ke karmacArI isameM bhAga nahIM le sakeMge / (7) jo varga - pUrti 22 faravarI taka nahIM pahu~cegI, jA~ca meM nahIM zAmila kI jAyagI / sthAnIya pUrtiyA~ 22 tA0 ko pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dUra ke sthAnoM ( arthAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTThI pahu~cane meM 24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 dina bAda taka lI jaayNgii| varga nirmAtA kA nirNaya saba prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogA / zuddha varga- pUrti kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale aGka meM prakAzita hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-pUrti kI zuddhatA zuddhatA kI jA~ca kara sakeM / (8) isa varga ke banAne meM 'saMkSipta hindI - zabdasAgara' aura 'bAla - zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai / 193 www.umaragyanbhandar.com
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAyeM se dAhine aGka-paricaya Upara se nIce 1-saMsAra ko sNbhaalnevaalaa| 1-saMsAra kI bar3hatI ke lie yaha Avazyaka hai| 4-lar3anA bhI kabhI kisI kA......hotA hai| 2-dAniyoM meM zreSTha / . , 7-jahAz2a kA rAstA...... hI hotA hai| 3-rsiilaa| 8-yahA~ ulaTa jAne se kAja banatA hai| 4-mrm| 9-yaha navIna kI gar3abar3a hai| 5-vaha bar3A nala jisase aneka choTe nala nikalate hoN| 11-braja kA eka bn| 6-yadi yaha na ho to vizrAma kA sukha nhiiN| 13-viSa / 10-bar3e se bar3A bhI eka hI ke sipurda rahatA hai| 17--isameM rasa hone para bhI chalakatA nhiiN| 12-eka vizeSa rIti se sAfa karanA / 19-kucha loga isI se apanA peTa pAlate haiN| 14-isake lagane se bhI rakta bahane kI naubata A jAtI hai| 20-smuuh| 15-isakA aAkramaNa cupacApa hote hue bhI bar3A vyApaka hai| 21-brahmA ke putra / 16-isakI hAra nahIM hotii| 22-...kI pUjana-vidhi nirAlI hai| 18-naI rozanIvAle ise alaga kara dene meM nahIM hickte| 24-vyApAra krnevaalaa| 19-bahuta kamaz2ora yA ptlaa| 25-isakA uddezya hI nIca hai| 21-amUlya ratna / 26-yaha aoSadhi ke kAma meM AtI hai| 23-mAla-masAlA jitanA lagegA utanA hI yaha adhika va 27-isase safAI kI jAtI hai| bar3hiyA hogaa| 28-bar3hiyA gAnevAle kI kalA isase adhika rocaka mAlUma 24-isa khAdya padArtha ko prAkRta dazA meM birale hI pakSI par3atI hai| khAte haiN| 30-kabhI-kabhI zikAra meM kAma AtI hai| 27-nadI yA samudra ke kinAre thor3A yA bahata milatA hai| 29-jhoMke se ulaTanA isake lie sAdhAraNa bAta hai| 31-kucha navayuvaka aisA kAma gupta rIti se karate haiN| noTa-rikta koSThoM ke akSara mAtrA rahita aura pUrNa haiN| varga naM. 6 kI zuddha pUrti varga nambara 6 kI zuddha pUrti jo baMda lifAfe meM muhara lagAkara rakha dI gaI thI yahA~ dI jA rahI hai| pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiM / apanI yAdadAzta ke lie varga 7 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ para kara liijie| __ aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| FREE: NE Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ varga naM07 vI PU ( 195 ) jA~ca kA phArma phIsa // . varga naM0 6 kI zuddha pUrti aura pAritoSika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiM / yadi Apako yaha saMdeha ho ki Apa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1J fIsa ke sAtha nimna fArma kI khAnApurI karake 15 pharavarI taka bhejeM / ApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kreNge| yadi ApakI pUrti ApakI sUcanA ke anusAra ThIka nikalI to puraskAroM meM se jo ApakI pUrti ke anusAra hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI fIsa lauTA dI jaaygii| para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cukA hai unheM isa fArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| da cindIdAra kAra se jAnie .... bindIdAra lakIra para se kATie" (rikta koThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa haiM) mairejara kA nirNaya mujhe hara makAra svIkRta hogaa| pUrA nAma-------- ...... pUrti naM.----- varga naM. 6 (jA~ca kA fArma) maiMne sarasvatI meM chape varga naM06 ke Apake uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti { koI azuddhi nahIM hai| .! eka azuddhi hai| naM0.........meM zAdiyA~ haiN| tIna azuddhiyA~ haiM ! merI pUrti para jo pAritoSika milA ho use turanta bhejie| maiM 1) jA~ca kI fIsa bheja rahA huuN| varga naM.7 phIsa // ) bindIdAra lAina para kATie / sA ra kA 112 ma hastAkSara patA "---------- ""cindIdAra lakIra para se kATie" "cindIdAra lakIra para se kATie...... ya | ra ise kATa kara lifAfe para cipakA dIjie 27 irA jhADa nI - - - -- - - -- - - - - kA tA (rikta kor3oM ke mAtara mAtrA-rahita bhaura pUrNa hai| maireja kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma--....................... ............................................... mainejara varga naM07 iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda patA -........... Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ puraskAra vijetAoM kI kucha ciTThiyA~ gokuladAsa hindU garlsa kAleja, . amarohA .. muraadaabaad| 24-12-36 ....mahAzaya jI vnde| priya mahAzaya jI, - maiM do saptAha ke lie bAhara gaI huI thii| lauTane para ApakA bhejA huaA praveza-zulka patra prApta huaa| ApakA patra tathA 'sarasvatI' milii| apanA nAma zuddha-pUrti- dhanyavAda / yadyapi puraskAra adhika nahIM hai, phira bhI mujhe yaha puraskAra vijetAoM kI sUcI meM dekhakara atyanta harSa huaaa| jAnakara santoSa hai ki merA prathama prayatna kucha saphala huaaa| - vAstava meM vyatyasta-rekhA-zabda-pahelI nikAla kara prathama prayAsa meM isase adhika AzA nahIM kI jA sakatI, Apane hindI patrikAoM meM eka rocakatA, navInatA tathA kyoMki anubhava dhIre dhIre hI hotA hai / varga 4 kI zuddha pUrti pUrNatA lA dI hai| isase 'sarasvatI' meM aura bhI dilacaspI dekhakara yaha jJAta hA ki usakA nirmANa buddhimAnI se bar3ha gaI hai| pAThaka-pAThikAye utsukatA se aAgAmI aMka hayA hai. aura saMketa bilakala zaddha haiN| AzA hai ki bhaviSya ke lie pratIkSA karatI haiN| manoraMjana ke atirikta isase meM bhI inako zaddha rakhane kA vicAra sarvopari rahegA, kyoMki zabda-jJAna bhI bar3hatA hai| Apake zabda-saMketa bhI bahuta saMketa zuddha hone se hI varga-pUrti karane meM utsAha bar3hatA hai, - upayukta hote haiM, jo kevala buddhi ke sahAre hI sulajha jo vyatyasta-rekhA-pahelI kI eka anokhI vibhUti hai| sakate haiN| -sAvitrI devI varmA, ema0 e0 ...suzIlA devI 58, jhA-hosTala, ilAhAbAda priya mahodaya, . ApakA kArDa tA0 6 disambara ko milaa| aneka gavarnameMTa hAI skUla, mathurA dhanyavAda / Apako yaha jAnakara avazya prasannatA hogI ki 31-12-1936 maiMne kevala eka hI varga-pUrti bhejI thI aura aisI pratiyogitA zrImAn prabandhaka mahodaya, jaya zrIkRSNa, . meM bhAga lene kA yaha merA pahalA avasara thaa| isa para bhI __maiMne varga naM0 2 va 4 meM pUrtiyA~ bhejI aura donoM hI maiMne 10 kA puraskAra jiitaa| bAra saphalatA milii| varga naM. 3 meM avakAza na milane aGka-paricaya meM zabdoM kA saMketa atyanta sAvadhAnI ke kAraNa koI pUrti nahIM bhejI thii| varga naM0 2 meM cAra se diyA gayA hai| udAharaNArtha-'yaha kabhI kabhI camaka pUrtiyoM meM se sirpha eka meM saphalatA milI thI, parantu varga uThatA hai| isake lie 'naga', 'nakha', 'nabha' ina tIna zabdoM naM0 4 meM cAra meM se tIna pUrtiyoM meM saphalatA milI aura meM kauna sahI hogA, yaha prazna hamAre sAmane AtA hai| naga' chaH rupaye ke tIna puraskAra (4)+ 1) + 1)) jiite| .' sahI nahIM ho sakatA, kyoMki 'kabhI kabhI' isameM lAgU nahIM cAra rupaye manIArDara se va eka eka rupayA ke do praveza- .' hotA / 'nakha' ke lie 'camakatA hai, kahanA ucita nahIM zukla-patra prApta ho gaye haiN| pratiyogitA meM saphalatA prApta phira 'camaka uThane kA bhAva to isameM AtA hI nahIM / 'nabhA karanA ati kaThina nahIM hai| yaha sirpha kucha abhyAsa para nirbhara - ke lie yaha kahanA ki yaha kabhI kabhI camaka uThatA hai. haiN| varga naM05 ke lie bhI tIna pUrtiyA~ bhejI haiM aura bilakula sahI hai| aAzA hai, saphalatA milegii| cU~ki pratiyogitAoM meM bhAga * isI prakAra sampUrNa varga-nirmANa jisa buddhimAnI se lenevAloM kA abhyAsa aura anubhava bar3hatA jA rahA hai, kiyA gayA hai vaha prazaMsanIya hai| puraskAra vijetAoM kI isalie Apa bhI dhIre dhIre vargoM kI kaThinatA ko bar3hAte * sUcI meM merA nAma dekhakara mere eka darjana mitroM ne varga * jA rahe haiN| meM puraskAra pAne kI ThAnI hai| -nihAlasiMha zukla, klarka 58 jhA-hosTala ! zrApakA tA0 15 disambara / ramezacandra tivArI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 197 ) 500) meM do pAritoSika inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 193 para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie do aura kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| vidIdAra lakIra para se kATie varga naM07 jaga dA thA ra sA na a 22. ya 13 ga 27 jhAr3a pUrA nAma payA na a vI ya 18 dhA 25. pA z 14 ja ga dA thA ra sA ga jhAr3a la 10 gA vI 2.4. dhA 2.3. pA 128 15. ra la gA 2,0 ra 2.8 zara tA da 65. T da 4 Ta (rikta koThoM ke akSara mAtrA - rahita aura pUrNa haiM) maisejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogA / ra ca 12EUR tA ra 11 12. ma dhru T 26 ra 5. no ra 6 nA 2,8 3 30 95 ma dhR h nora nA ha r3a "pUrva naM0 phIsa / / ] 6 hA 21 El hA E kA na soko nu Ni ja ha nI kA na nu 31 nI bindIdAra lakIra para se kATie vindIdAra saphIra para se kATie varga naM0 7 2. 3. jaga dA dhA ra sA Lit na 16 br a ya 10 13 ga 10 jhAr3a pUrA nAma patA na 16 a 22 vI ya zTa dhA 1 pA 70 93 ga 14 jhAr3a ja gadA dhAra sA la 10 gA 18 Q zrI dhA . pA ra 2 8 la gA tA 15. EXA. ra 2.0 da Re Ta (rikta koSThoM ke akSara mAtrA -rahita aura pUrNa haiM) mainejara kA nirNaya ke hara prakAra svIkRta hogA / FIL ra 2.5 da 4. ra - hara tA ra 11 12. ma dhu zadda V. no ra ha nA 2.8 ra ma dhu 28 no ra nA Da ha Da phIsa 1) hA 21 pRSi baiTha hA nu Ni ja kA na 18 nu zi ja kA na nI 18 nI bandAdAra lakAra para se kATie - apanI yAdadAzta ke lie varga 7 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rakhie 1 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 198 ) sAmane kholA jaaygaa| usa samaya jo sajjana cAheM svayaM Avazyaka sUcanAyeM upasthita hokara use dekha sakate haiN| (1) sthAnIya pratiyogiyoM kI suvidhA ke lie hamane (4) isa pratiyogitA meM bhAga lenevAle bahuta-sI aisI praveza zulka-patra chApa diye haiM jo hamAre kAryAlaya se nakada bhUleM kara dete haiM jinheM ve niyamoM ko dhyAna se dekheM to dAma dekara kharIdA jA sakatA hai| usa patra para apanA nAma nahIM kara sakate / baira~ga ciTThiyA~ nahIM lI jAya~gI aura / / svayaM likha kara pUrti ke sAtha natthI karanA caahie| ke manibArDara yA praveza-zulka-patra ke bajAya jo isI mUlya (2) sthAnIya pUrtiyA~ sarasvatI-pratiyogitA-baksa meM ke DAkaghara ke TikaTa bhejeMge unake uttara para bhI vicAra na jo kAryAlaya ke sAmane rakkhA gayA hai, 10 aura pA~ca ke hogA / eka varga-pUrti bheja cukane para usakA saMzodhana dUsare lifAfa meM bhejanA TikaTa kA apavyaya karanA hogA kyoMki bIca meM DAlI jA sakatI haiN| una para bhI vicAra na hogaa| choTe kUpana, yA kUpana kI nakala (3) varga nambara 7 kA natIjA jo banda lifAfe meM muhara para bhejI gaI varga-pUrtiyoM para bhI vicAra na hogaa| isa lagA kara rakha diyA gayA hai tA0 25 faravarI san 1937 ko sambandha meM hameM jo kucha kahanA hogA hama inhIM pRSThoM meM sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje sarvasAdhAraNa ke likheMge / patroM kA hama pRthaka se koI uttara na deNge| dU REET PERS 218 mUlya saMkSipta hiMdI-zabdasAgara maMtima mAyA CENT jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura bahumUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabdasAgara kI prAyaH sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupye| hindI-zabdasar Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAsa pArahAsa prasiddha citrakAra zrI kedAra zarmA ne bihArI ke dohoM para kucha aura vyaGgaya citra banAye haiM / unameM se do hama yahA~ prakAzita kara rahe haiN| Vil 2010 040 bara jIte sara maina ke, aise dekhe maina / harinI ke nainAna te, hari nIke ye naina / sahaja sacikkana syAma ruci, suci sugandha sukumAra / ganata na mana patha apatha lakhi, bithure suthare bAra // eka mAsika patrikA meM usake sampAdaka mahodaya "hindI kA samAlocanA-sAhitya isa samaya jisa mArga likhate haiM---- para agrasara ho rahA hai vaha mArga kisI prakAra bhI ghRNA ke "hama loga apanI lekhanI para kisI prakAra kA bhI yogya nahIM hai|" niyaMtraNa nahIM cAhate / yaha bAta hamAre mitroM tathA zatruoM sambhavataH ye donoM sampAdaka apanI apanI patrikAoM ko kAna kholakara suna lenI caahie|" eka dUsarI mAsika patrikA ke sampAdaka mahodaya kA holikAGka nikAlane kI taiyArI kara cuke haiN| likhate haiM - 199 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ .." 200 sarasvatI bhAga 38 AS Song 3 SHANKAR trAvaNakAra-nareza ne apane rAjya ke maMdiroM ko harijanoM ke lie khole jAne kI ghoSaNA kara dI hai| isa ghoSaNA ke prakAza meM anya nareza aura kaTTarapaMthA aba kaiMsa bhaTaka sakate haiM ? --(hindustAna se HEAD VEARHIXMAS PRESENTSHADAYS VORRAGOVT CHAPRAST 1.C.SI HORSE landana kA eka samAcAra hai ki AI0sI0 esa0 kI naukarI meM jo loga liye jAya~ge ve bhAratavarSa ke sambandha meM jAnakArI prApta karane ke lie kenasiMgaTana kA saMgrahAlaya dekhane bheje jaayNge| -(pAyaniyara se) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ HESH sampAdakIya noTa saMsAra kI antarrASTrIya sthiti kAryavAhiyoM se apane ko asAdhAraNa vyakti pramANita kiyA yorapa kI rAjanaitika avasthA dina-pratidina bigar3atI hai / yadi inake samaya meM musalamAnoM meM ekatA kA bhAva jA rahI hai / ApasI phUTa ke kAraNa vahA~ ke rASTra nirbala par3a z2ora pakar3a jAya to koI Azcarya nahIM / turkI meM kamAla ne gaye haiM, aura kisI samaya sAre saMsAra para yorapa kI jo dhAka aura IrAna meM raz2AzAha ne rASTra-nirmANa kA jo mahat kArya thI aura kahIM koI cU~ taka nahIM kara sakatA vaha aAja nAma ko kiyA hai usakA sabhI musalamAna dezoM para kAfI prabhAva bhI nahIM raha gaI hai| yaha isI kA pariNAma hai ki eziyA ke par3A hai| aisI dazA meM ye cAra hI kyoM, anya svatantra pUrvI aMcala meM jApAna manamAnI kara rahA hai aura dhIre dhIre musalamAna rAjya bhI avasara pAte hI unake dala meM mila cIna ke rAjya ko har3apatA jA rahA hai| maMcUriyA ko cIna jAnA hI apane lie zreyaskara smjhege| tathApi ina se usane alaga hI kara liyA hai aura aba isa prayatna meM hai musalamAna dezoM kI yaha sainika taiyArI jahA~ yorapa ke lie ki uttarI cIna ke pA~ca prAnta bhI cIna kI rASTrIya sarakAra aAja cintA kA kAraNa hai, vahA~ vaha eziyA ke lie kama ke kabje se mukta hokara usake caMgula meM A jAya tAki vaha bhayAvaha nahIM hai / aura isa paristhati kA mUla kAraNa yorapa maMgoliyA meM bekhaTake hokara praveza kara sake / yadi yorapa ke pramukha rASTroM kA nirbala par3a jAnA hai| cAhe jo ho, isa ke zaktizAlI rASTroM meM ekatA hotI to jApAna ko aisA samaya saMsAra meM nyAya kA nahIM, kintu lAThI kA hI bola / karane kA sAhasa na hotA aura na yahI prayatna hotA ki bAlA hai| eziyA ke pA~ca musalamAnI rASTra AtmarakSA ke nAma para idhara spena kA gRha-yuddha dhIre-dhIre apanA bhayAnaka rUpa apanA eka pRthak guTa bnaate| isa samaya turkI, IrAna, prakaTa karane lagA hai| yaha aba eka prakaTa satya hai ki IrAka aura afag2AnistAna meM bar3A mela hai aura ve isa bAta vidrohI pakSa kA sAtha iTalI aura jarmanI de rahA hai tathA spena ke prayatna meM haiM ki bhaviSya ke kisI avasara ke lie ve cAroM kI sarakAra kI sahAyatA rUsa aura phrAMsa kara rahe haiM / briTena mila kara 20 lAkha senA ekatra kara skeN| yadyapi isa jhamele se dUra hai, to bhI AyalaiMDa aura skATalaiMDa udhara yorapa meM iTalI, jarmanI, rUsa aura phrAMsa apanA ke nAgarika yathAruci donoM pakSoM meM zAmila hokara yuddha sainyabala pahale se hI bar3hAye hue haiM, aura aba unakI meM bhAga le rahe haiM / isa prakAra spena kA yaha gRha-yuddha eka dekhA-dekhI briTena bhI apanA sAmarika bala bar3hAne meM laga prakAra se yorapIya yuddha kA rUpa dhAraNa kara gayA hai| aura gayA hai| jApAna pUrvI eziyA meM aura amarIkA meM abhI hAla meM jarmanI ke jaMgI ber3e ne to eka ghaTanA ko saMyukta rAjya sainika taiyArI meM pahale se hI taiyAra baiThe lekara spena-sarakAra ke jahAz2oM kI dhara-pakar3a bhI zurU kara haiN| taba yadi pazcimI eziyA ke uparyukta musalamAna dI hai / jarmanI kA yaha hastakSepa jokhima se bharA huA hai, rASTra bhI apanA guTa banAkara apanI AtmarakSA ke lie aura yadi yaha mAmalA jaldI na taya ho jAyagA to Azcarya . taiyAra ho rahe haiM to yaha eka svAbhAvika hI bAta hai| ve nahIM ki yorapa ke anya rASTra khullamakhullA Apasa meM hI na jAnate haiM ki pichale mahAyuddha meM unakA turka-sAmrAjya bhaMga lar3ane laga jAya~ / ho cukA hai aura IrAna ko vyartha kI kaThinAiyA~ jhelanI bhUmadhya-sAgara ke sambandha meM iTalI aura briTena kI jo . par3I haiM / ataeva ve vaise hI bhISaNa prasaMga ke lie pahale sandhi hAla meM huI hai vaha aneka dRSTiyoM se mahattvapUrNa hai| se hI taiyAra rahanA cAhate haiN| turkI ke bhAgyavidhAtA isake phalasvarUpa to iTalI aba aura bhI AbadharUpa se spena kamAla atA turka aura IrAna ke raz2AzAha pahalavI ne apanI ke mAmale meM hastakSepa kara sakegA / aura iTalI tathA jarmanI . 201 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 sarasvatI * [bhAga 38 kI sahAyatA se spena meM bhI phaisisTa sarakAra kI yadi sthApanA durdazAgrasta hai| usake prasiddha dezabhakta DAkTara sanayAta ho jAyagI to usa sthiti meM phrAMsa bar3I jokhima meM par3a sena ne san 1911 meM isa uddeza se krAnti karake cIna meM jAyagA, kyoMki vaha tIna ora se phaisisTa rAjyoM se ghira prajAtantra kI sthApanA kI thI ki cIna zaktimAna hokara jaaygaa| isake sivA bhUmadhya-sAgara kA usakA aphrIkA saMsAra ke rASTroM meM apanA ucita sthAna prApta kre| parantu kA mArga bhI saMkaTa meM par3a jaaygaa| usa dazA meM vaha nahIM huA, sAtha hI rahI-sahI apanI pratiSThA bhI ga~vA Azcarya nahIM ki phrAMsa meM bhI phaisisTa sarakAra kI sthApanA baiThA / hA~, idhara jaba se ciyAMga-kai-zeka ne cIna meM nAnakiMga kA prayatna ho| kI rASTrIya sarakAra kI sthApanA kI hai aura cIna ke hitoM vAstava meM isa samaya briTena aura phrAMsa kI jo maitrI kI rakSA karane meM apane cAturya kA paricaya diyA hai taba se hai vaha mahAyuddha ke kAla jaisI nahIM hai / jarmanI ke viruddha niHsandeha usakI sthiti meM bahuta kucha sthiratA A gaI hai| zastra grahaNa karane ko briTena taiyAra nahIM hai aura na phrAMsa yaha sahI hai ki inhIM ke samaya meM jApAna ne maMcUriyA ko iTalI ke viruddha zastra grahaNa karane ko taiyAra hai / hA~, chInakara apane adhikAra meM kara liyA hai aura isase cIna yadi briTena yA phrAMsa para inameM se koI AkramaNa kare to kI maryAdA ko bhArI dhakkA pahu~cA hai aura inhoMne Aja * bezaka ye donoM rASTra AtmarakSA kI bhAvanA se milakara taka usakA pratIkAra nahIM kiyaa| parantu abIsIniyA kI AkramaNakAriyoM se yuddha kreNge| isa bAta ko iTalI aura gati dekhate hue cyAMga-kai-zeka kI buddhimAnI kI prazaMsA hI jarmanI donoM acchI taraha jAnate haiN| isI se ve donoM kI jAyagI ki unhoMne hela selAsI banane se bAra-bAra inaspena meM apanA ullU sIdhA karane meM lage hue haiM aura briTena kAra kiyaa| unhoMne jApAna se lar3anA ucita nahIM samajhA tathA iTalI ke hAla ke samajhaute ne unheM aura bhI uttama aura ve apane rASTra ko aikya ke sUtra meM aAbaddha karane ke kAma avasara pradAna kara diyA hai / yadyapi yaha eka prakAra se spaSTa meM hI lage rahe / phalataH ve kaiMTana kI sarakAra ke tor3ane meM hai ki phrAMsa kI aura usake sAtha briTena kI bhI sahAnubhUti saphala hue aura isa prakAra madhya-cIna aura dakSiNa-cIna spena kI sarakAra ke prati hai, parantu ye donoM usake pakSa meM ko ekatA ke sUtra meM bA~dha diyaa| idhara hAla meM ve pazcimI hastakSepa karake iTalI aura jarmanI se baiThe-biThAye lar3AI prAntoM ke bolzevika vidrohiyoM ke damana meM isalie lage mola nahIM lenA cAhate / phira briTena kA spena ke mAmaloM the ki cIna ke usa bhAga para bhI rASTrIya sarakAra kI pradhAse koI pratyakSa sambandha nahIM hai| aura jisa bAta se usakA naMtA kAyama ho jAya / isI silasile meM ve vahA~ hAla meM gaye sambandha hai use isa sandhi se usane spaSTa kara liyA hai| the, parantu yahA~ ekAeka eka vilakSaNa ghaTanA ghaTita ho gii| iTalI ne vacana de diyA hai ki vaha bhUmadhya-sAgara kI zesI-pradeza kI senAoM ke senApati caMga syUha-liyAMga ne vartamAna sthiti ko svIkAra karatA hai aura spena ke kisI vidrohiyoM ke SaDyaMtra meM zAmila hokara cyAMga-kai-zeka ko TApU ko apane adhikAra meM karake vahA~ faujI kilebandI giraphtAra kara liyA aura rASTrIya sarakAra se yaha mAMga kI .. nahIM kregaa| ki jApAna ke viruddha yuddha kI ghoSaNA tathA rUsa se mitratA isameM sandeha nahIM ki isa samaya saMsAra kI antarrASTrIya sthApita kI jaay| unake isa vidroha se sAre cIna meM dazA vAstava meM jokhima se bharI huI hai aura adhikArI vyakti sanasanI phaila gii| parantu rASTrIya sarakAra ke anya maMtriyoM use kAbU meM rakhane ke apane prayatna meM barAbara asaphala ho ne samaya ke upayukta dRr3ha nIti se kAma liyA / isa avasara . para jahA~ una logoM ne vidrohiyoM kA damana karane ke lie yuddha kI taiyArI kI, vahA~ ApasI samajhaute kI bhI bAtacIta . cIna kI eka mahattvapUrNa ghaTanA zurU kii| isa bAtacIta meM AsTreliyA ke misTara DablyU0 cIna saMsAra kA sabase bar3A rASTra hai-kyA AbAdI eca0 DonAlDa ne pramukha bhAga liyaa| bAtacIta ke phala' kI dRSTi se, kyA kSetraphala kI dRSTi se aura kyA prAcInatA svarUpa cyAMga-kai-zeka 15 dina kI kaida ke bAda chor3a diye kI dRSTi se / parantu durbhAgya se vaha eka lambe z2amAne se gaye aura caMga syUha-liMga ne bhI AtmasamarpaNa kara diyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 21 sampAdakIya noTa ... nAnakiMga Akara cyAMga kai-zeka ne apane pada se tyAga- bhAI paramAnanda ne isa bAta kA prayatna kiyA thA ki "patra de diyA, parantu vaha svIkAra nahIM kiyA gyaa| isase saMyuktaprAnta, bihAra, baMgAla Adi meM bhI hindU-sabhA kAMgresa . prakaTa hotA hai ki unakI cIna meM kitanI bhArI pratipatti kA virodha kare, parantu ve apane prayatna meM nahIM saphala hue| hai| idhara caMga syUha-liMga ne sarakAra ko likhakara apanA paMjAba ke sivA mahArASTra meM DemAkreTika svarAjya pArTI aura aparAdha svIkAra kiyA aura ucita daNDa diye jAne kI madarAsa meM jasTisa pArTI ne bhI kAMgresa ke virodha meM apane mAMga kii| isa sambandha meM ina donoM vyaktiyoM ke jo bayAna ummedavAra khar3e kiye haiM aura hAla meM madhya prAnta meM DAkTara patroM meM prakAzita hue haiM unase prakaTa hotA hai ki cIna meM muMje bhI kAMgresa kA virodha karane ko maidAna meM kUda par3e haiN| rASTrIya bhAvanA kA kitanA prAbalya hai| isa ghaTanA ke idhara saMyuktaprAnta meM egrIkalcarisTa pArTI ke nAma se vahA~ ke kAraNa jahA~ cIna sarvanAza ke lie kamara kasa cukA thA, bhUsvAmI kAMgresa aura lIga donoM kA vyavasthita rUpa se virodha vahA~ ekAeka usakA isa taraha zAntipUrvaka nipaTArA ho kara rahe haiM / inake sivA prAyaH sabhI prAntoM meM aneka sthAnoM jAnA kyA yaha nahIM prakaTa karatA hai ki cIna bahuta adhika se svatantra ummedavAra kevala apane bala para kAMgresa kA jAga gayA hai aura aba vaha aisA koI kArya nahIM karegA virodha karane ko khar3e hue haiN| isI prakAra muslima lIga jisase usakI rASTrIya zakti nirbala pdd'e| vAstava meM kA paMjAba meM yUnIyanisTa dala se, sImAprAnta meM kAMgresa isa ghaTanA ke isa taraha zAntipUrvaka samApta ho jAne se se, saMyuktaprAnta meM egrIkalcarisTa pArTI se, baMgAla meM cIna ke gaurava aura usakI zakti meM apAra vRddhi huI hai| prajA-pArTI se, madhyaprAnta meM eka naye muslima rASTrIya dala. aura Azcarya nahIM hai ki isakA prabhAva jApAna para bhI par3e se bhir3Abhir3I hai| kAMgresa kA saba kahIM adhika prabhAva hI aura vaha bhI isase kucha zikSA le / jApAna kI jo lobha- nahIM, vyApaka pracAra bhI hai| ataeva kAMgresa kA virodha dRSTi cIna para hai usase sArA cIna jApAna se kahA~ taka karane meM na to hindU sabhA saphala hogI, na egrIkalcarisTa asantuSTa hai, isakA ghaTanA se acchA paricaya mila pArTI aura na svatantra ummedavAra hii| isakA kAraNa yaha hai jAtA hai| ki inameM koI bhI saMsthA na to utanA saMgaThita hai. na cAhe jo ho, caMga syuha liyAMga ke isa vidroha se cIna lokamata kA hI vaisA bala prApta hai / aisI dazA meM kAMgresa kI meM rASTrIya sarakAra evaM usake pradhAna sUtradhAra cyAMga kai-zeka jIta nizcita hai aura sabhI prAntoM kI asembaliyoM meM kI pratiSThA kI bahuta adhika vRddhi huI hai aura aba yahI usakA bahumata rhegaa| AzA hai ki jisa nIti se rASTrIya sarakAra zAsana-cakra parantu kAMgresa kI taraha muslima lIga kA kadAcit kA paricAlana kara rahI hai usakA janatA meM aura bhI saphalatA nahIM prApta hogii| sImAprAnta meM aura paMjAba meM adhika svAgata hogA, jisase sarakAra ko apane rASTra- usake ummedavAra nahIM jIta sakeMge aura zAyada yahI hAla sudhAra ke kArya meM aura bhI adhika saphalatA milegii| baMgAla aura madhyaprAnta meM bhI hogaa| isakA kAraNa yaha hai isase cIna kA abhyudaya hI hogaa| ki muslima lIga hindU.sabhA jaisI hI eka nirbala saMsthA hai| usake pIche lokamata kA prabhAva nahIM, kintu vyaktiyoM kA bala hai| naye zAsana-sudhAroM ke anusAra jo yaha nayA . nirvAcana ho rahA hai usameM kAMgresa ke bhAga lene se sAre deza nayA nirvAcana meM bar3I cahala-pahala macI huI hai aura kAMgresa ke netAoM prAntIya asembaliyoM kA nirvAcana-saMgrAma zurU ho kA isa sambandha meM jo svAgata-satkAra ho rahA hai usase gayA hai| isameM kAMgresa aura musalima lIga-yahI do prakaTa hotA hai ki deza kI janatA sadA kI bhA~ti kAMgresa saMsthAyeM haiM, jo sAre deza meM nirvAcana Andolana vyavasthA ke hI sAtha hai| / ke sAtha kara rahI haiN| kAMgresa kA virodha paMjAba meM hindUsabhA ke nAma se ho rahA hai| hindU-sabhA ke netA zrIyuta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 sarasvatI svargIya avadhavAsI vAlA sItArAma duHkha kI bAta hai ki prayAga ke rAyabahAdura lAlA sItArAma kA pahalI janavarI kI rAta ko svargavAsa ho gyaa| Apa vayovRddha the, para ApakA svAsthya sadA acchA rahA / sAla bhara hugrA, Apake jeThe putra kI mRtyu ho gaI ] [ svargIya avadhavAsI lAlA sItArAma thii| isa zoka kA Apa para bahuta adhika prabhAva par3A. aura Apa virakta-sA ho gaye the| zrImAn lAlA jI hindI ke purAne lekhakoM meM the / Shree Suc [bhAga 38 prArambha meM Apane urdU meM likhanA zurU kiyA thaa| parantu zIghra hI hindI kI ora jhuka gaye aura hindI meM bhI likhane lge| inakA meghadUta san 1883 meM chapA thaa| taba se Apa hindI meM barAbara likhate rhe| pahale kAlidAsa ke. granthoM kA hindI meM anuvAda kiyA, phira zeksapiyara ke nATakoM kaa| ayodhyA kA itihAsa aura ayodhyA kI jhA~kI likhakara Apane apanI janmabhUmi ke prati apane prema kA paricaya diyA hai| Apa apane nAma ke pahale 'avadhavAsI' z2arUra likhate the / kalakattA vizvavidyAlaya ke lie Apane hindI seleksasa nAma se rasoM ke anusAra kavitAoM kA eka mahattvapUrNa saMgraha taiyAra kiyA hai| Apa gadya-padya donoM ke likhane meM kuzala the / ApakA janma san 1858 kI 20 janavarI ko ayodhyA meM hunA thA / 1889 meM Apane bI0 e0. pAsa kiyA / isake bAda grApa banArasa meM kIMsa kAleja ke skUla meM adhyApaka ho gaye / 1890 meM vakAlata pAsa kii| 1895 meM Apa DipTI kalekTara niyukta kiye gaye / 1911 meM Apane peMzana le lI aura prayAga meM rahane lge| yahA~ sAhitya-sevA aura bhagavadbhajana meM apanA samaya vyatIta kiyA / zrApa bar3e sAhityAnurAgI tathA vidvAn the / rAma aura rAmAyaNa ke ananya bhakta the / rAmAyaNa ke zuddha pATha ke uddhAra ke sambandha meM Apane sabase pahale prayAsa kiyaa| Apane rAmAyaNa ke saMskaraNoM kA acchA saMgraha kiyA hai| bhinna bhinna samaya samaya para Apa khojapUrNa lekha likhate mandar.com
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 2] sampAdakIya noTa 205 rahate the| aApakI mRtyu se hindI ke eka mahArathI kA tathA svatantra prakRti ke sampAdaka the| Apako aise hI abhAva huA hai| Apake tIna putra haiM, jinameM rAyasAhaba udAtta svabhAva ke kAraNa isa vRddhAvasthA meM kaThina aArthika zrI kauzalakizora jI zikSA vibhAga meM haiN| Apako bhI saMkaTa kA sAmanA karanA pdd'aa| ina dinoM meM 'vizvamitra' hindI se bar3A anurAga hai| isa duHkhada avasara para hama meM ApakI pANDityapUrNa 'aAtmakathA' chapa rahI thii| kheda Apake parivAra ke prati apanI samavedanA prakaTa karate haiN| hai, vaha pUrI na ho skii| ApakI mRtyu se hindI ke kSetra se usake eka ananya premI kA abhAva ho gayA hai| Apake paNDita amRtalAla ca dukhI parivAra ke prati hama yahA~ apanI samavedanA prakaTa duHkha kI bAta hai ki 5 janavarI ko paNDita amRtalAla karate haiM / cakravartI kA dehAvasAna ho gyaa| Apa baMgAlI hokara vAsa __ bhArata aura jahAz2I kampaniyA~ saMsAra ke sabhI zaktizAlI rASTroM kI apanI apanI jahAz2I kampaniyA~ haiM, jo deza kA vyApAra Adi saphalatApUrvaka calAtI haiN| inameM jApAna kI kaMpaniyoM kI pratidvaMdvitA se to briTena jaisI mahAn samudrI zakti bhI vicalita ho gaI hai| usa dina laMdana meM isa sambandha meM pI0 eMDa yo kampanI ke misTara alekjeMDara zA ne jo bhASaNa kiyA hai usase prakaTa hotA hai ki jApAna isa kSetra meM sAre saMsAra se bAz2I mAra le gayA hai| aura kadAcit isI paristhiti ke kAraNa iTalI ke sarvesarvA musolinI apane yahA~ kI jahAz2I kampaniyoM kA aisA saMgaThana karanA cAhate haiM ki isa kSetra meM unakA bhI deza jApAna kI hI taraha garimAmaNDita ho jAya / isa taraha sabhI choTe-bar3e rASTra isa viSaya meM sajaga haiM aura apane apane deza kI jahAz2I kampaniyoM ko bar3hAne meM saMlagna haiN| parantu isa sambandha meM bhArata kI bar3I dayanIya dazA hai| nissandeha utsAhI vyavasAyiyoM ne yahA~ bhI jahAz2I kampaniyA~ kAyama karake calAI haiM, parantu ve videzI jahAz2I kampaniyoM ke Age nahIM Thahara sakIM aura unake divAle taka nikala gye| Aja bhI do-eka kampaniyA~ lasTama-pasTama cala rahI haiN| svagIya paNDita amRtalAla cakravatI yaha to kAma deza kI sarakAra kA hai ki vaha bhAratIya bhI hindI kI mRtyuparyanta sevA karate rahe haiM / aApane hindI kampaniyoM kI rakSA kare / parantu usane isa aora jaisA vaMgavAsI, bhAratamitra. zrI veMkaTezvara kalakattA-samAcAra cAhie, dhyAna hI nahIM diyA hai| bhArata jaise bar3e bhArI Adi kA bar3I yogyatA se sampAdana kiyaa| Apa bar3e anubhavI deza ke anurUpa jisakA samudrI taTa bhI bahuta bar3A hai, patrakAra the| hindIvAloM ne zrApako sAhitya-sammelana ke apanI jahAz2I kampaniyA~ kahA~ haiM ? aAja yadi bhArata kI vRndAvana ke adhivezana kA sabhApati banAkara * ApakA apanI jahAz2I kampaniyA~ hotI aura apane deza kA taTavartI samucita sammAna kiyA thaa| Apa bar3e spaSTa vaktA, nirbhIka tathA dezAntara kA bhI sArA vyApAra usake hAtha meM hotA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 'sarasvatI to bhArata kI vartamAna daridratA zrAja itane bhISaNa rUpa meM astitva meM AI hotI / jaMgalI jAnavaroM se khetI kI hAni saMyukta prAnta ke kaI jiloM meM jaMgalI jAnavaroM ke aise bar3e bar3e dala Aja bhI pAye jAte haiM jinake kAraNa vahA~ ke kisAnoM ko bar3I hAni uThAnI par3atI hai / prasannatA kI bAta hai ki isa ra phatehapura ke kalekTara zrIyuta dara kA dhyAna AkRSTa huA hai aura ve unakA unmUlana karane ke lie eka yojanA kA kArya kA rUpa denA cAhate haiM / unake z2ile meM tathA kAnapura, unnAva aura rAyabarelI jile ke gaMgA ke kachAra meM haz2AroM kI saMkhyA meM jaMgalI gAyeM, nIlagAyeM, sUra tathA hirana Adi phaile hue | andAz2a kiyA gayA hai ki akele fatehapura ke jile meM aise jAnavara saMkhyA meM sAta haz2Ara se z2yAdA hoNge| zrIyuta dara ne pahale to inheM zikAriyoM ko bhejakara golI se maravA DAlane kA prayatna kiyA / parantu ve aisA prayatna kara rahe haiM ki gAyeM to pakar3a kara gozAlAoM ko yA una logoM kA jo unheM pAlanA cAheM, de dI jaayeN| zeSa jaMgalI pazu eka dama mAra DA jAya~ yA pakar3akara jaise baila, ghor3e Adi nIlAma kara diye jAya~ / unhoMne isa bAta kI logoM ko sUcanA bhI de dI hai ki jo loga purAnI paddhati ke anusAra apane jAnavara khulA chor3a diyA kareMge una para mukaddame calAye jAya~ge aura ve daDita kiye jAya~ge, kyoMki unake vaisA karane se jaMgalI jAnavaroM kI saMkhyA meM vRddhi hotI hai / saMyuktaprAnta ke kaI jiloM meM holI ke bAda sAre pazu khule chor3a diye jAte haiM aura varSA hone para jaba phira jutAI- buvAI zurU hotI hai taba kahIM jAkara ve bA~dhe jAte haiN| isa paddhati ke kAraNa garamI ke dinoM kI khetI ko to hAni hotI hI hai, sAtha hI jo kisAna caitI kI phasala kATane meM pichar3a jAte haiM aura jo kharIfa kI fasala ThIka samaya meM jaldI bA lete haiM ve sabhI pazuoM ke khulA rahane ke kAraNa bar3I hAni uThAte haiM / ataeva inakI roka-thAma karanA kahIM adhika z2arUrI hai, aura dara sAhaba ne isa bAta kI ora bhI qhAsa taura para dhyAna diyA hai / kyA hI acchA ho, yadi anya jiloM ke adhikArI isa samasyA kI ora dhyAna dekara becAre dIna kisAnoM kI rakSA kreN| AzA hai, fatehapura ke isa pradarza Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 prayatna kA anya jiloM ke adhikAriyoM para avazya prabhAva par3egA aura ve bhI isa ora jaldI hI yatnavAn hoNge| lakhanaU kI audyogika aura kRSi pradarzanI gata 5vIM disambara se isa prAnta kI sarakAra kI ora se lakhanaU meM eka praudyogika aura kRSi pradarzanI ho rahI hai| yaha pradarzanI abhI 4 faravarI taka clegii| ina do mahInoM meM lAkhoM nara-nArI isa pradarzanI kI saira karake apane deza ke audyogika vikAsa aura kRSi sambandhI unnati ke sambandha meM bahuta-sI bAteM jAna skeNge| duHkha kI bAta hai ki isa pradarzanI ke prakAzana vibhAga ne hindI - patroM kI bahuta kucha upekSA kI / janatA ke kRSi aura audyogika jJAna- vRddhi kA dhyAna rakhate hue isake prakAzana vibhAga ko isa prAnta kI bhASAoM meM nikalanevAle patroM meM apanI sUcanAyeM aura vivaraNa bhejane cAhie the / zrArambha meM darzakoM kI saMkhyA meM kamI aura pradarzanI ke sambandha meM g2alata aphavAheM phailane kA yaha bhI eka kAraNa hai / lagabhaga eka mahIne bAda prakAzana vibhAga ne kisI zraMza taka yaha bhUla sudhArI aura darzakoM kI saMkhyA meM vRddhi huI / para mAsika patrikAyeM isake vivaraNoM se vaJcita hI rahIM, yadyapi una sabameM sacitra vivaraNa bheje jA sakate the aura isa prakAra darzakoM kI saMkhyA meM vRddhi karake pradarzanI aura bhI saphala banAI jA sakatI thI / hameM to eka bhI citra yA vijJapti nahIM prApta huI / qhaira | yaha pradarzanI eka bar3e paimAne para ho rahI hai aura bahuta dUra taka phailI huI hai / sajAvaTa atyanta surucipUrNa hai| aura rAta meM ekar3oM ke vistAra meM jo rozanI hotI hai vaha dekhane lAyaka hotI hai| darzakoM ke ArAma dene ke uddeza se pradarzanI ke bhItara eka choTI-sI relagAr3I bhI daur3Ane kI vyavasthA kI gaI thI, para usakA iMjana bekAra siddha huA aura iMjana kA kAma eka moTara ke pahiyoM meM kucha parivartana karake liyA gyaa| loga isa gAr3I para bhI baiThe naz2ara Ate the, para rela kA iMjana jo dRzya upasthita karatA vaha isase bahuta kucha phIkA rhaa| pradarzanI ke madhya meM eka jhIla banAI gaI hai, jisameM choTI choTI moTara voToM kA calanA bahuta hI bhalA mAlUma hotA hai / isa pradarzanI ne bhArata kI kaI riyAsatoM kA bhI sahayoga prApta kiyA hai aura www.umaragyanbhandar.com
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saMkhyA 2] sampAdakIya noTa 207 haidarAbAda, maisUra, gvAliyara, indaura Adi kI kRSi aura Apane kheda prakaTa kiyA aura kahA ki yadi yaha krama jArI udyoga se sambandha rakhanevAlI vastue~ bhI bar3e sundara DhaGga rahane diyA gayA to 25 varSa bAda hindU-musalamAna binA se pradarzita kI gaI haiM / kRSi-sambandhI upajeM aura vividha dubhASiye ke Apasa meM bAta bhI na kara skeNge| rAya rAjephaloM aura mevoM kA pradarzana bhI draSTavya hai| zikSA-vibhAga zvarabalI ne apane bhASaNa meM sara tejabahAdura sapra ke vicAroM meM aitihAsika aura bhaugolika Adi pradarzana kI vastuoM kA samarthana kiyA aura hindI-urdU kA sammilita zabda-koza ke atirikta bar3e bar3e cArTI aura citroM dvArA yaha bhI taiyAra karane kA vicAra utthaayaa| dikhAyA gayA hai ki zikSA kI kaisI pragati huI hai| gA~va- isa adhivezana meM hindI-urdU meM sAtha sAtha.aura alagavAle thor3e vyaya meM rahane lAyaka acche havAdAra ghara kaise banA alaga bahuta-se nibandha par3he gye| adhikAMza nibandha donoM sakate haiM, isake aneka namUne bhI dekhane ko milate haiN| bhASAoM ko milAkara eka kara dene ke viSaya meM the| eka unake anusAra yadi kisAnoM ko ghara banavAne kA uttejana nibandha isa Azaya kA bhI par3hA gayA ki bhASAoM ke sAtha diyA jAya to unake svAsthya aura sukha meM niHsandeha sudhAra lipi bhI eka kara dI jAya aura jo naI lipi hama grahaNa ho sakatA hai| ' kareM vaha romana ho / isa para acchA vivAda rahA / kucha logoM - pradarzana kI vividha vastuoM aura saikar3oM dUkAnoM ke ne isa prazna ko maz2Aka kahakara TAla denA cAhA, para priMsiatirikta isa pradarzanI meM darzakoM ke manoraMjana kI jo pala hIrAlAla khannA ne apane bhASaNa se ise gambhIra bana vyavasthA kI gaI hai vaha abhatapUrva kahI jA sakatI hai| bahuta- diyA aura kahA ki aba samaya A gayA hai jaba hameM lipi se logoM ne resa ke maidAna meM kuttoM kI daur3a aura paristAna ke prazna para bhI vicAra karanA hogaa| rAya bahAdura paMDita meM aneka filmasTAroM ko sAkSAt eka sAtha pahalI hI bAra zukadeva bihArI mizra ne bhI isa prazna para eka bhASaNa kiyA dekhA hogaa| zikSA-vibhAga kI ora se prAnta bhara ke aura kahA ki yadi paristhiti kA yahI takAz2A ho to rokara jilA-skUloM ke lar3akoM ne jo kasarate dikhAI ve bhI darzanIya hI sahI, hameM romana lipi apanA lenI caahie| anya thiiN| bAlakoM ke aise TUrnAmeMTa prativarSa hoM to unheM nibandhoM meM urdU-hindI kA bhAI-cArA bahuta pasanda kiyA gyaa| vyAyAma kA zauka paidA ho sakatA hai aura ve svastha raha akeDemI ke suyogya maMtrI DAkTara tArAcanda ne isa sakate haiN| varSa bhI apanA bhASaNa hindustAnI meM hI kiyA, jo aisI suvyavasthita, surucipUrNa aura upayogI pradarzanI manoraJjaka hone ke atirikta isa bAta kA eka acchA udAkA Ayojana karane ke lie isa prAnta kI sarakAra kI haraNa thA ki donoM bhASAyeM milAkara eka kI jA sakatI haiN| jitanI prazaMsA kI jAya, thor3I hai| DAkTara dhIrendra varmA ne hinduoM ke nAmoM para eka rocaka nibandha par3hA thA, jisameM Apane yaha dikhAyA ki ina hindustAnI akeDemI nAmoM ke pIche kyA pravRtti kAma karatI hai aura apane takauM hindustAnI akeDemI kA vArSika adhivezana isa bAra ko nAmoM kI lambI sUciyoM se puSTa kiyaa| lakhanaU kI uparyukta pradarzanI ke bhItara eka sundara aura bar3e paMDAla meM rAya rAjezvarabalI (bhUtapUrva zikSA maMtrI) ke eka Azu kavi sabhApatitva meM saphalatA-pUrvaka ho gyaa| adhivezana kA / hindustAnI akeDamI ke jalase ke avasara para hI udghATana rAiTa aAnarebula sara tejabahAdura sama ne kiyA pradarzanI meM eka sarva bhAratIya bRhat kavi-sammelana bhI thaa| isa avasara para Apane jo bhASaNa kiyA, saMkSipta hote huyA thaa| isa sammelana ke prabandhakoM kI eka lambI sUcI hue bhI sAra-garbhita thaa| Apane isa bAta para jora diyA ki prakAzita huI thI, para hameM kahIM koI dikhAI nahIM par3A kisI bhI deza kI zikSA videzI bhASA meM nahIM honI aura sArA bhAra zrI jyotilAla bhArgava ke sira para caahie| Aja-kala kI hindI-urdU meM saMskRta aura arabI- A par3A thaa| jisa parizrama se isa kavi-sammelana ko phArasI ke adhikAdhika zabdoM ke prayoga kI kupravRtti para unhoMne mazAyare se bhI adhika saphala banAyA usake lie Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 208 ... sarasvatI [bhAga 38 unakI jitanI prazaMsA kI jAya thor3I hai| adhikAMza pravAsI bhAratIyoM kI asuvidhAyeM dUra hotI nahIM dikhAI detI kavitAye sAdhAraNa thIM aura sAdhAraNa DhaGga se par3hI gaI haiN| isa sambandha meM jaMz2IbAra ke pravAsI bhAratIyoM ke netA zrotAoM ko sabase adhika zrI jagamohananAtha avasthI ne zrI taiyabaalI ne jo vaktavya diyA hai usakA mukhyAMza AkRSTa kiyaa| unhoMne aAzu kavi hone kI ghoSaNA kI yaha haiaura dAvA kiyA ki ve tatkAla kisI bhI viSaya yA samasyA, riporTa kI pahalI sifAriza yaha hai ki lauMga bonevAloM para padya-racanA kara sakate haiN| kisI ne unheM 'lAuDa spIkara' kI lauMga ke qharIdane kA ekamAtra adhikAra lauMga-utpApara padya-racanA karane kI bAta khii| unhoMne tatkAla usa daka saMgha kA honA caahie| para kaI sundara padya-chanda par3he aura 'trizUla-sanehI' aura isa samaya lauMga bonevAloM ko svatantratA hai ki ve kisI 'zAha kI zAdI kI samasyAoM kI pUrti karake to unhoMne ke bhI hAtha apanA mAla beca sakate haiM / parantu riporTa kI zrotAoM ko Azcaryacakita hI kara diyaa| kavi-sammelanoM sifAriza hai ki 'sivAya lauMga-utpAdaka-saGgha ke aura kisI meM loga gambhIra vicAra nahIM, aise hI camatkAra aura ko lauMga qharIdane kA adhikAra na honA caahie| agara ati-madhura tathA saralagrAhya vinoda cAhate haiN| isa dRSTi kahIM yaha sifAriza kAnUna ke rUpa meM badala gaI to se avasthI jI bahuta saphala kavi kahe jA sakate haiM aura hindustAnI Ar3hatiye sira para hAtha rakhakara royeMge aura hama unheM badhAI dete haiN| unakA vyApAra ekadama caupaTa ho jaaygaa| dUsarI sifAriza yaha hai ki agara hiMdustAnI cAheM to sammelana kA sabhApati ko ve dvIpa kI lauMga kharIdane ke lie saMgha ke aAr3hatiye bana __sammelana ke sabhApatitva para idhara kucha samaya se rAjanai- sakate haiM / para saMgha ne aisA koI vizvAsa nahIM dilAyA tika netAoM kA ekAdhikAra-sA ho gayA hai / yadyapi hama hai ki ve hindustAniyoM ko apane Ar3hatiye banA hI leMge, usakI upayogitA ke kAyala haiM tathApi yaha vAJchanIya athavA eka bAra Ar3hatiye bana jAne para phira unheM nahIM hai ki hindI ke vayovRddha sAhityika isa sammAna se haTAya~ge nhiiN| vaJcita rheN| hamAre dekhate dekhate avadhavAsI lAlA sItA- tIsarI sifAriza yaha hai ki niryAta-vyApAra kA lAi. rAma aura muMzI premacanda svargavAsI ho gaye aura ve samme- seMsa saGgha na de, balki jaMjIbAra kI sarakAra diyA kare tathA lana ke sabhApati na banAye jA ske| hamArA yahA~ hindI- lAiseMsa kA zulka kama kara diyA jAya / premiyoM se anurodha hai ki isa bAra kisI yogya sAhityika hI isakA bhI koI artha nahIM hai, kyoMki yadi sarakAra ko isa Asana para baitthaayeN| isa sambandha meM apanI ora se niryAta-lAiseMsa dene meM niSpakSatA bhI akhtyAra kara le tathA hama zrIyuta maithilIzaraNa gupta kA nAma upasthita karate haiN| usakA zulka bhI ghaTA de to bhI bhAratavAsiyoM ko koI lAbha gupta jI isa pada ke sarvathA upayukta bhI haiM, kyoMki hAla meM nhiiN| unheM lAiseMsa lene kI z2arUrata hI nahIM par3egI, kyoMki hI unakI sAre deza meM jayantI bhI manAI gaI hai tathA videzI qharIdAra jyoM hI yaha suneMge ki rakSita upaniveza meM mahAtmA gAMdhI-dvArA unakA sammAna bhI ho cukA hai| lauMga bhejanevAlA aba kevala lauMga-utpAdaka-saGgha raha gayA hai. ve bhAratIya vyApAriyoM se yA madhyastha zrAr3hatiyoM jaMjIbAra kI samasyA se mAla nahIM kharIdeMge aura inakA vyApAra naSTa ho jaMz2IbAra ke bhAratIyoM kI samasyA abhI sulajhatI jaaygaa| naz2ara nahIM aatii| bhArata-sarakAra ne bIca meM par3a- cauthI siphAriza saGgha kI salAha-kAriNI samiti meM kara isa mAmale kI jA~ca karane ke lie aupanivezika eka bhAratIya pratinidhi rakhane ke viSaya meM hai| so vaha vibhAga se kahA thA, jisake lie misTara beka niyukta bhAratIya hitoM kA cAhe kitanA hI poSaka ho usakI AvAz2a kiye gye| parantu unhoMne jo riporTa dI hai, usase bhI vahA~ araNyarodanamAtra hogii| _ Printed and published by K. Mittra, at The Indian Press, Ltd., Allahabad. ' Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ KINA ONIONLIUTRAST carasvanI jaanggi jussttir judd'i sampAdaka devIdatta zukla zrInAthasiMha mArca 1937 / bhAga 38, khaMDa 1 saMkhyA 3, pUrNa saMkhyA 4471 phAlguna 1663 kavi kA svapna 1 lekhaka, zrIyuta bhagavatIcaraNa varmA kavi likhane baiThA-madhuRtu hai, mada se matavAlA hai madhuvana, kavi likhane baiThA--eka yuvaka jisa para nyochAvara sahasa madana; bhauMroM kI hai gujAra madhura, pika ke paMcama meM hai kampana, zvAsoM meM hai ucchvAsa bharA unmAda bharI jisakI citavana, malayAnila ke una jhokoM meM saurabha ke suSamA kI siharana, vaha nija vaibhava meM mugdha visudha nija abhilASA meM lIna magana, 'pradhakhulI kalI kI A~khoM meM sukha-svapnoM kI komala pulkn| apane mAnasa ke paTa para vaha karatA sukha kA saMsAra sRjana / kavi likhane baiThA-madhuvana meM phUloM kA sundara eka sadana kavi likhane baiThA-navabAlA, jisakI A~khoM meM bholApana, zata-zata raMgoM kI dhArAe~, raca rahIM jahA~ zAzkta yauvana, jisake ubhare vakSasthala meM ajJAta prema kA nava-spandana, ullAsa umaMgeM bharatA hai vizvAsa bharA akSaya jIvana, nUpura-dhvani meM saMgIta svayaM karatA una caraNoM kA bandana, hai jahA~ kalpanA kA sundara abhimantrita kAmala AliMgana! nija bAhoM kI jayamAlA kA le kara AI hai dRr3ha bandhana / kavi sahasA siharA, kA~pa uThA suna bhUkhe baccoM kA rodana, patnI kI patharAI A~khoM meM kendrita thA jaga kA krandana, gande se TUTe kamare meM hotA abhAva kA thA nartana, kavi khar3A ho gayA pAgala-sA usake ura meM thI kauna jalana ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ barmA para a~garez2oM kA Adhipatya lekhaka, zrIyuta satyaraJjana sena naye zAsana- sudhAroM ke anusAra barmA bhArata se alaga kara diyA gayA hai aura usake lie pRthak zAsana-vidhAna kI racanA kI gaI hai| aisI dazA meM yaha jAna lenA sAmayika hogA ki varmA kA bhArata se kaba aura kaise sambandha sthApita huA thA / isa lekha meM lekhaka mahodaya ne isI kA saMkSepa meM vivaraNa diyA hai| rmA kA Adhunika itihAsa jaba se usakA sambandha 17 vIM va 18 vIM sadI ke yorapIya vyApAriyoM se huA hai, bahuta kucha nizcita kiyA jA cukA hai| IsavI san ke prArambha hone se kaI sau varSa pUrva ke tathA pIche usake itihAsa kI koI zRGkhalA Aja taka upalabdha nahIM ho sakI / carmI tathA pAlI kathAnakoM meM kahA jAtA hai ki IsavI san ke prArambha se lagabhaga 900 varSa pUrva kapilavastu ke abhirAjA nAmaka eka rAjA yahA~ Aye / ye apanI senA sameta sthala-mArga se zrAye tathA lAla kI khAnoM ke pradeza ke pazcimottara- bhUbhAga ko basA kara TagA~va (Adhunika mogoka zahara se uttara) nAmaka nagarI kA nirmANa kiyA aura use apanI rAjadhAnI banAkara rAjya karane lge| yahI abhirAjA Adhunika barmA ko basAnevAloM meM agraNI the / unake pIche unake vaMza kA itihAsa bhI kucha milatA hai / parantu bAda meM kaI sau sAloM kA itihAsa ajJAta hai / yadi isa kAla ke itihAsa kA anusandhAna kiyA jAya to bhArata tathA barmA ke dhArmika, sAMskRtika, rAjakIya tathA vyApArika sambandhoM para prakAza par3ane kI bar3I sambhAvanA hai| tu / prastuta lekha meM hama tIsare barmI yuddha ke kAraNoM tathA barmA para a~garez2oM kA zrAdhipatya sthApita hone kA sAdhAraNa vivaraNa deMge / boDApAyA ke bAda usake uttarAdhikArI bAjI DAbhI apane pitAmaha ke padacihnoM para calakara AsAma, manIpura tathA arAkAna ke rAja gharAne ke gRha kalahoM meM yoga dekara ina pradezoM para apanI sattA banAye rahe / barmA ke prasiddha vIra senApati mahAbanDulA ne uparyukta pradezoM ko jItA thA / para san 1824 meM jaba a~garez2oM ne raMgUna zahara para chApA mArakara 11 maI san 1824 ko use hastagata kara liyA aura sIriyama, tabAI, pegu marguI tathA martabAna kA ilAkA bhI apane qabz2e meM kara liyA taba senApati banDulA isa parAjaya para kaise cupa baiThe raha sakate the / unhoMne 60,000 sainikoM ko lekara a~garez2I senA para dhAvA bola diyA / parantu unake ve sainika apanI DhAlatalavAra va dezI bandUkoM se yuddha meM Thahara na sake / 1300 a~garez2oM tathA 3000 hindustAniyoM ne 20 choTI topoM ke dvArA hI banDulA kI senA ko mAra bhagAyA / isa yuddha ke 210 san 1782 IsavI meM barmA ke rAjA boDApAyA ne arAkAna deza jIta liyA, isase barmA tathA briTiza bhArata kI sarahada eka dUsare se mila gii| isake bAda barmA ke rAjA kA a~garez2oM se samparka huA aura anta meM san 1824 meM inase usakA yuddha ho gayA aura a~garez2oM ne arAkAna tathA tanAsirama ke pradeza apane qabz2e meM kara liye / Shree Sudharmaswami' Gyaribhandar-Umara, Surat san 1782 se 1823 taka ke sAloM meM syAma, arAkAna, grAsAma, manIpura tathA kacAra Adi pradezoM meM ba rAjAoM kA hI prAdhAnya thaa| rAjA boDApAyA ke rAjyakAla meM rAmarI - dvIpa samUha ke sAmanta ne boDApAyA kI tarafa se DhAkA, caTagA~va tathA murzidAbAda ke jile ko barmA - rAjya ke antargata kara dene kI mA~ga peza kI / san 1806 se 1816 taka hindustAna meM barmA mizana buddhagayA zrAdi bauddha tIrthoM ke darzana tathA prAcIna anupalabdha saMskRta-pustakoM kI khoja ke lie kaI bAra Aye gaye / parantu a~garez2oM ko ina para yaha sandeha thA ki ye mizana marAThoM se mela-jola karane ko Ate haiM / isI kAraNa san 1817 meM jaba bama rAjadUtoM kA eka mizana arAkAnI vidrohiyoM ko bhAratasarakAra se vApasa lauTAne kI mA~ga peza karane tathA dhArmika pustakoM kI khoja meM lAhaura taka jAne kI prAjJA prApta karane kA AyA taba vaha kalakatte meM hI roka diyA gayA / www.umaragyanbhandar.com
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ barmA para a~garez2oM kA Adhipatya saMkhyA 3 ] pariNAma svarUpa uttara-pazcimI sImAoM meM gohATI, manIpura, kacAra tathA arAkAna taka bar3hI huI bama senA ko apanA qadama pIche lauTAnA par3A / jaba a~garez2I faujeM raMgUna se uttara kI ora bar3ha rahI thIM taba dAnubyU kI lar3AI meM prasiddha senApati banDulA kA zrAye / dAnuvyU tathA proma ke jile bhI briTiza zAsana ke adhIna hue| briTiza senAoM ke proma se uttara mAluna tathA pagAna kI tarafa bar3ha Ane para tathA carmI senAoM kI hAra hone ke kAraNa yaMdAbU kI sandhi likhI gaI / a~garez2I faujoM ne pagAna se zrAge bar3hakara rAjadhAnI zrAvA se 40 mIla dUra yaMdAbU nAmaka jagaha meM grAkara kheme gAr3a diye / isa sandhi-dvArA grAsAma, arAkAna, tanAsirama tathA martabAna para a~garez2oM kA prabhutva huA; briTiza sarakAra ko harjAne ke taura para 1 karor3a rupayA yuddha- kharca denA svIkAra kiyA gayA kacAra, jayantiyA tathA manIpura ke ilAkoM meM kisI taraha kA hastakSepa na karanA taya huyAH syAma briTiza rAjya kA mitrarAjya mAnA gayA / isa sandhi ke anusAra 24 pharavarI 1826 ko briTiza phaujeM raMgUna lauTa i tathA tanAsirama pradeza kA molamIna zahara jisakA purAnA nAma rAmapuram thA, briTiza barmA kI rAjadhAnI banAyA gyaa| a~garez2oM se barmA kA yaha pahalA saMgharSa thA / san 1860 meM krauforDa-sandhi ke anusAra rAjadhAnI yAtrA meM briTiza rez2IDeMTa ke rakhane kI svIkRti dI gii| parantu varmA ke rAjA kA rez2IDeMToM se mela nahIM baiThA / barmA ke rAjA sandhiyoM ke viparIta briTiza vyApArI jahAz2oM se adhika cuMgI vasUla karane lage aura briTiza ber3oM ke kaptAnoM para jhUThe ilaz2Ama lagAkara unase manamAnA Arthika daNDa lene lge| isase nArAz2a hokara gavarnara janarala lArDa Dalahauz2I ne 6 jaMgI jahAz2a barmA ko bheja diye aura varmA- sarakAra se patroM dvArA javAba mA~gA / parantu usa samaya ke rAjA pagAnamina ne patroM kA koI uttara nahIM diyA, ataeva aprela san 1852 meM yuddha ghoSita kara diyA gayA / isa yuddha meM janarala gADavina ne martabAna, raMgUna tathA sIna, arthAt varmA ke tInoM bandaragAhoM para qabz2A kara liyA / san 1852 ke agasta mAsa meM lArDa Dalahauz2I svayaM raMgUna grAye aura nizcaya kiyA ki sarakArI faujoM ko barmA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 211 [kutoDA pagoDA grupa (kuzala kSemAya mandiramAlA ) ] ke bhItara bar3hane kA Adeza diyA jAya / IsTa iNDiyA kampanI ke DAyarekTaroM ne bhI pegu- pradeza ko hamezA ke lie briTiza bhArata meM milA lene kI salAha ko svIkAra kara liyaa| inhIM dinoM disambara 1852 meM barmA ke rAjA pagAnamina tathA unake sautele bhAI minDomina ke bIca gRha-yuddha ho rahA thaa| minDomina kI faujoM ne uttara meM zvevo kI tarafa se dhAvA bolakara rAjadhAnI amarApura para adhikAra kara liyaa| rAjA pagAnamina ko rAjadhAnI meM naz2arabanda kara diyA aura unake lie saba sukha ke sAmAna upasthita kara diye gaye / idhara 20 disambara san 1852 meM kaptAna Arthara feyara ne gavarnara janarala kI yaha ghoSaNA ki pegu a~garez2a sarakAra ke mAtahata mAnA jAya, udghoSita kI tathA www.umaragyanbhandar.com
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 sarasvatI [ bhAga 38 rAjA minDaoNmina kI udAratA tathA zAntipriyatA kA prajA para acchA prabhAva pdd'aa| usane na kevala svadezavAsiyoM ke apitu barmA meM pravAsI a~garez2oM aura phrAMsIsiyoM zrAdi ke sAtha bhI mitratA kA sambandha sthApita kiyA, yahA~ taka ki usane IsAI carca tathA skUloM ke lie bhI dhana tathA bhUmi kA dAna kiyA aura apane putroM ko bhI ina zikSaNAlayoM meM praviSTa kraayaa| para vaha svayaM eka kaTTara bauddha thA aura apane rAjyakAla meM usane katoDA nAmaka eka suvizAla pagoDA nirmita karAyA, jisameM saMpUrNa 'tripiTaka' zveta-prastara ke zilAlekhoM meM likha kara rakkhA gyaa| rAjA minDomina ne paMcama bauddha mahAsabhA kI bhI saMyojanA kii| san 1855 meM mejara pheyara punaH eka vyApArika saMdhipatra kI pUrti ke lie amarApurA-daravAra meM phuNce| parantu minDomina ne saMdhi se barmA ko kucha vizeSa lAbha na hotA dekhakara saMdhipatra para hastAkSara karane se inakAra kara diyaa| sAtha hI rAjA ne sarahadI mAmaloM meM sahayoga tathA mitratA kA bartAva rakhane kI abhilASA prakaTa kii| san 1857 meM rAjA ne jyotiSiyoM dvArA kucha zakuna dekhe jAne para amarA purA ke sthAna meM mANDale ko apanI rAjadhAnI bnaayaa| isake bAda san 1858 meM saMyukta rAjya (amarIkA) se eka mizana bahA~ ke presIDeMTa kA patra lekara donoM dezoM meM maitrI sthApita karane ke uddeza saM mANDale phuNcaa| isI varSa rAjagharAne se sambandhita cha mAnI puruSoM dvArA basona meM [kuzalakSemAya mandiramAlA meM praveza karane kA aMgarejoM ke viruddha viplava iyA, jo turanta zAnta kara pazcimIya dvAra / diyA gyaa| isI samaya zAna-deza ke svobA (sAmanta varmA ke navIna rAjA ko cetAvanI dI ki yadi vaha ise eka rAjA) ne bhI viplava kiyA jo asaphala rhaa| mAsa ke bhItara svIkAra na karegA to usakI sampUrNa zakti san 1862 meM arAkAna, pegu tathA tanAsirama ke eka naTa kara dI jaaygii| kamiznarI banane para cIfa kamiznara mejara pheyara ne punaH rAjA pagAnamina ke gaddI se utAra diye jAne ke bAda vyApArika sandhi ke lie prastAva peza kiyaa| usameM sarahadI ina zemina minDomina ke hAthoM meM ukta patra diyA gyaa| cuMgI ke ghaTAne, briTiza logoM ko deza meM vyApAra kI usane patra kI bhASA aura bhAva para duHkha prakaTa kiyA aura svatantratA dene tathA mANDale meM eka briTiza pratinidhi sandhi-patra kI pUrti karane se inakAra kara diyA, para sAtha rakhane kI zateM thiiN| parantu sandhi kI zatoM kA pUrA honA hI mitratA kA sambandha sthApita karanA svIkAra kiyaa| nAmumakina thA, kyoMki miTTI kA tela, sAgauna aAdi san 1854 meM minDomina ne eka mizana ke dvArA pegu lakar3I tathA kImatI pattharoM kA vyApAra rAjA ke lie rAjA para apanA prabhutva siddha karane kA prayatna kiyA, parantu ke kArakunoM-dvArA hI hotA thA, isalie svatantra vyApArI yaha saphalatA na huI / sutarAM minDomina ne barmA kA jo hissA saba mAla rAjA se hI qharIdane ke lie bAdhya the| zeSa raha gayA thA usI kA suprabandha karane para santoSa kiyaa| cAra sAla bAda mejara pheyara punaH mANDale padhAre / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ para a~garejoM kA Adhipatya saMkhyA 3] unhoMne saMdhi ke anusAra sarahadI cuMgI ke kama kiye jAne tathA vyApAra para rAjakIya ekAdhipatya ke bajAya vyApAra ko unmukta tathA svatantra kiye jAne kI mAMga peza kii| parantu ve apane prayatna meM saphala na hue| isI sAla san 1866 meM mANDale ke rAjakula maM viplava ho gyaa| rAjaputroM ne apane cacA (ina-ze-mina = rAjA ke choTe bhAI) jo rAjya ke uttarAdhikArI the, maravA ddaalaa| isake javAba meM cacA ke putra ne apane cacere bhAiyoM ke khilApha vidroha kA jhaNDA khar3A kiyA, parantu vaha bandI kara liyA gayA aura anta meM maravA DAlA gayA / 1867 meM cIpha kamiznara fize sAhaba eka naI sandhi karane ke lie mANDale prAye / sarahadI cuMgI kI dara 5% pratisaikar3A sthira huI, briTiza rez2IDeMTa ke mANDale meM rahanA aura usakA qharca denA bhI svIkAra kiyA gyaa| sonA-cA~dI kI raftanI meM vyApArika svatantratA kA niyama lAgU kiyA gayA / rAjakIya ekAdhipatya kevala miTTI ke tela, sAgauna tathA qImatI pattharoM taka sImita kiyA gayA ! varmA sarakAra cIfa kamiznara kI anumati se yuddha kA sAmAna briTiza sarakAra ke rAjya kI hada meM qharIdA kare, isa para bala diyA gyaa| cIna ke sAtha vyApAra jArI karane ke lie cInI - bama mArga ke taiyAra kiye jAne ke sAtha hI bhinna bhinna rAjanaitika qaidiyoM ko mukta karanA bhI isa sandhi ke dvArA taya huA / isake uparAnta san 1871 meM cIfa kamiznara sara ezle IDana ne rAjakIya ekAdhipatya ko pUrNa rUpa se uThA lene kI mA~ga peza kI / unake kathanAnusAra isI ar3acana se san 1862 tathA san 1867 kI vyApArika sandhiyA~ vyartha siddha hotI rahIM / idhara rAjA bhI behada sAmAna ikaTThA ho jAne se bhArI vATA saha rahA thA / usane vyApArIya ekAdhipatya ko uThA lenA svIkAra kara liyA / parantu kahA jAtA hai ki bAda meM mauqa ve-mauqe isakA durupayoga bhI hotA rahA / 6 sAla bAda yaha prazna briTiza karmacAriyoM dvArA phira uThAyA gayA aura punaH sandhipatra meM parivartana karane para z2ora DAlA gayA / san 1872 meM iMglaiMDa kI mahArAnI vikToriyA, vahA~ ke pradhAnamantrI tathA bhArata ke vAyasarAya ke dvArA barmA darabAra ko 3 patra prepita kiye gaye / idhara barmA-mizana bhI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 213 [minDomina dvArA nirmita kutoDA mandiramAlA ke saikar3oM mandiroM meM se eka kA dRzya / ] briTena ke darabAra meM upasthita hone ko khAnA ho cukA thA / yaha mizana iTalI tathA phrAMsa ke daravAroM meM bhI pahu~cA / san 1878 meM rAjA minDomina kI mRtyu ke uparAnta usake lagabhaga 6 darjana putroM meM se maMtriyoM aura ma~jhalI rAnI ke bIca kucha gupta maMtraNA ho jAne para rAjaputra thIvAmina gaddI para biThAye gaye / zeSa putroM meM se bahuta-se uparyukta paDyantra ke anusAra katla karavA diye gaye / ma~jhalI rAnI kI dUsarI putrI se jisakA thIvAmina se prema thA, vivAha kara diyA gayA / inhIM dinoM karnala vinDama bailUna se mANDale meM utre| kahA jAtA hai ki unakI Avabhagata karane ke sthAna meM unake sAtha upekSA- pUrNa vyavahAra kiyA gayA / www.umaragyanbhandar.com
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 014 sarasvatI [bhAga : diyA gayA, jahAM se vaha phira bhAga niklaa| cAra yA bAda rAjakumAra myiguna jo banArasa meM rakhA gayA thA, bhAga nikalA / candranagara hotA huA vaha kolambo jA pahacA, jahA~ se pAMDicerI pahu~cane para vaha bandI kara liyA gyaa| vahA~ usane kucha zAna rAnoM me milakara phira paDyantra prArambha kiyA, parantu maMca sarakAra ne jo triTiza mizana ke mANDale chor3a dene ke bAda bar3I satarkatA se rAjya kI sthiratA sampanna karane tathA rAjA se vyApArika mubhIta prApta karane kI icchuka thI, ina paDayantroM ko davA dene meM hI apanA lAbha samajhA / isake sAtha hI usakA yaha bhI vicAra thA ki inake banda ho jAne se varmA meM briTiza prabhutva kA nyUna honA avazyambhAvI hai| rAjakumAra nyA~ U yo kI car3hAI ke badale meM banI sarakAra ne a~garez2a-sarakAra se 55800) harjAnA maaNgaa| isake sAtha hI rAjakumAra ke lauTA dene kI bhI mAMga peza kI, jise briTiza sarakAra ne antargaprIya nIti ke anumAna vApasa karane se inakAra kara diyaa| isI silasile meM purAnA vyApAra sandhiyA~ svayaM bhaMga ho gaI aura rAjA ne bhI punaH svAyatta vyApAra-nIti kA avalaMbana kiyA, jisase briTiza vyApAra kA calanA ekadama asambhava ho gyaa| isI samaya kucha rAjavyavasthA tathA kucha karmacAriyoM kI nibalatA ke kAraNa rAjya muniyamita na raha sakA. DAkunI ke giroha mahAloka mAyA je va kutoDA pagoDA grapa kA mukhya bar3hane lage tathA zAna sAmantoM ne bhI yatra tatra sira uThAnA kendrIya mandira / prArambha kara diyaa| briTiza bhArata tathA varmA kI sarahadoM meM bhI lUTa-mAra bar3hane lgii| isake sAtha hI varmA-mizana ne isake sAtha hI irAvatI-paloTilA-kampanI ke kaptAna DAyala yorapa meM do yorapIya rASTroM se jo naI sabdhiyoM kI unase ko sirpha isa juma meM banda kara rakkhA gayA ki ve nadI-tIra paristhiti sulajhAne ke bajAya adhika vigar3ha gii| san ke manAhI kiye hue eka rAjakIya dhArmika sthAna para jUto- 1882 meM zimalA-barmA ke bIca naI sandhi kA prayatna nI sameta jA utare the| rAjA ne DAyala ko kaida rakhanevAle asaphala hI siddha hugrA. kyoMki rAjamaMtrI kinabuna mijI ke aphasara ko naukarI se nikAla diyaa| karnala vindama ke dvArA likhI gaI sandhi ko rAjA ne svIkAra karanA ucita bAre meM rejIDeMTa misTara zA ne koI vizeSa mAMga nahIM peza na smjhaa| kI, parantu rAjakumAroM ke katle-grAma ke bAre meM javAba / mA~gA tathA isa ghaTanA ke virodhasvarUpa san 1879 meM karmacAriyoM ko rAjakumAra myiguna ko gaddI para biThAne ke briTiza mizana mANDale se bulA liyA gyaa| paDyantra ke silasile meM kaida kI saz2A dI gii| dUsare san 1880 meM rAjakumAra nyA~ka yo ne thATamyo-z2ile adhikAriyoM ne jo paDayantra meM svayaM zAmila the, bandI hue meM vidroha khar3A kiyA, jahA~ se bhAgakara vaha briTiza pradeza adhikAriyoM-dvArA paDayantra ke prakaTa ho jAne ke Dara se. meM A chipA / yahA~ vaha pakar3A gayA aura kalakatte paha~cA unheM vadha karA denA caahaa| unhoMne kucha bandiyoM kI gupta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 ] rihAI kA prabandha kiyA, para jaba ve jela se isa prakAra nikala rahe the, unhoMne jela meM fasAda hone kA alArma bajA diyA aura pahale unhIM soM kA kAma tamAma karavA diyA / anta meM faujoM ne kara to samUce jela ko hI bAga lagA dii| isI barmA para a~garez2oM kA Adhipatya taraha zahara meM karIba sabhI jeloM meM fasAda huA, jisameM 300 ke lagabhaga qaidI mAre gaye / paDyantrakAriyoM kI lAzeM tIna dina taka jahA~ kI tahA~ par3I rhiiN| bAda meM unake naramuNDoM kA nagara meM pradarzana kiyA gayA, jisase logoM ko SaDyantra racane kA sAhasa na ho / 215 [kutoDA pagoDA ke kendrIya vizAla mandira ke sopAna para bane nakta mInAvatAra kI bhImakAya plAstara mUrti / ] bhI mA~ga peza kii| cIfa kamiznara sara cArlsa barnArDa ne baoNmbe varmA TreDiGga kAraporezana ke mAmale ko svatantra nyAyAlaya ke sipurda karane kI mA~ga peza kI, parantu kahA jAtA hai ki varmA-darabAra ne ise svIkRta karanA ucita na samajhA | isalie bhArata ke vAyasarAya lArDa Dapharina kI AjJA se eka antima cetAvanI 22 grAkTovara san 1885 ko spezala jahAz2a dvArA mANDale bhejI gaI, jisameM tIna saptAha ke bhItara usakA javAba mA~gA gyaa| usakI qhAsa zrAjJAyeM isa prakAra thIM - ( 1 ) gavarnara-janarala - dvArA bhejA gayA pratinidhi mANDale darabAra svIkAra kare aura baoNmbe barmA kampanI ke jhagar3e kA usakI sahAyatA se faisalA kare / (2) kAraporezana ke qhilAfa sava rAjakIya kAryavAhI usake pahu~cane taka mulatabI kI jAya / (3) vAyasarAya kI ora se qhAsa zartoM para eka rAjadUta mANDale meM rakkhA jAya / (4) bhaviSya meM barmA- sarakAra kI vaidezika nIti tathA anya vaidezika sambandha bhArata sarakAra ke niyantraNa tathA nigarAnI meM huA kare / kinavuna miMjI ne jo mukhya zramAtyoM meM se eka the, ina zartoM ko binA nanu naca kiye svIkAra karane kI salAha dI, parantu TenDA miMjI Adi dUsare mantriyoM ne use svIkAra karane se inakAra kiyA / pariNAma svarUpa rAjA ne www.umaragyanbhandar.com yaha ghaTanA abhI sabake diloM meM tAz2I hI thI ki briTiza sarakAra ko yaha samAcAra prApta huA ki mANDale meM barmA aura phreMca kI sarakAroM ke bIca eka sandhi huI hai| jo antima svIkRti ke lie perisa bheja dI gaI hai / usa sandhi meM yaha maMz2Ura kiyA gayA hai ki phreMca sarakAra ke rupaye se eka rela mArga mANDale se TauM kiMga taka banAyA jAya, eka phreMca baiMka kAyama kiyA jAya jo rAjA ko 12% pratisaikar3A kI dara se isa kAma ko calAne ke lie qarz2a de / lAla kI khAnoM kA prabandha tathA cAya ke vyApAra para phreMca ekAdhipatya kA honA bhI sandhi meM hai; sAtha hI uparyukta relave ke qarz2a ke byAja kI vasUlI ke lie nadI kA zrAyAta-niryAta kA kara tathA miTTI ke tela kA munAfA phreMca-sarakAra ko diyA jAnA taya huA hai / inhIM dinoM briTiza sarakAra ne baoNmbe barmA TreDiGga kAraporezana ke purAne savAla ko phira uThAyA / uttara meM barmA- sarakAra ne sAgauna kI lakar3I kA niryAta kara jo 23 lAkha se Upara thA, kAraporezana se mA~gA tathA vyApArika saMdhi kI kucha zartoM ko bhaMga karane ke lie kSati pUrti kI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 211 sarasvatI [ bhAga 3 pAra karake 17 navambara ko minhalA ke kile para kabz2A kiyA gyaa| 23 navambara ko binA kisI virodha ke pagAna zahara hastagata kara liyA gyaa| 25 navambara ko thor3Ibahuta golAbArI ke bAda minajAna kabje meM kiyA gyaa| briTiza senA kI isa gati ko dekhakara eka rAjadUta 26 navambara ko zAnti kA prastAva lekara upasthita hyaa| senA saMcAlaka janarala pranDara. rAjA minDomina dvArA banavAyA gayA kutoDA pagoDA grUpa (kuzalakSemAya mandira gAsTa ne uttara meM kahalA mAlA)-...magAMDale. isameM 750 ke lagabhaga zveta prastara kI zilAnoM para sampargA tripiTaka bhejA ki yadi rAjA likhakara eka eka mandira meM pratiSThApita kiyA gayA hai / thIbA apanI senAuna zatoM ke viruddha apanI ghoSaNA prakAzita kara dI, sAtha hI sameta subaha 4 baje se pUrva prAtma-samarpaNa karane ko taiyAra a~garez2a logoM kA varmA se nikAla dene kI dhamakI bhI dii| ho to yuddha banda kara diyA jaaygaa| parantu rAjA ke uttara isa avasara ko upayukta jAnakara briTiza sarakAra ne kI pratIkSA na karake senA ko Age baDhAnA jArI rakhA jo alTImeTama kI zatoM kA rAjA-dvArA asvIkRta hone kI pratIkSA gaM hI baiThI thI. 14 navambara san 1885 ko rAjA kA uttara pahu~cane ke kevala pA~ca dina bAda hI irAvadI nAmaka ganaboTa (lar3Aka jahAz2a) ke dvArA sarahada ko pAra karake senAnI ko Age bar3hAnA prArambha kara diyaa| 16 navambara ko sinabA~khe kI dIvAra mANDale zaila tathA usakI tarAI meM nirmita kutoDA mAlA ke bauddha-mandira / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] barmA para a~garejoM kA Adhipatya gayA aura 27 navambara ko senA purAnI rAjadhAnI aAvA meM prakAra isa tIsare aiMglo-barmI yuddha kA antima bhAgya-nirNaya jA phuNcii| isI dine punaH vizvAsa ke cihna-rUpa meM rAjA huaa| kI ora se eka aura samAcAra bhejA gayA, jisameM briTiza rAjA thIbA 3 disambara ko apanI do rAniyoM tathA senAoM se virodha na kiye jAne tathA isa zAnti-carcA ke rAjamAtA-sameta sadA ke lie mANDale se bidA ho gaye sabUta meM barmA-senAoM kA zastra-tyAga karane kA vacana diyA aura 10 disambara ko eka bandI ke rUpa meM raMgUna se ravAnA gayA thaa| parantu uparyakta ghaTanAtroM ke bAvajUda senA bar3ha- hote hue sadA ke lie apanI janmabhUmi ko bhI chor3a gaye / kara 28 navambara ko mANDale jA pahu~cI aura kahA jAtA pahale ve madarAsa pahu~cAye gaye, pIche bambaI ke samudra-taTastha hai ki agale dina sAyaMkAla ke samaya rAjA ko virodha ratnAgiri, jahA~ ve san 1917 meM eka nirvAsita ke rUpa prastuta kiye binA aAtmasamarpaNa karanA par3A, jisake phala- meM paraloka ko prApta hue| unake maMtrI TenDAva miMjI svarUpa na kevala use apitu samasta rAjaparivAra tathA briTiza hitoM ke virodhI kaTaka meM nirvAsita kiye gye| barmA-dezavAsiyoM ko dezIya zAsana ke mahAn lAbhoM pahalI janavarI 1886 ko bhArata sarakAra kI ghoSaNA dvArA se vaJcita honA pdd'aa| idhara barmI senAyeM bhI isa apara barmA kA samasta pradeza briTiza zAsana ke antargata prakAra rAjA ke anAyAsa hI pakar3a liye jAne para kara liyA gyaa| isa prakAra sArA barmA a~garez2a-sarakAra ke kiMkartavyavimUDha hokara svayaM titara-bitara ho gii| isa adhIna ho gyaa| madhumAsa lekhaka, zrIyuta gaMgAprasAda pANDeya dekha priya madhumAsa AyA chA rahA ullAsa vana meM | priyatamAyeM sneha svAgata meM milana kA sandeza mRdutara sajala palakeM bichAtI cala pavana jaga ko sunAtA kara rahIM abhisAra nava-nava pulaka pallava lahalahAte veza sundariyA~ banAtI prIti kA pala gIta gAtA vizva-jIvana sarasa-sara meM Aja nija aMcala prakRti ne prANa paMkaja-sA khilA hai harita paTa kA hai banAyA praNaya kA saMsAra ko lAla kesara ke manohara __ sAkAra sA vara A milA hai tAra se jisako sajAyA chir3a rahI nava rAginI hai parNikA, gRha meM bhavana meN| hai macalatA snigdha sundara hAsa kalikA meM sumana meN| sAdha jIvana kI sahaja hI maiM banA para cira viyogI kokilA kara pUrNa pAI pyAra kA abhizApa lekara bhRGga-dala ke saMga milakara mauna vANI stabdha locana bhAgya ko detI badhAI azru-jala kA arghya dekara surabhi-bhInI se bharA jg| hU~ pratIkSA meM yugoM se svarga-sA aba bana gayA hai kara rahA AhvAna terA cetanA jar3a meM chaharatI / he uSe ! uThakara kSitija se sukha-sanA kSaNa kSaNa nayA hai . Aja rakha le mAna merA , vyApta hai suSamA sunahalI salila meM sthala meM gagana meN| timira cAroM ora phailA hRdaya meM mana meM nayana meN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalayuga nahIM karayuga hai yaha ! lekhaka, zrIyuta sudarzana zrI sudarzana jI hindI ke sarvazreSTha kahAnIlekhaka haiN| unakI yaha kahAnI paJjAba kI eka saccI ghaTanA para Azrita hai jo samAcArapatroM ke pAThakoM ko abhI bhUlI na hogii| thaa| lAlA surajanamala se aura lar3ake ke bApa se purAnI maitrI thI, varnA aise vara kahA~ milate haiM ? jo sunatA thA, kahatA thA, sAhaba ! ApakI beTI ke sitAre bar3e z2abardasta haiM. jo aisA vara mila gyaa| usameM guNa sabhI haiM, avaguNa ran lA surajanamala thake hue apane DrAiMga- eka bhI nhiiN| lar3akI jIvana bhara rAja kregii| lAlA rUma meM Aye aura sophe para baiThakara surajanamala ko santoSa thA ki par3hA-likhAkara lar3akI kI sustAne lge| hakkA pIte jAte the miTTI qharAba nahIM kii| magara duHkha isa bAta kA thA ki aura sAmane dIvAra ke sAtha TaeNgI judAI kI belA A gii| aAja taka apanI thI, aAja huI apanI beTI upA kI tasavIra parAI ho jaaygii| aAja taka ghara kA sArA syAha-safeda dekhate jAte the| use dekhakara unake usI ke hAtha sauMpa rakhA thaa| vaha jo cAhatI thI, karatI mana meM aAnanda kI eka lahara-sI uThatI huI mAlUma huii| thI, aura jo kahatI thI, hotA thaa| kisI ko usake kAma magara isake sAtha hI yaha bhI mAlUma huA, jaise usa lahara meM hastakSepa karane kI himmata na thii| eka bAra mA ne veTI ke Upara eka kAlI-sI ghaTA bhI chA rahI hai| qhuzI yaha kI koI bAta TAla dI thI, isase usane ro-rokara A~khe sujA thI ki beTI kA byAha ho rahA hai, apane ghara jaaygii| lI thIM, aura lAlA surajanamata ne use bar3e yatna se manAyA unhoMne apane kaI amIra mitroM kI par3hI-likhI khUbasUrata thaa| aura aAja-vaha isa ghara ko sadA ke lie chor3akara lar3akiyoM kA byAha sAdhAraNa lar3akoM ke sAtha hote dekhA apanA nayA ghara basAne jA rahI thii| lAlA surajanamala kI thA, aura afasosa kI ThaMDI zrAhe bharI thiiN| unake mAtA- A~khoM meM pighalA huyA pyAra laharAne lgaa| Aja unake pitA mAnate the ki ve vara unakI putriyoM ke yogya nahIM, ghara se beTI nahIM jA rahI, unake ghara kI zobhA aura raunaka magara kucha kara na sakate the| javAna lar3akiyA~ ghara meM kaba jA rahI hai, unake A~gana kI bahAra aura barakata jA rahI taka biThA rakkheM ? magara lAlA surajanamala ne gaharA hAtha hai, jisako unhoMne bhagavAn se mAMga mA~ga kara liyA hai, mArA thaa| unhoMne jo lar3akA upAdevI ke lie pasanda jisako unhoMne sneha se sIMcA hai, jisa para unhoMne apanI kiyA thA vaha lar3akA na thA, hIrA thaa| svastha, sundara, par3hA- jAna chir3akI hai| likhA, kuliin| abhI abhI vilAyata se lauTA thA, aura ( 2 ) aAte hI bApa kI badaulata acche pada para niyukta ho gayA sahasA unakI strI jamanA zrAkara unake sAmane khar3I 218 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] kalayuga nahIM karayuga hai yaha ! 215 ho gaI aura hA~phate hue bolI-"dInAnAtha Apase milane dInAnAtha kucha dera cupacApa khar3A socatA rahA ki ye AyA hai|" to bilakula sar3e hue qhayAla ke AdamI nikale / varnA surajanamala z2arA na samajhe, kauna dInAnAtha / unhoMne itanA bhI kyA thA ki mujhe ghara ke andara le jAte hue beparavAI se hukke kA dhuA~ havA meM chor3A aura pUchA- bhI Darate / jaise isa samaya maiM bAgha hU~, do ghar3I ke bAda "kauna dInAnAtha ?" AdamI bana jAU~gA / duniyA saikar3oM aura haz2AroM kosa ___ jamanA ne pati kI tarafa acaraja-bharI A~khoM se dekhA, Age nikala gaI hai, ye mahAtmA abhI taka vahIM par3e karavaTeM aura javAba diyA- "aba yaha bhI pUchane kI bAta hai| yaha badala rahe haiN| vaha samajhatA thA, sasura bar3A AdamI hai, dekha lIjie / " yaha kahate kahate usane Agantuka ke nAma haz2Ara rupayA vetana pAtA hai, a~garez2I libAsa pahanatA hai, kA kArDa pati ke hAtha meM de diyA aura svayaM pAsa par3I huI sAhaba logoM se milatA-julatA hai, z2arUra svataMtra vicAroM kursI para baiTha gii| kA aAdamI hogaa| magara yahA~ pAyA taba eka hI bAta ne surajanamala ne kArDa dekhA, to z2arA cauMke, aura hukke sArI aAzA taha karake rakha dii| dInAnAtha jo kahanA kI nalI pare haTAkara bole-"isakA kyA matalaba ? byAha cAhatA thA vaha gale meM aTakatA huaA, z2abAna para rukatA se pahale vaha mere ghara meM kaise A sakatA hai ?" huA, hoMThoM para jamatA huaA mAlUma huaa| jamanA ne bharrAI huI AvAz2a meM kahA-"kyA kahU~, surajanamala ne phira kahA-"mAlUma hotA hai, koI mujhe to kucha aura hI sandeha ho rahA hai|" aisI bAta hai jise kahate hue bhI hicakicAte ho| magara ___lAlA surajanamala uThakara khar3e ho gaye aura bAhara jaba yahA~ taka cale Aye ho taba aba kaha bhI ddaalo| tuma jAte jAte bole- 'tuma to z2arA z2arA-sI bAta meM ghabarA saMkoca karate ho, mere mana meM haula uThatA hai| jAtI ho / itanA bhI nahIM samajhatIM ki Aja-kala ke lar3ake dInAnAtha ne ruka rukakara javAba diyA- "maiM lar3akI apanI rIta-rasmeM nahIM jaante| vilAyata se AyA hai| samajhatA dekhane AyA huuN|" hogA, yahA~ bhI vaisI hI Az2AdI hai| milane ke lie calA surajanamala ke sira para mAno kisI ne kulhAr3A mAra aayaa| usakI balA jAne ki yahA~ byAha se pahale sasurAla diyaa| do minaTa taka to unake mu~ha se bAta hI na nikala meM jAnA burA mAnA jAtA hai|" skii| ve dIvAra se eka phuTa ke fAsile para khar3e the| yaha yaha kahakara ve lapake hue bAhara Aye / daravAz2e para sunakara dIvAra ke sAtha laga gaye, mAno aba unameM khar3e dInAnAtha khar3A thaa| surajanamala ko dekhate hI usane sira rahane kA bhI bala na thaa| mu~ha para havAiyA~ aise ur3a rahI se a~garez2I TopI utArI aura hAtha bA~dha kara namaste kiyaa| thIM, jaise abhI bhUmi para gira pdd'eNge| surajanamala ne namaste kA javAba dekara apanA hAtha dInAnAtha ne ghAva para marahama lagAte hue kahA-"maiMne usake kandhe para rakkhA aura dhIre se kahA-"beTA! lar3akI kI bahuta prazaMsA sunI hai| merI bhAbhI kA kahanA kyA karU~ ? samAja ke niyama mujhe aAjJA nahIM dete ki hai ki aisI bahU hamAre kula meM Aja taka nahIM AI / tumheM byAha se pahale ghara ke andara le calU~ , isalie maiM bhI bAbU jI usakI tArIfa karate nahIM thkte| magara phira bhI bAhara calA aayaa| kaho, kaise aaye| koI vizeSa bAta Apa jAnate haiM, apanI apanI A~kha hai, apanI apanI to nahIM ?" pasanda / kala ko agara na bane to donoM kA jIvana naSTa ____ dInAnAtha ne jeba se rezamI rUmAla nikAlakara apanA ho jAya / aise dRSTAnta hamAre zahara meM saikar3oM haiM / idhara mu~ha poMchA aura javAba diyA- "bAta to vizeSa hI hai, varnA lar3ake apane prArabdha ko ro rahe haiM, udhara lar3akiyA~ apane maiM Apako kaSTa na detaa| vaise bAta mAmUlI hai / kama-se-kama bApa ke ghara baiThI haiM / isalie merA to qhayAla hai ki AdamI maiM use mAmUlI hI samajhatA huuN|" pahale soca le, tAki pIche hAtha na malanA pdd'e| aura , surajanamala kucha cintita-se ho gaye -"to bhaI ! isameM koI harja bhI to nhiiN| harja taba thA, jaba parde kI jaldI kaha DAlo / mujhe ulajhana hotI hai|" prathA thii| aba pardA kahA~ ?" Sifree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 sarasvatI [bhAga 38 surajanamala ne apane bikhare hue sAhasa ko jamA karake 'merI rAya meM to sAdhAraNa bAta hai|" kahA-"tuma Aja taka kahA~ soye hue the ? agara pahale surajanamala-"tumhArI rAya meM hogI, merI rAya meM kahate to mujhe z2arA bhI Apatti na hotii| usI samaya nahIM hai| dikhA detaa| magara aba to muhUrta bhI niyata ho gayA, dInAnAtha -- "eka bAra phira soca liijie|" barAta bhI A gaI, sArA prabandha ho gyaa| isa samaya tIna surajanamala--"beTA ! kyA bAvaloM kI-sI bAteM karate baje haiM, aATha baje byAha hai| aba kyA ho sakatA ho ? z2arA apane Apako merI sthiti meM rakhakara dekho hai ? mAna lo, maiMne tumheM lar3akI dikhA dI aura tumane use aura phira batAyo / agara tumhArI bahana kA byAha ho to asvIkAra kara diyA to kyA byAha ruka jAyagA ? tuma tuma kyA karo ?" kahoge, isameM haja hI kyA hai / tumhAre / dInAnAtha-"maiM to dikhA duuN|" lie na hogA, hamArI to nAka kaTa jaaygii| surajanamala--"zAyada isakA yaha isalie yaha bacapana chor3o aura cupacApa kAraNa ho ki maiM usa kAleja meM nahIM par3hA, janavAse ko lauTa jaao|" jahA~ tuma par3he ho / mujhe duniyA kA bhI magara dInAnAtha para isa bAta kA z2arA mu~ha rakhanA par3atA hai|" bhI prabhAva na par3A, rukhAI se bolA dInAnAtha-"taba bahuta acchA maiM ! bhI Apako aMdhakAra meM nahIM rakhanA caahtaa| maiMne nizcaya kara liyA hai ki cAhe idhara kI duniyA ekAeka uSA devI apanI kusI se uThakara khar3I ho gaI aura bolI-"magara mujhe tuma pasanda nahIM ho|"
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] kalayuga nahIM karayuga hai yaha ! 221 udhara ho jAya, maiM lar3akI ko dekhe binA byAha nahIM kruuNgaa|" dInAnAtha ne javAba diyA-- "mujhe lar3akI pasanda hai|" surajanamala kI diyaa| Aja unake AtmasammAna meM apane pA~va para khar3e A~khoM ke Age hone kA bala na thaa| Aja unake sAmane unakA apamAna a~dherA chA gyaa| khar3A unheM lalakAra rahA thaa| isa a~dhere se ekAeka unheM eka rastA sUjha gayA / bole- "to eka bAhara nikalane kA koI rastA na thaa| socate the, kAma kro| tumhAre pitA jI madhyastha rhe| ve jo kucha isa chokare ne burI jagaha gherA hai| koI dUsarA hotA to kaha deMge, mujhe maMjUra hogaa|" kAna pakar3a kara bAhara nikAla dete, magara aAja-ve beTI ke magara dInAnAtha ne bhI vilAyata kA pAnI piyA thA, kAraNa vaha suna rahe the jo Aja taka kabhI nahIM sunA thaa| bhA~pa gayA ki buDDhe buDDhe eka tarafa ho jAyeMge, merA dA~va re aura beTI meM Aja unheM pahalI bAra bheda dikhAI na clegaa| usane apanI TopI para hAtha pherate hue kahA
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 sarasvatI "isa mAmale meM maiM kisI ko bhI madhyastha nahIM mAnatA / " aba cAroM ora nirAzA thI / DUbate ne tinake kA sahArA liyA thA / vaha tinakA bhI TUTa gyaa| aba kyA kareM ? isa samaya agara koI unakA hRdaya cIrakara dekhatA to vahA~ use eka AvAz2a sunAI detI - 'bhagavAn kisI ko beTI na de / ' kone kone meM phaila ye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat dama ke dama meM yaha qhabara ghara 1 gaI / byAha ke dina the, dUra naz2adIka ke sAre sambandhI hue the / unako eka zozA mila gayA, cAroM tarafa kAnAphUsiyA~ hone lagIM / dhaniyoM ke sage-sambandhI unakI badanAmI se jitanA qhuza hote haiM, utanA duzmana qhuza nahIM hote / kisI meM mu~ha se bolane kA sAhasa na thA, magara mana meM sabhI qhuza ho rahe the ki calo acchA huA / cAra paise pAkara isakI khoM meM carbI chA gaI thI, aba hoza ThikAne A jAyeMge / udhara uSAdevI zarma se marI jA rahI thI, magara kucha kara na sakatI thI / hindU gharoM meM kaoNrI kanyA ke lie aise mAmaloM meM mu~ha kholanA pApa se kama nhiiN| dekhatI thI ki mere kAraNa bApa kA sira nIce jhukA jA rahA hai, para dama na mAra sakatI thii| dila hI dila meM kur3hatI thI aura cupake cupake rotI thI / itane meM usakI mA jamanA ne Akara bhare hue svara meM kahA--"tujhe terA bApa bulA rahA hai| " uSAdevI ne mA se koI savAla na kiyA aura A~sU poMchakara bApa ke DrAiGgarUma kI tarafa calI / DrAiGgarUma ke daravAz2e para usake pA~va z2arA ruke / magara dUsare kSaNa meM usane apanA mana dRr3ha kara liyA aura andara calI gaI / vahA~ usake bApa ke atirikta eka aura sAhaba bhI baiThe the / uSAdevI ne usakI tarafa A~kha uThAkara bhI na dekhA aura bApa ke pAsa jAkara khar3I ho gii| surajanamala ne kahA - "beTI ! baiTha jaao| apane hI par3hatI rahI haiM ?" zrAdamI haiM / " uSAdevI ne sira na uThAyA aura eka kursI para baiTha gaI; magara isa hAla meM ki use tana-badana kI sudha na thI / dInAnAtha ne dekhA ki lar3akI zakla-sUrata kI burI nahIM hai / aura burI kyA, qhUbasUrata hai| balki khUbasUratI ke bAre meM usakI jo dhAraNA thI, uSAdevI usase bhI bar3ha-car3hakara thI / dInAnAtha kucha dera usakI tarafa dekhatA rahA; ThIka [ bhAga 38 aise hI, jaise hama kisI vastu ko qharIdane se pahale dekhate haiN| isake bAda dhIre se bolA- "Apane a~garez2I bhI par3hI hai kyA ?" upAdevI mUrkhA na thI, sunate hI samajha gaI ki yahI merA bhAvI pati hai / magara vaha kyA kare ? usakI bAta kA kyA javAba de ? mu~ha meM jIbha thI, jIbha meM bolane kI zakti na thI / vaha jisa taraha baiThI thI, usI taraha baiThI rahI, balki z2arA aura bhI dabaka gii| dInAnAtha ne surajanamala kI tarafa dekhA / surajanamala bole - "beTI ! tumase pUchate haiN| javAba do / " upAdevI ne bar3e saMkoca se aura sikur3akara javAba diyA -- "par3hI hai / " dInAnAtha ne idhara-udhara dekhA aura lapakakara mez2a se usa tArIqha kA akhabAra uThA liyaa| isake bAda uSAdevI ke pAsa jAkara bolA- "z2arA par3ho to" / yaha kahakara usane aqhabAra uSAdevI ke hAtha meM de diyA, aura eka noTa kI tarafa izArA karake svayaM patalUna kI jeba meM hAtha DAlakara kursI ke pIche khar3A ho gayA / uSAdevI ne thor3I dera ke lie socA, aura isake bAda sArA noTa para fara par3hakara sunA diyA / dInAnAtha kI A~kheM camakane lgiiN| usakI apanI bahana bhI a~garejI par3hatI thI, magara usameM to yaha pravAha na thA / cAra zabda par3hatI thI aura rukatI thI, phira z2ora lagAtI thI aura phira ruka jAtI thI, jaise bailagAr3I daladala se nikalane kA yatna kara rahI ho / aura phira usakA uccAraNa kitanA bhaddA thA ! magara uSA isa pAnI kI machalI thii| aisA mAlUma hotA thA, jaise yaha usakI mAtR-bhASA hai / dInAnAtha santuSTa ho gayA aura surajanamala kI tarafa dekhakara bolA- " inakA uccAraNa bar3A sAfa hai ! kisase surajanamala - "eka yeorapIya aurata mila gaI thI / " dInAnAtha - "basa basa basa !! agara kisI hindustAnI se par3hatIM to yaha bAta kabhI na paidA hotI / inakA uccAraNa bilakula a~garez2oM kA sA hai / inheM parde meM biThAkara kahie, bole / bAhara koI a~garez2a khar3A ho / sAfa dhokhA khA jAyagA / use z2arA sandeha na hogA ki koI hindustAnI lar3akI bola rahI hai|" www.umaragyanbhandar.com
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] kalayuga nahIM karayuga hai yaha ! 223 surajanamala para nazA-sA chA gyaa| samajhe, parIkSA aura isake bAda tumheM apanA phaisalA sunaayeN| aura merA samApta ho gii| itane meM dInAnAtha ne dUsarA savAla kara phaisalA yaha hai ki maiM tumhAre sAtha kadApi byAha nahIM kara diyA- "inhoMne kucha gAnA bhI sIkhA hai ?" sktii|" surajanamala-"jI haaN|" surajanamala dInAnAtha ko nIcA dikhAnA cAhate the, dInAnAtha-"to kahie, kucha sunA deN|" magara unameM yaha sAhasa na thaa| uSAdevI ke vIra-bhAva ko surajanamala kA khUna kholane lagA, magara kucha kara na dekhakara unakA hRdaya-kamala khila utthaa| byAha na hogA sakate the| krodha ko andara hI andara pI gaye aura ThaMDI to kyA hogA, duniyA kyA kahegI aura ve usakA kyA Aha bharakara beTI se bole--"kucha sunA do / " javAba deMge? isa samaya inameM eka bAta bhI unake sAmane __ aura dUsare kSaNa meM uSA kI aMguliyA~ bAjA bajA rahI na thii| unake sAmane kevala eka bAta thii| jisane merA thIM, usakI tAne kamare meM gUMja rahI thIM aura dInAnAtha apamAna kiyA hai, merI beTI ne usake muMha para tamAcA qhuzI aura acaraja se jhUma rahA thaa| magara surajanamala mAra diyaa| isane merA badalA le liyaa| yaha bhI kyA aAntarika vedanA se mare jA rahe the, bAhara unakI mahamAna yAda karegA? striyA~ unakI nirlajjatA para khuza ho hokara afasosa kara dInAnAtha pAnI pAnI huaA jA rahA thaa| magara cupa rahI thIM aura kalajuga ko gAliyA~ de rahI thiiN| rahane se zarma ghaTatI na thI, bar3hatI thii| vaha khisiyAnA __ saMgIta kI samApti para dInAnAtha ne sigareTa-kesa se hokara bolA-"aApane to mujhe parIkSA ke binA hI fela sigareTa nikAlA aura use sulagAne ke lie diyAsalAI kara diyaa|" jalAte hue bolA-'vAnDarafala (aAzcaryajanaka) " ___uSAdevI ne aura bhI z2ora se kahA- "mujhe tumhArI - surajanamala ne upekSA-bhAva se kahA-"koI aura bAta parIkSA karane kI AvazyakatA hI kyA hai ? maiM itanA pUchanI ho to vaha bhI pUcha lo|" ___ samajha gaI hU~ ki mere aura tumhAre vicAra isa duniyA meM uSAdevI kA maha lAja se lAla ho gayA aura kAna kabhI na mileNge| maiM solahoM Ane hindustAnI hU~, tuma jalane lge| solahoM Ane videzI ho / maiM byAha ko aAtmika sambandha dInAnAtha ne sigareTa sulagAkara diyAsalAI ko hAtha mAnatI hU~, jo mauta ke bAda bhI nahIM ttuutttaa| tumhAre ke jhaTake se bujhAte hae javAba diyA-.-"aura koI bAta samIpa merA sabase bar3A gaNa hI yaha hai ki merA raMga sAfa nhiiN| mujhe lar3akI pasanda hai|" hai aura mere gale meM loca hai| lekina kala ko yadi mujhe surajanamala kI jAna meM jAna aaii| cecaka nikala Aye yA kisI anya roga se merA galA qharAba ho jAya to tumhArI A~kheM mujhe dekhanA bhI svIkAra ekAeka uSAdevI apanI kursI se uThakara khar3I ho na kreNgii| tuma kahate ho, maiMne tumhArI parIkSA nahIM kI, gaI aura dInAnAtha kI tarafa dekhakara dhIre se magara nizca- maiM kahatI hU~, maiMne tumheM do bAtoM se tola liyA hai| yAtmaka rUpa meM bolI--"magara mujhe tuma pasanda nahIM ho|" jisakI pasanda aisI aolI aura kaccI buniyAdoM para khar3I ___ dInAnAtha ke lie eka-eka zabda bandUka kI eka-eka ho usakA kyA vizvAsa ? tumameM kitAbI yogyatA hogI, golI se kama na thaa| mu~ha kA sigareTa mu~ha meM hI raha gyaa| magara tumameM manuSyatva nahIM hai / mere bAbU jI Aja se tumhAre magara pUrva isake ki vaha kucha bole yA surajanamala kucha bhI sambandhI the / tumane isakI z2arA paravA nahIM kii| unake kaheM, uSA ne phira se kahanA zurU kara diyA -- dila para churiyA~ cala rahI thIM aura tuma apanI jIta para "agara tuma lar3akoM ko yaha adhikAra hai ki byAha se phUle na samAte the| tumheM kevala apanA qhayAla hai| dUsare pahale lar3akI ko dekho, usakI parIkSA karo aura isake kA apamAna hotA hai to huA kre| z2arA soco, agara bAda apanA phaisalA sunAyo to hama lar3akiyoM ko bhI yaha yahI sulUka maiM tumhAre pitA jI ke sAtha karatI to tumhArA adhikAra prApta honA cAhie ki tumheM dekheM, tumheM parakheM, kyA hAla hotA ? A~khoM se Aga barasane lagatI, lahU Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 sarasvatI [bhAga 38 khaulane lagatA, ajaba nahIM mujhe ghara se nikAlane para bhI bAhara nikalA taba z2amIna-AsamAna ghUma rahe the, aura utArU ho jaate| aise svArthI, anyAya-priya, taMga-dila duniyA meM kahIM bhI prakAza na thaa| puruSa ke sAtha jo strI apanA jIvana bA~dha le usase bar3I aMdhI kauna hogI ?" yaha kahate kahate uSA bAhara nikala gii| magara mA ko beTI kI isa behayAI para z2ahara car3ha dInAnAtha kA z2arA-sA mu~ha nikala AyA / socatA thA, gayA / rotI huI usake kamare meM jAkara bolI-"tUne merI kyA karU~, kyA khuuN| uSAdevI kI nyAya-saMgata aura nAka kATa DAlI / maiM kahIM maha dikhAne lAyaka nahIM rhii| yukti-pUrNa bAtoM kA usake pAsa koI javAba na thaa| cupa- lar3ake ne do bAteM pUcha lI to kauna-sA andhera ho gayA ? cApa apane pA~va kI tarafa dekhatA thA aura apanI adUra- javAba detI aura calI aatii| aba jaba barAta lauTa darzitA para pachatAtA thaa| magara aba pachatAne se kucha jAyagI aura ghara-ghara meM hamArI bAteM hone lageMgI taba hamAre banatA na thaa| udhara surajanamala kI A~kheM jIta kI kula kA nAma rozana ho jAyagA ! jisa lar3akI kI barAta rozanI se jagamagA rahI thiiN| ve socate the, aise nAlAyaqa lauTa jAya usa lar3akI kA mara jAnA bhalA / " ke sAtha jitanI bhI ho, kama hai| aba baccA jI ko zikSA uSA dIvAra ke sAtha lagI khar3I thI, magara kucha mila jaaygii| ve duniyA aura duniyA kI z2abAna se bahuta bolatI na thii| cupacApa mA kI tarapha dekhatI thI aura Darate the, magara isa samaya unheM isakA z2arA bhI bhaya na thaa| sira jhukAkara raha jAtI thii| kucha dera pahale dInAnAtha kA roSa unake lie daivI prakopa itane meM surajanamala ne Akara uSA ko gale se lagA thA, isa samaya unheM usakI z2arA bhI paravA na thii| zrAja liyA aura jamanA kI tarafa agni-pUrNa dRSTi se dekhakara unake sAmane Atma-sammAna aura nirbhayatA kA nayA rastA bole-"khabaradAra ! agara merI beTI se kisI ne kucha khula gayA thA, Aja unakI duniyA badala gaI thI, Aja kahA to| isane vahI kiyA hai, jo naye yuga kI vIra purAne juga ne naye juga meM A~kheM khola lI thiiN| kanyAoM ko karanA cAhie, aura jo karane kA hamameM surajanamala uTha kara dhIre-dhIre dInAnAtha ke pAsa sAmarthya nhiiN| magara hama usakI prazaMsA bhI na kara sakeM gaye aura mu~ha banAkara bole-"mujhe bar3A afasosa hai, to yaha DUba marane kI bAta hogii| bAkI raha gayA savAla magara maiM kucha kara nahIM sktaa| jaba lar3akI hI na mAne to isake byAha kA / isakI mujhe z2arA bhI cintA nhiiN| merI koI kyA kare ?" beTI ke lie vara bahuta mila jaayeNge| acche se acchA dInAnAtha kI rahI-sahI aAzA bhI jAtI rhii| samajha lar3akA cunuuNgaa|" gayA, jo honA thA, ho cukaa| thor3I dera bAda jaba vaha yaha kahate kahate unhoMne uSA kA mAthA cUma liyaa| antIta (mahAkavi zeksapiyara kI eka kavitA) ___ anuvAdaka, zrIyuta 'dvirepha' haTA le aba ye cira mRdu hAsa liye the virati-zapatha ke zvAsa / para phira mere priya antaratama, uSAloka sama caJcala citavana, le A le aa| nava prabhAta kI pravaMcanA bana / amara prema ke divya kusuma jo vRthA chipe haiM, vRthA chipe haiM ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ yorapa ke upaniveza lekhaka, zrIyuta rAmasvarUpa vyAsa yorapa meM yuddhAgni bhar3akAnevAle kAraNoM meM eka usake upanivezoM kA prazna bhI hai| yadi yaha prazna hala na huA to yuddha avazyambhAvI hai| isa lekha meM lekhaka mahodaya ne isa prazna para acchA prakAza DAlA hai| R eaRem chalI zatAbdI kA itihAsa yorapa ke veza prApta karane kI thii| para inheM kucha nahIM ke barAbara hI sAmrAjyavAda ke prasAra kA itihAsa mila skaa| taba se ye donoM rASTra-saMgha se aprasanna-se hI rhe| hai| yoM to amarIkA kA patA laganA parantu prArambha meM inheM aAzA thI ki zAyada bAda meM inakI HC aura bhArata kA jala-mArga DhU~r3hane yaha icchA pUrI kara inake sAtha nyAya ho aura dUsare sAmrAjyaIS kA prayatna hI isakA zrIgaNeza kahA vAdI dezoM kI taraha ye bhI upanivezoM ke adhipati bana jA sakatA hai, para usa samaya saMsAra sake / para jaba mahAyuddha ke bAda kaI varSoM taka inheM koI ke saba deza yorapavAsiyoM ke lie khule the| upanivezoM ke upaniveza na mila sakA taba phira inhoMne apanI-sI karane hathiyAne kI hor3a meM sarvaprathama frAMsa aura iMglaiMDa kA saMgharSa kI tthaanii| huA aura phalasvarUpa aAja saMsAra ke nakze kA sabase Adhunika vyApAra, pU~jIvAda tathA yaMtravAda ke lie adhika bhAga lAla raMgA huA hai / bhAratavarSa tathA amarIkA upaniveza aAvazyaka haiN| pU~jIvAda ke prasAra tathA yaMtroM meM donoM jagaha a~garez2oM kI vijaya huI aura taba se sabase se banI huI vastuoM ko khapAne ke lie bAz2Ara kI adhika upaniveza inake prAdhipatya meM A gye| AvazyakatA par3atI hai| binA bAz2Ara ke yaMtroM se banI huI phrAMsa aura iMglaiMDa ke padacihnoM para yorapa ke dUsare asaMkhya vastue~ kisa prakAra bika sakeMgI aura una pU~jIrASTroM ne calanA prArambha kiyA aura aphrIkA ko yorapa kI patiyoM ko kisa prakAra lAbha hogA jinakI pU~jI kArakhAnoM zveta jAtiyoM ne Tukar3e Tukar3e kara Apasa meM bA~Ta liyaa| meM lagI hai ? sAtha hI sAtha ina kArakhAnoM meM sAmAna banAne usameM iMglaiMDa aura phrAMsa ke atirikta jarmanI, hAleDa, ke lie kacce mAla kI AvazyakatA bhI hotI hai aura yadi belajiyama, purtagAla ina sabake upaniveza the aura aba bhI yaha apane sAmrAjya ke kisI hisse se hI mila sake to jarmanI ko chor3akara sabake haiN| sastA mila sakegA aura sAtha hI isake milane na milane gata mahAyuddha eka prakAra se usI sAmrAjya-prApti kI ke bAre meM koI sandeha bhI na rhegaa| pratiyogitA kA phala kahA jA sakatA hai jo usa samaya jApAna, jarmanI tathA iTalI, ye tInoM hI pU~jIpati, yorapa kI bhinna bhinna jAtiyoM ke bIca meM cala rahI thii| sAmrAjyavAdI, audyogika rASTra haiM / ina tInoM ko bhI apanI mahAyuddha ke bAda bhI yaha upaniveza-sambandhI samasyA sulajha audyogika AvazyakatAoM kI pUrti ke lie, pakke mAla nahIM sakI, barana ulaTA adhika bhISaNa ho gii| bAraselIz2a kI khapata ke lie, upaniveza caahie| para aba to na kI sandhi kI 119vIM dhArA ke anusAra jarmanI ko apane koI dUsarA mahAdvIpa hI bA~Tane ko baca rahA hai aura na saMsAra saba videzI upaniveza mitrarASTroM ke havAle kara dene pdd'e| kA koI dUsarA bhAga jo kisI yorapIya rASTra ke adhikAra aura ye upaniveza mitra-rASTroM ne rASTra saMgha kI dekha-rekha ke yA saMrakSaNa meM na ho| hA~, abIsIniyA svataMtra raha gayA nAma para Apasa meM bA~Ta liye / jarmanI se usake upaniveza thA, so iTalI ne use hathiyA liyaa| jApAna maMcUriyA hI nahIM china gaye, barana usa para yaha doSa bhI lagAyA gayA ko jItakara maMgoliyA ko bhI usameM milAnA cAhatA ki jarmana loga upanivezoM kA prabandha karane meM ayogya hai| aura jarmanI bhI apane upaniveza phira se vApasa pramANita hue haiM / idhara mitra rASTroM meM jApAna aura iTalo mAMga rahA hai| aise the jinakI icchA dUsare yorapIya rASTroM kI taraha upani- kaccA mAla de sakanA tathA taiyAra mAla ke lie bAz2Ara 225 Shree Sudharmani Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 sarasvatI [bhAga 38 bana sakanA hI arthazAstra kI dRSTi se upanivezoM kA asalI kucha aisA hI hai / phrAMsa ko apane upanivezoM meM lagAye mahattva hai / para inake atirikta ye isalie bhI upayogI hue dhana ke badale dUsare dezoM meM lagAye hue dhana kI apekSA ho sakate haiM ki praudyogika rASTra apanI bar3hatI huI jana-saMkhyA bahuta kama naphA milatA hai| adhika se adhika iTalI ko tathA bekAroM ko vahA~ basA sake / Arthika dRSTi se bhI yaha upanivezoM se sAre vyApAra para 5 pratizata se adhika nafA prazna kama mahattvapUrNa nahIM hai / isa samaya jApAna ke lie nahIM hone kA, jo sArA vyApAra lagabhaga 20,00,00,000 yaha jIvana-maraNa kA prazna ho rahA hai| lIrA vArSika kA hai| aura isake lie iTalI ko kyA isa dRSTikoNa se iTalI kA abIsIniyA ko prativarSa 50,00,00,000* lIrA vahA~ ke rAjya prabandha meM vijaya karane kA prayatna karanA ThIka hai ? sabase pahale abhI vyaya karanA par3atA hai| ina bAtoM ko dhyAna meM rakhate hue taka abIsIniyA ke khanija dhana kA kucha ThIka patA nahIM iTalI ko abIsIniyA para apanA Adhipatya jamA lene se laga sakA hai| sivA khetI se paidA honevAle sAmAna ke yaha lAbha ke badale hAni kI adhika AzaMkA hai| nahIM kahA jA sakatA hai ki abIsIniyA kitanA kaccA iTalI kI bar3hatI huI jana-saMkhyA ke lie abIsIniyA mAla de skegaa| kisI bhI iTeliyana sAmrAjyavAdI ke basane kA upayukta sthAna ho sakegA. isameM bhI sandeha hai| lie usa vastu kA batAnA kaThina hogA jise iTalI abI- aba taka erITrIyA aura somAlIleMDa meM milAkara 10,000sIniyA kI apekSA dUsarI jagaha thor3e mUlya para na qharIda se adhika iTeliyana nahIM pahu~ce haiN| libiyA meM karIba sakatA ho / musolinI ne 4,00,00,00,000 lIrA lar3AI 30,000 iTeliyana haiN| erITrIyA ke samAna hI jalavAyu ke lie rakkhA thaa| yadi mAna bhI liyA jAya ki iTalI abIsIniyA kA bhI hai, para jaba abhI isI meM adhika iTene abIsIniyA ko itanA dhana vyaya kara jIta liyA liyana basa sakate haiM, ve abIsIniyA meM kyoMkara basa skeNge| hai to kyA iTalI kA sainika kharca itane se hI yaha bhI spaSTa hai ki iTalI khule bAz2Ara meM apanI AvazyakasamApta ho jAyagA / eka dUsare sAmrAjyavAdI rASTra phrAMsa tAoM kI pUrti kara sakatA hai aura usakI adhika jana-saMkhyA ke anubhava para se dekhA jAya to yaha kharca baDhatA hI ke lie bhI jise usane jAna kara baDhAyA hai, dkssinnjaaygaa| morakko kI vijaya ke bAda phrAMsa kA vahA~ amarIkA tathA dUsare dezoM meM adhika upayukta sthAna mila kA sainika kharca 13,30,00,000 phrAMka se baDhakara sakatA hai| 88,60,00,000 phrAMka ho gayA hai| isase yaha siddha hotA hai isalie Arthika dRSTi se to abIsIniyA ke jIta ki kisI upaniveza ko jIta lene ke bAda bhI usake Upara lene kA koI bar3A mahattva nahIM hai / hA~, rAjanaitika dRSTi se utanA yA usase bhI adhika vyaya use adhikAra meM rakhane musolinI bhale hI apane sabhyatA-pracAra ke nAma para ke lie karanA par3atA hai| sAmrAjyalipsA ko ThIka samajhatA ho| kucha logoM kA mata itane vyaya ke bAda iTalI ko usase kitanA vyApArika hai ki iTalI kI aAntarika Arthika dazA para se dezavAsiyoM lAbha sambhava hai ? erITrIyA aura somAlIleDa se 1932 meM kA dhyAna haTAne ke lie tathA apanI zakti ko DAvA~Dola 5,67,00,000 lIrA ke mAla kA AyAta huA thA aura hote dekhakara musolinI ne isa kAma ko zurU kiyA / usI varSa saMsAra ke bhinna bhinna dezoM se saba AyAta aphrIkA meM jarmanI ke upaniveza saba milAkara 8,36,80,00,000 kA thaa| isa taraha yaha iTalI ke sAre 27,07,300 varga kilomITara the a aAyAta kA 1-2 pratizata hushraa| libiyA ke sivA iTalI lagabhaga 1,14,57,000 thii| usa samaya to jarmanI ko ina donoM upanivezoM ko karIba utanA hI pakkA mAla bhejatA sandhi kI zatoM ko mAnakara inase hAtha dhonA par3A, para hai, jitanA unase pAtA hai| aba phira usane upaniveza vApasa mAMganA zurU kiyA hai| yadi dekhA jAya to upanivezoM se vyApArika lAbha tathA pU~jI lagAne se jo iTalI ko lAbha hogA vaha zAyada kucha * 1935-36 ke bajaTa meM yaha 48,20,00,000 bhI na ho, kyoMki phrAMsa kA bhI anubhava isa viSaya meM lIrA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 / - yorapa ke upaniveza 227 dhIre dhIre jarmanI ne apanI sthiti pakkI kara lI hai aura sambhavataH vaha use prApta karake hI chor3egA, cAhe use pichale cAra-pAMca varSoM ke andara to hiTalara ne sabako yaha isake lie kitanA hI mUlya kyoM na cukAnA pdd'e| dikhA diyA hai ki vaha kisI bAta meM dUsare yorapIya rASTra yaha prazna dhIre dhIre aba itanA gambhIra ho calA hai se pIche na rhegaa| vaha 'saba bAtoM meM samAnatA kA adhikAra ki upaniveza rakhanevAle sAmrAjyavAdI rASTra aura pradhAnataH mA~gatA hai| pahale jarmanI ne apanI senA ko susaMgaThita iMgleMDa ko isa samasyA ke sulajhAne kI fikra ho gaI hai| karake vAraselIz2a kI sandhi kI usa dhArA ko ThukarA diyA sitambara 1935 kI rASTra-saMgha kI esembalI kI baiThaka meM jisake dvArA usa para adhika senA aura vAyuyAna rakhane sara semyuala hora ne jo usa samaya para-rASTra-saciva the, para pratibandha lage hue the| kahA thA ki una dezoM ko bhI kaccA mAla lene meM suvidhA ___ iTalIvAloM kI taraha jarmana logoM ko bhI apanI dI jAya jinake pAsa upaniveza nahIM haiN| saca to yaha hai zrAvazyakatA kI pUrti ke lie upaniveza cAhie / nAz2I- ki upanivezoM kI samasyA bar3I vikaTa hotI jA rahI hai| pArTI ke progrAma meM isakA tIsarA nambara hai| isake pahale yA to iTalI aura jarmanI ko upaniveza diye jAya~ yA phira presIDeMTa hiMDanabarga ne bhI kahA thA-"binA upanivezoM ke ve bala dvArA roke jAya~ / para yaha itanA AsAna nahIM hai| kacce mAla ke milane kI koI pakkI bAta nahIM ho sakatI, briTena ko apane phaile hue upanivezoM kI rakSA karane meM binA kacce mAla ke udyoga-dhandhe nahIM cala sakate aura kaThinatA mAlUma hotI hai| Daca-sarakAra ne jAvA ke udyoga-dhandhoM ke binA kAma nahIM mila sakatA, isalie pahAr3oM meM kile banAye haiM, jisase hamale ke samaya unameM jarmanI ko upanivezoM kI AvazyakatA hai|" jAkara apanI rakSA kI jA ske| AsTreliyA ke logoM ko _isake uttara meM kucha rASTroM kI tarafa se yaha kahA gayA bhI apanI kama jana-saMkhyA ke kAraNa apanI rakSA kI fikra thA ki jarmanI tathA aura dUsare binA upanivezavAle rASTra par3I huI hai| purtagAla ke aphrIkana upaniveza isa dazA meMDaTarI dezoM kA kaccA mAla le sakate haiM, jo isa meM haiM ki yadi koI hamalA kara de to unakI rakSA karanI samaya rASTra saMgha kI dekha-bhAla meM haiM / para jarmanI ke netA kaThina ho jAya aura purtagAla ko isameM sandeha ho rahA hai kahate haiM ki unheM jarmanI ke lie kaccA mAla usI ki 275 varSa purAnI sandhi ke anusAra iMgleMDa unakI rakSA deza se cAhie. jahA~ usakA sikkA calatA ho / meMDeTarI meM usakI sahAyatA kara bhI skegaa| belajiyama kI bhI dezoM ke mAla ke lie to use videzI mudrA meM mUlya karIba karIba yahI avasthA hai / kevala phrAMsa ko isa viSaya cukAnA hogaa| meM koI bhArI cintA nahIM hai| usane apane upanivezoM meM jarmana rASTra ke adhika logoM ko bhI bAhara basAne apanI sahAyatA ke lie acchI senA taiyAra kara lI hai| ke sambandha meM unakA kahanA hai ki ve phira jarmana-jAti aisI avasthA meM do-tIna sainika rASTroM kA binA upanivezoM se bilakula alaga ho jaayNge| isake atirikta kucha ke honA bar3A bhayAnaka ho sakatA hai| logoM kA vicAra hai ki una upanivezoM meM adhika loga yaha prazna kA eka hI pahalU hai / ve Adi-nivAsI jo nahIM basa sakate / para jarmanI ke netA kahate haiM ki una zurU se ina dezoM meM basate cale Aye haiM aura jinheM sabhya rASTroM ke lie bhale hI una upanivezoM kA mUlya na ho banAne kA ThekA yorapa kI zveta jAtiyoM ne liyA hai, kaba jinake pAsa kAfI se z2yAdA upaniveza haiM, para jarmanI ke taka isa dazA meM rahate cale jAyeMge ? mitra aura laMkA ko to ve upaniveza aAvazyaka haiM aura ve vahA~ logoM eka prakAra se svatantratA mila hI gaI hai aura zAyada bhArata ko basAkara unheM khUba zrAbAda tathA rahane yogya banAne kA ko bhI aupanivezika svarAjya mila jAya / cIna apanI prayatna kreNge| para isase bhI adhika mahattva kI bAta to yaha nidrA se jAgakara saMgaThita hone kA prayatna kara rahA hai| hogI ki upaniveza mila jAne para jarmanI dUsare rASTroM ke isI prakAra kisI dina aphrIkAvAsI bhI apanI svataMtratA samAna ho skegaa| yorapIya rASTroM meM samAnatA kA adhikAra mA~geMge / ve hamezA zveta jAtiyoM ke gulAma hai prApta karane ke lie jarmanI burI taraha tulA huA hai aura pasanda nahIM kreNge| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 * aura usameM se yuddha ke kAraNa na paidA hoN| DikTeTaroM ko cAhe upanivezoM kA prazna kisI prakAra hala ho, apane sthAna ko dRr3ha rakhane ke lie bhI yaha Avazyaka hai samajhaute se yA yuddha-dvArA, isakA nikaTa bhaviSya meM sulajhanA ki ve deza ke naujavAnoM ko 'kucha' karane kA maukA deN| Avazyaka hai| isake sulajhane se antarrASTrIya samasyA yorapa meM yuddha kI cunautI eka-dUsare rASTra ko denA AsAna bhI avazya kucha na kucha sulajha jaaygii| para hameM isase nahIM hai / sabhI rASTra pUrI taiyArI kiye baiThe haiM, isalie vahI sambandhita eka prazna para vicAra karanA pdd'egaa| maukA dekhakara cher3a-chAr3a karate haiM jahA~ dUsarA pakSa adhika hamane dekhA hai ki iTalI ke lie abIsIniyA koI nirbala hotA hai| iTalI-abIsIniyA kA yuddha isa bAta kA bahuta bar3e Arthika mahattva kA nahIM ho sakatA aura yahI jItA-jAgatA udAharaNa hai| jarmanI ko upanivezoM kI mA~ga ke bAre meM kahA jA sakatA . phira bhI zAyada samajhaute-dvArA phaisalA ho jAne se hai| Arthika prazna binA pazubala ke bhI hala ho sakate haiN| yuddha kI Aga kucha dina aura bhar3akane se ruka jAya aura yahA~ to hameM pradhAnataH iTalI aura jarmanI kI manovRtti kA nAhaka becAre kAle logoM kA jo isameM gehU~ ke sAtha dhuna avalokana karanA hai| hiTalara aura musolinI mahAyuddha kI taraha pisa jAya~ge khUna bahane se baca jAya / sambhavataH ke bAda kI bhayaMkara paristhitiyoM se fAyadA uThA kara do iMgleMDa isa viSaya meM kucha na kucha avazya karegA, kyoMki vizAla rASTroM ke kartA-dhartA bana baiThe haiN| yaha pradhAnataH vaha isa khatare ko acchI taraha samajhe hue hai aura itane unhoMne logoM ke hRdaya meM bhaya kA saMcAra kara tathA sainika vizAla sAmrAjya ko liye hue hai| binA kisI samajhaute vRtti kA poSaNa karake kiyA hai| isake sAtha hI yaha sambhava ke vaha sukha kI nIMda na so skegaa| nahIM ki kisI deza meM sainika vRtti ko khUba posA jAya kavi ke prati zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla, ema0 e0 kavi ! pAgala tuma madhuzAlA meM, kintu tumhAre ura meM jAgRta, maiM pAgala tava pAgalapana para / ___dayA nahIM kavi ! pala bhara / matavAle ho madhuzAlA kI, surApAna to tumheM suhAve, mastAnI madirA meM, cira jIvo matavAle ! dhyAna nahIM jAtA kiMcit bhI, hama to masta isI roTI meM, dukhiyoM ke krandana pr| zrama misa rakta bhaakr| kaviyoM kA mAnasa to komala, __* "roTI kA rAga" jisameM se yaha kavitA lI gaI dravIbhUta hotA hai, hai, zIghra hI prakAzita hogaa| . . AANGLA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ Atma-carita ka~vara sAhaba kI jo sAhityika lekha-mAlA 'sarasvatI' meM chapatI AI hai usakA yaha 'Atma-carita'-zIrSaka lekha antima lekha hai| AzA hai, ApakA yaha lekha bhI pAThakoM ko rucikara pratIta hogaa| isameM Apane lekhaka, zrIyuta ku~vara rAjendrasiMha yaha batAyA hai ki Atma-carita kaise likhanA cAhie tathA vaha kitane mahattva kI vastu hai| kasA vana-carita likhanA koI mAmUlI ho yA kisI dUsare ke dvArA likhA gayA ho, mukhya uddeza yA kalA nahIM hai, aura Atma-carita yaha hai ki carita-nAyaka apane svAbhAvika svarUpa meM par3hane likhanA to lohe ke cane cabAnA vAloM ke sAmane aA jaay| yadi jIvana-carita meM kevala 4 hai| Atma-carita ke likhane kI usake guNoM kA hI ullekha kiyA jAyagA to zAyada Izvara LS prathA iMglaiMDa meM 18 vIM zatAbdI ke ko loga bhUla jAyeMge aura yadi usI taraha guNoM ko chipAanta ke kucha pahale prArambha huI thii| pahale dafa 'bATo- kara kevala avaguNoM kI hI sUcI de dI jAyagI to usameM bAyagrAfI' (svalikhita jIvana-carita) zabda kA prayoga aura zaitAna meM kyA farka raha jaaygaa| a~garez2I-bhASA meM san 1809 meM huA thaa| isake pahale dUsarI kaThinAI yaha hotI hai ki prAtma-carita meM choTI aise lekhoM ko 'jIvana-vRttAnta svayaM lekhaka-dvArA likhita', choTI ghaTanAoM kA ullekha chuTa jAtA hai| yaha nahIM hai 'smaraNa-lekha', 'jIvana-carita jise svayaM carita-nAyaka ne ki lekhaka unheM nahIM likhanA cAhatA hai, kintu kAraNa likhA ho', 'svayaM likhita itihAsa' ityAdi kahate the| yaha hotA hai ki usakI dRSTi meM una ghaTanAoM kA koI kevala 19vIM zatAbdI se yaha mAnA gayA ki itihAsa se mahattva nahIM hotaa| vAstava meM choTI hI ghaTanAoM se caritaisakA koI sambandha nahIM hai| aAtma-carita ke DhaMga para nAyaka ke asalI svarUpa ke pahacAnane meM sahAyatA milatI vahA~ san 731 meM kucha likhA gayA thA, aura phira san hai, jaise tinakA havA ke ruqha ko batalA detA hai| kisI ke . 1573 taka isa ora koI udyoga nahIM huaa| bhI jIvana meM saba bar3I hI ghaTanAyeM nahIM ghaTita hotI haiMAtma-carita ke likhane meM hara kadama para kaThinAiyoM choTI aura bar3I ghaTanAoM ke sammilita samUha kA hI nAma kA sAmanA karanA par3atA hai aura ve aisI kaThinAiyA~ nahIM jIvana hai| hA~, isa para avazya dhyAna rakhanA par3atA hai ki haiM jina para AsAnI se vijaya prApta ho ske| pahalA prazna aisI bAteM na likhI jAya jo mAmUlI se bhI mAmUlI hoN| ve to likhanevAle ke sAmane yaha hotA hai ki apane viSaya meM bAte zrAtma-carita meM sthAna pAne ke yogya nahIM haiM jinameM kyA likhe aura kyA chor3a de / manuSya guNoM aura avaguNoM svAbhAvikatA na ho| carita-nAyaka kI vaisI tasavIra honI kA sammizraNa hai / yaha asambhava hai ki kisI meM koI guNa cAhie jaisA vaha hai na ki jaisA Aja-kala kA phoTo hotA na ho yA kisI meM koI avaguNa na ho| yaha barka kA kathana hai ki sira ko tor3a-maror3a kara, ThuDDhI ko Age yA pIche hai ki 'kisI kI truTiyoM ke kAraNa usase jhagar3A karanA dabAkara, eka asvAbhAvika DhaMga kara diyA jAtA hai| Izvara kI zilpakalA para AkSepa karanA hai / ' sTIveMsana kI vaha phoTo kisI kA asalI phoTo nahIM kahalA sakatA hai / bhI eka kavitA kA aisA hI aAzaya hai| usane kahA hai dhobina dUtI eka nAyikA se kaha rahI hai-"zraucaka hI ki 'hama logoM meM jo bure se bure haiM unameM bhI itanI ha~si aAnana pheri bar3e bar3e nayanana tAni nihaaryo|" ise acchAiyA~ haiM aura jo hamameM acche se acche haiM unameM svAbhAvikatA kahate haiM | tabhI to nizAnA pUrA baiThA / yadi bhI itanI burAiyA~ haiM ki hamameM se kisI ke lie yaha jIvana-carita likhanevAlA svayaM carita-nAyaka hai to usake ucita nahIM hai ki anya sabhoM ke khilAfa kaheM / ' yadi kAmoM kI svAbhAvikatA use nahIM pratIta hotI hai aura yadi likhanevAlA apane guNoM kA ullekha kare to yaha kahA pratIta huI to svAbhAvikatA nahIM raha jaatii| uparyukta jAyagA ki AtmaprazaMsA kA gIta alApa rahA hai aura yadi pada para dhyAna dene se mAlUma hotA hai ki aucaka sira cupa ho jAya to tulA ekAMgI rahegI aura lekhana-kalA ghumAkara dekhane kI svAbhAvikatA datI ko pratIta huI aura doSa-yukta hogii| jIvana-carita kA cAhe vaha svalikhita yadi nAyikA ne yaha socakara sira ghumAyA hotA ki jo 229 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 sarasvatI [bhAga 38 idhara se jA rahA hai usa para socA huyA prabhAva par3e to dInhI, manasA vijaya vizva kaha kiinhiiN|" una dezoM meM svAbhAvikatA vidA ho gaI hotii| agara usase yaha na kahA jahA~ parde kI prathA nahIM hai, vahA~ vivAha ke pahalevAle gayA hotA ki usake aucaka sira ghumAkara dekhane kA kisI samaya ko aAnanda aura vilAsa kA samaya mAnate haiN| para yaha prabhAva par3A to use mAlUma bhI na hotA ki kyA eka kI ma~ganI hue bahuta dina ho gaye the| mitroM ne huA thaa| pUchA ki kaho, kaba zAdI hogii| usane uttara diyA ki ___ yahIM kaThinAiyoM kA anta nahIM ho jAtA hai| isakA yahI soca rahA hU~ ki abhI to yahA~ aAkara dila khuza kara nirNaya karanA kyA koI sahaja kAma hai ki jIvana kI kina letA hU~ aura zAdI ho jAne para kahA~ jAyA kruuNgaa| ina kina ghaTanAoM kA kisa taraha ullekha kiyA jaay| yA to vAkyoM se vahA~ ke samAja ke saMgaThana para a yaha ho jAyagA ki "nija kabitta kehi lAgana nIkA, sarasa par3atA hai| mAyakela phareDI (bijalI ke AviSkArakartA) hoya athavA ati phIkA" yA una ghaTanAoM kA z2ikra bhI ke eka jIvanacarita likhanevAle ko yaha bar3A dukha rahA nahIM hogA jo dUsaroM kI dRSTi meM mahattvapUrNa samajhI jA ki usake hAtha vaha masAlA na AyA jisase unake vaivAhika sakatI haiN| jIvana-carita eka taraha kA smaraNa-lekha hai, jIvana ke pUrvavAle samaya ke kisse gar3hane kA maukA miltaa| parantu isa taraha kA smaraNa-lekha nahIM hai ki "maiM mela-Trena jisa jIvanacarita meM aise kissoM yA rocaka ghaTanAoM kI se ghara vApasa gyaa| garmI bahuta thii| paMkhA aura qhasa kI kamI rahatI hai usakI janatA meM mAMga nahIM hotI hai| zAyada TaTTI hone para bhI pasInA nikala rahA thA aura maiM ghaMToM cita isI vajaha se eka a~garez2a lekhaka ne likhA hai ki satyatA par3A rhaa|" yaha kyA hai ? vAstava meM yaha kisI bhI dRSTi se kahIM adhika arddhasatyatA manohArI hotI hai| arddhasatyatA se kucha nahIM hai| aise smaraNa-lekhoM ke prakAzita hone se kI cATa jinameM hotI hai vahI pustakeM Aja-kala hAthoMhAtha kisI kA kyA lAbha ho sakatA hai----kisI aura kA lAbha bikatI haiM, aura jina pustakoM meM hRdayagata bhAva sacce aura to dUra rahA apanA hI kyA lAbha ho sakatA hai ? isa taraha sIdhI taraha se prakaTa kara diye gaye hote haiM ve pustakeM chApaneke lekha kA mUlya usa kAg2az2a ke mUlya se bhI kama hogA vAloM kI dRSTi se acchI bikanevAlI nahIM kahalAtI haiN| jisa para yaha likhA gayA hogaa| pratyeka Atma-carita jo kama se kama Atmacarita likhanevAloM ko apane patha se Atma-carita kahalA sakatA hai, itihAsa kA bhI kAma detA nahIM haTanA cAhie, yadyapi kucha logoM kA yaha mata hai ki hai| kama se kama yaha to patA cala hI jAyagA ki amuka "vaha na kaho jo tumheM kahanA hai, barana vaha kaho jo loga vyakti ke sAmane kaise dhArmika, sAmAjika aura rAjanaitika sunanA pasanda karate hoN|" prazna upasthita the aura una para usake kyA vicAra the| ina saba kaThinAiyoM ke hote hue bhI manuSya ko apanA yadi una vicAroM para lekhaka ne koI rAya nahIM prakaTa kI to Atmacarita likhanA caahie| yadi isake likhane meM eka bahuta bar3I kamI raha jaaygii| samaya badala rahA hai aura sAvadhAnI se kAma liyA jAya to logoM kA isase bar3A svabhAvata: usI ke sAtha dRSTikoNa badala rahA hai| nahIM to upakAra hotA hai-A~kheM khula jAtI haiN| "pahale se saceta bhAratavAsiyoM ko apane sambandha meM eka zabda bhI likhanA ho jAnA sazastra ho jAnA hai," jaisA ki a~garez2I meM eka nahIM pasanda thA aura usI kA kAraNa yaha hai ki hamAre kahAvata hai| nija jIvana vRttAnta kahane meM sAhityika kalA sAhitya kI vaha zAkhA apUrNa raha gaI hai jisakI pUrti kevala kI bar3I AvazyakatA nahIM hotii| yaha to bahuta acchA aAtma-caritoM se hI ho sakatI hai| hai hI ki sAhitya kA bhI svAda ho, parantu yadi na ho to apane sambandha ke kucha aise viSaya haiM jo apane likhane kucha harja bhI nahIM hai| kisI bhI cIz2a para vArniza karane se manoraMjaka nahIM hoMge, jaise vivAha / yadi tulasIdAsa jI se usakA prAkRtika raMga jAtA rahatA hai| yaha prAyaH dekhA kI lekhanI mahArAja rAmacandra ke hAtha meM hotI to zAyada gayA hai ki sIdhe aura sAde DhaMga se kahA hA anubhava ve yaha na likha pAte ki "kaMkaNa kiMkiNi nUpura dhuni suni, adhika prabhAvazAlI hotA hai| bAz2oM kA yaha kahanA hai ki kahata laSaNa soM rAma hRdaya guni / mAnahu madana duMdabhI Atmacarita manoraMjaka nahIM hote| bAta yaha hai ki jaisA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] Atma-carita 231 jisakA dRSTi-koNa hogA usako usI DhaMga kA sAhitya pasanda haiM vaha acchI taraha kaha ddaaleN| kisI lekhaka kA sarvottama hogA aura usI se usakA manoraMjana hogaa| 'manoraMjana' guNa yaha hai ki vaha aisI bhASA kA prayoga kare ki sunane yA una zabdoM meM se eka hai jisakA artha pratyeka manuSya apane par3hanevAloM ke lie yaha asambhava ho jAya ki vaha sivA icchAnukUla samajhatA hai / yadi eka cIz2a eka ko manoraMjaka una arthoM ke koI aura artha na lagA sakeM jo likhanevAle mAlUma hotI hai to usI se dUsare kA koI manoraMjana nahIM yA bolanevAle ke haiN| manuSya ke choTe se choTe kAma meM hotaa| Atmacarita kA kyA doSa hai ? yaha sambhava hai ki bhI usakI AtmA kI jhalaka dikhAI detI hai aura vahI usake likhane meM yogyatA se kAma na liyA gayA ho, mahattva- jhalaka Atmacarita kA AdhAra hai aura usI se caritapUrNa ghaTanAyeM chuTa gaI hoM, mAmUlI bAtoM kA savistara varNana nAyaka kA bhI patA calatA hai| bahuta AdamiyoM ko yadi ho gayA ho, svAbhAvikatA kA abhAva ho yA caritanAyaka dila kholane kA maukA diyA jAya to mAlUma hogA ki usa raMga meM raMgA dikhalAI de jo usakA prAkRtika raMga na bAharI rukhAI ke parde ke pIche kitanA komala hRdaya hai| ho / nahIM to AtmacaritoM se par3hanevAloM kA bar3A manoraMjana una avasaroM para jaba hama sAvadhAna haiM taba bhI hama meM hotA hai / yaha eka masala mazahUra hai ki jIvana eka nATaka svAbhAvikatA kI kamI rahatI hai aura usa samaya ke kAmoM hai aura isakI satyatA Atmacarita par3hane se hI mAlUma se bhI hamArA pUrA patA nahIM calatA hai / eka fArasahotI hai| jIvana ke nATaka meM kalpanA kI AvazyakatA nahIM dezavAsI arabI-bhASA kA itanA bar3A vidvAn thA ki hotI-kevala AvazyakatA hotI hai sIdhe-sAde varNana pahacAnA nahIM jA sakatA thA ki vaha anya deza kA rahanekI, parde khuda uThate aura girate jAte haiN| una logoM kI vAlA hai| vaha araba deza meM gayA aura apanA aisA bheSa bhI saMkhyA kama nahIM hai jinakA yaha vicAra hai ki una banAyA ki vahA~ ke nivAsI use apane deza kA samajhane logoM kI apekSA jo 'lakSmI ke putra' kahalAte haiM, unakA lge| bar3I bar3I pustakeM likhIM, apanI zAdI kI aura jIvanacarita adhika zikSAprada aura manoraMjaka hotA hai vahIM basa gyaa| usakI patnI bhI viduSI thii| use na jinheM duniyA kA mukAbilA karanA par3A hai| acche dina mAlUma kisa taraha yaha sandeha huA ki araba deza usakI burAiyoM ko prakaTa kara dete haiM aura bure dina acchAiyoM mAtRbhUmi nahIM hai, parantu usake sandeha ko paripuSTatA nahIM ko / manuSya cAhe jaisA ho-cAhe lakSmI kA putra ho yA prApta hotI thii| usakI bhASA aura veSa meM koI truTi nahIM zatru ho, cAhe caritravAn ho yA mahAn caritrabhraSTa ho, use thii| bahuta dinoM ke bAda jaba eka rAta ko vaha so rahA apanA Atmacarita avazya likhanA caahie| sambhava hai thA taba usakI A~khoM para phatIle kI rozanI par3a rahI thii| ki jisa anAdara kI dRSTi se vaha aAja dekhA jA rahA hai vaha sote hue cillA uThA ki phatIle kA vadha kara DAlo, usa dRSTi se vaha kucha samaya ke bAda na dekhA jAya, yadi (yaha zAyada fArasI muhAvirA thA--araba deza meM phatIlA bujhA use apane pakSa meM kucha kahane kA maukA mile| ina saba do kahA jAtA thA) usakI strI samajha gaI ki usakI mAtRbAtoM ke kahane kA ucita sthAna Atmacarita hI hai| bhASA kauna hai / pUchane para usane batalA bhI diyaa| vaha usakA isase kyA yaha sambhava nahIM hai ki yadi unakI bhI suna lI svAbhAvika kSaNa thA jaba usake mu~ha se usakI mAtRbhASA kA jAtI jina para doSAropaNa kiye gaye the to unake viSaya meM muhAvirA nikala gyaa| aise hI maukoM para yaha patA lagatA hai hamArI rAya meM parivartana ho jAtA / nirNaya hama cAhe jo ki hama kyA haiM aura ye avasara itane kSaNika hote haiM ki karate, para vaha nirNaya adhika ThIka hotaa| hama unheM 'pakar3a nahIM paate| inakI AtmacaritoM meM kamI aba yaha prazna sAmane AtA hai ki svalikhita jIvana- hotI hai| jahA~ yaha satya hai ki boz2avela ne jAnsana ke carita kA kyA DhaMga ho| jaise hara eka AdamI ke bAteM jIvanacarita meM bahuta-sI anAvazyaka bAteM likhI haiM, vahA~ yaha karane aura apane bhAvoM ko prakaTa karane kA DhaMga pRthaka bhI satya hai ki bahuta-sI aisI bAteM bhI likhI haiM jinakI pRthak hotA hai, vaise hI zrAtmacarita likhane kA bhI hotA vajaha se vAstavika jAnsana kA phoTo A~khoM ke sAmane A hai| uddeza eka hI hai aura vaha yaha ki jo hama kahA cAhate jAtA hai| yadi jAnsana svayaM likhate to ve bAteM chaTa jaatiiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 .. sarasvatI [bhAga 38 apanA Atmacarita likhane meM 'madhura ekAnta' kI hai-anubhava hI sacce zikSaka haiM-cAhe ve saphalatA ke atyanta AvazyakatA hotI hai| tabhI una kAmoM aura paramocca zikhara ke hoM aura cAhe adhamatA kI athAha gaharAI ghaTanAtroM kA smaraNa AyegA jinake kahane yA karane meM ke hoN| donoM se zikSA grahaNa kI jA sakatI hai| yadi svAbhAvikatA ke kAraNa saphalatA yA asaphalatA prApta huI isa deza ke kisI bar3e se bar3e AdamI se bhI kahA jAya thii| eka caritrabhraSTA apanI javAnI ke dinoM kA smaraNa ki Apa apanA Atmacarita likha deM to zAyada yahI kahegA karake gunagunA rahI hai, "haz2AroM ho khAye hue coTa the, vaha ki kiyA kyA hai jisakA ullekha kruuN| isa saMkoca se Thumake se miraz2A to basa loTa the|" basa inhIM dasa-pA~ca kama se kama usake dezavAle usake anubhavoM se vaJcita raha zabdoM meM pUrNa Atmacarita likha gayA- pUrI tasavIra A~khoM jAte haiM / anya dezoM meM naTiyA~ aura nartakiyA~ bhI apanA ke sAmane A gii| vyatIta samaya kA siMhAvalokana aise jIvana-carita likhatI haiM yA smaraNa-lekha rakhatI haiN| yadyapi avasaroM para bahuta kAma detA hai| parantu isakA dhyAna rahe uddeza jeba garama karane kA hotA hai to bhI unako apane ki nirIkSaNa aura nirNaya karane meM kRtrima raMga na Ane viSaya meM jo kucha kahanA hotA hai vaha to kaha hI pAve--kevala itanA prakaTa kara denA paryApta hogA ki amuka letI haiN| viSaya para vicAra kyA the| tIsarA sAdhana Atmacarita kA patra hai| inake lie Atmacarita ke likhane ke tIna tarIke ho sakate haiM, dvitIya puruSa' ko AvazyakatA hotI hai| inameM bhI tabhI aura abhI taka yahI tIna tarIke kAma meM lAye gaye haiM- svAbhAvikatA aAvegI jaba inakA abhiprAya prakAzita karane (1) vahI purAnA sAdhAraNa tarIkA, jisakA 'zrIgaNezAya kA na ho / yadyapi inameM nityaprati kI ghaTanAoM kA ullekha namaH' janma-tithi batalAkara hotA hai aura 'iti zrI' nahIM hotA hai, to bhI inase acchI taraha aura kisI DhaMga dUsare ke hAthoM-dvArA antima bImArI kA varNana karake mRtyu- se lekhaka kA mata prakaTa nahIM ho paataa| a~garez2I-bhASA tithi para hotI hai| isameM bhI saMzodhana ho rahA hai / aba meM suprasiddha patra-lekhaka ho gaye haiM aura sabase bar3A nAma kevala sAla batalA diyA jAtA hai / aba koI bhI zAyada cesTarafIlDa kA hai / unhoMne apane putra ke nAma patra likhe hI jIvanacarita ho jisameM antima bImArI kA varNana ho| the aura unameM acche upadeza diye haiN| ye guNa hote hue kisI ko isase kyA matalaba ki kauna-sI antima bImArI bhI ve vAstava meM patra nahIM haiN| vahI nakala bahutoM ne kI kisako huI thI ? itihAsa ke lie sAla jAnanA paryApta hai| hai| eka ne to apane putra ko patra likhane meM lajjA ko dUsarA tarIkA smaraNa-lekha hai| yaha prathama tarIke se tilAJjali dekara yaha likhA hai ki usakA jIvana usakI kucha AsAna hai| isameM svAbhAvikatA kI adhika sambhA- strI ke sAtha kaisA vyatIta huA thaa| aisI pustakeM mRtajAta vanA hai| isameM dinacaryA sIdhI aura sarala bhASA meM likhI zizu ke samAna hotI haiM / astu, Aja-kala unhIM jIvanahotI hai| pepI kI DAyarI kaI bhAgoM meM prakAzita huI hai caritoM kI dhUma hotI hai jinameM caritanAyaka ke smaraNa-lekhoM aura vaha unake pUrNa jIvanacarita kA kAma detI hai| usameM aura patroM se bAteM jAnakara likhI jAtI haiN| rAjanaitika bahuta-sI bAte yadyapi asaMgata-sI mAlUma hotI haiM, para kSetra meM jo kucha bhI hai usa sabake patra prakAzita hote haiM / adhikAMza meM svAbhAvikatA avazya hai| zAyada unhoMne yaha ve bhI vAstava meM patra nahIM haiN| unake likhane kA yaha nizcaya kara liyA thA ki mAmUlI se mAmUlI bAta kA abhiprAya hotA hai ki ve apane mata kA svataMtratA se pakSapAta bhI ve ullekha kreNge| smaraNa-lekha yadi isa dRSTi se likhA kara skeN| taba bhI ve patra hI kahalA sakate haiM, cAhe lekhaka gayA hai ki vaha prakAzita kiyA jAya to usameM bhI bahuta- ke pratibimba na hoN| unake AdhAra para jIvanacarita likhA sI bAtoM para kRtrima raMga hogaa| svAbhAvika DhaMga to vaha jA sakatA hai| hai jisa DhaMga se manuSya kucha socatA hai / cAhe kucha likhane eka aura DhaMga hai, jisake dvArA manuSya asalI raMga meM meM atyukti kI jhalaka A bhI jAya to bhI apane anubhavoM dikhalAI de sakatA hai aura vaha hai vArtAlApa kaa| isase kA ullekha karanA cAhie / anubhavoM se bar3I zikSA milatI manuSya ke nijI aura adRSTa jIvana para se thor3A pardA haTAyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] Atma-carita - 233 jA sakatA hai| aise vArtAlApa ke lie yaha Avazyaka hai yadi usakA vArtAlApa prakAzita ho jAtA to usake ki yaha unhIM ke sAtha ho jinake sAmane bAteM karanevAlA sambandha meM saMsAra kI dUsarI rAya hotii| usane khUba kahA hai svataMtra ho / jAnsana ke Antarika jIvana kA saMsAra ko ki yaha koI Azcarya kI bAta nahIM hai ki saMsAra ke maJca patA na hotA yadi boz2avela kI lekhanI ne unakI itanI ko chor3ate hI loga hameM bhulA dete haiM, aura taba bhI hama . sahAyatA na kI hotii| jAnsana bahuta mazahUra bAta-cIta kisI ke dhyAna ko AkarSita nahIM karate haiM jaba maJca para karanevAle the aura koI zabda zAyada hI unake mu~ha se aisA hote haiM / nikalA hogA jise bojavela ne unake jIvanacarita meM na apane jIvana ke vRttAnta aura anubhavoM ko hameM sIdhelikhA ho / na hara AdamI jAnsana ho sakatA hai aura na sAde aura svAbhAvika rIti se varNana kara denA cAhie / usakA yaha saubhAgya ho sakatA hai ki use boz2avela mila Alivara golDasmitha ne likhA hai ki isakA dhyAna rakhanA jAya / apane vArtAlApa se apane ko apanA jIvanacarita cAhie ki yathArthatAyeM vidvattA ke bojha se daba na jAyeM / likhane meM bahuta sahAyatA nahIM milatI hai| yadi jAnsana hama sabako apane isa kaThina kArya meM saphala samajhanA khada apanA jIvanacarita likhane baiThate to apane vArtAlApa cAhie, yadi eka vyakti kA bhI galata rAste para paira par3ane se utanA fAyadA na uThA pAte jitanA boz2avela ne uThAyA se baca jAya aura isI taraha kucha na kucha apane sAhitya hai| haiz2aliTa bhI bar3A kAbila bAta-cIta karanevAlA thaa| kI sevA ho jAya / eka dafa svargIya gopAla kRSNa gokhale usakA yaha bar3A abhAgya hai ki usake vArtAlApa kA koI ne eka dUsare sambandha meM kahA thA ki ve loga thor3e dinoM bhI aMza saMsAra ke sAmane nahIM hai| use usakI z2indagI bAda AveMge jo saphalatA se deza kI sevA kreNge| hama meM kyA, abhI taka koI ThIka nahIM samajha pAyA hai| sabako to apanI asaphalatAoM se hI sevA karanA hai|' ha~sI kI eka rekhA lekhaka, zrIyuta ku~vara harizcandradeva varmA 'cAtaka' gagana-aGka meM bar3e cAva secandra viha~satA dekha / tere madhura hAsa kI usameM samajha eka laghu rekha / uchala uchala ke moda manAtA cAhaka citta-cakora / ikaTaka use dekhate pyaare| ho jAtA hai bhor| phira vichoha-vedanA-pizAcI karatI hai becaina / thaka jAte haiM rote rote mujha dukhiyA ke naina / - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ briTiza myujiyama lekhaka, zrIyuta vizvamohana, bI0 e0 (Anarsa landana) [ mukhya dvAra (briTiza myujiyama)] ndana eka bahuta hI bRhat sthAna hai| thaa| vaha kevala darzakoM ke manoraMjana ke lie mUrti kI yahA~ dekhane yogya vastuoM kA prAkRti dhAraNa kara letA thaa| maiMne usakI bar3I prazaMsA abhAva nhiiN| yadi Apako citra- kii| yaha pradarzanI vAstava meM manuSyoM kI kArIgarI kA | kalA se prema hai to 'TeTa gailarI' bahuta hI anupama udAharaNa hai| bhAratavAsiyoM meM kevala KES aura 'neznala gailarI' dekheM / yadi eka mahAtmA gAMdhI kI mRti isameM rakkhI gaI hai| ina - vaijJAnika camatkAra dekhanA ho to darzana-yogya saMsthAnoM aura zAlAoM kA siratAja 'briTiza 'impiriyala myuz2iyama meM bhramaNa kreN| yadi moma se banI myujiyama' hai| isI kI kahAnI pAThakoM ke sAmane yahA~ rakha vastuoM kA adbhuta saMgraha dekhanA ho to maiDama Tuso kI rahA huuN| pradarzanI dekheM / yaha saMsAra meM eka anokhI cIz2a hai, jisakA briTiza myuz2iyama' ke nAma se aAja sabhI par3he-likhe jor3A barlina, perisa yA nyUyArka Adi sthAnoM meM bhI vyakti paricita haiN| ise pustakoM kA khaz2AnA nahIM, jJAna kA nahIM miltaa| isameM saMsAra ke mahAn vyaktiyoM ke jIvanA- qhaz2AnA kahanA caahie| yaha kahanA kucha kaThina hai ki yaha kAra citra rakSita haiM / ye itane sundara bane haiM ki moma kI saMsAra kA sabase bar3A saMgrahAlaya hai, para yaha kahanA atyukti. mUrtiyA~ haiM vA sajIva vyakti haiM, yaha kahanA kaThina ho jAtA pUrNa nahIM hai ki saMsAra meM isakA jor3A nahIM-sA hai|| hai| jaba maiM use pahale-pahala dekhane gayA taba maiM pravezadvAra briTiza myuz2iyama ke utthAna kI kahAnI bahuta hI para sIr3hiyoM se Upara jAne lgaa| usI ke pAsa eka mUrti manoraMjaka aura zikSAprada hai| saMsAra kI koI bhI vastu r3I thii| usakI prAkRti aura bhAvabhaMgI se yahI pratIta paidA hote hI uccatA ke zikhara para nahIM pahu~ca jAtI, barana vaha dazakoM se TikaTa dikhalAne kA prAgraha usakI utpatti aura vikAsa meM kaThinAiyA~ hotI haiN| yadi kara rahI ho / maiM to sacamuca pAkeTa meM hAtha DAlakara TikaTa usa vastu meM jIvanazakti maujUda hai to vaha saundarya aura nikAlane lagA, para zIghra hI patA calA ki vaha koI sajIva dRr3hatA prApta kara jAtI hai| saMrakSaka nahIM, barana moma kI mUrti hai| maiM apane eka a~ga- isa myujiyama kA janma san 1753 meM huA thaa| parantu rez2a bAlikA mitra ke sAtha Upara phuNcaa| vahA~ maiMne eka isakA mUla khojane ke lie hameM satrahavIM zatAbdI meM jAnA dUsarI marti khar3I dekhii| maiM usakI banAvaTa ke cAroM ora hogaa| viliyama koraTensa purAnI ca ghUmakara jA~ca karane lgaa| phira jaba maiM usakI kalA kI bahuta premI the| inhoMne apane pAsa se bahuta-se purAne purAne nipuNatA kI prazaMsA apane mitra se kara rahA thA, vaha mUrti citroM, saMkhoM, sikkoM, anekAneka bahumUlya ratnoM kA saMgraha kara muskurA dii| maiM to avAka raha gyaa| vaha vAstava meM moma rakhA thaa| isa saMgrahAlaya ke lie DaoNkTara slona ko kI mUrti nahIM thI, vaha usa saMsthA kA eka sajIva saMrakSaka unhoMne apanA ukta samacA saMgraha san 1702 meM de diyaa| 234 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 ] DAkTara slIna rAjaparivAra ke cikitsaka the aura bahuta dinoM taka rAyala sosAiTI ke presIDenTa bhI rahe the / ye bhI misra, grIsa, roma, briTena kI purAnI vastuoM kA saMgraha kara rahe the / donoM saMgrahoM ke mila jAne se isa saMgrahAlaya kA briTiza myUjiyama mUlya bahuta bar3ha gayA / kucha hI dinoM ke bAda yAksaforDa ke ala rAvarTa hAlI aura sara rAvarTa kATana ke gramUlya pustakAlaya bhI isa saMgrahAlaya meM milA diye gaye / iMglaiMDa ke samrAT dvitIya jArja bhI pustakoM ke atizaya premI the / unhoMne bahuta-sI pustakoM kA saMgraha kara rakkhA thaa| rAjaparivAra kI jo pustakeM pIr3hI dara pIr3hI se ekatra hotI A rahI thIM ve sabakI saba unhoMne udAratApUrvaka isa rASTrIya saMgrahAlaya ko samarpita kara diiN| [ kiMgsa lAibrerI ( briTiza myujiyama ) ] briTiza myuz2iyama kA sthAna pahale mAnTegU hAusa, blUmsaverI meM thaa| para isa bar3e saMgraha ke lie usameM kAphI sthAna na hone ke kAraNa eka naye sthAna kI zrAvazyakatA huii| taba yaha naI imArata banI jo aba 'briTiza myujiyama' ke nAma se vikhyAta hai| isakA sAmane kA vizAla bhAga jo cavAlIsa stambhoM para sthita hai, isakI mahattA kA paricAyaka hai / isakI banAvaTa grIka zailI kI hai aura isake lalATa para 'sabhyatA kI pragati' kA citra khudA huA hai| isake dekhane para eka bAra mastaka jhuka jAtA hai / yadi yathArtha meM koI mandira hai jahA~ pUjA kI jA sakatI hai to vaha yahI hai / para pAThaka yaha na samajheM ki yaha gramara mandira eka roz2a meM banA thA athavA savoM kI sadicchA se banA thA / aise sthAna sivA kharca ke grAmadanI ke dvAra nahIM hote / purAnI cIz2oM ke kharIdane aura unheM sundara rUpa se rakhane meM bahuta vyaya karanA par3atA hai| prArambha meM isake lie briTiza Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat myujiyama ko eka lAkha pauMDa kI AvazyakatA pdd'ii| pArliyAmeMTa yaha rakama dene ko taiyAra na thI / socA gayA, yaha rakama juyA dvArA upArjita kI jaay| kucha badanAmI to ho gaI, para kAma cala gayA / pahale isa saMsthA se sahAnubhUti rakhanevAle bahuta kama loga the / ve samajhate the ki pustakAlayoM vA saMgrahAlayoM meM dravya kharca karanA vyartha meM paisA ga~vAnA hai / san 1833 meM pArliyAmeMTa ke eka sadasya ne 'hAusa Apha kAmansa' meM bhASaNa karate hue kahA thA - " pUchanA cAhatA hU~, briTiza myuz2iyama se kisako kyA nafA hai? zAyada isase kucha nA hai to unhIM ko jo vahA~ gaye, aura kisI ko bhI nahIM / ve loga jo vahA~ jAkara isase grAnanda uThAte haiM ve loga hI isakA kharca sa~bhAleM / mahAjana aura kisAna loga isakA kharca kyoM deM jaba yaha kevala gramIroM aura kucha jijJAmuyoM ke mana bahalAva kA sthAna hai ? maiM nahIM jAnatA, briTiza myUjiyama kahA~ hai / maiM yaha bhI nahIM jAnatA, usameM kyA hai / na mujhe ina bAtoM ke jAnane kI kucha icchA hI hai / briTiza myUjiyama ke kharca kA savAla to sarakAra ke lie sabase vyartha kI bAta hai aura jaba mujhe isa nindA kI bAta kI ora dhyAna dilAnA par3A taba isase bar3hakara aura zarma kI bAta kyA ho sakatI hai ?" www.umaragyanbhandar.com
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 sarasvatI [bhAga 38 pArliyAmeMTa ke isa sadasya ke isa prakAra aMgAre ugalane 'kiMgahama pailesa' meM thA aura isake rakhane meM prAyaH do kA kAraNa bhI thaa| usa samaya janatA ke praveza ityAdi meM haz2Ara pauMDa kA sAlAnA kharca thaa| jaba caturtha jArja gaddI bahuta kaThinAiyA~ hotI thiiN| pahale yaha kAyadA thA ki para baiThe taba unheM yaha qharca nApasanda huA / yaha bhI patA vidyAzIla aura jijJAsu ho myuz2iyama ke bhItara jA sakate calA ki yadi ve cAheM to rUsa ke z2Ara unake samace saMgraha the| unheM eka prArthanApatra likhakara dvArapAla ko denA ko bar3A mUlya dekara kharIda sakate haiM / Akhira saba bAta par3atA thaa| phira saMgrahAlaya-rakSaka isakA nirNaya karate the pakkI bhI ho gaI / pIche homa sekreTarI ko mAlUma huA ki vaha vyakti myuz2iyama ke bhItara jAne lAyaka hai yA nhiiN| aura deza bhara meM isa bAta kI bar3I nindA hone lagI / para pakSa meM nirNaya hone para use TikaTa mila jAtA thaa| dasa caturtha jArja ko apane aiza-ArAma ke lie rupayoM kI aAdamI se jyAdA eka ghaMTe ke bhItara praviSTa nahIM kiye bahuta z2arUrata thii| unhoMne kahA ki yadi deza unheM utanA jAte the, aura pA~ca AdamI se jyAdA kA eka samUha nahIM hI rupayA de de jitanA rUsa ke z2Ara unheM de rahe haiM to ve bana sakatA thaa| phira ve eka vibhAga meM eka ghaMTe se z2yAdA use paradeza na bhejakara apane deza ko hI de deNge| Akhira dera taka Thahara nahIM sakate the| dravya-vibhAga meM binA saMgrahA- huaA bhI aisA hii| sAre deza ne milakara AvazyakatA bhara laya ke rakSaka ke nahIM ghUma sakate the| aura dvArapAla ko rupayA jamA kara liyA aura isa amUlya ratna ko videza yaha adhikAra thA ki vaha kisI vyakti ko kisI anucita jAne se bacA liyaa| aba to bIsavIM zatAbdI meM loga vyavahAra ke kAraNa bAhara nikAla sakatA thaa| purAnI cIz2oM kA mahattva itanA samajhane lage haiM ki unake aisI bAdhAtroM ke kAraNa yadi janatA usakI ora lie koI bhI mUlya adhika nahIM samajhA jaataa| prAyaH AkRSTa na ho to koI Azcarya nahIM / dhIre dhIre praveza- tIna-cAra varSa hue ki a~garez2a-sarakAra ne rUsa-sarakAra se hote gye| san 1810 meM yaha niyama banA eka bAibila eka lAkha por3a yAnI karIba caudaha lAkha ki somavAra, budhavAra aura zukravAra ko myuz2iyama janatA ke rupaye meM kharIdI hai| yaha bAibila saMsAra meM sabase purAnI lie cAra baje zAma taka khulA rahe aura koI bhI bhadra bAibila samajhI jAtI hai| seviyaTa rUsa jaba IzvaravihIna vyakti usake bhItara jA sakatA hai| aba darzakoM kI saMkhyA ho gayA taba usakI naz2aroM meM bAibila kA mUlya jAtA dinoMdina bar3hane lagI / san 1828 meM prAyaH assI haz2Ara rahA ! isa kAraNa usane eka bAibila ke badale 14 lAkha manuSyoM ne isakA nirIkSaNa kiyaa| san 1828 meM prAyaH rupaye lenA pasanda kiyaa| Der3ha lAkha aura san 1848 meM prAyaH nau lAkha manuSyoM ne Aja briTiza myuz2iyama ke kAraNa a~garez2I-sAhitya isake nirIkSaNa se lAbha utthaayaa| para kitanA nayA prakAza par3A hai, ise sabhI a~garez2Isan 1848 yorapa ke lie krAMtikAla mAnA jAtA hai| sAhitya-vettA jAnate haiN| para isakA sabase hRdayagrAhI aura aisA mAlUma huA ki iMglaiMDa ke cArTisTa loga jo apane manoraMjaka vibhAga 'hastalikhita-grantha-bhavana' hai| isameM ko zArIrika balavAlA dala kahate the, isakA vidhvaMsa kara prAyaH sabhI bar3e bar3e lekhakoM ke hAtha ke likhe grantha maujada deNge| isake bacAne ke lie senA ityAdi kA Ayojana haiN| jaba hama unakI hastalipi ko dekhate haiM, unake huaa| para isa para kisI ne AghAta nahIM kiyaa| taba se saMzodhanoM ko dekhate haiM, taba ve bar3e bar3e kavi aura isakI dinoMdina unnati hotI rahI hai| aba to dikhAne ke granthakAra hama logoM-sA pratIta hone lagate haiN| isase unake lie sadA pradarzaka rahate haiM aura samaya samaya para isameM prati hamArI zraddhA nahIM ghaTatI, barana hamameM sAhasa kA bar3e bar3e vidvAnoM ke vyAkhyAna bhI huA karate haiN| udbhava hotA hai, hama apanI zakti kA anubhava karane lagate isameM cIna, jApAna, hindustAna, araba, IrAna ityAdi haiN| hameM apanI durbalatA para glAni to z2arUra hotI hai, para sabhI dezoM ke pustakoM kA saMgraha hai, kintu isakA sabase bar3A nirAzA nahIM hotii| pustakAlaya 'kiMgsa lAibrerI' ke nAma se vikhyAta hai / ise isameM bar3e bar3e puruSoM jaise-ricarDa, DyUka aAfa tRtIya jArja ne ekatra kiyA thaa| isakA sthAna pahale glAsTara, DyUka aAfa bakiMgahama, ena bolIna, kainamara, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] briTiza myujiyama BHAI lATamara. mara TAmasa mara ke hastAkSara dekhane kA milane hai| bona marI. mahArAnI li javatha. sara vAlTara rele, saraphilipa siDanI ityAdi kI jinake nAma itihAsa meM amiTa hai ciTayA~ isameM maujUda haiN| kATama kI rAnI merI kI bhayAnaka kahAnI jo apane maundarya ke kAraNa yuvakoM kA svapna ho gaI thI aura komalatA ke kAraNa logoM ko nindA kI vastu thI aura jo anta meM gar3Ane kA zikAra banAI gaI thI. aAja bhI hRdaya ko vyAkula kara detI hai| vAcanAlaya (briTiza myuz2iyama)] zeksapiyara kA hastAkSara eka dastAvez2a para dekhakara aAtmA yahI kaha uThatI hai, kyA kI mRrtiyA~, lohA, sonA, cAMdI ityAdi ke bane aAbhapaNa, yahI zeksapiyara hai jisakI sRSTi saMsAra meM koI sAnI unake bartanoM athavA khilaunoM se bhI mAnava sabhyatA para pUrA nahIM rakhatI / lAiva aura hesTiMgasa kI ciTTiyA~ aba bhI prakAza par3atA hai| ina saboM kA bhI briTiza myuz2iyama meM vartamAna hai, jinhoMne bhArata meM a~garez2I-sarakAra kI vRhat saMgraha hai| yadi Apako patthara-yuga vA trauz2a-yuga nIMva DAlI thii| eka zIze ke baksa se dUsare kI grora vA lohA-yuga kA adhyayana karanA ho to una vibhAgoM meM bhramaNa jAie, atIta kAla atIta nahIM raha jAtA, vartamAna ho kreN| sacanuca meM yaha myuz2iyana jJAna kA samudra hai, jisakA uThatA hai aura yahI mAlUma hone lagatA hai mAno ye sabhI zrApa jitanA hI adhika maMthana kareMge, utane hI sundara ratna vyakti apane gvAma paricaya ke haiM / usase paayeNge| mAditya vibhAga ke alAvA isake aura bhI vibhAga haiM, isakA adhyayana sthAna bhI jise rIDiGga-rUma kahate jo utanA hI zikSAprada aura manoraJjaka hai| dravya-vibhAga hai, bar3e hI mAke kA hai| jima samaya yaha myuz2iyama prArambha meM cale jAie. dravyoM ke svalpa aura banAvaTa kA itihAsa hayA thA, usa samaya usameM par3hane ke lie koI khAsa sthAna Apa bahuna grAsAnI se jAna sakeMge / chapAI kA itihAsa nahIM thA / eka kamare meM eka Tebila aura vIsa kursiyAM rakha jAnanA ho to chapAI vibhAga meM cale jAya~ / prArambha se dI gaI thIM aura utanA hI sthAna yatheSTa samajhA jAtA thaa| lekara aba taka hara taraha kI chapAI ke nabhane grApa degya bar3e-bar3e darzakoM meM kavi gre bhI the, para aThArahavIM zatAbdI lge| kitAboM ke bA~dhane kA tarIkA dekhanA ho athavA ke anta taka par3hanevAloM kI saMkhyA pratidina grAdhA darjana custakoM kA macitra banAne kA silasilA dekhanA ho to se jyAdA na thii| aura bar3e-bar3e logoM meM jo myujiyama Ara vahA~ bhalIbhA~ti dekha skeNge| ko kAma meM lAye the, sara vAlaTara skATa, henarI brama, yaha to rahI nAhitya sambandhI bAteM / para sabhyatA kA cAlsa lemba, henarI hailama the| striyoM meM kevala miseja jJAna kevala pustakoM se hI nahIM hotA, barana kalA kauzala makAle kA hI nAma pAyA jAtA hai| unnIsavIM zatAbdI se se bhI usakA jJAna prApta hotA hai / grIsa aura roma kI patthara par3anevAloM kI saMkhyA bahuta bar3hane lagI aura eka khAsa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 - sarasvatI [bhAga 38 alaga hAla kI AvazyakatA pdd'ii| ataeva eka bar3A . unheM briTiza myujiyama ke rIDiGga-rUma ke lie TikaTa nahIM hAla banavAyA gayA jo aba taka kAma meM A rahA hai| miltaa| para eka bAra jise bhItara jAne kA avasara prApta ___yaha hAla golAkAra hai| cAroM ora kitAboM kI ala- ho jAtA hai to vaha mAno jJAna ke mahAsAgara meM utara jAtA mAriyA~ haiM aura hara eka vibhAga meM granthakAroM ke nAma hai| usameM kitAboM kI alamAriyA~ itanI haiM ki yadi ve likhe haiN| hAla ke bIca meM supariTeMDeMTa aura unake eka-eka kara pA~ta meM khar3I kI jAya~ to unakI paMkti chiyAlisa sahAyaka karmacAriyoM kA sthAna hai| eka Tebila para pustakoM mIla lambI ho jaaygii| para prabandha itanA sundara hai aura kA bRhat sUcIpatra hai jisameM hara mahIne naI AnevAlI ve saba yahA~ itanI zRMkhalAbaddha rakkhI gaI haiM ki bAta kI pustakoM kA nAma jor3A jAtA hai| aba to pArliyAmeMTa kA bAta meM jo pustaka Apa cAheM vaha Apake sammukha lAI jA kAnUna ho gayA hai ki jo bhI naI kitAba chape usakI eka sakatI hai| jina pustakoM ko zrApako dUsare dina z2arUrata ho prati myuz2iyama meM avazya bhejI jAya / isake alAvA aura yadi Apa eka purjA supariMTeMDeMTa ko de deM to ve pustake kucha dAna-dvArA, kucha qharIda-dvArA isakA koSa dina-rAta ucita samaya para Apake Tebila para maujUda rheNgii| isake bar3hatA hI rahatA hai| isalie sUcI-patra kA AkhirI phArama alAvA eka 'nArtha lAibrerI hai, jahA~ zrApa hastalipi taka sampUrNa rahanA prAyaH asambhava-sA hai| isakI upayo- athavA aisI pustakoM kA adhyayana kara sakate haiM jo apUrNa gitA isa samaya itanI bar3ha gaI hai ki jahA~ pahale Adhe ba~dhAI yA anyAnya kAraNoM se rIDiMga-rUma meM lAne yogya darjana loga hI isako kAma meM lAte the, aba karIba pA~ca nahIM haiN| sau vyaktiyoM ke lie bhI yahA~ yatheSTa sthAna nahIM hai| yahA~ briTiza myuz2iyama sacamuca meM jJAna kA ananya bhANDAra deza-videza ke vidyArthI adhyayana karane Ate haiM / yadi yaha hai| usameM hara eka AdamI kI zikSA aura manoraJjana kA pAThya-sthAna khule Ama chor3a diyA jAtA to vidvAnoM kA sAmAna hai, jo yaha samajhate hoM ki roTI-dAla ke pare bhI kArya vahA~ ucita rIti se nahIM cala sakatA thaa| jaba koI koI apUrva vastu hai| yaha sambhava nahIM ki koI AdamI zrAdamI kAI gambhIra viSaya lekara usakA adhyayana karane usake bhItara jAya aura binA kucha sIkhe usake bAhara lagatA hai taba vaha kisI prakAra kI bAdhA vA ar3acana khuzI calA aaye| . se baradAzta nahIM krtaa| isalie hara eka ko eka alaga kisI deza kI sabhyatA kevala logoM ke AcaraNa aura Tebila aura eka kusI milatI hai aura sthAnAbhAva ke prAsAdoM hI para nirbhara nahIM rahatI, barana usake jJAnaprema para kAraNa unhIM logoM ko praveza kI AjJA dI jAtI hai jinake bhii| jJAnaprema kA paricAyaka jaisA ki eka saMgrahAlaya hai. adhyayana kI sAmagrI kisI aura jagaha nahIM mila sktii| vaisA aura koI vastu nhiiN| yadi sacamuca hama loga jJAna pahale eka Avedana-patra denA par3atA hai, jisameM apane ke pujArI haiM to eka aisA mandira banAve, jahA~ sabhI choTe adhyayana ke viSaya aura pustakoM kA nAma denA par3atA hai| bar3e jAkara apanI zraddhAJjali car3hA sakeM aura jJAna kA vara yadi ve pustake kisI aura pustakAlaya meM mila jAya~ to pA skeN| isakA hamako kucha soca na ho yadi jIvana meM hoM aneka vyathAyeM / sukha kI yadi khoja kareMge nahIM __sukha-dAyaka hoMgI hameM vipadAyeM / yadi cAhate haiM ki manuSya baneM lekhaka, zrIyuta rAjArAma khare __isa maMtra ko bhUla kabhI na bhulAyeM / "sukha hI sukha hai saba jo kucha hai dukha hai isako hama jAna na pAyeM / / " dukha hai isako hama jAna na pAyeM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ hindU striyoM kA sampattyadhikAra lekhaka, zrIyuta kamalAkAnta varmA, bI0 e0, DAkTara dezamukha ne asembalI meM hindU-striyoM kA sampattyadhikAra sambandhI bila upasthita karake striyoM ke tatsambandhI adhikAroM para carcA karane kA eka acchA avasara upasthita kara diyA hai / isa lekha ke lekhaka mahodaya ne isa viSaya kI bar3e acche DhaMga se vivecanA kI hai aura isa jaTila viSaya para pUrNa prakAza DAlA hai / ndrIya vyavasthApikA sabhA kI isa baiThaka meM sAmAjika aura Arthika dRSTi-koNa se eka bar3e mahattva ke viSaya para gaveSaNA kI jAyagI, aura vaha hai DAkTara dezamukha kA hindUstriyoM kA sAmpattika adhikAra sambandhI bila | isa bila para janatA kA mata jAnane kA prayatna kiyA gayA hai aura abhI taka jo vicAra saMgraha huA hai usase isa naye vidhAna ko bahuta kucha protsAhana milatA hai / eka sau unatAlIsa sammatiyA~ prApta huI haiM, jinameM ATha viruddha haiM, eka taTastha hai aura zeSa eka sau tIsa pakSa meM haiM / yaha bila dekhane meM jitanA choTA hai, isakA pariNAma utanA hI sudUravyApI hogaa| isake viSaya meM sara sI0 pI0 rAmasvAmI aiyara kA mata hai ki "yaha viSaya bahuta jaTila hai| striyoM ke adhikAroM kI rakSA karane ke lie hameM sabase pahale hindU pArivArika jIvana kI bhAvanA meM bhArI parivartana karanA par3egA | jaba taka vizeSarUpa se niyojita vizeSajJoM kI eka samiti isa bila ko acchI taraha samajha-bUjha kara isameM sudhAra nahIM karegI, mujhe isakI saphalatA meM sandeha hai / " isa bila ke pAsa jAne se vartamAna dazA meM kaunase parivartana ho jAya~ge, sAmAjika aura Arthika dRSTikoNa se una parivartanoM kA kyA mahattva hogA aura isake kyA guNa-doSa haiM, isa sabakI samIkSA karane ke pahale yaha jAnanA bahuta z2arUrI hai ki hindU striyoM kA vartamAna sampattyadhikAra kyA hai aura usa adhikAra ke sImA-baMdhana ke kAraNa kyA haiM / yahA~ hama pahale una adhikAroM kA vivecana kareMge / bI0 ela0 kisI bhI vyakti kA pUrNa sampattyadhikAra tIna aMgoM meM bA~TA jA sakatA hai - (1) prApti, (2) upabhoga, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( 3 ) aura pRthakkaraNa / yadi ye tInoM adhikAra kisI ke pAsa haiM to usakA sampatti para pUrA adhikAra samajhA jAtA hai| yadi kisI bhI aMga kI kamI huI to adhikAra sImita samajhA jAtA hai| dekhanA yaha hai ki hindU striyoM ko ye tInoM adhikAra pUrNarUpa se prApta haiM yA nahIM / isa viSaya para vicAra karane ke pahale yaha jAna lenA Avazyaka hai ki hindU-vyavasthA - zAstra kyA hai / vAstava meM isa zAstra ke tIna pradhAna srota haiM- zruti, smRti aura AcAra / zruti cAroM vedoM ko kahate haiM / inakA vyavasthA zAstra se bahuta kama sambandha hai / smRti dharma zAstra ko kahate haiN| tIna smRtiyA~ pramukha haiM- manusmRti, yAjJavalkyasmRti aura nAradasmRti / ina smRtiyoM para bahuta bar3e bar3e nibandha likhe gaye haiM aura vartamAna sArA hindU-vyavasthA - zAstra inhIM nibandhoM para sthita hai / nibandhakAroM meM sabase ucca sthAna vijJAnezvara aura jImUtavAhana kA hai| vijJAnezvara ke 'mitAkSarA' aura jImUtavAhana ke 'dAyabhAga' para hI sArA hindUvyavasthA - zAstra avalaMbita hai / dAyabhAga baMgAla meM sarvamAnya hai, aura mitAkSarA mithilA, mahArASTra, banArasa aura madarAsa meM / isa prakAra hindU-vyavasthA - zAstra ke do mata haiM - (1) dAyabhAga aura (2) mitAkSarA / mitAkSarA kI cAra upazAkhAyeM (1) mahArASTra- mata jo bambaI, gujarAta Adi meM pracalita hai, (2) maithila - mata jo mithilA meM mAnA jAtA hai, (3) kAzI- mata jo saMyukta prAnta aura usake Asa-pAsa vyavahRta hotA hai aura (4) drAvir3a - mata jo madarAsa meM svIkRta hai / striyoM kI pratyeka prakAra kI sampatti ko sAdhAraNa bolacAla kI bhASA meM 'strIdhana' kaha sakate haiM / kintu durbhAgyavaza zAstrakAroM ne 'strI-dhana' zabda ko viziSTArtha meM hI prayukta kiyA hai aura use kevala unhIM sampattiyoM taka parimita rakkhA 239 www.umaragyanbhandar.com
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 sarasvatI [ bhAga 38 hai jina para striyoM kA pUrNa adhikAra rahatA hai| parimita 4-nirvAha karane ke badale meM dI huI sampatti / adhikAravAlI sampattiyoM ko zAstrakAroM ne strI-dhana nahIM kahA 5-mIrAsa kI sampatti / hai| isalie apanI suvidhA ke lie hama yahA~ do prakAra kA 6-svopArjita smptti| strI-dhana mAneMge -(1) pUrNa strI-dhana aura (2) parimita strI- 7-kisI adhikAra kA nipaTArA kara lene para milI dhana / pUrNa strI-dhana vaha hai jisa para strI kA pUrA adhikAra huI sampatti / ho aura parimita strI-dhana vaha hai jisa para usakA adhikAra 8-viparItAdhikAra se milI huI sampatti / kisI aMza meM parimita ho / aba yaha prazna ho sakatA hai 9-pUrNa strI-dhana ke mUlya athavA Aya se kharIdI ki vyAvahArika dRSTi se 'pUrNa' aura 'parimita' strI-dhana meM gaI sampatti / kyA antara hai| isakA uttara yaha hai ki yaha antara do ina nau prakAra kI sampattiyoM meM kucha to pUrNa strI-dhana haiM prakAra se mahattvapUrNa hai __ aura kucha parimita / aba hama inakA yahA~ kramazaH vivecana (1) pratyeka prakAra kA pUrNa strI-dhana kisI strI ke kreNge| marane ke bAda usake apane uttarAdhikAriyoM ko milatA 1-sambandhiyoM se bheTa yA vasIyata meM milI huI hai / parimita strI-dhana ke viSaya meM aisI bAta nahIM hotii| sampatti ko 'saudAyika' kahate haiM / yaha kaI prakAra kI hai / (2) apane pUrNa strI-dhana kI ananya svAminI hone adhyAgni, adhyAvAhanika, pAdavaMdanika, anvadheyevaka, Adhidake kAraNa strI usakA jisa taraha cAhe upabhoga kara sakatI nika Adi pUrNa strI-dhana haiN| para isa niyama kA eka hai aura jaise cAhe use haTA sakatI hai| yadyapi sadhavAvasthA apavAda yaha hai ki dAya-bhAga ke matAnusAra pati kI dI meM use kisI kisI hAlata meM apane pUrNa strI-dhana kA pUrA huI sthAvara sampatti pUrNa strI-dhana nahIM samajhI jaatii| adhikAra nahIM rahatA hai, kintu vidhavAvasthA meM use usa para 2-asambandhiyoM se milI huI sampatti ke tIna pUrA adhikAra mila jAtA hai| parimita strI-dhana ke sambandha bheda haiMmeM aisI bAta nahIM hai| usa para usakA adhikAra parimita (1) kaumAryAvasthA meM milI huI, (2) sadhavAvasthA hai aura vaha jaise cAhe use haTA nahIM sktii| meM milI huI aura (3) vidhavAvasthA meM milI aba prazna yaha hai ki strI-dhana kA 'pUrNa' yA 'parimita' huii| (1) kaumAryAvasthA meM milI huI sampatti pUrNa honA kina kAraNoM para nirbhara hai| koI bhI sampatti 'pUrNa strI-dhana hai aura sabhI matoM ke anusAra strI kA usa strI-dhana hai yA nahIM, yaha tIna bAtoM para avalaMbita hai- para pUrNAdhikAra hai| 1-strI ke pAsa sampatti kisa prakAra AI ? (2) sadhavAvasthA meM adhyAmi (arthAt vivAhamaMDapa meM 2-sampatti milane ke samaya vaha kisa avasthA meM vivAhAgni ke sAmane milI huI) aura adhyAvAhanika thI, arthAt vaha kumArI thI yA sadhavA yA vidhavA ? (arthAt vadhu-praveza ke samaya milI huI) sampatti 3-vaha hindU-vyavasthA-zAstra ke kisa mata se zAsita pratyeka mata ke anusAra pUrNa strI-dhana hai| sadhavAvasthA hotI hai| meM asambandhiyoM se dUsare avasara para milI huI sampatti __pahale yaha dekhanA hai ki strI ko kitane prakAra se sampatti mahArASTra, kAzI aura drAvir3a ke matoM ke anusAra pUrNa mila sakatI hai aura usakA yaha adhikAra kahA~ taka sImita strI-dhana hai| dAyabhAga aura mithilA ke matAnusAra vaha hai / strI ko sampatti nau prakAra se mila sakatI hai parimita strI-dhana hai| dAyabhAga ke anusAra aisI sampatti 1-apane sambandhiyoM se bheMTa meM yA vasIyata meM milI bhI pati ke marane ke bAda pUrNa strI-dhana ho jAtI hai| huI smptti| mithilA kA mata isa viSaya para abhI nizcita nahIM hai| ___2-asambandhiyoM se bheMTa meM yA vasIyata meM milI (3) vidhavAvasthA meM milI huI sampatti pUrNa strI-dhana hai| huI sampatti / sabhI matoM ke anusAra strI usakI pUrNAdhikA3-ba~TavAre meM milI huI sampatti / riNI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ hindU-striyoM kA sampattyadhikAra saMkhyA 3 ] 3 -- ba~TavAre meM milI huI sampatti kisI bhI mata ke anusAra strI kA pUrNa strI-dhana nahIM hai| sabhI matoM ke bhinna bhinna kAraNa haiM / phira bhI sabakA niSkarSa eka hI hai| I 4 - nirvAha karane ke badale meM strI ko dI gaI sampatti ko 'vRtti' kahate haiM / yaha sabhI avasthA meM aura sabhI matoM ke anusAra pUrNa strI-dhana samajhI jAtI hai / 5 - mIrAsa kI sampatti ke do bheda haiN| strI do prakAra kI sampattiyoM kI uttarAdhikAriNI ho sakatI hai- (1) kisI puruSa kI sampatti jaise; pati, pitA, putra ityAdi kI aura (2) kisI strI kI sampatti; jaise, mAtA, putrI ityAdi kii| baMgAla, kAzI, mithilA aura madarAsa ke matAnusAra mIrAsa kI sampatti kisI bhI avasthA meM pUrNa strI-dhana nahIM ho sktii| kisI bhI puruSa yA strI se virAsata meM milI huI sampatti para strI kA kevala sImita adhikAra rahatA hai aura vaha usakI svAminI apane jIvana bhara hI raha sakatI hai| usakI mRtyu ke bAda vaha sampatti apane pahale svAmI yA svAminI ke uttarAdhikAriyoM ke pAsa hI lauTa jAtI hai| mahArASTra-mata isase bhinna hai / vahA~ kisI strI kI sampatti kisI strI ko milane para vaha usakI pUrNAdhikAriNI ho jAtI hai aura usakI mRtyu ke uparAnta vaha sampatti usakI pUrNa strI-dhana-sampattiyoM kI taraha usake uttarAdhikAriyoM ko hI milatI hai / puruSa se milI huI sampatti ke do bheda haiM-- ( 1 ) una puruSoM se milI huI sampatti jinake gotra meM vaha apane vivAha ke bAda calI zrAtI hai; jaise, pati, putra, prapautra ityAdi se / (2) una puruSoM se milI huI sampatti jinake gotra meM usakA janma huA hai; jaise, pitA, bhAI, nAnA ityAdi se / pahale prakAra kI sampatti pUrNa strI-dhama nahIM samajhI jAtI aura usa para strI kA parimitAdhikAra mAtra hai / dUsare prakAra kI sampatti mahArASTra mata ke anusAra pUrNa strIdhana mAnI jAtI hai aura arat mRtyu ke uparAnta usake uttarAdhikAriyoM ko vaha sampatti milatI hai / 6 - svopArjita sampatti mahArASTra, kAzI aura madarAsa ke matAnusAra strI kA pUrNa strI- dhana hai, cAhe vaha kaumAryAvasthA meM prApta kI gaI ho yA sadhavAvasthA meM yA vidhavAvasthA meN| kintu mithilA aura baMgAla ke mata bhinna haiM / vahA~ kaumAryAvasthA aura vidhavAvasthA meM prApta phA. 5. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 241 kI gaI sampatti pUrNa strI-dhana hai, kintu sadhavAvasthA meM strI kA svopArjita dhana bhI pati kA ho jAtA hai| baMgAla meM yadi pati strI ke pahale mara jAya to strI kI vaha sampatti pUrNa strI dhana ho jAyagI aura usake uttarAdhikArI hI usakA upabhoga kreNge| mithilA meM aisA hai yA nahIM, yaha kahanA kaThina hai / zeSa tIna prakAra kI sampattiyA~, arthAt ( 7 ) - adhikAra kA nipaTArA karane se milI huI, (8) viparItAdhikAra se milI huI aura (9) strIdhana ke mUlya athavA zrAya se qharIdI huI sampatti sabhI matoM ke anusAra aura pratyeka avasthA meM strI kA pUrNa strI-dhana hai aura usa para usakA adhikAra parimita hai | aba yaha dekhanA hai ki aisI bhI koI sampatti hai jo puruSa ko mila sakatI hai, kintu strI ko nahIM / mitAkSarA ke anusAra kisI bhI hindU kI sampatti do bhAgoM meM bA~TI jA sakatI - ( 1 ) saMyukta pArivArika saMpatti aura (2) pRthak sampatti / (1) saMyukta pArivArika sampatti vaha hai jisameM parivAra ke puruSa yA unake putra hI bhAga le sakate haiM aura jisakA uttarAdhikAritva kisI niyamita krama se nahIM, kintu uttara- jIvitA para nirbhara hai / udAharaNa ke lie, ka ra kha do bhAI haiM aura donoM kI striyA~ jIvita haiN| para jaba ka mara jAtA hai taba samasta sampatti a ko mila jAtI hai aura ka kI strI ko kucha bhI nahIM milatA / (2) pRthak sampatti vaha hai jisa para kisI vyakti kA vizeSAdhikAra ho / usakI mRtyu ke bAda usakI vaha sampatti usake uttarAdhikAriyoM ko vihita krama se milegI / dAyabhAga ke anusAra bhI sampatti ke yahI do bheda haiM / antara itanA hI hai ki usameM saMyukta pArivArika sampatti uttara - jIvitA ke anusAra nahIM miltii| udAharaNa ke lie yadi ka ra kha do bhAI haiM aura donoM kI striyA~ jIvita haiM to ka kI mRtyu ke bAda usakI sampatti usakI strI ko hI milegI, kha ko nahIM / aba prazna yaha uThatA hai ki ina donoM prakAra kI sampattiyoM ke sambandha meM striyoM kA kyA sthAna hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 sarasvatI [ bhAga 38 (1) saMyukta pArivArika sampatti meM mitAkSarA ke matAnusAra mahArASTra meM bhI uparyukta sArI striyA~ uttarAdhikAriNI strI ko kucha bhI nahIM milatA, cAhe vaha mAtA ho, mAnI jAtI haiM / unake sivA mamerI bahana, mausI, phUzrA, putrI ho yA dharmapatnI ho / saba kucha puruSa ko hI milatA cacerI bahana ityAdi bhI sUcI meM rakkhI gaI haiN| hai| dAyabhAga ke anusAra bhI puruSa ke rahane para strI ko bhinna bhinna sthAnoM kI strI-uttarAdhikAriNiyoM kI kucha nahIM miltaa| puruSa ke marane para yadi vaha usakI sUcI dekhane se anta meM yaha jJAta hotA hai ki inakI saMkhyA uttarAdhikAriNI ho sakegI to milegA anyathA nhiiN| kitanI kama hai aura inake sampatti pAne kI kitanI kama eka udAharaNa liijie| ka ke eka putra hai aura eka sambhAvanA rahatI hai| hindU samAja kI sampatti kA bahuta knyaa| ka ke marane ke bAda sArI sampatti usake putra bar3A bhAga saMyukta pArivArika sampatti hai aura usameM striyoM ko mila jAtI hai, kanyA ko kucha bhI nahIM miltaa| ko koI bhAga nahIM miltaa| dUsarA bhAga unakI pRthaka yadi vaha putra bhI mara jAya aura saMyukta parivAra meM sampatti hai| para yaha sampatti bahuta nahIM hai, aura jo kucha hai dUsarA koI puruSa na ho to sampatti kanyA ko milegI, vaha bhI puruSoM meM hI bahudhA ba~Ta jAtI hai| striyA~ puruSoM , kintu vaha isalie nahIM ki vaha usa parivAra kI hai, ke sAtha sAtha nahIM, kintu unake bAda usa sampatti kI kintu isalie ki vaha apane bhAI kI uttarAdhikA- adhikAriNI hotI haiN| isa prakAra isa sampatti se bhI ve riNI hai| isa prakAra hameM jJAta hotA hai ki jahA~ prAyaH vaJcita hI rahatI haiN| phala yaha hotA hai ki pArivArika taka pArivArika sampatti se sambandha hai, striyoM kA sampatti kA prAyaH sArA hissA una logoM ke adhikAra se sthAna atyanta nagaNya hai aura ve pArivArika uttarA- sadA bAhara hI rahatA hai| - dhikAra kI paridhi ke bAhara rakkhI gaI haiN| aba yaha dekhanA hai ki uttarAdhikAriNI hone ke bAda (2) pRthak sampatti pAne kA thor3A bahuta adhikAra striyoM strI kA sampatti para kyA adhikAra rahatA hai tathA adhikAra ko diyA gayA hai, kintu vaha bhI bahuta parimita hai| ke parimita hone kA artha kyA hai| uttarAdhikAriyoM kI sUcI meM bahuta thor3I striyoM ke pUrNa strI-dhana ke viSaya meM kucha bhI nahIM kahanA hai| nAma haiM aura jinake nAma haiM bhI, ve bahuta logoM ke usa para strI kA utanA hI adhikAra hai, jitanA kisI pIche haiN| phalataH unheM prAyaH sampatti bahuta kama puruSa kA apanI sampatti para / / milatI hai aura jo milatI bhI hai usa para unakA parimita strI-dhana do prakAra kA hai| eka to vaha jisa pUrA adhikAra nahIM hotaa| para kevala strI ke pati kA adhikAra hotA hai, aura kisI baMgAla-mata ke anusAra pA~ca striyA~ uttarAdhikAriNI kA nhiiN| pati ke mara jAne para vaha strI kA hI ho jAtA mAnI gaI haiM-(1) vidhavA patnI, (2) kanyA, (3) mAtA, hai| isa prakAra ke strI-dhana kA, pati ke jIvana-kAla meM, (4) pitAmahI aura (5) prapitAmahI / inakA sthAna kramazaH strI upabhoga to kara sakatI hai, kintu use beca yA haTA cauthA, pA~cavA~, AThavA~, caudahavA~ aura bIsavA~ hai| nahIM sktii| usakI mRtyu ke bAda, yadi vaha pati ke marane ___ kAzI aura mithilA meM uttarAdhikAriNI striyoM kI ke pahale mare yA bAda, vaha sampatti usake uttarAdhikAriyoM saMkhyA aATha hai-(1) vidhavA patnI, (2) kanyA, (3) mAtA, ko hI milatI hai, pati ke uttarAdhikAriyoM ko nhiiN| (4) pitAmahI, (5) putra kI kanyA, (6) putrI kI kanyA, dUsarA parimita strI-dhana vaha hai jisa para strI ko kevala (7) bahana aura (8) prpitaamhii| inakA sthAna kramazaH, upabhoga kA adhikAra milatA hai aura kisI bAta kA cauthA, pA~cavA~, sAtavA~, bArahavA~, terahavA~ (a), terahavA~ nhiiN| apane jIvana meM na to use vaha kisI ko de sakatI (ba), terahavA~ (sa) aura satrahavA~ hai| hai, na kisI prakAra haTA sakatI hai| kucha thor3I-sI zAstra___ madarAsa meM uparyukta sabhI striyA~ uttarAdhikAriNI vihita AvazyakatAoM ko chor3akara yadi aura kisI dUsare mAnI jAtI haiM, aura inake sivA bhAI kI putrI bhI sUcI meM kAraNa se vaha usa sampatti ko beca DAle yA apane pAsa se rakkhI gaI hai| haTA de to usakI mRtyu ke bAda usakA vaha kAma nAjAyaz2a Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hindU-striyoM kA sampattyadhikAra 243 + 4 samajhA jAyagA aura sampatti usake pahale puruSa adhikArI saba prakAra kI sampatti meM pA~ca prakAra kI sampattiyA~ mAnI ke uttarAdhikAriyoM ke pAsa lauTa A sakatI hai| usakI gaI haiM--(1) uttarAdhikAra meM milI huI, (2) qharIdI mRtyu ke uparAnta usake apane uttarAdhikArI usa sampatti huI, (3) ba~TavAre meM milI huI, (4) viparItAdhikAra se ko nahIM pA skte| antima puruSa-adhikArI ke uttarAdhi- milI huI, (5) aura kisI prakAra se pAI gii| ina kArI hI use pA sakate haiN| pAMca taraha kI sampattiyoM meM sabhI prakAra A gaye / parimita strI-dhana kI yahI vizeSatA hai ki strI ko yadi vijJAnezvara kA artha mAna liyA jAtA to isakA usake upabhoga kA pUrA adhikAra milatA hai, kintu haTAne pariNAma krAntikArI hotA / striyoM ko apanI sArI sampattiyoM -yA becane kA adhikAra nahIM miltaa| para puruSoM kI taraha hI adhikAra ho jaataa| manu, kAtyAyana isa prakAra strI ke adhikAroM para tIna prakAra ke prati- ityAdi ne kevala chaH prakAra ke strI-dhanoM kA hI ullekha bandha lage hue haiM-(1) kucha sampattiyA~ aisI haiM jo unheM kiyA thaa| kintu ise vijJAnezvara ne yaha kahakara TAla mila hI nahIM sktiiN| (2) kucha sampattiyA~ aisI haiM jo diyA ki chaH prakAra kA artha yaha hai ki strI-dhana chaH se unheM milatI to haiM, kintu una para pati kA adhikAra ho kama nahIM ho sakatA, adhika cAhe jahA~ taka ho| unhoMne jAtA hai / (3) kucha sampattiyAM aisI haiM jo unheM milatI yaha bhI kahA ki RSiyoM ne 'strI-dhana' zabda ko kevala bhI haiM aura jina para unake upabhoga kA pUrA adhikAra bhI pAribhASika rUpa meM vyavahAra kiyA hai, vaiyutpattika rUpa meM hai, kintu jinheM ve apane icchAnusAra beca yA haTA nahIM nahIM / isa prakAra unhoMne strI-dhana kA vistAra aparimita sakatIM aura jo unakI mRtyu ke bAda unake uttarAdhikAriyoM kara diyaa| ko na milakara antima puruSa adhikArI ke vArisoM ko kintu yaha mata sarvamAnya nahIM huaa| jImUtavAhana ne mila jAtI hai| ise asvIkAra kara diyaa| unake anusAra strI-dhana vahI striyoM ke strI-dhana sambandhI adhikAroM para prAyaH assI chaH prakAra kA rhaa| kevala unhIM ne nahIM, anya vidvAn RSiyoM ne apane apane mata diye haiM / kintu unameM sarva- bhASyakAroM ne bhI vijJAnezvara kA khaNDana kiyaa| 'mAdhavIya pradhAna haiM ApastaMba, baudhAyana, gautama, manu, yAjJavalkya, nArada, TIkA' kA dakSiNa meM bar3A Adara hai| usameM bhI unakA virodha kAtyAyana, devala, hArIta aura vyAsa / aitihAsika krama se kiyA gyaa| 'vIramitrodaya' ne mitAkSarA kA samarthana kiyA, inake matoM kA nirIkSaNa karane se patA calatA hai ki prArambha kintu yaha prakaTa kiyA ki yadi strI kI sabhI sampatti meM strI-dhana kA atyanta saMkucita aura parimita artha thA, 'strI-dhana' kaha bhI dI jAya to bhI itanA mAnanA hI par3egA kintu Age calakara usakA bahuta vikAsa ho gayA aura ki sabhI strI-dhana para strI kA pUrA adhikAra nahIM hai / vIrastriyoM ke sAtha udAratA se kAma liyA jAne lgaa| yaha mitrodaya kA kAzI meM Adara hai aura kAzImata ke anusAra audArya-bhAva dina para dina bar3hatA gayA aura anta meM yahA~ vijJAnezvara kA siddhAnta mAnya nahIM huaa| mahArASTra meM taka huA ki yAjJavalkya ne likha DAlA ki-- 'vyavahAra-mayUkha' prAmANika mAnA jAtA hai| usane strI-dhana 'pitRmaatRptibhraatRdttmdhygnyupaagtm| kA artha mitAkSarA ke anusAra to lagAyA, kintu usane aAdhivedanikAdyaM ca strIdhanaM parikIrtitam // ' uttarAdhikAra ke adhyAya meM strI-dhana aura pAribhASika strIisakA artha mitAkSarA meM vijJAnezvara ne yaha likhA ki dhana meM vibheda kara diyaa| isa prakAra vaha bhI pUrNarUpa se 'strI ko pitA, mAtA, pati yA bhAI se jo kucha milatA hai, sahamata nahIM huaa| madarAsa meM 'pArAzaramAdhavya' aura vivAhAgni ke sammukha use jo kucha diyA jAtA hai aura 'smRticandrikA' kA vizeSa sthAna hai| ye donoM mitAkSarA ke usake pati ke dUsare vivAha ke avasara para prAdhivedanikA mata kA khaNDana karate haiN| inakA mata hai ki strI-dhana kA artha ke rUpa meM use jo milatA hai aura zeSa saba usakA vijJAnezvara ke kathita artha kI taraha aparimita nahIM honA strI-dhana hai'| 'zrAdya' zabda para bar3A jhagar3A claa| vijJAne- cAhie / mithilA kA prAmANika grantha 'vivAdacintAzvara ne Adya kA artha lagAyA 'zeSa saba prakAra kI smptti| maNi' hai| isakA bhI vahI mata hai jo smRticandrikA kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 sarasvatI [bhAga 3 hai| strI-dhana ko aparimita artha meM mAnane ko yaha bhI thiiN| aisI putriyoM ke bAda dhIre dhIre anya putriyA~ bhI taiyAra nahIM hai| baMgAla kA mata bhI isI prakAra kA hai| sampatti kI adhikAriNI hone lgii| mitAkSarA kI ukta paribhASA se koI sahamata nahIM hai| putrI ke bAda mAtA uttarAdhikAriNI mAnI gaI / itanA hI nahIM, aAja-kala kI vicAra-dhArA bhI usake pakSa mAtA kA nAma Ane kA pradhAna kAraNa yaha hai ki vaha meM nahIM hai| strI-dhana ke kaI mukaddame hue haiM aura sabhI meM putra se zrAddha-tarpaNa Adi pAne kI adhikAriNI hai| nyAyAdhIzoM kA nirNaya mitAkSarA ke mata ke viruddha huzrA putrI aura mAtA ke bAda vidhavA patnI kA sthAna hai| hai| tathApi aneka nyAyAdhIza aura kAnUna ke jJAtA yadyapi Aja vaha una donoM se gaNanA meM U~cI samajhI mitAkSarA se sahamata haiM aura use ThIka samajhate haiN| para jAtI hai, phira bhI use adhikAra unake bAda milA hai| deza-kAla ke prAcAra kA itanA prabala prabhAva hai aura prAcIna kAla se hI vidhavA apane pati ke uttarAdhikAparamparA aisI baMdha gaI hai ki parivartana karane kA kisI riyoM se nirvAha ke lie dhana pAne kI adhikAriNI thii| ko sAhasa nahIM hotaa| yadi koI puruSa niHsantAna mara jAtA yA saMnyAsa dhAraNa __aba hameM yaha jAnanA hai ki strI kI vaha sampatti jo kara letA thA to usake bhAI usakI sampatti Apasa meM bA~Ta pAribhASika strI-dhana kI paridhi ke bhItara nahIM pAtI, use lete the aura usakI vidhavA ko nirvAha ke lie yathe kaise milI aura usa para usake adhikAroM kA vistAra kaise de dete the| huaa| dhIre dhIre pravRtti yaha hone lagI ki yadi mRta puruSa kI prAcIna kAla se hindU-parivAra saMyukta calA AtA hai| sampatti thor3I hai to vaha sArI hI vidhavA ko usake jIvana bhojana, pUjana aura sampattyadhikAra ye sabhI saMyukta rahA karate bhara ke lie de dI jAya / isI prathA ke AdhAra para zrIkara the aura parivAra ke puruSoM ko eka niyamita aura nizcita ne likhA hai ki kevala svalpa sampatti para hI vidhavA uttarAkrama se sampatti meM bhAga milA karatA thaa| striyoM ko dhikAra prApta kara sakatI hai| eka bAra yaha prathA nikala pArivArika sampatti meM koI hissA nahIM milatA thA aura par3ane ke bAda yaha kahanA kaThina ho gayA ki kauna sampatti unakA kucha bhI adhikAra nahIM thaa| dhIre dhIre saMyukta parivAra choTI hai, kauna bar3I hai / pati ke marane ke bAda vidhavA duHkha TUTane lage aura puruSoM meM Apasa meM sampatti kA ba~TavArA meM na par3e aura pati kI zrAddha-kriyA Adi samucita rUpa hone lgaa| aba eka ar3acana par3ane lagI / ba~TavArA hone se kara sake, isake lie yaha niyama cala par3A ki jaba taka se sampatti kI vaha mada jisase striyoM kA pAlana-poSaNa hotA vaha jIvita rahe taba taka sampatti cAhe choTI ho yA bar3I usI thA, kaI Tukar3oM meM ba~Ta jAne lgii| aba eka hI upAya ke hAtha meM rhe| vaha usa kare, kintu use thaa| yA to kisI eka vizeSa hissedAra ko adhika hisse becane yA kisI ko dene kA adhikAra na ho aura usakI de diye jAya, jisase vaha striyoM ke bharaNa-poSaNa kA uttara. mRtyu ke bAda usake pati kA vAstavika uttarAdhikArI dAyitva uThA sake yA unhIM ko sampatti meM se kucha diyA use le le|| jAya jisase ve apanA nirvAha kara skeN| niyoga kI prathA kA bhI isa para bahuta kucha prabhAva isa prakAra striyoM kA pArivArika sampatti meM kevala par3A / gautama ke kathanAnusAra jAna par3atA hai, prArambha meM hissA hI nahIM rahA, kintu unheM uttarAdhikAra bhI prApta kevala vahI vidhavA sampatti meM uttarAdhikAra pAtI thI jo ho gyaa| phira bhI unakA sampatti kA adhikAra nirvAha ke niyoga-dvArA pati ke nAma para putra utpanna karatI thii| kintu lie kevala usakA upabhoga-mAtra thaa| ve usakI yathArtha kAla-krama se yaha prathA uTha gii| pati ke pahale uttarAdhi. svAminI nahIM ho paaii| kArI svabhAvataH yaha nahIM cAhate the ki strI eka nayA __ isa prakAra kI striyoM meM sarvaprathama sthAna 'putrI kA uttarAdhikArI utpanna karake unheM sampatti se vaJcita kara de| hai| prArambha meM yaha adhikAra kevala unhIM putriyoM ko isalie pIche yaha zarta lagA dI gaI ki strI ko sampatti milA jo apane pitA ke lie niyoga se putra utpanna karatI tabhI milegI jaba vaha pavitratA se jIvana pAlana kregii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hindU-striyoM kA sampattyadhikAra 245 bahana kA sthAna sabase pIche AtA hai / gotraja sapiNDa jika kAraNoM kA prabhAva tIna prakAra se pdd'aa| pahalI bAta na hone ke kAraNa usakA adhikAra sabase pIche hai| kintu to yaha thI ki prArambha meM samAja rAjanaitika dRSTikoNa se bahana ke adhikAra ke sambandha meM bahuta-se vivAda calate sudRr3ha nahIM thaa| sampatti kI rakSA kA bhAra sampatti ke Aye haiN| kintu aba 1929 ke hindU-uttarAdhikAra ke adhikAriyoM para hI rahatA thaa| parivAra meM puruSoM para hI kAnUna ke pAsa ho jAne ke kAraNa kAzI, mahArASTra, madarAsa isakA bhAra rahatA thaa| isI kAraNa sabhI kI yaha ceSTA aura mithilA meM bahana ko uttarAdhikAra meM nizcita sthAna rahatI thI ki parivAra meM jitane hI puruSa hoM utanA hI mila gayA hai, sAtha sAtha putra kI kanyA, putrI kI kanyA acchA / isI se zAstroM ne bAraha prakAra ke putra aura ATha aura bahana ke lar3ake ko bhI sthAna milA hai / baMgAla meM yaha prakAra ke vivAha mAne / dUsarI bAta rakta kI zuddhatA thii| niyama lAgU nahIM hai aura vahA~ bahana aba bhI uttarAdhikA- deza samRddhizAlI thA, kintu suvyavasthita nahIM thaa| bAhara riNI nahIM samajhI jaatii| se bahuta-sI jAtiyA~ AkramaNa kiyA karatI thiiN| aAyoM kA striyoM ke adhikAroM para pratibandha lagane ke tIna prakAra rakta zuddha rahe aura bAhara se usameM koI sammizraNa na hone ke kAraNa haiM-dhArmika, sAmAjika aura Arthika / pAve, isakI ceSTA kI gii| isakA pahalA pariNAma yaha (1) dhArmika kAraNa-jaisA ki DAkTara rAjakumAra huA ki striyA~ gharoM meM banda kara dI gii| unakI rakSA sarvAdhikArI ne kahA hai ki hinduoM kI uttarAdhikAra- karane ke lie puruSa apanI jAna dene lage / yaha pravRtti sambandhI vyavasthAoM kA mUla maMtra hai pitR-puujaa| pitR-pUjA yahA~ taka bar3hI ki dhIre dhIre asavarNa vivAha uThane lage, meM tIna pIr3hI taka pitaroM kI gaNanA kI jAtI hai| anuloma vivAha niSiddha ho gayA, caritra kI zuddhatA para inakI pUjA arthAt zrAddha-prathA kA prabhAva vyavasthA- adhika z2ora diyA jAne lagA aura pahale jo ATha prakAra zAstra ke aura aMgoM se adhika uttarAdhikAra para pdd'aa| ke vivAha zAstrokta the unakI saMkhyA kevala do raha gii| viSNu ne apanA mata nizcita kiyA ki jo sampati kA niyoga kI prathA bhI ekadama uThA dI gii| isakA pari. uttarAdhikArI hogA use sampatti ke bhUtapUrva svAmI ko NAma acchA bhI huA aura burA bhii| sAmAjika aAcaraNa piNDadAna avazya denA pdd'egaa| dharma, samAja aura vyavasthA- kI zuddhatA kI sataha bahuta Upara uTha gaI, vizRMkhalatA ghaTa zAstra, tInoM ne milakara piNDadAna ko uttarAdhikAra ke gaI, parivAroM meM saMgaThana zrA gayA, kintu striyA~ parataMtra ho sAtha cirantana bandhana meM bA~dha diyaa| gaI aura unake Arthika adhikAroM ke prati vyavasthApaka isa prathA kA sabase viSamaya pariNAma par3A striyoM ke udAsIna ho gye| Arthika svataMtratA se vyAvahArika adhikAroM pr| pitaroM ko piNDa-dAna milatA rahe, isake svataMtratA bhI A jAtI hai aura ise zAstrakAra pasanda nahIM lie Avazyaka thA ki vaMza yuga-yuga taka kAyama rhe| karate the ataeva unhoMne striyoM kI Arthika svataMtratA kI isakA svAbhAvika pariNAma yaha huA ki striyoM kA astitva jar3a hI kATa dii| tIsarA kAraNa yaha huA ki pArivArika gauNa viSaya ho gyaa| phira dUsarI AvazyakatA yaha bhI saMgaThana ke bAda dhIre dhIre paraspara sahayoga kI bhAvanA protsAthI ki jo puruSa piNDa de vaha sampatti z2arUra paave| baMgAla hita kI jAne lgii| ceSTA kI gaI ki parivAra ke vyaktiyoM to eka kadama aura Age bar3ha gyaa| jImatavAhana ne yaha meM pratiyogitA kI bhAvanA haTAkara sahayoga ke vicAra rakkhe likha diyA ki jo piNDadAna de sakatA hai vahI sampatti jAya~ / zAstrakAroM ne pRthak sampatti ke viruddha aura saMyukta bhI pA sakatA hai| puruSoM ko piNDa dene kA striyoM se pArivArika sampatti ke pakSa meM vyavasthAyeM bnaaii| yaha adhika adhikAra thA, isI lie sampatti bhI prAyaH vahI pAne saba kisI bure abhiprAya se nahIM, kintu sadvicAra se lge| mitAkSarA ne ise nahIM maanaa| phira bhI itanA huA ki kiyA gayA aura isakA pariNAma bhI pArivArika dRSTi se uttarAdhikAra se pAI huI sampatti para strI kA svatva bilakula acchA hI huA, kintu striyoM ko yahA~ bhI ghATA hI rahA / parimita ho gyaa| use kevala upabhoga kA adhikAra milaa| unake adhikAra parivAra ke hita ke lie balidAna kara (2) sAmAjika kAraNa--pratibandhoM ke lagane meM sAmA- diye gaye aura unhoMne saba kucha cupacApa saha liyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 (3) Arthika kAraNa --saMyukta pArivArika saMgaThana kA pariNAma striyoM ke svatvAdhikAra para Arthika dRSTikoNa se bhI bahuta pdd'aa| bhArata kRSi pradhAna deza rahA hai aura va bhI hai| ghara-dvAra, kheta-khalihAna, hindU kRSaka parivAroM kI yahI pradhAna sampatti hai / atra isa prakAra kI sampatti yadi parivAra ke saMyukta adhikAra meM rahe to ThIka hai / kintu yadi usameM roz2a ba~TavArA hone lage to bar3I ar3acana par3egI / usase sampatti kA mUlya bhI ghaTa jAyagA aura asuvidhA bhI hogI / ba~TavArA honA burI bAta hai, phira bhI isake binA kAma nahIM calatA, isalie puruSoM meM ba~TavArA ho sakatA hai / kintu yadi striyoM ko bhI vaha adhikAra diyA jAya to viSama samasyA khar3I ho jaaygii| strI vivAha hone ke bAda eka parivAra se dUsare parivAra meM calI jAtI hai| yadi use sampatti mile to vaha bhI ba~Takara dUsare parivAra meM calI jAyagI / isameM donoM ko hI suvidhA hogI / isalie zAstrakAroM ne yaha niyama banA diyA ki putroM ko to pArivArika sampatti meM bhAga do, kintu kanyAoM ko nahIM / dUsarA kAraNa yaha huA ki striyA~ vyavahAra kuzala aura bahuta par3hI-likhI nahIM hotI thIM aura sampatti kA suprabandha nahIM kara sakatI thiiN| isalie unheM sampatti meM adhikAra na dekara unake ucita nirvAha kA prabandha kara diyA gyaa| sarasvatI DAkTara dezamukha ke bila kA abhiprAya hindU striyoM ke sampatti-sambandhI prApti, upabhoga aura pRthakkaraNa ke adhikAroM para lage hue pratibandhoM ko haTAnA hai / usake anusAra striyoM ko bhI puruSoM kI taraha sampatti para pUrA aura hara taraha kA adhikAra milanA caahie| vaha strI dhana ke pAribhA trika artha ko ur3A degA aura kevala usake vaiyutpattika artha ko mAnegA / parivAra meM strI aura puruSa samAna adhikAra pAveMge aura sAmyabhAva se sAtha raheMge / rUpa bila ke guNa-doSoM ke viSaya meM abhI kucha bhI nizcita se kahanA atyanta kaThina hai / parivartana-vAdI kahate haiM ki striyoM ko puruSoM kI sataha para rakhanA Avazyaka hai| arry ra amarIkA ne jo unnati kI hai usameM striyoM kA bahuta bar3A hAtha hai aura striyoM meM jAgaraNa tabhI huA hai jaba unheM apane sAmAjika aura Arthika adhikAroM kI yAda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [bhAga 38 AI hai| bhArata meM bhI striyoM ko svataMtra banAnA Avazyaka hai| jaba taka ve svataMtra nahIM hotIM taba taka rASTrIya jAgaraNa nahIM ho sakatA aura svataMtratA nahIM mila sktii| isake viruddha aparivartanavAdI kahate haiM ki yorapa aura amarIkA ne jo kucha kiyA hai vahI hamArA bhI karttavya hai, aisI koI bAta nahIM hai / pArivArika hita sahayoga meM hai, pratiyogitA meM nahIM / prajAtaMtra kA yuga jA rahA hai aura tAnAzAhI kA yuga A rahA hai| isakA artha hai ki sabhI meM prakRtidatta suprabandha karane kI zakti nahIM hotii| isalie jise Izvara zakti dI hai usI ke hAtha meM sampatti chor3a denA acchA hai / donoM daloM kI dalIloM meM thor3I bahuta sacAI hai / yaha saca hai ki striyoM meM jAgaraNa Ane ke lie unheM kucha Arthika svataMtratA milanA jarUrI hai, kintu yaha bhI saca hai| ki pArivArika hita ke lie do meM se eka ko kisI aMza taka parataMtra hokara rahanA hI par3egA aura prakRti kA taqAz2A hai ki strI puruSoM ke saraMkSaNa meM rhe| adhikAra-carcA ke joza meM cAhe jo bhI kaha diyA jAya, kintu asaliyata yahI hai ki strI kA sabase bar3A bharosA puruSa kI tAkata meM hai / prakRti ke isa aTala niyama ko koI nahIM ulaTa sakatA / puruSoM ke balavAn hone meM hI striyoM kA bhI kalyANa hai / striyoM ko sampatti para adhikAra milanA cAhie aura z2arUra milanA cAhie, para kaisA aura kitanA milanA cAhie, yaha eka bahuta bar3A prazna hai| yaha prazna Aja hamArI pradhAna vyavasthApikA sabhA ke sAmane upasthita hai / eka ra navayuga kI krAnti kI lahara hai aura dUsarI ora prAcInayuga kI rUr3hiyoM kI diivaar| donoM balavAn haiM, donoM kaThora haiM, phira bhI donoM ko hI jhukanA pdd'egaa| donoM ke samajhaute meM hI kalyANa hai / * * DAkTara dezamukha ke bila ko asembalI ne apanI 4 faravarI kI baiThaka meM pAsa kara diyA hai / parantu usameM selekTa kamiTI ne bahuta kucha kA~Ta-chA~Ta diyA hai / jisa sudhare hue rUpa meM vaha pAsa huA hai usameM kevala vidhavAoM ko hI adhikAra diyA gayA hai / - sampAdaka ] www.umaragyanbhandar.com
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ mA~ ke samIpa tU soI thI, saubhAgya-sUrya jaba udaya huA / tU calI AratI jaba lekara, tere jIvana meM pralaya huA // pUjA kI sArI sAmagrI, raha gaI jahA~ kI tahA~ vahIM / para priya pUjA kA adhikArI, avanI meM koI rahA nahIM // hama kitane dina ke lie kaheM, mRdu hRdayoM kA milana huA / kyA hai jaga meM raha gayA tujhe, jIvana-dhana kA hI nidhana huA || jaba prema-milana kI cAha huI, taba cira-viyoga kI vyathA huI / jyoM hI usakA Arambha huA, hI samApta vaha kathA huI || khilate hI murajhA gaI hAya, tU bholI bhAlI naI kalI / kisa niThura niyati ke hAthoM se, tU isa prakAra hai gaI chalI // anurAga nayA abhilASa nayA, vyavahAra nayA zRGgAra nayA / pala bhara meM sahasA lupta huA, vaha sone kA saMsAra nayA // tU kabhI nahIM kucha kahatI hai, cupacApa sabhI kucha sahatI hai / jaga meM rasa-dhArA bahatI hai, para tU pyAsI hI rahatI hai || tere mana meM hI chipI huI, rotI haiM saba cAheM terI / bAla-vidhavA lekhaka ? zrIyuta ThAkura gopAla zaraNasiMha ura ke bhItara hI gU~ja gU~ja, raha jAtI haiM heM terI // tere azAnta ura-sAgara meM, dukha kA pravAha hI bahatA hai / jIvana- pradIpa terA bAle, saba kAla bujhA-sA rahatA hai || ra ko sa~bhAlatI rahatI hai, mana ko masosatI rahatI hai / nija lolupa lola vilocana ko, tU sadA kosatI rahatI hai / sundara saroja ko ghera ghera, madhupAvaliyA~ ma~DarAtI haiN| vaha dRzya dekhakara kyoM bAle, terI A~kheM bhara AtI haiM // vallarI lipaTa kara taruvara se, jaba phUlI nahIM samAtI hai / usa premAliMgana ko viloka, kyoM tU udAsa ho jAtI hai | luTa gayA hAya, saba kucha terA, jaga meM kisakI yoM lUTa huI / sukha- sAmagrI jagatItala kI, tere hita viSa kI ghU~Ta huI || basa mUla maMtra hai tyAga tujhe, vastu kA dhyAna nahIM / isa duniyA meM hai huA tujhe, apanepana kA bhI jJAna nahIM / car3hate sUraja kI dara se, saba duniyA pUjA karatI hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 247 parasta ho gaye dinakara para, basa tU hI jaga meM maratI hai / hai kauna samajha sakatA bAle, terI duniyA kI bAtoM ko / tere santApa-bhare ura kI, mRdu ghAtoM ko pratighAtoM ko || cukatI hai nahIM nizA terI, hai kabhI prabhAta nahIM hotA / tere suhAga kA sukha bAle, AjIvana rahatA hai sotA || haiM phUla phUla jAte madhu meM, surabhita malayAnila bahatI hai / saba latA valliyA~ khilatI hai, basa tU murajhAI rahatI hai // zuci viphala prema kI jvAlA meM, tU haradama jalatI rahatI hai / apane mRdu-bhAva- prasUnoM ko, tU nitya kucalatI rahatI hai // avirala haga-jala kA srota capala, hai tere jIvana kA pala pala / bhIgA hI rahatA hai haradama, hA tujha abhAginI kA aMcala // zAyeM abhilASAyeM, kArAgRha meM banda huI / tere mana kI dukha jvAlAyeM, mere mana meM kucha chanda huIM // kisa kavi meM hai yaha zakti bhalA, kaha de Antarika vyathA terI / ura tala se nikalI AhoM ne, likha dI hai kleza-kathA terI // saba www.umaragyanbhandar.com
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamArI galI rA makAna celo kI galI meM thA / mere kamare ke daravAz2e meM do paTa the / nIce kA hissA banda kara dene se kevala Upara kA hissA eka khir3akI kI taraha khulA raha jAtA thA / yaha khir3akI patalI sar3aka para khulatI thI / sAmane dUdhavAle mirz2A kI dUkAna thI, aura mere makAna ke daravAz2e ke barAbara siddIqa baniye kI, aura usake pAsa az2Iz2a qhairAtI kI / zrAsa-pAsa kahAroM kI dUkAneM, attAra kI dUkAna, pAnavAle kI, aura do-cAra dUkAneM thIM; jaisekasAI, bisAtI aura halavAI kI dUkAneM / gha isa kahAnI ke lekhaka mahodaya urdU ke prasiddha lekhaka haiM aura lakhanaU vizvavidyAlaya a~garejI ke adhyApaka haiN| inakI 'aGgAre' aura 'zole' Adi racanAe~ bar3I prasiddhi pA cukI haiN| AzA hai hindI meM bhI inakI isa racanA kA svAgata hogA / hamAre muhalle se hokara loga dUsare muhalloM ko jA sakate the / isalie sar3aka barAbara calA karatI aura tarahataraha ke loga rAstA bacAne ke lie merI khir3akI ke sAmane se jAte / kabhI koI safeda kapar3A pahane garmI kI cilacilAtI dhUpa meM chAtA lagAye hue calA jAtA; kabhI zAma ko koI vilAyatI muNDA pahane, a~garez2I TopI lagAye chir3akAva ke pAnI se bacatA huA, apane kapar3oM ko chIMToM se bacAtA, baccoM aura lar3akoM se alaga hotA huA yA unake ghUrane para gurrAtA aura A~kheM nikAlatA huA nAka kI sIdha calA jaataa| kabhI-kabhI rAstA calanevAlA ta kara lar3akoM ko mArane ke lie lakar3I yA chAtA uThAtA | dUra bhAga kara lar3ake cillAte - " lUlU hai be; 24= lekhaka, profesara ahamadalI ema0 e0 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat lUlU hai / " dUdhavAle mirz2A kI bharAI huI bolI sunAI detI - "ve lamDo, kyA karate ho ? tumako gharoM meM kucha kAma nahIM / " aura agara koI pAsa baiThA hotA to mirz2A usase kahane lagatA - "inakI mAtra ko to dekho, star chor3a rakhA hai ki sA~Da bailoM kI taraha galiyoM meM raulA macAyA kreN| harAmaz2AdoM ko gAlI-galauja aura dhIMgA muztI ke alAvA kucha aura kAma hI nahIM / " mirz2A kI choTI-choTI A~kheM camakane lagatIM, vaha apanI safeda tikonI dAr3hI para eka hAtha pheratA aura kisI qharIdane vAle kI ora dekhane laga jAtA / kuMDe meM se dahI aura kar3hAI meM se dUdha nikAlakara malAI kA Tukar3A DAlatA aura lenevAle kI ora bar3hA detA / loga kahate the ki mirz2A kI sAhata kA khUna daurA karatA hai| dhamaniyoM meM bhalamana lar3akapana meM saba yAda na karane para usake bApa ne usako ghara se nikAla diyA aura kucha dina mAre-mAre phirane ke bAda usane dUkAna kara lii| usake pIche aksara usake bApa ne kSamA mA~gI aura khuzAmada bhI kI, lekina mirz2A ne ghara lauTa jAne se inakAra kara diyA / phira mirz2A ne vivAha kara liyA aura usakA kAma cala niklaa| usakI dUkAna ke choTe-choTe malAI ke per3e zahara bhara meM prasiddha the / aura usakA dUdha bar3A susvAdu hotA thaa| rAta ko jaba koI dUdha lene zrAtA taba vaha usako sakAre aura luTiyA meM khUba uchAlatA, www.umaragyanbhandar.com
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hamArI galI 249 yahA~ taka ki usameM se jhAga nikalane lgtaa| phira khapace se dI aura pUchA-'bhAI, bar3A afasosa huaa| kyA vAkayA malAI kA Tukar3A isa sAvadhAnI se tor3atA ki dUdha hilane huA ?" taka na paataa| usakI bIbI aksara dUkAna para baiThA krtii| mirjA kI A~khoM meM eka bhI A~sU bAkI na thA, lekina vaha bUr3hI ho gaI thI, usake cehare para jhurriyA~ par3I huI usake sAre cahare para zoka aMkita thaa| "taqadIra phUTa thIM, usakI kamara jhuka gaI thI aura mu~ha meM eka dA~ta bAkI gaI, merA palA-palAyA lar3akA jAtA rhaa|" yaha kahakara na thaa| usake U~ce DIlaDaula aura gore raGga se mAlUma mirz2A phira ghara kI ora calA gayA / hotA thA ki vaha kisI acche gharAne kI aurata hai| qharIdanevAle jo khar3e the, pUchane lage--"kyA huaA ?" lekina aba usakA kAma-kAja kama ho gayA thA, kyoMki siddIqa ne jhukakara dekhaa| usI samaya havA kA eka tez2a buDhApe ke kAraNa ve aba z2yAdA mehanata na kara sakate the| jhoMkA aAyA, garda aura g2abAra ur3ane lgaa| eka kAg2az2a unakA ikalautA beTA mara cukA thA aura aba unakA hAtha kA Tukar3A havA meM ur3A aura kucha dUra Upara jA ulaTatAba~TAnevAlA koI na thaa| asahayoga ke dinoM meM jaba pulaTatA nIce kI ora girane lgaa| mirjA ke bAla havA meM Az2AdI ke vicAra deza meM idhara se udhara halacala macAye ur3a rahe the aura vaha galI meM chipa-sA gyaa| hue the, mirjA kA lar3akA apane sAthiyoM ke sAtha jalUsa "kyA huA ? asahayoga karane gayA thA, golI lagI meM gayA thaa| "gAMdhI kI jaya" aura "vande mAtaram" ke aura mara gyaa| na jAne apane kAma meM jI kyoM nahIM nAroM se vAtAvaraNa gUMja rahA thaa| ghaMTAghara para goliyoM lagAte ? sarakAra ke qhilAfa jAne kA natIjA yahI hai / kI bauchAra meM bahuta-se AdamI kAma Aye aura mirz2A tagar3A javAna thaa| ina doz2aqha ke cIMToM aura khaddara-pozo kA beTA bhI maranevAloM meM thaa| bar3I dera ke bAda jaba lAza kA zikAra ho gayA / " yaha kahate kahate siddIka ne maTake ke le jAne para koI roka na rahI taba loga mirjA ke lar3ake kI mu~ha meM eka camacA ddaalaa| bahuta-se maTake dIvAra meM gar3e lAza ko usake ghara laaye| hue the aura kabUtarakhAne kI taraha dekha par3ate the| camace se sArI dUkAneM banda thiiN| muhalle meM sannATA chAyA huaA dAla nikAlakara siddIqa ne gAhaka kI ora bar3hAI / grAhaka thA / jAr3oM kI dhUpa ThaMDI aura bejAna-sI dekha par3atI thii| jo bemanA ho siddIqa kI bAteM suna rahA thA, dAla ko nAliyoM meM saphAI na hone ke kAraNa unameM sar3Ana phUTa rahI apane kapar3e meM bA~dhane lagA ki ekAeka use dAla dekha thii| jaba lAza ghara AI taba mirjA aura usakI bIbI sanna par3I aura vaha bolA--"vAha miyA~ bAzzA, yaha kauna-sI raha gye| unako kisI taraha vizvAsa na hotA thA ki dAla de diye ho ? maiMne to arahara kI mAMgI thI, z2arI phurtI unakA beTA jo abhI abhI jindA thA, ha~sa-bola rahA thA, kro| mujhe derI horI hai| bIbI bkaigii|" . jisane savere hI per3e banAye the, kar3hAI mA~jI thI, jo ghara meM mirjA kI bIbI sira dekara mAra rahI thii| bayAna kapar3e pahanakara apane kisI sAthI se milane gayA thA, kara karake rotI thI, aura a~garez2oM aura gAMdhI ko kosatI aba jindA nahIM, balki mara cukA hai| ve bAra-bAra khUna se thii| yAmIna kI mA~ ko jaba isa ghaTanA kA samAcAra milA lathapatha lAza ko dekhate the| mirjA kI bIbI lAza se taba vaha sAntvanA dene ke lie aaii| usakA javAna lipaTakara phUTa-phUTakara ro rahI thii| logoM ne usako alaga lar3akA bhI dIvAra ke nIce dabakara mara gayA thA aura vaha karanA cAhA, lekina vaha eka minaTa ke lie bhI lAza se apane nanhe-nanhe baccoM ko silAI karake pAlatI thii| alaga na hotI thii| vaha "hAya mere lAla, hAya mere lAla" donoM gale milakara khUba roii| aura mirjA kI bIbI ko kaha kahakara rotI thI, aura kabhI kabhI usake mu~ha se z2ora tanika dhairya huaaa| Akhira lar3ake ko daphana karane le kI cIkha nikala jAtI thii| mirz2A pAgaloM kI taraha, kabhI gye| rAta a~dherI thI aura bebasI a~dhere kI taraha sAre meM ghara ke andara aura kabhI bAhara baukhalAyA phiratA thaa| phailI huI thii| havA ThaMDI thI aura muhalle meM sIla ke siddIka baniye ne apanI dUkAna khola lI thii| mirz2A jaba kAraNa jAr3A aura bhI mAlUma hotA thaa| laimpoM kI dhImI bAla bikhere hue udhara hokara gayA taba siddIka ne AvAz2a rozanI meM muhallA bhayAnaka aura DarAvanA mAlUma ho rahA phA.6 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 ___ sarasvatI [ bhAga 28 thA, sar3aka para kAI sajIva vastu nahIM dekha par3atI thI, kisI ne usake bAla kATa diye the aura usakA sira usake kevala mirjA kI dUkAna meM kaI eka billiyoM ke gurrAne moTI aura bhArI deha para eka akharoTa kI bhA~ti dikhAI aura gar3abar3a kI AvAz2a pA rahI thii| detA / dayAlu puruSa kabhI kabhI use kapar3e pahanA diyA isa ghaTanA ke kucha dinoM ke bAda taka bhI aksara karate, lekina kucha hI ghaMToM ke bAda vaha phira naMgI ho jAtI mirjA kI bIbI ke darda se bhare gAne kI AvAz2a AyA thii| yA to koI kapar3oM ko utAra letA yA vaha khuda unako karatI phAr3akara pheMka detii| usake mu~ha se hamezA rAla bahA karatI "gaI yaka bayaka jo havA palaTa aura usake hAtha akar3e hue rahate / vaha prAyaH maTaka maTakanahIM dila ko mere karAra hai|" kara sar3aka para nAcatI, thirakatI aura gaMgoM kI taraha kucha lekina phira vaha cupa rahane lagI aura kAma-kAja meM guna guna krtii| jaise hI vaha muhalle meM pAtI, lar3akoM laga gii| kA eka gola usake pIche tAliyA~ bajAtA aura pagalI kaha kahakara patthara pheMkatA aura mu~ha ciddh'aataa| aurata "aiM aiM" mere makAna kI Dyor3I meM khajUra kA eka purAnA per3a karatI aura konoM meM chipatI phirtii| jaba kabhI mirjA kI thaa| eka z2amAne meM usameM phala lagA karate the aura zahada dUkAna ke sAmane ye bAteM hotI taba mirjA lar3akoM para kI makkhiyA~ khAne kI khoja meM nIce utara AtI thiiN| cIqhatA--"abe susaro, tumheM maranA nahIM hai| bhAgo yahA~ usakI bar3I bar3I DAloM para prAyaH jAnavara aAkara baiThate the se, dUra ho / " lekina thor3I hI dera ke bAda lar3ake phira aura bhale-bhaTake kabUtara rAta ko baserA liyA karate / lekina ikaTThe ho jaate| aba usake patte jhar3a gaye the| DAliyA~ gira cukI thIM, bar3e aAdamI bhI prAyaH usase maz2Aka krte| vaha aura usakA tanA kAlA aura bhayAnaka, rAta ke a~dhere meM badasUrata z2arUra thI, lekina usakI umra jyAdA na thii| usa bA~sa kI taraha khar3A rahatA jo khetoM meM jAnavaroM ko usakA peTa bar3hA huA thA aura aksara munnU jo khAte DarAne ke lie gAr3a diyA jAtA hai| aba na usa para pote gharAne kA lar3akA thA, lekina aba badamAzoM se mila jAnavara ma~DarAte the, na zahada kI makkhiyA~ usa ora pAtI gayA thA, kahatA. "kyoM? tere baccA kaba hogA?" aura thiiN| hA~, kabhI kabhI koI kauvA usake dUMTha para baiThakara pagalI eka darda-bharI, jAnavaroM kI-sI AvAz2a nikAlatI kA~va-kA~va karatA aura apanA galA phAr3atA yA koI cIla aura apane hAtha Age bar3hA ke jo DhIle aura lijalije thor3I dera baiThakara cilacilAtI aura phira ur3a jaatii| rahate--kisI rAhagIra yA dUkAnadAra kI aora kara munnU kI savere ke bar3hate hue prakAza. meM tanA aAkAza meM camaka aora saMketa krtii| usakI usa bharrAI huI AvAz2a meM eka uThatA, lekina sAyaMkAla ko sUrya ke vizrAma karane ke vinaya hotI, bekasa va bebasa vyakti kI vaha prArthanA jo pazcAt rAta ko baDhatI huI a~dherI meM dhIre dhIre dRSTi se vaha apane svAmI yA apane se adhika zaktizAlI se zrojhala ho jAtA aura rAta meM mila jaataa| rAta ko prAyaH karatA hai ki 'mujhe kSamA karo aura bacA lo'| lekina aura ghara Ate samaya merI dRSTi usake moTe aura bhayAnaka tane loga bhI maz2Aka karane meM mila jAte aura z2ora z2ora se para par3atI, phira usake sAtha sAtha ur3atI huI AkAza para kahaqahA lagAkara hNste...| jaatii| tAre camakate hue hote aura ThIka usake sire hindustAna meM hajAroM loga aise haiM jinako sivA khAnepara..............kA antima tArA mujhako dikhAI detA, pIne aura mara jAne ke aura kisI bAta se matalaba nhiiN| lekina vaha tanA merI dRSTi aura AsamAna ke bIca ve paidA hote haiM, bar3hate haiM, kamAne lagate haiM, khAte-pIte haiM eka prakAra se rukAvaTa DAlatA aura maiM tAroM ke phailAva ko aura mara jAte haiM / isake sivA unako duniyA ko kisI na dekha sktaa| bAta se koI matalaba nhiiN| Adamiyata kI gandha unameM nahIM paatii| jIvana kI mahattA kA unako koI zAna muhalle meM prAyaH eka pAgala aurata AyA krtii| nhiiN| jisa prakAra gulAma ko kAma karane aura mara rahane ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hamArI galI 251 kevalama atirikta koI anya bAta nahIM, usI prakAra inako jIvana jile se kAma kI talAza meM A gayA thaa| vaha rAta ko kA udaya aura asta eka prakAra hai| inake lie dina eka masjida meM par3a rahatA aura dina bhara zahara kI kAma karane aura rAteM so rahane ke lie banI haiM / basa yahI sar3akoM para mArA mArA phiratA / lekina zahara kI hAlata inakA jIvana hai aura yahI inake jIvana kA dhyeya / aura kAma kAja milane ke sambandha meM gA~voM aura kasboM se kisI matya hI inakA jIvana se chaTakArA dilA sakatI hai| taraha acchI nahIM thii| isalie zerA ko koI kAma na x x mila skaa| masjida meM mIra amAnullA namAz2a par3hane eka aura cIz2a hamAre muhalle meM bahatAyata se dIkha pAyA karate the| zerA ne unako apanI kahAna par3atI aura ve the kutte mare hue aura bhUkha se satAye / bahutoM mIra sAhaba ko usakI dayanIya dazA para dayA A gaI aura lI thI aura unakI khAla meM se mAMsa dikhAI par3atA ve use apane ghara le gye| zerA neka aura ImAnadAra thaa| apane bar3e bar3e dA~toM ko nikAlakara ve apane paTroM AdamI thaa| kucha samaya ke bAda mIra sAhaba ne use pA~ca ko khujAte the yA kasAI kI dukAna ke sAmane eka haDDI ke rupaye diye aura kahA--"isase koI kAma zurU kara denA, pAcha eka-dUsare ko nocate aura lahUluhAna kara dete| ve isI lie maiM ye rupaye detA hai| jaba tere pAsa paise hoM taba apanI dumeM TA~goM ke bIca dabAye nAliyoM ko sUMghate dabe yaha rakama vApasa kara denA, nahIM to koI fika kI bAta dabe pAtaM aura kasAI kI dukAna para chIchar3I para jhapaTate, nhiiN|" lekina jaise hI unako gozta kA koI Tukar3A yA haDDI dikhAI zerA ne dAla, seva aura kAbulI canoM kA khomacA detI to cIleM Upara se jhapaTTA mAratI aura unake sAmane lgaayaa| kucha hI dinoM meM zerA ko bahuta-se muhallevAle se usako uThA le jAtIM / phira ve eka aise AdamI kI jAna gaye aura usakA saudA khUba bikane lgaa| sAla bhara taraha jo kucha lajjita ho cukA ho, apanI duma dabAye hue meM hI usane mIra sAhaba ke rupaye lauTA diye, apane bIbIsar3aka ko sUMghA karate yA apanI bhaipa Apasa meM lar3AI karake baccoM ko bulA liyA aura eka choTe-se parivAra meM rahane aura eka-dUsare kA khUna bahAkara nikaalte| lgaa| vaha bahuta khuza thaa| .. isI samaya ke bIca meM abdurrazIda ko svAmI zraddhAprAtaHkAla ko bar3e savere zerA cane vecanevAle kI nanda kI hatyA ke aparAdha meM phA~sI kA hukma ho gayA thaa| AvAz2a AtI / vaha apanI jholI meM garama garama, tAz2e, zahara ke musalamAnoM meM eka halacala maca gii| phA~sI ke bhune hue cane, galI-galI aura kUce-kUce becatA phiratA dina jela ke bAhara haz2AroM AdamiyoM kA jhuNDa thaa| ve saba thaa| usakI umra koI cAlIsa sAla ke thI, lekina vaha daravAz2e ko tor3akara bhItara ghusa jAnA cAhate the / lekina durbala aura sUkhA huA thaa| usake cehare para jhurriyA~ abhI jaba pulisa ne abdurrazIda kI lAza ko lauTAne se manA kara se dekha par3atI thiiN| usakI qhazaqhazI dAr3hI meM safeda bAla diyA taba logoM ke joza aura gusse kA koI ThikAnA nahIM A gaye the| usakI A~kheM eka bImAra kI A~khoM kI taraha rhaa| unakA basa nahIM calatA thA ki kisa taraha jela ko thIM, jinake nIce kAle ghere-se par3e hue the aura jinameM miTTI meM milA deM, aura usa gAz2I kI lAza ko eka zahIda bhUkha aura dInatA, raMja aura musIbata sAfa jhalakate the| kI taraha dafana kreN| unake DheloM meM bArIka lAla rage dUra se dikhAI detI thI, usa dina zerA kisI kAma se jAmAmasjida kI ora jaise yA to naze meM yA dinoM ke anazana aura bukhAra ke gayA huaA thaa| AsamAna para dhUla chAI thI aura sar3ake bAda paidA ho jAtI haiM / usake sira para kapar3e kI eka mailI eka mauna zahara kI bhA~ti sunasAna aura ujAr3a mAlUma ho TopI hotI thii| gale meM phaTA huaA kamIz2a, aura usakI rahI thiiN| par3e hue donoM ko cATate hue kaI-eka kutte use U~cI dhotI meM se usakI patalI patalI TA~geM dikhAI dikhAI diye / eka nAlI meM eka marA huA kabUtara par3A detI thiiN| thaa| usakI gardana mur3a gaI thI, usakI kar3I aura nIlI bahuta dina hue jaba vaha hamAre zahara meM pAsa ke kisI TA~geM Upara uThI huI thIM, para pAnI meM bhIga gaI thiiN| usakI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 sarasvatI eka A~kha phaTI mAlUma ho rahI thii| zerA khar3A hokara use dekhane lgaa| itane meM sAmane sar3aka ke mor3a se kalameM kI dhvani z2ora z2ora se Ane lagI / loga eka arthI liye AA rahe the| jyoM jyoM arthI zerA ke pAsa AtI gaI, bhIr3a pIche aura bhI jyAdA dIkhane laga gaI, yahA~ taka ki dUra dUra taka AdamiyoM ko chor3akara kucha dikhAI nahIM detA thA / jhuNDa kA jhuNDa abdurrazIda kI arthI ko le bhAgA thaa| zerA bhI usakI ora bar3hA aura kandhA dene meM sahAyaka ho gayA / itane meM sAmane se pulisa dekha pdd'ii| unhoMne arthI ko Age jAne se roka diyA aura kaI eka AdamiyoM ko giraphfAra kara liyA / ina logoM meM zerA bhI thA aura usako isa upadrava meM bhAga lene ke kAraNa do sAla kI saz2A ho gaI / aba vaha qaida bhugata cukA thA / lekina aba usake gAhaka usakI AvAz2a ko bhUla sA gaye the| usake pAsa itane paise na the ki vaha dubArA khomacA lagA ske| kucha logoM ne candA karake use do rupaye de diye aura unase zerA ne phira kAma zurU kiyA / aba vaha cane becatA phiratA thA, lekina aba usakI AvAz2a meM vaha karArApana na thA * aura musIbata aura duHkha usakI hara pukAra meM sunAI detI thI, to bhI bacce usakI AvAz2a sunakara cane lene ko daur3ate the aura vaha muTThI se nikAla nikAla kara cane taulatA aura unako detA thA / X X X eka aura AdamI jo hamAre muhalle meM hara eka dina rAta ko AyA karatA, eka andhA faqIra thA / usakA da bahuta choTA thA aura usakI cuggI dAr3hI para hamezA qhAka par3I rahatI thii| usake hAtha meM eka TUTA huA bA~sa kA DaNDA rahatA thA, jise Teka Tekakara vaha zrAge bar3hatA thA / vaha bilakula tuccha aura nAcIz2a mAlUma hotA thA, jaise kUr3e ke Dhera para makkhiyoM kA gola yA kisI marI billI kA Dhacca / lekina usakI AvAz2a meM vaha nAummedI aura darda thA jo duniyA kI sthiratA ko citrita kara detA hai / jAr3e kI rAta meM usakI AvAz2a sAre muhalle meM eka samarthatA - sI phailAtI huI jaise kahIM dUra se zrAtI / maiMne 1 Aja taka isase adhika prabhAva rakhanevAlA svara nahIM sunA thA aura abhI taka vaha mere kAnoM meM gU~ja rahA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 bahAdurazAha kI g2az2ala usake mu~ha se phira purAne zAhI z2amAne kI yAda ko naI kara detI thI jaba hindustAna apane naye bandhanoM meM nahIM jakar3a gayA thA / aura usakI AvAz2a se kevala bahAdurazAha ke raMja kA hI anumAna na hotA thA, barana hindustAna kI gulAmI kA rodana sunane meM AtA thA / dUra se usakI AvAz2a AtI thIz2indagI hai yA koI tUfAna hai / lekina hama to isa jIne ke hAthoM mara cale || muhalle ke zarIfa loga usako paisA dene se ghabarAte the, kyoMki vaha (kadAcit ) carasa pItA thA, aisA samajhA jAtA thA / X X X eka roz2a rAta ko maiM apane kamare meM baiThA huA thA / garmiyoM kI rAta aura koI dasa baje kA samaya thA / z2yAdAtara dUkAneM banda ho cukI thiiN| lekina kacAcI aura mirz2A kI dUkAneM abhI taka khulI huI thiiN| sar3aka ke donoM ora loga apanI apanI cArapAiyoM para leTe hue the / kucha to so gaye the aura kucha abhI taka bAteM kara rahe the / havA meM khuzkI aura garmI thI aura nAliyoM meM se sar3Ana phUTa rahI thI / mirz2A kI dUkAna ke taqhte ke nIce eka kAlI billI ghAta lagAye baiThI thI, jaise kisI zikAra kI fikra meM ho / eka AdamI ne eka Ane kA dUdha lekara piyA aura kulhar3a ko z2amIna para DAla diyaa| billI dabe pA~va taqhte ke nIce se nikalI aura kulhar3a ko cATane lagI / usI vakta merI khir3akI ke sAmane se kallo gaI aura usake pIche munnU qadama bar3hAtA huA / kallo javAna thii| usake cehare para eka kAnti aura sundaratA thI / usakI cAla meM eka nirbhayatA aura alhar3apana thA aura usakI deha jIvana ke ubhAra se puSTa aura lacIlI thii| vaha munsifa sAhaba ke yahA~ naukara thI / munsifa sAhaba kI bIbI ne hI use chuTapana se pAlA thA aura aba vaha vidhavA ho gaI thii| use vidhavA hue bhI tIna varSa bIta gaye the, lekina muhalle ke javAnoM kI nigAha usa para gar3I rahatI thii| jaba vaha galI ke mor3a para pahu~cI taba munnU ne usakA hAtha pakar3a liyA / kallo bhu~jhalA kara cillAI - " haTa dUra ho mue / merA hAtha chor3a / " pAsa ke eka makAna kI chata para do billiyoM ke lar3ane kI AvAz2a AI / usI vakta kallo ne z2ora www.umaragyanbhandar.com
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hamArI galI 253 se jhaTakA diyA aura apanA hAtha chur3A liyA-"jhADU "jA yAra, yaha bhI kyA gadhoM kI bAteM karatA hai| maiM piTe, jvAnA mre| samajhatA hai, mujhameM dama nhiiN| to yaha jAnatA hU~, 'khAmro pIao aura maz2e kro'| isase itanA piTavAU~gI ki umra bhara yAda kregaa|" jyAdA ustAda ne sikhAyA nhiiN| maiM to mUMchoM ko tAva ____ mirjA jo eka qharIdAra ko dUdha dene ke bAda tanika detA hU~ aura par3e par3e aiMr3atA huuN| kahA~ kI doz2aqha kI dera ke lie ghara meM calA gayA thA, usI vakta lauTa lgaaii| agara huI bhI to bhugata leNge| aba kahA~ kA roga AyA aura kallo kA antima vAkya use sunAI diyaa| pAlA / " vaha bolA-- "basa yAra basa, kyoM qharAba bAteM muMha se nikAla diyA ____ "kyA bAta hai kallo ? kyA huA ?" lekina kallo hai| saba Age A jAtA hai| sArI akar3a dharI raha binA pIche mur3e tez2I se galI meM calI gii| jaaygii|" az2Iz2a khairAtI jo apanI dukAna ke sAmane so rahA "acchA yAra le tU isa taraha kI bAteM karane lgaa| thA, zora se uTha gyaa| vaha munnU ko khar3A dekhakara pUchane maiM aba cala diyaa|" lagA-"abe munnU , kyA bAta hai ?" ____ "z2arI suna to yAra, eka bAta mujhe dinoM se hariyAna ___munnU nirAzA aura krodha se bharA khar3A thaa| usakA kara rahI hai / kasama khA, batA degaa|" mu~ha sUkhakara sunna-sA mAlUma ho rahA thaa| A~kheM sA~pa "acchA jA tU bhI kyA yAda rkhegaa| allA kasama kI A~khoM kI taraha z2aharIlI aura tez2a ho gaI thiiN| kUr3e batA duuNgaa|" ke Dhera para eka billI kI A~kheM z2arA dera camakatI huI "yaha batA, Aqhira tU corI kyoM karatA hai ?" dikhAI dI, lekina phira chipa gii| munnU ne kucha jhepI-sI "bhaI, isakI nahIM badI thii|" nirAzA-bharI AvAz2a meM javAba diyA--"kucha nahIM yAra "dekha kaula de cukA hai|" kallo thii|" "acchA jA, tU jItA, maiM haaraa| jo saca pUche to Upara billiyA~ abhI taka lar3a rahI thiiN| ve eka bAta yaha hai ki maiM kabhI corI na karatA / tU jAnatA hai, mere bhayAnaka DhaGga se gurrAne ke bAda z2ora z2ora se cIkhatI thiiN| riztedAra kAfI amIra loga haiN|" yaha mAlUma hotA thA ki eka-dUsare ko khA jaayNgii| phira "jadI to maiM aura bhI hariyAna ho riyA huuN|" "myAU~ myAU~" karake eka bhAga nikalI aura billA "merA eka bhAI lagatA thaa| yaha koI dasa barasa kI gurrAtA huA usake pIche pIche ho liyaa| bAta hai| merI usase kucha cala gaI thii| hama donoM sAtha az2Iz2a khairAtI ne munnU ko apane palaGga para biThA rahate the| usane merI mAsTara se zikAyata kara dI aura liyA aura sirahAne se bIr3I nikAlakara usakI tarafa beMteM lgvaaii| mere Upara bhUta savAra ho gyaa| maiMne kahA, bar3hAI, lekina munnU ne apanI kamIz2a kI jeba meM se "sAle, agara badalA na liyA to mUMche mur3avA dU~ / " eka cA~dI kA sigareTa-kesa nikAlA aura az2Iz2a se kahA- roz2a dA~va pAkara maiMne sAle kA bastA curA liyaa| usake "lo miyA~, tuma bhI kyA yAda karoge, maiM tumheM bar3A andara bar3I bar3hiyA cIz2oM thiiN| usase zurUaAta ho gaI / bar3hiyA sigareTa pilAtA hU~ / " aura eka sigareTa nikAlakara phira eka bAra mujhe eka mAmU kA sigareTa-kesa pasanda A az2Iz2a ko de diyaa| gyaa| maiM, unase mA~ga to sakatA na thA, lekina maiMne pAra "are miyA~, abake kisakA mAra lAyA ?" kara diyaa| usake bAda maiMne socA ki ina harAmaz2AdoM ke "miyA~. yAroM ke pAsa kisa cIz2a kI kamI hai| pAsa rupaye bhI hai aura acchI cIjeM bhii| kyoM na ur3A jisako na de maulA usako de aasph'ddaulaa| agara liyA kro|" allAmiyA~ ke bharose para rahate to kAma calA liyA thaa|" "lekina agara kadhI pakar3e gaye to|" "miyA~ hoza kI lo, pisa se ddro| doz2aqha meM jaloge, "phira tUne vahI fiz2ala kI bAteM zurU kara dii| tobA karo! acchA maiM aba calA, nahIM to ghara meM tU-tU maiM-maiM hogii|" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 sarasvatI [bhAga 38 yaha kaha kara vaha uThA aura az2Iz2a kI kamara para z2ora kI asahAya avasthA kA bhAna hotA hai| dhUli se maile se thappar3a mArakara calA gyaa| aura phIke bAdaloM meM eka jaMgalI kabUtara ur3atA huA gayA aura unake dhUmila raGgoM meM chipa gyaa| dUra se miloM hamAre muhalle kI masjida meM hasAnurrahIma az2Ana diyA kI sITiyoM aura rela ke iJjanoM kI AvAz2oM pA rahI thiiN| karate the / ye DIla-Daula ke bhArI aura maz2abUta the / raGga zahara kI U~cI mamaTiyoM aura mInAroM se kabUtara ur3ate the bilakula kAlA thaa| DAr3hI meMhadI se lAla rahatI, sira yA ma~DarA-ma~DarAkara una para baiTha jAte the| dUra-dUra jidhara tAmar3A thA, lekina kanapaTI aura gardana ke pIche taka bAla dRSTi jAtI thI, gandI, vikRta, mailI-kucailI imArateM aura ke paTTe par3e rahate the| unake mAthe para ThIka bIca meM eka unakI chateM dikhAI detI thiiN| dUra-dUra jidhara AdamI dekha bar3A-sA gaDDhA par3a gayA thA, jisakA raGga rAkha kA-sA sakatA thA, jIvana meM udAsInatA aura nirudyamatA kA bhAna thA, aura dUra se dekha par3atA thaa| ve merI khir3akI hotA thaa| kahIM-kahIM koI dumaz2ilA yA timaJjilA makAna ke sAmane se khakArate hue jAyA karate the| ve gAr3he kA bana rahA thA aura usakI pAr3e AsamAna aura nigAha ke DhIlI moriyoMvAlA pAyajAmA aura gAr3he kA kurtA pahane bIca eka rukAvaTa khar3I karatI thIM, lekina bA~soM aura rahate aura unake kaMdhe para eka bar3A lAla raGga kA chapA balliyoM ke raGga dekhane meM koI bure mAlUma na hote the| ve huA rUmAla par3A hotA thaa| unakI AvAz2a meM eka aisA bAdaloM ke raMgoM meM milakara madhyama aura halake dikhAI dete karArApana, garmI ke sAtha vaha narmI thI jo AdamI ko the| usI vakta hasAnurrahamAna ke khakAra kI AvAz2a AI kama milatI hotI hai| unakI AvAz2a dUra-dUra pahacAnI aura phira unakI uThatI huI sunaharI AvAz2a zUnya meM phaila jAtI thI, aura kaI muhalloM taka pahu~catI thii| ajAna gii| yaha AvAz2a kucha aisI nirAza karane ke sAtha hI se pahale unakI khakAra bhI bahuta dUra se sunAI detI thii| sAtha sAntvanA denevAlI thI ki merI nirAzA duHkhamayI pahale-pahala to unakI AvAz2a se usa prakAra kA saMketa gambhIratA meM pariNata ho gii| usa aAvAz2a se koI hotA thA jo musalamAnoM ko namAz2a ko bulAtI hai, phira mahattA vA bar3appana na TapakatA thA, barana usase jIvana kI jaba anta hone kA aAtA taba AvAz2a kI jhaGkAra meM kamI asthiratA kA bhAna hotA thA--isa bAta kA ki jagat hotI aura unake zabda bala khAte hue eka sannATA aura kSaNa-bhaMgura hai aura usake cAhanevAle kutte--isa bAta kA zAnti paidA karate hue AkAza meM kho jaate| loga ki jIvana isI prakAra se tuccha aura sArahIna hai jisa prakAra hasAnurrahamAna ko haz2arata bulAla habazI kahate the aura ki bAdaloM ke Upara chAI huI dhUli yA dhuA~ / apane ina isa taraha kI bahuta-sI bAteM donoM meM hI eka-sI pAI asambaddha vicAroM meM nimagna huaA maiM az2Ana ko sunatA jAtI thiiN| unakI gIlI AvAjeM aura unakA rhaa| yahA~ taka ki vaha qhatma hone ko AgaI aura "haI kAlA rngg| alassalA, haI alassalA" kI khAmozI paidA karanevAlI ___ eka bAra maiM apane makAna kI chata para akelA baiThA aAvAz2a kAnoM meM gUMjane lgii| phira "haI alalafilA, thaa| AsamAna para halake-halake bAdala biche hue aura haI alalafilA" kI AvAz2a sannATA chAtI huI duniyA sUraja kI rozanI una para pIche se par3a rahI thii| unameM kI kSaNa-bhaMguratA kA vizvAsa dilAtI, eka lambI tAna halakI sI phIkI-phIkI rozanI dekha par3atI, kyoMki vAtA- lekara, dhIme svaroM meM hotI, dhIre-dhIre AzvAsana-sA detI varaNa sAfa na thA aura zahara kI garda aura dUra kI miloM huI isa prakAra qhatma huI ki yaha jAna na par3atA thA ki kA dhuoM havA meM phailA huA thaa| zahara kA hallA-gullA AvAz2a ruka gaI hai yA sArI duniyA para qhAmozI phailI hai| makkhiyoM ke gunagunAne kI taraha sunAI de rahA thaa| aura vaha gaharI aura vyApta nistabdhatA jisase mAlUma hotA thA sAre AkAza-maNDala meM eka hRdaya ko Tukar3e-Tukar3e karane- ki duniyA ke pare, kahIM bahuta dUra eka duniyA hai, jisameM vAlI nirAzA thI--vaha dukha kI avasthA jo hamAre zaharoM Adi aura anta donoM eka haiM, aura yaha hamArI duniyA kI eka khAsa pahacAna hotI hai aura jisameM ghRNAspada jIvana tuccha aura asmaraNIya hai| AvAz2a isa prakAra zUnya meM kho Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] hamArI galI 255 gaI jisa prakAra kSitija meM jAkara z2amIna qhatma ho jAtI hai sulemAna ko hukma milA ki eka mahala banAyo to basa aura AsamAna zurU ho jAtA hai, aura jAna nahIM pAte ki sAhaba unhoMne taiyAriyAM zurU kara dii| jinnAtoM ne Ananaz2amIna qhatma ho gaI yA hara jagaha AsamAna hI AsamAna phAnana meM bar3e-bar3e fattara aura sille lA-lAkara jamA kara hai / AvAz2a isa taraha dhIre-dhIre ruka gaI ki AvAz2a aura diye aura madata laga gaI, tuma jAnate hI ho ki jinnAtoM usa khAmozI meM koI bheda nahIM dekha par3atA thaa| AvAz2a kA kAma kitanA phurtI kA hotA hai| Aja itanA, kala kAnoM meM gUMja rahI thI, lekina yahI sandeha hotA thA ki vitanA, thor3e hI dina meM mahala AsamAna se bAteM karane kevala mauna kA aAtaGka kAnoM para chAyA huA hai| laga giyaa| haz2z2ata sulemAna roz2a visa jaMgA jAke dekhA ___ x x x karate ki koI kAma meM sustI to nahIM kara riyA hai / to eka rAta ko mirjA kI dukAna para cAra aAdamI baiThe basa, sAhaba eka dina mahala khar3A ho giyaa| aba sirfa hue bAteM kara rahe the| unameM se eka to az2Iz2a thA, eka visa ke andara kI kattaleM aura fattara sAfa karane raha giye| kabAbI aura eka-Adha aura ikaTThe ho gaye the| unake sAmane dUsare roz2a phira haz2ata sulemAna apanI lakar3I Tekakara hukkA rakkhA thA aura ve bArI bArI se yUMTa khIMca rahe the| khar3e ho gaye aura kUr3e-karakaTa ko bAhara pheMkane kA hukma unameM se eka kaha rahA thA de diyaa| lekina vitne meM vahA~ se kucha aura hI hukma zrA maiM to yAra, hara eka cIz2a meM visa kI zAna dekha cukA thaa| aba dekhie visa kI zAna ki yahA~ to mahala riyA huuN|" kI safAI ho rahI hai aura vahA~ visa lakar3I meM ghuna laganA isa para mere kAna khar3e hue aura maiM dhyAna se sunane zurU ho gyaa| lekina ve DaTe khar3e rhe| yahA~ taka ki lgaa| itane meM eka gAhaka AyA aura usane mirz2A se ghuna lagate-lagate mUMTha taka pahu~ca gayA, lekina visa ko eka aAne kA dUdha mA~gA aura eka aora khar3A ho gyaa| z2arI bhI khabara nahIM huI aura lakar3I rAkha kI tariyoM jhar3a mirjA ne eka kulhar3a uThAyA aura dUdha nikAlane ke lie gaI aura vina kA khuda kA dama nikala gyaa| lekina luTiyA kar3hAI kI ora bar3hAI / usa AvAz2a ne apanI bAta maiM to isa bAta para hariyAna ho riyA hU~ ki una kattaloM usI taraha kahanA zurU kiyA-- aura fattaloM ko kauna sAfa kregaa|" ___"parale dina meM cA~danI cauka meM se jA riyA thA ki az2Iz2a ke hAtha meM hukke kI nalI usake mu~ha ke sAmane se eka bachiyA A rI thI, usI jagA eka baccA barAbara rakkhI huI thI aura vaha bolanevAle kI tarafa ghUra par3A vA thaa| gAya bacce ke pAsa pAna ke ruka gaI / maiMne rahA thaa| mirjA kA eka hAtha jisameM luTiyA thI, Upara thA socA ki dekho aba kyA karatI hai| vitne meM sAba visa aura zrAbakhorevAlA nIce. aura vaha kisse meM besudha bachiyA ne apane cAroM paira jor3akara kullA~ca mArI ki bacce ho lagA huA thaa| maiMne z2ora se eka kahakahA lagAyA, ko sAfa lA~ga gii| mujhako to usa jAnavara kI akla meM lekina phira soca meM kho gayA ki vAkaI Akhira ina visa kI zAna naz2ara A gii|" mirjA kA eka hAtha kar3hAI "kattaloM aura fattaroM" ko kauna sAfa kregaa| ke pAsa thA, dUsare meM kulhar3ha, aura vaha bolanevAle kI havA kA eka jhoMkA z2ora se AyA aura miTTI ke tela ora ghUra rahA thaa| kA laima bujha gyaa| sar3aka para a~dherA thaa| usI vakta ___ az2Iz2a bolA-"vAha kyA visa kI zAna hai !" loga mirjA kI dUkAna se uThakara calane lage aura maiM bhI mirjA ne luTiyA meM dUdha liyA aura usako uchAlane ghara ke andara calA gayA / * lagA, utane meM eka dUsarA zakhza bolA-"hA~, miyA usakI zAna kA kyA pU~cha riye ho| eka martabA haz2a ( sarvAdhikAra lekhaka ke lie surkssit)| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ narahari kA nivAsa lekhaka, zrIyuta ThAkura mAnasiMha gaur3a nAkabarI darabAra ke hindI-kaviyoM meM narahari kA apanA vikramI meM prakAzita huI thii| isameM narahari kavi ke vaMza eka vizeSa sthAna rahA hai / ye apane samaya ke eka ke viSaya meM isa taraha likhA haisvAdhInacetA aura nItikuzala mahAkavi the / kheda hai, inake jaga jAni Adi kavi veda puruSa / sambandha meM abhI taka koI jA~ca-par3atAla nahIM huI hai| jaise tehiM baMdIjana rAmacarita maiM, giridharadAsa apanI kuNDaliyoM ke lie prasiddha haiM, vaise hI ye munina kahI yaha vAja suruSa // 1 // apane chappayoM ke lie prakhyAta haiN| giridharadAsa kI kucha zrIyuta narahari nAma mahAkavi, kuNDaliyAyeM milatI bhI haiM, para narahari ke chappayoM kA lopa-sA jinake DaMke bajata duruSa / ho gayA hai| taba inake granthoM ke sambandha meM kyA kahA jA jina bana kATi basAI asanI, sakatA hai ? aura to aura, hindIvAloM ne yaha taka jAnane kA brAhmaNabhakti na tana meM hai ruSa // 2 // prayatna nahIM kiyA ki ye kahA~ ke nivAsI the| ThAkura zivasiMha tinase zrI harinAtha pragaTa bhe, seMgara ne apane 'saroja' meM inheM asanI kA nivAsI likhA madhura bacana kabahU na kuruSa / / hai| basa usI kI nakala hindI sAhitya ke itihAsakAroM jinakI dhujA patAkA phaharata, ne kara lii| mizrabandhutroM ne, kahA jAtA hai, apanA 'vinoda' jinake kula meM kou na muruSa // 3 // vizeSa khojoM ke AdhAra para likhA hai, parantu unake saMzo- mana thirAta binu sAdhana dekhata, dhita tathA parivarddhita saMskaraNa meM bhI narahari asanI ke zrI gaMgA kI jhA~ka muruSa // hI nivAsI likhe gaye haiM / aura yaha bAta solaho pAne g2alata so asanI bhUdeva bAga sI, hai / vAstava meM narahari baisavAr3e ke pakharaulI grAma ke nivAsI dekhata upajata haraSa huruSa // 4 // the / yaha grAma rAyabarelI-z2ile ke DalamaU-kasbe se do mIla isase prakaTa hotA hai ki narahari aura unake putra harinAtha parva gaMgA jI se do mIla uttara sthita hai| isa gA~va meM nara- kA zrAdisthAna asanI nahIM thaa| aura sunie..hari jI ke dvArA sthApita siMhavAhinI devI kA maMdira zrAja zrIharinAtha azvinI bhaaye| bhI maujUda hai / unake vaMzadhara vivAha Adi zubha avasaroM pitu dhana pAya sugrAma basAye // para devI kA pUjana karane ke lie yahA~ prAyaH Ate rahate haiN|| zrAdinAtha betI sukhdhaamaa| yaha kahAvata yahA~ aAja bhI pracalita hai ki gopAlau gopAlapura nAmA // "barahada nadI pakharapura gA~va, beMtI-kalyAnapura nAma kA gA~va gaMgA jI ke kinAre tinake purikhA narahari nA~va" DalamaU se tIna mIla pUrva hai, arthAt pakharaulI se kevala eka barahada nAma kA bahuta lambA-caur3A tAlAba aba bhI mIla para hai| 'brahmabhaTTa-prakAza' tRtIya khaMDa saphA 49 meM pakharaulI meM hai| jyAdA pAnI ho jAne para isakA pAnI harinAtha bhaTTa kI saMkSipta jIvanI dI gaI hai| usameM bhI gaMgA jI meM jAkara giratA hai| barahada tAlAba pakharaulI ke harinAtha-dvArA asanI kA basAyA jAnA likhA hai| yaha bhI uttara-pazcima grAma se milA huA hai| pakharaulI likhA hai ki eka samaya kAryavaza harinAtha rIvaoNnareza ke pUrva eka aura tAlAba hai / vaha 'haratAla' ke nAma se prasiddha mahArAja rAmasiMha ke pAsa gaye the| prasaMgavaza mahArAja ne hai| kahA jAtA hai ki isameM narahari ke hAthI nahalAye jAte apanI pAlI huI cir3iyA~ dikhalAkara unase pUchA ki the| mujhe 'azvinI-caritra' nAma kI eka pustaka milI Apane bhI cir3iyA~ pAlI haiN| taba unhoMne yaha uttara hai| yaha rAyagaMja, kAnapura, ke 'zaMkara-presa' se saMvat 1984 diyA radda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 ] bAsama bAjapeI pA~r3e pakSirAjasama / haMsa se trivedI aura sohaiM bar3e gAtha ke // kuhI sama sukula mayUra se tivArI bhArI / mAtha ke || ju sama misira navaiyA nahIM nIlakaMTha dIkSita avasthI haiM cakora cAru / cakravAka dube gurusukha saba sAtha ke 11 ete dvija jAne raMga raMga ke maiM yAne / deza deza meM bakhAne cir3IkhAne harinAtha ke || 1 || narahari ke vaMza meM dayAla nAma ke eka kavi hue haiN| ye bhI kahate haiM kosabhara gaMgA te prakaTa pakharaulI gA~va / devI narahari kI prasiddha 'siMhabAhinI' || FE EE TREE nadI ' haratAla ' / hAthina ke halake hilata ke athAhanI || bhanata 'dayAla' bhuiyA~ dhaI bhItara meM 1 nava kalyAnapura 'zItalA ' sarAhanI || cakave cakkate akabara balI bAdazAha | terI bAdazAhI meM iteka devI dAhanI || 1 || 'siMhavAhanI' devI kA maMdira pakharaulI meM, 'bhuiyA~ devI' isa ora vizeSa rUpa se dhyAna denA cAhie / zuci - smita varNAbharaNA ! thara thara thara nIlAmbara, bahA pavana parimala-bhara, pratihata tama ke stara stara, jAgI kiraNAstaraNA / kA nivAsa gIta lekhaka, zrIyuta ku~vara candraprakAzasiMha phA. 7 'Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat pura kA dhaI grAma meM aura 'zItalAdevI' kA maMdira beMtI - kalyAna - meM aba taka sthApita hai| akabara bAdazAha ne narahari kavi ko nimnalikhita grAma puraskAra meM diye thekosabhara gaMgA te pragaTa pakharaulI ? gA~va / dUje mirajApura kalyAnapura ratI hai | aura naraharipura gA~va dharmApura" hai / tArApura 6 bannA jamunIpura 'kunetI 11 bhanata 'dayAla' ekaDalA gaurI 10 bar3ogA~va / cA~dapura lUka 11 surajUpura 12 baretI 13 hai // zrI nAnakAra ke iteka nAma gA~vana ke / jAhira jahA~na jahA~giravA 14 sametI hai // 1 // kahate haiM ki hindI ke prAcIna kaviyoM kI kAfI khoja ho cukI hai / parantu jaba narahari jaise rAjamAnya kaviyoM ke 9 sambandha meM yaha hAla hai taba dUsaroM ke sambandha meM kyA hogA, kauna kaha sakatA hai / sunA hai, narahari ke vaMza meM Aja bhI lAla, brajeza jaise prAcIna zailI ke khyAti prApta kavi vidyamAna haiN| ye cAheM to narahari aura harinAtha ke granthoM kA uddhAra ho sakatA hai| prAcIna kavitA ke premiyoM ko 257 vyaJjita re ! nava-nava stava, utthita khaga-kula kalarava, khole dala mudrita bhava, utaro, ziJjita-caraNA ! www.umaragyanbhandar.com
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ khli striyoM ke apaharaNa ke mUla kAraNa sAhitya-sadana, kRSNanagara, lAhaura, 7-2-37 priya mahodaya ! faravarI kI 'sarasvatI' meM 'striyoM ke sambandha meM bhramAtmaka siddhAnta' zIrSaka lekha pddh'aa| isameM sitambara 36 kI 'sarasvatI' meM prakAzita mere 'hindU-striyoM ke apaharaNa ke mUla kAraNa' zIrSaka lekha kI AlocanA hai / lekhikA ke rUpa meM jina kumArI kA nAma 'sarasvatI' meM chapA hai ve bhI lAhaura ke usI mahalle meM rahatI haiM jisameM maiM rahatA huuN| kucha samaya pUrva jaba maiMne eka mitra se sunA ki eka devI ne mere lekha kI AlocanA likhakara 'sarasvatI' meM bhejI hai taba isa viSaya para eka devI ke vicAra jAnane kI AzA se maiM bahuta prasanna huA thA / maiMne samajha rakkhA thA ki lekha ke pATha se mere jJAna meM kucha vRddhi hogI / parantu aba lekha ko par3hakara mujhe ghora nirAzA huI, isalie nahIM ki usameM merI kar3I AlocanA hai, na isalie ki vaha lekha kRtrima hai, usameM kisI nArI- hRdaya kA ucchavAsa nahIM, barana kisI laha~gA cunarI dhArI puruSa ke nArI-sevA-dharma yA 'zivalarI' kA pradarzana mAtra hai / jisa bAlikA kA nAma lekha kI lekhikA ke rUpa meM diyA gayA hai vaha skUla meM par3hatI hai| lekha meM jisa prakAra kI bhASA aura vicAra vyakta kiye gaye haiM, skUla meM par3hanevAlI koI kumArikA vaisI bhASA meM vaise vicAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat CP kabhI vyakta kara hI nahIM sktii| use isa bAta kA jJAna ho nahIM ho sakatA ki amuka dampati meM 'kisI prakAra kA vAsanA-pUrNa samparka nahIM hai|' kucha sAr3I-dhArI lekhaka ne mere lekha ke Azaya kA vA to samajhA hI nahIM yA usane jAnabUjha kara mere viruddha strI jAti ko ubhAr3ane aura apane ko strI- rakSaka prakaTa karane kI ceSTA kI hai| maiMne jo kucha likhA hai usameM kitanI sacAI hai aura mere khaMDana meM jo likhA gayA hai usameM kitanA satyAMza hai, isakA patA kRSNanagara - (lAhaura) nivAsiyoM se pUchane se laga sakatA hai / yuvaka aura yuvatiyoM ke amaryAdita mela-milApa se unake naitika patana kA bhaya rahatA hai, isalie unheM alaga alaga rahanA cAhie, jisa prakAra yaha kahanA kisI ko vyabhicArI ThaharAnA nahIM hai, usI prakAra nArI-prakRti ke sambandha meM koI manovaijJAnika tathya batAkara usase lAbha uThAne kA parAmarza denA kisI kI nindA karanA nahIM / striyoM kI jhUThI prazaMsA se vAhavAhI to mila jAtI hai, parantu jAta kA koI lAbha nahIM pahu~ca sakatA / icchA rahate bhI maiM samAlocaka mahAzaya para taba taka prahAra nahIM karU~gA jaba taka ve sAr3I jampara utArakara apane prakRta puruSa-rUpa meM maidAna meM nahIM aate| isase adhika maiM isa samaya aura kucha nahIM kahanA cAhatA / 258 ApakA santarAma www.umaragyanbhandar.com
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAgrata nAriyA kyA Adhunika strI svAdhIna hai ? lekhaka, zrIyuta saMtarAma, bI0 e0 DIRCH ha svataMtratA kA yuga hai| cAroM ora aura kaI bAra bAhara aaii| eka dUsarI strI nelasana , svataMtratA, svataMtratA kA hI tumula smAraka jaise U~ce sthAna para se nIce kUda pdd'ii| yaha sArI VG - nAda sunAI par3atA hai| rAjanaitika halacala aura gar3abar3a kisalie kI gaI ?-puruSoM ke svataMtratA hI . jIvana ke pratyeka samAna voTa dene kA adhikAra pAne ke lie| vibhAga meM svataMtratA kI parantu aAja unakA vaha joza kahA~ hai ? vaha saba ThaMDA aurat mA~ga ho rahI hai| striyoM kI dazA par3a gayA hai| Aja iMglaiMDa meM kitanI striyA~ apane voTa Mara ko lekara bar3e hRdayasparzI zabdoM meM nara aura nArI kI samatA dene ke adhikAra kA upayoga karatI haiM ? aba to ve ise kA Dhola pITA jA rahA hai| strI kabhI svataMtra na rahe, eka vyartha kA jhamelA samajhakara isameM par3anA hI nahIM dharmazAstra kI isa aAjJA ko lekara par3hI-likhI striyA~ becAre caahtiiN| manu kI vaha gati banA rahI haiM ki usakI svargastha AtmA mahilA-matAdhikAra ke lie aAndolana karanevAlI lajjA ke mAre aAnandadhAma ke kisI kone meM mu~ha chipAye striyoM ke mana meM jo bhAva kAma kara rahA thA aura jisane par3I hogii| bhArata ke to puruSa bhI parAdhIna haiM, phira striyoM unameM vIratA aura kSobhonmAda kI avasthA utpanna kara dI kI svAdhInatA kA to utanA prazna hI nahIM paidA hotaa| thI vaha isalie ki ve samajhe hae thIM ki pArliyAmeMTa parantu svAdhIna yorapa meM 'strI-svAtaMtrya' ke prazna ko lekara hI rASTra para rAjya karatI hai aura saba bAtoM meM usako mArga striyoM ne vaha Udhama macAyA thA ki puruSa becAre trAhi mAm dikhAtI hai, isalie usameM apane pratinidhi bhejane kA trAhi mAm kaha uThe the / gata mahAyuddha ke pahale vahA~ striyA~ adhikAra prApta kara lene se striyA~ apanI sthiti ko acchA apane ko lohe kI salAkhoM ke a~gale ke sAtha jaMjIra se banA skeNgii| parantu pArliyAmeMTa kI sArI zakti karmacAriyoM bA~dha detI thIM, rAjanaitika sabhAtroM para dhAve bolatI thIM, ne aura rAjanItijJoM ke choTe choTe samUhoM ne chIna rakkhI jeloM meM jAkara bhUkha-har3atAla karatI thIM, pulisa ke sipAhiyoM hai / ye rAjanItijJa yA to bar3e bar3e Arthika aura praudyogika ke sAtha ga~vAroM kI taraha lar3atI-jhagar3atI thIM, girajAgharoM svArthadarziyoM ke hAtha kI bilakula kaThaputalI hote haiM yA ko jalAtI thIM aura krIr3A-sthaloM para tez2Aba pheMka detI ina para unakA bahuta adhika prabhAva rahatA hai / briTiza udAra. thiiN| iMglaiMDa meM leDI kAMsTesa liTana kaI bAra jela gaI dala ke eka bar3e netA zrIyuta remje mUara kA kathana hai ki 259 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI | bhAga 38 "pichalI pIr3hI meM pArliyAmeNTa kA prabhutva aura prabhAva bar3I zIghratA se aura vipattijanaka rUpa se kSatigrasta huaA hai; aura isakI kAryavAhI kevala samaya kA vyartha nAza aura hamAre vAstavika zAsako --maMtrimarA dala aura naukarazAhIke kArya meM vilamba karAne aura bAdhA DAlane kI eka vidhi samajhI jAne lagI hai| maMtrimaNDala ke ekAdhipatya ne pArliyAmeNTa ko ni:sAra aura zaktihIna banA diyA hai|" yaha bAta jitanI Aja spaSTa haiM, utanI sana 1910 meM nthii| isalie yadi usa samaya a~garez2a striyoM ne pAliyAmeNTa ma pratinidhi bhejane kA adhikAra pAne kA hI khajAne / kI kuMjI samajhA to isake lie unakA upahAsa nahIM kiyA jA sktaa| usa samaya puruSoM ko bhI yahI g2alata phahamI thii| parannu matAdhikAra prAta karane kA aAndolana to aAkramaNazIla striyoM kI eka bhAva vyaJjanA thI, rAjanIti ke sivA dure kSetroM meM bhI yahI bhAva spaSTa prakaTa ho rahA thaa| vilAyata meM isa samaya bahuta thor3I aisI striyAM hoMgI jo samajhatA hai ki matAdhikAra ne unako koI TAMga lAbha pahuMcAyA hai| parantu vahA mI strayA~ aneka haiM jinhoMne 'matAdhikAra prApta karane ke apane joza ko kArya ke dUsare kSetroM meM lagA diyA hai / inameM una striyoM kI bhI thor3IsI saMkhyA hai jinakI dhAraNA hai ki unheM usa cIz2a se jise ve apanA svAtaMtrya athavA 'uddhAra' kahatI haiM, bahuta . karAcI kI kumArI jagAsiyA kI avasthA abhI karAcA bar3A lAbha huyA hai| 'yAja kI puruSa kI dAmanA se chuTa- kavala 14 varSa kI hai| para isa alpa yAyu meM hI inhoMne kArA pAI huI strI, ye zabda prAyaH striyoM kI patrikAyoM meM nRtya aura saMgIta meM bar3I khyAti prApta kara lI hai| lakhanaU likhe milate haiN| inhIM patrikAyoM meM prasannacitta snAna kI numAiza meM gata 21 disambara kA inhAne a0bhA0 karatI huI lar3akiyoM ke phoTo ima Dhaga ke upataM hU~. mAno maMgIta-sammelana ke avasara para apanA nRtya dikhAyA thaa| snAna karane ke tAlAba ke girda gAjarA ke gaccha majAye yaha citra usI samaya kA hai| hae ho| a~garejI patrikAyoM meM kabhI kabhI to lar3akI bar3e yaha kahanA galata hogA ki jo dazA unakI paradAdiyoM sundara veza meM snAna karatI huI dikhAI jAtI hai aura citra kI thI, svataMtratA kI dRSTi se yahI dazA Aja kI yuvatiyoM ke nIce vaha kucha likhA rahatA hai jo usakI paradAdI use kI hai| nissandeha yAja kI yuvatiyAM apanI paradAdiyoM dekhakara khtii| usameM bhAva yaha dikhAyA jAtA hai ki me do-eka choTI choTI bAtoM meM kara pAyade meM hai| parantu yaha eka taruNa apsarA hai, jisameM se mAdhurya aura prakAza jise striyoM kA 'uddhAra' yA 'nArI svAtanya kahate haiM. tanika phUTa phUTakara nikala rahA hai, athavA yaha manuSya-jAti ke uma 12 gambhIratApUrvaka vicAra kiijie| itihAsa meM navIna upAkAla kI agragAminI hai| isake triyAM isI bAta ke lie lar3a rahI thI ki hameM puruSoM viparIta usakI paradAdI eka parAdhIna kurUpA vRddhA thI, jo ke samAna naukariyAM milA kareM. hama sabhI vibhAgoM meM kAma puruSoM kI usa para lAdI huI hAsya janaka prathAnoM ko kara ske| parantu sabhI striyoM kI daroM aura dukAnoM meM cupacApa sahana kara letI thii| zrArAma kI naukarI nahIM mila sktii| yAdhunika praudyogika Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] jAgrata nAriyA~ paddhati ke vikAsa meM kabhI kabhI bhAgya kA hAtha bhI dekha kisI eka kI bhI upekSA karane se abhinetrI kA sArA par3atA hai| jisa samaya striyoM ne apanA kAma karane kA kAma miTTI meM mila jAtA hai|" adhikAra puruSoM se balapUrvaka chInA, ThIka usI samaya aAdhu- jaba lar3akiyA~ phekTariyoM meM mila kara kAma kara rahI hotI nika TAipa rAiTiMga mazIna upayogitA aura samarthatA kI haiM taba unakI bAtacIta ke viSaya kyA kyA hote haiM, isakA dRSTi se uccatA ko prApta huI / ina do ghaTanAoM kA eka patA lagAne ke lie hAla meM iMglaiMDa meM anusandhAna kiyA sAtha honA puruSa-jAti ke lie athavA kama se kama una gayA thaa| unameM se tIna-cauthAI kI bAta-cIta puruSoM ke puruSoM ke lie jo zramajIvI samAja se kAma lete haiM, eka viSaya meM thI aura bAqI meM se adhikAMza kI sinemA pr| ina atIva sukhada ghaTanA thii| yaha naI mazIna patra likhane lar3akiyoM para vaisI koI roka yA dabAva nahIM jaisA ki unakI aura hisAba-kitAba rakhane ke bhArI kAma meM unheM bar3A dAdiyoM para thaa| ye "aArthika svataMtratA prApta kara cukI haiM," kAma denevAlI thI aura idhara bhAgya ke phera se usa jisakA artha yaha hai ki inhoMne bahuta saste vetana para ati mazIna para kAma karane ke lie sastI maz2adaranoM kI bhI kaThora zrama karAnevAlI dakAna meM pratidina ATha yA usase kucha kamI na rahI, jo isa kAma ko karane kA adhikAra bhI adhika ghaMTe kAma karane kA adhikAra pA liyA pAne ke lie hI vyAkula ho rahI thiiN| manovijJAna ke sarvottama aAdhanika siddhAntoM ke anusAra. isake pariNAma svarUpa Aja sahasroM lar3akiyA~ TAipa apane vyaktitva kA vikAsa karane ke lie svataMtra' haiM; rAiTiMga kA kAma kara rahI haiM / yaha eka aisA kAma hai jise isakA artha, vyavahAra meM, yaha hotA hai ki ye kisI priya pahale sIkhanA par3atA hai aura jo kama se kama utanA hI bhArI filma sTAra ke cehare, AvAz2a, zRGgAra, bhAva-bhaGgI aura hotA hai, jitane daphtara meM kAma karanevAle puruSoM ke dUsare kAma veSa-bhUSA kI nakala karane ko svataMtra haiN| hote haiM, aura jisase nAr3iyoM para bahuta adhika z2ora par3atA hai| kSamA yAcanA karate hue kahanA par3atA hai ki isa prakAra parantu isake lie unako jo pArizramika milatA hai vaha kI bAteM bhI 'striyoM ke uddhAra' kA eka aMga haiM ! puruSoM ke vetana se prAyaH zrAdhe ke karIba hotA hai| yaha hA~. nissandeha striyA~ DAkTara aura vakIla bhI banI bhI 'striyoM ke uddhAra' kI kriyA kA eka bhAga samajhA jAtA haiN| striyoM ke saMyukta prayatna se saMsAra meM kahIM kahIM ekhai| jaba hama phaikTariyoM para vicAra karate haiM taba sthiti Adha strI pArliyAmeMTa aura asambalI meM bhI paha~cA isase bhI kahIM adhika burI jAna par3atI hai / sastI maz2adUra hai| parantu yaha nahIM kahA jA sakatA ki ina vyavasAyoM meM striyA~ aAdhunika kala-kArakhAnoM ke svAmiyoM ke lie Izvara striyoM kI saphalatA koI Azcaryajanaka bAta hai| aisI striyoM kA varadAna siddha huI haiM / jisa kAma ke lie puruSa majadUroM ko puruSoM ke samAna hI kar3A zrama karanA par3atA hai / ve ko unheM eka rupayA roz2a denA roz2a denA par3atA thA, vahI kAma ve prAyaH unake samAna yogya nahIM hotI; aura unako bahudhA chaH-sAta pAne meM striyoM se ka una bahuta-sI ucita aura acchI cIz2oM ko chor3anA par3atA ___"aAja-kala striyoM ne apane Arthika uddhAra ke lie hai jo striyoM kI svAbhAvika bhavitavyatA kA eka aMza abhinetrI banakara sinemA meM kAma karanA prArambha kiyA hai| hotI haiM / vahA~ unako acchA vetana mila jAtA hai, jisake pralobhana isa namane kI striyoM kI saMkhyA bahuta thor3I hai| jina se aneka rUpavatI yuvatiyA~ ghara-bAra chor3akara ekTresa bana striyoM ne 'Arthika svataMtratA prApta kara lI hai' unakA adhigaI haiN| parantu vahA~ jAkara kyA ve svAdhInatA kA lAbha kara kAMza samaya phekTariyoM aura dafaroM meM hI kAma karate bItatA letI haiM ? ghara meM to kevala eka pati ko hI prasanna karanA hai| striyoM ke isa aAkramaNa ko ramaNiyoM ke cApalUsa par3atA thaa| parantu sinemA meM aneka puruSoM ko prasanna rakhanA unakI eka bar3I vijaya mAnate haiM / parantu isa vijaya kA par3atA hai| sinemA ke svAmI ke atirikta unako sAUMDa mUlya kyA hai ? isakA matalaba kevala itanA hai ki atIva rikArDara, phoTogrAphara, DAyarekTara Adi ko prasanna rakhanA kaThora prakAra ke Arthika dabAva ke nIce striyA~ eka prakAra par3atA hai| taba kahIM ve sinemA meM raha pAtI haiN| inameM se kI Arthika parataMtratA meM se hA~kI z2Akara eka aisI dUsare Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 / - AL H ___ "hameM Aja taka aisA eka bhI puruSa nahIM milA jise triyoM ko sahAyatA dekara, cAhe ve striyA~ usakI bahaneM hoM aura cAhe upapatniyA~, prakaTa yA guma rUpa se, gava na hotA ho| hameM aAja taka aisI eka bhI strI nahIM milI jo eka dukAna yA kArakhAne ke mAlika kI grArthika nirbharatA ko chor3akara kimI eka puruSa kI grArthika nirbharatA grahaNa kara lene ko pratidhAyukta unnati na samajhatI ho| ina bAtoM ke viSaya meM striyoM aura puruSoM ke eka-dUsare se jhUTa bolane se kyA lAbha ? hamane unako nahIM banAyA hai, jhUTa bolane se ve badala nahIM jaayeNgii|" oreja mahAzaya ke ye zabda bAra bAra manana karane AgarA kA murArIlAla khatrI hAIskUla (lar3akiyoM ke lie) julAI san 1934 se yogya hai / hI sthApita huyA hai| para isa thor3e samaya meM hI isane acchI unnati kara lI hai| isa jI0 ke0 cesTaTana nAmaka skUla kI kanyAyeM saMgIta-pratiyogitAoM meM barAbara bhAga letI rahI haiM aura unhoMne kitanI eka dUsare vidvAn kI sammati hI zIlDe, tamage Adi jIte haiN|] meM fominima arthAt nArI prabhAva meM aAsthA kA artha hai prakAra kI parataMtratA meM Dhakela dI gaI haiM jo pahale se bhI strImulabha vizeSa guNoM ko chor3a denaa| yaha striyoM kI bahuta kharAba hai / sainika paribhASA kA prayoga karate hue hama prazaMsA karanA nahIM, barana unako strItvahIna banAnA hai| kaheM to kaha sakate haiM ki striyoM kI yaha vijayI pragati striyoM ke adhikAroM ke lie lar3anevAlI bar3I se bar3I strI khAiyoM meM surakSita zaraNa sthAna se nikalakara unakA bhI striyoM ko adhika strI-sulabha guNa-sampanna banAne meM barasate hue goloM ke nIce kaccI miTTI ke mocoM meM lauTa dilacaspI nahIM rkhtii| hamAre deza meM isa samaya jitanI zrAnA hai| striyA~ isa bAta ko jAnatI haiM, cAhe unake bhI striyA~ mukhiyA bana rahI hai unameM se adhikAMza aisI cApalUsa hameM kitanA hI dhokhe meM rakhane kA yatna kyoM na kreN| haiM jinakA gAhasthya-jIvana dUsarI striyoM ke lie koI acchA svagIya zrIyuta e0 grAra0 groreja pandraha varSa taka udAharaNa nahIM upasthita krtaa| eka bAra mujhe eka lIDa'nyU eja' nAmaka patra ke sampAdaka rahe the| unhoMne isa rAnI ke sAmane eka gRhastha strI kI prazaMsA karane kA avasara viSaya para antima zabda kahA hai / mI matAdhikAra-aAndo- prApta huaa| isa para unhoMne a~garez2I meM kahA - "ho sakatA lana ke joza ke dinoM meM unhoMne likhA thA hai ki vaha acchI bhAryA ho, parantu hama use acchI strI nahIM LS Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 ] I kaha sakate / " aisI netriyA~ pahale to striyoM meM vyAkhyAna denA hI pasanda nahIM karatIM, phira yadi unheM kahIM vivaza hokara striyoM meM bolanA hI par3a jAya to ve ghara-gRhasthI meM lagI rahanevAlI striyoM kI nindA karake unako 'svataMtra' hone kAhI upadeza detI haiM / ve sadA unheM pratyeka bAta meM puruSoM kI nakala karane - puruSoM ke aise kapar3e pahanane, puruSoM ke khela khelane, puruSoM kA kAma karane, barana madirA aura dhUmrapAna karane taka ko kahatI haiM / dekhA jAya to yaha puruSa kI eka bhArI prazaMsA hai / parantu isa prazaMsA kI na to use lAlasA hai aura na vaha isake lie yAcanA hI karatA hai / usakI dRSTi meM yaha eka duHkha aura upahAsa kI bAta hai ki strI kaSTa sahana karake zArIrika aura mAnasika rUpa se apanI AkRti ko kevala isalie bigAr3a le tAki vaha puruSa kI eka atIva bhaddI naqala dIkha par3e / isa Avega ke aneka aura arucikara choTe-choTe pariNAma hue haiN| do pIr3hiyA~ pahale yorapa meM bhI saba koI yaha mAnatA thA ki skUla se tAz2A nikalI huI alpavayaska aura manohara lar3akI lAlasAoM kA eka puMja- mAtra hotI hai / loga jAnate aura mAnate the ki vaha abhimAnI, svArthI chichorI hotI hai, aura choTe jantuoM ke sadRza, kevala bAhara ke uttejanoM se usameM burI bhAvanAyeM svataH utpanna ho jAtI haiM / isalie ghara ke bar3e-bUr3he usako rokate aura dabAte rahate the / Aja kala kI lar3akiyA~ jisa prakAra prAyaH digambarI veza meM bAhara daur3atI aura yuvakoM ke sAmane apanA saundarya-saurabha bikheratI phiratI haiM tAki bhauMroM ke sadRza ve unake girda ma~DarAte raheM, usa prakAra ve arddhanagnAvasthA maiM bAhara ghUmane nahIM pAtI thIM / parantu Aja kI yuvatiyoM ke isa prakAra lagabhaga nagna avasthA meM ghUmane kA phala kyA huA ? unakA digambarIveza va pUrvavat zrAkarSaNa utpanna karane meM asamartha ho gayA hai / yorapa ke dezoM meM sAgara taTa para dUra taka leTI huI rddhanagna yuvatiyA~ aisI dIkhatI haiM, mAno sAgara - pulina para mAMsa ke Dhera lage hue haiM / aise dRzya se darzaka kI tabIyata jaldI hI Uba jAtI hai / isase hRdaya meM spandana utpanna hone ke bajAya puruSa ukatA kara jamhAI lene lagatA hai / jAta nAriyA~ nArI-svAtantrya ke Andolana kA eka pariNAma lar3akoM Sharma para lar3akiyoM kA dhAvA hai / hamAre vizvavidyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 263 laya Aja sUkhI, sar3I, beDaula, cazmAdhAriNI taruNa striyoM se bharate jA rahe haiM / ve pANDitya ke pichale dAlAna ghUmatI huI jJAna ko buhArakara ekatra karane ke lie ghora parizrama kara rahI haiM / unameM se jo sarvottama haiM unake vidyA mandira vivAha ke sIdhe mArga kA kAma detA hai / unameM jo sabase burI haiM una para kramazaH asaphaladAyaka saMskRti kI mAliza hotI rahatI hai aura kAlAntara meM ve jAnakhAU bana jAtI haiN| kisI rUpavatI strI kA puruSa kI jAna khAno utanA burA nahIM lagatA, yuga-yugAntara se puruSoM ko ise sahana karane kA abhyAsa ho gayA hai / parantu sIMga ke kinArevAle cazmevAlI beDaula yuvatI dvArA taGga kiye jAne se, jo lIga oNpha nezansa (rASTrasaMgha) kI racanA aura prabandha sambandhI saMgaThana samajhAne ke yatna meM puruSa kA sira khA jAtI hai, puruSa kI zrAtmA para ghAva ho jAtA hai / aisI strI se koI bhI puruSa vivAha karanA nahIM cAhatA / yaha kevala yorapa kI hI bAta nahIM, hamAre apane deza meM bhI dhIre-dhIre yahI avasthA ho rahI hai / viduSI yuvatiyA~ vivAhitA rahane para vivaza ho rahI haiN| Upara kI paMktiyA~ likhane meM merA uddeza apanI likhane kI koTharI meM surakSita baiThakara strI jAti para kAyara - sadRza kramaNa karanA nahIM hai / merA zrAkramaNa to una nAsamajha puruSoM para jo binA soce-samajhe, pazcima ke anukaraNa meM, strI-svAtantrya ke nAma para striyoM ko ukasAkara unakI dazA ko sudhArane ke bajAya bigAr3a rahe haiM / hameM yorapa kI avasthA se zikSA lekara isa vyAdhi ko Arambha meM hI roka denA cAhie / striyoM ko apanA sthAna jAnane kI AvazyakatA hai / eka purAnI kahAvata hai ki striyoM kA sthAna rasoI-ghara hai / yadyapi isameM bahuta kucha satyAMza hai, tathApi maiM ise thor3A avarodhaka samajhatA hU~ / gata kucha varSo se striyA~ cUlhAcaukA chor3akara bahuta dUra bhaTaka gaI haiN| apane durga se bAhara nikalakara puruSoM ke jina-jina sthAnoM para inhoMne hallA : bolA hai vahA~ yA to inheM viphalatA huI hai yA bhayaprada saphalatA / parantu isa bAta se inakAra nahIM ho sakatA ki unakI prApta kI huI navIna svatantratA ne thor3I-sI dizAoM meM unheM lAbha pahu~cAyA hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ gA~va lekhaka, zrIyuta jvAlAprasAda mizra, bI0 esa-sI0, ela-ela0 bI0 he gA~va ! rASTra ke dhana mahAna, dhana-jana se bhare gharoM meM se tere A~gana bhara meM pherA // ravi Upara Aga barasatA hai nabha-sA U~cA uThatA vinoda / lakSmI kI vara vibhUti tere apane pAvaka zara tAna tAna / yaha dekha yahA~ nIce AnA khetoM meM zasya samAna utthe| dharatI tapa rahI idhara nIce nara-tana dhara hari kA sahita moda || tere khaliyAnoM-goThoM se tattI tattI sikatA-samAna // tere atIta kI vaha gAthA vaMzI kI mIThI tAna utthe|| para tapa meM nirata tapasvI-se kaha degA viMdhyAcala pukAra / terI sundara sakSamatA kA tere sIdhe sacce kisAna / Asetu himAlaya sAkSI hai phira se jaga lohA mAna utthe| zrama ke kaSToM ko jhela rahe kaisA thA vaha vaibhava apAra || ajJAna nizA meM par3akara tU sira uThA uThAkara sAbhimAna // Rtue~ pAtI haiM nitya naI paga paga para kitanA huA bhIta || haiM yahI deza ke vimala praan| dhAraNa karake nUtana siNgaar| kisa kukSaNa meM thA huaA are ! he gA~va ! rASTra ke dhana mahAna // ro rokara, tapakara yA ka~pakara / yaha vartamAna terA praNIta / / kala kAlindI ke kUloM meM jAtI haiM para ve bAra bAra // jo aba taka vaha na vyatIta huA DhU~Dho apanA vaibhava-vilAsa / jA chipA kahA~, kisa kone meM yuga para yuga yadyapi gaye bIta / / gokula kI galiyoM se puuch| kyA jAne vaha terA atIta ? yaha kaisA jIvana hai teraa| nija pUrva-rUpa-bItA vikAsa / smRti hI hai usakI zeSa bacI Alasya aura unmAda bhraa| yA rAmarAjya meM jA dekho jo svarNa-sadRza yuga gayA bIta // pratipala bhAI kA bhAI se gaMgA-sarayU ke Asa-pAsa / dekhI hai tumane yuga yuga se .. hotA rahatA hai dveSa harA // apanA vaha pyArA prakRta rUpa nija jIvana kI jo 'haar-jiit'| hai tujhe pairane ko bAkI iThalAtA-sA vaha vimala hAsa // kyA kaheM kahAnI hama uskii| ajJAna-sindhu kaisA ghraa| vaha ha~satA huaA vasanta aura, kyA gAveM tere pUrva-gIta // tUne to tAra diyA jaga ko vaha nIce jhukate se payoda / zrA dekha tanika nija vartamAna / para tU na tanika bhI Apa tarA // vaha zazyazyAmalA bhUmi tathA he gA~va ! rASTra ke dhana mahAna || prAtA hai isakA kyA na dhyAna ? vaha prakRti devi kI bharI goda // vaha kahA~ kahAnI hai terI he gA~va ! rASTra ke dhana mahAna / aba dUra bahAkara nija pramAda dhuMdhalI aba usakI yAda huii| .. tU agara camaka kara eka bAra zro sonevAle gA~va ! jaag| kRSi ke gira jAne se terI prajvalita dineza samAna utthe| Alasya Adi ko dUra haTA kitanI nIcI maryAda huI // . terA zrama tere ghara ghara meM apanI kalaGkakAlimA tyAga // vaha basI huI bastI terI sukha kA phira svarNa vihAna kre| bijalI-sI jo bhara de dila meM krama krama se phira barabAda huii| . terA prakAza hI phaila phaila aisA vaha gA de krm-raag| jisakI vibhUti se nagara bane tere tama kA avasAna kre|| dukha-dainya jaleM jisameM aisI para vahA~ na terI yAda huI // zata zata jihvAtroM se sAgara jala uThe diloM meM prabala Aga // . nija vaibhava jyoti sameTa sabhI terA guru gaurava gAna kre| yuga yuga se tUne Aja talaka ho gayA asta terA atIta / . .. tU vahI veza dhara le jisase pAyA hai dukha bhI bhuteraa| jI uThe nayA jIvana pAkara tujha para saba jaga abhimAna kre| aba aAja avidyA kA apanA vaha lupta kalA-kauzala teraa| chA de phira nija vaibhava vitAna / tu zIghra uThA de re dderaa|| vaibhava kA vimala prakAza kre| he gA~va ! rASTra ke dhana mahAna // 264 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcavaTI meM [citrakAra-zrIyuta rAmagopAla vijayavargIya
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArAvAhika upanyAsa zani kI dazA anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta mizra vAsantI mAtA-pitA se hIna eka parama sundarI kanyA thii| nirdhana mAmA kI snehamayI chAyA meM usakA pAlana-poSaNa huA thA / kintu hRdayahInA mAmI ke atyAcAroM kA zikAra use prAyaH honA par3atA thA, vizeSataH mAmA kI anupasthiti meN| eka dina usake mAmA harinAtha bAbU jaba kahIM bAhara gaye the, mAmI se tiraskRta hokara apane par3osa ke datta-parivAra meM Azraya lene ke lie bAdhya huii| ghaTanA cakra se rAdhAmAdhava bAbU nAmaka eka dhanika sajjana usI dina datta-parivAra ke atithi hue aura vAsantI kI avasthA para dayArdra hokara unhoMne use apanI putra vadhU banAne kA vicAra kiyA / rAdhAmAdhava bAbU kA putra santoSakumAra kalakatte meM meDikala kAleja meM par3hatA thA / yahA~ usakI anAdi bAbU nAma ke eka vairisTara ke kuTumba se ghanitA ho gaI, jisakA phala yaha huA ki santoSa kA unakI putrI suSamA se prema ho gyaa| isakI sUcanA jaba rAdhAmAdhava bAbU ko milI taba yaha bAta unheM bahuta burI mAlUma huI aura unhoMne usakA vAsantI ke sAtha jaldI se jaldI vivAha kara DAlane kA prabandha kiyA | pA~cavA~ pariccheda vivAha meM asantoSa nuSya jaba durAgraha ke vaza meM grAkara koI kAma kara baiThatA hai taba usameM isa bAta kA anumAna karane kI zakti nahIM rahatI ki isake kAraNa bhaviSya meM kaisI kaisI vipattiyA~ sahana karanI par3eMgI / putra ke jIvana kI dhArA parivartita karane ke vicAra se rAdhAmAdhava bAbU ne jo itanI bar3I bhUla kara DAlI usake duSpariNAma kI ora unakA dhyAna nahIM jA skaa| kabhI kabhI jAna bUjhakara priyapAtra ke gantavya mArga meM bAdhA khar3I karanI par3atI hai aura usa bAdhA ke kAraNa bAdhA pAnevAlA vyakti cAhe itanI vedanA kA anubhava na kare, kintu bAdhA DAlanevAle ko kahIM adhika mAnasika pIr3A huA karatI hai / parantu phira bhI priyapAtra H maGgala kAmanA se bahudhA usake kArya meM bAdhA DAlanI par3atI hai, yahI sanAtana prathA hai| bhaviSya kI Ar3a meM kaisI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 265 kaisI vipattiyA~ chipI rahatI haiM, yaha bAta samajhane kI zakti dRSTi- zaktihIna manuSya meM kahA~ hai ? manuSya socatA hai kucha aura ho jAtA hai kucha / santopa ke jIvana meM bhI yahI bAta ghaTita huI thii| jisa samaya vaha bhaviSya ke sukha kA citra aGkita karake milana - dina kI pratIkSA meM baiThA thA, usI samaya binA bAdala kI bijalI ke samAna usane eka dina sunA ki use vivAha karanA par3egA / use yaha bhI jJAta huA ki pitA jI kalakattA A gaye haiM, unake sAtha mujhe ghara jAnA par3egA / usake jI meM AyA ki maiM pitA jI se sArI bAteM sAfa sAfa kaha dU~ / kintu usake bAda 'vaha bahuta lajjita huA / usane socA ki isa taraha kI bAteM kahanA ThIka nahIM hai / yaha saba sunakara pitA jI apane mana meM kyA kheNge| abhI mujhe cupa hI rahanA caahie| dekheM, Age calakara kyA hotA hai / santoSa kI mAtA thI nahIM, pitA ne hI atyadhika sneha tathA parizrama se usakA pAlana-poSaNa kiyA thA / pitA kA itanA aparisIma sneha usa para thA ki eka dina www.umaragyanbhandar.com
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 sarasvatI bhI vaha mAtA ke abhAva kA anubhava nahIM kara skaa| akele pitA hI usake mAtA-pitA donoM the / santoSa ne bhI kabhI pitA kI icchA ke viruddha koI kArya nahIM kiyA / Aja bhI vaha vaisA nahIM kara skaa| isase pahale bhI aise kitane avasara Aye haiM, jaba pitA se usakA matabheda huA thA, parantu kisI dina bhI usane apanA mata nahIM prakaTa kiyaa| pahalI bAta to yaha thI ki pitA ke dhArmika siddhAnta use bilakula hI pasanda nahIM the| jaba taka vaha pitA ke sAmane rahatA taba taka to vaha pitA ke Adeza ke hI anusAra kArya karatA rahatA, kintu una saba kAryoM ke karane meM usakI z2arA bhI ruci nahIM rahatI thI / bAta yaha thI ki usakI pravRtti thI yAdhunika prathA kI ora / pitA kI purAno rIti-nIti use kaise pasanda AtI ? parantu pitA ke ruSTa hone ke bhaya se unake sAmane vaha kabhI aisA kAma nahIM karatA thA jise ve pasanda nahIM karate the / santoSa pitA ke sAtha gA~va calA AyA / yahA~ zrAkara usane apane vivAha kA hAla sunA / isase usake hRdaya har bar3A kSobha aura vedanA huI / kintu bhItara hI bhItara vaha apanA krodha dabAye rahA, mu~ha se eka zabda bhI nahIM nikalane diyA / isa kAraNa usakI vAstavika avasthA kA patA kisI ko bhI nahIM cala sakA / parantu santoSa ke manobhAvoM meM jo kucha parivartana hue unheM usakI tAI kucha kucha samajha sakI thiiN| isI lie eka dina akele meM pAkara unhoMne use cher3A / santoSa ke malina aura sUkhe mu~ha kI ora tAkakara unhoMne pUchA- sant, vivAha karane kI terI icchA nahIM hai kyA beTA ? tAI kI udvega se vyAkula tathA jijJAsAmayI dRSTi se dRSTi milA kara santoSa ne kahA- merI icchA yA anicchA se hotA hI kyA hai ? jisakI icchA se yaha ho rahA hai, bAda ko ve hI samajha sakeMge / tAI ne kliSTa svara se kahA- chiH ! chiH ! isa taraha kI bAta mu~ha se na nikAlanI cAhie / sunatI hU~ ki lar3akI bar3I sundarI hai / isake atirikta usake koI hai nahIM / sunatI hU~, vaha becArI bar3A kaSTa pA rahI thI, isI lie ... / tAI kI bAta kATakara santoSa ne kahA- vaha kaSTa pA rahI thI to isase hamArA kyA matalaba ? mujhe chor3akara ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 duniyA meM kyA aura koI vara hI nahIM mila sakatA thA ? mere sira para yaha balA kyoM lAdI jA rahI hai ? yaha sunakara tAI dukhI hogaI / ve kahane lagIrAma ! rAma ! tumheM yaha kyA ho gayA hai beTA ? terI to isa taraha kI buddhi nahIM thI / yaha saba kyA kahatA hai ? pitA terA vivAha kara rahe haiM / jahA~ unheM pasanda hogA, vahIM to kareMge / isameM tujhe kyoM Apatti honI cAhie ? isa taraha kI bAteM yadi unake kAnoM taka pahu~ca gaI to ve bahuta duHkhI hoMge / isalie isa taraha kI bAta aba aura kisI ke sAmane mu~ha se mata nikAlanA / eka lambI sA~sa lekara santoSa ne kahA- yadi zrAvazyakatA samajho to unheM sUcanA de do| unheM yaha jAna lenA cAhie ki yaha vivAha karane kI merI icchA nahIM hai / parantu maiMne Aja taka unake sAmane koI bAta nahIM kahI, Aja bhI nahIM kahanA cAhatA hU~ / tuma pUcha par3I ho, isalie tumase kaha diyaa| dekha lenA, bAda ko tumhIM logoM ko ronA par3egA / isa ghara meM merA yahI antima zrAgamana hogA | tAI ne utAvalI ke sAtha hAtha lagAkara santoSa kA ma~ha banda kara diyA / unhoMne kahA- cupa cupa / isa taraha kI bAta mu~ha se na nikAlanI cAhie santu / kahIM koI aisI bAta bhI kahatA hai ? tU bhI pAgala huA hai| kalakatte jAkara tU ekadama se AvArA ho gayA / hama loga aba haiM kitane dina ke ? terI cIz2a tere hI pAsa rahegI / mere sAmane aisI bAta aura kabhI na kahanA beTA / santoSa ko isa taraha samajhA-bujhA kara tAI aJcala se A~sU poMchane lgiiN| idhara santoSa ne eka rUkhI ha~sI ha~sakara kahA- acchI bAta hai, yaha saba bAda kA mAlUma ho jAyagA / yaha bAta kahakara santoSa bAhara calA gyaa| tAI vahIM para baiThI rahIM / parantu ye bAteM unhoMne devara se nahIM kahIM / unheM to yaha bhalI bhA~ti mAlUma thA ki ve kitane haThI aura krodhI haiN| krodha meM Akara ve kitanA anartha kara sakate haiM, yaha bhI ve jAnatI thiiN| ghara meM bar3e dhUmadhAma se vivAha kI taiyAriyA~ hone lgiiN| ilAhAbAda se vasu mahodaya kI bahana apane putra tathA donoM kanyAoM ko lekara A gii| unakA putra www.umaragyanbhandar.com
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] zani kI dazA 267 santoSa kI hI kakSA meM par3hatA thaa| santoSa se vaha arthahIna dRSTi se vinaya ke mu~ha kI aora tAkakara kevala eka varSa choTA thaa| vasu mahodaya ke bahanoI usane kahA-abhibhAvaka kI icchA ke hI anusAra ramAkAnta bAbU nahIM pA ske| kArya huzrA karate haiN| merI icchA yA anicchA se kyA jisake vivAha ke upalakSya meM ghara meM zrAnanda kI hotA jAtA hai ? bAr3ha A rahI thI usakA mana kisI ke eka choTe-se ma~ha ke santoSa kI yaha bAta sunakara vinaya pahale to cauMka sAmane ma~DarAtA huA nAca rahA thaa| vaha soca rahA thA ki uThA, bAda ko usane apanA bhAva dabA liyaa| usane pitA jI jaba jAnabUjha kara merI icchA ke viruddha vivAha kahA-kyoM bhaiyA, yaha kaisI bAta kaha rahe ho ? kara rahe haiM taba usake lie sArA prabandha ve hI kareMge, usake santoSa ne vismita hokara kahA--kauna-sI bAta ? sAtha merA kAI samparka na rhegaa| daridra kI kanyA hai| yahI saba jo nirarthaka baka rahe ho ?" use bhojana nahIM mila rahA thaa| aba to vaha cintA rahegI yaha saba nirarthaka nahIM hai bhAI / maiM jo kucha kaha rahA nhiiN| itane meM hI vaha sukhI ho jaaygii| hU~, vaha saba artha rakhatA hai| isa samaya vivAha karane kI ___ santoSa kA yahI nizcaya rhaa| pitA se vaha kucha kaha merI bilakula hI icchA nahIM hai|" nahIM skaa| usake krodha kA sArA bhAra jAkara par3A becArI itane meM dInU nAmaka naukara ne Akara kahA-bhaiyA bAsantI para jo sarvathA niraparAdha thii| jI, Apako bubA jI bulA rahI haiN| antarAtmA kI asahya yantraNA ko z2arA-sA zAnta santoSa ne kahA- kaha do ki zrAtA huuN| karake santoSa ne socA ki pitA jI yadi vilAyata se lauTe yaha sunakara naukara calA gyaa| hue AdamI kI kanyA ke sAtha merA vivAha karane ke lie taiyAra nahIM haiM to yaha bAta unhoMne spaSTa kyoM nahIM kaha chaThA pariccheda dii| yadi aisI bAta hotI to maiM AjIvana avivAhita raha vivAha kara deza aura samAja kI sevA meM hI apane jIvana kA nirdiSTa lagna meM santoSakumAra ke sAtha bAsantI kA utsarga kara detaa| parantu unhoMne yaha kyA kara DAlA ? vivAha ho gyaa| zubha dRSTi ke samaya logoM ke bahuta unhoMne kevala merA hI sarvanAza nahIM kiyA, balki eka Agraha karane para bhI vara-vadhU meM se kisI ne bhI dUsare ke niraparAdha bAlikA ko bhI sadA ke lie saGkaTa meM DAla prati nahIM dekhaa| isase logoM ke dila meM z2arA-sI khalabalI diyaa| macI thI avazya, kintu isa bAta ko kisI ne vizeSa santopa isI udher3a-buna meM par3A thA ki ekAeka usakI mahattva nahIM diyaa| eka eka karake vivAha kI sabhI rasmeM buaA ke lar3ake vinaya ne Akara usakI isa vicAra-dhArA pUrI ho gii| dUsare dina bar3I dhUmadhAma aura harSa-dhvani ke ko roka diyaa| usane kahA--bhaiyA, isa taraha cupacApa sAtha bAsantI mAmA ke ghara se bidA ho gii| harinAtha bAbU baiThe baiThe kyA soca rahe ho ? calo z2arA-sA Tahala aaveN| ne hAtha pakar3akara use gAr3I para biThA diyaa| vaha gAr3I ____eka lambI sA~sa lekara santoSa ne kahA-kahA~ caleM kI bAz2a meM mu~ha chipAkara sisaka sisakakara rone lgii| bhAI ? sohAgarAta ke dina tAI ne bar3e aAgraha ke sAtha santoSa __santoSa kA murajhAyA huzrA aura gambhIra mu~ha dekhakara ko ghara meM bulaayaa| parantu usane bhItara kI ora paira taka vinaya vismita ho uThA / z2arA dera taka cupa rahane ke bar3hAne kI icchA nahIM kii| anta meM nirupAya hokara bAda usane kahA-bhaiyA, yadi nArAz2a na hono to eka unhoMne sArA hAla apanI nanada se kahA / santoSa kI buA bAta puuchuu| isa sambandha meM bhAI se pahale hI bahuta kucha suna cukI thiiN| ___ "kyA pUchanA cAhate ho bhAI ? pUchate kyoM nahIM ? bAda ko bhaujAI ke mu~ha se bhatIje ke isa prakAra ke anunArAz2I to isa samaya mujhe chor3akara bhAga gaI hai|" cita AcaraNa kA hAla sunakara ve bahuta hI kruddha ho uThIM / "kyA Apako yaha vivAha pasanda nahIM hai ?" ghara meM Aye hue atithiyoM tathA bhAI-bandhutroM ko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 sarasvatI [bhAga 38 bhojana Adi karAne se nivRtta hone ke bAda santoSa apane mAnanI hI pdd'egii| yaha kahakara unhoMne santoSa se uThane kamare meM jAkara leTa gyaa| usake z2arA dera bAda hI buaA ko phira khaa| jI usa kamare meM pahuMca gii| vahA~ jAkara unhoMne dekhA to ghara meM buyA jI kA akhaNDa pratApa thA / chaH-sAta varSa vaha sAfa ke Upara leTe leTe vakSasthala para donoM bAha ke bAda ve thor3e dinoM ke lie apane pitrAlaya meM aAyA rakkhe hue kucha soca rahA hai| usa samaya vaha itanA karatI thiiN| chuTapana se hI ve bar3I abhima adhika cintAmagna thA ki use buA jI ke Ane kI hI unakA lAr3a-cAva bhI khUba thaa| jaba kabhI koI unakI zrAhaTa taka nahIM mila skii| bAta na mAnatA yA kisI prakAra se unakI avajJA karatA ___ buaA jI dhIre dhIre santoSa ke bilakula samIpa jA to use ve sahana nhiiN| kara sakatI thiiN| ve mu~ha se kahA to pahu~cI aura usake lalATa para hAtha rakha diyaa| bubA ke kucha nahIM karatI thIM, parantu unheM jaba koI kucha kahatA thA sparza karate hI santoSa cauMka pdd'aa| z2arA-sI mlAna ha~sI taba ve turanta hI ro par3atI thIM, aura unakA ronA jaldI nahIM ha~sakara usane kahA-bubA jI, kyA Apa abhI taka samApta hotA thaa| yahI kAraNa thA ki jaba kabhI ve pitrAlaya soI nahIM ? __ meM AtIM, sabhI loga unake sAmane phUMka phUMkakara paira rakkhA - eka dhImI-sI Aha bharakara buzrA jI ne kahA- karate the| vasu mahodaya taka unase ghabarAte hI rahate the| Aja ke isa zubha dina meM tU yahA~ bAhara par3A hai, aura hama santoSakumAra bhI buaA ke svabhAva ko bhalI-bhA~ti jAnatA loga nizcinta hokara sAveM! yaha bhI kabhI sambhava hai ? thA, isase yaha bAta anubhava kiye binA vaha nahIM raha sakA cala, bhItara cala, vaha becArI lar3akI akelI par3I hai ! ki yadi unakI bAta kaTa gaI to unake hRdaya ko asahya buaA ke mu~ha kI aora tAkakara santoSa ne kahA- vedanA hogii| parantu phira bhI usane spaSTa svara se hI merI tabIata acchI nahIM hai buzrA jii| mujhe cupacApa sone kahA- buaA jI, Aja to maiM ApakI AjJA kA ullaGghana diijie| Apa logoM meM se koI jAkara usa kamare meM na kara sakU~gA, parantu kala se kRpA karake isa sambandha meM so rhe| mujhase kucha na kahA kiijiegaa| Apa merA mastaka chUkara buzrA ne z2arA-sA ha~sakara kahA-tere samAna pAgala isa bAta kI pratijJA kiijie| lar3akA to mujhe aura kahIM dekhane meM AyA nhiiN| aAja buaA jI ne kahA-dura pAgala kahIM ke ! yaha bhI bhalA hama logoM ko usake kamare meM sonA cAhie ? yaha koI aisI bAta hai ki mastaka chukara kahU~ ! acchI bAta saba bahAnAbAz2I na clegii| uTha, jaldI se cala yahA~ se| hai| kala se maiM tujhase kucha na khuuNgii| santoSa ne z2arA anunayapUrNa svara meM kahA-ApakI buzrA jI ne mana hI mana kahA-aAja to tuma calo, bAta maiM na kATa sakU~gA bubA jI / mujhe aba vahA~ jAne ko kala se kahanA hI na pdd'egaa| bahU kA isa taraha kA sundara na khiegaa| mu~ha dekhate hI tuma ThikAne para A jAnoge, kala tumhArA ___ santoSa kI yaha bAta sunakara bubA ne dRr3ha aura gambhIra dimAg2a isa taraha kA na rhegaa| dasa akSara a~garez2I par3ha svara se kahA--- santU, par3ha-likhakara tuma isa taraha ke lene para lauMDoM kA dimArA hI ulTA ho jAtA hai| isImanamAne ho jAnoge, isa bAta kI AzA hama logoM ne lie to bar3e lar3akoM ko akele rahane nahIM denA cAhie / kabhI nahIM kI thii| chiH ! chiH ! dasa AdamiyoM ke bIca meM ye loga nATaka-upanyAsa paDhakara svayaM bhI nAyaka-nAyikA tumane isa taraha hamAre mu~ha meM kArikha lagA diyaa| jo bananA cAhate haiN| honA thA vaha to ho hI gayA. aba to vaha lauTa nahIM santoSa ko lekara bubA jI ke bhItara pahu~cate hI striyoM sakatA / aba tU isa taraha kA AcaraNa kyoM kara rahA hai? ne usa samaya ke samasta karmakANDa bAta kI bAta meM samApta dekhA na. cAroM tarafa dasa bhAI-birAdarI ke loga kitanA kara DAle / bAda kA santoSa ko sone ko kahakara bubA jI ha~sa rahe haiM ? bAda ko terI jo icchA hogI vahI karanA, ne daravAjA bhir3A diyA aura ve svayaM bhI sone calI gii| lekina jaba taka maiM yahA~ rahU~ taba taka to merI bAta unake jAne ke bAda santoSa ne z2amIna para eka caTAI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] bichA lI aura usI para vaha so gayA / bAsantI usa samaya kelI hI cArapAI para soI huI thii| z2arA dera ke bAda karavaTa badalane para usane dekhA ki santoSa bhUmi para leTe hue haiN| yaha dekhakara bAsantI bahuta hI vismita huI / vaha socane lagI ki yaha kyA huA / ve bhUmi para kyoM leTe haiM ? vaha uThakara baiTha gaI / santoSa usakI ora pITha kiye aura cadare se sArA zarIra Dha~ke leTA huA thA / z2arA dera taka usakI ora tAkane ke bAda vaha phira leTa gaI / zani kI dazA bAsantI mAtA-pitA se hIna thii| jisa parivAra meM usakA pAlana-poSaNa huA thA usase use sadA anAdara hI sahanA par3A thaa| isa prakAra usakA jIvana sadA se hI bahuta kaSTamaya rahA thA / aisI avasthA meM eka z2amIMdAra kI putravadhU hokara jaba vaha rAjaprAsAda ke samAna U~cI aTTAlikA meM pahu~cI taba usane socA ki aba hamAre dina phira gaye haiM / parantu jisake Upara vidhAtA kI hI bhRkuTi vakra hotI hai use bhalA sukha kahA~ se mila sakatA hai ? use to AzA se kahIM adhika sukha-sAmagriyA~ prApta karake bhI unake upabhoga se vaJcita hI rahanA par3atA hai / utsava ke dina bahuta acchI taraha se bIta gaye / eka eka karake nAtedAra riztedAra strI-puruSoM kA dala bidA ho gyaa| bunA jI kA bhI ilAhAbAda lauTane kA samaya yA gayA / parantu bhatIje kA raMga-DhaMga dekhakara ve Dara gaI / dUsare kI kanyA ko apanI banAne ke lie kitanI sahi tA kI AvazyakatA par3atI hai, yaha bAta zAyada bahuta se loga nahIM jAnate / navavadhU jisa samaya apanA zrAjanma kA paricita ghara, sakhI-saheliyA~, mAtA-pitA tathA anyAnya zrAtmIyajanoM kA parityAga kara, hRdaya meM apAra vedanA lekara sasurAla meM nivAsa karane ke lie zrAtI hai, usa samaya eka vyakti kA niSkapaTa prema evaM anurAga prApta karake pitA ke yahA~ kI smRtiyoM ko bhulAne lagatI hai, bhulA bhI detI hai / parantu jo abhAginI usa vyakti ke prema se vaJcita rahatI hai use sukhI karane ke lie koI cAhe kitanA hI prayatna kyoM na kare, vaha sukhI nahIM ho sakatI / bAsantI kA bhI yaha hAla huA thA avazya, kintu apanI isa avasthA kA anubhava karane ke yogya vaha taba taka nahIM ho sakI thii| parantu bhatIje kI sAdhAraNa gambhIratA dekhakara eka ajJAta zrAzaGkA se bunA jI kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 269 hRdaya kampita ho utthaa| ve socanI lagIM ki vidhAtA ne yadi bAsantI ke bhAgya meM aisA hI svAmI likhA thA to usa becArI ko isa taraha anAthinI kyoM banA rakkhA hai ! dRSTa kA yaha kaisA niSThura parihAsa hai ! isakA pariNAma kyA hogA, yaha kauna batalA sakatA hai ? bAsantI kA to abhI sArA jIvana hI par3A hai / to kyA grAjanma usakA yahI hAla rahegA ? isa bAta kI to maiM kalpanA taka nahIM kara sakatI hU~ / sohAgarAta ke dina ke bAda santoSa ne jaba apane par3hanevAle kamare meM zrAzraya grahaNa kiyA taba se vaha bahuta kama bAhara nikalatA thA / kisI se bAteM bhI vaha bahuta kama karatA thA / eka kone meM par3e hI par3e vaha rAta kI rAta aura dina kA dina kATa diyA karatA thA / yadi koI kabhI usake pAsa jAkara baiThatA to usake mu~ha para virakti kA bhAva udita ho uThatA / isa kAraNa dhIre dhIre usake pAsa jAnevAloM kI saMkhyA kama hone lagI / loga socane lage ki jaba ve ruSTa hI hote haiM taba unake pAsa jAne se lAbha hI kyA hai| sohAgarAta ke bAda hI kalakattA jAne kI bhI usakI icchA huI thI, kevala bunA jI ke atyadhika graha se hI vaha nahIM jA sakA / unhoMne santoSa kA hAtha pakar3akara kahA thA ki jisa dina maiM jAU~gI, usI dina tU bhI jAnA / isI lie vaha ruka gayA / sandhyA kA andhakAra pragAr3ha ho cukA thA / santoSa ke kamare meM usa samaya bhI cirAg2a nahIM jalA thA / usI kamare meM Tahalate Tahalate vaha soca rahA thA ki aba suSamA ke kaise mu~ha dikhalA sakU~gA / usa dina maiM dvija- devatA tathA agni ko sAkSI banAkara jisa eka bAlikA kA hAtha pakar3a cukA hU~, jisake sukha-dukha kA aMzabhAgI bana cukA hU~, usake bhaviSya kA uttaradAyitva kisa para hai ? mujha para yA pitA jI para ? maiMne to unheM apane mana kA bhAva pahale hI sUcita kara diyA thaa| usa para unhoMne dhyAna nahIM diyA / aisI dazA meM usakI z2immedArI bhI unhIM para hai / mere jIvana kI adhiSThAtrI devI to kevala suSamA hai / use chor3akara aura koI bhI mere hRdaya para kabhI adhikAra nahIM kara sktaa| pitA jI ke isa anyAya ko maiM kabhI nahIM saha sakU~gA / mu~ha para maiM unake prati kabhI avajJA avazya nahIM prakaTa karU~gA, kintu isakA phala zIghra hI unheM dekhane ko milegA / www.umaragyanbhandar.com
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ naI pulake [pratimAsa prApta honevAlI naI pustakoM kI sUcI / paricaya yathAsamaya prakAzita hogA ] 1--saurabha---lekhaka, zrIyuta durgAprasAda bhuMjhanUvAlA zrImatI suzIlakumArI mizrA c/o zrI eca0 esa0 pAThaka, bI0 e0, prakAzaka, nabarAjasthAna-graMtha-mAlA-kAryAlaya, DipTIkalekTara, bijanaura haiM / mUlya 3) hai| 73 / e cAsA dhocApAr3A sTrITa, kalakattA, haiM / mUlya 11-17---gItA presa, gorakhapura kI 7 pustakeM (1) bhaktiyoga-lekhaka, caudharI zrI raghunandanaprasAda 2-bhagna-tantrI--lekhaka, zrIyuta baladeva zAstrI, siMha aura mUlya 18) hai| nyAyatIrtha, prakAzaka, mehara candra lakSmaNadAsa, saMskRta- (2) zatapaMca caupAI--TIkAkAra, paNDita zrIvijayAhindI-pustaka-vikretA, saidamiTThA bAz2Ara, lAhaura haiM / mUlya nanda tripAThI aura mUlya ||2) hai| (3) taittirIyopaniSad-mUlya / / ) hai| 3-yogapradIpa-lekhaka, zrIyuta aravinda ghoSa, (4) mANDUkyopaniSad -mUlya 1) hai / prakAzaka, zrI aravinda-granthamAlA, 4 heyara sTrITa, kalakattA (5) aitareyopaniSad-mUlya / / ) hai| haiM / mUlya // ) hai| (6) vartamAna zikSA-lekhaka, zrIyuta hanumAnaprasAda 4-bvAya-skAuTiGga-lekhaka, zrIyuta kRSNanandana- poddAra aura mUlya 7) hai| prasAda, prakAzaka, senTrala bukaDipo, ilAhAbAda haiM / mUlya (7) sUktisudhAkara---mUlya / / 5) hai| 2 // ) hai / 18-gItA-gAyana (tIna bhAgoM meM)-lekhaka, 5-grAma-sudhAra-lekhaka, zrIyuta gaMgAprasAda pANDeya zrIyuta vRjamohanalAla saksenA, prakAzaka, rAyala priMTiGga ela0 e0 jI0, zrIyuta ramezacandra pANDeya, ema0 e0, varksa, kAnapura haiM / pratyeka bhAga kA mUlya 3) hai| prakAzaka, kRSi-kAryAlaya, jaunapura haiM / mUlya 1) hai| 19-28-banitA-hitaiSI presa, karne lagaMja, prayAga 6-upadezaratna-mAlA-lekhikA, zrImatI candAbAI dvArA prakAzita 10 pustakeM--- jI jaina, prakAzaka, digambara-jaina-pustakAlaya, sUrata haiN| (1) baccoM kI dinacaryA-mUlya / / ) hai| mUlya // ) hai| (2) paraloka kI bAta-mUlya 1) hai / 7-sArasamuccaya-TokA-TIkAkAra, zrIyuta (3) kanyAoM ke patra-mUlya / ) hai| sItalAprasAda jI, prakAzaka, digambara-jaina-pustakAlaya, (4) kanyA-pAkazAlA-mUlya / / ) hai| gAMdhI-cauka, kApar3iyAbhavana, sUrata haiM / mUlya 1 / ) hai| (5) zizu-rakSA-vidhAna-mUlya ||) hai| 8-sAhitya-saMcaya-saMgrahakartA, zrIyuta kAmezvara- (6) bhAratIya kanyAoM kA itihAsa-mUlya prasAda ema0 e0, vizArada, prakAzaka, bihAra-pabliziMga / / ) hai| hAusa, paTanA haiM / mUlya | // hai| (7) baccoM ke gIta-mUlya =) hai| 9-smRti-zakti-saMgrahakartA, zrIyuta dvArikAprasAda (8) baccoM kI mAtR-sevA--mUlya / / hai / zarmA, prakAzaka, bhAratavAsI presa, dArAgaMja, prayAga haiN| (9) kanyA-vinaya-mUlya ) hai / mUlya ||) hai| (10) baccoM kI ArogyatA-mUlya / / hai / 10-hisTrI zrApha di hvAiTa resa (a~garez2I meM)- naM0 1, naM0 8 aura 9 kIpusta koM ko chor3akara zeSa sAtoM lekhaka va prakAzaka, paNDita bhagavAnadAsa pAThaka, patA- pustake prasiddha lekhikA zrImatI yazodAdevI kI likhI huI haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] naI pustake 29---zrI kauzalendra-kautaka-lekhaka va prakAzaka, eka upayogI kArya kiyA hai| isake lie ve sarvathA dhanyavAda zrIyuta bihArIlAla vizvakarmA, haMsa-tIrtha, kAzI haiN| ke pAtra haiN| parantu yaha vizAla grantha bikrI ke lie nahIM mUlya 1 / / ) hai| hai aura yadi bikrI ke lie bhI hotA to bhI ise sAdhAraNa 1-zrRMgAralatikA-saurabha-ayodhyA-nareza mahArAja zreNI ke loga prApta na kara skte| aisI dazA meM kyA mAnasiMha 'dvijadeva' kA hindI ke purAne kaviyoM meM mahattva kA hI acchA hotA, yadi isakA eka aisA bhI saMskaraNa nikasthAna hai / unakI racita 'zRMgAralatikA' ke padyoM ko unake latA jo savasAdhAraNa ko bhI sulabha hotaa| isa vizAla bAda ke sabhI saMgrahakAroM ne apane saMgrahoM meM gaurava pUrNa sthAna grantha kI pRSTha-saMkhyA 80 +984 + 24 = 808 hai| diyA hai| kheda kI bAta hai ki unakI ukta racanA sarva- 'zRMgAralatikA' nAyikA-bheda kA eka utkRSTa grantha hai / sAdhAraNa ko aprApya thI / isa grantha ko isake do TIkAtroM yaha tIna sumanoM meM vibhakta hai| prathama sumana meM dohA, ke sAtha unake dauhitra tathA uttarAdhikArI svargIya ayodhyA- savaiyA Adi 65 padya haiN| dUsare sumana meM 173 padya haiM nareza mahArAja pratApanArAyaNasiMha ne eka bAra chapavAyA aura tIsare meM 36 padya haiN| isakI thaa| bola-cAla kI hindI meM eka TIkA svayaM mahArAja ne saMvat 1906 meM kI thI aura kadAcit usake nirmANa sAhaba ne likhI thI aura dUsarI TIkA braja-bhASA meM paNDita meM unakA yaha pUrA sAla vyatIta huA thaa| rAdhA-kRSNa kI jagannAtha avasthI ne likhI thii| parantu vaha saMskaraNa bhI lIlA aura nakhazikha kA varNana karate hue dvijadeva ne aprApya ho gayA thaa| Alocya pustaka usI aprApya apanI isa racanA meM apane bhASA-jJAna tathA ucca koTi ke pustaka kA nUtana saMskaraNa hai, jise ayodhyArAjya kI kavitva kA paricaya diyA hai| vartamAna mahArAnI zrImatI jagadambA devI ne apane patideva 2-smRti-zakti-lekhaka, caturvedI paNDita dvArakAmeM chapavAyA hai| usakA yaha saMskaraNa chapAI prasAda zarmA, prakAzaka, bhAratavAsI presa, dArAgaJja, ilAhA manohara tathA nayanAbhirAma hI nahIM hai, bAda haiN| pRSTha-saMkhyA 74 krAuna zrAkTevo sAiz2a aura kintu isake sambandha meM yaha bAta taka kahI jA sakatI hai ki mUlya / / ) hai / aisA sundara saMskaraNa zAyada hI kisI hindI-grantha kA kabhI caturvedI jI hindI ke purAne lekhakoM meM haiN| yaha zRMgAralatikA' ke aise sundara saMskaraNa ke pustaka apane viSaya kI prathama pustaka hai| eka kamaz2ora rAnI sAhaba ne bahuta adhika dhana vyaya yAdadAztavAlA bhI adhika se adhika bAteM kisa taraha yAda kiyA hai| yahI nahIM, usakA uttama DhaMga se sampAdana rakha sakatA hai, yaha saba isameM abhyAsoM ke sahita bahuta hI karavAne meM apanI ora se kucha uThA nahIM rkkhaa| acche DhaMga se batAyA gayA hai| pustaka kI zailI rocaka hai| mathurA ke braja-bhASA-kAvya ke marmajJa paNDita javAhara- vakIloM, vidyArthiyoM aura mastiSkajIvI logoM ko isakA lAla caturvedI ne isakA jisa parizrama aura adhya- upayoga karanA caahie| vasAya se sampAdana kiyA hai usase yaha mahattva-pUrNa grantha 3--rAbarTa klAiva-lekhaka, caturvedI paNDita ati sundara tathA zuddha rUpa meM prakAzita ho sakA hai| dvArakAprasAda zarmA, prakAzaka, bhAratavAsI presa, dArAgaJja, caturvedI jI ne mUla pustaka ke pATha ko yathAvat dekara ilAhAbAda haiN| mUlya // ) hai| tathA pAda-TippaNiyoM meM yathA-prApta pAThAntara evaM mUla caturvedI jI kI yaha eka maulika racanA hai| rAbarTa racanA tathA TIkAtroM ke bhAvoM ko spaSTa aura vazada karane klAiva bhAratavarSa meM a~garez2I rAjya ke jar3a jamAnevAloM meM ke vicAra se sAhitya ke vidvAnoM kA mata tathA unakI eka pradhAna puruSa samajhe jAte haiN| apanI pratibhA ke bala se sUktiyA~ uddhRta kara isa grantha ke mahattva ko aura bhI bar3hA eka mAmUlI klarka se tatkAlIna briTiza bhArata ke sarvesarvA diyA hai| ho gaye the| unhIM kA isameM vizada paricaya diyA gayA hai, isa grantha ko isa prakAra susampAdita karavAkara tathA sAtha hI isameM tatkAlIna bhArata kA bar3A hI karuNa citra uttama rUpa meM chapavAkara zrI mahArAnI sAhaba ne vAstava meM khIMcA gayA hai / isakI racanA-zailI bhI rocaka hai| bI0 e0 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 sarasvatI [ bhAga 38 aura ema0 e0 meM jinhoMne itihAsa liyA ho unheM yaha kA jo hRdaya kA vizleSaNa karatA hai- pratibhA se nikaTatama samparka hai / zreSTha kalA meM isI lie anubhUti pustaka avazya par3hanI cAhie / kI gaharI chApa hotI hai aura 'madirA' meM isakA prabhAva hai| 4- sacitra yogAsana aura akSaya yuvAvasthA - lekhaka, svAmI zivAnanda sarasvatI, prakAzaka bhAratavAsI presa, dArAgaJja, ilAhAbAda haiM / pRSTha saMkhyA 174 aura mUlya 1) hai / yoga darzana ke premiyoM se svAmI zivAnanda sarasvatI kA nAma chipA nahIM hai / yaha pustaka ApakI hI likhI huI hai / isameM yoga siddhAntoM kA paricaya bar3I sarala rIti se diyA gayA hai| yaha do bhAgoM meM vibhakta hai| prathama bhAga meM adhyAtma-viSayaka yoga kA varNana kiyA gayA hai, jisake nitya abhyAsa se manuSya yoga kI aNimAdi siddhiyA~ prApta karatA huA carama sImA kI kaivalya-samAdhi taka pahu~ca sakatA hai| dvitIya bhAga meM zrAsanoM kA varNana hai, jinake abhyAsa se mukhyataH rogoM kA nAza hotA hai aura una AsanoM kA abhyAsa karanevAlA akSaya yuvAvasthA kA upabhoga karatA hai| una grAsanoM ke abhyAsa se gauNarUpa se prAdhyAtmika lAbha bhI hai / pratyeka Asana kI kriyA vizadarUpa se samajhAI gaI hai| AsanoM dvArA rogoM se mukta hue logoM ke anubhava bhI diye gaye haiN| tRtIya bhAga meM mudrA aura bandhoM kA varNana hai / anta meM prANAyAma kuDalinI Adi kA varNana karake pustaka samApta kI gaI hai / pustaka ke anta meM vizeSa svabhAva ke manuSyoM ke lie vizeSa vizeSa grAsanoM ke abhyAsa kI vyavasthA dinacaryA ke sahita dI gaI hai| svAmI jI ke kathanAnusAra isa pustaka ke grAsana bAlaka, yuvA, vRddha, strI aura puruSa sabhI kara sakate haiM / isa viSaya ke premiyoM ko isakA valokana karanA cAhie / 5 - madirA - zrI tejanArAyaNa kAka 'krAnti', prakAzaka, chAtra hitakArI - pustakamAlA, prayAga haiN| mUlya 1) hai / prastuta pustaka lekhaka ke sau gadya-gItoM kA saMgraha hai / 'madirA' ke racayitA meM kavijanocita paryApta guNa haiN| usameM pratibhA hai, pANDitya hai, para usakI pratibhA para pANDitya kA bojha hai| usane yaha bhI likhA hai ki 'madirA' ke adhikAMza gItoM ke 'rahasyAnmukha prAdhyAtmikatA' ke mUla ravIndra kA prabhAva hai / nissandeha kavi hRdaya ke pariSkAra for festIva zrAvazyakatA hai| para kalAkAra T Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 'madirA' kAka jI kI prathama racanA hai / ataeva unakA yaha prayatna prazanIya hai / pustaka ke prArambha meM hindI - sAhitya ke gadyakAvya para eka vivecanA- pUrNa nibandha hai, jo | hindI-premiyoM ko isa racanA ko apanAnA upayogI cAhie / 6 -- kalpanA - lekhaka, zrIyuta mohanalAla mahato, 'viyogI', prakAzaka - vizva - sAhitya granthamAlA, lAhaura haiM / prastuta pustaka meM 'viyogI' jI kA paricaya dene kI vizeSa z2arUrata nahIM hai / 'viyogI' jI hindI ke eka prasiddha kavi tathA z2oradAra lekhaka haiM / kavitA ke sivA free Adi likhane meM bhI unhoMne kahAniyA~, gadya-kAvya, khyAti prApta kI hai / 'kalpanA' unhIM kI sphuTa kavitAoM kA saMgraha hai / unakI pratibhA kalpanA meM bhI vizeSa rUpa se vikasita huI hai / 'kalpanA' meM viyogI jI kA kavi - hRdaya spaSTa dIkha par3atA hai / vAstava meM 'kalpanA', 'hauMsa', 'ulajhana', 'do mana', 'svapna', 'nara kaGkAla se' Adi meM darda bharI paMktiyA~ paryApta mAtrA meM vartamAna haiN| 'apanI bAta' meM kavi ne likhA hai ki "deza meM jaba ki cAroM ora mahAnAza kI jvAlA dhadhaka rahI hai, mA~ bacce bhUnakara khA jAnA cAhatI hai aura putra pitA kA sira kATa lenA cAhatA hai" taba kavi se khUna ke A~sU kI apekSA hai / mahato jI kA yaha dRSTikoNa abhinandanIya hai / hindI-premiyoM ko viyogI jI kI isa racanA kA rasAsvAdana karanA Avazyaka hai| bAda - kusumakumAra 7 - rogoM kI acUka cikitsA - lekhaka, zrIyuta jAnakIzaraNa varmA, prakAzaka, lIDara presa, ilAhA| pRSTha saMkhyA 278, mUlya 111) hai / prAkRtika cikitsA paddhati ke siddhAntoM ko dRSTi meM rakhakara lekhaka ne isa pustaka kI racanA kI hai| isameM prAkRtika cikitsA praNAlI ke sArAMza kA varNana, rogoM ke kAraNa, rogoM ke tIna mukhya prakAra, cikitsA- siddhAnta, bhojana, havA, pAnI, dhUpa-nahAna, bhAva-nahAna, vyAyAma, www.umaragyanbhandar.com
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] naI pustake 273 Adi satraha zIrSakoM meM kiyA gayA hai| varNana sarala aura apane chaH zizuoM ke chIne aura mAre jAne se pAgala manogrAhI hai| sarvasAdhAraNa bhI isase pUrA pUrA lAbha uThA devakI kArAgAra kI a~dherI koTharI meM cillA uThatI hai--- sakeM, isa uddeza se pAribhASika tathA kaThina zabdoM kA __ 'mere SaNmukha kArtikeya, tuma isameM prayoga nahIM huA hai| pariziSTa meM vibhinna khAdya mujhe gherakara ghUmo ; padArthoM ke guNa-doSa batAkara rogAvasthA tathA ArogyAvasthA prAyo, aba to tumheM cUma lU~ meM dene yogya nitya ke bhojya padArthoM kA ullekha kiyA aura mujhe tuma cuumo| gayA hai| bhApha ke snAna ke citroM ke atirikta pustaka meM cUmane ke lie bar3hate hI usakI ber3iyA~ usako mAno prAkRtika cikitsA ke vizeSajJoM tathA pracArakoM ke citra bhI vAstavika paristhiti kA smaraNa karAtI haiM aura vaha apanI diye gaye haiN| jo vyakti apane zarIra ko Arogya tathA bebasI se ro uThatI haimana ko balavAn banAnA cAhate haiM unheM isa pustaka kA para aba bhI bandhana meM hU~ maiM, par3hanA cAhie aura vijJAna ke nAma para zarIra ko vyAdhi vivaza, dekha lo beTA ; mandira banA denevAlI cikitsA-praNAliyoM se apanI rakSA aura kaMsa ucchaGkhala aba bhI karake prakRti ke kalyANakArI-patha kA anusaraNa karanA sukha-zayyA para lettaa| cAhie / pustaka sarvathA upayogI hai| isI taraha pratyeka citrita caritra apanI vizeSatAoM 8-9-sAhitya-sadana, ciragA~va (jhA~sI), ke do se bharA huA hai| isa kAvya ko par3hakara hamAre mu~ha se to kAvya-grantha-- yahI nikala par3A ki 'vayaM tu kRtinaH tat sUkti-saMsevanAt / ' (1) dvApara-lekhaka, zrIyuta maithilIzaraNa gupt| (2) siddharAja-lekhaka, zrIyuta maithilIzaraNa gupta mUlya 11 // hai| haiN| mUlya 11) hai| ___ 'sAketa' ke yazasvI kavi kI yaha naI kRti hai| dvApara gupta jI kI yaha kRti eka vIra-gAthA-kAvya hai / madhyayuga kI mahA vibhati bhagavAn zrIkRSNacandra ko kendra meM kAlIna bhArata ke vIra 'yaza ke lie vijigISA' kI preraNA rakhakara unake samparka meM AnevAle vyaktiyoM ke caritroM se jaba paraspara yuddha karake kevala apanI zreSThatA ko siddha kI caturdazI se yaha zobhita hai| dvApara kI vibhinna kiyA karate the usI yuga kI yaha kathA hai / vikrama kI manodhArAoM kI eka eka pratIka eka eka vyakti ke rUpa bArahavIM zatAbdI meM pATana (gujarAta) ke siMhAsana para pratApameM isameM avatIrNa kI gaI hai| prema-sAdhanA rAdhA ke rUpa zAlI nareza siddharAja jayasiMha thaa| usI ke yuddhoM aura meM, cira-saMruddha nArI-AtmA kA mukti-huMkAra vidhRtA ke jIvana-ghaTanAoM kA layapradhAna atukAnta chandoM meM kavi ne rUpa meM, karmazIlatA kA saMdeza balarAma ke rUpa meM, netA ke varNana kiyA hai| rAjamAtA minalade ke sAtha jaba siddharAja anusaraNa kI bhAvanA gopa-bAloM ke rUpa meM, yuga yuga meM jayasiMha somanAtha, ke darzana kA gayA thA, usI bIca meM krAnti ke sAdhanoM ko pragati denevAle kAraNa nArada ke mAlava-mahIpa naravarmA ne unake rAjya para car3hAI kii| rUpa meM; mAtRsneha kI karuNa mamatA devakI ke rUpa meM; jayasiMha ke maMtrI sA~tU se jayasiMha kI somanAtha-yAtrA kA sattA ke unmAda kA kaMsa ke rUpa meM tathA jJAna-prabodha aura phala lekara vijayI naravarmA lauTa gayA / jayasiMha ne lauTasAntvanA kA uddhava ke rUpa meM isameM sundara citraNa kara jaba yaha sunA taba usane mAlava-nareza para car3hAI kI kiyA gayA hai| bhAva-pakSa aura kalApakSa donoM dRSTiyoM aura use vIragati pradAna kii| usake putra aura vIra se 'dvApara' eka ucca koTi kA grantha hai| rAdhA, uddhava, jagadeva ko pakar3a kara bhI siddharAja ne apane udAra gvAla-bAla, gopI Adi hamAre cira-paricita paurANika vyakti vyavahAra se apanA mitra banA liyaa| jagadeva to usakI kavi kI pratibhA aura kauzala ke Aloka se maNDita hokara sevA meM hI rahane lgaa| idhara soraTha-nareza ba~gAra ne eka apUrva maulikatA se isa racanA meM udbhAsita ho sindhurAja kI grahadoSa ke kAraNa parityakta tathA eka uThe haiN| kumbhAra dampatI-dvArA paripAlita 'rAnakade' nAmaka kanyA phA. 9 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 sarasvatI se vivAha kara liyA / isake rUpa kI prazaMsA sunakara svayaM siddharAja bhI ise apanI rAnI banAnA cAhatA thA, Area isameM siddharAja ne apanA apamAna samajhA aura pandraha varSa meM aneka bAra yuddha karake vaha vijayI huA / soraTha- nareza kI mRtyu ke bAda siddharAja ne rAnakade ko kaida kara liyA aura usake choTe choTe do baccoM kI hatyA kara DAlI / satI rAnakade ne siddharAja ke nIca prema prastAvoM ko ThukarA diyA aura jagadeva kI madhyasthatA se apane satItva kI rakSA karake satI ho gaI / siddharAja bhI apane patana aura bhUla para pazcAttApa karane lagA / apanI mAtA kI AjJA se siddharAja ne apane pitA ke zatru zAkambharI nareza rAja ko parAjita kiyA aura use bandI karake yA / siddharAja kI putrI kAMcanade aura bandI praNoM rAja meM prema ho gayA aura donoM kA vivAha bhI kara diyA gayA / anta meM siddharAja mahotrA-nareza madanavarmA kA atithi huA aura vasantotsava ke prIti- raMga aura gulAla kA upabhoga kiyaa| usakI nIti pUrNa bAteM zraddhA se sunakara siddharAja phira apane deza ko lauTa gayA / yahI isa kAvya kA kathAnaka hai / kAvya kI dRSTi se yaha eka saphala racanA hai| nAriyoM ke sainya ke sundara citra, prakRti ke manorama dRzya, dUtoM kI vAkcAturI aura hRdayahArI kathopakathanoM ke atirikta kavi kI kalA kI anya sabhI vizeSa tAyeM isameM haiM / pustaka kAvya- rasikoM ke lie Adara kI vastu hai / (3) mRNmayI - ( kAvya ) lekhaka zrIyuta siyArAma - zaraNa gupta haiM / mUlya 1|| hai | kavivara siyArAmazaraNa gupta se premI acchI taraha paricita haiN| unakI isa kRti meM gyAraha zIrSakoM meM gyAraha racanAyeM dI gaI haiN| pratyeka kavitA eka bhAvavizeSa ko lakSya meM rakhakara likhI gaI hai / sampUrNa kavitA kA mama bIjarUpa se ina zIrSakoM meM nihita hai / 'rajakaNa' nAmaka kavitA meM kavi ne kSudratA aura vizAlatA kIla ko sulajhAyA hai| 'rajakaraNa' jaba himAcala ke caraNoM pahu~cakara apanI ahaMbhAvajanya kSudratA ko bhUlakara usa 'ekatva' se utpanna 'nAnAtva' kA patA pA letA hai usa samaya use apane aura himAcala meM 'svajanatva' kA bhAna hone lagatA hai / vizvAtman se apane ko pRthak Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 dekhanA 'kSudratva' kA kAraNa hai, kintu usI meM apanA darzana karane se kSudratA kA lopa ho jAtA hai / 'gvAline' zIrSaka kavitA meM eka gopI apanA dadhi becakara 'dhana' kA lAbha pAye lauTa rahI hai, para use 'priyatama' kA lAbha kahA~ ? dUsarI dadhi na beMce hI lauTa AI hai, parantu use 'priyatama' mila gayA hai| isa prakAra kavi ne lAbha meM lAbha aura alAbha meM lAbha kA spaSTIkaraNa kiyA hai| 'khilaunA' nAmaka kavitA meM kavi ne yaha dikhAyA hai ki kisa prakAra mAnava apanI apanI paristhiti aura pariprApti' meM asantoSa kA vyartha hI anubhava kiyA karate haiM / ' nAma kI pyAsa' nAmaka kavitA meM kavi ne bar3I sundaratA se yaha dikhalAyA hai ki ' nAma kI pyAsa' jaba taka hameM karma kI ora prerita karatI hai taba taka hamArA 'karma' asaphala aura rasahIna hI banA rahatA hai, para jyoM hI yaha 'mAna kI kaThora zilA' pheMka dI jAtI hai tabhI karma kA saccA rasa hameM prApta hotA hai / anya kavitAyeM bhI isI prakAra eka eka nigUr3ha upadeza ko prakAzita karatI haiM / kAvya- rasajJa ina kavitAoM meM 'sadyaH paranirvRtti' ke sAtha sAtha 'kAntAsammita' rUpa se 'upadeza ' bhI pA sakate haiM / bhASA sarala, pravAhamayI aura prasAda - guNa sampanna hai / varNanazailI kI dRSTi se hindI meM yaha racanA anUThI hai / kavi ne eka navIna dizA kI ora paga bar3hAyA hai aura hindI meM unakA yaha saphala prayatna sarvathA abhinandanIya hai / 1 11 - rAjapUta-marAThA eka haiM (bhAga 1 ma tathA 2 ya ) - ye donoM pustakeM gvAliyara ke rAjapUta-marAThA saMgha ne prakAzita kI haiN| marAThA aura rAtapUta donoM vIra jAtiyoM ko eka sUtra meM bA~dhane aura unameM pArasparika vivAhasambandha sthApita karane ke uddeza se ye likhI gaI haiN| prathama bhAga meM itihAsa ke prasiddha vidvAn zrIyuta yadunAtha sarakAra tathA zrIyuta sI0 vI0 vaidya ke una vicAroM kA a~garez2I, marAThI tathA hindI meM saMkalana kiyA gayA hai jinase marAThoM tathA rAjapUtoM kA kSatriyatva pramANita hotA hai| prAcIna itihAsa kI sAkSiyoM se yaha siddha kara diyA gayA hai ki ina donoM jAtiyoM meM pUrva samaya meM pArasparika vivAha sambandha hote the / musalamAnoM ke AkramaNoM ke pazcAt bhaugolika bAdhAoM tathA anya kAraNoM se yaha sambandha TUTa gayA / pustaka ke dvitIya bhAga meM ujjaina meM www.umaragyanbhandar.com
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] naI pustake 275 1931 meM jo rAjapUtaHmarAThA-kAnphareMsa huI thI usameM diye para unakI kavitA kharI utaratI hai / sthAnAbhAva ke kAraNa gaye bhASaNoM, prastAvo kA tathA kAnphareMsa se sahAnubhUti kevala eka udAharaNa yahA~ de denA yatheSTa hogA / rakhanevAle sajjanoM ke patroM kA samAveza hai / ye sabhI lekha isa raMgamaMca para kitanoM ko Ate-jAte dekhaa| va patra Adi bhI tInoM bhASAoM meM diye gaye haiN| inase kitanoM ko rote dekhA kitanoM ko gAte dekhA / marAThoM tathA rAjapUtoM kA eka hI honA bhalI bhA~ti pramA- ha~sate-ha~sate jo Aye A~sU barasAte dekhaa| Nita hotA hai / marAThoM tathA rAjapUtoM ko ina pramANoM para dAnI ko apanA sUnA A~cala phailAte dekhA // vicAra karanA caahie| saMgha ne jisa uddeza se ina choTI ku~vara somezvarasiMha meM karuNA-pradhAna hai, aura sambhavataH choTI pustikAtroM kA prakAzana kiyA hai vaha stutya hai / anya yaha yuga kA prabhAva hai / isa saMgharSa aura vimarSa ke yuga meM aitihAsika vidvAn bhI inameM aneka vicAraNIya nirdeza karuNA kA na honA Azcaryajanaka hogA / para hama aAzA pA sakate haiN| karate haiM ki nikaTa bhaviSya meM usa karuNA aura vivazatA -kailAzacandra zAstrI, ema0 e0 kA sthAna prAzA aura vidroha le legaa| 12-ratnA-lekhaka, ku~vara somezvarasiMha, bI0 e0 -bhagavatIcaraNa varmA 13-prabhA (marAThI)-marAThI kA yaha : sacitra ela-ela0 bI0, prakAzaka, hindI-mandira-prayAga haiM / sAptAhika patra pA~ca sAla se nikala rahA hai| isa patra meM mUlya // ) hai| vizeSa khUbI yaha hai ki isake pratyeka aGga meM bArahoM rAziyoM ___ ku~vara somezvarasiMha hindI ke suprasiddha kavi ThAkura kA bhaviSya tathA kinhIM kinhIM aGkoM meM to.pUre mahIne bhara gopAlazaraNa siMha ke jyeSTha putra haiN| unakI kavitAyeM samaya kA bhaviSya diyA rahatA hai| isameM suruci-pUrNa aitihAsika samaya para hindI ke pramukha patroM meM prakAzita hotI rahI haiM / kahAniyA~, upanyAsa bhI rahate haiM / isa patra meM strI-puruSoM 'ratnA' unakI kavitAoM kA prathama saMgraha hai| kI cikitsA-sambandhI cuTakule bhI jo saMgraha karane yogya ralA kI kavitAoM ko par3hane ke bAda yaha kahA jA hote haiM. chApe jAte haiM / sakatA hai ki ku~vara somezvarasiMha hindI ke una navayuvaka isa patra meM nirI zikSAprada kahAniyA~ aura upanyAsa kaviyoM meM pramukha haiM jinase hindI-sAhitya kA bahuta bar3I hI nahIM hote, balki mana bahalAva ke cuTakule aura paheliyA~ zrAzAyeM haiN| aAdhunika 'chAyAvAda' kI kavitAoM meM bhI, jinake socane se buddhi vikasita hotI hai| bIca bIca prArambhika kAla meM jo doSa A gaye the ve aba dhIre dhIre meM dhArmika, vyAvasAyika tathA bar3e bar3e netAoM ke citra navayuvaka kaviyoM kI kavitAoM se nikalate jAte haiM- aura unake caritoM kA sundara varNana bhI rahatA hai| sinemA aura Aja-kala kI kavitAyeM kAfI vikasita aura sundara kA bhI isa patra para kAfI prabhAva hai / sinemA meM kAma karaneho rahI haiM / ku~vara somezvarasiMha kI kavitAtroM ko par3hane vAlI abhinetriyoM ke citra bhI isameM chApe jAte haiN| ke bAda hama usa nirNaya para pahu~cate haiM ki ve isa daur3a meM sAla meM tIna yA cAra vizeSAGka bhI nikalate haiN| pIche nahIM haiN| patra sarvathA upayogI hai| isakA vArSika mUlya pUne ke unakI kavitAyeM sarala, bhAvapUrNa tathA spaSTa hotI haiN| lie kevala 3) aura anya sthAnoM ke lie 3 / / ) hai / isake zabdoM kA khela aura kalpanA kI durUhatA unameM nahIM hai| sampAdaka haiM-zrI rA0 ba0 ghorapaDe, bI0 esa.sI. tathA isake lie hama unheM badhAI dete haiM / zabda sIdhe-sAde, bhASA saMcAlaka haiM----DA0 nA0 bhi0 parulekara, ema0 e0, pI0 sarala aura isake sAtha hRdaya ko chU lene kI kSamatA-zreSTha eca0 DI0 milane kA patA--617 kasabA, pUnA / kavitA kA mere matAnusAra yahI lakSaNa hai; aura isa kasauTI --bhAlacandra dIkSita Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI rAjezvaraprasAdasiMha hindI ke navayuvaka kahAnI-lekhakoM meM agragaNya haiN| 'sarasvatI' meM ApakI aneka sundara kahAniyA~ chapa cukI haiN| yaha kahAnI bhI pAThakoM ko pasanda Aye binA na rhegii| matabheda lekhaka, zrIyuta rAjezvaraprasAda siMha " nate ho ?" sahI filmavAle kama se kama hama logoM meM sAhitya prema to e kaho / " kalama rokakara, kAg2az2a se dRSTi jAgrata kara hI rahe haiM / " uThAkara, rameza ne khaa| ___ "vAstavika, yathArtha, ucca koTi ke sAhitya ke lie ___ "zajeMTa thiyeTara meM 'DeviDa kAparafIlDa' dikhAyA jA DugaDugI bajAnevAloM kI z2arUrata na par3anI cAhie / 'muzka rahA hai|" vaha hai jo khuda apanI sugandha pheMke, na ki attAra usakA ___ "acchA ! 'DeviDa kAparafIlDa' DikeMsa kI sarvotkRSTa DhiMDhorA pITe !' sAhitya vaha pavitra mandira hai jisake dvAra racanA hai| kintu merA to vizvAsa hai ki ye philmavAle sadaiva sabake lie khule rahate haiN| ucca koTi ke mAnasika cArlsa DikeMsa jaise mahAn lekhakoM ke sAtha nyAya nahIM kara manoraJjana tathA jJAna kI kAmanA rakhanevAle sadaiva vahA~ Ate skte| haiM aura santuSTa hokara jAte haiM / "nahIM kara sakate ?" "tuma AdarzavAdI ho, svapna-loka ke nivAsI ho / "kadApi nhiiN| kama se kama merI rAya to yahI hai| vivAda-grasta bAteM kahane meM tumheM maz2A AtA hai| agara maiM mUka filmoM ke z2amAne meM eka bAra maiMne 'e Tela aAfa TU yaha kahU~ ki yadi sAhitya ko apane kSetra kA vistAra saTIz2a' dekhA thaa| DikeMsa kI usa mahAn racanA kI jo karanA hai to use vyavasAya kI sahAyatA avazya lenI hogI durgati kI gaI thI use dekhakara mujhe to bar3A duHkha to isake javAba meM koI na koI Ter3hI-sIdhI bAta turanta kaha huaA thaa|" doge| khaira, yaha saba rahane do| matalaba kI bAta kro| "lekina jAnakAroM kA vicAra to yaha hai ki filma- kaho, 'DeviDa kAparafIlDa' dekhane caloge ?" nirmANa-kalA Aja-kala unnati ke uccatama zikhara para rameza ha~sa pdd'aa| pahu~ca gaI hai|" "bolo?" "yaha unnati kA yuga hai / pratyeka dizA meM unnati kI nahIM cala sakatA, priye / " dauDa joroM para hai| anya kalAtroM kI bhAMti filma-nirmANa- "kyoN|" kalA bhI bahata kAfI unnati kara gaI hai| kintu "yaha lekha mujhe isI samaya samApta karanA hai| 'TrampeTa' merA to yaha dRDha vicAra hai ki filma-nirmAtAoM ko ko apane agale sAptAhika ke lie isakI jarUrata hai| cArlsa DikeMsa jaise mahAn lekhakoM ke pIche na par3anA cAhie kala hI ise ravAnA kara denA hogA, tAki dera na ho aura kahAniyoM ke lie apane hI kahAnI-lekhakoM para nirbhara jaay|" rahanA caahie|" "sinemA se lauTane ke bAda ise AsAnI se samApta __"tumhArI isa rAya se maiM sahamata nahIM huuN| kisI kara sakate ho|" mAmUlI kahAnI ke AdhAra para banI huI sundara filma kI "likhane kI manaHsthiti isa samaya maujUda hai aura apekSA maiM usa mAmUlI filma ko adhika pasaMda karU~gI jo ise bhAgane kA maukA na denA caahie| rAta ko yaha na kisI sundara kahAnI ke AdhAra para banI ho| aura kucha na lauTI to kyA karU~gA ? isa khatare meM na par3eM gaa| mujhe 276 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] matabheda 277 tIna muaAfa karo, priye / 'aAja akele hI calI jaao| kisI * unheM dI taba ve AgababUlA ho gye| gaira z2Ata kI lar3akI dUsare dina tumhAre sAtha z2arUra cluuNgaa|" ke sAtha zAdI kara lene kI anumati ve apane ekamAtra "acchI bAta hai, na jaano|" nArAz2a hokara, tez2I putra ko kaise dete ? nahIM, yaha asambhava thaa| unhoMne use se uThakara, AzA kamare se bAhara ho gii| aAjJA dI ki vaha apanA asaMgata nizcaya turanta tyAga de| rameza ne dIrgha niHzvAsa khiiNcaa| AzA ke svara ne, use yaha dhamakI bhI milI ki yadi vaha apane nizcaya para bhAva-bhaMgI ne sAfa kaha diyA thA, sa~bhalo, tumhArI khairiyata ar3A rahA to unake vasIyatanAme se usakA nAma kATa nhiiN| kintu rUThI bIbI ko manA lene, usake mana kI diyA jaaygaa| kintu rameza dhamakI meM zrA jAnevAlA vyakti karane yA aAnevAle jhagar3e para vicAra karane ke lie usake na thA / pAsa samaya na thaa| kalama uThAkara vaha apane adhUre lekha kucha samaya ke bAda una donoM kA vivAha sivila para dhyAna jamAne lgaa| mairijez2a aikTa ke anusAra zrAzA ke pitA vinodacandra' sIdhe porTiko meM pahu~cakara aAzA moTara-kAra meM baiTha tathA katipaya mitroM kI upasthiti meM sampanna ho gyaa| gii| zophara ne daravAz2A banda kara diyaa| mahAzaya vinodacandra ne udAratA-pUrvaka sahAyatA dI, donoM "rIjeMTa thiyeTara clo|" kA svatantra bhavana sthApita ho gyaa| rameza ke pitA baTuka"bahuta acchA , sarakAra / " vaha apanI sITa para baiTha nAtha ko putra ko harkata bahuta burI lgii| Aveza meM gayA / kAra cala pdd'aa| Akara unhoMne usakA nAma apane vasIyatanAme se nikAla rameza se, usakI AdatoM se, usakI jhaka se, usake diyaa| kucha dinoM ke bAda jaba unakA krodha zAnta ho gayA vicAroM se vaha taMga A gaI thii| taba unhoMne use kSamA kara diyA, nayA 'vila' likhA aura hae, eka mitra ke ghara para rameza se usakI use yatheSTa Arthika sahAyatA dene lge| pahale-pahala bheMTa huI thI aura use jJAta huaA thA ki sukha ke patha para una donoM kA vaivAhika jIvana bahuta usake atirikta vaha kisI anya puruSa ko pyAra nahIM kara dinoM taka suvyavasthita gati se calatA rahA / / sktii| vaha bhI usakI ora AkRSTa huaA thaa| vaha dhanI saMgati meM donoM ko adabhuta Ananda prApta hotA thA-aisA thA, svarUpavAn thA, labdhapratiSTha sAhityika thA, suvikhyAta aAnanda jaisA unheM kabhI nahIM prApta huA thA, vaha aAnanda patrakAra thaa| vaha bhI sundarI thI, svatantra prakRti kI nava- jo zArIrika sImAyeM pArakara AdhyAtmika rasa meM ghula-mila yuvatI thI aura usI varSa grejueTa huI thii| isa taraha jAnA cAhatA hai| donoM ke bIca pUrNa sAmaMjasya thAdonoM eka-dUsare ke sarvathA upayukta the / jaba rameza ne apanA zarIra tathA aAtmA meM sAmaMjasya, vicAroM tathA AdazoM prema prakaTa kiyA taba usane bhI apanA hRdaya kholakara meM, icchAoM tathA anicchAtroM meM / rakha diyaa| donoM ne vivAha kara lene kA nizcaya kara phira, pratikriyA AI--vaha bhayaGkara pratikriyA jo liyA / unake pArasparika astitva ko pUrNatayA rasa-hIna kara dene ___ jahA~ taka aAzA kA sambandha thA, koI kaThinAI na para tulI huI thii| vibheda uTha khar3e hue| Aye dina thii| usI kI bhA~ti usake pitA bhI svatantra vicAravAle jhagar3e hone lge| nUtana dRSTikoNa se ve eka-dUsare ko vyakti the| unhoMne spaSTa zabdoM meM kaha diyA thA ki vaha dekhane lge| donoM kI burAiyA~ donoM ko atiraJjita hokara badamAza bhikhamaMgA ko chor3akara jisa kisI se cAhe dikhAI dene lgiiN| unameM nivAsa karanevAle premI daba gaye, zAdI kara sakatI hai| kintu usake premI kI dazA aura aAlocaka uTha khar3e hue aura eka-dUsare ke sira para bhinna thii| usake pitA purAne vicAra ke aura kaTTara yathArtha tathA kalpita doSa mar3hane lge| aisA ho gayA mAno hindU the| apane kuTumba-sambandhI pratyeka viSaya meM antima donoM meM kiMcit-mAtra bhI sAmaMjasya na thA, mAno kuTila phaisalA denA ve apanA dharma aura adhikAra samajhate the| durbhAgya ne donoM ko z2abardastI eka-dUsare ke gale mar3ha rameza ne jaba apane vivAha-sambandhI nizcaya kI sUcanA diyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 sarasvatI [bhAga 38 prema, apane zaizavakAla meM, saba kucha de denA aura thA ? likhane kI manaHsthiti ! ' mahaja bahAnAbAjI ! pAnA cAhatA hai| isa sampUrNa samarpaNa ke madhya ke svarNa- likhane kA jise abhyAsa ho, jo nitya likhatA ho, vaha mArga se vaha sarvathA aparicita hotA hai| ThokareM khAkara, jaba cAhe kalama uThAkara likha sakatA hai| vaha AnA nahIM praur3ha hokara jaba vaha adhika dene aura kama yA kucha na pAne cAhatA thA, isalie eka bahAnA peza kara diyaa| pyAra kI kAmanA rakhane ke aucitya ko samajha letA hai, tabhI jaba dila se uTha gayA taba avahelanA ke sivA kAI kyA vaha projasvI, pAvana tathA niSkalaMka bana pAtA hai| pari- de sakatA hai ? aisA parivartana usameM kaise ho gayA ? usane vartana-kAla ke kaMTakAkIrNa patha para ajJAta rUpa se calate to koI aparAdha nahIM kiyaa| vaha to use aba bhI utanA hue aAzA aura rameza pahalI avasthA se dUsarI avasthA hI cAhatI hai jitanA pahale cAhatI thii| phira, paga-paga vaha kI aora dhIre-dhIre baDha rahe the-usa avasthA kI ora jo usakA tiraskAra kyoM karatA hai ? kyA vaha kisI dasarI strI unheM jIvana tathA saMsAra ko unake vAstavika rUpa meM dekhane ko cAhane lagA hai ? nahIM, aisA nahIM ho sktaa| usake aura samajhane kI kSamatA pradAna karane ko thii| taba isameM jAna meM to usakI koI strI mitra na thii| kyA usane kabhI aAzcarya kI koI bAta nahIM ki ve vikala the, azAnta the, sacce dila se use pyAra nahIM kiyA ? kauna jAne ? aMdhakAra meM bhaTaka rahe the| sahasA, usane dekhA, do saje-dhaje yuvaka usa ora khar3e hue use ghUra rahe the| ve kauna haiM ? vaha to unheM nahIM AzA kA moTara rIjeMTa thiyeTara ke sAmane pahu~cakara jaantii| phira, ve use kyoM ghUra rahe haiM ? puruSa striyoM ko rukaa| pahale zo ke zurU hone meM abhI bahuta dera thii| kyoM ghUrate haiM ? "striyA~ pUrI jAnA pasanda karatI haiM", rameza kAra se utarakara vaha barAmade meM phuNcii| itamInAna se ne eka bAra majAka meM kahA thA, "isI lie marda unheM idhara-udhara ghUmate hue do-cAra thiyeTara ke karmacAriyoM ke ghUrate haiM !" strI-jAti ke prati ye kaise apamAnajanaka vAkya atirikta vahA~ aura koI na thaa| restarA~ ke daravAje khule haiM aura mardo kI burI Adata kI kaisI jhUThI safAI hai ! the aura andara eka meja ke sAmane baiThA huA eka gorA usa samaya vaha ha~sa par3I thI, lekina Aja to use ha~sI sainika cAya pI rahA thaa| borDa ke samIpa jAkara vaha usa nahIM aatii| kama se kama vaha to ghUrI jAnA pasanda nahIM para lage hue phoTo dekhane lgii| una citroM meM 'DeviDa krtii| phira, ve asabhya yuvaka use kyoM ghUra rahe haiM ? kAparafIlDa' ke aneka mArmika dRzya aMkita the, kintu unheM kadAcit ve bhI apanI striyoM se ghRNA karate haiM / vaha puruSa dekhane meM usakA mana na lgaa| jo apanI strI se prema karatA hai, zAyada kisI dUsarI strI kI taba vaha dUsare barAmade meM calI gaI aura vicAroM meM aora dekhanA pasaMda na kregaa| kyA yaha satya hai ? kadAcit DUbI huI dhIre-dhIre Tahalane lgii| akelepana kA vikala hai, kadAcit nhiiN| marda kitane svArthI hote haiM, kitane bhAva usake hRdaya meM vyApta thaa| mastiSka meM bhI use aisA bevafA ! khIjhakara vaha apane kAra ke samIpa gaI, aura jAna par3atA jaise isa virATa vizva meM usakA koI na thaa| usameM baiTha gii| rameza kyA use aba nahIM cAhatA ? bilakula nahIM cAhatA, "benI! mere lie TikaTa kharIda laabho|" pA~ca rupaye yaha to spaSTa hI hai| usake prema meM vaha uSNatA, vaha kA eka noTa usane zofara kI ora bar3hA diyaa| snigdhatA kahA~ hai jo pahale thI aura jise vaha pasaMda karatI "bahuta acchA , hujUra / " noTa lekara vaha calA thii| usake pAsa pahu~cane para aba to use aisA jAna gayA / par3atA thA, mAno vaha kisI himAcchAdita parvata ke samIpa ye loga Akhira kaba khela zurU kareMge ? tabIata ho / usakI choTI se choTI icchA pahale usake lie mAnya kitanI Uba rahI hai ! jaldI A jAnA kitanA burA huA ! hotI thI, kintu aba to usakI kisI icchA kI use z2arA yaha bhI rameza ke kAraNa / agara vaha thAne se inakAra na bhI paravA nhiiN| agara vaha pAnA cAhatA to kyA karatA to vaha itanI jaldI kyoM AtI? vaha kitanA thor3I dera ke lie likhAI banda karake yahA~ nahIM A sakatA samajhadAra hai ! vaha jo kucha kahatA hai tolakara kahatA hai, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ matabheda saMkhyA 3 ] jo kucha karatA hai tolakara karatA hai ! vAha rI usakI hai to vaha zauqa se rUThe / zrAja-kala bAta bAta para una buddhimAnI ! donoM ke bIca matabheda kyoM uTha khar3e hote haiM ? kisI viSaya meM ve sahamata kyoM nahIM ho pAte ? aba bhI vaha usase usI taraha prema karatA hai jaise pahale karatA thA / usane use pUrI svataMtratA de rakkhI hai| usakI kisI bAta meM vaha daqhala nahIM detA / vaha choTI choTI sevAyeM bhI to usase nahIM letA, jo anya pati apanI patniyoM se lete haiN| apanI dekha-rekha svayaM kara lene kI Adata usane bAlyakAla meM hI DAla lI thI, aura usakI vaha Adata abhI taka jaisI kI taisI banI huI hai / vaha sadaiva prasanna rahane kI ceSTA karatA hai / ruSTa hone kA kAraNa milane para bhI vaha ruSTa na hone kA prayatna karatA hai / phira bhI zrAzA usase khuza nahIM rahatI / 1 kyA vaha cAhatI hai ki vaha usake sevaka kI bhA~ti vyavahAra kare ? eka svataMtra prakRti kA vyakti aisA vyavahAra kadApi nahIM kara sakatA / nahIM, aisA kabhI nahIM ho sakatA / usakA qhayAla hai ki paristhiti ke anukUla apane ko banA lene kI usameM kSamatA hai / kintu yaha usakA bhrama mAtra hai / vaha suzikSitA hai, kintu use kabhI samajha nahIM sakI, usake anurUpa apane ko banA nahIM sakI / strI apane pati se bahuta adhika mA~gatI hai--utanA mA~gatI hai jitanA vaha de nahIM sakatA / apanI isa anucita mAMga kI pUrti ke nimitta, svecchAcAritA tathA z2ida ke astra lekara, vaha bhayaMkara yuddha karatI hai, aura usakA pati jaba apane puruSatva kI sahAyatA lekara apane adhikAroM kI sArthakatA siddha kara detA hai, tabhI vaha anivArya ke sammukha natamastaka hone ke aucitya ko svIkAra karatI hai ! yaha bAta kitanI khedajanaka hai, kintu kitanI satya hai ! AzA isa niyama kA apavAda nahIM hai / kyA use bhI usake viruddha vahI kArravAI karanI par3egI jo anya patiyoM ne apanI striyoM ke viruddha kI hai ? z2arUra karanI pdd'egii| para vaha pazu-bala se kAma na legA / usakA sA sabhya vyakti pazu-bala se kAma lenA pasanda nahIM kara sakatA / vaha kArravAI to zAyada usane zurU bhI kara dI hai| hA~, zAyada kara dI hai| uThakara vaha kamare se bAhara niklaa| thor3I dera ke bAda vaha ghUmane calA gayA / sAr3he dasa baje vaha vApasa AyA / eka sevaka se pUchane para use jJAta huA ki AzA thiyeTara se lauTa AI hai, usane khAnA nahIM khAyA hai| benI vApasa AyA, aura TikaTa aura bAqI rupaye svAminI ko de diye / pahalI ghaMTI bajI / jAkara apanI sITa para baiTha jAnA cAhie ? lekina bhIr3a to z2yAdA nahIM dikhAI detii| nahIM, koI jaldI nahIM hai / abhI se jAkara baiThanA logoM ko phira ghUrane kA maukA denA hogA / kAfI ghUra-ghAra ho cukI, kama se kama Aja ke lie ! AqhirI ghaMTI bajane kA intaz2Ara karanA hI munAsiba hai / anta meM jaba AqhirI ghaMTI bajI taba vaha moTara se utarI aura avvala darje kI ora bddh'ii| bhIr3a jyAdA nahIM thI / geTa-kIpara ko TikaTa dekara vaha andara ghusI / eka ko chor3akara saba battiyA~ bujha cukI thiiN| acchA ! aba bhI khela zurU nahIM hutrA ! jaba lIcar3a haiM ye loga ! sAta bajakara 37 minaTa ho cuke the jaba rameza ne apane lekha kA antima zabda likhA / lekha doharAkara hastAkSara kara, acchA-sA zIrSaka lagAkara, santoSa kI sA~sa lekara, muskarAkara, usane sigareTa jalAI / use aisA jAna par3atA thA, mAno usane gaharA par3Ava mArA ho / kAMgresavAdiyoM ke kauMsila praveza ke aucitya ke sambandha meM usane anokhI bAteM anokhe DhaMga se kahI thIM / aparivartanavAdI kAMgresI yaha lekha par3hakara jala uttheNge| kaisA maz2A rahegA ! sahasA, zrAzA kI chAyA - mUrti usakI A~khoM ke sAmane zrA upasthita huI / "acchI bAta hai, na calo !" usake ye zabda usake kAnoM meM gU~ja utthe| usake svara meM bhayaMkara nArAz2agI thI, pratikAra kI vikaTa icchA thI / kintu kyA usakA itanA rUTha jAnA ucita thA ? kyA yaha pratyeka pati kA anivArya kartavya hai ki usakI patnI jaba kabhI aura jahA~ kahIM jAya vaha usake sAtha jAya ? yaha kaisI anucita mA~ga hai ! agara vaha use pahale hI se batA detI to zAyada vaha usake sAtha jA sakatA / kintu kevala use khuza karane ke lie usa samaya likhanA banda kara denA usake lie asambhava thaa| yaha bAta na thI ki use manoraMjana kI AvazyakatA nathI / thI, bahuta thii| kintu kevala manoraMjana ke lie kisI Avazyaka kArya ko sthagita kara denA usake svabhAva ke viruddha hai / aisI paristhiti meM vaha doSI kaise ThaharAyA jA sakatA hai ? agara bematalaba rUThane meM use maz2A zrAtA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 279 www.umaragyanbhandar.com
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 sarasvatI [bhAga 38 aura vaha apane zayanAgAra meM hai| use koI Azcarya "kama se kama vaha ghRNA kA pAtra to nahIM hotaa|" nahIM huaa| yaha to vaha jAnatA hI thA ki usase isake "maiM usase ghRNA nahIM krtii| hA~, use nApasanda viparIta vyavahAra karane kI AzA karanA vyartha hai| use z2arUra karatI huuN|" manAne ke vicAra se vaha zayanAgAra kI ora claa| kintu 'kyA yaha vAJchanIya nahIM hai ki strI apane pati kI kyA AsAnI se vaha use manA pAyegA ? asmbhv| durvalatAoM ko kSamA kare ?" zayanAgAra kA daravAjA bhir3A huA thA, lekina usakI "aura, kyA yaha bhI vAJchanIya nahIM hai ki pati apanI siTakinI nahIM car3hI thii| dhIre se daravAz2A khAlakara usane strI kI ucita icchAoM kI avahelanA na kare ? lekina kamare meM praveza kiyA / eka zAla or3he hue AzA apane tumheM to agara kisI bAta se matalaba hai to vaha hai likhanAbistare para leTI huI thI aura usakI A~kheM banda thiiN| par3hanA / kama se kama mujhase to tuma koI matalaba rakhanA vaha bistare ke samIpa phuNcaa| hI nahIM caahte|" "aAzA !" ___"yaha aisA doSa hai jise maiM kabhI svIkAra nahIM kara usane koI uttara nahIM diyaa| taba bistare para baiThakara sakatA / aAja bhI maiM tumheM utanA hI cAhatA hU~, jitanA usane dhIre se use hilaayaa| pahale cAhatA thaa| tumhArI ucita icchAyeM maiM sadA mAnane "mujhe taMga mata kro|" kA prayatna karatA hU~, yadi mAnanA asambhava nahIM hotaa| "uTho, priye / Atma-vikAsa kI AvazyakatA mujhe likhane ke lie prerita "kyoM uh ?" karatI hai, aura likhanA mere lie utanA hI Avazyaka hai "sone kA vakta abhI nahIM huA hai aura tumane jitanA kisI dUsare ko koI dUsarA kAma krnaa| jaba maiM bhojana bhI nahIM kiyA hai|" likhatA rahatA hU~ taba koI dUsarA kAma karanA asambhava hotA "mujhe bhUkha nahIM hai aura maiM so rahI huuN|" hai| isalie agara Aja zAma ko maiM tumhArI bAta nahIM ___ "nahIM, tuma jAga rahI ho aura mana meM mujhe kosa rahI mAna sakA to isameM merA koI doSa nahIM hai|" ho| mujhe bar3A afasosa hai !" 'Aja kI hI bAta nahIM hai| bIsoM bAra tuma aisA kara "afasosa karane kI tumheM kyA z2arUrata hai ? tumane cuke ho| sAfa bAta to yaha hai nirAzA ke atirikta maiM kauna-sI g2alatI kI hai ? tuma to kabhI koI g2alatI nahIM tuma se kucha nahIM pA sakI !" / karate !" "nirAzA kI bAta karatI ho to mujhe bhI kahanA __ "na-jAne kyoM Aja-kala tuma mujhe samajhane kI koziza par3egA ki tumhAre sambandha meM merA bhI yahI vicAra hai| nahIM karatIM ?" phira bhI maiM tumheM pyAra karatA hU~-tumhAre guNoM-avaguNoM"maiM tumheM khUba samajhatI hU~, tumase adhika samajhatI sahita tumheM pyAra karatA huuN|" hU~ | merI icchAtroM kI avahelanA karane meM tumheM bar3A maz2A . "jaba tumhAre kArya tumhAre zabdoM kA samarthana nahIM zrAtA hai / tumhAre andara jo masakharApana hai vahI sAre fasAda karate taba maiM yaha kaise mAna lU~ ?" kI jar3a hai|" ____ "tumheM kaise vizvAsa dilAU~ ? zrAzA ! hama bacce ___"isa prazaMsA ke lie dhanyavAda ! kintu maiM nahIM jAnatA nahIM haiM; hama samajhadAra haiM, javAna haiM / hamArA yaha karttavya ki isa prazaMsA ke yogya hU~ yA nhiiN|" / hai ki eka-dUsare ke dRSTi-koNa ko samajhe aura apane mata__ "tuma masaqhare ho aura isase tuma inakAra nahIM kara bhedoM ko dUra kareM / " __ "tumhAre sAtha vivAha karake maiMne bhArI bhUla kii| ___khaira, yahI sahI / lekina loga kahate haiM ki masaqharA agara kisI mAmUlI bhoMdU AdamI se bhI zAdI karatI kisI ko nukasAna nahIM phuNcaataa|" to zAyada Aja se adhika sukhI hotI !" "yaha maiM nahIM maantii|" "ye aise zabda haiM jinheM maiM hargiz2a bardAzta nahIM kara skte|" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] matabheda 281 nahIM hU~ !" sktaa| ucita-anucita kA vicAra tumheM z2arA bhI nahIM kyA hai ? kRpayA isa para gambhIratApUrvaka vicAra kro| maiM raha gayA hai / aise apamAnajanaka zabda sunane ke bAda zAyada cAhatA hU~ ki Aja tIsare pahara tuma mere sAtha isa prastAva koI svAbhimAnI pati apanI strI se koI sambandha rakhanA para vicAra kro| isa samaya maiM bAhara jA rahA hU~ aura eka pasanda na kregaa| tuma apane ko kyA samajhatI ho--parI, baje vApasa aauuNgaa| svatantra rUpa se gambhIratApUrvaka rAnI yA kyA ?" vicAra karane ke lie itanA samaya zAyada tumhAre lie "cAhe maiM saMsAra kI sabase kharAba strI hI kyoM na kAfI hogaa| hoU~, lekina tumhArI dhauMsa sahane ke lie aba maiM taiyAra tumhArA, rameza" tIvra vega se umar3ate hue krodha ko vaza meM rakhanA AzA krodha se kA~pane lgii| patra phAr3akara usane eka asambhava jAnakara rameza uThakara tez2I se kamare ke bAhara ora pheMka diyaa| bAta isa hada taka pahu~ca gaI ! jale para nikala gyaa| namaka ! vaha apane ko kyA samajhatA hai ? usake sAtha vAcanAlaya meM jAkara vaha eka ArAma-kursI para leTa sambandha jor3e rahane ke lie kyA vaha mara rahI hai ? kyA gyaa| naubata yahA~ taka pahu~ca gaI ! mAmalA itanA bigar3a usameM Atma-sammAna kA abhAva hai ? vaha kisI kI dhauMsa gayA ! koI vyakti aisI strI se kaise sambandha banAye rakha sahanevAlI strI nahIM hai / usakI kRpA prApta karane ke lie sakatA hai jo itanI zAna baghAratI hai, jise aucitya-anau- vaha anunaya-vinaya na karegI-kadApi na kregii| apane citya kA leza-mAtra bhI vicAra nahIM raha gayA hai, samajhAne- pitA ke ghara jAkara vaha zeSa jIvana zAnti ke sAtha vyatIta bujhAne kA bhI jisa para koI asara nahIM par3atA ? vilaga kara sakatI hai| isa kalahapUrNa vAtAvaraNa meM kyA hone kA samaya zAyada A gayA hai| jo loga sAtha sAtha rakkhA hai ? zAnti ke sAtha nahIM raha sakate unheM alaga ho jAnA hI tIsare pahara jaba rameza makAna vApasa AyA taba use ucita hai| he Izvara ! aba kyA karanA cAhie ? patA calA ki savere hI AzA apane pitA ke ghara calI dUsare dina prAtaHkAla aAzA ko eka patra milA / vaha gaI / vaha moTara para savAra hokara gaI aura usake AjJApatra isa prakAra thA nusAra usakA asabAba Thele para ladavAkara pahuMcA diyA "pyArI aAzA, gyaa| usake lie vaha eka patra chor3a gaI thii| usa patra yaha bAta atyanta khedajanaka hai ki idhara hama donoM meM likhA thAko eka-dUsare kI saMgati meM sukha prApta nahIM ho rahA hai| "......, sadaiva kI bhA~ti isa bAra bhI tumhArI rAya vaivAhika jIvana kI sArthakatA sukha para hI AdhArita hai| ThIka hI hai| isa khedajanaka vAtAvaraNa kA zIghrAtizIghra isalie ucita yahI hai ki jaba kabhI pati yA patnI yA anta ho jAnA hI ucita hai| mere prati tumhArI jo donoM ko unake vaivAhika jIvana se sukha prApta na ho to z2immedAriyA~ haiM unase maiM tumheM mukta karatI huuN| maiM apane unakA sambandha-viccheda ho jAya / vartamAna kAnUna ke pitA ke ghara jA rahI huuN| lekina yaha to maiM fiz2ala hI anusAra hama logoM kA sambandha viccheda honA asambhava hai| likha gaI, kyoMki isa bAta se tumheM koI sarokAra nhiiN| kintu apanI samasyA hala karane ke lie hamAre sAmane jo bhArI bojha tumase uThAye nahIM uThatA thA vaha Aja eka mArga hai / aneka alikhita kAnUna vidyamAna haiM aura tumhAre sira se uTha gayA / AzA hai ki aba tuma ArAma unake anusAra kArya karane ke lie loga svatantra haiN| aura caina se jIvana vyatIta kara sakoge ! binA zora-zarAbA kiye gupta-rUpa se hama apanA sambandha tor3a . sakate haiM aura eka-dUsare ko eka-dUsare ke prati apanI aaashaa|" z2immedAriyoM se mukta karake svatantra jIvana vyatIta karane jhagar3A itanI AsAnI se qhatma ho gayA ! yaha acchA kA avasara de sakate haiM / isa sambandha meM tumhAre vicAra hI huA / nirvighna bhAva se aba vaha jisa taraha cAhe raha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 sarasvatI [bhAga 38 sakatA hai, jo kucha cAhe kara sakatA hai, aura vaha bhI ulajha jAtA jisase vaha dUra rahanA cAhatI thii| hRdayapUrNatayA svatantra hai / usakA prastAva svIkAra karake aAzA saMbaMdhI bAtoM meM viveka kI eka nahIM cltii| rameza ke prati ne bar3I buddhimAnI pradarzita kii| usake patra meM vyaMgya usakA prema usake hRdaya meM itanI dRr3hatA se jamA huA thA avazya bharA hai, kintu yaha to svAbhAvika hI hai| ve jisa ki use ukhAr3a pheMkanA AsAna na thaa| manuSya apanI kaThinAI meM the use hala karane kA isase acchA koI sahAyatA karanA cAhe aura na kara sake-yaha kitane duHkha upAya na thaa| kitanA acchA huA ki use aisA sundara kA viSaya hai ! AzA ke Azcarya kA, vivazatA kA, duHkha upAya sUjha gayA ! kA vArApAra na thaa| __ aura rameza ? vaha bhI sukhI na thaa| suvikasita puSpa ___ pati se vilaga hue aura pitA ke ghara para nivAsa karate kI bhA~ti jo ghara sadA khilakhilAtA rahatA thA, sahasA hue eka pakSa bIta gayA, kintu aAzA sukhI na thii| paga AkarSaNahIna ho gayA thaa| pahale hI kI taraha aba bhI vaha paga para use rameza kI yAda AtI thI, aura isa bAta se sAfa-sutharA rahatA thA, kintu hara samaya usameM ajIba use apane hI Upara krodha aAtA thaa| jo use nahIM cAhatA sUnApana dikhAI detA thaa| usake hRdaya meM bhI vicitra usakI vaha kyoM paravA kare ? vaha eka vidhavA strI ke sUnApana A gayA thaa| kAma meM bhI usakA mana na lgtaa| samAna hai aura use vidhavA ke samAna jIvana vyatIta karanA likhane kI manaHsthiti kisI samaya utpanna na hotii| vaha caahie| usake bhAgya meM yahI likhA thA ki usake z2abardastI likhatA, kintu santoSajanaka DhaMga se kucha na jIvana ke antima divasa asIma dukha se vyatIta hoN| jo likha paataa| usake Azcarya kA ThikAnA na thaa| AzA kucha usake lie nahIM hai usakI kAmanA karane kA use se usake lekhana-kriyA kA to spaSTataH kucha sambandhana thaa| kyA adhikAra hai ? mAnava-jIvana manuSya ko utanA hI to usake isa kAma meM to vaha bAdhA hI upasthita karatI thii| de sakatA hai jitane kA vaha pAtra hai| isa sambandha meM usake virodha kI bhAvanA ke hI kAraNa to ___rameza ! prArambha meM vaha kitanA sahRdaya pratIta huA una donoM kA sambandha viccheda huA thaa| usakI anupathA, kintu anta meM kitanA hRdayahIna siddha huA ! manuSya sthiti se lekhana-zakti ko preraNA milanI cAhie thii| kA bAhya svarUpa usake antaHkaraNa kA dyotaka nahIM hotaa| phira yaha ulaTI bAta kyoM huI ? bAhya rUpa ke bahakAve meM A jAnA bhArI bhUla hai| kintu usakA kyA hAla hai ? usakI dina-caryA kyA hai ? isa viSaya meM usakI jaisI anubhava-hIna navayuvatI ke lie kintu usake lie cintita hone kI use kyA AvazyakatA bhUla karanA svAbhAvika hI hai| yaha kitane duHkha kI bAta hai ? vaha to aba use nahIM cAhatI / "tumhAre sAtha vivAha hai ki eka sAdhAraNa bhUla samasta jIvana ke sukha ko naSTa karake maiMne bhArI bhUla kI!"-usake ina zabdoM kA aura kara detI hai ! apanI usa sAdhAraNa-sI bhUla ke lie use kyA matalaba hai ? vicitra hai strI-caritra ! kyA aba bhI vaha kaisA bhArI mUlya cukAnA par3A! aba vaha usakA koI usase prema karatA hai ? nahIM krtaa| zAyada karatA hai| nahIM, vaha bhI usakI aba koI nhiiN| usakI yAda phira bhUla jAne kA prabala prayatna karanA caahie| bhUla jAnA use kyoM satAtI hai ? kyA aba bhI vaha usase prema karatI sambhava hai ? zAyada hai| zAyada nahIM hai / taba kyA karanA hai ? nahIM krtii| zAyada karatI hai | yaha kitanI apamAna- cAhie ? samajhautA ? nahIM, yaha asambhava hai| vaha usake janaka bAta hai ! yadi usakA prema leza-mAtra bhI usake jIvana se bAhara jA cukI hai| usakI icchA ke viruddha hRdaya meM vidyamAna hai to use nikAla pheMkanA cAhie, vaha kaise use punaHpraveza kA nimantraNa de sakatA hai ? kaisI usakA vicAra bhI mana meM na Ane denA cAhie / hA~, viSama paristhiti hai ! use aisA karanA cAhie, dRr3hatA ke sAtha, nirdayatA ke dina kA tIsarA pahara thA / rameza samAlocanArtha zrAI saath| kintu isa sambandha meM usakI sArI pratijJAyeM huI eka pustaka paDhane kA prayatna kara rahA thaa| sahasA niSphala siddha hotiiN| bAra bAra usakA mana usI bAta meM usake zvasura vinodacandra ne kamare meM praveza kiyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] rameza sammAnArtha uTha khar3A huA / praNAma - zrAzIrvAda ke bAda donoM baiTha gaye / vinodacandra ne muskarAkara kahA-- rameza ! tumase eka sIdhA sA savAla karanA cAhatA hU~ aura AzA karatA hU~ ki ThIka ThIka javAba doge ! " maiMne kabhI Apase koI bAta chipAne kI koziza nahIM kI / " "maiM yaha jAnatA hU~ aura isa bAta ke lie tumase bahuta khuza hU~ / isa samaya jo kucha jAnanA jAhatA hU~ vaha yaha hai / kyA AzA aura tumhAre bIca jhagar3A ho gayA hai ?" "kyA maiM yaha jAna sakatA hU~ ki Apa yaha kyoM pUcha rahe haiM ?" " merA hRdaya pitA kA hRdaya hai aura maiM dekhane vAlI rakhatA hU~ / AzA ne to mujhase kucha nahIM kahA, lekina merA qhayAla hai ki tuma donoM meM z2arUra jhagar3A ho gayA hai / usa dina jaba vaha mere ghara DheroM asabAba lekara pahu~cI tabhI mujhe sandeha huA thA / usane mujhe batalAyA thA ki vaha sthAna - parivartana ke vicAra se AI hai, kintu mujhe vizvAsa nahIM huA thaa| maiMne aura savAla kiye, lekina vaha bAta TAlane kI koziza karatI rahI / usakA ceharA utarA huA thA aura vaha thakI huI-sI mAlUma hotI thI / kaI dina bIta gaye, lekina usakI tandurustI nahIM sudharI / taba maiMne apane DAkTara ko bulA bhejaa| usakI parIkSA karane ke bAda DAkTara ne mujhe batalAyA ki kisI mAnasika AghAta ke kAraNa use koI snAyu roga ho gayA hai| taba se usakA ilAja ho rahA hai, lekina koI fAyadA dikhAI nahIM detA / usakA ceharA mujhIyA rahatA hai aura vaha bahuta dubalI ho gaI hai| dina-rAta vaha apane meM hI khoI rahatI hai aura kisI mitra se milanA-julanA bhI use pasaMda nahIM hai / kisI manoraJjana ke vaha pAsa nahIM phaTakatI / itane dinoM se vaha mere yahA~ maujUda hai aura tuma eka bAra bhI nahIM zrAye / tumhIM batalAo, ina bAtoM se kyA mAlUma hotA hai / " taba rameza ne uparyukta duHkhada ghaTanAyeM bayAna kara diiN| usane koI bAta nahIM chipAI / vinodacandra uTThAkara ha~sa par3e / " rameza ! aba taka maiM tumheM gambhIra svabhAva kA vyakti Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat matabhada samatA AyA hU~, lekina zrAja yaha jAnakara mujhe behada khuzI huI ki tuma baccoM kI taraha bhI vyavahAra kara sakate ho / kyA tuma yaha samajhate ho ki zrAzA ke binA sukhI raha sakate ho ? agara tumhArA yaha qhayAla hai, tuma bhArI bhrama meM ho / jaba tumhArI zAdI ke mAmale meM maiMne apanI rajAmaMdI dI thI taba usI samaya maiMne tumheM khUba tola liyA thaa| beTA ! striyoM ke mAmale meM puruSoM ko bar3I hoziyArI se kAma lenA par3atA hai| apanI patniyoM para adhikAra jamAye rakhane ke lie hameM kabhI jhukanA par3atA hai, kabhI na jAnA par3atA hai| kintu pratyeka dazA meM unakI mAna-rakSA karanA hamArA parama kartavya hotA hai / hamase itane kI AzA karane kA unheM pUrA adhikAra hai / " 283 "maiM yaha mAnatA hU~, pApA ki mujha se bar3I g2alatI huI / " " bhI bahuta hAni nahIM huI hai| aba tuma eka kAma kro| faurana mere sAtha calo aura usase samajhautA kara lo / " " lekina, pApA, kyA yaha sacamuca ucita hai ki " "AgA-pIchA mata karo, beTA / maiM tumhArA zubhacintaka hU~ aura tumase adhika anubhavI huuN| jo kahatA hU~, karo / " " bahuta acchA, pApA / " taba donoM uThakara cale gaye / bAdha ghaNTe meM rameza ne AzA ke kamare meM praveza kiyaa| eka bAra usakI ora dekhakara AzA ne sira jhukA liyA / rameza jhapaTakara usake samIpa pahu~cA, usake bag2ala meM baiTha gayA aura use bhujAzroM meM kasa liyA / " zrAzA ! pyArI AzA ! maiM jAnatA hU~ ki maiMne tumhAre sAtha jAnavara kA-sA bartAva kiyA hai / mujhe kSamA kara do "mujhe kSamA .....!" "mujhase bhI bar3I bhUla huii|" AzA ne avaruddha kaMTha se kahA / "merA aparAdha bhI kama nahIM hai / svArtha ne, mithyAbhimAna ne mujhe mUrkha banA diyA thA, aMdhI banA diyA thaa| mujhe samajhanA cAhie thA ki apane prati bhI tumhArI kucha z2immedAriyA~ haiM / " "tumhAre binA maiM jIvita nahIM raha sakatA / jIvana ke www.umaragyanbhandar.com
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 sarasvatI [bhAga 38 antima divasa taka, cira-kAla taka maiM tumheM pyAra karatA usa kamare ke adhakhule daravAz2e ke samIpa vinodacandra rhuuNgaa| tumhArI icchA ke viruddha aba kabhI koI kArya dabe pA~va Aye aura eka bAra andara jhA~kakara haTa gaye / na kruuNgaa|" Ala ija vela daiTa enDsa vela (anta ThIka to saba "aura maiM aba kabhI tumhAre kAma meM vighna na DAlU~gI ThIka)-unhoMne muskarAkara dhIre se khaa| usa samaya aura tumhArI AjJAkAriNI strI banI rahane kA sadA prayatna unakA hRdaya Atmagaurava tathA agAdha saMtoSa se bhara kruuNgii|" gayA thaa| udaya-asta lekhaka, zrIyuta sadguruzaraNa avasthI, ema0 e0 hai prathama bilor3ana kisane, hai prathama bIja upajAyA, mAtarizvani meM upajAyA ? athavA ki vRkSa pahale hai ! gati dI kisane isa jaga ko, hai andhakAra pahale kA, kaba kampana ise sikhAyA ? athavA prakAza pahale hai ? AkarSaNa kI nidhi kaba se, pahale uganA miTanA yA. isa dRzya jagata ne pAI ? . hai kyA nisarga ne pAyA ? yaha milana-prakSipaNa-lIlA, pahale vikAsa ko athavA, gati meM kaba agati samAI ? pahale vinAza apanAyA ? isa mUka sRSTi ke bhItara, cetana cetA, reMgA kaba ? bolA kaba kisase kaise, socA samajhA bUjhA kaba ? isa prakhara-jvAla-mAlA ko kisane kaba prasava kiyA hai ? isa zItala kanduka ko kaba kisane Aloka diyA hai ? jaba kahIM 'nahIM' saba kucha thA, taba 'hA~' socA hai jisane, isa sAre pralaya srajana kI, hai vidhi baiThAI usane // 'Arambha'-'anta' kA vismaya ___ kautUhala cetanatA kA / yaha 'aba' kA 'taba' kA sambhrama dhokhA hai mAnavatA kA // hai 'udaya' 'asta' ke bhItara; hai 'asta' 'udaya' kA lekhaa| yaha dvaitabhAva mayoM kA; amaroM kI sIdhI rekhA // pheMkA kisane kaba inako, kaba taka Ae~-jAe~ge ? kisa ora kahA~ sUne meM, nizceSTa zAnti pAyeMge ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ PESH maMA jUtoM meM kIla lagAne yA silAI karane kI z2arUrata aba nahIM rahI / landana ke egrIkalacarala-hAla meM gata varSa camar3e aura jUtoM kI eka pradarzanI kI gaI thii| usameM yaha presa bhI dikhAyA gayA thaa| isakI sahAyatA se talle bar3I aAsAnI se upalloM meM cipakA diye jAte haiN|
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 sarasvatI [bhAga 38 hija hADanesa mahArAjA seMdhiyA (gvAliyara) kA vivAha hiz2a hAinesa mahArAjA tripurA kI choTI bahana rAjakumArI kamalaprabhA devI se aAgAmI aprela meM hone jA rahA hai| yaha vivAha apane DhaMga kA pahalA vivAha hai| vivAha kI donoM ora tayArayA~ dhUma-dhAma se ho rahI haiN| iMglaiMDa meM khulI havA aura dhUpa meM skUla lagAne kA bhAva bar3hatA jAtA hai| yaha citra 'seMTa jemsa pArka opena eyara skUla' ke eka klAsa kA hai| ThaMDa se bacane ke lie chAtrAoM ne labAdA DAla rakkhA hai /
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ cIfa skAuTa lArDa beDena pAvela aura leDI beDena pAvela / hAla meM hI dillI meM skAuToM kI jo jambUrI huI thI usameM bhAga lene iMglaiMDa se aaye| zrIyuta lakSmIkAnta jhaa| ye landana kI AI0 sI0 esa0 parIkSA meM bhAga lenevAle prathama maithila brAhmaNa haiM / ye hindI ke sulekhaka bhI haiM / boTahImesI
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAra zrIyuta nAthUlAla jaina 'viir'| ye hindIsAhitya-sammelana kI madhyamA parIkSA meM isa varSa sarvaprathama uttIrNa hue haiN| obhandar-Umara, Sura zrIyuta pratApa seTha / Apa khAnadeza ke eka milamAlika haiM / Apane hindU - bhoMsalA miliTarI skUla ke lie eka lAkha kA dAna diyA hai| yaha skUla zIghra hI nAsika meM khulegA / cIna ke prajAtaMtravAdI vidyArthI www.umaragyanbhandar.comy
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavyasta rekhA zabda pahelI CROSSWORD PUZZLE IN HINDI 300) 20) (zuddha purtiyoM para / nyUnatama azuddhiyoM para V niyama :-(1) varga naM08 meM nimnalikhita pAri- bhI eka hI lifAfe yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiM / toSika diye jaayeNge| prathama pAritoSika-sampUrNatayA zuddha manIbArDara va varga-pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga-nambara 8, iMDiyana pUrti para 300) nakada / dvitIya pAritoSika --nyUnatama presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se pAnI caahie| azuddhiyoM para 200) naqada / varganirmAtA kI pUrti se, (da) lifAfe meM varga-pUrti ke sAtha manIbArDara kI jo muhara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI rasIda yA praveza-zulka-patra natthI hokara pAnA anivArya hai| sahI mAnI jaaygii| rasIda yA praveza-zulka-patra na hone para varga-pUrti kI jA~ca (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie na kI jaaygii| lifAfe kI dUsarI aora arthAt pITha para jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa manIArDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti saMkhyA likhanI aGka-paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se Avazyaka hai| zrArambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha aura isa cihna (23) ke pahale samApta hotA hai| aGka-paricaya / jitanI pUrti-saMkhyAyeM bhejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI aora par3e jAnevAle vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI zabdoM ke aGka alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti ko kevala eka hI patA calegA ki kauna zabda kisa ora ko par3hA jAyagA / inAma mila sakatA hai| vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA (3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jAya / peMsila meM nahIM lauTAI jAyagI / iMDiyana presa ke karmacArI isameM se kI gaI pUrtiyA~ svIkAra na kI jaayNgii| akSara sundara, suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane caahie| jo bhAga nahIM le skeNge| (7) jo varga-pUrti 22 mArca taka nahIM pahu~cegI, jA~ca akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha azuddha mAnA jaaygaa| meM nahIM zAmila kI jaaygii| sthAnIya pUrtiyA~ 22 tA0 ko (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo fIsa pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dUra ke sthAnoM varga ke Upara chapI hai dAkhila karanI hogii| phIsa manI. (arthAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTrI pahu~cane meM ArDara-dvArA yA sarasvatI-pratiyogitA ke praveza zulka-patra ___ 24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 2 (Credit roucher) dvArA dAkhila kI jA sakatI hai| dina bAda taka lI jaayNgii| varga-nirmAtA kA nirNaya saba ina praveza-zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 3) yA ' - prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogaa| zuddha varga-parti 6) meM kharIdI jA sakatI haiN| 3) kI kitAba meM aATha pAne kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale aGka meM prakAzita mUlya ke aura 6) kI kitAba meM 11 mUlya ke 6 patra ba~dhe hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-parti haiN| eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patA- kI zuddhatA azuddhatA kI jA~ca kara ske| ThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIArDara-dvArA apanI (8) isa varga ke banAne meM 'saMkSipta hindI-zabdasAgara' apanI fIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyA~ aura 'bAla-zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai| 289 Shree Sudhanlavwami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ Upara se nIce ( 290 ) bAyeM se dAhine aGka-paricaya 1-kRSNa kA nAma / 1-isakA phala pratyakSa hai| 3-nATaka khelane kA sthAna / 2-uddezyapUrti ke lie isakI kriyA vidhi-pUrvaka honI 6-kRSNa kA bahutere aisA samajhate haiM / caahie| 7--, bar3e ThATa kA, hotA hai| 10-kRssnn| 3-holI kI mahimA isake hI aAnanda se hai| 12-isakA samaya hI thor3A hotA hai| 4-isa ke garama hone se anAja pakane meM sahAyatA milatI hai| 13-yahA~ nAja ulaTa par3A hai| 5-koI-koI bahuta komala hotI hai| 14-dikhAI denaa| 6-sabhya saMsAra meM kahIM-kahIM aba yaha pracalita nhiiN| 15-kisI kAma ke siddha karane ke lie prAyaH isakI 8-isakA zabda isakI aAntarika Thesa kA patA detA hai| AvazyakatA par3atI hai| 9-eka avatAra aisA bhI hazrA hai jo isI kriyA se 18-zivajI kA dhanuSa / prasiddha huA hai| 19-ghora kaThinAiyA~ par3ane para bhI bhAratIya mahilA kI 10-zrI rAdhA jI kA sthAna / zraddhA isa para kama nahIM hotii| 20-cnaa| 11-vyApArI isakI havA hara eka grAhaka ko nahIM detaa| 22-kisI bAta kA bAra bAra khnaa| 23-U~ce kula kaa| 14-dUdha se banatA hai| 24-jo kahA na jA ske| 16-hRdaya ke calane kA shbd| 26-striyoM ke lie isakA aAkarSaNa prabala hotA hai| 17-naye ko dekhane bahatere daur3e jAte haiM / 27-yadi yaha na hotI to manuSya apane hAtha hI se bekAra 19-yuddha karatI huI senA ko apane saradAra ke hukma se 'ho jaataa| prAyaH......par3A hai| 29-isI ke dvArA makkhana nikAlA jAtA hai / 20-holii| 21- ldd'aaii| 23-puSpa / 30-ghara-ghara banatI hai| 24-isake lagane para prAyaH loga simaTa pAte haiN| 25-anek| 28-varSA Rtu meM yaha anokhI hotI hai / noTa-rikta koSThoM ke akSara mAtrA rahita aura pUrNa haiN| varga naM. 7 kI zuddha pUrti varga nambara 7 kI zuddha pUrti jo baMda liphAphe meM muhara lagAkara rakha dI gaI thI, yahA~ dI jA rahI hai / pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiM / hai yA apanI yAdadAzta ke lie varga 8 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ para kara liijie| aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| L zra I Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ varga naM. | ( 291 ) phIsa // jA~ca kA phAma varga naM0 7 kI zuddha pUrti aura pAritoSika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiM / yadi Apako yaha saMdeha ho ki aApa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1) fIsa ke sAtha nimna fArma kI qhAnApurI karake 15 mArca taka bhejeN| ApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kareMge / yadi ApakI pUrti ApakI sUcanA ke anusAra ThIka nikalI to puraskAroM meM se jo ApakI pUrti ke anusAra hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI phIsa lauTA dI jAyagI / para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cukA hai unheM isa phArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| 25 26 | | cindIdAra lakIra para se kATie --vindIdAra lakIra para se kATie 4EL I I (rikta koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa haiM) mainegara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma patA varga naM0 7 (jA~ca kA fArma) maiMne sarasvatI meM chape varga naM07 ke aApake / uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti (koI azuddhi nahIM hai| eka azuddhi hai| ...... pUrti na.......... ma parNanaM. do azuddhiyA~ haiN| bindIdAra lAina para kATie -- merI pUrti para jo pAritoSika milA ho use turanta bhejie| maiM 1) jA~ca kI fIsa bheja rahA huuN| . - . hastAkSara .. patA ....... .. .............. T A "vindIdAra lakIra para se kATie .." -vindIdAra lakIra para se kATie ise kATa kara liphAphe para cipakA dIjie 9 6 30 TA Chor mainejara varga naM08 iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda (rikta koDoM ke prabhara mAtrA-rahita aura pUrNa hai) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma......................................... .... patA ............... ...... pUrti meM ...... -: ..- .................... 4..... " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 292 ) puraskAra vijetAoM kI kucha ciTThiyA~ bhejeNgaa| banArasa prayAga 28-9-36 22 janavarI, 1937 priya sampAdaka jI priya mahodaya, mujhe ApakA kAsavarDa paz2ala bahuta pasaMda AyA / - aApakA 2 janavarI kA kRpA-patra prApta huaA, jisake hindI meM isa prakAra kA paz2ala abhI mujhe dekhane ko lie Apako dhanyavAda' / isa pratiyogitA meM bhAga lene nahIM milA thaa| zabdoM ke saMketa bar3e vyAvahArika aura kA mukhya uddeza to kevala manovinoda hI ko lekara thA pratyeka manuSya ke sAdhAraNa jJAna aura anubhava para banAye aura pAritoSikaprApti gauNa rUpa meN| parantu pahalI bAra gaye the| aAja-kala hindI meM jo paheliyA~ nikala rahI nizAnA aisA saTIka baiThA ki gauNa mukhya ho gayA aura haiM unameM binA koSa ke kAma nahIM cltaa| Apake mukhya gauNa / aApa isase ghabarA na jAya~ / merA vizvAsa paz2ala kI yaha vizeSatA thI ki usake lie koSa dekhane hai ki ApakI sarasvatI' hindI-saMsAra ke manoraMjana ke lie kI jarUrata nahIM paDI aura yadi paDI bhI to itano hI kieka aisI sAmagrI upasthita karatI hai jisake abhAva tabIata lagI rahe aura manoraMjana hotA rhe| kI pUrti aura koI cIz2a na kara sakI thii| yadyapi varga naM. 1 meM mujhe saphalatA bahuta kama milI, ___ isase manovinoda to hotA hI hai, para 'koSa' ko bAra tathApi jahA~ taka manoraMjana aura jAnakArI kA sambandha hai vAra dekhane aura zabdoM ke khojane se varga-pUrti ke zabdoM mujhe pUrNa saMtoSa hai| ke atirikta aura bahuta-se zabda mAlUma ho jAte haiM / aba rahI saphalatA kI bAta, seA aAzA aura vizvAsa maiM isakI pratyeka varga-pUrtiyoM meM sambhavataH bhAga luuNgaa| karatA hU~ ki kisI na kisI varga meM eka zuddha pUrti avazya bhavadIya rAmagopAla khannA ApakA mAdhavaprasAda zarmA khatrI pAThazAlA banArasa .23.12.36 mahAzaya, namaste-pApakA bhejA huaA 4) kA puraskAra hastagata huA jisake lie Apako anekAneka dhanyavAda-aApake priya mahAdaya, puraskAra ne mere hRdaya meM eka jAgRti utpanna kara dI hai- maiMne varga 5 kI pUrti kI aura prathama pAritoSika prApta tathA jo vizeSa puraskAra mere mitroM ko milA hai usase kiyaa| aMka-paricaya athavA saMketa itane sarala haiM ki unakI maMDalI meM Ananda kA bAdala umar3a AyA hai- unako dekhakara pratyeka pAThaka pUrti kara sakatA hai aura aba maiM tathA mere mitragaNa aApakI pratiyogitA meM sammilita pAritoSika ne to "zrAma ke grAma aura guThaliyoM ke dAma" rahane kI ceSTA karate raheMge / Age merI tathA mere mitroM kI kI kiMvadaMtI ko caritArtha kara diyA hai| merI bhAvanA hai ki sammati meM pratyeka zikSita manuSya ko ApakI pratiyogitA ApakI vargamAlA pallavita ho| meM sammilita honA cAhie-isase unake hindI zabda ApakA bhAMDAra kI vRddhi hogI rAmezvaranAtha seTha hAspiTala roDa bhairoMprasAda AgarA zrApakA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 293 ) 500) meM do pAritoSika _inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 289 para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie do aura kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| ** - - - - - - - - - -... varga naM. phIsa varga naM0 phIsa 1) TRE . .. "bindIdAra lakIra para se kATie -bindIdAra lakIra para se kATie bindIdAra lakIra para se kATie --..-bindIdAra lakIra para se kATie th laa| i / RE -hir (rikta koThoM ke prakSara mAtrA-rahita aura pUrNa haiM) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| (rikta koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa hai) yenejara kA nirNaya mujhe hara prakAra sohana hogaa| .............. pUrA nAma.... ............................................. pUrA nAma patA ............................. pati naM0--- pUtti na kA hai yA / lI ka | nA ka lA -04 apanI yAdadAzta ke lie varga 8 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka sUcanAyeM sAmane kholA jaaygaa| usa samaya jo sajjana cAheM svayaM upasthita hokara use dekha sakate haiN| (1) sthAnIya pratiyogiyoM kI suvidhA ke lie hamane (4) manibArDara kI rasIda jo rupayA bhejate samaya praveza-zulka-patra chApa diye haiM jo hamAre kAryAlaya se nakada DAkaghara se milatI hai, pUrti ke sAtha, avazya bhejanI dAma dekara kharIdA jA sakatA hai| usa patra para apanA nAma cAhie / pUrtiyoM kI prApti kI sUcanA nahIM bhejI jaaygii| svayaM likha kara pUrti ke sAtha natthI karanA caahie| ciTThI ke sAtha TikaTa kisI ko nahIM bhejanA cAhie / mani (2) sthAnIya pUrtiyA~ sarasvatI-pratiyogitA-baksa meM ArDara se praveza-zulka liyA jaaygaa| patalI niba se sAfa jo kAryAlaya ke sAmane rakhA gayA hai, 10 aura pA~ca ke banAkara chape varga para hI pUrti bhejanI cAhie / varga ko kATa bIca meM DAlI jA sakatI haiN| kara jo kAg2az2a para cipakA dete haiM aura alaga se bhI likha(3) varga nambara 8 kA natIjA jo banda lifAfe meM muhara kara bhejate haiN| aisI pUrtiyA~ pratiyogitA meM nahIM lI lagA kara rakha diyA gayA hai tA0 25 mArca san 1937 ko jAvegI / lifAfoM meM pUrtiyoM ko isa taraha rakhanA cAhie sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje sarvasAdhAraNa ke ki yahA~ kholane meM kUpana phaTeM nhiiN| A mUlya saMkSipta hiMdI-zabdasAgara maMjina hiMdI-ebdamAgara da Rel jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura bahu. mUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabda sAgara ko prAyaH sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupye| hindI-zarasAra Shinde CSSIOWWAVETAILURUNSCENER Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ kar3a dhAra hAdhAra ka saMyukta prAntIya asembalI ke cunAva meM kAMgresa kI aisI vijaya huI ki usake virodhI daGga raha gaye, jo loga minisTara Adi banane ke manasUbe bA~dhe hue the, asembalI meM pahu~ca taka na sake / purAnI prAntIya kauMsila ke sabhApati sara sItArAma, leDI kailAza zrIvAstava aura lIDara - sampAdaka zrIyuta sI 0 vAI0 cintAmaNi Adi jo asembalI kI zobhA bar3hAte aura usameM cahala-pahala paidA karate usameM jAte jAte ruka gaye / para kadAcit va deza korI zobhA yA cahala-pahala nahIM cAhatA yA use yaha AzA ki kAMgresavAle aura bhI maz2edAra cahala-pahala zurU kareMge / X X X isa cuvAva meM bahuta-se logoM ko apanI z2amAnateM ga~vAnI par3IM / bahuta-se loga qhuza ho rahe haiM ki acchA huA, hama nahIM khar3e hue aura bahuta se loga socate haiM ki kAMgresa ke nAma para hama bhI khar3e ho jAte to acchA hotA / kyA acchA ho ki ye anubhava logoM ko yAda raha jAya~ aura indA phira cunAva zrAve taba ve isase lAbha uThAveM / X X X yAra meM zAnti kI pukAra macI huI hai| briTena zAnti cAhatA hai, jarmanI zAnti ke lie lAlAyita hai, phrAMsa zAMti kA upAsaka hai, iTalI zAMti ke lie cintita hai| I aura rUsa sAkSAt zAnti kA dUta hone kI ghoSaNA kara rahA hai / ye saba deza bama, viSailI gaiseM, mazInaganeM aura havAI jahAz2a Adi yuddha kI sAmagrI dina dUnI rAta caugunI bar3hAte cale jA rahe haiM, kyoMki inakA qhayAla hai ki isake bag2aira zAMti kI sthApanA nahIM ho sakatI / kadAcit ina rASTroM kA yaha qhayAla hai ki jisa bhUmi para zAnti kI sthApanA karanI ho vaha kucha samaya ke lie yuddha kSetra banA dI jaay| loga kaTakara mara jAya~ge, zAnti apane Apa sthApita ho jAyagI / usI cira zAnti kI aura yorapa jA rahA hai / yadi ye saba rASTra bajAya yaha kahane ke ki hama zAnti cAhate haiM, yaha kaheM ki hama mauta cAhate haiM to adhika sArthaka ho / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 3416 camacamAta caMcala nayana, bica ghU~ghaTa paTa jhIna / mAhu sura saritA bimala, jala ucharata juga mIna // 'citrakAra - zrI kedAra zarmA X X X maisUra nagara kI myunisipailiTI ne vahA~ ke hajjAmoM para Taiksa lagA diyA hai| isake pariNAma svarUpa vahA~ ke hajjAmoM ne gata 14 faravarI se har3atAla kara rakkhI haiM aura faizanebala loga 'pitRpakSa' kI yAda dilA rahe haiM / isa prakAra ke pezevAloM para Taiksa lagAkara rAjya kI zrAya bar3hAne kI myunisipailiTI kI sUjha prazaMsanIya / para 295 www.umaragyanbhandar.com
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 isake sAtha hI use dho biyoM aura darjiyoM Adi para bhI gata 12 faravarI ko paTanA nagara meM eka navajAta Taiksa lagAnA cAhie thA / kadAcit usane yaha socA ho zizu sar3aka para par3A pAyA gyaa| koI use garma kapar3oM meM ki yadi saba eka sAtha har3atAla kara deMge to zahara meM pUrI lapeTakara sar3aka para rakha gayA thaa| vaha baccA sarakArI manahUsiyata chA jAyagI, isalie usane filahAla hajjAmoM aspatAla meM rakhA gayA hai aura aneka niHsantAna logoM ko hI cher3A hai| yaha har3atAla yadi eka mahIne bhI jArI ne use apanAne ke lie majisTreTa ke pAsa dasti dI rahI to maisUra pUrA pUrA dar3hiyaloM kA nagara ho jaaygaa| hai| majisTreTa ne saba dostoM ko nAmaMjUra kara diyA hai / para ve eka hajjAma kI strI kI dAsta para vicAra kara rahe haiN| sambhavataH baccA usI ko diyA jaaygaa| yaha dukha kI bAta hai ki jo aise baccoM ko janma dete haiM ve usakA pAlana karane kA sAhasa nahIM kara sakate, kyoMki usa avasthA meM samAja meM ve ghora tiraskAra ke bhAgI ho sakate haiN| khaira, gaira kAnUnI baccoM kI rakSA kI ora logoM kA dhyAna to jAne lgaa| x amRtasara ke eka andhe navayuvaka ko pulisa ne AtmahatyA karane ke prayatna meM giraphtAra kiyaa| majisTreTa ke sAmane peza hone para navayuvaka ne apane bayAna meM kahA"na to maiM apanI jIvikA kamA sakatA hU~ aura na bhIkha mA~gane se roTI milatI hai| sAta dina taka bhikSA mAMgane para bhI jaba kucha nahIM milA taba maiM afIma khAne ke lie majabUra hshraa| kRpayA yA to mujhe janma bhara ke lie jela meM banda rakhie yA mujhe bhojana dene kA prabandha kiyA jAya. yA lAhaura ke meyA-aspatAla meM merI A~kheM acchI karAI jAya~ / nahIM to jaba maiM isa bAra chUTraeNgA taba relave lAina para kaTakara apanI jAna de duuNgaa|' jisa saMvAdadAtA ne yaha samAcAra patroM meM bhejA hai usakA kahanA hai ki majisTreTa ko usa para dayA A gaI aura unhoMne use 6 mAsa kI sajA de dii| binA bhojana ke ghula ghulakara maranA jurma nahIM hai / para isa prakAra ke jIvana ko zIghratApUrvaka qhatma kara dene kA prayatna jurma hai / yaha kyoM ? kAnUna ke vidvAnoM kA dhyAna idhara jAnA cAhie / iu c0 kaca sameTi kara, bhuna ulaTi, khae sIsa paTa ddaari| kAko mana bA~dhai na yaha, juro bA~dhani hAri citrakAra-zrI kedAra zarmA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmayika sAhitya - 1 nagvanaU ko pradarzanI lakhanaU kI gogika aura kRSi pradarzanI kI pichale mahInoM acchI dhama rhii| isa prAnta meM itana baI vinnAra ke sAtha kI gaI yaha dUsarI pradazanI hai| pahalI pradazanI prayAga meM mana 1918 meM huI thaa| lIDara' ke sampAdaka zrIyata sI. vAI. cintAmagi ne prayAga kI pradazanI dekhI thI aura hama labAna kI pradarzanI kA bhI Apana nirIkSaNa kiyA hai| donoM kI talanA karate hue Apane eka sundara tanda nIDara meM likhA thaa| yahA~ hama usake Avazyaka aMza 'bhArata' se udadhRta karate haiN| hama legya ko maiM pahane yahI kaha kara zurU karUMgA ki mahama barasanaRna meM sarakArI pradazanI karane ke pannAva kA samarthaka nahIM thaa| maMga dhAgA hai ki isa deza yA tathA bar3I pradaza nayoM kI jyAdatI ho gaI hai| apane pUrva anAva meM maiM yad gI jAnatA thA ki sarakArI pazanI meM bahuta samaya kharca hoMge, kyoMki sarakAra jo bhI kAma karanI hai usameM kapaye adhika kharca hAna haiN| isake atirikta yaha eka saccI bAta hai ki isake pahale jo namAiza hara thI unameM videzI kArakhAnoM kA kAravAra bhAratIya kArakhAnoM kI apekSA jyAdA acchA calA thA / pradarzanI ke mugya-dvAra (mmI daravAjA) para kI gaI isakA pahalAkAramA no yaha thA ki abhI bhAratIya kArakhAnoM bijalI kI rozanI kA dRzya / kA kArayA hI bahuta choTA thA aura aba bhI hai aura dUsarA bar3e dina kI chuTTiyoM ke pahale pradarzanI gaM jAne kA kA yaha ki videzI kArakhAnoM ke loga yaha panA majhe avasara na mila skaa| pradarzanI meM meM kevala do bAra lagAnana ki yahAM kI janatA kisa taraha kA mAla pananda nAmakA huuN| prAzanI ke sekreTarI misTara zavadAsanI nathA kI aura phira usI ke anamAra ve cIna bhI rakhane usake pablisiTI grAphimara misTara jagagana vihArI mAthura ne / maiMne apanA yaha sammAna kaI bAra lejisleTiva kaumila mameM pradarzanI kA cakkara lagavAyA / isa saujanya ke lie meM prakaTa kI thI aura sampUmA pradarzanI athavA usake alaga maiM unakA yAbhArga hai / baMI dina kI chuTTiyoM meM avazya alaga vibhAgoM ke lie komilane jA yAthika sahAyatA dazakoM kI saMkhyA itanI bhArI thI ki usase koI bhI kA mAMga kI gaI thI use maMz2ara karane ke lie maiMne apanA asantuSTa nahIM ho sakatA thaa| yaha svAbhAvika hai ki chuTTiyoM voTa nahIM diyA thaa| ke pahale tathA usake bAda darzakoM kI saMkhyA kama hotii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 sarasvatI [bhAga 38 apanI vyaktigata jAnakArI ke AdhAra para maiM yaha rAya jAhira kara rahA hai| mujhe yaha sunakara bar3I hasI AI ki vartamAna pradarzanI kA nakazA AsTreliyA ke eka gRhanimANavidyA ke vizeSajJa ne taiyAra kiyA thaa| yaha pradarzanI bhAratIya udyogoM kI unnati kA pradazana karane ke lie kI gaI hai aura isakA nakzA taiyAra karanA eka grAnTeliyA ke nivAsI ke supurda kiyA gayA ! pradazanI ke Upara yaha kyA hI acchI TIkA-TippaNI hai ! rAta meM liyA gayA pradarzanI ke bhItara kA eka citra / / astu. yaha eka choTI sI bAta hai| ine yahIM khatma praveza-zulka-dvArA jitanI grAmadanI kI grAzA kI jAtI kara denA caahie| pradarzanI meM jo cIz2a pAI hai unakA thI, utanI pradarzanI ke samApta hone taka ho sakegI yA nahIM, z2ikra adhika mahattvapUrNa hai| donoM pradarzaniyA~ meM degya cukA yaha mujhe nahIM mAlUma / pradarzanI eka bar3e vistRta kSetra meM hai aura donoM ke sambandha meM merI rAya bhI spaSTa hai / kevala phailI huI hai aura usakI cIz2a dUra dUra para vigdarI huI hai, pradarzanI ke lihAz2a se vartamAna pradarzanI nizcita rUpa se jisake kAraNa kisI bhI darzaka ko asuvidhA ho sakatI hai| ilAhAbAda kI pradarzanI se ghaTa kara hai| kintu bhAratIya mujhe to yaha anubhava hotA thA ki pradarzanI kI cIz2a udyoga-dhandhoM kI pradarzanI ke lihAz2a se vaha ilAhAbAda na dikhAI dekara kevala usakA kSetra hI dikhAI de rahA hai| kI pradarzanI se acchI hai / isakA kAraNa bilakula sIdhApradarzanI meM itanA jyAdA paidala calanA par3atA hai ki maz2abUta mAdA hai| gata 26 varSoM meM bhAratIya udyogoM ne bhAga se maz2abUta zrAdamI bhI thaka jAya / pradazanI ke pratyeka unnati kI hai aura bhAratIya vyavasAyiyoM ke pAsa aba 25 vibhAga kA darzana karane ke lie jitane samaya kI Ava- varSa pahale se adhika cIz2a pradarzana karane ke lie ho gaI zyakatA hai aura jitanI bAra pradarzanI meM jAne kI hai| dUsarA kAraNa yaha hai ki vartamAna pradarzanI ke adhikAaAvazyakatA par3atI hai, sAdhAraNa manuSya utanI bAra na to riyoM ne ilAhAbAda kI pradarzanI ke adhikAriyoM kI jA hI sakatA hai aura na utanA samaya hI nikAla sakatA hai| apekSA bhAratIya udyogoM kI unnati ke pradazana ko jyAdA yaha svAbhAvika hI hai ki hRdaya meM isa pradarzanI kA mahattva diyA hai / vartamAna pradarzanI meM eka aura mahatvapUrNa gata sarakArI pradarzanI se mukAbilA karane kA vicAra utpanna bAta hai / isameM isa bAta ke pradarzana kI vyavasthA kI gaI hotA hai / kama se kama eka bAta meM san 1950 ko ilAhA- hai ki praudyogika cIz2a kaise taiyAra kI jAtI hai, aura isa bAda kI pradarzanI lakhanaU kI pradarzanI se acchI thii| sambandha meM vartamAna pradarzanI ke sAmane ilAhAbAda kI usa pradarzanI ke bhavana-nirmANa meM jyAdA samajhadArI se pradarzanI koI cIz2a na thii| darzakoM ke zikSArtha pradarzana kAma liyA gayA thaa| merA yaha vicAra hai ki isa sambandha kiyA jAnA isa pradarzanI kA mukhya aMga hai / jina logoM meM do sammatiyA~ nahIM ho sktiiN| dAnoM pradarzaniyoM kI kA pradarzana se sambandha hai, ve hArdika badhAI ke pAtra haiM, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sAmayika sAhitya 299 kyoMki unakA pradarzana kA kArya bahuta hI saphala huaA hai| pradarzanI ke zikSA sambandhI korTa kA maiM vizeSa rUpa se jikra kruuNgaa| aba taka maiMne isa deza meM jitane zikSA sambandhI korTa dekhe haiM unameM vaha sabase acchA hai / jina logoM ne ko-ApareTiva vibhAga kA darzana kiyA hai unakA kahanA hai ki yaha vibhAga bhI bahuta hI zikSAprada hai| durbhAgyavaza mujhe ko-ApareTiva vibhAga meM jAne kA avasara nahIM milA, kintu maiM apane mitroM kI batalAI huI bAta para vizvAsa kara sakatA huuN| san 1910 meM bhAratavarSa meM lakhanaU kI pradarzanI meM grehAunDa kuttoM kI daur3a eka abhUtapUrva vastu thii| ko ApareTiva aAndolana prArambha isa citra meM kutta daur3a ke lie taiyAra ho rahe haiM / ] hue kevala chaH varSa hue the aura usake mahatva ko loga muzkila se samajha pAye the| ne bar3I saphalatA prApta kI hai| yaha bar3I prazaMsanIya bAta durbhAgyavaza aAja bhI yaha bAta satya hai ki sahayoga-samiti- hai ki ko-pApareTiva-aAndolana sambandhI kAryoM kI saphalatA aAndolana aba taka utanI tarakkI nahIM kara sakA hai, jitanI ko pradarzanI meM ucita mahattva diyA gayA hai| use karanI cAhie thii| phira bhI yaha mAnane se inakAra aba maiM phira zinA-sambandhI korTa kA z2ikra kruuNgaa| nahIM kiyA jA sakatA ki gata 25 varSoM meM isa aAndolana maiMne isa koTa ko itanA manoraMjaka tathA zikSAprada pAyA ki mujhe yaha jAna kara bar3A zoka huaA ki sarakArI tathA gaira sarakArI zikSA-saMsthAnoM ke adhikAriyoM ne pradarzanI ke isa bhAga kA nirIkSaNa karane ke lie apane chAtroM ko zikSakoM ke sAtha bhejane kA prabandha nahIM kiyA hai| isa kArDa meM dIvAroM para aneka nakaze TaeNge hue haiM / kisI naze meM yaha dikhalAyA gayA hai ki saMsAra ke vibhinna dezoM meM kitane pratizata vyakti zikSita haiM; kisI meM yaha dikhalAyA gayA hai ki vibhinna dezoM meM prativarSa kitane vyaktiyoM kI mRtyu hotI hai; aura kisI meM yaha dikhalAyA gayA hai ki pratyeka deza zikSA aura fauja para lakhanaU-pradarzanI ke bhItara saira karanevAloM ke maz2e ke kitane rupaye kharca karatA hai / jisa nakaze meM vibhinna dezoM lie eka choTI relagAr3I calAI gaI thii| para usake ke zikSitoM kI saMkhyA dikhAI gaI hai usameM bhAratavarSa kA ijina ke vigar3a jAne se eka moTara se iMjina kA kAma sthAna sabase nIce hai| mRtyu ke naze meM usakA sthAna liyA gyaa|] sabase U~cA hai| zikSA para rupaye kharca karane ke sambandha meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 hotI hai usameM bhI bhAratavarSa kA sthAna sabase nIce hai| eka aura nakzA bhI bar3A zikSAprada hai| isa nakaze meM eka hisse meM azoka ke samaya kA bhAratavarSa dikhalAyA gayA hai aura dUsare hisse meM briTiza sarakAra ke samaya kaa| pahale naze meM eka hindU eka bauddha ke sAtha bar3e prema ke sAtha hAtha milA rahA hai, yadyapi donoM dhamoM meM vA taka WITH FRETSAV pratispardhA rhii| isase yaha patA calatA hai ki usa samaya vibhinna sampradAyoM meM kisa [lakhanaU kI pradarzanI meM : phraMTa sAsa lakar3I ko kalApUrNa DhaGga se kATane kA prakAra kA sambandha thaa| briTiza eka dRzya / ] sarakAra ke samaya ke naze meM hindU aura musalamAna eka usakA sthAna phira sabase nIcaM yA karIba karIba sabase nIce dUsare ko paTakane kI koziza kara rahe haiM / yaha nakazA isa hai| jisa nakaze meM yaha dikhAyA gayA hai ki vibhinna deza bAta kA dyotaka hai ki hindU-musalamAna ke bIca aAja-kala apanI rakSA karane ke lie phona para apanI grAmadanI kA kaisA riztA hai| briTiza sarakAra aba yaha zikAyata nahIM kitanA hissA kharca karate haiM usameM phira bhAratavarSa kA sthAna kara sakatI ki AndolanakArI usakI anucita grAlocanA sabase U~cA hai| jisa nakaze meM yaha dikhalAyA gayA hai ki karate haiN| apane hI sarakArI zikSA sambandhI koTa meM aura vibhinna dezoM ke pratyeka manuSya kI sAlAnA grAmadanI kitanI apanI hI sarakArI pradarzanI meM briTiza sarakAra kI aisI saccI bAtoM kA pradarzana huA hai jinase usakI pratiSThA MINICRAFT PFHNSTRATIONS pradarzanI ke bhItara striyoM dvArA katAI aura kasIdA Adi kAr3ane kA pradarzana / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat dastakArI kI vastuoM ke pradarzana kA eka sAdhAraNa dRzya / www.umaragyanbhandar.com
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sAmayika sAhitya 301 ko vaha hAni pahu~ca sakatI hai jo aba taka bure-se-burA kAraNa hI adhika badanAma haiN| bhAratIyoM meM zikSA ke AndolanakArI na pahu~cA sakA hogaa| abhAva ke lie pahalI aura antima z2immedArI gavarnameMTa ___ merA yaha vizvAsa hai ki pradarzanI ke lihAz2a se san kI hI hai| agara deza meM zikSA kA paryApta mAtrA meM prasAra 1910 kI ilAhAbAda kI pradarzanI isase kahIM acchI thii| ho to svabhAvataH yahA~ se bAhara jAnevAle dezavAsI bhI kintu bhAratIya udyoga-dhandhoM kI pradarzanI tathA zikSA- zikSita hI hoNge| mAnanIya zAstrI se yaha mAlUma kara prada pradarzana ke lihAz2a se lakhanaU kI vartamAna pradarzanI pratyeka bhAratIya ko harSa honA cAhie ki AcaraNa ke san 1910 ko ilAhAbAda kI bar3I pradarzanI se kahIM vicAra se malAyA ke bhAratIya aba pahale varSoM kI apekSA acchI hai| behatara avasthA meM hai| dehAta meM bhAratIyoM kA AcaraNa ___ anta meM maiM una sarakArI karmacAriyoM ko badhAI denA girA huA nhiiN| isa pahalU meM agara kisI sthAna ke cAhatA hU~ jinake Upara isa pradarzanI ke kArya kA bhAra bhAratIyoM para a~gulI uThAI jA sakatI hai to ve zahara meM par3A hai aura jinhoMne isa kArya ko bar3I saphalatA ke sAtha rahanevAle bhAratIya haiM aura inameM bhI ve loga jo rupayA sampanna kiyA hai / hameM AzA karanI cAhie ki jaba vartamAna udhAra dene kA kArabAra karate haiN| ye loga apane parivAroM pradarzanI ke qharce kA hisAba taiyAra kiyA jAyagA taba vaha ko apane sAtha nahIM le jaate| isI prakAra klI aura ilAhAbAda kI pradarzanI kI apekSA kara-dAtAoM ke lie mistrIgirI kA kAma karanevAle kaI loga jinheM adhika kama bhArI sAbita hogii| vetana nahIM milatA, striyoM ke binA hI rahate haiN| ina logoM kA aAcaraNa prAyaH qharAba pAyA jAtA hai, magara yaha qharAbI koI aisI nahIM ki jo dUra na kI jA sakatI ho| zarAba malAyA meM bhAratIyoM kI dazA / kI illata malAyA ke bhAratIyoM meM nizcita rUpa se kamI malAyA meM bhAratIyoM kI kyA sthiti hai ? isakI para hai / mAnanIya zAstrI kA kahanA hai ki jaba se sarakAra jA~ca karane ke lie bhArata sarakAra kI ora se ne yaha pAbandI lagAI hai ki koI manuSya eka dina meM mAnanIya zrInivAsa zAstrI vahA~ bheje gaye the| eka niyata mAtrA se adhika zarAba nahIM le sakatA taba zAstrI jI aba vahA~ se lauTa Aye haiM aura Apane se nazA pIne kI Adata barAbara kamI para hai| malAyA kI apanI riporTa bhArata-sarakAra ko de dI hai| riporTa bhAratIya striyoM kA isa burAI ko dUra karane meM bhArI hAtha abhI prakAzita nahIM huI, para eka patra-pratinidhi se hai| ve na kevala yaha ki khuda nazA nahIM karatIM, balki unhoMne bahuta-sI jJAtavya bAteM batAI haiM, jinake puruSoM ko bhI vinAza ke isa mArga para jAne se rokatI AdhAra para 'hindI-milApa' ne uparyukta zIrSaka meM haiN| ye saba hAlAta jo mAnanIya zAstrI kI z2abAnI mAlUma eka agralekha prakAzita kiyA hai| yahA~ hama usI hue haiM, utsAha bhaGga karanevAle nhiiN| lekina phira bhI lekha kA eka aMza uddhRta karate haiM malAyA ke bhAratIyoM kI dazA kA ThIka citra ina bikharI ___ malAyA eka sundara prAyadvIpa hai| isameM bhAratIyoM ne huI bAtoM se khiMca nahIM sktaa| ina pravAsI bhAratIyoM kI bar3I bar3o jAgIreM banA rakkhI haiM aura ve kRSi tathA kAzta hAlata jAnane ke lie hameM mAnanIya zAstrI kI riporTa kI se bahuta kucha paidA karate haiM, magara jaisA ki mAnanIya zAstrI hI pratIkSA karanI hogii| ne dekhA ki pU~jI kI kamI ke kAraNa vahA~ ke bhAratIya adhika unnati nahIM kara paaye| ko-ApareTiva aAdhAra para vahA~ kArya ho sakatA hai, magara bhAratIya maz2adUroM meM azikSA ___ mahAtmA gAMdhI aura devadarzana kA z2ora hai| isalie unakI apane Apake sudhArane kI mandiroM ke bhItara jAkara devadarzana kA adhikAra zakti bahuta kSudra tathA sImita hai| eka malAyA hI nahIM, hindU mAtra ko prApta ho, isake lie satata udyoga bahuta-se anya videzoM meM bhI bhAratIya azikSita hone ke karate rahane para bhI mahAtmA gAMdhI ko idhara maMdiroM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com pA
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI . [bhAga 38 meM jAne se aruci-sI ho gaI thii| parantu jaba ghuTane Teka skeN| phira bhale hI vaha vastu koI grantha ho, trAvaNakora ke mahArAja ne apane rAjya ke samasta yA patthara kA koI qhAlI makAna ho yA aneka mUrtiyoM maMdiroM kA harijanoM ke lie khola diye jAne kI se bharA huaA patthara kA kAI maMdira ho| kisI ko grantha ghoSaNA kI aura isa silasile meM mahAtmA jI bhI se zAnti milegI, kisI kA qhAlI makAna se tRpti hogI, vahA~ gaye taba unhoMne maMdiroM meM jAkara zraddhApUrvaka to dUsare bahuta-se logoM ko taba taka saMtoSa nahIM hogA devadarzana kiye| isa avasara para trivendaram meM jaba taka ki ve una qhAlI makAnoM meM koI vastu sthApita unhoMne eka bhASaNa bhI kiyA thaa| usakA eka huI nahIM dekha leMge / maiM Apase phira kahatA hU~ ki yaha bhAva lekara Apa ina mandiroM meM na jAve ki ye maMdira aMdhaaAja padmanAbha svAmI ke mandira meM maiMne jo dekhA vaha vizvAsoM ko Azraya denevAle ghara haiM / mana meM zraddhAbhAva mujhe kaha denA caahie| zuddha dharma kI jAgRti ke viSaya rakhakara agara Apa ina mandiroM meM jAya~ge to Apa dekheMge meM maiM jo kaha rahA hU~ usakA zAyada acche-se-acchA ki hara bAra vahA~ jAkara Apa zuddha bana rahe haiM aura jIvitaudAharaNa isameM milegaa| mere mAtA-pitA ne mere hRdaya jAgrata Izvara para ApakI zraddhA bar3hatI hI jaaygii| kucha meM jisa zraddhA-bhakti kA siMcana kiyA thA use lekara maiM bhI ho, maiMne to isa ghoSaNA ko eka zuddha dharma-kArya mAnA apanI yuvAvasthA ke dinoM meM aneka mandiroM meM gayA huuN| hai / trAvaNakora kI isa yAtrA ko maiMne tIrthayAtrA mAnA kintu idhara pichale varSoM meM maiM mandiroM meM nahIM jAtA thA, hai, aura maiM usa aspRzya kI taraha ina mandiroM meM jAtA aura jaba se isa aspRzyatA-nivAraNa ke kAma meM par3A hU~, hU~ jo ekAeka spRzya bana gayA ho| Apa saba isa ghoSaNA taba se to jo mandira 'aspRzya' mAne jAnevAle tamAma ke viSaya meM agara yahI bhAvanA rakkheMge to Apa savarNa aura logoM ke lie khule hue nahIM hote una mandiroM meM jAnA avarNa ke bIca kA saba bheda-bhAva tathA avarNa-avarNa ke maiMne banda kara diyA hai| isalie ghoSaNA ke bAda isa bIca kA bhI sArA bheda-bhAva, jo aba bhI durbhAgya se banA mandira meM jaba maiM gayA taba aneka avarNa hinduoM kI bhA~ti huaA hai, naSTa kara deMge / anta meM maiM yaha kahU~gA ki Apane mujhe bhI navInatA-sI lgii| kalpanA ke paroM ke sahAre apane una bhAI-bahinoM ko jo sabase dIna aura dalita merA mana prAgaitihAsika kAla meM jaba manuSya Izvara kA samajhe jAte haiM, jaba taka usa U~cAI taka nahIM pahu~cA sandeza pASANa-dhAtu Adi meM utArate hoMge, vahA~ taka diyA, jahA~ taka ki Apa aAja pahu~ca gaye haiM, taba taka ur3atA huA pahu~ca gyaa| Apa saMtoSa na maaneN| sacce AdhyAtmika punarutthAna meM ____ maiMne spaSTatayA dekhA ki jo pujArI mujhe zuddha sundara Arthika unnati, ajJAna kA nAza aura mAnava-pragati meM hindI meM pratyeka mUrti ke sambandha meM paricaya de rahA thA, bAdhA denevAlI cIz2oM ko dUra karane kA samAveza honA vaha yaha nahIM kahanA cAhatA thA ki pratyeka mUrti Izvara hai| hI cAhie / para yaha artha diye bagaira hI usane mere mana meM yaha bhAva mahArAjA sAhaba kI ghoSaNA meM jo mahAn zakti hai, utpanna kara diyA ki ye mandira usa adRSTa, agocara aura use pUrI taraha se samajhane kI kSamatA Izvara yApako de / anirvacanIya Izvara tathA hama-jaise ananta mahAsAgara ke Apa logoM ne merI bAta zAnti ke sAtha sunI isake lie alpAtialpa vinduoM ke bIca seturUpa haiN| hama saba maiM ApakA AbhAra mAnatA huuN| manuSya tattvaciMtaka nahIM hote| hama to miTTI ke putale haiM, dharatI para basanevAle mAnava prANI haiM, isI lie hamArA mana dharatI meM hI ramatA hai, isase hameM adRzya eka prasiddha jyotiSI kI bhaviSyavANI Izvara kA ciMtana karake saMtoSa nahIM hotA / koI- san 1937 kA varSa kaisA hogA isa sambandha meM na-koI hama aisI vastu cAhate haiM, jisakA ki hama sparza yorapa ke prasiddha jyotiSI zrI Ara0 eca0 nelara ne kara sakeM, jise ki hama dekha sake, jisake ki aAge hama apanI bhaviSyavANI eka a~garejI sAptAhika patra meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sAmayika sAhitya 303 . prakAzita karAI hai / nIce hama usakA sArAMza bhArata kA yuddha athavA rAjanaitika cAla ke dvArA bhaGga kareMge aura se uddhRta karate haiM isa bAta kI ceSTA kareMge ki briTena saMsAra kA zaktizAlI ___ sarvaprathama unhoMne i~galeMDa ke naye samrATa ke rAjyA- rASTra na raha jaay| pratyeka mAsa ke sAtha isa yuddha kA bhiSekotsava kA ullekha kiyA hai| yaha utsava 12 maI khatarA bar3hatA hI jaaygaa| spena ke gRha-yuddha ke sambandha meM ko manAyA jaaygaa| usa dina acchI dhUma nahIM hogii| bhUmadhyasAgara meM qhataranAka sthiti utpanna ho jaaygii| agara thor3I sI jalavRSTi hogii| agara naye samrAT chaThe jArja abIsIniyA-yuddha kI prArambhika avasthA meM iTalI briTena kA abhiSekotsava nirdiSTa dina ko hI manAyA jAyagA to ke sAtha yuddha cher3a detA to phira aise mahAyuddha kA zrIgaNeza yaha nizcaya hai ki kucha apratyAzita ghaTanAyeM ghaTita hoNgii| ho jAtA jo 6 se 8 varSa taka jArI rhtaa| sAre saMsAra julUsa kI vyavasthA ke viruddha janatA asaMtoSa prakaTa kregii| ke sAmane eka saGkaTa-pUrNa sthiti utpanna ho jaatii| usa avasara para virATa jana-samUha kI zArIrika rakSA kA yaha vizvavyApI saGkaTa-sthiti aba phira kisI dUsare rUpa prabandha karanA kaThina pramANita hogaa| ye ghaTanAyeM nirdiSTa meM upasthita hogii| kintu isameM sandeha hai ki AgAmI 12 samaya ke kucha pUrva aura kucha bAda ghaTita hoNgii| mahInoM ke bIca briTena kisI bar3e rASTra ke sAtha yuddha kregaa| ___ yaha bhaviSyavANI nizcayAtmaka rUpa se kI gaI hai ki iMgleMDa kI zikSA praNAlI meM mahAn parivartana hogaa| 1937 meM koI mahAyuddha nahIM hogaa| hA~, choTe-moTe parIkSA kI praNAlI pUrNatayA badala dI jaaygii| briTena ke yuddha anivArya haiN| udAharaNArtha jApAna pUrva meM choTI- svAsthya ke sambandha meM jaTila samasyAyeM utpanna ho jaayNgii| moTI lar3AiyA~ chedd'egaa| briTena ko bhI jahA~-tahA~ apanI bahuta-se vyakti mreNge| aAdhunika cikitsA-praNAlI viphala ucchaMkhala prajA kA damana karanA hogA / choTe-choTe rASTra siddha hogii| sArvajanika svAsthya kI dRSTi se 1937 ke bhI Apasa meM jhagar3A kreNge| 1937 meM sabase adhika sabase adhika qhataranAka mahIne mArca, jUna, sitambara, khatarA bhUmadhyasAgara meM aura vizeSa kara spena-prAyadvIpa meM navambara aura disambara hoNge| vahA~ eka vicitra prakAra kA hogaa| spena kI lar3AI apUrva bhISaNatA ke sAtha sAla ke plega phailegaa| landana tathA pazcima ke samudra-taTavartI kucha adhikAMza samaya taka jArI rhegii| isase bhI adhika nagaroM meM usakA bhISaNa prakopa hogaa| yaha bhaviSyavANI kharAba bAta yaha hogI ki musolinI usa yuddha meM bhAga lene joradAra zabdoM meM kI gaI hai ki briTena meM rakta-hIna krAnti ke lie pralobhita hoNge| unheM aura bhI vijaya prApta hogI, hogii| 1937 ke varSa kI sabase pradhAna vizeSatA yaha kintu anta meM briTena aura jamanI 'donoM unakI AzAoM hogI ki pahale briTena meM aura phira sampUrNa briTiza sAmrAjya aura svapnoM para pAnI phera deNge| meM kAnAphUsI kA aAndolana hogaa| aAgAmI do yA tIna ___jarmanI aura iTalI ke bIca sandhi kA honA asambhava sAla meM taraha-taraha kI aphavAheM phaila jAya~gI aura loga hai / isa Azaya kA yadi koI samAcAra aqhabAroM meM sazaGkita ho jAya~ge / sampUrNa janatA vidroha kara utthegii| prakAzita ho to usa para vizvAsa nahIM karanA caahie| kAnA-phUsI karanevAle satyaniSTha rAjanItijJoM para AkramaNa grahoM kI sthiti se yaha prakaTa hotA hai ki unameM saMdhi nahIM kareMge aura unheM naSTa karane kA prayatna kreNge| hogii| hA~, kucha samaya taka aura kisI qhAsa bAta ke lie phrAMsa meM saMsAra ke dRSTi-koNa se sabase mahatvapUrNa unameM mela bhale hI ho jAya, kintu rAjanaitika kSetra meM ina bAta yaha hogI ki usake andara bolzevima kA rAja ho donoM rASTroM kA sthAyI mitra banA rahanA sambhava nahIM hogaa| jaaygaa| kintu vaha sthAyI nahIM hogaa| phrAMsa ke lie unake graha eka-dUsare ke bilakula viparIta haiN| sabase adhika qhataranAka samaya janavarI, faravarI, mArca kA ___ musolinI dhIre-dhIre briTiza sAmrAjya ko chinna-bhinna antima bhAga hogA / jUna, jUlAI aura agasta ke mahIne bhI karane kA prayatna kreNge| ve sambhavataH unake eka-eka aGga khataranAka hoNge| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya yorapa kI bhayAnaka sthiti yorapa meM isa samaya ghora rAjanaitika saMkaTa upasthita hai aura vahA~ ke rAjyoM ke bar3e bar3e kSamatAzAlI ucca rAjakarmacAriyoM kI buddhi usake vAraNa karane meM kuMThita ho rahI hai / pahalI bAta to yaha hai ki pichale mahAyuddha ke vijetAoM meM se briTena aura phrAMsa yuddha se 4 hAtha dUra rahane meM hI apanI bhalAI samajhate haiM aura kadAcit unakI isI nIti kI badaulata grAja yorapa kA jugosleviyA jaisA choTA rASTra bhI 15 lAkha sudRr3ha senA rakhane kI ghoSaNA karane meM garva kA anubhava kara rahA hai| eka yaha udAharaNa kAfI hai / yorapa ke kyA choTe aura kyA bar3e sabhI rASTra apanI kSamatA ke bAhara apanA sAmarika bala yA to bar3hA cuke haiM yA kucha hI dinoM ke bhItara bar3hA le jAya~ge / aura yahI avasthA yorapa meM viSama rAjanaitika saMkaTa upasthita kiye hue hai, jisakA hala DhU~r3he nahIM mila rahA hai| grAzcarya to yaha hai ki isa dazA meM bhI, cAroM ora vaijJAnika DhaMga ke astra-zastroM se sajjita rASTroM se ghire hue hokara bhI, iTalI aura jamanI prakaTa rUpa se dina-prati-dina apanI manamAnI karate jA rahe haiN| iTalI to bar3e se bar3e rASTra kI dAr3hI noca lene kA udhAra-sA khAye rahatA hai| usane balapUrvaka abIsIniyA para qabz2A kara liyA hai| usake bhaya se AsTriyA, haMgerI aura alabeniyA usake AjJAkArI anuyAyI bana gaye haiM aura turkI evaM misra Adi deza usase hara samaya sazaMka rahate haiM / aura isa samaya to vaha spena ke bhAgya nirNaya kA khela khela rahA hai / iTalI kI dekhAdekhI jarmanI bhI jora pakar3a gayA hai aura gata 4 varSoM meM usake bhAgya vidhAtA hara hiTalara ne use isa sthiti kA pahu~cA diyA hai ki grAja briTena ke vaidezika maMtrI yorapa meM zAnti sthApita rakhane ke lie usakI khuzAmada-sI kara rahe haiM / jarmana ne itanA bala prApta kara liyA hai ki Aja vaha prasiddha varselIz2a ke sandhi-patra khullamakhullA pairoM se rauMda hI nahIM rahA hai, kintu iTalI ke kandhe se kandhA bhir3Akara spena ke vidrohI dala kI prakaTa noTa rUpa se sahAyatA kara rahA hai / jarmanI aura iTalI kA yaha nirvAdha sainika pradarzana yorapa kI eka sAdhAraNa vasthA hai | Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat tathApi yaha saba briTena aura phrAMsa kI A~khoM ke Age ho rahA hai, jo isa samaya saMsAra ke sabase adhika balazAlI evaM sabase adhika sabhya rASTra mAne jA rahe haiN| ina rASTroM ke aisA hote hue bhI yorapa meM dhIMgAdhIMgI macI huI hai aura antarrASTrIya kAnUna-kAyadoM taka kI koI paravA nahIM kara rahA hai / nissandeha yahI kahA jAyagA ki ina donoM rASTroM meM yA to pahale kA-sA ghaniSTa sambandha nahIM rahA hai yA ina rASTroM ke sUtradhAroM meM samayAnukUla kSamatA aura pratibhA kA prabhAva ho gayA hai / saca hai ki isa samaya briTena jarmanI kI ora to phrAMsa iTalI aura rUsa kI ora adhikAdhika jhuka gayA hai, aura yahI vaha avasthA hai jisake kAraNa yorapa kI samasyA sulajhAye sulajha nahIM rahI hai / aura aba to yaha sthiti pahu~ca gaI hai ki bolzevikoM kA haugrA khar3A karake iTalI aura jarmanI spena meM usake viruddha yuddha-sA ghoSita kiye hue haiN| yahI nahIM, unameM se jarmanI ne eka qadama Age rakhakara jApAna se sahAyatA kI sandhi bhI kara lI hai / isa taraha usane phrAMsa ko rUsa ke sAtha sandhi karane kA javAba sA diyA hai / parantu jarmanI - jApAna kI sandhi se briTena aura usake sAtha hAleM bhI cintita ho uThe haiM / aise hI rAjanaitika peMca kI bAtoM se Aja yorapa meM jo rAjanaitika saGkaTa upasthita huA hai, usakA pratIkAra vahA~ ke rAjanaitika netA prayatna karake bhI nahIM kara paate| aura unakI yaha asamarthatA yahI bAta prakaTa karatI hai ki usakA pratIkAra binA yuddha ke nahIM hogA / parantu vaise saMsAravyApI yuddha kI kalpanA karane kA sAhasa yorapa kA koI rASTra nahIM kara sakatA, kyoMki vaha yuddha yuddha nahIM, narasaMhAra hogA / Aja yorapa kI sAmarika yojanA meM vijJAna kI badaulata taraha taraha kI viSailI gaisoM kI adhikatA ho gaI hai aura sabhI pramukha rASTroM ke sAmarika bhANDAra 304 www.umaragyanbhandar.com
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sampAdakIya noTa 305 unase paripUrNa haiN| yahI kAraNa hai ki bAra bAra ava- iTalIvAle abhI taka apanA pUrA prabhutva sthApita karane sara A jAne para bhI yuddha cher3ane kA kAI sAhasa nahIM kara meM saphalamanoratha nahIM ho sake haiM aura unheM vahA~ ke svArahA hai, aura sArI paristhiti isa sthiti ko A pahu~cI hai dhInatA-premI vIra nivAsiyoM se jagaha jagaha karArA morcA lenA ki vahA~ kA sArA vAyumaMDala avizvAsa aura IrSyA-dveSa par3a rahA hai / yaha saca hai ki suzikSita aura sAdhana-sampanna se pUrNatayA viSAkta ho gayA hai| aisI dazA meM yahI kahanA iTalI kI senAoM ke Age abIsIniyAvAle adhika samaya hogA ki yorapa kA rakSaka bhagavAna hI hai| taka nahIM Thahara sakeMge, tathApi unako apane vaza meM le Ane ke lie iTalIvAloM ko dhana-jana kI bahata adhika hAni abIsIniyA kA antima pratirodha uThAnI par3egI / taba kahIM jAkara ve abIsIniyA para apanA abIsIniyA ke samrATa hela selAsI ke deza-tyAga karane Adhipatya sthApita karane meM saphala ho skeNge| para hI yaha prakaTa ho gayA thA ki iTalI kI yuddha meM vijaya ho gii| parantu idhara kI ghaTanAoM ko dekhane se jAna par3atA hai saMyukta-prAnta kI myunisipelTiyA~ ki saMgaThita virodha kA abhAva ho jAne para bhI abIsIniyA saMyukta-prAnta kI myunisipelTiyoM kI gata varSa kI ke yoddhA binA yuddha ke iTalIvAloM kA apane deza para kAryavAhI para prAntIya sarakAra kA hAla meM mantavya prakAadhikAra nahIM ho jAne deNge| rAsa kassA ke do putroM ke zita ho gayA hai| usase prakaTa hotA hai ki unakI dazA mAra DAle jAne aura rAsa imarU ke AtmasamarpaNa kara pUrvavat hI asantoSajanaka banI huI hai| ve na to apanI dene para bhI abIsIniyA meM yoddhAtroM ke dala, jAna par3atA sImA ke bhItara sabhI sthAnoM meM samAnarUpa se pAnI kA hai, yuddha ko barAbara jArI kiye hue haiN| aise yoddhAoM kI vitaraNa hI kara sakI haiM, na sar3akoM kI upayukta marammata kula saMkhyA isa samaya 15,000 ke lagabhaga anumAna kI hii| sar3akoM para 39 myunisipelTiyoM ne pichale varSa kI jAtI hai aura ye loga harAra-prAnta ke cAra pramukha saradAroM ke apekSA yadi kama kharca kiyA hai to 45 ne z2yAdA kharca netRtva meM kArUmlATA aura ceracera ke Asa-pAsa iTalIvAloM kiyA hai aura isa taraha pichale varSa kI apekSA isa varSa para apane acAnaka aAkramaNa karate hI rahate haiM / gata maI 232 lAkha rupae z2yAdA qharca kiyA hai / to bhI sar3akoM kI se iTalI ke vAyuyAna ina para bamba barasAte Aye haiM, hAlata acchI nahIM rhii| parantu ina yoddhAtroM ne aAtmasamarpaNa karane se bAra bAra inakAra baccoM kI mRtyu meM bhI vRddhi huI hai| jahA~ pichale kiyA hai / iTalIvAloM ke janarala nAsI una saradAroM meM se sAla haz2Ara meM 22246 mare the, vahA~ isa varSa 27189 pratyeka ke sira ke lie 10 haz2Ara lAyara kA puraskAra ghoSita fo haz2Ara mare haiM / yaha avasthA cintAjanaka hai| nissandeha kiye hue haiM, parantu ve Aja bhI apane pahAr3I deza kI z2accoM aura baccoM kI vyavasthA meM ucita dhyAna diyA gayA badaulata svAdhIna haiN| isake sivA arussI aura balI ke hai aura anya 6 nagaroM meM unake lie naye kendra khole jiloM meM do anya saradAra apane anuyAyiyoM ke sAtha svAdhI- gaye haiM / isa prakAra unakI saMkhyA aba 52 ho gaI hai| natA kA jhaMDA alaga khar3A kiye hue haiM aura maukA pAte hI unakA kAma bhI santoSajanaka rahA hai| kahA jAtA hai ki iTalIvAloM para chApA mArakara unheM mAra DAlate haiM / isI logoM ne unase paryApta sahayoga nahIM kiyaa| aisA kyoM ho prakAra sidAmo meM bhI rAsa dassitA Adi kaI sthAnIya rahA hai, isakA jAnanA z2arUrI hai| koI na koI asuvidhA saradAroM ke sAtha zoana aura gallA yoddhAtroM ko liye z2arUra hogii| nahIM to loga aisI upayogI saMsthA se lAbha hue pahAr3iyoM meM chipe rahakara lUTa-mAra macAye rahate haiN| uThAne se apane ko kyoM vaMcita rakhate ? udhara ugaMDA kI sImA ke pAsa mAjI ke samIpa ithopiyA myunisipala skUloM ke vyaya meM tathA unakI chAtrake siMhAsana kA dAvIdAra aura menalika kA bhatIjA dedaja- saMkhyA meM kAphI vRddhi huI hai| parantu zikSA-vibhAga ke samaica thAyA apane dalabala ke sAtha morcA lagAye DAyarekTara kI yaha zikAyata hai ki anivArya prAyamarI baiThA hai| kahane kA matalaba yaha hai ki abIsIniyA meM zikSA ke pracAra meM sustI kI gaI hai| yaha nissandeha bar3e phA. 13 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kheda kI bAta hai / skUloM kI imArateM tathA unakA sAz2a- kI gati 10 varSoM meM 4 phI sadI rahI hai, parantu bhArata meM sAmAna bhI anupayukta aura daridratA-dyotaka batAyA gayA hai| vaha 1 phrI sadI rahI hai / bhArata meM 92 phI sadI nirakSara par3hAI kA hAla yaha rahA hai ki 5 varSa pahale baccoM kI zreNI haiM / san 1921 se san 1931 taka madhyaprAnta meM pratyeka kI jo chAtra saMkhyA 30,389 thI usameM se chaThe darje taka sAkSara para cAra haz2Ara rupayA kharca karanA par3A hai| usa kula 1,653 hI lar3ake pahu~ca sake haiN| yaha sthiti kaise dazaka meM vahA~ sAkSaratA kI vRddhi 1 phI sadI meM huI zrAzAjanaka mAnI jA sakatI hai ? lar3akiyoM ke skUloM kI hai / isa gati se bhArata ko sAkSara hone meM 1,150 varSa sakhyA 437 se 457 ho gaI hai aura unakI chAtra saMkhyA lgeNge| bhArata ke sAkSara hone meM aneka bAdhAye haiN| inameM 42,635 se 45,557 ho gaI hai| eka mahattva kA kAraNa praur3hoM kA nirakSara honA bhI hai| yaha ____ mantavya meM yaha bhI kahA gayA hai ki aneka borDa patA laga gayA hai ki bacce ko par3hanA-likhanA sikhAne meM kalaha aura dvandva ke ghara bane rahe haiN| yaha vAstava meM bar3I jitanA samaya lagatA hai usake paMcamAMza samaya meM hI praur3ha nindA kI bAta hai| loga par3hanA-likhanA sokha sakate haiN| isa naI khoja se bhArata ko lAbha uThAnA caahie| praur3ha logoM kA baccoM kI DAkTara laubaica aura hamArI nirakSaratA kitAboM ke par3hane meM mana nahIM lagatA hai| unake lie amarIkA ke nyUyArka nagara meM eka bar3I mahattva kI sabhA unakI pravRtti ke upayukta hI pAThya-pustakeM tathA zikSA kA hai / isa sabhA kA eka-mAtra uddeza saMsAra kI nirakSaratA DhaMga honA caahie| yaha sambhava honA cAhie ki bhArata dUra karanA hai, aura yaha eka nAmadhArI sabhA bhara nahIM hai, 25 varSa ke bhItara sAkSara ho jAya / rUsa ne to isa dizA kintu apane uddeza kI pUrti ke lie vyAvahArika kArya bhI meM 15 varSa meM hI saphalatA prApta kara lI hai| karatI hai| abhI hAla meM isa sabhA ke eka pratinidhi isameM sandeha nahIM hai ki DAkTara laubaica ke ye vicAra zrIyuta DAkTara phraiMka sI0 laubaica bhArata Aye haiM aura yahA~ atyanta upayogI haiM / kheda kI bAta hai ki bhArata apanI kI janatA ko sAkSara banAne ke lie bhinna-bhinna zikSA- vartamAna paristhiti meM unase jaisA cAhie vaisA lAbha nahIM saMsthAoM meM jA jAkara bhASaNa kara rahe haiN| aba taka isa uThA sakatA, tathApi yaha nitAnta Avazyaka hai ki deza sabhA ne saMsAra kI 36 bhASAoM meM apanI yojanA kA isa mahAroga se zIghrAtizIghra mukta kiyA jAya / kyoMki prayoga kiyA hai aura use aAzAtIta saphalatA prApta huI deza kI yaha vyApaka nirakSaratA deza kI unnati kI pragati hai| apanI hI bhASA kA jaldI se jaldI aura so bhI meM sabase bar3I bAdhA hai| kucha zikSA-premI dezabhakta yadi se likhanA-par3hanA sikhA denA hI isa sabhA deza kI nirakSaratA dUra karane kA hI kAma uThA leM to isa kI yojanAoM kA mukhya dhyeya hai aura isameM use, vizeSa- kSetra meM kAfI saphalatA mila sakatI hai| aAzA hai, lokakara philIpAina dvIpoM ke moroM logoM meM, AzAtIta saphalatA sevakoM kA dhyAna isa ora AkRSTa hogA / prApta huI hai| yahA~ ke prayogoM se yaha bAta prakaTa huI hai ki sAmAnyataH loga apanI bhASA ko eka se tIna dina ke svargIya DAkTara viMTanitz2a bhItara hI par3ha lenA bakhUbI jAna jA sakate haiN| DAkTara moritz2a viMTarnitz2a kA abhI hAla meM 9 janavarI bAtacIta ke silasile meM DAkTara laubaica ne batAyA ko dehAnta ho gyaa| ye eka pAragAmI vidvAn the| ye hai ki saMsAra kI AdhI AbAdI se bhI adhika loga arthAt AsTriyAvAsI jarmana the| inakA janma 23 disambara san 1 araba se bhI adhika loga par3hanA nahIM jAnate haiN| 1866 ko huA thaa| 17 varSa kI umra meM ye viyanA ke dotihAI biliyana to eziyA meM hI nivAsa karate haiN| vizvavidyAlaya meM darzana aura bhASA-vijJAna par3hane ko bhartI inameM se 35 karor3a cIna meM aura 34 karor3a bhArata meM hue| isI samaya inakI bheMTa DAkTara bUlara se huii| 1888 rahate haiM / zeSa nirakSara vizeSakara aphrIkA, dakSiNa-amarIkA meM inheM DAkTara kI DigarI mila gii| inhoMne aApastambIya aura prazAnta mahAsAgara ke dvIpoM meM haiN| sAkSaratA ke pracAra gRhyasUtra kA sampAdana aura anuvAda kiyaa| isake bAda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sampAdakIya noTa 307 profesara maiksamUlara ko Rgveda kA dUsarA saMskaraNa nikAlane umra isa samaya 72 varSa thI aura Apa vartamAna mizrabandhuoM meM madada kii| ina donoM granthoM ke sampAdana Adi meM inhoMne meM jyeSTha the| idhara kaI mahIne se ApakA svAsthya kharAba ho apane aise pANDitya kA paricaya diyA ki ye apanI rahA thaa| parantu aisA nahIM thA ki zrApa divaMgata ho jAte / 25 varSa kI hI umra meM sarvazreSTha prAcyavidoM meM gina liye ApakA bhI apane donoM choTe bhAiyoM kI taraha hindI se gye| inhoMne 'maMtrapATha' kA sampAdana kiyA tathA 'brAhmaNa- vizeSa anurAga thA aura apane bhAiyoM ke sAhityika kAryoM granthoM meM striyoM kA sthAna' aura 'mahAyAna bauddhadharma'- se vizeSa sahAnubhUti hI nahIM rakhate the, kintu 'hindIviSayaka kaI eka pustakeM likhiiN| para inhoMne 'bhAratIya navaratna' tathA 'mizrabandhuvinoda' kI racanA meM sakriya bhAga sAhitya kA itihAsa' nAma kA jo prasiddha grantha tIna jildoM bhI liyA thaa| Apa para gRha-prabandha kA hI sArA bhAra thA meM likhA hai vaha apane viSaya kA sabase adhika mahattva kA aura ApakA adhika samaya apanI z2amIMdArI Adi kI grantha hai| inhoMne bhArata kI yAtrA bhI kI hai| ye DAkTara dekha-rekha karane meM hI bItatA thaa| isa duHkha ke avasara para ravIndranAtha ThAkura ke vizvabhAratI meM gye| kalakattA- hama Apake parivAra ke sAtha vizvavidyAlaya meM inhoMne apanI vyAkhyAna-mAlA bhI pddh'ii| karate haiN| inake prayatnoM se bhAratIya saMskRti kA yorapa meM acchA pracAra huA hai| inakI mRtyu se bhAratIya saMskRti ke eka misra meM naye yuga kA AvirbhAva premI vidvAn kA abhAva ho gayA hai| misa aba eka svAdhIna rAjya meM pariNata ho gayA hai / yaha saubhAgya use eka lambe yuga ke bAda prApta hazrA hai| jarmana kI ugra rASTrIyatA isakA sArA zreya misra kI prabuddha janatA tathA usake lokajarmanI ke nAz2iyoM ne jarmana-rASTra kA 'Aryanava' vizuddha netA svargIya jagalUla pAzA tathA nahasa pAzA ko hai / aba banAye rakhane ke lie yahUdiyoM ko jisa taraha jarmanI se cUMki briTiza sarakAra se usakI sandhi ho gaI hai, ataeva nikAla bAhara karane kI ugra vyavasthA kArya meM pariNata kara misra kI sarakAra ne bhI eka svAdhIna rASTra kI taraha apane rakkhI hai vaha sarvavidita hai| isI prakAra ve apane hAtha-paira calAnA zurU kara diyA hai / eka ora jahA~ usane 'IsAI-dharma' meM bhI nUtana saMskAra karane kA upakrama kara svadeza kI rakSA ke lie nUtana DhaMga se apane sAmarika rahe haiM tAki vaha bhI vizuddha 'jarmana-dharma' bana jaay| parantu bala kA saMgaThana karanA prArambha kiyA hai, vahA~ vaha saMsAra unakI ugra rASTrIyatA yahIM se samApta nahIM ho jaatii| ve ke rASTroM ke bIca bhI apane naye pada ke anurUpa apanA apanI mAtRbhASA kA bhI saMzodhana karane para utArU ho gaye sthAna adhikRta karane ke lie yatnavAn ho rahI hai| abhI haiM / ve usase sAre videzI zabda nikAla bAhara karake unake taka misra meM rahanevAle yorapIyoM kA, kisI taraha kA sthAna meM vizuddha jarmana-zabda hI prayoga karane kI vyavasthA aparAdha karane para, vahA~ ke nyAyAlayoM meM mukaddamA karanA cAhate haiN| vidvAnoM kA kahanA hai ki usa dazA meM nahIM calatA thA, kintu bhinna bhinna rASTra apane apane jarmana-bhASA eka vicitra hI nahIM, ati kaThina bhASA ho rASTrIyoM ke abhiyogoM kA nirNaya apanI qhAsa adAlata jaaygii| parantu nAz2iyoM kI rASTrIyatA ko isakI paravA meM kiyA karate the| svAdhIna misra aba yorapIyoM ko nahIM hai| ve to apane sAre rASTra ko kyA rakta, kyA dharma aisA koI adhikAra nahIM denA cAhatA, kyoMki isa aura kyA bhASA aura kyA saMskRti 'vizuddha jarmana' banA vyavasthA se usake gaurava ko Thesa pahu~catI hai| usane DAlane ko tule baiThe haiN| una rASTroM ko jinheM misra meM vizeSa adhikAra prApta haiM, isa bAta kI sUcanA de dI hai ki vaha misa paNDita gaNezavihArI kA svargavAsa meM kisI rASTra ko vizeSa adhikAra nahIM denA cAhatA duHkha kI bAta hai ki lakhanaU ke paNDita gaNezavihArI aura 12 varSa ke bAda aise adhikAroM kA anta ho mizra kA gata 31 janavarI ko svargavAsa ho gyaa| ApakI jaaygaa| isa bIca meM misra meM vizeSAdhikAravAle videziyoM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 sarasvatI [ bhAga 38 ke mAmale sarakAra-dvArA naI misrita adAlatoM-dvArA taya aura vAyuyAnoM ke akasmAt gira par3ane kA aba vaisA Dara huzrA kreNge| ina adAlatoM ke jajoM kI niyukti meM nahIM rahegA / yaha AviSkAra inhoMne 1931 meM kiyA thA, jAti va dharma kA vicAra nahIM kiyA jAyagA aura yadi jo kasauTI para kase jAne para kharA utara cukA hai| kisI videzI jaja kI jagaha qhAlI hogI taba vaha sthAna san 1935 meM inhoMne do aise naye AviSkAra kiye haiM kisI misrI jaja ko hI diyA jaaygaa| ina adAlatoM ko jinase havAIyuddha meM krAnti-sI ho jaaygii| eka to inhoMne sarakAra-dvArA banAye gaye kAnUnoM aura farmAnoM ko eka aisA ur3anevAlA TArapIDo banAyA hai jisakI gati mAnanA pdd'egaa| isa prazna para vicAra karane ke lie tez2a se tez2a jAnevAle gole se caugunI hai / vaha do sau usane aise adhikAra-prApta yorapIya rASTroM ko AhvAna kiyA mIla taka, vinA vAhaka ke, 300 mola phrI ghaMTe ke hisAba hai / AzA hai, misra isa samasyA ke hala karane meM bhI se jA sakatA hai| dUsarA AviSkAra vAyuyAna kI duma meM saphalamanoratha hogaa| chipAkara topeM rakhane kA hai| ye to vAyuyAna meM isa DhaMga se lagAI jAtI haiM ki pIche se AnevAle jahAz2a ke mAra saiyada amIraalI kA svargavAsa ke bhItara Ate hI use vAra karane ke pahale hI mArakara madhya-pradeza ke prasiddha hindI lekhaka zrIyuta saiyada girA de sakatI haiN| apane ina aAviSkAroM kI badaulata amIraalI kA isI janavarI meM eka durghaTanAvaza nidhana isa samaya zrIyuta naz2Ira kA iMglaiMDa meM bar3A Adara ho gyaa| ve bhATapArA meM rahate the| ghara sTezana ke pAsa ho rahA hai| thaa| eka dina saMdhyA-samaya eka mitra ke yahA~ se lauTa rahe zrIyuta naz2Ira bambaI ke nivAsI haiN| inake pitA jI0 the| relave lAina pAra karate samaya ve mAlagAr3I ke zaMTiMga AI0 pI0 relave meM mulAz2ima the| inhoMne devalalI ke karanevAle DibboM ke nIce A jAne se kaTa gaye aura unakA pArasI-skUla meM zikSA pAI hai| prArambha se hI inakA mekasvargavAsa ho gyaa| nikala iMjIniyariMga kI ora jhukAva thaa| skUla se saiyada sAhaba hindI ke purAne lekhakoM meM the aura apane nikalane para ye bambaI ke eka moTara ke kArakhAne meM samaya ke prasiddha lekhaka the / ve gadya-padya donoM ke likhane ummedavAra ho gye| isake bAda jI0 AI0 pI0 ke meM siddhahasta the| unakA 'bUr3he kA byAha' Aja bhI bar3e mATuMgA ke kArakhAne meM naukara ho gye| yahA~ kAma karate Adara se par3hA jAtA hai / unakI mRtyu se eka udAra hue ye apane chuTTI ke samaya meM vAyuyAna-sambandhI iMjImusalamAna hindI-lekhaka kA abhAva ho gayA hai / hama niyariMga sIkhane lage aura vAyuyAna kA eka mADala bhI aApake dukhI parivAra ke sAtha apanI samavedanA prakaTa bnaayaa| apane isa prayatna se utsAhita hokara ye pArasI karate haiM / TrasToM kI vRtti prAptakara vAyuyAna-vidyA sIkhane ke lie san 1931 meM iMglaiMDa cale gaye / iMglaiMDa meM ye grAuMDa iMjIeka pArasI navayuvaka kA camatkAra niyara ho gye| isI samaya inhoMne vAyuyAna kI durghaTanA avasara pAne para bhAratIya yuvakoM ne bhI apanI pratibhA rokane kA apanA pahalA aAviSkAra kiyaa| isa sambandha meM kA paricaya dekara yaha bAta bAra bAra pramANita kI hai ki ve privI kauMsila ke sadasya sara dInazA mullA ne inakI bar3I bhI saMsAra ke samunnata rASTroM ke yuvakoM kI hI bhA~ti pratibhA- sahAyatA kI aura unhIM kI sifAriza para inake ukta zAlI haiN| bambaI ke eka pArasI navayuvaka zrI firoz2a AviSkAra para sarakArI vAyuyAna-vibhAga ne dhyAna diyA pa0 naz2Ira ne isakI eka bahuta hI uttama naz2Ira apane aura usakI sArthakatA kI jA~ca kii| aba to ye usake vAyuyAna-sambandhI naye AviSkAroM ke dvArA upasthita kI lie 50 hajAra rupayA ekatra karane kI cintA meM haiM tAki hai| apane AviSkAra ke phalasvarUpa Aja inakA iMgleMDa usa AviSkAra kI pUrNa rUpa se jA~ca kI jA ske| meM bar3A sammAna ho rahA hai| inhoMne vAyuyAna meM eka aisA nissandeha zrIyuta naz2Ira ne apane ina AviSkAroM se bahuta sudhAra kiyA hai ki aba havAI yAtrAyeM nirvighna huaA kareMgI bar3I khyAti prApta kI hai| ye isa samaya landana meM kIna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3 ] merI kAleja meM DAkTara ena0 e0 bI0 piyarsI ke nirIkSaNa meM khoja kA kAma kara rahe haiM / abhI ye 30 varSa ke haiM / AzA hai ki vAyuyAna vidyA meM ye apane AviSkAroM se bhaviSya meM inase bhI adhika mahattva ke camatkAra kara dikhAyeMge / sampAdakIya noTa pravAsI videziyoM kI saMkhyA rASTra saMgha ke antarrASTrIya maz2adUra grAfisa ne una videziyoM kI eka rocaka tAlikA taiyAra kI hai jo dUsare dezoM meM nivAsa karate haiM / usa tAlikA se prakaTa hotA hai ki san 1930 meM svadeza chor3akara paradeza meM rahanevAle videziyoM kI kula saMkhyA 2,89,00,000 thI, jo saMsAra kI kula AbAdI kA 16 ko sadI hai| aura inameM bhI 63 lAkha saMyukta rAjya tathA 28 lAkha arjenTAina meM hI ye videzI the| inake sivA phrAMsa meM san 1926 meM 24 lAkha aura san 1931 meM 27 lAkha, brez2ila meM san 1920 meM 15 lAkha, briTiza malAyA meM 18,70,000, syAma meM 10 lAkha aura jarmanI meM 7,87,000 videzI the / yorapa ke dezoM meM, rUsa ko chor3akara, videziyoM kA safI haz2Ara 154 thA, parantu vaha bar3ha gayA--lakajembarga meM 186, svIz2alaiMDa meM 87, phrAMsa meM 66, AsTriyA meM 43 aura beljiyama meM 39 kA fI haz2Ara sata ho gayA / parantu jarmanI meM 12, balgeriyA meM 10, haMgerI meM 9, turkI meM 6, purtagAla meM 5, briTizadvIpa meM iTalI meM aura finalaiMDa meM 3 ausata raha gayA / 4, parantu mahAyuddha ke bAda isa avasthA meM mahattvapUrNa parivartana huA hai / jarmanI meM to videziyoM kI saMkhyA meM kamI huI hai, isake viparIta phrAMsa meM usameM vRddhi huI hai / phrAMsa meM jahA~ fI haz2Ara meM san 1990 meM 29, 1921 meM 39 videzI the, vahA~ 1931 meM ve phrI haz2Ara meM 66 ho gaye / svIz2alaiMDa meM san 1990 meM videziyoM kA ausata phrI haz2Ara meM 148 thA, vahA~ vaha ghaTakara san 1920 meM 104 aura san 1930 meM 87 ho gayA / videzoM meM eziyAiyoM kI saMkhyA san 1990 meM 50 lAkha thI, para vaha 1930 meM 95 lAkha ho gaI hai| parantu yorapIyoM kI videzoM meM saMkhyA yadyapi aba kucha kama ho gaI hai, to bhI vaha 2,24,00,000 hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 309 yaha uparyukta tAlikA prathama bAra banI hai aura isakI racanA san 1910, 1920 aura 1930 kI manuSyagaNanA kI riporToM ke AdhAra para kI gaI hai, ataeva prAmANika hai / adhyApaka zaraccandra caudharI kA nidhana 1 ilAhAbAda vizvavidyAlaya ke qAnUna vibhAga ke lokapriya adhyApaka zrIyuta zaraccandra caudharI kA 30 janavarI ko svargavAsa ho gyaa| ina prAntoM meM kyA, samagra bhArata meM unake sadRza lokapriya adhyApaka kA nAma nahIM sunA gayA hai| unhoMne apane ziSyoM ko ziSya nahIM, kintu putra hI samajhA aura unheM upayukta zikSA to barAbara hI dI, sAtha hI unake sukha-dukha meM tana-mana aura dhana se bhI sadA tatparatApUrvaka zAmila rahe / yahI kAraNa thA ki ve apane vidyArthiyoM meM hI nahIM, vizvavidyAlaya ke sabhI chAtroM meM atyadhika lokapriya tathA zrAdarapAtra rahe | isameM sandeha nahIM hai, caudharI sAhaba sabhI dRSTiyoM se eka Adarza adhyApaka hI nahIM the, kintu isa kSetra meM dvitIya vyakti the aura apanA sAnI nahIM rakhate the / sara AzutoSa ne yadi baMgAla kA grejueToM se bhara diyA hai to unhoMne ina prAntoM ko qAnUnadAtroM se bhara diyA hai / ve apane naye kyA purAne sabhI vidyArthiyoM kI vizrAma - samaya kI vArtA ke viziSTa pAtra bana gaye the aura unake samaya ke sabhI chAtra unakI carita-gAthA bAra bAra kahate rahane para bhI nahIM ghAte the / aise adhyApaka isa deza meM ho gaye haiM aura zrAja bhI kadAcit yatra-tatra hoM jinhoMne apane chAtroM se kAfI se adhika zraddhA prApta kI ho aura jinakA nAma sunate hI unake chAtra bar3e Adara ke sAtha apanA mastaka nata kara lete hoM / parantu adhyApaka caudharI isa zreNI se bhI pare the / unhoMne apane hI chAtroM kA nahIM, vizvavidyAlaya ke samagra chAtroM kA zraddhA se bhI adhika prema prApta kiyA thA / dhanya haiM adhyApaka caudharI jinhoMne zrAjIvana zatazaH putroM ke pitA kA svAbhimAna rakhate tathA sabhI prakAra svastha rahate hue sukhapUrvaka apanI jIvana yAtrA samApta kI / yahA~ hama unake pratirUpa unake yogya putra adhyApaka DAkTara caudharI ke prati isa avasara para apanI samavedanA prakaTa karate haiM / * www.umaragyanbhandar.com
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 sarasvatI dIrghajIviyoM kA eka gA~va 'navazakti' meM chapA hai - cIna ke eka samAcAra-patra meM chapA hai ki kyUcU prAnta meM TATiMga z2ile ke andara eka gA~va hai, jahA~ ke adhikatara nivAsI 100 varSa se adhika avasthA ke haiM / usa gA~va kI AbAdI 100 kuTumboM se kama kI hI hai| isa vakta jitane AdamI vahA~ z2indA haiM, thor3e-se logoM ko chor3a kara prAyaH sabhI kI umra 100 varSa ke lagabhaga hai / 100 varSa se jyAdA umra ke logoM kI saMkhyA bahuta bar3I / eka AdamI kI umra 180 varSa hai / isa samaya bhI usa AdamI meM pUrI pUrI tAqata hai / vaha apanI jIvikA ke lie lakar3I ke gaTThe sira para lekara becane jAyA karatA / 160 varSa se vaha niyamapUrvaka sUrya DUbate hI so jAyA karatA hai aura subaha sUrya ke udaya hone ke bAda hI jAgatA hai / usako nIMda khUba AtI hai| usakA kahanA hai ki usake dIrghajIvI hone kA qhAsa kAraNa yahI hai ki vaha qhUba soyA karatA hai| cIna meM jaba miMga vaMza kA rAjya thA taba kucha loga zrAkara yahA~ bAda hue the / zrAja ke nivAsI unhIM kI saMtAna haiN| varSoM se ye loga apanA alaga upaniveza-sA banAkara rahate Aye haiM / bAhara ke logoM se ye bahuta kama milate-julate haiN| apanI ke lie adhika loga khetI karate haiM / yahA~ kI na adhika garama hai aura na adhika sarda / Temparecara kabhI 60 fArenahAiTa se U~cA nahIM jAtA aura na 40 se kabhI nIce hI jAtA hai / jIvikA havA briTena aura bhArata kI vyApArika sthiti meM sudhAra sarakArI vyApAra vibhAga kI ora se iNDiyana TreDa kamiznara ne 31 mArca 1936 ko samApta honevAle varSa kI Arthika unnati ke sambandha meM jA~ca karake eka riporTa prakAzita kI hai| usase prakaTa hotA hai ki Aja kala kI avasthAoM kA dhyAna meM rakhate hue sabhI dezoM ne apane-apane deza ke aAntarika vyApAroM ko kendrita aura vyavasthita karanA hI ucita samajhA hai| isalie sAla bhara meM jo pragati huI hai usase antarrASTrIya paristhitiyoM kI apekSA dezoM kI Antarika sthiti meM adhika sudhAra huA hai | bhArata sambandhI kucha bAteM isa prakAra haiM- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 laMkAzAyara bhAratIya ruI ke utpAdakoM ko utsAhita kara rahA hai / isa varSa laMkAzAyara ne bhArata kI lambe reze kI kI ruI kevala 2 pratizata kama lI hai, kintu che / Te reze kI ruI 10,18,000 mana lI hai jaba ki pichale varSa kevala 8,55,000 mana aura usase pichale varSa kevala 56,8,00 mana hI lI thii| rabar3a kI utpatti meM isa varSa Tana kI kamI huI hai| bhArata se isa varSa gata varSa kI apekSA bahuta kama rabar3a briTena gaI haiM / isa varSa bhArata se 37 karor3a ke sana kA niryAta huA jaba ki gata varSoM meM 32 karor3a vyaya hotA thA / kintu phira bhI yaha sthiti surakSita nahIM samajhI jA sktii| sabhI deza grAtmanirbhara honA cAhate haiM, ataH ve aba sana ke sthAna para kaI anya prakAra ke rezoM kA upayoga kara rahe haiM / isake sivA vRkSoM kI chAloM ko bhI isa kAma meM lAyA jAnA zurU ho gayA hai, ataH isa vyavasAya kI sthiti bahuta hI khataranAka ho rahI hai / dwwwSwwSS cAya kA zrAyAta tathA niryAta karanevAle dezoM meM eka samajhautA ho gayA hai, jisase cAya kA vyavasAya vyavasthita ho gayA hai / gata varSa bhArata se 1,815 lAkha rupaye kI cAya briTena gaI thI / kintu isa varSa 1,768 lAkha rupaye kI hI gaI / bhArata meM cAya kI khapata ko aura bar3hAne ke lie yatna jArI hai| meM isa sAla cAvala kI utpatti bahuta adhika bar3ha gii| 1933 meM 6,44,000 aura 1934 meM 80, 8,000 iMDaraveTa cAvala bhArata se briTena gayA thA jaba ki 1934 8,96,000 haMDaraveTa cAvala iMglaiMDa bhejA gayA hai / bhArata ke tambAkU kA niryAta bhI 34 lAkha rupaye se bar3hakara 44 lAkha taka pahu~ca gayA hai / aura sigareTa ke kAraqhAnoM meM isa tambAkU kA prayoga zurU kiyA jAnevAlA hai| isase bhArata kI tambAkU dvArA aura adhika lAbha hone kI prAzA hai / jarmanI aura phrAMsa ke sAtha hamArA bhArata kA aura khAloM kA vyApAra acchA rahA kyoMki jarmanI ne hamAre camar3e para roka-Toka jArI kI hai ataH jarmanI se hamArA camar3e kA vyApAra utanA acchA na ho sakA / kAfI kI khapata bar3hAne ke lie nirantara yatna kara . www.umaragyanbhandar.com
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 3] sampAdakIya noTa 311 Tana rahe haiN| kAfI para niryAta kara-dvArA jo rakama prApta huI hai 31 mArca san 1938 ko saMrakSaNa kI vartamAna avadhi vaha eka kamiTI ke supurda kara dI gaI hai| yaha kamiTI isa samApta ho jaaygii| zakkara ke kArakhAnevAle cAhate haiM ki rakama ko kAfI ke vyApAra ko unnata karane ke lie saMrakSaNa kI avadhi 8 varSa ke lie aura bar3hA dI jAya / qharca kregii| ___bhArata meM videzoM se kula milAkara koI 15 karor3a riporTa meM lakar3I ke sambandha meM bhI eka adhyAya hai, rupaye kI zakkara AyA karatI thii| para aba karIba karIba jisase mAlUma hotA hai isa varSa bhArata ne iMgleMDa ko vaha AnI banda-sI ho gaI hai, kyoMki vaha bhAratIya zakkara ke 39,000 Tana lakar3I kA niryAta kiyA hai jaba ki 1914 sAmane nahIM Tika rahI hai| thor3I sahAyatA aura milI rahe to meM 30, 500 Tana lakar3I kA niryAta huyA thA / lakar3I bhAratIya kArakhAne svadeza ke lie hI zakara taiyAra karake ke niryAta meM jo vRddhi huI hai usakA kAraNa sAgauna kI na raha jAyeMge, barana videzoM ko bhI kAphI zakkara bhejane utpatti kI vRddhi hai| lgeNge| prativarSa bhArata meM kAI 1,50,00,000 Tana zakkara qharca hotI hai| aura itanI zakkara hamAre svadezI grAma-sudhAra kA mahattva kArakhAne taiyAra kara sakate haiN| grAma-sudhAra isa samaya isalie mahattva ko prApta ho bhArata meM zakkara kI taiyArI ke A~kar3e nIce diye gayA hai ki deza kI sarakAra ne svayaM usa ora dhyAna hI jAte haiMnahIM diyA hai, kintu vyAvahArika rUpa se grAma sudhAra kA sAla kArya kara bhI rahI hai| parantu grAmINoM para Upara se sudhAra 1931-32 4,78,119 kI bhAvanA lAda denA eka bAta hai aura svayaM unameM sudhAra 1932-33 6,45,283 kI bhAvanA kA paidA honA dUsarI bAta hai| aura jaba taka 1933-34 7,15,059 yaha dUsarI bAta unameM nahIM hotI, jaba taka unameM yaha bhAva 1934-35 7,57,218 nahIM uThatA ki ve avanati kI carama sImA para jA pahu~ce 1935-36 10,50,000 haiM aura aba samaya AyA hai ki ve sa~bhala jAya~ taba taka 1936-37 anumAnataH 11,25,000 grAma-sudhAra ke sAre prayatna viphala hoNge| unameM prAtma-sammAna isa udyoga meM kitane majadUroM ko aura bekAra nau kA bhAva, apanI kaThinAiyoM ko hala karane ko svayaM pravRtta javAnoM ko prazraya mila rahA hai, isakA sahaja meM hI anumAna hone kI bhAvanA tathA unake sambandha meM svecchA se vicAra nahIM ho sktaa| karanA nahIM pAtA taba taka sudhAra-sambandhI prayatna kaise saphala zakkara ke kArakhAnoM kI badaulata ganne kI kRSi kA ho sakeMge? aura isa sthiti ko lAne ke lie isa bAta bhI vistAra huA hai, aura isa taraha isase kisAna lAbha kI AvazyakatA hai ki sabase pahale grAmINoM kI nirakSaratA uThA rahe haiM / aba ve pahale se acche dAmoM para apanA dUra kI jAya / kyoMki sArI burAI kI jar3a yahI eka bAta mAla becate haiN| nIce kI saMkhyAyeM batAtI haiM ki ganne kI hai| apar3ha aura azikSita aAdamI sudhAra-sambandhI yoja- khetI kisa gati se vistAra pA rahI hainAtroM kA kyA, unakI sAdhAraNa bAtoM taka kA mahattva ekar3a bhUmi nahIM aA~ka sakatA hai| 31-32 30,76,000 32-33 34,35,000 zakkara ke kArakhAne 33-34 34,33,000 zrI veMkaTezvara likhatA hai 34-35 36,02,000 ina dinoM bahasa yaha chir3I huI hai ki zakkara ke 35-36 36,81,000 svadezI kArakhAnoM ko saMrakSaNa milanA cAhie yA nhiiN| 36-37 42,32,000 5 varSa se svadezI zakkara ko sarakAra saMrakSaNa de rahI hai| 2,000 vijJAnavid grejueTa, 10,000 dUsare prakAra ke san Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhAga 38 zikSita vyakti aura 2 lAkha maz2adUra ina zakkara ke kAraqhAnoM pUrvI rUsa-vAsI Adi ke 65 karor3a maMgola - vaMza ke loga buddha bhagavAn dvArA pracArita zrArya chAyA meM haiN| aphrIkAvAsI ithiyopiyana-vaMza tathA usake uttara-pUrva aura dakSiNa ke nivAsI yorapIya (phrAMsa, jarmana, a~garez2a aura romana Adi ) zrArya - jAtiyoM kI sAMskRtika chAyA meM haiM / isa taraha qarIba 80 karor3a anArya-vaMza ke loga bhI vartamAna meM zrArya-saMskRti kI chAyA meM zrA cuke haiM / ataH samasta bhU-maNDala meM sirfa bIsa karor3a anAryoM ko chor3akara bAkI saba Arya saMskRti ke mAnava rahate haiM / 312 sarasvatI meM lage hue haiM / aise rASTropayogI vyavasAya ko saMrakSaNa dete rahanA paramAvazyaka hai / saMsAra kI vibhinna jAtiyA~ aura unakI saMskRti 'mithilA mihira' likhatA hai - samasta bhU-maNDala meM prAyaH do araba manuSya basate haiM / inameM Arya-vaMza, drAvir3a vaMza, maMgola-vaMza, semeTika aura hemeTika, ithiyopiyana, amerikA ke mUlanivAsI reDa iNDiyana tathA AsTreliyA aura siMhala dvIpa ke AdinivAsiyoM kA samAveza hotA hai| pRthvI ke ina katipaya pradhAna mAnava gotroM meM se drAvir3a vaMza Aja-kala prAyaH Arya vaMza meM mila-sA gayA hai| brahmadeza, cIna, jApAna, pUrva- rUsa, kAsagAra, maMgoliyA, tibbata, syAma aura kamboDiyA ina dezoM meM maMgola - vaMza kA nivAsa hai / inakI saMkhyA andAz2a se 65 karor3a hai / phiniziyA, sIriyA, arabistAna, yahUdI-bhUmi pailesTAIna aura uttara aphrIkA kA kinArA, ina pradezoM meM semeTika hemeTika vaMzavAloM kA vAsa hai aura inakI saMkhyA prAyaH 15 karor3a hai / sahArA kA registAna aphrIkA ke pUrvIya aura pazcimIya kinAre tathA dakSiNI hisse meM ithiyopiyana vaMza ke loga rahate haiN| inakI saMkhyA karIba 12 karor3a hogI / amerikA ke reDa iNDiyana muzkila se 2 karor3a hoMge / anya sAmudrika TAputroM kI Adama barbara jAtiyoM kI saMkhyA andAz2a se 4 karor3a hogI / isa prakAra pRthvI para anArya-vaMzajoM kI saMkhyA 97 karor3a aura zrArya-vaMzajoM kI 96 karor3a hai / matalaba yaha ki andAz2a se zrAdhA saMsAra Arya vaMzavAloM se basA huA hai aura Adhe meM anArya haiM / zrAryoM kI prAcIna saMskRti ke vedoM, brAhmaNoM, AraNyakoM, gRhyasUtroM aura upaniSadoM kA uttarAdhikAra to bhArata kI 23 karor3a zrArya- janatA ko hI milA hai| uparyukta 97 karor3a anArya-vaMzajoM meM tibbata, cIna, jApAna, maMgo - liyA, brahmadeza, syAma, kamboDiyA, jAvA, sumAtrA aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat devapuraskAra kI jIta isa varSa do haz2Ara rupaye kA 'devapuraskAra' vrajabhASA kI racanA para diyA gayA hai aura vaha milA hai paMDita rAmanAtha 'jotisI' ko unake 'rAmacandrodaya-kAvya' para / jotisI jI kI isa saphalatA para aneka badhAiyA~ / unhoMne apane isa kAvya meM apane sambandha meM isa prakAra likhA hairAyabarelI prAnta, nikaTa bacharA~vA~ kau pura; 'vidyAbhUSana' rAmanAtha kavi, pura bhairavapura / kAnyakubja kula sukula, tAta vidhyAprasAda budha; kalyAnI patideva, janani jani mArga cauthi sudha / mahi guna naveMdu baikrami janami, janma divasa baya brahma sara ; bho avadhapurI maiM 'jotisI', racita rAma- jasa pUrnatara / rAyabarelI prAMta, rAjya rahavA~ guna- maMDita; bhae bhUpa raghubIrakasa, kala kIrti khaMDita | raghunandana jhA zAstri, tahA~ paradhAnAdhyApaka : tinakI kRpA kaTAkSa, 'jotisI' bhe bahu vyApaka / vijJAna- vyAkarana - nyAya- naya, jyautipa-kAvya-kalApa par3hi; puni candApura-nRpa sa~ga rahe, dvAdazAbda muda mAna mar3hi / ; avadha- naresa suresa sarisa paratApanarAyana : 'jaga jAhira jasa jAsu, puhumi pati pUjita pA~yana / jagadambA paTarAni, tAsu nRpa grAsana rAjai jagadaMbikApratApa, putra jyahi zraMka birAjai / tihi rAja jyautiSI, rAjakavi, apara pustakAdhyakSa-pada ; lahi zravadhapurI rahi 'jotisI', aba nirakhata siyarAma - pada | Printed and published by K. Mittra, at The Indian Press, Ltd., Allahabad. www.umaragyanbhandar.com
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ any phraansi jul juliphaa sampAdaka devIdatta zu zrInAthasiMha apraila 1637 } bhAga 38, khaMDa 1 saMkhyA 4, pUrNa saMkhyA 448 caita 1964 rubAiyAte padma lekhaka, zrIyuta padmakAnta mAlavIya zabda jo cUme gaye mujhase unhoMne zakti paaii| AtmA ko le ur3e nabha-bIca jaya-dundubhi bajAI / / pyAra maiMne hai kiyA sarvAtmA ko puSpa jaisA, para na dete jyoti tuma to kyA mujhe detA dikhAI ? yaha nahIM abhimAna mujhako bhAnu yA zazi ho gayA maiN| ., yA ki nabha kI tArikAoM ko kabhI chU bhI sakA maiN| kintu itanA satya hai duniyA banAI eka maiMne, aura phira tumako banAkara svayaM jAne kyA banA maiN| kara rahe the take paMDita puNya thA vaha pApa yA thaa| socatA thA maiM ki kyA hU~, aura isase pUrva kyA thaa| khelatA hai jo khilaunA-sA mujhe vaha hI batAye, maiM kisI ko kyA batAU~ kisa samaya kyA kyA kiyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityika hindI ko naSTa karane ke udyoga lekhaka, DAkTara dhIrendra varmA ema0 e0, DI0 liTa0 (perisa ) prayAga vizvavidyAlaya ke hindI vibhAga ke adhyakSa DAkTara varmA kA yahA~ paricaya dene kI jarUrata nahIM hai / ApakI dhAraNA hai ki isa samaya deza meM katipaya pravRttiyA~ sAhityika hindI ke lie ghAtaka siddha ho rahI haiN| ve kyA haiM ? yahI Apane isa lekha meM dikhAne kI ceSTA kI hai / vA sau se bhI adhika varSa hue jaba 19vIM zatAbdI ke prAraMbha meM khar3I bolI hindI gadya ke sambandha meM nizcita prayoga hue the / ina prAraMbhika prayogoM meM se sadala mizra kI zailI se milatI-julatI hindI ko apanAkara bhAratendu bAbU harizcandra ne 19vIM zatAbdI ke uttarArddha meM isa sambandha meM eka nizcita mArga nirdhArita kara diyA / 20vIM zatAbdI ke prAraMbha meM paNDita mahAvIra - prasAda dvivedI ne isa mArga ke ror3e kaMkar3a bInakara ise sabake calane yogya bnaayaa| pichale 20-25 varSoM se hindI kI samasta saMsthAyeM, patra-patrikAyeM, lekhakavRnda tathA vidyArthIgaNa isI Adhunika sAhityika hindI ke mAdhyama ko apanAkara apanA samasta kArya kara rahe haiM tathA svAbhAvikatayA ise adhika praur3ha tathA parimArjita karane adhikAdhika sahAyaka ho rahe haiN| sa kintu idhara kucha dinoM se hindI kI isa cira nizcita sAhityika zailI ko naSTa karane ke sambandha meM kaI cora se udyoga ho rahe haiN| iMzA, rAjA zivaprasAda tathA ayodhyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat siMha upAdhyAya ke 'TheTa hindI' prayogoM kI taraha kucha dinoM taka isa prakAra ke udyoga vyaktigata the, kintu hindiyoM kI udAsInatA ke kAraNa ye dhIre dhIre adhika susaMgaThita hote jA rahe haiM aura yadi ina ghAtaka pravRttiyoM kA niyaMtraNa na kiyA gayA to sAhityika hindI zailI ko mArI dhakkA pahu~cane kA bhaya hai| AtmarakSaNa kI dRSTi se samasta pramukha virodhI zaktiyoM kI spaSTa jAnakArI atyanta Avazyaka hai| sAhityika hindI ke virodha ne nimnalikhita rUpa dhAraNa kara rakkhe haiM-- 1- prAntIya zikSA vibhAga kI 'kAmana laiMgvez2a' vAlI nIti tathA skUloM meM a~garez2I pAribhASika zabdAvalI kA prayoga | 2 - hiMdustAnI aikeDemI ke kucha pramukha saMcAlakoM kI 'hindustAnI bhASA' gar3hane kI nIti / 3- hindI-sAhitya sammelana ke vartamAna karNadhAroM kI 'rASTrabhASA' kI kalpanA jo dhIre dhIre urdU kI ora jhuka rahI hai| 4 bhAratIya sAhitya pariSad, vardhA, kI 'hindI yAnI 314 www.umaragyanbhandar.com
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 ] hindustAnI' vAlI pravRtti jisakA ullekha isa saMsthA ke hai, jisase isa saMsthA kI upAdeyatA meM bAdhA par3ane kI niyamoM meM spaSTa zabdoM meM hai / saMbhAvanA hai| vAstava meM isa saMsthA ko 'hindI-urdU aikeDemI' hI rahanA cAhie / T inake atirikta pragatizIla lekhaka saMgha (progresiva rAITarsa asosiezana) jaisI choTI choTI saMsthAyeM tathA kucha thor3e-se svataMtra vyakti bhI haiM / kintu inakA pRthaka ullekha karanA anAvazyaka hai, kyoMki inako protsAhana kisI na kisI taraha uparyukta cAra mukhya dizAoM se hI milatA hai / ataH inhIM cAroM para eka dRSTi DAlanA Avazyaka pratIta hotA hai / sAdhAraNa vizleSaNa karane se eka atyaMta manoraMjaka pariNAma nikalatA hai / vaha yaha hai ki ina virodhI zaktiyoM meM se pahale do ke pIche sarakArI nIti hai aura antima do ke pIche kAMgresa mahAsabhA kI nIti / apane deza ke ye do virodhI dala sAhityika hindI ko balidAna karane meM saMyoga se eka ho gaye haiM, yaha eka vicitra kintu vicAraNIya bAta hai / kAMgresavAdiyoM meM hindI ko hindustAnI athavA sarala urdU banAne ke udyoga kA mukhya abhiprAya musalamAnoM ke sAtha samajhautA karanA mAtra hai| hindI kI jina saMsthAoM meM kAMgresavAdiyoM kA z2ora hai, vahA~ kAMgresa kI isa nIti kA praveza hogayA hai / prAraMbha meM hindI sAhitya sammelana ne hindI kA pracAra rASTrIya ekatA kI dRSTi se hindI - prAMtoM meM karanA prAraMbha kiyA thaa| zIghra hI isa kArya kA netRtva kAMgresI logoM ke hAtha meM calA gyaa| isakA phala yaha ho rahA hai ki isa antarprAntIya hindI ke nAma meM to parivartana ho gayA, isake rUpa meM bhI zIghra hI parivartana hone kI pUrNa saMbhAvanA hai| abhI kucha hI dina hue sAhitya-sammelana kI eka kamiTI meM yaha prastAva peza thA ki sammelana kI 'rASTra-bhASA' parIkSA meM uttIrNa hone ke lie urdU-lipi kI jAnakArI bhI anivArya samajhI jAya / yadi sAhitya sammelana kI bAgaDora aura kucha dinoM kAMgresI logoM ke hAtha meM rahI to yaha prastAva tathA isI prakAra ke anya prastAva nikaTa bhaviSya meM svIkRta ho jAya~ge aura samaya hindI sAhitya sammelana hindI bhASA aura devanAgarI lipi ke sAtha-sAtha urdU bhASA aura usakI lipi kA pracAra bhI karane lgegaa| iMdaura kA prastAva isa bhAvI nIti kI prastAvanA thI / usa prAntIya sarakAra kA kahanA hai ki jaba taka hindI aura urdU milakara eka bhASA kA rUpa dhAraNa nahIM kara letI taba taka prAnta kI bhASA-sambandhI samasyA hala nahIM ho sakatI / kadAcit 'na nau mana tela hogA na rAdhA nAcegI' / vAstava meM jisa dina 'kAmana laiMgvez2a' vAlI nIti prAraMbha huI thI, usI dina isakA pUrNa zakti se virodha honA cAhie thA / kintu hindI kI patra-patrikAoM kA dRSTikoNa sArvabhauma tathA akhilabhAratavarSIya rahatA hai, ataH hindiyoM ke nityaprati ke jIvana se sambandha rakhanevAlI vyAvahArika samasyAoM para vicAra karane meM unheM saMkucita prAntIya dRSTikoNa kI gaMdha Ane lagatI hai| jo ho, isa upekSAvRtti kA phala yaha huA hai ki Aja hamAre baccoM kI zikSA kA mAdhyama na hindI hai, na urdU aura na a~garez2I / tInoM meM se eka bhI bhASA ve acchI taraha nahIM sIkha pAte / eka taraha se hamArI vartamAna saMskRti sambandhI avasthA kA yaha saccA prativimba hai / bhAratIya sAhitya pariSad kA vardhA meM honA hI isa bAta kA dyotaka hai ki yaha saMsthA kAMgresa mahAsabhA kI dezasambandhI sAdhAraNa nIti kA sAhityika aMga hai / ataH isake niyamoM meM 'isa pariSad kA sArA kAma hindI yAne hindustAnI meM hogA' kA rahanA grAzcaryajanaka nahIM hai / isa niyama ke anusAra to hindI sAhitya sammelana kA nAma bhI 'hindI yAnI hindustAnI sAhitya-sammelana' ho sakatA hai / aisI avasthA meM 'hindI-urdU yAnI hindustAnI aikeDemI', 'hindI yAnI hindustAnI sAhitya pariSad', 'hindustAnI yAnI hindI sAhitya sammelana' aura 'kAmana laiMgveja' kI nIti, ye cAroM milakara eka eka gyAraha kI kahAvata caritArtha kara sakate haiN| bhArata kI jAtIya bhUmiyoM meM kevala hindI pradeza hI sAhityika hindI ko naSTa karane ke udyoga hindustAnI aikeDemI kI sthApanA prAntIya sarakAra ne hindustAnI bhASA gar3hane ke uddeza se nahIM kI thii| yaha bAta isa saMsthA ke niyamoM tathA zrAja taka ke prakAzita granthoM ko dekhane se siddha ho sakatI hai| kintu durbhAgya se isa saMsthA ke nAma tathA kucha pramukha saMcAlakoM ke vyaktigata vicAroM ke kAraNa yaha roga isa saMsthA ke pIche laga gayA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 315 1 www.umaragyanbhandar.com
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 sarasvatI | bhAga 38 hai / kintu prAcIna prabhAva abhI thor3A-bahuta cala rahe haiM / hindI - janatA ne hindI ke urdU-rUpa ko sAhitya ke kSetra meM usa samaya bhI grahaNa nahIM kiyA jaba isa pradeza meM urdU ke pIche tatkAlIna rAjya kA saMrakSaNa thA / zrava parivartita rAjanaitika paristhiti meM aisA ho sakanA aura bhI adhika saMbhava hai / se kAMgresa athavA sarakAra ke kSaNika rAjanaitika dRSTikoNoM prabhAvita na hokara hindiyoM ko cAhie ki savA sau varSa ke satata udyoga se susaMskRta apanI bhASA-zailI ko nAza se bacAyeM / hA~, yadi hindI bhASI nIce likhe pariNAma ko sAhityika kSetra meM bhI svIkRta karane ko taiyAra hoM to dUsarI bAta hai / vaha pariNAma hogA -- hindI, yAnI rASTrabhASA, yAnI kAmana laiMgvez2a, yAnI hindustAno, yAnI udU / geya kI ra lekhaka, zrIyuta dinakara aisA bhUmi bhAga hai jahA~ dvibhASA samasyA utpanna ho gaI hai / vAstava meM Upara ke samasta dolana hindI-urdU kI samasyA ko sulajhAne ke sthAna para use adhika jaTila nAte jA rahe haiM / bhAratavarSa ke anya prAntoM ke nivAsiyoM ke samAna hI hindiyoM kI bhASA, lipi tathA sAhitya kA kAva sadA se bhAratIyatA kI ora thA, hai aura rahanA caahie| mug2ala sAmrAjya ke antima dinoM meM tatkAlIna 'paristhitiyoM ke kAraNa darabArI kArabAra tathA sAhitya kI bhASA fArasI ke sthAna para hindavI ho gaI / isa hindavI bhASA kA rUpa videzI fArasI arabI AdarzoM se ota-prota honA svAbhAvika thA / aisI avasthA meM isakA bhinna urdU nAma ho gayA / rAjanaitika paristhiti ke parivartana ke sAthasAtha urdU ke isa kRtrima mahattva meM bhI parivartana ho gayA gAyaka, gAna, geya se Age, maiM geyasvana kA zrotA mana ! sunanA zravaNa cAhate aba taka bheda hRdaya jo jAna cukA hai, buddhi khojatI unheM jinheM jIvana nija ko kara dAna cukA hai| kho jAne ko prANa vikala haiN| car3ha una pada-padmoM ke Upara-dUra jinheM bAhu- pAza vizvAsa hRdaya kA mAna cukA hai| joha rahe unakA patha haga jinako pahacAna gayA hai cintana, gAyaka, gAna, geya se Age, maiM geya svana kA zrotA mana ! uchala uchala baha rahA agama kI prakRti kauna ? kauna hai darpaNa ? gAyaka, gAna, geya se Age maiM geya svana kA zrotA mana ! cAha yahI chU lUM svapnoM kInagna - kAnti bar3hakara nija kara se, icchA hai AvaraNa trasta ho 1 ra abhaya ina prANoM kA jala, janma-maraNa kI yugala ghATiyA~ roka rahIM jisakA patha niSphala, maiM jala-nAda zravaNa kara cupa hU~, soca rahA yaha khar3A pulina para-" hai kucha artha, lakSya isa rava kA ? yA kula-kula kala-kala dhvani kevala ?" gire dUra antaHzruti para pahu~ca geya-geya-saMgama para sun madhura vaha rAga nirAmaya phUTa rahA jo satya, sanAtana kavirmanISI ke stara stara se / * dRzya, adRzya kauna sat inameM ? maiM yA prANa-pravAha ciraMtana ? gIta banI jinakI jhA~kI aba haga meM una svapnoM kA aMjana | gAyaka, gAna, geya se Age maiM geya svana kA zrotA mana ! gAyaka, gAna, geya se Age maiM geya svana kA zrotA mana ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat jalakara cIkha uThA vaha kavi thA, sAdhaka jo nIrava tapane meM / gAye gIta khola mu~ha kyA vaha jo kho rahA svayaM sapane meM ? supamAyeM jA khela rahI haiM jala-thala meM, giri-gagana-pavana meM, nayana mUMda antarmukha- jIvana khoja rahA unako apane meM / antara-bAhara eka chavi dekhI, www.umaragyanbhandar.com
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ phrAMsa kA dehAtI jIvana lekhaka, zrIyuta DAkTara ravipratApasiMha zrIne CITA POST "phrAMsa kA grAma-jIvana sarala, subodha aura santopapUrNa hai / pharAsIsI kisAnoM meM padArtha ke aNuoM jaisA saMgaThana hai / phrAMsa kI zakti usake kisAnoM kI zakti hai|" -profesara elabarTa AinsTIna nAmaNDI prAnta meM grAma kA eka dRzya / / na dinoM jaba sabhI dezoM se 'grAmoM kI dhuntaa| vaha to saMsAra aura usake maujUdA jJAna se aAja aora calo' kI AvAz2a pA rahI hI lAbha uThAne kI dhuna rakhatA hai| vaha yuddha ko rASTrIya hai, usa samaya hameM yaha bhI dekhanA jIvana kA eka Avazyaka aMga mAnatA hai| usake najadIka hai ki yorapa ke rASTroM ne apanI vinA yuddha ke duniyA kI hastI hI nhiiN| vaha 'vasudhaiva . grAma-samasyA kisa taraha sulajhAI kuTumbakam' kA hAmI nahIM hai / vaha to apane rASTra ke lie hai| yorapa meM aAja bolazevir3ama, jInA aura usI ke lie maranA cAhatA hai| bhaviSya ke presiz2ma, enArAkar3ama aura hiTalaraima aAdi 'imoM' kA viSaya meM phrAMsa kA mata hai--jo abhI taka huaA hai, vahI bAz2Ara garama hai; kintu phrAMsa meM---usake grAmoM meM kevala Age bhI hogaa| isa mata kA popaka phrAMsa kA pratyeka 'phrAMsijma' kI hI AvAz2a ga~ja rahI hai| yadi hama kaheM nivAsI hai| ki Aja phrAMsa isa azAnti ke yuga meM dUsare yorapIya pharAsIsI akkhar3a hote haiN| ve apane siddhAntoM ke rASTroM se zAntatara hai to zAyada atyukti na hogii| yahI lie bar3e-se-bar3A tyAga karane ke lie hamezA tatpara kAraNa hai ki phrAMsa kA dehAtI jIvana farAsIsI hitoM rahate haiN| unameM koI siddhAntavAditA nahIM hai| jo kucha aura usake guNoM kA pratIka hai| bhI ve kahate haiM vahI karate bhI haiN| ve karNa-madhura siddhAntoM _ phrAMsa ke grAmINa jIvana kI aora iMgliza prajA aura U~ce-U~ce vicAroM ke 'hiz2a mArTa sa vAyasa' nahIM khinnatA se dekhatI hai| usakA mata hai ki phrAMsa kA jIvana hote| samaya ke sAtha hI phrAMsa ke jIvana meM bhI parivartana laghutA se Avatita hai| usameM sabhI jagaha saMkucita hue; kintu una parivartanoM ne farAsIsiyoM ko unnati kI vAtAvaraNa kA AbhAsa milatA hai| isI lie a~garez2a ora hI agrasara kiyA hai| phrAMsa ke zaharoM aura dehAtoM phrAMsa ko 'yorapa kA jApAna' kahate haiN| phrAMsa ke itihAsa meM adhika antara nhiiN| antara agara hai to kevala sajAvaTa, ke ujjvala pRSThoM ne yorapa ko avazya hI vaha sthAna de aizo-izarata aura bAharI tar3aka-bhar3aka meM hai: kinnu sAmAjika diyA hai jisake bala para Aja vaha kucha darje taka 'itarA' niyama aura rAjanaitika siddhAnta eka se hI haiN| zaharoM meM sakatA hai| dehAtoM kI pratidhvani sunAI par3atI hai| pratyeka zaharAtI zahara yaha bAta avazya hai ki phrAMsa bhaviSya kI ulajhana meM meM rahate hue bhI apane ko dehAtiyoM se alaga nahIM par3A rahakara be-sira-paira ke sapane dekhane kA prAdI nahIM hai| smjhtaa| usakI manovRtti pU~jIpati nahIM hotI, vaha vaha dazana aura philAsaphI ke pIche apanA sira nahIM apane ko maz2adUra zreNI kA hI samajhatA hai / yahI kAraNa 317 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 28 'grAmoM kI ora calo' kI AvAz2a uThAI gaI hai, tabhI se vahA~ ke rAjanItijJoM kA dhyAna apanI isa g2alatI kI ora gayA hai| para phrAMsa ne usa "praudyogika krAnti" ke samaya apane kisAnoM kI rakSA kI aura vaha Age bhI karane kA prastuta hai / phrAMsa ne acchI taraha se mahasUsa kara liyA hai ki usake kisAnoM kI zakti hI usakI zakti hai| isalie usane apane kisAnoM ke hitoM kI rakSA ke sabhI upAya hU~Dha nikAle haiN| yahI sababa hai ki phrAMsa ke dehAtI jIvana kA apanA mahattva hai| phrAMsa ke kisAna zaktizAlI aura maMyamI haiN| unhoMne ImAnadArI aura mehanata se apane khetoM para kAma kiyA hai aura apane rASTrIya qhaz2Ane ko sone-cAMdI se bhara diyA hai| khaz2AnA hI kyoM, phAMsa kI senA bhI----umake kisAna hI haiM / phrAMsa kA pratyeka kisAnacAhe vaha zahara kA ho yA dehAta kA-apane ko apanI gaSTrIya sarakAra kA hara vakta kA sipAhI samajhatA hai| vaha usake lie hamezA bar3e se bar3A tyAga karane ke lie taiyAra rahatA hai| vaha phaujI zikSA svayaM hI letA hai aura apane ko apanI dinacaryA meM sipAhI mAnakara hI kAma karatA hai / apane lie khuda hI rASTrIya sipAhI kI vadI banavAtA hai aura utsavoM ke avasara para garva ke sAtha use pahanakara * phreMca' kahalAne meM zAna va ijata samajhatA hai / isa taraha pratyeka dehAtI phrAMsa kA rASTrIya sipAhI hai| usake baccoM meM kutte sirpha vinoda ke lie nahIM pAle jaane| meM bhI yahI manovRtti jAgrata holI jAtI hai| unameM zurU se unase gAr3I khIMcane kA bhI kAma liyA jAtA hai| hI phrAMsijma' kA bIja boyA jAtA hai. jo yauvanAvasthA hai ki vahA~ ke amIroM garIboM meM eka sAmaJjasya kA mAna taka zuddha rASTrIyatA kA rUpa dhAraNa kara letA hai| sthApita hai| yorapa ke anya rASTroM meM yaha mAna nahIM hai| phrAMsa kA kisAna saMsAra ke jhagar3oM aura unake 18vIM zatAbdI ke pahale iMglaiMDa aura skATalaiMDa samAcAroM se dUra rahanA pasanda karatA hai| yaha prAsTreliyA, meM kRSakoM kI saMkhyA bahuta bar3I thI; kintu 19vIM zatAbdI rUsa, bhArata, amarIkA, aphrIkA Adi dezoM kI halacaloM meM jo 'zraudyogika krAnti' huI usameM vahA~ ke kRpakoM ne kI aora se udAsIna rahatA hai| yaha bAta avazya hai ki kAfI bar3I tAdAda meM khetI choDakara kala kArakhAnoM aura vaha phrAMma ke pratyeka hisse kI pUrI jAnakArI rakhatA hai| miloM meM jAnA pasanda kiyaa| kArakhAnoM aura miloM meM phrAMsa meM honevAlI pratyeka ghaTanA kI aora vaha pUrA dhyAna unheM acchI majadUrI milatI thI aura kisI taraha kI diye rahatA hai| parAsIsI kisAna apane rASTra ke lie z2immedArI bhI na thii| isI lAlaca meM Akara kisAnoM ne atyanta utsuka aura anya rASTroM kI aora burI taraha khetI-bArI kA bahiSkAra kiyaa| grAja usI kA yaha udAsIna rahatA hai| usakI yaha udAsInatA banAvaTI natIjA hai ki iMglaiMDa tathA skATalaiMDa apane nijI kharca nahIM, barana svAbhAvika hai| vaha kheta jotane ke lie purAne bhara kA bhI anAja nahIM utpanna kara pAte aura isI lie unheM haloM se hI kAma letA hai. eMjinavAle TrekTara vaha kAma meM anya dezoM kI upaja para nirbhara rahanA par3atA hai| jaba se nahIM laataa| vaha yaha acchI taraha samajhatA hai ki 'mazInoM .. pramA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] phrAMsa kA dehAtI jIvana 319 aura kaloM' ne yorapa ke kaI dezoM kI zAnti ko praudyogika bAz2AroM ke hAtha giravI rakha diyA hai| vaha mazInoM ko kRSi aura majadUroM kA jAnI duzmana samajhatA hai| isI lie vaha hamezA inake upayoga se dUra rahatA hai| vaha apanI prAcInatA banAye rakhane meM hI apanA gaurava samajhatA hai / vaha dina bhara kar3I mehanata karane para bhI nahIM ghabarAtA, vaha to z2indagI bhara mehanata hI karanA cAhatA hai| usakA kAma kabhI pUrA nahIM hotA, kAma meM juTe rahane meM hI vaha apanA parama sukha mAnatA hai| dina bhara kI kar3I mehanata use z2arA bhI vicalita nahIM kara paatii| vaha mehanata ke khilApha zikAyata nahIM krtaa| usakA manoraMjana usakA apanA choTA-sA saMsAra (kuTumba) hai| apane baccoM, apane pazuoM aura apane darakhtoM kI sevA hI usakA manoraMjana hai| sinemA, nAca aura sakasa meM use kAI AkaSaNa nhiiN| vaha pumnaka yA samAcArapatra par3hakara jJAna vRddhi karane kA DhakosalA bhI nahIM karatA / vaha apane bagIce meM jAkara apane phala ke darakhtoM aura una darakhtoM para cahakanevAlI cir3iyoM se apane manAra jana kA sAmAna ikaThA kara letA hai| zAma ko ghara aAne para apanI strI aura nanheM nanheM baccoM meM hila-milakara baha dina kI kar3I mehanata aura mausama ke kaSTa ko bhUla jAtA hai| apane choTe-se ghara meM vaha sArI duniyA basA letA hai| isalie, use bAharI duniyA aura usake jhagar3oM [phrAMsIsI kisAnoM kA saMgIta-vinoda / ] kI ora dhyAna dene yA una para bahasa karane kI phumata phrAMsa apanI navayuvatiyoM kI phikra bhArata ke samAna nahIM rhtii| hI karane lagA hai| prArambha se hI unameM Izvara-bhakti ke pharAsIsI kisAna 'santati-nigraha' ke niyamoM para calanA bIja boye jAte haiN| ve dharmabhIru, sarala, sundara tathA nahIM caahtaa| vaha svabhAva se saMyamI hotA hai| to bhI karttavyaparAyaNa mAtAya hotI haiM / 'kumArI' banakara samAja ausatana 4 se 6 santAna paidA karanA acchA samajhatA aura yuvakoM ke sammukha thirakane kA lobha unheM nahIM rhtaa| hai| hara eka kisAna apanI z2arUratoM kA qhayAla rakhatA hai| ve saphala lekhaka yA saphala vakIla hone kI apekSA saphala usakI santAne haTTI-kaTTI aura tandurusta hotI haiN| unake gRhiNI honA pasanda karatI haiN| ve puruSa ko bAharI saMsAra lAlana-pAlana ke lie pratyeka pharAsIsI mAtA bahuta kA rAjA banAkara rakhanA cAhatI hai aura svayaM bhItarI sataka rahatI hai| vaha khuda unakI dekha-rekha karatI aura saMsAra kI raanii| unakA jIvanoddeza bhAratIya mAtRtva ke unake sAtha apanI z2arUrateM bar3hAtI va ghaTAtI hai / zizu- uddeza se bahuta kucha milatA-julatA hotA hai| pAlana kA vaha mAtRtva kA puNya kartavya samajhatI hai| pratyeka lar3akI ko prArambhika zikSA yA to gA~va ke a~garez2a mAtAoM kI taraha vaha nAz2a-navaroM kI jindagI basara skUla meM dI jAtI hai yA skUla ke abhAva meM ghara meM hI nahIM krtii| vaha 'kumArI' rahane kI apekSA 'mAtA' maataa-dvaaraa| zikSA meM akSara-jJAna se lekara ghara kI sabhI kahalAnA adhika pasanda karatI hai| bAtoM kA jJAna karAyA jAtA hai| lar3akiyA~ kAlejoM meM kama Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 pharAsIsI navayuvatiyoM kI isa manovRtti ko maMkacita tathA asabhya kahakara usakI ha~sI ur3AnA amerikana mahilAyoM aura Az2Ada sinemA nartakiyoM kA hI kAma hai| iMgliza striyA~ bhI jo aAja apanI amerikana bahanoM ke pada-cihnoM para cala rahI hai, phrAMsa ke viruddha apanA mata z2Ahira karatI haiM, unheM jAhila aura dakiyAnUsa kahatI haiN| lekina vAstava meM pharAsIsI striyA~ apanA sAmAjika mAna bar3hAye hue haiN| ve yuvaka-samAja ke Upara ma~DarAnevAlI titaliyA~ nahIM bananA caahtiiN| dUsarI zikAyata unake khilApha yaha hai ki va atithi sammAna nahIM karatI aura puruSoM se dUra dUra rahatI haiM / yaha saca hai ki ve puruSa para ekadama vizvAsa nahIM krtii| phrAMsa ke viSaya meM svAmakara trayoM ke sambandha meM videziyoM kI jo rAya hai vaha pe rasa ko degvana hue hai| perisa vAstava meM krAMsa ke antaraMga me vilakula bhinna hai| perima kA jIvana aAja bhI kar3e me kar3e zabdoM meM dhikkAga jA sakatA hai| parantu perisa aura bAkI phrAMsa meM z2amInazrAmamAna kA phala hai| phrAMsa perisa se nahIM jAnA jA sakatA / phrAMma ko samajhane ke lie phrAMsa ke dehAtI jApana kA anubhava karane kI z2arUrata hai| phrAMsa kA dehAtI jIvana bar3A hI zAna aura sarala hai / yahAM taka ki eka parivAra, dUsare parivAra ke mAtha kama hilatA-milatA hai| pratyeka apane hI rAga meM masta hai| zizu apanI mAtA kI bA~hoM meN|| tyohArI aura rAjanaitika jalamo ke samaya mAga phrasa jAnI haiN| 15-16 varSa kI avasthA meM unakA vivAha kara phrAMsamaya hI dIkhatA hai| isa samaya loga madirApAna diyA jAtA hai| vivAha karate samaya mAtA pitA nathA karane meM nahIM hickte| zagava vahA~ bahuta bar3e parimAga vara kanyA sabhI milakara nizcaya karate haiM / vivAha ke samaya meM banatI hai, lekina pI bahuta kama jAtI hai| zarAba unake mAre dikhAU khaca TAla diye jAte haiN| vivAha ke pazcAta jIvana kI aAvazyakatA nahIM. varana utmayA kI eka khAma aksara pati-patnI apanA maMsAra alaga bamA lete haiM yA cIz2a hai| zarAba kI jagaha meM tambAka kA prayoga bahata hotA kuTumba ke mAtha hI rahakara jIvikopArjana karate haiN| unakA hai| para striyA~ tambAka pInA bhI burA samajhatI hai| bacce vaivAhika jIvana bar3A hI sAdA aura mubara hotA hai / parivAra aMgara khUba khAte haiM / phala aura mevoM kA pracAra glava hai| ke mitra bahuta thor3e rahate haiN| kevala manvandhI hI parivAra ke bacce skUla se pAne ke bAda zAma ko apanI mAtA bhItara praveza kara sakate hai / pratyeka paisevAlA yA aizvaryavAna yA pitA ke sAmane kAranelI yA resIna kI kavitA pava una taka pahu~ca nahIM pAtA / lakiyoM nathA navayuvatiyoM ke mana meM kahate haiM / zAma ke vakta hara eka ghara meM vanoM kA yAcaraNa tathA rahana mana para kar3I nigAha rakabI jAnI cahakanA, ghara ke kampAuMDa meM kuttoM kA bhIkanA aura rozana hai| ve bhar3akana duniyA aura usake pralobhanoM meM dara dAnoM meM me halakI aura dhImI zanAkA bAdara chiTakanA kI jAtI hai| dehAtI jIvana kA eka pramukha caha hai| zAma ke hI samaya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] phrAMsa kA dehAtI jIvana 321 Hansrcesareangsters, 'mamI' apane baccoM kA pATha yAda karAtI aura unakA pitA unheM aMgara ke gucche inAma ke bataura detA hai / bacce bar3e naTakhaTI aura zarIra hote haiN| farAmIsI skUloM meM phreMca, thor3A sA gaNita aura inihAma hI bahuta z2arUrI viSaya samajhe jAte haiN| prArambhika zAlAyoM meM inhIM bAtoM para vizeSa dhyAna diyA jAtA hai / vahA~ kI zikSA vekAra nahIM jaatii| kAleja kI zikSA bhI jIvana kI aAvazyakatA ke anusAra hI dI jAtI hai| bekArI kA savAla vahA~ itanA z2abardasta nahIM, jitanA ki anya yApIya rASTroM meM hai| kAleja aura yUnivarsiTI kI zikSA vahA~ vahRta kama dI jAtI hai| yaha zikSA kevala zaharoM meM hI adhika pracalita hai| grosata gRhastha to apane baccoM kA kAleja bhejatA hI nhiiN| lar3akiyA~ bahuta kama aisI hai jI kAleja naka phuNce| prArambhika zikSA samApta hota hI va gRhayA ke kAmoM meM jAna dI jAtI hai / navayuvatiyoM aura lar3akiyoM ke sAmane 'jona grApha pAka kA aAdaza madeva upasthita rahatA hai| bacapana meM hI una aAka kA jIvana carita manvAgra karA diyA jAtA hai aba kenyAbAga meM grAkakA bhI eka javasta tyohAra hai. jisa dina pratyeka fAsInI yuvatI pArka kI panimA ke sama kA bar3A hokara palanA karatA hai ki vaha pArka kI taraha---- yA dhamara yAne para bane pyAre deza ke lie bar3e se bar3A tyAga karane ke lie madeva tayAra rhegii| yaha pratijJA pratyeka fasamImA yuvatI meM Tama yAtmavala kA saMcAra karatI hai| grAmINa vRddhA camcA calAtI hai aura gAtI hai|| jisake lie aneka gaTa lAlAyita rahate haiN| grAja kaI kA musAphira hai| jIvana me use anugaga hai: nirAzA nhiiN| mau vAna phasa jAna ko yAdagAra meM prativarSa apanI duniyA ke sAmane vaha 'kaSTa bhogI' kahalAnA pasanda karatA pratyeka yuvatI se vaha pratimA karavAtA hai jisake lie jona hai| yaha svabhAva se alhar3a aura masta hotA hai / mamakharApana ne apanA utsaga kiyA thaa| pagamIsI rASTra kI apanI virAmana hai| phrAMsa kA yuvaka-samAja vyAvahArika aura kArya kuzala krama anya dezoM ke lie phaizana taiyAra karatA hai| hotA hai| saddhAntika vAnoM para vaha ImAna nahIM lAtA / vaha phagAmI striyA~ svabhAva meM hI safAI-pasanda hotI haiM / ve saba kula, mAmane devanA aura use vahIM karanA cAhatA hai| itanI saphAI se rahatI hai ki unakI bahana sahana eka phaizana jo kucha baha karatA. vahI karanA bhI hai| 'bhAgama-kumI kI paidA kara detI hai| unakI saphAI aura rahane kA tarIkA rAjanIna mahakAnA dara naa| vaha tar3aka-bhar3aka se vicitra hotA hai| yahI kAraNa hai ki ve phaizana ko roz2a hI rahanA bhI pasanda nahIM karanA / mAtvikatA usake jIvana kA janma detI haiN| unakA zarIra suDaula hotA hai aura mehanata katva hai| madAnI rozAka aura sipAhiyAnA dRda zamImiyoM unheM aura bhI nivAra denI hai / gasIsI strI se kahIM adhika kI panI vizestA hai| vaha bhAvanA kama, lakina karatA sundara nAva. skATalara aura amarIkAzrI triyAM hotI haiN| bahuta hai| najAkata se bahuta dUra rahatA hai| vaha kama mAga kinnu va muDaula nahIM hotA aura unake rahane kA tarIkA bhI inge . S Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 sarasvatI [ bhAga 38 pharAsIsI svabhAva se miSTabhASI aura sarala hote haiN| koI bhI lekcarara apane lekcara-dvArA unheM bhaDakA sakatA hai| netA-pUjA ke ve bar3e bhakta hote haiN| mahApuruSoM ke jIvana-caritoM dvArA ve bar3e jaldI dravIbhata ho jAte haiM / unameM vahI netA saphala ho pAtA hai jo svayaM apane vicAroM aura siddhAntoM kA pratIka ho / abhI hAla meM rUsa ke kamyUnisToM ne phrAMsa meM praveza kara pharAsIsI kisAnoM aura maz2adUroM ke bIca uthala-puthala macA dI thI; kintu vahA~ kI sarakAra ne una kamyUnisToM ko nikAla bAhara kiyA aura kisAnoM kI paristhitiyoM para dhyAna dekara unheM ThIka kara diyaa| aba dha re-dhIre pharAsIsiyoM meM bhI asantoSa ke lakSaNa dIkha rahe haiN| unake netAoM meM kucha avizvAsapAtra nikale, jinhoMne rASTrIya paise ko nijI kAma meM kharca kiyA aura bAda meM nezanala TribyUnala dvArA daNDita kiye gye| yahI kAraNa hai ki maz2adUravarga rAjanaitika netAoM lakar3I ke jUte banAnevAlA eka vyavasAyI jisakA roz2agAra kabhI dhImA nahIM pdd'taa| aisA zAnadAra nahIM hotaa| hA~, phrAMsa kI zahAtI striyA~ kahIM adhika banAva cunAva meM rahatI haiN| perisa meM to zRMgAra ko bhI mAta mila jAtI hai| vahA~ kA jIvana bar3A hI kRtrima hA gayA hai / itra-phulela kI tarafa unakA AkarSaNa bar3hAcar3hA hai| pharAsIsI puruSa striyoM kI apekSA pozAka kI dRSTi se beparavAha hote haiM / ve z2yAdA saphAI kI cintA nahIM krte| zaharAtI puruSa dehAtiyoM se caitanya aura caJcala hote haiM / hA~, sAikiloM ke bar3e zaukIna hote haiN| sAikila yA moTara-sAikila ke lie ve koI bhI cIz2a giravI rakhanA pasanda kreNge| aisA kahA jAtA hai ki phrAMsa kI AbAdI ko dekhate hue jitanI sAikileM aura mA Tara-sAikila phrAMsa meM haiM, utanI duniyA ke aura kisI deza meM nahIM mila sktii| [saptAha kA kAma samApta karane ke bAda isa yuvatI ne ravivAra ko apanI aAkarSaka pozAka dhAraNa kI hai|
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 4] jhAMsa kA dehAtI jIvana kA duzmana ho gayA hai| vaha sabhI ko burI aura hikArata mainejara ko skhuza kara leN| mastI kA isase jabardasta kI dRSTi se dekhatA hai| unameM yaha bhAva bharane kA zreya udAharaNa duniyA ke kisI kone meM nahIM miltaa| phrAMsa bahuta aMzoM meM kamyUnisTa-vicAroM ko hai| ina vicAroM ke ke samAcAra-patra maz2Aka se bhare rahate haiM / pharAsIsI azlIla unmUlana meM phrAMsa kI rASTrIya sarakAra kAfI zakti kharca se azlIla bAta ko aise DhaGga se kahate haiM ki sunanevAle kara rahI hai: phrAMsa ke Upara bhI 'azAnti kA qhatarA' ko z2arA.bhI maddA nahIM mAlUma detaa|| ma~DarA rahA hai / bhaviSya hI jAne Age kyA hogA! . pharAsIsI phuTabaoNla bahuta pasanda karate haiM / phuTabAla ke farAsIsI bar3e z2indA dila hote haiN| maz2Ana unake alAvA ve bAula nAma kA eka khela khelate haiM / yaha khela vyaktitva kA aAvazyakIya bhAga hai| hAjirajabAbI, doatheM dehAtoM meM bahuta pracalita hai| phrAMsa meM logoM kA jhukAva zabda aura kahAvateM ve bahuta pasanda karate haiM / zabdoM kI gAyana aura vAdya kI ora bahuta hai| yahI kAraNa hai ki custI aura kahAvatoM kI bharamAra unakA jAtIya guNa hai| phrAMsa aAja lalita-kalA kA kendra banA huA hai| pratyeka masakharApana to unheM itanA bhalA mAlama hotA hai ki acche pharAsIsI citrakArI aura gAyana kI ora svabhAvataH aAkarSita maz2Aka ke lie mayakhAne kA naukara Apako eka glAsa hotA hai| zarAba ur3ela degaa| kisI bhI hoTala meM Apa zAmila kara phrAMsa kA dehAtI jIvana aisA ho aAdarza jIvana hai| liye jAyeMge, yadi Apa eka cubhatA maz2Aka karake hoTala ke : he kave ! lekhaka, zrIyuta harazaraNa zarmA 'zivi' kalA kA citraNa kiyA thA hRdaya-rasa nija lekhanI se, he kave ! tumane prthm| DhAla kara dAnI bane, bhAvanA le bhakta kI, vizva ko saMdeza dekara tuma kave ! jJAnI bne| mAnasa racA tumane mahima / / cala rahe ho dhvAnta-jaga meM eka nava Aloka lekr| bhAratI kA jApakara tuma sarasa au' cetana bne| satya, sundara aura ziva ke rAjate ho oka banakara // prema ke unmAda meM tuma sajala-kavi-locana bne| loka-sevA-bhAva meM, virahiNI kI hUka meM tuma oja ke avatAra ho| tuma kUka koyala se uThe, kalA kI abhivyaMjanA meM, kalpanA sukumAra ho| karuNa-rasa barasA dharA para rasoM kI anubhUti meM tuma hue Atmavibhora ho| garaja jaba dhana se utthe| kAvya kI ArAdhanA meM, kara rahe tapa ghora ho| suna sake ho pIra ura kI cAtakoM kI yAcanA meN| kalita-kavitA-latA para tuma bhAvanA ke phUla ho| gA sake ho gAna maMjula mAtR-bhU-pada-vandanA meM // prema kI mandAkinI ke tuma manorama kUla ho| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAGkI nATaka HIG fin zrI pAtragaNa loTA govinda vallabha panta / 1 - seTha lambodara ke darzana karanA mujhe hagiz2a maMjUra nahIM hai / cilama nArAz2a ho jAya to huA kare, kalabula na risAya / yA pahu~ce [sira hilAkara ] hA~ ! A pahu~ce / [ phAguna jAtA hai| seTa lambodara jala se bharA loTA 2- mAlinI, unakI dharmapatnI 3 - phAguna unakA chokarA naukara [tIsare dRzya meM inake atirikta vaidya jI, jyotiSI jI, liye Ate haiM aura use sirahAne kI ora rakha dete haiM / ] hakIma jI, DAkTara sAhaba aura zrojhA jI / ] lambodara - rAta ko sote vakta eka loTA jala agara sira sthAna - seTha jI ke sone kA kamarA / samaya - eka rAta aura usakI subaha / prathama dRzya mAnU seTha lambodara jI kA zayana kakSa / bIca meM dvAra, donoM ora do pala~ga / rAta dasa baje / unakA naukara phAguna unakI cilama hAtha meM liye phU~ka mAra mArakara sulagA rahA 1 nepathya meM khule paMpa aura seTha jI ke kullA karane kI AvAz2eM / ] phAguna [ cilama meM phU~ka mArakara ] - phU ! phU ! phU ! mere svAmI zrImAn seTha lambodara jI kA yaha bar3A z2abardasta hukma hai ki unake khA-pIkara hAtha dhone ke bAda unako unakA hukkA gur3agur3AtA aura dhuvA~ chor3atA huA mile / phU ! phU ! phU ! jisa dina unheM z2arA bhI rAha dekhanI par3I ki g2arIba phAguna kI binA nyote zAmata grAI / [cilama se dama khIMcakara dhuvA~ bAhara karatA hai / ] hU~U~U~, aba sulaga gayA hai| udhara seTha jI ne bhI acchI taraha chir3aka-khA~sakara jUThe hAtha dho liye haiM / [cilama hukke para rakha detA hai / ] zrImatI mAlinI'devI jI ne mere lie khAnA parosa diyA hogA / va cala denA caahie| dera karane se khAnA ThaMDA aura lAla ho jAya~gI / unakI bala khAI huI bhauMhoM 324 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat gAI hAne rakha diyA jAya to subaha uThakara dizA-maidAna jAne meM subhItA hotA hai / [ khU~TI para se a~gochA nikAlakara hAtha pochatA hai aura kucha vicAra kara eka dIrgha zvAsa chor3atA hai / ] graha ! dasa haz2Ara gyAraha sau ninnAnave rupaye paune solaha zrAne tIna pAI mere bAhara pha~se haiM / maiM, akelI dama, dUkAna meM DaMDI tolU~. yA ina nAdedoM kI baiThaka kI z2aMjIra jhanajhanAU~ ! mere naukara phAguna ko zrImatI jI ke cUlhe cauke se hI fursata nahIM [koTa kI jeba meM hAtha DAlatA hai, para jeba phaTI hone ke sababa hAtha bAhara nikala tA hai / ] phUTI aura phaTI taqadIra ! [ mAthe para hAtha mAratA hai / merI strI mAlinI bhI ise sInA nahIM cAhatI / [koTa kholakara khU~TI para TA~ga detA hai / ] kambaqhta udhAra ke khAnevAle ! [kruddha hokara ghU~sA tAnatA hai / ] aba merI dUkAna kA rAstA hI bhulAye baiThe haiM / [ hathelI meM ghU~sA mArakara ] nAliza kara dU~gA jI nAliza ! [bistara kI ora bar3hakara lihAfa khIMcatA hai, acAnaka sira para hAtha rakhakara mAlUma karatA hai ki abhI TopI nahIM utArI hai / usI samaya usakI dRSTi usa jala ke bhare loTe para jAtI hai| sira se TopI utArakara usase loTA Dha~ka detA hai| leTakara lihAfa pror3ha letA hai aura hukkne kI nalI hAtha meM lekara gur3agur3AnA Arambha karatA hai / ] www.umaragyanbhandar.com
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] khUnI loTA __ - 325 nepathya meM bartana malane kI AvAz2a / seTha jI hukkA mAlinI-na batAvegA? to maiM bhI ghara kA konA-konA. gur3agur3Ate-gur3agur3Ate so jAte haiM / mAlinI kAg2az2a kI eka .... chAna DAlUMgI aura eka-eka bindI miTAkara hI caina pur3iyA lekara AtI hai|] luuNgii| mAlinI-haiM ! inakI gur3agur3I to sila ke patthara kI taraha phAguna-mAra DAlogI- g2arIba ko isa taraha mAra DAlogI ? . cupa ho gaI / zrImAn jI so gaye kyA ? [dhIre se AvAz2a lambodara zora munakara jAga par3atA hai aura uTha kara / dekara] are zro phAguna ! jaba tU yahA~ aAve taba eka mAlinI ko phaTakAratA hai / phAguna khisaka jAtA hai|] loTe meM jala bharake laanaa| [pur3iyA bhUmi para rakhakara lambodara-arI ! bAraha baja cuke haiM ! tujhe kucha hoza vahIM baiTha jAtI hai / ] hA bhagavAn ! hAtha pIle na hote bhI hai ? sArI duniyA so gaI, para terI kar3hAI abhI na sahI, kisI a~gulI meM bhI to sone kA eka challA taka nahIM utarI hai| tujhe sokara nAka bajAne ke lie nahIM hai / maiM isI icchA ko lekara bUr3hI ho jAU~gI, sArA dina par3A huA hai, para mujha kambaqhta ko to subaha para inheM kyA ? inakA china jAyagA, chIja jAyagA, pA~ca baje dUkAna kholanI hai| para becArI mAlinIdevI ko kAnI kaur3I bhI na milegii| mAlinI-to ehasAna kisa para hai? binA soce-samajhe [dhotI se hAtha poMchate hue phAguna AtA hai / ] yoM hI phana phailA dete ho| tumhArI hI dUkAna meM phAguna-aura yaha g2arIba phAguna bhI sadA apanI tanakhvAha 'satiyA' aura 'zrIgaNezAya namaH' likhane ke lie yaha ke lie tarasatA hI raha jaaygaa| [pur3iyA hAtha meM lekara] gerU kUTa-chAnakara aba bhigAne mAlinI---kyoM phAguna ! tujhe yAda hai, terI kitane mahIne DAla raha __kI tanakhvAha hamAre sira car3hI hai ? lambodara [zIghra narama par3akara]-acchA , yaha bAta hai ! to.. phAguna-~jo sarakAra : tumhAre bhulAye se kabhI bhUla. nahIM karo, tumhArA jo jI cAhe vahI kro| sakatA / phAguna bhI aba bahuta dina se zahara meM rahane mAlinI [muha banAkara kruddha ho jAtI hai] - jo jI cAhe . ke sababa hada se jyAdA hoziyAra ho calA hai| use vahI karo ! hU~, z2arA bhI to samajha nahIM hai| paMpa ke nIce ghar3A bharate aura bijalI kI rozanI meM lambodara [premapUrvaka]--to nArAz2a kyoM ho gaI ? [mAlinI batana malate barasoM bIta gaye haiN| kA hAtha pakar3anA cAhatA hai|] mAlinI--para tU to kahatA thA mujhe ginatI hI nahIM mAlinI hAtha chur3Akara]-rahane do apanI caturAI / maiM grAtI hai| nahIM boltii| [maha phirA letI hai|] kucha bhI to "phAguna--ginatI nahIM AtI hai to kyA yoM hI bAz2Ara se Adamiyata nahIM hai| tumhArA saudA qharIda lAtA huuN| kaho, kyA tumheM kabhI lambodara [usake maha kI ora jAkara]-yoM hI ha~sate-khelate koI pAI kama milii| ......ajI, maiM apanI a~gu- nArAz2a ho jAtI ho / bhalA yaha bhI koI bAta hai ? liyoM para prAsamAna ke tAre bhI gina duuNgaa| tanakhvAha [kucha dera khuzAmada kara use manAtA hai, jaba vaha nahIM yAda karanA kyA bar3I bAta hai ? mAnatI to khuda bhI rUDha jAtA hai|] acchA to ho mAlinI--kisa taraha ? mujhe na batAyegA kyA ? gayA kyA ? [mAlinI maha phere cupa hI rahatI hai / ] phAguna--nahIM sarakAra ! hU~, phira vahI bAta ! svAmI ko apane ghara meM koI mAlinI--are ! maiM DhiDhorA pITane thor3e jA rahI huuN| jagaha hI nahIM ! mAlinI ! tujhe banAne meM brahmA jI ne phAguna -[dhIre se ajI, maiM eka jagaha bindI banA detA mAdhurI itanI adhika nahIM milAI, jitanI z2yAdA huuN| eka mahInA bItA nahIM ki maiM usameM eka mirca / dekha lU~gA, maiM bhI tere gusse ko dekha luuNgaa| bindI aura bar3hA detA huuN| [z2amIna para paira paTakakara lihAfa aor3ha letA hai / hukke mAlinI--vaha jagaha hai kahA~ ? meM se eka-do dama khIMcatA hai| jaba dhuvA~ nahIM AtA phAguna-jagaha ?...hai kahIM, tumase matalaba ? taba nalI dUrakara muMha DhaMka so jAtA hai / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 sarasvatI mAlinI - nArAz2a ho gaye to kyA ? dhamakAyeM kisI aura ko / mAlinI ke gusse ke lie bhI fAyara- eMjina 1 cAhie / [phAgunadvAra meM se ha nikAlakara dhIre-dhIre AtA hai / ] phAguna [lambodara kI ora izArA kara dhIre-dhIre mAlinI se ] jI ! so gaye ? mAlinI - kambakhta bar3A lAparavAha hai ! maiMne tujhase kyA karane ko kahA thA ? phAguna- eka loTe meM pAnImAlinI - to lAyA tU ? - lAyA phAguna- ( lambodara ke rakkhe hue loTe ko dekhakara ]sarakAra ! lAyA / [turanta hI lambodara kI TopI uThA cArapAI ke nIce pheMka jala kA loTA uThAkara mAlinI ko de detA hai / ] mAlinI - jA, eka loTA aura le thA / phAguna -- bhI lo, ThIka aisA hI lo| [ jAtA hai / ] [ mAlinI pur3iyA uThAkara hAtha meM letI hai| phAguna Akara vaisA hI eka dUsarA loTA mAlinI ke sAmane rakhatA hai / mAlinI usameM pur3iyA kA gerU rakha use pahale loTe ke pAnI se bhara detI hai, aura use uThAkara ThIka usI jagaha rakha detI hai, jahA~ lambodara ne apanA loTA rakkhA thA / ] phAguna- acchA sarakAra, aba to koI aura kAma nahIM hai ? mAlinI - Thahara, [dUsare loTe ke zepa jala se apane hAtha dhokara, qhAlI loTA phAguna ko detI hai / ] le, ise jahA~ se lAyA hai vahIM rakha denA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 dvitIya dRzya [ vahI kamarA, dUsarI subaha / ] phAguna [nepathya meM daravAz2e kI saoNkala jhanajhanAkara]-- ajI, sUraja sira para aa gyaa| nIMda na khulegI kyA ? mAlinI [cauMkakara jAgatI hai, A~khe malakara cArapAI para se uThatI hai, saoNkala kholatI hai / phAguna praveza karatA hai / mAlinI bAe~ hAtha se usakA kAna pakar3atI hai aura dAhane hAtha se soye hue lambodara ar dikhAkara tarjanI hoMThoM para rakhakara phAguna se cupa rahane ko kahatI hai / ] cupa ! phAguna [mu~ha bigAr3akara donoM hAthoM se diyAsalAI ghisane phAguna- bahuta acchA / [ loTA lekara jAtA hai / ] [ mAlinI daravAjA banda kara sA~kala car3hA detI hai| aura krodha-bharI nigAha se pati kI ora dekhatI hai, phira usa bhAva ko dhIre-dhIre prema meM badala detI hai aura khU~TI para se lambodara kA koTa utAra letI hai / ] mAlinI - kaI bAra inhoMne isa phaTI jeba ko sI dene ke lie kahA thA / zrAja ise isa vakta sI dU~gI to subaha isa jeba meM hAtha DAlate hI seTha jI kA sArA gussA havA ho jAyagA / [suI-tAgA nikAla sInA zurU karatI hai / ] kA izArA karatA hai aura cilama kI ora saGketa karatA hai / ] -- OM ! i mAlinI [dave paira lambodara ke sirahAne jAkara vahA~ se kauzala - pUrvaka diyAsalAI kI DibiyA nikAlakara -- le phAguna ko detI hai / ] [phAguna kA hukkA uThA lenA / donoM kA jAnA / lambodara jI kA svapna dekhate-dekhate lihApha sahita cArapAI para se nIce giranA aura cauMkakara khar3A honA | ] lambodara - are bApa re ! kyA dekhA ? svarga kI pariyoM ne havAI jahAz2a meM sitAroM ke pAsa taka pahu~cAkara mujhe cUsI huI guThalI aura phaTe hue jUte kI taraha pheMka diyA ! yaha to qhaira huI ki jo kucha maiMne dekhA vaha eka svAna thA aura jahA~ maiM girA vaha mere hI kamare kA farza, magara Aja subaha - subaha yaha bohanI acchI nahIM huii| dina bhara ke rAma hI mAlika haiM / he bhagavAn ! rakSA karanA / [ atyanta bhakti bhAva se hAtha jor3atA hai / ] phAguna [hukkA liye Akara samavedanA - pUrvaka ] -kyA huA sarakAra ! lambodara [ bekhaTake ] - huA kyA ? kucha bhI nahIM / abhI sokara uThe haiN| bhara lAyA tambAkU ? rakha de / [ jaldI se lihAfa jhAr3akara cArapAI para rakha detA hai aura baiThakara gur3agur3Ane lagatA hai / ] phAguna- kyoM sarakAra ! rAta khaTamaloM ke Dara se z2amIna hI para soye kyA ? lambodara -- zrare khaTamaloM kA kyA Dara ? lambodara sAkSAt www.umaragyanbhandar.com
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] zera se bhI nahIM ddrte| gur3a r3a, gur3a, r3a, gur3a r3ar3ar3ar3a / [dhuvA~ chor3atA hai / ] - fU ! phAguna -- yaha to savA solaha zrAne saca hai / magara yaha lihAfa z2amIna para kaise kUda gayA ? khUnI loTA lambodara - cupa raha / bahuta bAteM banAyegA to jubAna aura tanakhvAha donoM kATa lI jAya~gI / [nepathya meM mAlinI pukAratI hai - "phAguna ! o phAguna !" ] vaha suna / mAlakina tujhe bulA rahI haiN| jA calA jA / [phAguna jAtA hai|] gur3a ur3a, gur3a ur3a, vAha vA ! vivAha ke pahale kI prIti aura zauca jAne se pahale kA hukkA ye donoM bar3e hI madhura haiM / [ gur3agur3I chor3akara ] aba zauca kA jAnA cAhie / [vistara tyAgakara kAna meM janeU DAlatA hai aura rAta ke rakkhe hue loTe para dRSTi DAkara cauMkatA hai / ] haiM ! TopI kahA~ calI gaI ? kala rAta sote vakta usase loTA Dha~kA thA, mujhe khUba acchI taraha yAda hai / phira kahA~ gaI ? kyA usane para jamA liye 1 [bistara, sirahAne aura kamare meM idhara-udhara khojatA hai, nahIM milatI hai / ] kyA karU~ ? nahIM milatI ! lekina khAte vakta sira naGgA aura jaMgala jAte samaya sira Dha~kA honA cAhie aisA veda meM likhA hai / isa para sadA bApa-dAdoM ne zramala kiyA hai / labhbAdara bhI isakI pU~cha yoM hIM na chor3a degA / [cAra - pAI ke nIce chor3akara aura cAroM konoM meM TopI kI talAza karatA hai / ] he bhagavAn ! zauca kI bhI bar3I sakhta jarUrata mAlUma detI hai / [peTa dabAtA hai / kucha socakara cArapAI ke nIce khojatA hai / ] milI ! milI ! magara ise yahA~ kauna ghasITa le gayA ? [hAtha para r3akara TopI pahanatA hai| loTA uThA, hukke meM se eka dama aura khIMca, paira meM slIpara DAlakara calA jAtA hai / ] [phAguna kA AnA / ] phAguna huna ke ko nalI taka cUsa gaye hoNge| [cilama uThAkara dama khIMcatA hai, dhuvA~ chor3akara ] hai, hai, abhI bahuta kucha hai / [ phira dama khIMcanA cAhatA hai / ] [mAlinI kA AnA / ] mAlinI [phAguna ke sira para dhapa jamAtI hai, jisase usakI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 327 TopI bhUmi para gira par3atI hai / ] - mu~hajhase ! jaba dekho tabhI dhutra ugalatA rahatA hai| maiMne tujhase cAya ke lie dUdha lAne ko kahA thA / phAguna [TopI uThAkara pahanate hue rone ke svara meM ] - to maiMne kaba jAne se inakAra kiyaa| seTha jI kI dhotI aura a~gochA lene AyA thaa| tuma jAnatI hI ho, vaha binA nahAye cAya nahIM pIte / idhara isa bharI cilama ko dekhakara amala jAga uThA / amala meM kaI haz2Ara ghor3oM kI tAkata hai, aisA akhavAravAloM ne chApA hai / mAlinI - Aga lage tere zramala ke sira meM / phAguna -- yaha bhI kyA jhUTha hai, binA Aga ke dhuvA~ kahA~ ? eka dama aura khIMca lene do sarakAra ! kucha kasara raha gaI hai| mAlinI - maiM hargiz2a tujhe aba na pIne dU~gI / [ phAguna ke hAtha se cilama chIna hukke para rakha detI hai / ] dekha, tUne kitanI martabA tambAkU na pIne kI kasameM khAI haiM / phAguna -- ajI sarakAra ! yaha kabhI kA chUTa gayA hotA agara eka peMca na hotA 1 mAlinI - vaha kauna - sA ? phAguna -- yahI ki agara seTha jI ke lie dina meM dasa dafa na bharanA par3atA to / merI cilama ke gurughaNTAla vahI haiM / ve agara kala ko ise chor3a deM to sevaka isI ghar3I se isakI parachAI bhI na lAMghegA / mAlinI - yaha tambAkU kA roga ThIka nahIM jAna par3atA / / makAna kA hara konA isake koyale kUr3e se grAbAda hai / pArasAla merA lihAfa aura isa sAla merI naI sAr3I isI kI badaulata jale / ve isI ko mu~ha lagAye rahane se vakta para bhojana nahIM karate / tU isI kI Toha meM kAma chor3a-chor3akara cala detA hai / maiM apane ghara se isakI jar3a khodakara rahU~gI / phAguna- basa khoda cukIM ! lambodara jI ke hAtha aura paira kI nasoM taka yaha dhuvA~ pahu~ca gayA hai| aba kucha nahIM ho sakatA devI jI ! isalie yaha sevaka bhI Apake caraNoM meM vinatI karatA hai ki ise eka hI dama aura khIMca lene dIjie / www.umaragyanbhandar.com
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 sarasvatI [bhAga 38 mAlinI-cala cANDAla ! jA nikala kAma para / lambodara-are bilakula aaNkhoN-dekhaa| vaha qhana bhI phAguna-[nirAza hokara krodha jatAtA hai|-acchii bAta kisI aura kA nahIM, isI becAre lambodara kaa| hai| khUTI para se seTa jI kI dhotI aura a~gauchA phAguna-haiM ! ApakA hI khUna ! cakita ho cAya kA utArakara le jAtA hai| __ gilAsa bhUmi para rakha lambodara kI ora bar3hatA hai|] mAlinI--meM nahIM jAnatI yaha badabUdAra dhuvA~ ina logoM lambodara-are peTa meN| peTa ko dabAtA hai| ko itanA pyArA kyoM ho gayA ? [kucha yAda aAkara] phAguna-hA~, hA~, peTa meM hI, Apake kisI purAne karjadAra cAya ubalane lago hogii| [jAtI hai| ne churA to nahIM bhoMka diyA ? [lihApha uThAkara usake [lambodara kA bImAra hokara pAnA / bhUmi para baiThakara peTa meM dekhatA hai| ] ghAva qhataranAka to nahIM hai hAtha se peTa dabAnA / sarakAra ! lambodara-are bApa re ! saba lAla ho gayA ! khUna kI na lambodara-are churA-cAla kucha bhI nahIM / ghAva bhItara se ho jAne kitanI nadiyA~ baha gaI / eka-eka minaTa meM gayA jAna par3atA hai| zroha ! marA! marA! aba nahIM zarIra se tAqata nikalatI calI jA rahI hai| bar3I baca sakatA ! muzkila se hAtha-paira dho skaa| sira meM cakkara AtA phAguna-ajI sarakAra ! dhIraja rakhie, aApako kucha bhI hai| Akhira isakA kAraNa hai kyA ? gehU~ ke cAra nahIM huyA hai| rAta adhika sikI roTI nigala gaye Tikkar3a aura bAlU kA tIna tAlA rasa, ise chor3akara hoMge, vahI aGgada ke jUte, nahIM paira kI taraha aApake aura kyA maiMne rAta ko khAyA ? (khar3A peTa meM DaTa gaI hai| [cAya kA gilAsa uThAkara] haiM !........ sira ghUmatA hai| [phira baiTha jAtA hai / / lIjie, yaha garamAgarama cAya sur3aka lIjie / kara diyA kisI ne-z2arUra jAda kara diyA ! nahIM baca isase vaha roTI narama par3akara apane pApa nIce kA sktaa| yaha par3osiyoM kI aA~kha kA kA~TA lambodara saraka jaaygii| aAja ke dina nahIM baca sktaa| cArapAI para leTa lambodara---are roTI-boTI kucha bhI nahIM attkii| yahA~ to jAtA hai / ] nIma ke per3a-tale ke hanumAna jI ! ho! sa zarIra kA baha gyaa| qhabara lenA mahAvIra jI mahArAja ! tumheM asalI bandara phAguna-phira vahI khUna! Apako khanI bavAsIra to nahIM hai ? mAko ghAsaleTa kI TonoM kI chata cddh'aauuNgaa| [darda lambodara-cupa raha / kyA gaMdA nAma liyA ! bavAsIra hamAre mAlUma kara] ufa ! suI, bhAle, bachauM, aura bhI na jAne pitA jI kI sau puztoM meM se kisI ko bhI nahIM huii| kyA-kyA cubha rahe haiM ! phAguna-to kyA harja hai ! cAya nuksAna to kabhI karatI [phAguna kA ka ya lekara AnA / ] levara maanaa| hI nhiiN| isakI pattI-pattI meM guna bhare hue haiN| phAguna-haiM sarakAra ! phira so gaye kyA ? ., ThaMDI huI jA rahI hai| maz2oM kI AdhI baTAliyana ko lambodara-kara diyA, kara diyA are bApa re ! [karavaTa to cAya yoM hI parAsta kara detI hai| lIjie, pI - badalatA hai|] lIjie, abhI sAbita ho jaaygaa| [lambodara ke manA phAguna-kyA kara diyA / karate rahane para bhI usake aoThoM taka cAya kA gilAsa lambodara-saba kucha kara diyaa| bAkI kucha bhI nahIM rkkhaa| bar3hAtA hai|] phAguna-kyA ho gayA sarakAra ! aApakI ekAeka kaise yaha lambodara-hAtha mArakara cAya kA gilAsa dUra pheMka] ullU ! __hAlata badala gaI ? zauca jAte vakta to bhale-caMge the| . gadhe ! tujhe ho kyA gayA ? maiM to mara rahA hU~, tujhe lambodara-are lAla-lAla khUna, khUna kI nadiyA~, nadiyoM . ha~sI sUjhI hai| [darda se cillAkara] marA, marA, zro kA mahAsamudra !......zroha nahIM sahA jAtA! bApa re ! bar3A darda hai ! phAguna-yaha khUna kA mahAsamudra ! kahA~ sarakAra ! Apa phAguna-[alaga haTakara dhIre-dhIre] mAmalA saMgIna naz2ara kisI khvAba kA to z2ikra nahIM kara rahe hai ? aAtA hai| seTha jI kI thailI meM cheda kiye binA yaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] * khUnI loTA 329 . darda isa makAna ke bAhara jAnevAlA nahIM mAlUma mAlinI seTha jI kI paricaryA meM saMlagna hotI hai| detaa| calU~ , zrImatI jI se jAkara saba hAla kahU~ / . [cAya kA gilAsa uThAkara calA jAtA hai|] tRtIya dRzya lambodara nahIM baca sakatA / sira meM bhI darda ho calA hai| vahI kamarA, usI dina subaha, AdhA ghaNTe bAda / [mAthe para hAtha rakhakara] jeTha ke dopahara kI taraha lambodara usI prakAra bImAra par3A hai| mAlinI usakA tapane lagA hai| [eka hAtha se dUsare hAtha kI nAr3I mAthA dabA rahI hai| dekhakara] nAr3I bailagAr3I kI bhA~ti lur3haka rahI hai| lambodara-aoha ! nahIM sahA jAtA, aba to nahIM sahA vana hI ko lekara isa putale meM karAmAta hai / vahI jAtA ! kahA~ raha gayA re pro phAguna ! abhI taka jaba saba-kA-saba nikalakara baha gayA taba qhAka ke sivA . vaidya jI kA lekara nahIM pAyA ? aura raha kyA jAyagA ? aoha ! darda ! darda ! pIr3A! [phAguna ke sira para kharala rakhakara davA ghoTate hue pIr3A ! [chaTapaTAtA hai|] vaidya jI kA prvesh|] phAguna mAlinI ke sAtha Akara use seTha jI kI dazA phAguna-zrA pahu~cA sarakAra ! aura davA bhI merI khopar3I dikhAtA hai / para ghuTatI huI calI A rahI hai| aba Apake caMge mAlinI-[cintA ke sAtha haiM ! tumheM yaha ekAeka kyA hone meM kyA zaka hai ? ho gayA ? - vaidya jI-hA~, isane kahA ki lambodara jI ke peTa meM darda lambodara-ufa darda ! darda ! hara nasa hara nAr3I meM darda ! hai| maiM phaurana hI tAr3a gayA ki vahI purAnA vAyu kA hara haDDI hara pasalI meM darda ! bAla-bAla meM darda, binde- golA phira lur3hakane lagA hogaa| mere pAsa davA taiyAra binde meM darda ! [becainI dikhAtA hai| ] na thii| samaya kI bacata ke lie aisA kiyA / davA mAlinI-isakA sababa ? bhI ghuTa gaI, rAstA bhI kaTa gyaa| [phAguna ke sira se lambodara-khana-vana-vana ! lAla--lAla-lAla ! kharala utAra letA hai| eka-dama lAla sAgara mAlinI devI ! aba nahIM vaca lambodara---bar3I kRpA kI mahArAja ! lekina yaha vAyu kA sktaa| hAtha-paira pheMkatA hai|] golA nahIM hai| mAlinI-he bhagavAn ! kucha samajha meM nahIM aataa| ye vaidya jI--ajI, vahI vAyu kA golA hai, dUsarA ho nahIM Aja kisa taraha bola rahe haiM ? . sakatA / maiM ise bahuta dinoM se pahacAnatA huuN| kharala phAguna---ajI, inakA matalaba maiM samajhAtA hU~ / abhI-abhI se davA nikAla usakI golI banAkara] lIjie, isa dizA jAne se pahale ye durusta aura caukasa the| vahA~ golI ko garama pAnI ke sAtha nigala liijie| . inheM na-jAne kitanA khUna girA ki inakI yaha lambodara [golI hAtha meM lekara]-isa golI-aolI se . hAlata ho gii| . kucha na hogaa| tumhAre paira par3atA hU~ vaidya jI, mujhe lambodara-are ! merI jAna jAtI hai aura tuma khar3e khar3e bcaano| mujhe bahuta khUna girA hai, yahI mere peTa ke tamAzA dekhoge kyA? .. darda kA kAraNa hai| mAlinI-jA phAguna jA, kisI DAkTara ko laa| vaidya jI-kitanI bAra khUna girA ? lambodara-nahIM, nahIM mujhe DAkTara nahIM cAhie / isa galI lambodara-az2I, eka hI bAra meM nimbUnicor3a meM par3e hue ke noka para nagadAnanda-auSadhAlaya meM garalapANi nimbU kI taraha nicur3akara raha gayA huuN| isa bAra bacA paNDita kharalaghoTaka zarmA jI rahate haiN| ve hamAre sakate ho to tumheM samacA eka vara detA hU~ vaidya jI! . bAra ke vakta se hamAre sukha-dukha ke sAthI haiN| jA, vaidya jI-ThIka hai, maiM samajha gyaa| hA~, z2arA nAr3I to unhIM ko bulA laa| dikhAie / [nAr3I hAtha meM lekara] bAta vahI hai phAguna-jo AjJA / [jAtA hai|] seTha jI ! jar3a meM vahI vAyu kA golA hai / z2arA peTa to phA.2 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 sarasvatI dikhAie / [ hAtha se peTa ko dabAkara ] golA kidhara gayA ? [kucha socakara ] ThIka hai| eka tarafa se pitta aura dUsarI ora se kapha kI nAr3I ke Apasa meM TakarA jAne ke saba bIca meM par3e usa vAyu ke gole meM paMcara ho gyaa| usI ke phUTane se tumheM yaha qhUna girA hai| yahI davA kAma karegI, magara garama pAnI ke badale ThaMDA pAnI lenA hogA | [phAguna se ] jA pAnI le yA / phAguna- abhI liijie| [ jAtA hai. / ] lambodara - vaidya jI, mujhe to koI aura davA dete / proha ! jyotiSI jI kA zrAnA / ] * bar3A dukha hai / mAlinI - tumhAre caraNoM para sira rakhatI hU~ vaidya jI ! merI lAja tumhAre hI hAtha hai| 'phAguna [jala lAkara vaidya jI ko detA hai / ] -- lIjie / vaidya jI - jaba ApakA mujha para vizvAsa hai taba merI davA para bhI honA caahie| nahIM to kAma kaise calegA ? lIjie, ise niglie| davA isI minaTa se apanA bijalI kA asara dikhAyegI / lambodara - [ golI nigalatA hai| davA kar3avI hone ke kAraNa mu~ha banAtA hai / ] ubakka ! bar3I kar3avI hai / vaidya jI - upadeza aura davA kar3avI hone para bhI nigalane . ke yogya hote haiN| lo jaldI se do ghU~Ta pAnI pI lo / [lambodara ko pAnI pilAtA hai / ] ..... kyoM kaisI hAlata hai ? lambodara ra-- hAlata ? kyA batAU~ ? darda aura bhI bar3ha gayA / marA vaidya jI, marA ! vaidya jI [stragata ] - mAmalA gar3abar3a hI naz2ara AtA hai / khisakanA cAhie / [ prakaTa] abhI dhIraja rakhie / Apako bImArI to kucha hai nahIM, sirpha kamaz2orI hai / yaha golI jo maiMne ApakA dI hai, ise mAmUlI golI na smjhie| topa meM bhara dI jAya to laGkA ko phU~ka de| suzruta kI banAI caraka nAma kI jo moTI pothI hamAre yahA~ hAtha kI likhI huI ba~dhI rakkhI hai, isa golI kI tArIfoM ke pula usameM ba~dhe haiM / ye cAra goliyA~ aura diye jAtA huuN| pahalI dahI ke pAnI, dUsarI chAcha, tosarI dUdha aura cauthI ghI ke sAtha ghaNTe - arc bhara meM nigala lenA aura mujhe qhabara denA / eka dUsare bImAra ko dekhane jAnA hai, isI se jaldI hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 [ mAlinI ko goliyA~ de kharala bag2ala meM dAtra prasthAna | ]. lambodara [+]becainI prakaTa kara ] - kucha na hogA, vaidya jI kI davA se bhI kucha na hogaa| are jA jA / kisI DAkTara ko bulA lA / jo kucha usakI phIsa hogI, dU~gA, dU~gA / jAna hai to jahAna hai / phAguna -- lIjie, abhI lIjie / [phAguna kA jAnA / pAthI- patrA bagala meM dabAye jyotiSI jI - jaya ho, jIte raho jajamAna / [ kucha cauMkakara ] haiM! yaha kyA ? ApakA ceharA to sAla bhara ke bImAra kA-sA ho gyaa| kyA huA ? kala hI to grApa bhalecaMge mandira meM jala car3hAne gaye the / lambodara - karma kA phala bhoga rahA hU~ jyotiSI jI / are marA re ! bar3A kaSTa hai ! mAlinI - kucha pothI- patrA dekhie, graha- kuNDalI to vicA rie mahArAja ! hameM kauna-sA sanIcara laga gayA ? jyotipI jI - burA mAnane kI bAta nahIM hai seThAnI jI ! maiMne pichalI amAvasa ko jaba grahaNa par3A thA, seTha jI se kahA thA ki kucha sonA kisI bhale vAmana ko dAna kara do| ye bhalA kyoM sunate ? maiMne inase dubArA nahIM khaa| mujhe tumhAre paise kA lobha nahIM / [ baiThakara patrA ulaTatA hai, pothI kholatA hai, peMsila se kucha likhatA hai / ] lambodara - are marA, mAra DAlA ! [ chaTapaTAtA hai / ] jyotiSI jI [a~guliyoM para ginakara ] - mIna, meSa, mithuna, karka kA sUraja aura seTha jI kI dhanarAzi ; Aja tArIqha ATha sitambara, cAra dUnI ATha, cAra usake, ThIka hai, hAsila lagA eka / itavAra, somavAra, maGgala / inako sanIcara to nahIM maGgala z2arUra cipaTA hai / lambodara - maratA hU~ jyotiSI jI ! badana kA sArA khUna baha gayA / jyotiSI jI-qhUna na bahegA to aura hogA kyA ? maGgala kI Apa para vakra dRSTi hai| usakA raMga lAla hai, vaha lAla cIz2a hI pasanda karatA hai / mAlinI - usake chUTane kA koI upAya batAie mahArAja ! jyotiSI jI - usakI pUjA kara use prasanna kro| kisI www.umaragyanbhandar.com
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] khUnI loTA zuddha AcaraNa ke bAmana se, ziva jI ke mandira meM maGgala kA eka lAkha japa karAtrI / dacchinA meM masUra, sonA aura gur3a do, eka lAla vastra do / naz2adIka hai| lambodara - maiM kisa bAmana ko khojane jAU~ 1 mAlinI - ziva jI kA mandira to Apake hI ghara ke hakIma jI - seMdhA ! profa ! vaha to aura bhI jyAdA khataranAka hai ! sunie, jaba Apane borI khisakAI taba sArA vaz2ana, nasoM ke z2arie Apake dila para par3A, jahA~ para koI khUna kI nAlI TUTa gaI ! isa bImArI kA nAma firokula mig2ora hai| sikaMdara jaba IrAna ko fataha kara hindustAna meM zrAyA taba use bhI rAste meM yahIM zrImArI ho gaI thI / vaha jinakI pur3iyA sUtrakara acchA ho gayA thA, unhIM kI baulAda hone kA isa nAcIz2a ko bhI phala hai / jyotiSI jI para mujhe phursata hI kahA~ hai 1 lATa sAhaba kI janma kuNDalI AI hai| unake lie zikAra ko jAne kA muhUrta DhUMr3hanA hai| maiM to tumhArI dUkAna banda dekhakara mAre fikra ke idhara calA AyA / mAlinI- hamArI lAja tumhAre hAtha hai mahArAja ! hama para dayA karo | lambodara - jo kahoge vahI dacchinA dU~gA / isa maGgala ko mere ghara se nikAla do mahArAja ! jyotiSI jI-acchI bAta hai| maiM kisI ko bheja dU~gA / [pothI - patrA sameTatA hai / ] lambodara -- jilA lo hakIma sAhaba, vahI pur3iyA mujhe bhI de do / mAlinI nahIM, ApakA hI jAnA par3egA / jyotI jI - acchI bAta hai| tatra pahale jAkara isI kA iMtaz2Ama karatA hU~ / hakIma jI-jI pur3iyA kyA hai, bilakula aksIra hai / mare ko jilA le, Apake to abhI sabhI lAmAta sahI aura durusta haiM 1 lambodara - jaba taka jiyUMgA, ApakA RNI rahU~gA / hakIma jI nusqhA qhAsa lukamAna hakIma kA thaa| eka [ jyotipI jI kA uThakara jAnA, phAguna kA eka hakIma jI ko lekara AnA / mAlinI ghU~ghaTa kAr3ha eka ora ko ho jAtI hai / ] phAguna- lIjie, hakIma jI ko le AyA / hakIma jI kyoM janAba seTha jI ! Apako ho kyA gayA ? peTa meM darda hai ? khUna girA ? lambodara - hA~ sAhaba maratA hU~, bacA lo / hakIma jI - z2arA nabz2a to dikhAie / [ nabz2a dekhatA hai / ] harata to bahuta hai nahIM / jIbha to bAhara nikAlo / [lambodara jIbha bAhara nikAlatA hai / ] hU~ ! khAne ko koI sakhta, qAbiz2a cIz2a to nahIM khA lI thI ? lambodara - nahIM sAhaba hakIma jI -- dUkAna meM koI bhArI bojha to nahIM uThAyA thA ? lambodara - bojha ? [kucha yAda kara ] hA~, uThAyA thaa| vaha to dhaMdhA hI tthhraa| kabhI naukara pAsa rahatA hai, kabhI nahIM / hakIma jI - bojha kisa cIz2a kA thA ? lambodara - namaka kI borI khisakAI thI / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 331 hakIma jI - namaka kI borI ? basa, basa, maiM samajha gayA / , ruI kI borI hotI to Apa hargiz2a zrImAra na par3ateM seTha jI | namaka kauna-sA thA ? saMdhA yA samudrI 1 lambodara - seMdhA | martabA g2alata se vaha unhIM kI jeba meM raha gayA aura labAdA dhotrI ke yahA~ calA gayA / dhotrI use par3hAne ko mere bujurgoM meM se kisI ke pAsa lAyA aura unhoMne use yAda kara likha liyA / vahI ma mere pAsa hai / Apa mere ghara caleM to maiM Apako dikhA sakatA hU~ / lambodara - magara isa samaya mujhe marane kI bhI tAkata nahIM hai / pur3iyA nikAlie / hakIma jI - lo ye cAra pur3iyA~ haiM / do-do ghaNTe meM eka-eka phA~ka lenA / eka abhI lo / [ pur3iyA~ detA hai / lambodara eka usI samaya phaoNka letA haiM / ] eka aura marIz2a ko dekhane jAnA hai| kucha dera meM phira AU~gA / . [jAnA ] mAlinI [ghUMghaTa dUrakara lambodara ke nikaTa yA ] kyoM tabIyata kaisI hai ? davA ne kucha asara dikhAyA ? lambodara - kucha bhI nahIM / [ pIr3A vyakta karatA hai / ] mAlinI - ghaNTe bhara meM dUsarI bur3iyA khAne para zAyada kucha asara ho / www.umaragyanbhandar.com
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3:2 sarasvatI lambodara - ghaNTe bhara meM merI jAna nikala jAyagI / [phAguna se] tujhase to DAkTara ko bulA lAne ko kahA thA ! phAguna- bulAyA hU~, Ate hI hoNge| [nepathya meM dekha kara] ve pahu~ce / [ davAiyoM kA bega hAtha meM liye DAkTara kA AnA / mAlinI phira ghU~ghaTa kAr3ha eka kone kI ora mu~ha kara letI hai / ] DAkTara - vela seTha ! kyA bATa hai ? bImAra ho giyA ? [ tharmAmITara nikAlakara use chaTakAtA hai / ] lambodara - hA~ hujUra ! gadiza meM par3A hU~ / DaoNkTara -- hama abhI hamArA gaDiza ko bhagA DegA / mu~ha kholo| [lambodara mu~ha kholatA hai, DAkTara mu~ha meM tharmAmITara DAlatA hai aura ghar3I dekhatA hai / ] lo yaha tharmAmITara hai, Adhe minaTa taka ise mu~ha meM DAlakara cupa par3e raho / [ghar3I dekhakara tharmAmITara nikAla usakA nirIkSaNa karatA hai ] hai, thor3A-sA bukhAra bhI hai / lambodara - buqhAra bhI hogaa| para merA to saba kA saba qhana baha gyaa| usI kA peTa meM darda hai / 1 DaoNkTara-peTa meM darda na hogA to kyA hA~r3I meM hone sakatA hai / use bharatA hI jAtA hai / kucha hAtha-paira bhI hilAtA hai yA nahIM ? mIla- do mIla roz2a ghUmane jAtA to kabhI bImAra hI neI par3atA / [sTIthiyoskopa peTa meM lagAkara] tumhAre peTa meM phor3A ho gayA hai / vaha phUTa giyA / khUna baha giyA, yaha zrAcchA hI huA hai| magara phira bhI Aparezana darakAra hai / lambodara - zraparezana !... kyA peTa phAr3oge ? 'DaoNkTara - hA~, bilA zaka ! tumhAre peTa meM kauMDisAyalasa ho gayA hai, bar3I qhataranAka bImArI hai| isameM z2arUra peTa cIrA jAyagA, nahIM to vaha z2aharIlA khuna tumhAre sisTama meM milakara caubIsa ghaNTe ke bhItara tumheM mAra DAlegA, seTha jI ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 kATane ke barAbara itanA bhI darda mAlUma neI hogA / [ zIzI nikAlatA hai / ] lambodara - magara Apane dhyAna hI nahIM diyA / merI tabIyata bahuta sa~bhala gaI hai / DAkTara---sa~bhala gaI hai to kyA huA ? tuma bahuta kamaz2ora hai / eka tAkata denevAlA iMjekzana to denA hI par3egA / lambodara - zrApakI marjI hai to de dIjie, jaMkzana de dIjie / lekina meharabAnI kara isa chure ko jahA~ se nikAlA hai, vahIM rakha dIjie / DAkTara - Izvara cAhegA to tuma iMjekzana se zrAcchA ho jAyagA / jaba neI hogA taba phira yaha churA tarakArI cholane kA thor3e hai / [rA bega meM rakha muI nikAlakara iMjekzana detA hai / ] lambodara - are bApa re ! marA, marA ! DAkTara - navarAtro, kucha neI huA, neI maregA | lambodara - ApakI kRpA hogI to nahIM marU~gA DAkTara sAhaba ! para isa vakta maiM acchA ho gayA hU~ / Apa apane ghara ko tazarIfa le jaayN| maiM phira Apako qhabara bhI dUMgA aura fIsa bhI / DAkTara [bega banda karate hue ] - hA~, z2arUra qhabara denA / acchA, hama isa vakta jAtA hai aura kisI vakta bhI Aparezana karane sakatA hai| [bega uThAkara jAnA / ] mAlinI [ghU~ghaTa khola lambodara ke pAsa grAkara ] - bhagavAn ko dhanyavAda hai, ApakI tabIyata sa~bhalane lagI / phAguna- khuza raheM DAkTara sAhaba / unake darzana se hI bImArI chalA~ga mArakara bhAga gaI / lambodara - are kahIM nahIM bhAgI / vaha to aura bhI cipaka gaI, usane to aura bhI paira phailA diye| maratA hU~, aba sacamuca maratA hU~ | [karAhatA hai / ] mAlinI - yaha kyA sunAne lage ? tumane to abhI-abhI DAkTara se kahA thA ki tabIyata acchI ho gaI / lambodara - arI kaha diyA thaa| usane bhI to kurA nikAla liyA thA / lambodara, phAguna aura kone meM mAlinI saba ghabarAte haiN| DAkTara bega se churA nikAlatA hai / ] lambodara - are bApa re ! Thaharie, Thaharie DAkTara sAhaba, magara merI tIta sudhara gaI hai / atra rahane dIjie / DAkTara - oha yU Darane kI koI bAta neI hai| klorofArma zrojhA jI - jI seTha jI ! jaya ho ! bImAra par3a gaye ? su~ghAra tumako behoza kara diyA jAyagA / khaTamala ke [ojhA jI kA AnA |] kaba se www.umaragyanbhandar.com
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 4] khUno loTA 333 lambodara-ajI, abhI-abhI yaha hAlata ho gii| maiM . jAie / takalIfa to hogI hI, para kyA kiyA jAya / / Apake yahA~ AdamI bhejane hI ko thaa| . lambodara [uThakara baiThate hue] - are bApa re ! / aojhA jI--maiM ghara ko jA rahA thaa| rAste meM sunA, ApakI aojhA jI [lambodara ke sira ke cAroM tarafa usa loTe ko tabIata bahuta qharAba hai / ulTe paira idhara hI bhAga ghumAte hue] bhUta, pizAca, deva, jina, preta, parI, aAyA huuN| kahie, mere lie kyA hukma hai| cuDaila, yakSa, gandharva, [safAI se loTe meM raMga kI mAlinI-sabhI vaidya, hakIma, DAkTara inakI davA karate- pur3iyA DAlakara] rAkSasa, kinnara, baitAla / tIna loka karate hAra gye| aojhA jI, inake prANa bacA do| mantara jAgeM; dukha-darda, vikaTa saGkaTa saba bhAge; zatru aojhA jI [seTha jI kA nirIkSaNa kara]-yaha unake basa kA zrAsana kA~pe, guru mahArAja kA mahAvacana / oM kA roga hI nahIM hai / yaha chUta, jAdU aura bhUta ina phissa, aoM phUH, zroM phaTTa / [loTe kI parikramA tInoM meM se eka hai| [phAguna se jA, eka jhAr3a, to roka kara] aba z2arA isa loTe ke jala kI dhAra le shraa| maiM ise abhI bhagA duuNgaa| ko dekhie / [z2amIna para loTe se pAnI kI dhAra [phAguna jhAr3a, lene jAtA hai|] girAtA hai|] lambodara-maiMne bhI yahI kahA thA ki yaha jAdU hai| bar3I lambodara-haiM ! isakA raMga lAla kyoMkara ho gayA ? [phira dera meM Aye aojhA jI! leTa jAtA hai| aojhA jI-Apako usI vakta mujhe bulA lenA thaa| aba phAguna-maiM to bilakula sAfa pAnI lAyA thaa| ___ taka to. zrApa dUkAna meM tarAjU liye hote| aojhAjI-ApakA sArA dukha-darda, Apake Upara kiyA [phAguna kA jhAr3a lekara praveza / ] huaA tamAma jAdU, mere mantara kI tAkata se khiMcakara phAguna-yaha liijie| . isameM zrA gayA, isI se pAnI lAla ho gayA / aojhA jI [phAguna ke hAtha se jhAr3a lekara sira se paira taka mAlinI-nahIM jI, isa loTe meM maiMne rAta gerU bhigone seTha jI ko jhAr3ate hue-namoM vighananAsakArI sirI ko DAlI thii| yaha use hI le AyA hai| mahAdeva jI ke puttara aura sesanAga meM par3e bisuna jI phAguna-OM hU~ ! vaha loTA to vahA~ rakkhA hai| saMkha bajAveM, kamalAsana meM biramA veda par3hAve / Aye lambodara-[kucha yAda kara uTha baiThatA hai / ] kahA~ rakkhA hai ? bhata bhAge, jAveM / guru jI kI sahAI, hanUmAna jI kI phAguna-gusalakhAne meM / [daur3akara loTA lene jAtA hai|] duhAI, sUraja-candara kI gavAhI / zroM namaH, zroM phU: aojhA jI--kyoM seTha jI, aba tabIata kesI hai ? (jhAr3a meM phUMka mArakara eka kone meM pheMka detA hai|] lambodara-loTA to dekha lene dIjie, tabIata bhI ThIka oM phUH hAtha meM phUkamAra kara tAlI pITatA hai|] huI jAtI hai| [bistara se uThakara bhUmi para khar3A ho kyoM seTha jI! saca-saca kahanA bIsa kA dasa jAtA hai| huzrA na ? __ [phAguna loTA lekara AtA hai| lambodara-aojhA jI, abhI to-- phAguna-vaha loTA yaha hai| aojhA jI-tolA-bhara, tila-bhara, bAla-bhara / Thaharie, abhI mAlinI [duHkha ke sAtha] -magara isameM bhigoyA gerU to ilAja kiye detA huuN| [phAguna se] jA eka loTe meM saba-kA-saba kisI ne girA diyaa| pAnI lA, [phAguna kA pAnI lene jAnA, aojhA jI lambodara [prasannatA ke mAre bhUmi para kUdatA hai aura hAtha kA khA~sakara thUkane ke bahAne alaga jA bhItarI jeba phailAkara pUrNa svasthatA prakaTa karatA hai|] arI, Thahara / se eka pur3iyA nikAlakara svagata] yaha lAla raMga kI jA dukhI na ho, utanA hI sonA tola duuNgaa| pur3iyA hai| safAI se usa loTe meM DAlakara nayA raMga mAlinI-paramezvara ko dhanyavAda hai: Apa acche ho gaye. jmaauuNgaa| [phAguna kA pAnI kA loTA lAkara yahI kyA merA kama saubhAgya hai| denaa|] seTha jI, aba Apa z2arA sIdhe hokara baiTha aojhA jI kyoM seTha jI ? kaisA jhAr3A ? aba lAie, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 334 'sarasvatI [bhAga 38 - . dacchinA dIjie / kara diyA na maiMne Apako acchA ? jyotiSI jI-Apa acche ho gaye, yaha to maiMne mandira .. hai na mere loTe meM karAmAta ? __ meM japa karate samaya hI jAna liyA thaa| . lambodara-karAmAta isa loTe meM. nahIM, isa loTe meM thI lambodara-marA re ! cauthI ora bhAgatA hai, udhara se aojhA jI ! [phAguna ke hAtha se loTA le letA hai / ] vaidya jI Ate haiN| isI kI badaulata maiM bImAra huA aura isI ne mujhe vaidya jI-ThIka ho gaye seTha jI! yaha merI davA acchA kara diyaa| [mAlinI se] cala cUlhe kI kA hI asara hai| aba hamArI pUjA meM kora-kasara lakar3iyA~ sa~bhAla, khAnA taiyAra kara / mujhe bar3I bhUkha na ho| lagI hai| lambodara-hA! hA! hA! hA! are kaisI phIsa aura kaisI mAlinI andara jAtI hai / phAguna bhI aojhA aura dakSiNA ? kaisA bila aura kaisA mehanatAnA ? yaha lambodara ke hAtha ke loTe lekara mAlinI kA anusaraNa garIba lambodara kabhI bImAra hI nahIM huaaa| vaha to karatA hai| bAta aisI huI ki rAta ko merI strI ne jisa loTe meM zrojhA jI-brAhANa kA paisA hajama nahIM hogA seTha jii| phira gerU ghola dI thI, subaha maiM use pAnI samajhakara bImAra par3a gaye to zauca ko uThA le gyaa| vahA~ jaba maiMne gerU ko lambodara-jAie, isa samaya jaaie| [eka aora ko z2amIna para bikharA. pAyA taba dhuMdhalI rozanI meM maiMne use jAnA cAhatA hai, udhara se DAkTara pAtA hai| khana samajhA aura bImAra par3a gyaa| aba jaba bheda DaoNkTara-kidhara jAie ? binA Aparezana ke hI acchA khulA taba mujhe majabUra hokara acchA ho jAnA pdd'aa| kara diyA, aba kidhara jAie / lo, yaha hai davA ke phira bhI merI nIyata sAfa hai, maiM beImAna nahIM hU~ / dAma aura phIsa donoM kA ttottl| [jeba se bila dUMgA, Apa logoM kI mehanata duuNgaa| isa samaya mujhe nikAlakara usake sAmane rakhatA hai|] bar3I z2ora kI bhUkha lagI hai| Apa apane-apane ghara [lambodara dUsarI ora bhAgatA hai, udhara se hakIma padhAreM, maiM apane naukara kI mArphata sabake pAsa hAtha pasArate hue AtA hai|] bhijavA duuNgaa| hakIma-caMge ho gaye eka hI pur3iyA meM ! lAo, aba [sabakA bhejakara anta meM khuda bhI calA jAtA hamArA mehanatAnA do| lambodara-are bApa re! [tIsarI ora bhAgatA hai| udhara (paTAkSepa) se jyotiSI jI phUla-pattI liye hue Ate haiN||] hai| gIta lekhikA, zrImatI tArA merI bhIgI palakoM para, kisane ye citra banAye rii| bharatI nava-jIvana kI lAlI / madhu-Rtu ko jvAlA meM jala jala, dekha sajani! Upara nabha para ye pAvasa-ghana ghira Aye rI bola rahI hai koyala palapala / zarada-cA~danI chAI bhU para, vana upavana kaliyoM ke nava-prANa Aja akulAye rI! nikhila vizva meM nIravatA bhara / .. sAvana kI sundara hariyAlI, ali! isa Akula ura meM kyoM svapnoM ke jAla bichAye rii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUle hue hindU lekhaka, zrIbhAI paramAnanda jI, ema0 e0, ema0 ela0 e0 hindU-saMskRti kI rakSA ke sambandha meM zrImAn bhAI paramAnanda jI ke apane khAsa vicAra haiN| apane isa lekha meM unhoMne unheM vilakSaNa DhaMga se vyakta kiyA hai| parantu isa vicArakoTi kA eka dUsarA pahalU bhI hai| jo mahAnubhAva usa pahalU se isa prazna para apane vicAra prakaTa karanA cAheMge, hama unakA bhI lekha 'sarasvatI' meM chApane ko taiyAra haiM / Paneeaanemcana meM apanI vijaya para kAMgresa bahuta bAta bhI ki kAMgresa kA Andolana hinduoM ko kidhara le da khuza hai / khuza honA bhI caahie| jA rahA hai| ni hindU to kAMgresa ke nAma para mugdha hinduoM ko z2arUrata hai to isa bAta kI ki ve aitihAPG mAlUma dete haiM / ve kahate haiM, "hama sika ghaTanAoM tathA tathyoM ko vicAra-pUrvaka dekhanA siikheN| kAMgresa ko voTa kyoM na deM jaba ki tabhI kahIM ve unase rAjanaitika zikSAyeM prApta kara sakate kAMgresa ne hamAre lie itanA kucha haiN| grAie, thor3I dera ke lie yaha dekheM ki kAMgresa kA kiyA hai ?" eka dRSTi se ye hindUsacce haiM / na inhoMne saMsAra vartamAna aAndolana kaise zurU huaA, imakI raphtAra kyA thI kI vibhinna jAtiyoM ke itihAsa kA adhyayana kiyA mAlUma aura isase pariNAma kyA nikle| hotA hai, na inako zAyada yaha mAlUma hai ki isa deza tIna bAte haiM jo bar3e z2ora ke sAtha logoM ke sAmane ke andara pahale kyA kucha hayA hai| inakA qhayAla hai ki rakkhI jAtI haiN| pahalI yaha ki jo jAgRti hameM janaisase pUrva na isa deza meM kabhI atyAcAra yA z2anma sAdhAraNa yA janatA meM dikhAI de rahI hai vaha saba kAMgresa ke huyA hai, na videzI hamaloM ke tUfAna Aye haiM; na isa kArya kA phala hai, dUsarI yaha ki kAMgresavAloM ne hamAre lie : deza meM dezabhakta paidA hue aura na unhoMne rASTra ko kurabAniyA~ kI haiM aura tIsarI yaha ki vartamAna vidhAyaka bacAne tathA dAsatva se nikAlane ke lie karabAniyA~ kii| unnati kAMgresa kI kurabAniyoM kA phala hai| hama eka-eka agara ye hindra apane pichale itihAsa ko acchI taraha jAna bAta ko lekara usakI parIkSA karane kA prayatna karate haiN| . leM to inako patA lage ki aAja-kala kurabAniyoM kI asali- pahalI bAta deza meM jAgRti ke sambandha meM hai / san yata ke bajAya zora bahuta jyAdA hai| bAta bhI ThIka hai| 1914-15 meM kAMgresa kA eka khAsa maMtavya thaa| isake jina logoM ko asaliyata parakhane kI samajha nahIM hotI anusAra jo koI manuSya kAMgresa kA sadasya honA cAhatA / unako prAyaH zora hI pasanda pAtA hai aura isa zora kA use gavarnameMTa ke prati rAjabhakti kI zapatha khAnI pdd'tii| hI una para asara hotA hai| aisI aitihAsika ghaTanAyoM ke san 1908 se 1915 taka yaha kAMgresa rAjanaitika dRSTi se adhyayana se eka aura bar3A lAbha yaha hogA ki logoM ko eka nIma-murdA-sI saMsthA thii| aisI dazA meM deza ke andara isa bAta kA patA laga jAyagA ki dAsatva se svatantratA jAgRti utpanna huI to isakA sabase bar3A kAraNa yorapa kA prApta karane kA tarIkA kauna-sA hai| isake sAtha hI yaha mahAyuddha thaa| isa yuddha ke daurAna meM iMglaiMDa kI hAlata 335 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 sarasvatI " bar3I jI kI thii| dIna iMglaiMDa ko hara tarafa se sahAnubhUti aura sahAyatA kI z2arUrata thI / inako prApta " karane ke lie iMglaiMDa yaha kahatA thA ki vaha kamaz2ora aura kaSTapIr3ita jAtiyoM ke bacAva evaM sahAyatA ke lie jarmanI ke mukAbale para khar3A huA hai tAki hara choTA-bar3A rASTra apanA svataMtra jIvana kAyama rakha sake / taba hindustAna meM loga pUchate the ki agara iMgleMDa hara choTI jAti kI svataMtratA ke lie apane Upara itanA qhatarA uThAtA hai to vaha bhArata ko kyoM gulAmI meM rakkhe hue hai ? isake sAtha hI iMglaiMDa ko bhArata kI faujeM apane DipheMsa yA bacAva ke lie yorapa ke yuddha kSetra meM le jAnI pdd'iiN| ina bhAratIya sainikoM ne vahA~ para aisI kurabAnI aura bahAdurI dikhalAI . ki phrAMsa aura iMglaiMDa ke janasAdhAraNa para ina bAtoM kA bahuta hI acchA prabhAva pdd'aa| isa janamata (pablika upIniyana) ke sAmane jhukakara briTiza gavarnameMTa ko socane kI z2arUrata mahasUsa huI ki bhaviSya meM bhArata ke prati usakI kyA nIti ho / isa parivartita dRSTikoNa kA pariNAma vaha ghoSaNA huI jo mahAyuddha kI samApti para usa samaya ke bhArata- maMtrI misTara mAMTegU ne briTiza pArliyAmeMTa ke andara kI / taba yaha iqarAra kiyA gayA ki bhArata ko 'briTiza kaoNmanaveltha' kA eka hissA banA diyA jAyagA / eka tarafa isa mahAyuddha kA asara yorapa para hutrA; dUsarI tarafa isakA asara bhAratavAsiyoM para huA / isase pUrva jaba jApAna kI choTI-sI jAti yA rASTra ne rUsa jaise bar3e sAmrAjya para vijaya prApta kI taba bhArata meM bhI dezabhakti kI naI lahara utpanna ho gii| isakA pradarzana baMgAla ke svadezI Andolana ke rUpa meM huA / isI prakAra isake bAda yorapa ke mahAyuddha ne bhArata meM svatantratA ke lie dezavyApI icchA paidA kara dii| yaha usa 'homarUla lIga' kI sUrata meM z2Ahira huI jo zrImatI enI beseMTa ne kAMgresa se svataMtra hokara sthApita kI thii| eka ghaTanA isa bAta kA bar3A pramANa hai / zrImatI enI beseMTa ke ziSya sara subrahmaNa aiyara (madarAsahAIkorTa ke riTAyarDa jaja ) ne amerikA ke presiDeMTa ko ciTThI likhI ki bhAratavAsiyoM ko bhI svataMtratA dilAI jAya / isa bIca meM rAjanaitika jAgRti kA asara kAMgresa para bhI huA / phalataH usake netAoM ne san 1916-17 kI lakhanaU-kAMgresa ke avasara para hindU-muslima mulAhidA kiyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38. ( yaha bAda meM lakhanaU paikTa ke nAma se mazahUra huA) / aisA karake kAMgresa ne deza ke aMdara do jAtiyoM ke rAjanaitika astitva ko svIkAra kara liyaa| (yaha bahuta hI bar3I bhUla thI / ) bAda meM hamAre sAmane rauleTa aikTa kA qissA zrAtA hai| isa qAnUna kA virodha vAyasarAya kI kauMsila ke sadasyoM ne ekamata hokara kiyA, jisase deza meM gavarnameMTa kI nIti ke qhilAfa eka ugra bhAva bhar3aka utthaa| ina bAtoM se sAfa z2Ahira hai ki jAgRti utpanna karanevAle dUsare kAraNa the : isakI utpatti meM kAMgresa kA koI hAtha na thA / mahAtmA gAMdhI ko kreDiTa milegA to isa bAta kA ki unhoMne isa jAgRti ko apanA AMdolana calAne meM istemAla kara liyA aura kAMgresa kA nAma bddh'aayaa| unakA satyAgrahazrAMdolana bhArata meM rAjanaitika jAgRti kA pariNAma thA, na ki usakA kAraNa / / dUsarA qhayAla hai kAMgresa kI kurabAniyoM kA / isa bAre meM maiM yaha kaha dU~ ki isa prakAra ke tyAga kA lAbha tabhI ho sakatA hai jaba satya mArga para calakara ThIka uddeza (rAITa kAz2a ) ke lie kurabAnI kI jaay| agara rAstA g2alata to usake lie jitanI jyAdA kurabAnI kI jAtI hai usase utanA hI jyAdA nukasAna hotA hai| aisI dazA meM vaha sArA tyAga svAbhAvikatayA niSphala jAtA saMsAra meM kaI bar3e sAmrAjya choTI-sI kamaz2orI ke kAraNa naSTa ho gye| isI prakAra agara kisI AMdolana meM maulika kamaz2orI pAI jAtI hai to usakA asaphala honA svAbhAvika aura sAdhAraNa bAta hai| eka udAharaNa le liijie| yaha qhayAla kara liyA gayA ki agara hindUmuslima ekatA ho jAyagI to svataMtratA mila jAyagI / basa, isake lie hara prakAra kI kurabAnI kI jAne lagI / mahAtmA gAMdhI ne to musalamAnoM ko kAMgresa ke sAtha milAne ke lie kore ceka taka dene zurU kiye aura kaTTara saMpradAyavAdI musalamAnoM kI tarafa se jo bhI mA~geM peza kI gaI unheM mahAtmA gAMdhI ne hindutroM kA pratinidhi banakara isalie maMz2Ura kara liyA ki ve hinduoM ko bar3A bhAI qhayAla karate the aura musalamAnoM ko choTA bhAI | isake aMdara kAma karanevAlI aitihAsika bhUla kI tarapha koI dhyAna na diyA gyaa| bhUla yaha thI ki jaba kAMgresa ne ( jisake pAsa apane koI iqhtiyArAta nahIM haiM) musalamAnoM www.umaragyanbhandar.com
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] * bhUle hue hindU ko saudAbAz2I ke lie taiyAra kiyA taba briTiza gavarnameMTa miTAnA cAhate haiM unako yaha bAta kisI taraha apIla nahIM ne (jisake pAsa isa samaya sabhI ikhtiyArAta haiM) kara sktii| musalamAnoM ko kAMgresa se haTAkara apanI tarafa karane ke tIsarA qhayAla yaha hai ki vartamAna vidhAyaka parivartana lie isa nIlAmI meM z2arA Age bar3hakara bolI denI zurU yA unnati kAMgresa kI kurabAniyoM kA natIjA hai| isa bAta ko / aAma musalamAnoM meM dezabhakti nahIM hai / ve hara bAta meM kA z2arA vizleSaNa kIjie / kAMgresa ke netAoM ke kathanAapane saMpradAya ke svArtha ko hI dekhate haiN| phalataH jaba nusAra agara nayA vidhAna pahale se burA hai to usa hAlata gavarnameMTa kI tarafa se z2yAdA kImata milI taba mahAtmA meM kAMgresa apanI kurabAniyoM para koI garva nahIM kara sktii| gAMdhI aura kAMgresa ke sUkhe vAdoM aura kore cekoM kI aura, agara yaha vidhAna pahale se acchA hai to jaisA ki musalamAnoM ne koI paravA na kI (ve jAnate the ki kAMgresa Upara kahA gayA hai. isake lie briTiza gavarnameMTa z2immedAra ke ikhtiyArAta ke baMka meM eka pAI bhI nahIM hai) aura hai, kyoMki briTiza gavarnameMTa mahAyuddha kI samApti para gavarnameMTa ke sAtha khule Ama jA mile| pariNAma vahI pArlimeMTa meM kI gaI ghoSaNA ke anusAra bhArata meM eka hA jo isa mArga para calane se ho sakatA thaa| mahAtmA DemokreTika yA prajAsattAtmaka vidhAna pracalita karane ke gAMdhI aura kAMgresa kI hindU-muslima ekatA kI 'thiyarI' lie bAdhya thii| yahI kAraNa thA ki rAjanaitika sudhAra yA kalpanA le-de kara thiyarI hI rhii| isake lie hiMduoM kA pahalA bhAga gavarnameMTa ne khuda diyaa| "eka varSa ke kI tarafa se kI gaI kurabAniyA~ na sirpha vyartha gaI, balki andara svarAjya" kA Andolana sarvathA asaphala rhaa| inate ulaTA unako eka nukasAna yaha huA ki muslima isake bAda jaba sAimana-kamIzana kA samaya AyA taba kAMgresa bahu-jana saMkhyAvAle prAntoM meM musalamAnoM ko vidhAyaka ne isakA bahiSkAra kiyaa| phira bhI kamIzana kI riporTa meM / (sTecuTarI) yA aparivartanIya bahumata de diyA gayA / isa na sAMpradAyika nirNaya-jaisI koI z2aharIlI cIz2a hai, na kisI kalpanA kI aitihAsika bhala ko jAnate hae maiM eka samaya se sampradAya, udAharaNArtha musalamAnoM, ke lie koI khAsa yaha kahatA calA A rahA hU~ ki hindU-muslima ekatA kA riyAyata aura na achUtoM ko hinduoM se pRthaka karake ekamAtra tarIkA yaha hai ki pahale hinduoM ko saMgaThita aura alaga adhikAroM kA lAlaca diyA gayA hai| sAimanabalavAn banAyA jAya / hinduoM ke saMgaThita evaM balavAn riporTa ke bAda yaha saba kucha naye vidhAna meM DAla diyA hone para anya sabhI saMpradAya svayameva hinduoM ke sAtha gayA, kyoMki kAMgresa ne apanA aAMdolana g2alata rAste para ekatA kreNge| isake atirikta yaha bAta ki agara hinduoM cala kara kiyaa| maiM nahIM kaha sakatA ki aba paMDita ke deza hidustAna meM hinduoM kI saMskRti kI tarapha koI javAharalAla ke naye AMdolana meM hinduoM ke lie kyA dhyAna na diyA jAya to phira aura kisa jagaha kauna isa badA hai| lekina agara bhUle hue hindU z2arA soge to tarafa dhyAna degA? hA~, jo loga hinduoM kI saMskRti ko unheM isakA bhI patA laga jaaygaa| saritA lekhaka, zrIyuta madanamohana mihira / zilA phor3akara umaeNga rahI ho bharatI huI uchAla DagAmaga ___aisA kyA udvega hRdaya meN| sarita jA rahI ho kisa taTa ko|... kala-kala kalita nAda antara kA paGkila jaga kI kaluSa-kAlimA milA rahI ho kisakI laya meN| sAvita kara le calo pralaya meN|. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ yahA~ aura EARNhA jAtA hai ki a~garez2I-bhASA kA yahA~ EDITAL. zabda-bhANDAra bar3A vizAla hai aura hindI kA usakI tulanA meM atyanta kssdr| yaha bAta ThIka bhI hai| parantu kucha bAteM aisI bhI haiM jinake sambandha meM hindI kA zabda-bhANDAra a~garez2I se adhika bharA-pUrA hai| isI taraha kI eka bAta riztedArI hai| vibhinna riztoM ko z2Ahira karane ke lie hindI meM to bahuta kAfI zabda haiM, parantu a~garez2I meM fAdara lekhaka, zrI sAvitrInandana (pitA), madara (mAtA), sana (putra), DATara (putrI), bradara (bhAI), sisTara (bahana), aMkila (cAcA), oNnTa (cAcI), nevyU (bhatIjA), nIsa (bhatIjI), kaz2ina (cacerA bhAI) Adi eka darjana se kucha hI adhika ine-gine hI . zabda haiN| isalie a~garez2I meM eka-eka zabda se itane kAma lene par3ate haiM jitane ke lie hamArI bhASA meM pAMca-pA~ca, chaH-chaH zabda haiN| udAharaNataH hindI meM cAcA, tAU, mAmA, phUphA, mausA Adi zabdoM se jina vibhinna sambandhoM kA prakaTIkaraNa hotA hai, una sabake lie a~garejI meM kevala eka hI zabda hai, aNkil'| isI prakAra cAcI, tAI, mAmI, bubA, mausI zrAda sabhI ke lie akelA 'zrAnTa' zabda hI kAma detA hai / aura cAcA yA tAU yA mAmA yA bunA yA mausI kisI ke bhI bacce hoM, cAhe lar3ake hoM cAhe lar3akiyA~. sabake lie eka hI zabda hai 'kj'in| mambandha-sUcaka zabdoM kI kamI ke kAraNa a~garejI meM 'inalaoN' se bar3A kAma lenA par3atA hai| putra 'sana' hai to putra-tulya jAmAtA 'sana ina-laoN' ho gyaa| pitA "phAdara' hai to pitR-tulya zvasura 'phAdara-ina-laoN' ho gyaa| aura jaba jAmAtA 'sana-ina-laoN' he taba putra vadhU to 'DaoNTara-ina-laoN' ho hI gii| kahanA na hogA ki mUla zabdoM kI bhAMti hI zrI sAvitrInandana kauna haiM ? yaha 'ina-laoN' kI sahAyatA se bananevAle zabdoM ko bhI anekA'sarasvatI' ke pAThaka zAyada na jAnate neka athoM kA bhAra vahana karanA par3atA hai| hoN| Apa 'bhArata' ke sampAdaka paMDita _ 'bradara-ina-lA' kA hI lIjie / hamArI bhASA meM jinako kezavadeva zarmA haiM aura apane sundara sAlA yA bahanAI yA sADha yA devara yA jeTa kucha bhI kaheMge sAhityika lekha prAyaH isI nAma / una sabake lie a~garez2I meM yahI eka zabda hai| jo zabda se likhate haiN| sAle ke lie hai vahI bahanoI ke lie, yaha bAta hama hindutroM ko kucha vicitra-sI mAlUma ho sakatI hai, parantu RARREARRIERRESSERTRENERATEVEREIN hai aisI hI bAta / sAle aura bahanoI ke sambandha ko lekara 338 SARAPADOS Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] yahA~ aura vahA~ 335 honevAle ha~sI-maz2Aka ne hama logoM ke, vizeSa kara hamAre hindI meM 'vimAtA' zabda hai, parantu 'sTepa-phAdara' ke lie, grAmINoM ke, jIvana meM jisa sarasatA kA saMcAra kiyA hai, kama se kama abhI taka to, koI zabda nahIM hai / aura use ve loga kyA samajhege jinakI bhASA meM donoM ke lie hotA bhI kaise ? hamArI saMskRti meM sTepa-phAdara ke lie eka hI zabda hai ? sthAna hI kahA~ hai? nissandeha devara aura jeTha donoM hI pati ke bhAI hote haiM, parantu aba samaya badala rahA hai| anyAnya bAtoM ke parantu hindU striyoM ke hRdaya meM ina do zabdoM se jina bhAvoM sAtha hamArI sAmAjika prathAtroM meM bhI sudhAra ho rahA hai| kA udaya hotA hai ve kitane bhinna haiM ! eka kA sambandha vidhavA-vivAha kA zrIgaNeza to ho hI gayA hai, talAka ke kitanA sarasatA-pUrNa hai aura dUsare kA kitanA sammAna-pUrNa! lie bhI Andolana cala par3A hai| hama kucha bhI soce devara aura bhAbhI ke sambandha kA hamAre gAhasthya-jIvana tathA aura kucha bhI kaheM, bhaviSya meM talAka kA rivAja utanA hI grAmya-sAhitya kA sarasa tathA saMgItamaya banAne meM kitanA anivArya mAlUma hotA hai, jitanA vidhavA-vivAha / antara bhAga rahA hai, kyA ise ve loga samajha sakate haiM jinakI kevala samaya aura Age-pIche kA hai| vaha samaya bhI zrInebhASA meM devara aura jeTha donoM hI 'bradara-ina-laoN' haiM ? abhI vAlA hai jaba sTepa-fAdara ke samAnArthaka koI mahAzaya hamArI hAla meM eka sAhitya-premI a~garez2a sajjana (misTara zerifa, bhASA meM bhI A ddtteNge| tabhI dekhA jAyagA ki hindIvAle AI0 sI0 esa0) kA kiyA huaA hindI ke kucha grAma- 'vimAtA' kI jor3a ke kisa zabda kA nirmANa karate haiN| . gItoM kA aMgarejI rUpAntara prakAzita huA hai| anuvAda jaisA saphala hai, vaisA hI sundara hai, parantu eka gIta meM manuSya kalpanAzIla prANI hai, isalie vaha nijIMva vidvAna lekhaka "devara" ko "jeTha" samajha gaye haiN| kyA vastuoM meM bhI sajIva prANiyoM kI kalpanA karanA cAhatA isa prakAra kI bhUla kisI aise lekhaka se ho sakatI hai| vijJAnavettAoM ke kathanAnusAra candramA eka nirjIva hai, jo devara aura jeTha-sambandhI vanAtroM se para padArtha hai| parantu kyA kavi aura bhAvuka bhI isa bAta se cita ho ? sahamata ho sakate haiM ? mujhe eka a~garez2I ,kavitA yAda grA 'bradara-ina-lA' jaisI hI hAlata 'sisTara-ina-laoN' kI hai| rahI hai| eka premI apanI svargIyA pramikA kI yAda karatA bhAbhI bhI sisTara-ina laoN aura anuja-vadhU bhI sisTara-ina- huaA kaha rahA hai - laoN ! yahI kyoM, sAlI aura salahaja, devarAnI aura jiThAnI, "isI sthAna para merI usakI vaha bhulAI na jA sakanenana~da aura bhaujAI, sabhI to 'sisTara-ina-laoN' ke vyApaka vAlI bheMTa huI thI, jaba hama donoM ne eka-dUsare ko atha ke antargata A jAtI haiM / hamArI bhASA meM ina zabdoM yAvajjIvana prema karane kI zapatha svAI thii| candramA hamArA se utpanna honevAlI bhAvanAoM meM kitanA antara hai ! aura sAkSI thaa| vijJAna use nirjIva padAtha batAtA hai| jisakI yaha svAbhAvika hI hai, kyoMki hamArI saMskRti meM ina saba aAbhA se sArA saMsAra bhAlokita ho rahA hai. vaha nirjIva hai !" sambandhoM kI apanI-apanI nijI vizeSatA hai| parantu a~ga- hamAre pUrvajoM ne to aAja nirjIva kahe jAnevAle rejI meM to inake sambandha meM 'sabai dhAna bAIsa pa~serI' vAlI padArthoM meM se saikar3oM-haz2AroM kI sajIva prANiyoM ke hI nahIM,. bAta mAlUma hotI hai| devI-devatAnoM aura rAkSasoM ke rUpa meM kalpanA kI thii| ____ hA~, do eka rizte aise bhI haiM jinake lie a~garez2I meM unakI ina kalpanAoM se hamArA prAcIna sAhitya aota-prota to zabda haiM, parantu hindI meM nahIM haiM, kama se kama ziSTa hai| jinako aAja kA vijJAna nirjIva kahatA hai ve hamAre hindI meM to nahIM haiN| isa taraha kA eka zabda hai 'sTepa- pUrvajoM kI kalpanA kI badaulata hamAre sAhitya meM aise phaadr'| agara kisI kI mAtA vidhavA ho jAne para yA sajIva ho uThe haiM ki unake janma aura maraNa, unake prema pati se sambandha viccheda ho jAne para phira se kisI ke aura dveSa, unake harSa aura zoka, unakI jaya aura parAjaya sAtha vivAha kara letI hai to yaha nayA vyakti usakA kI kavitvapUrNa kathAyeM par3hate samaya hama vaise hI tallIna ho sTepa-phAdara kahalAtA hai| sTepa-madara' ke lie to jAte haiM, jaise itihAsa kI vAstavika ghaTanAoM kA varNana Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 sarasvatI par3hate samaya / aura, hamAre hI kyoM, aneka dezoM ke prAcIna sAhitya ke sambandha meM bhI yaha bAta utanI hI ThIka hai| I jaba nirjIva padArtha sajIva prANiyoM ke rUpa meM sAkAra kiye jAte haiM to phira unheM apanI-apanI kalpanA ke anusAra strI yA puruSa kA rUpa denA bhI anivArya ho jAtA hai / aura cU~ki do vyaktiyoM kI kalpanA meM antara ho sakatA hai, isalie isa bAta ke bhI anekAneka dRSTAnta mila sakate haiM ki jisa vastu ko eka deza ke nivAsiyoM ne puruSa ke rUpa meM sAkAra kiyA hai usI ko kisI anya deza ke nivAsiyoM ne strI kA rUpa pradAna kara diyA hai / hamAre dezavAsiyoM kI kalpanA meM sUrya kI bhA~ti hI candramA bhI puruSa hai, isalie hama usake lie 'candradeva' zabda kA vyavahAra karate haiM / parantu yorapavAloM ne sUrya kI puruSa ke rUpa meM tathA candramA kI strI ke rUpa meM kalpanA kI hai| sUrya prakAza kA rAjA hai, to candramA rAnI hai / sUrya ke prakAza meM jisa prakAra puruSocita prakharatA hai, pracaNDatA hai, ugratA hai, usI prakAra candramA ke prakAza meM ramaNI-sulabha komalatA hai, mRdutA hai, zItalatA hai / phira candramA ko dekhakara hRdaya meM anAyAsa hI saundarya kI eka aisI mUrti sAkAra ho uThatI hai ki hamAre deza ke kavigaNa candramA ko puruSa mAnate hue bhI sundara ramaNI ko candramukhI kahane kA lobha saMvaraNa nahIM kara sake / tatra agara pAzcAtyoM ne candramA kI ramaNI ke hI rUpa meM kalpanA kara lI to Azcarya kI kyA bAta hai ? zukra ke tAre kA, apane ujjvala, zveta prakAza ke kAraNa, tAroM meM eka viziSTa sthAna hai| isI lie yorapa vAloM ne zukra (vInasa) kI eka sundaratama ramaNI ke rUpa meM kalpanA kI hai / hamAre yahA~ zukrAcAya rAkSasoM ke nItinipuNa guru haiM to pazcima meM vInasa sundaratA kI devI hai| yorapa ke bar3e se bar3e citrakAroM tathA mUrtikAroM ne usake citra yA usakI mUrti kA nirmANa karane meM apanI-apanI kalA kI parAkASThA dikhAI hai / yorapIya sAhitya meM bInasa kA vahI sthAna hai jo hamAre sAhitya meM rati kA / hA~, eka mahattvapUrNa antara yaha hai ki hamArI rati kAmadeva kI strI hai aura unakI vInasa paMcazara (kyUpiDa) kI mAtA / jahA~ yorapavAloM ne nadI kI pitA ke rUpa meM kalpanA kI hai, vahA~ hamane use mAtA mAna kara adhika bhAvapravaNatA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat | bhAga 38 kA paricaya diyA hai| romana loga TAivara ko 'phAdara TAibara' kaha kara sambodhana karate the; a~garez2a loga Temsa ko 'phAdara Temsa' kahate haiM / kintu isameM kalpanA kI vaha sundaratA kahA~ hai jisakA hama 'gaMgA maiyA' yA 'jamunA maiyA' kahakara paricaya dete haiM ? jisa prakAra mAtA apanA mRtopama dudha pilA kara baccoM kA lAlana-pAlana karatI hai, usI prakAra nadI bhI apane amRtopama jala se apane taTa para base hue dezoM ko harA-bharA banAkara unake nivAsiyoM kA santAnavat pAlana karatI hai| usake upakAroM kA hama 'mAtA' zabda ke dvArA jaisA sundara prakaTIkaraNa kara sakate haiM, vaisA kyA 'pitA' zabda dvArA sambhava hai ? aura phira nadI kI strI rUpa meM kalpanA karane ke phalasvarUpa saritA aura sAgara kA saMgama kaisA kavitvapUrNa, kaisA rasapUrNa ho uThatA hai ! nadI apane parvatarUpI ghara se nikalatI hai to kavi ke zabdoM meM DUbI navayauvana ke mada meM, lagI jhA~kane maiM bAhara, umar3a par3I dIvAnI maga meM, bhAgI tor3a phor3akara ghara / kitane vRkSa ukhAr3e maiMne, kitane gAMva ujAr3a kiye, prItama se milane kI dhuna meM kitane base bigAr3a diye / isake bAda jaba nadI sAgara meM jAkara milatI hai taba usakI bhI kaviyoM ne kaisI kaisI sundara kalpanAyeM kI haiM ? sAgara meM uThanevAle jvAra-bhATA kI viraha jvara ke rUpa meM kalpanA karake eka kavi ne saritA aura sAgara ke milana kA kaisA sundara varNana kiyA haikintu usAse jaba bharatA thA, prItama usakA bhRtala se, ho uThatI thI vyAkula taba vaha rotI thI antastala se 1 jyoM jyoM candra- jyoti bar3hatI thI, tyoM tyoM vaha ghabarAtA thA, pUrNa candra kI rAta virahajvara meM uTha uTha TakarAtA thA / dekha dUra se use par3A gambhIra vikala avanItala para, girI goda meM jesudha hokara prItama kI, kosoM cala kara / "maiM gorI thI, vaha kAlA thA, mIThI thI, vaha khArA thA, kintu prema kA vaha sAgara thA isI lie sabase pyArA thA / " - X X X isa prakAra jina vastuyoM kI vibhinna dezoM ke nivAsiyoM ne bhinna-bhinna rUpa meM kalpanA kI hai unameM eka svayaM 'deza' bhI hai / hamAre pUrvaja kaha gaye haiM-- "jananI janmabhUmizca svargAdapi garIyasI / " aura unhIM ke mArga kA anusaraNa www.umaragyanbhandar.com
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 yahA~ bAra vahA~ 341 karate hue hama bhArata ko 'bhAratamAtA' kahate haiN| hamArI dhUpa-chA~ha ke raMga kI sAr3I ur3atI huI dikhAI detI hai| hI bhA~ti a~garez2a loga bhI apane deza ko 'madaralaiNDa' aura tumhArA niSThura teja mAno jeTha kI dhUpa se tapatA huA (mAtRbhUmi) kahate haiN| parantu jarmana loga isake viparIta aAkAza hai, jo marubhUmi ke siMha ke samAna jIbha nikAle apane deza ko 'fAdaralaiNDa' (pitRbhUmi) kahate haiM / hA hA karake haoNpha rahA hai| apane deza kI strI ke rUpa meM kalpanA karanevAloM ne usakI prAyaH 'mAtA' kaha kara hI vandanA kI hai| baMkima bAbU gA~voM meM upadrava prArambha ho jAte haiM- taba vimalA kA pati ne 'vande mAtaram' ke amara zabdoM-dvArA jisa bhAvanA ko prakaTa nikhila usase apanI z2amIMdArI ke bAhara cale jAne ko kiyA hai vaha prAyaH sarvavyApI hI kahI jA sakatI hai| parantu yatra- kaha detA hai| taba apanI preyasI se vidA lete samaya. tatra kaviyoM ne usakA preyasI ke rUpa meM bhI darzana karAyA hai| sandIpa phira kahatA hai___ aMgarez2I meM TAmasa mUra kI 'lAlA rukha' zIrSaka eka maiM tumhArI vandanA karatA huuN| tumhArI vandanA hI prasiddha aura sundara kavitA hai / usake eka pariccheda kA hRdaya meM lekara yahA~ se jA rahA huuN| jaba se maiMne tumheM zIpaka hai 'agnipUjaka' / isameM usa samaya kI kathA hai jaba dekhA, merA maMtra bilakula badala gayA / aba vande mAtaram' araba ke musalamAnoM ne IrAna para AkramaNa karake pArasiyoM nahIM rahA, aba 'vande priyAm', 'vande mohinIma hai| mAtA. ko talavAra ke z2ora se musalamAna banAyA thaa| pAramiyoM ke . hamArI rakSA karatI hai, preyasI hamArA nAza / kintu vaha eka vIra navayuvaka netA kA apane virodhI musalamAna vinAza kitanA madhura hai ! usI mRtyu nRtya ke ghaMgharutroM kI senApati kI sundarI kanyA se gupta prema ho jAtA hai| eka jhanakAra se tumane merA hRdaya bhara diyA hai / isa komalA, sthAna para premI apanI premikA se kahatA hai sujalA, suphalA, malayajazItalA bhAratabhami kA rUpa tumane Izvara ne hama donoM ko kyoM milAyA ? yA to use apane bhakta kI dRSTi meM eka dama badala diyA / tuma dayAmilAnA hI nahIM thA yA bIca meM yaha dIvAra khar3I na karanI mayA se rahita ho, tuma viSa-pAtra lekara mere sAmane AI thii| kAza tuma bhI IrAna kI eka putrI hotI ! taba hama ho| maiM yA to isI viSa ko pIkara marU~gA yA mRtyuJjaya donoM kA eka hI deza se prema hotA, eka hI dharma meM vizvAsa ho jaauuNgaa| mAtA kA dina Aja nahIM hai / priyA, priyA, hotA / aAha ! usa dazA meM hama kaise sukhI hote ! taba maiM priyA ! devatA, svarga, dharma, satya, tumane saba cIz2e tuccha tumheM dekhakara soca sakatA ki merI mAtRbhUmi hI premikA kara dii| pRthvI ke samasta sambandha aAja chAyA-mAtra ho gye| ke rUpa meM mere sammukha sajIva upasthita hai| usake lie niyama saMyama kA samasta bandhana aAja chinna ho gyaa| priyA, maiM kyA na karane ko teyAra ho jAtA ?" priyA, priyA ! jisa deza meM tuma apane donoM pA~va jamAye Upara ke avataraNa meM svadeza kI preyasI ke rUpa meM khar3I ho use chor3akara maiM sArI pRthvI meM Aga lagAkara usakI kalpanA kI eka jhalaka-mAtra dikhAI detI hai| parantu rAkha ke Upara tANDava nRtya kara sakatA huuN| maiM tumhArI vandanA ravIndra bAbU ne apane prasiddha upanyAsa 'ghara aura bAhara' meM karatA huuN| tumhAre prati mere hRdaya meM jo niSThA hai -usI isa kalpanA kI yatheSTa vistAra-pUrvaka vyAkhyA kara dI hai| ne mujhe niSThura banA diyA hai / tumhAre prati mujhe jo bhakti itanA hI nahIM, svadeza kI mAtA tathA preyasIrUpI kalpanAoM hai usI ne mere hRdaya meM pralaya kI Aga bhar3akA dI hai| kI sundara tulanA bhI kara dI hai| sandIpa kI ina uttejanAmayI bAtoM meM kArI kavikrAntikArI dezabhakta sandIpa apanI prayasI vimalA kalpanA hI hai yA vAstavikatA kA bhI kucha aMza hai. yaha se kahatA hai - "maiMne apane samasta deza meM tumhArA hI to vahI jAna sakate haiM jinheM baMgAla ke krAntikArI dala ke virATa rUpa dekhA hai / tumhAre gale meM gaMgA-brahmaputra kA , bhAvuka navayuvakoM ke sambandha meM kucha vizeSa jAnakArI ho / satalar3A hAra dikhAI par3atA hai| tumhAre zyAmavarNa netroM jo ho, baMgAla hI nahIM, bhArata ke isa mahAkavi kI ina kI kAjala-lagI palakeM nadI ke usa pAra kI banarekhA meM bAtoM ko solaha zrAnA korI kalpanA hI mAnane ko jI to dikhAI par3atI haiN| adhapake dhAna ke khetoM meM tumhArI nahIM caahtaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ rUsa kA krAntikAla ke eka dRzya vaha 'kala' kabhI kabhI nahIM AyA lekhaka - zrIyuta sadguruzaraNa avasthI, ema0 e0 bhI-kabhI U~ce darje kI mAtrA bahuta khala jAtI haiN| hariyAlI para dera taka netra gar3Ane se nIMda Ane lagatI hai| thor3A samaya huA mujhe 'bAmbe - mela' se eka lambI yAtrA karanI pdd'ii| Dibbe meM bilakula ekAkI thaa| bAteM bhI kisase karatA ? khir3akI se idharaudhara dekhaa| donoM ora kA mIloM lambA maidAna - jisameM dUra para, bahuta dUra para, kSitija ke pAsa kA~pate hue vRkSoM kI dhUmila goTa lagI thI -- netroM kA anuraJjana bahuta kAla taka na kara sakA / rela kI ghar3aghar3AhaTa meM vaha baMjara bhUmi hila rahI thI / na sthAvara sRSTi, na usa para TikanevAlA jaMgamajagat / parityakta sUne bIhar3a phailAva meM A~kheM beroka-Toka saMtaraNa karane lgiiN| usa ujAr3a khaMDa kA phIkI grAkRti vAlA svAmI sUkhI nIrasa caur3Ana se sira uThAkara rela kI bhar3abhar3AhaTa para mAno tyorI badala rahA thA / JAU dhyAna idhara se ucaTakara AkAza para jA pdd'aa| raMgabiraMge bAdala ghulamilakara grAkAroM kI sRSTi kara rahe the / duma kaTA hAthI, U~Ta kI gardanavAle ghor3e, tIna pairavAlI bhaiMsa, tAja pahane hue malkA vikToriyA, tAr3a ke per3a, pitralatA huA tAjamahala, gvAliyara kI topa, kAliJjara kA kilA, bahatI huI namadA, hilatA huA nagAdhirAja aura na jAne kauna-kauna-se rUpa bane aura bigar3e / dRSTi kA bojha inameM se koI AkAra na sa~bhAla sakA / mastiSka meM bhI vicAra isI prakAra sAkAra aura nirAkAra banane kA prayAsa kara rahe the| unameM itanI ghur3a-daur3a macI thI ki samajha ke darpaNa meM unakI rUpa rekhA nahIM dikhAI detI thii| ve tAra ke khaMbhoM kI taraha Ta nikala jAte / mana Dibbe ke bhItara gayA / kucha likhane kA vicAra huA / eka rUsI ghaTanA smaraNa aaii| maiMne usI ko kahAnIbaddha karanA zrArambha kara diyA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat z2Ara ke utkarSa ke aMtima dina the / usakA carama rUpa dekhane aura dikhAne kI vastu thI / jo virodha utpanna ho gayA thA usakI dhvani vAtAvaraNa meM vyApta thI / sarakArI karmacArI nAda-saMvAhaka dhArAoM ko hI AkAza se miTA dene kA vyartha prayAsa kara rahe the| z2Ara pAzavika atyAcAra se krAMti ke nAma ko bhI miTA denA cAhatA thA; parantu vaha bhayApana bhI thaa| apanI prANa-rakSA ke lie z2Ara aura usake padAdhikArI bahuta sazaMka rahate the / z2Ara ko chipAne ke lie eka hI AkAra-prakAra kI tIna-cAra spezala TreneM eka sAtha chUTA karatI thI / ghoSaNA kucha aura hotI thI aura kAma kucha aura hotA thA / golAbArI se bacane ke lie bAlU ke bore kA~TedAra tAroM ke bIca meM sthAna-sthAna para rakkhe rahate the / sukumAra sthaloM kI rakSA ke lie zarIra para lohe kI cAdara ke Dhakkana rahate the / inaqalAbiyoM ke pratidina ke rahasyamaya vyavahAroM ke kAraNa zAsakoM kI sA~sa se bhaya nikalatA aura paiThatA thA / apanI padavana se ve cauMkate the aura apane hI ucchavAsa meM unheM bhUkampa kA dhakkA anubhava hotA thA / apanI bar3I kSati karake yadi kahIM kAlpanika saphalatA mila jAtI to bhI bar3A utsava manAyA jAtA / haDDiyoM ko cUsanevAlA kuttA apane mu~ha se nikale hue rakta ko bhI bar3e svAda se pItA hai / z2Ara aura usakA sArA vaibhava krAMti kI jvAlA se bacane ke lie - anajAna meM kagAra kI aMtima rekhA para khar3A thA / lar3akhar3AhaTa ke lie eka jhoMke bhara kI dera thii| sarakAra ke bahuta-se sAdhana sone kI ghar3I kI bhA~ti dikhAvaTI adhika the; kArya-preraNA kA koI vizeSa mahattva unameM na thA / usI samaya TheTha rAjadhAnI meM eka vyApArI rahatA . thA / usakI jAti kA koI patA na thA / kahate haiM ki vaha pazcima kI ora se zrAkara vahA~ basa gayA thA / use loga 'hvArahya' kahate the / a~garez2a vyApAriyoM ne usakA nAma 'TI' rakha chor3A thA / vaha AkAra kA moTA aura prakAra - 342 www.umaragyanbhandar.com
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] . vaha 'kala' kabhI nahIM AyA kA bhaddA thaa| isa moTe vyApArI kA artha aura yaza thor3I moTe vyApArI kA dafara bilakula sAfa aura sAmayika zrAyu ke padArtha the| vaha par3hA-likhA thaa| pahale eka choTe thaa| saba cIz2a darpaNa kI bhA~ti jar3I huI thii| parantu isa vetana kA karmacArI aura phira eka bar3e vetana kA padAdhikArI bAharI ujjvalatA aura dikhAvaTI ImAnadArI kI preraNA meM bnaa| bAda meM eka bar3e vyApArI ke eka choTe kAma kA bar3I gandagI aura beImAnI thii| daphtara ko zuddha, sAfa choTA hissedAra ho gyaa| isase bar3hA taba usane eka svatantra rakhane ke lie na jAne kitanI bahiyoM ke pRSTha phAr3e jAte vyApAra khola diyaa| jina sIr3hiyoM para paira rakhakara vaha the, kitanI bAra kAg2az2a badalA jAtA thA aura kitane jAlI Upara car3hA unheM hamezA paira se kucalanA hI usane apanA patra likhe jAte the| fAileM kI fAileM badala dI jAtI kartavya smjhaa| thiiN| jAlI hastAkSaroM ke svIkRta-patra aura bharapAI kI moTe vyApArI kA jisase jisase samparka huaA, saba jhUThI rasIdeM bharI par3I thiiN| parantu i~TI ke ye sAre doSa yahI kahA karate the ki rupaye-paise ke sambandha meM vaha sAfa usake vAcAla samavitaraNavAdI navayuvaka DhaMke rahate the| nahIM hai| vaha yaha kahatA ki loga aisA sabhI vyApAriyoM 'jo aAndolana ke lie itanA dhana de sakatA hai vaha ke lie kahate haiM / yAtrA karanevAle ke ho vastra gaMde hote beImAna nahIM ho sktaa|' becAre yaha na jAnate the ki haiM, ghara meM baiThe rahanevAle ke nhiiN| vyApAra-zAstra meM beI. unake nAma se ekatra kiye hue dhana kA kitanA bar3A mAnI pApa nahIM hai| kIcar3a ko bacAkara calanevAlA ho bhAga vaha apane pAsa bacA letA thaa| giratA hai| isa moTe vyApArI ke bhArI peTa meM duniyA kI z2Ara ke pratikUla jo aAndolana vega se cala rahA cAlAkI aura fareba chipe the| jitanA hI usakA dhana bar3hA, thA, moTA vyApArI dhana se, guptarUpa se, usako sahAyatA utanA hI usakA peTa bar3hA aura sAtha-sAtha peTa ke koSa kI detaa| dUsare vyApAriyoM aura dhanikoM se navayuvakoM ke sAtha bhI vRddhi huii| apane gupta-sambandha kA rahasyamaya byorA dekara unheM ThagatA phaiTI zikSita to thA hI, usakI baiThaka-uThaka bhI aura Thage hae dhana ke kucha bhAga ko apanA kahakara navavyApAriyoM meM kama aura zikSitoM meM adhika thii| vyApAriyoM yuvakoM ko phusalA diyA krtaa| jina zrAdarzoM kI preraNA ko eka-dUsare ke lie beImAna kahanA sAdhAraNa bAta hai, se viplava kA sUtrapAta huA thA unase ise gaharI ghRNA thI, ataeva moTe vyApArI para kiye hue Aropa kA koI vizeSa parantu jina yuvakoM kA isameM hAtha thA unheM vaha hAtha meM mahattva aura prabhAva jisa varga meM vaha milatA-julatA thA, rakhanA cAhatA thaa| aura vaha kevala apane prabhAva ko na par3A / parantu jisa para bItI thI vaha samajhatA thA, jo akSaNNa rakhane ke lie| vaha lokapriya banA rahe aura samajhatA thA vaha jAnatA bhI thA tathA jo jAnatA thA vaha vyApAra usakA bar3hatA rahe yahI usakI AkAMkSA thii| krAMti mAnatA bhI thaa| kI lapeTa meM bar3e-bar3e dhanika Athe. parantu navayuvakoM ne moTe vyApArI meM eka aura vizeSatA thii| deza ke use krAMtisevI kahakara bacA liyaa| pragatizIla navayuvakoM ko vaha apanI ora khIMce rahatA dhanikoM kI saMkhyA virala dA~toM kI bhA~ti abhadra dikhAI thaa| unakI sasthAoM ko kucha candA de detA thaa| kisI dene lgii| krAMti kI pau abhI-abhI phaTI thii| dasare kI kisI ko apane yahA~ bhojanoM meM bulA liyA karatA thaa| kamAI se aiMTha kara calanevAle kubera dUsare ke prakAza se kabhI-kabhI unheM apane moTara para saira karA detA thaa| sarala Alokita candramA kI bhA~ti tejahIna the| samAja ke sabase navayuvaka, bhukkhar3a deza-bhakta, divAlA nikAle hue vyApArI, U~ce kahe jAnevAle vyaktiyoM para Apatti pahale aaii| niThalle ThekedAra, cApalUsa sampAdaka sabhI kA usake yahA~ prabhaMjana vRkSa kI sabase U~cI pattI ko pahale jhakajhoratA hai| aDDA thA aura sabakA vaha upayoga karatA thaa| prabhAvazIla phaiTI dUsaroM ko durdazA para ha~satA thaa| vaha z2Ara ke prati vyaktiyoM ke sAtha kA lAbha vyApAra meM uThAtA thaa| beI- ghRNA-pracArakoM kA chipa-chipakara sAtha detA thaa| parantu mAnoM se beImAnI ke aura jhUThe kAma letA thaa| mukhara usake vyaktigata jIvana meM kahIM adhika jArazAhI thii| cApalUsoM se apanI prazaMsA kA DhiMDhorA piTavAtA thaa| naukaroM ko gAlI denA aura mAranA aura vetana bar3hatA dekha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 sarasvatI [bhAga 38 kara koI Aropa lagA kara nikAla denA phaiTI ke svAmi- daphtara meM pratidina niyukti aura viyukta huzrA krtii| sevaka-vyavahAra-zAstra kI prastAvanA meM likhA thaa| sarakArI sevakoM ko svAmI ke lie koI sneha na thA, phira bhI kSetroM meM aura viplavakArI maThoM meM yaha saMvAda pracalita thA loga zrA hI jAte the| mitroM ne bhI yaha mAnanA prArambha ki moTA vyApArI dhana se aura naukarI se navayuvakoM kI kiyA ki kahIM koI bhArI bhrama hai; phaiTI aura phrAsTI sahAyatA karatA hai| parantu jisa kisI navayuvaka kA svAmi- rupaye ke sambandha meM beImAna aura Andolana ke sambandha meM saMvaka ke nAtaM usakA nAtA jur3A vaha usase ruSTa hokara hI kAyara aura luka-chipa kara bacanevAle haiN| jAtA thaa| samaya AyA ki z2amorina nAmaka eka navayuka ne ____mIla kI saMkhyA batalAnevAle patthara kisI yAtrI eka pratibandha-patra ke anusAra phaiTI ke yahA~ naukarI kii| meM sAhasa aura kisI meM thakAvaTa utpanna karate haiM; z2Ara ke isane bar3e parizrama se kAma kiyaa| usane isakI prazaMsA ghora damana meM kisI ne krAMti kI saphalatA aura kisI ne kI aura vetana bar3hA diyA / dUdha-pAnI kI bhA~ti donoM vi.latA dekhii| phaiTI ko isI asamaJjasa kI sthiti meM ghula-mila gaye the; parantu vyApArI kI beImAnI ne khaTAI sukha thaa| vaha krAMti kI preraNA karanevAle siddhAntoM se DAlakara donoM ko pRthaka kara diyA, manomAlinya bddh'aa| ghRNA karatA thA, parantu sarakArapakSa grahaNa karake lokapriyatA z2amArina sAmyavAdiyoM kA pramukha vyakti thaa| ise z2Arako bhI nahIM chor3anA cAhatA thaa| dvArA daNDa bhI mila cukA thA-kevala phA~sI se baca moTe vyApArI ne phrAsTI nAma kA eka cATukAra sevaka gayA thaa| ise apanI ImAnadArI aura deza-sevA kI rakha chor3A thaa| ise vaha acchA vetana detA thaa| z2Ara-virodhI aiMTha thI; use apane dhana kA iThalAtA huA mada thaa| moTe aAndolana meM kabhI bhAga lene ke kAraNa lokapriya vyaktiyoM vyApArI ne Aropa lagA kara z2amorina ko nikAla diyaa| meM isakA sthAna thaa| isake dvArA phaiTI apane kA prasiddha z2amerina bahuta uSNa, bhAvuka, spandanazIla, Atmakiye hue thA / lokapriyatA ke prANa khIMcane ke lie ise gaurava kI rakSA meM saba kucha khodenevAlA vyakti thaa| vaha apanI svAsa-nalI banAye thA / yaha ruI kI bhA~ti narama, isakI apratiSThA to moTe vyApArI ne khUba kI, parantu isake gi~jAI kI bhA~ti ghinaunA, bandara kI bhA~ti svAmi-bhakta virodha meM A jAne se moTe vyApArI kI apIti aura aura giragiTa kI bhA~ti caTa palaTa jAnevAlA thaa| jisake bar3hI / sUrya-grahaNa to huA, parantu candramA kA kAlApana saba prati yaha paricaya dikhAtA vaha isase piNDa chur3AnA loga dekhane lge| isa saMgharSa meM bhI moTe vyApArI ne caahtaa| jisa para yaha prema se hAtha rakhatA usakI sA~sa phrAsTI kA hI sAmane rkhaa| usI kI ADa meM usane Ubane lgtii| moTe vyApArI ko kUTa mantraNAnoM kA yaha saba kucha kiyaa| sAdhana thaa| uttaradAyitva isakA rahatA thA aura uddeza 'usane mujhe beImAna likhA aura svayaM mere sAtha isake svAmI kA pUrA hotA thaa| dopa isa para mar3hA jAtA beImAniyA~ kI'---yaha bhAvanA z2amorina ko mArane-marane ke thA, lAbha usakA hotA thaa| lie taka taiyAra kiye thii| usake pAsa dhana hai aura sAdhana dhIre-dhIre moTe vyApArI ke viSaya meM yaha prasiddha ho hai / bar3e zaktimAn aura prabhAvazAlI vyaktiyoM ke pAsa gayA ki usane maicalina se dhokhA dekara jhUThe hastAkSara uThatA-baiThatA hai| saba usI kI aisI kheNge|'-yh bhI karA liye, apane vizvAsI sevaka lInA ko bhrama meM DAla- z2amorina samajhatA thaa| kara usakI sArI kamAI kA bhAga har3apa liyA aura use z2amArina ne pahale socA ki pratibandha ke anusAra dhatA batAyA, iMglaiMDa kI kisI kampanI se jhagar3A huA moTe vyApArI ke pratikUla z2Ara-sarakAra kI zaraNa leM, para taba usakA sArA phAila jAlI banAyA gyaa| udAra vicAra- vakIla kA vyaya, adAlata kA vyaya aura yadi hAra gaye vAle bar3e vyakti kucha udAsIna hokara yaha kaha diyA karate to prativAdI kA vyaya, yaha saba mara miTane kI bAteM the ki yaha kAma phrAsTI kA hai| moTA vyApArI bhI ise thiiN| z2amorina ke pAsa kyA thA ? use itanA vetana bhI asvIkAra nahIM karatA thaa| kabhI nahIM milA ki vaha sukha se kucha ekatra kara sktaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] vaha 'kala' kabhI nh| AyA 345 moTA vyApArI z2amArina kI isa lAcArI ko samajhatA barpha se DhaMkI huI retI meM maiM barpha ke geMda banA . thaa| aura phira yadi mukaddamA dAyara bhI ho gayA to kauna bAlakoM se khelane ke lie bahudhA cupake se ghara se nikala aisA padAdhikArI hai jo ghUsa nahIM letaa| isa prakAra jAyA karatA thaa| kaI bAra ThaNDhaka lagI aura maiM maratebhI usI kI vijaya thii| z2amArina na to usake samAna marate bcaa| phira bhI apanI bAna nahIM chor3atA thaa| pitA ghUsa degA aura na de hI sakatA hai| moTe vyApArI jI ko jaba bhI patA lagatA taba mujhe bahuta ddaaNttte| mAtA ne loka-pakSa kA santuSTa rakhane ke lie pahale mela kA se kabhI-kabhI jhagar3A bhI ho jAtA thA ki akele lar3ake svAga bharA aura phira eka vyaMgyAtmaka apamAna ke jhaTake ko itanA na DarAnA caahie| pitA jI kahane lagate ki se mala ke sUtra ko sahasA tor3a diyaa| kisako par3I hai yadi ise DaoNTogI bhI nahIM to yaha bilakula bebasa ho ki dUsare ke bIca meM pdd'e| phaiTI ke Tukar3oM se palanevAle jAyagA / isI prasaga meM unhoMne eka bAra eka kahAnI z2amArina ke pratikUla vAtAvaraNa banA rahe the| dhana kA sunAI thI, vaha thor3I bahuta mujhe smaraNa hai| sAiberiyA ke babaratA-pUrNa mada nyAya kI chAtI para anyAya kA ratha hA~ka uttarI bhAga meM eka bar3A ajagara rahatA thaa| dUra se hI rahA thaa| saccAI kA sUrya a~ThAI kI dhuvA~dhAra golebAz2I meM yadi koI yAtrI athavA pazu-pakSI udhara se nikalatA, bilakula chapA thaa| vaha apanI vegavatI sA~sa se ghasITakara khA jaataa| eka bAra, hicaka pApa aura puNya ke yuddha kA AhvAna hai / parantu haikaTI nAmaka eka pahu~cA huaA pAdarI udhara se niklaa| moTe vyApArI kI pApa-puNya kI mer3a spaSTa na thii| phaiTI ajagara ne use bhI ghasITanA prAraMbha kiyaa| haikaTI usa samaya bhI hicakA nahIM jaba usane sarakArI aphasaroM ko ne vega se cillAkara kahA, ghabar3Ayo nahIM, maiM svayaM zrA z2amo rana ke paDayantrakArI mastiSka kI vyAkhyA kI aura rahA hU~ / pAsa pahu~cakara unhoMne use ahisA kA upadeza usake vaira aura kopa se apane ko bacAne kI prAthanA kii| diyA ki jaba miTTI se tumhArA peTa bhara sakatA hai taba jIvave donoM se ruSTa the| isa saMgharSa meM sambhava hai, kucha matalaba hisA karane se kyA lAbha ? ajagara kI samajha meM kucha zrA kI bAta mila jAya, isI |le isake ukasAne meM sukha thaa| gyaa| eka saptAha ke bAda haikaTI phira udhara se niklaa| jAmorina akelA hokara akelA hI ghara para baiThA thaa| dekhatA kyA hai ki bahuta-se bAlaka ajagara para savArI kiye vaha apanI sA~soM se bAta karatA, apane A~sutroM se usake nathunoM ko nAthe mu~ha meM lakar3I DAla rahe haiM, pU~cha apanI gAthA likhatA / zarIra kur3ha cukA thaa| usameM utte- meM rassI ba~dhI hai, ajagara kI bar3I burI dazA hai, usake netroM janA kI cinagArI aura mana meM vicAroM kA baat-ckr| meM dhUla DAlI jA rahI hai| haikaTI ko bar3I dayA aaii| vaha apane ko sAmane rakhakara socatA, maine kitane Sar3ayaMtra baccoM se mukta karake vaha socane lagA ki yaha mere hI praakiye| sarakArI padAdhikArI mere nAma se kA~pate the| merI maza kA pariNAma hai| ajagara se kahane lage--are bhAI yojanAyeM hamezA saphala huI / Aja bhI lar3akhar3AtI huI maiMne hisA karane ko manA kiyA thA; yaha thor3e hI kahA thA z2ArazAhI para mere dhakke kA bhI prabhAva hai| meM yadi kucha ki apanI phusakAra bhI chor3a do| pitA jI ne kahA ki samajhakara kucha kAla ke lie kucha mitroM aura sambandhiyoM baccoM ko ThIka rakhane ke lie isI phusakAra kI zrAvake hita ke lie zAnta jIvana se pariNata hokara phaiTo ke zyakatA hai / maiM socatA hU~ ki mUkhoM aura dhUrtoM ko ThIka yahA~ AyA tA aAja yaha apamAna milaa| yaha vahI phaiTI rakhane ke lie bhI isI phusakAra kI AvazyakatA hai| hai jo merI pUjA karatA thaa| par3ayaMtra ke lie maiMne jaba jitanA maiMne ise chor3a diyA isI lie phaiTI ko merA apamAna cAhA, dhana |layA / usane prasannatA se athavA bhaya se hamezA karane kA sAhasa huaa| merI jholI bharI thii| vahI Aja maiM itanA apadArtha huuN| z2amArina ke isa vicAra-vistAra kA sUtra ulajha gyaa| phaiTI ne mujhe apane yahA~ bar3e anunaya aura vinaya se bulAyA sahasA usake eka mitra ne Akara kahA ki mujhase kaho, maiM thA / Aja vaha mujhe tiraskAra karane meM aAnanda kA anubhava abhI tumhAre apamAna kA badalA luuNgaa| karatA hai| kyA isameM bhI merA hI doSa hai ? z2amArina kur3hakara kSINa to ho gayA thA, parantu usakA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 346 sarasvatI [bhAga 38 vicAra-bala azakta na thaa| vaha phira socane lagA ki phaiTI ne donoM patroM kA khUba pradarzana kiyaa| z2amorina vyaktigata jhagar3e ke lie loka-rakSA ke lie saMgrahita ko aura bhI lajjita honA pdd'aa| usake dala ke loga bala tathA anuyAyiyoM kA prayoga ucita nhiiN| jana-sudhAra manamAnI karane kI usase aAzA mAMgate / jamArina kabhI ke lie apane sAre prayogoM ko kAma meM lAnA kSamya hai| manA karatA, kabhI cupa raha jaataa| parantu hRdaya meM badalA parantu apane vyaktigata apamAna ke pratizodha meM koI kAma lene kI bhISaNa jvAlA kI koI bhI lapaka usake sAthIna kara DAlanA ThIka nhiiN| loga kaheMge aura ThIka kaheMge dekha pAte / mitra dA~ta pIsa kara raha jaate| ki eka DAka aura hatyAre kI bhA~ti maiMne phaiTI ke sAtha tAra eka-dUsare se lar3a kyoM nahIM jAte ? isake tala vyavahAra kiyaa| isakA pavitra uttara mere pAsa koI nahIM hai| para mAnavayukti hai, jisane khambhoM para unheM sAvadhAnI se parantu isa samaya loka-jIbha seA rahI hai| vaha mere kasa diyA hai| isase kama yukti-yukta vaha adRzya vidhAna nahIM pakSa meM kyA kahatI hai ? loka ke kAnoM taka pahu~cane ke jo bAdaloM ke pahAr3oM ko antarikSa meM sa~bhAle rahatA hai| lie z2ora kA visphoTa cAhie / vaha abhI nahIM huA hai| kisI aise hI adRzya avarodha ne ubalate hue z2amArina ko mere AgAmI kAya meM vaha dhar3AkA hogA ki sabakI A~kheM bhI thA~ma rakhA thaa| bahuta kAla vyatIta ho gyaa| sabane mujhe hI ghUrane lgeNgii| para abhI apamAna kA jo ghuna yaha jAnA ki z2amArina kucala diyA gyaa| phaiTI kA AtaGka mujhe khAye jAtA hai use koI anubhava nahIM karatA / bahuta bar3hA, usakA dhana bhI bar3ha gyaa| sAtha hI sAtha usake soca-vicAra kara jamorina ne phaiTI ko eka patra likhA- vicAroM meM bhI viparyaya hogyaa| vaha khullama-khullA z2Ara moziye hya vo, kA.samarthana karane lgaa| samavitaraNavAdiyoM ko kucalanetumhAre aura mere bIca meM mano-mAlinya baDhatA jA vAlI mantraNAaoM meM vaha sarakArI pariSadoM ke gupta adhi. rahA hai| tumane merA ghora apamAna kiyA hai aura mujhe vezanoM taka meM pahu~cane lgaa| isake pUrva-paricita navayuvaka beImAna kahA hai| maiM isakA pratizodha dvanda-yuddha karake sabase pahale phA~se gye| lenA cAhatA huuN| kRpayA samaya aura sthAna nizcaya karake idhara AtaGka bar3hA aura udhara krAntikAriyoM kA veg| sUcanA diijie| isa AmantraNa ko svIkAra na karane se krAMti eka aora se dabAI jAtI aura dUsarI ora ubhara donoM pakSoM kI mahatI hAni ho jAne kI AzaMkA hai| nikltii| isI bIca meM eka patra meM prakAzita huA ki bhavadIya vairI rAjadhAnI se thor3I dUra para kisI ne phaiTI kI hatyA kara jamorina dii| sarakArI padAdhikAriyoM ne hatyAre ko bhI nirmANa kara phaeNTI ne turanta uttara likha diyA liyaa| z2amorina phAMsI ke lie nyAyAdhikaraNa meM khar3A z2amorina, kiyA gyaa| nyAyAdhIza ke samakSa z2amorina ne bayAna diyA tumhArA aziSTa patra milaa| tuma jisa barbara-prathA aura kahA ki maiMne phaiTo ko nahIM mArA hai| kA Azraya lenA cAhate ho vaha hama sabhya logoM ko nyAyAdhIza ne usakI bAtoM ke bar3e manoyoga se sunaa| svIkAra nhiiN| tumhAre lie nyAyAdhikaraNa khule haiN| yadi vaha lekhanI rakhakara kucha socane lgaa| 'phaisalA kala sunAyA tumheM zarIra-bala ke saMgharSa meM hI pazuoM kI bhA~ti aAnanda jAyagA'--yaha kahakara vaha uTha khar3A huaaa| zrAtA ho to merA moTA caukIdAra TrAskI tumhArI naseM kahate haiM ki usI zAma ko z2Ara rUsa se miTa gyaa| tor3ane ke lie prastuta hai| maiMne use aAzA de dI hai| maiM z2amorina jela ke bAhara thaa| vaha bhASaNoM dvArA janatA meM bilakula zAnta huuN| tumhArA jo mana bhAve kro| tumheM uttejanA paidA kara rahA thaa| saikar3oM loga usake pIche the| 'usakA pariNAma bhoganA pdd'egaa| aura phira phaisalA sunAne vAlA vaha 'kala' kabhI nahIM ___ hya vo aayaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ gorA~ dhAya kA apUrva tyAga lekhaka, ku~vara cA~dakaraNa jI, zAradA bI0 e0, ela-ela0 bI0, eDavokeTa jija ke lie apUrva na rAjabhakta mahi lelI gaI / taba rAThaur3a durgAdAsa va lAoM ne deza cAMpAvata sonaMga Adi saradAroM ne kisI DhaMga se bAlaka rAjakumAra ajItasAhasa aura siMha ko bAdazAha ke paMje se nikAlanA aAtma tyAga kA caahaa| usa sAhasa ke kArya meM goroM - paricaya diyA hai unameM jodhapura kI dhAya ne pramukha bhAga liyA aura bAlaka goroM dhAya kA nAma prasiddha hai| yaha mahArAja ke prANoM kI rakSA ke lie vIrAGganA gaDhamaMDovara ke gahalota apane putra kI bali de dii| yaha ghaTanA gopIjI ke jyeSTha putra dhAo manohara jI isa prakAra haibhalAvata kI dharma-patnI thI, aura sainika bAdazAha auraMgajeba ne jodhapurakSatriya-jAti ke TAMka-kula kI thii| rAjya ko har3apane ke lie mahArAja manohara jI ko rAjya meM 'mehatara'* kI upAdhi thI, jaisA kI mRtyu ke bAda janme hue rAjakumAroM ko aurasa nahIM janareza mahArAja ajItasiha jI ke likhe hue qhAsa mAnA ora una para apanA kabz2A karanA caahaa| eka rukkA se prakaTa hotA hai| yaha goroM devI mahArAja rAjakumAra kA to kAbula se dillI pahu~cane para svargajasavaMtasiha jI ke rAjakumAroM kI dhAya thii| vAsa ho gyaa| udhara rAniyoM va rAThaur3a saradAroM ko jaba saMvat 1735 meM jodhapura-nareza mahArAja jasavanta- bAdazAha ke raMga-DhaMga ko dekhakara sandeha ho gyaa| siha jI kA svargavAsa kAbula ke mAga meM jamarUda ke thAne isalie rAThaur3a durgAdAsa prAdi saradAroM ne rAjameM ho gayA aura bAdazAha auraGgaz2eba kI AjJA se unakI kumAra ajItasiha ko zAhI pahare se jaise-taise nikAlakara rAniyA~ aAdi jaba vahA~ se calakara dillI pahuMcI taba ve mAravAr3a kI tarafa bhejane kA upAya kiyA / rAjakumAra kI saba rAjakumAra ajItasiha ke sahita dillI meM zAhI pahare meM dhAya goroM ko bhaMgina kA svA~ga bharAkara usakI TokarI meM mehatara' rAjakarmacAriyoM kA eka bar3A aohadA thA, ajItasiha jI ko sulavAkara.jyoM-tyoM pahare ke bAhara nikAla jisakA apabhraza 'mehatA' (metA) hai| brAhmaNa, mahAjana, denA taya huaa| jara grAdi jAtiyoM ke kaI puruSoM ke nAmoM ke isa nizcaya ke anusAra saMvat 1736 kI sAvana badI sAtha mehatA kI upAdhi aba taka hai| bAdazAhI jamAne meM 2 ko dhAya ne apane bAlaka putra ko rAjakumAra kI jagaha bar3e logoM ko 'mehatara' kahate the, jaise mehattara ibrAhIma, sulA diyA aura rAjakumAra ajItasiMha ko eka TokarI mehattara ismAIla vagairaha / phArasI kitAboM meM to paig2ambaroM meM leTAkara aura usake Upara kUr3A-kacarA bikhera kara maMgina ke nAma ke sAtha mehatara kI padavI lagI huI hai / biloci- ke bheSa meM use zAhI pahare se bAhara pahu~cA diyA aura stAna kI citrAla-riyAsata ke musalamAna rAjA Aja bhI bacce ko mukundadAsa khIMcI ke supurda kara diyaa| mukandadAsa catarAla kA mehattara' kahalAte haiM / dekho mAravAr3a madamazu- sapere kA svA~ga bhare hue usa Dere se kucha dUra baiThA huA mArI riporTa san 1891 I0, tIsarA bhAga, pR0 548 tathA thaa| svAmibhakta mukundadAsa khIMcI rAjakumAra ko apane mahAmahopAdhyAya rAyabahAdura paNDita gaurIzaMkara hIrAcanda piTAre meM rakhakara maukhara bajAtA huA mAravAr3a kI tarafa aojhA-kRta 'udayapurarAjya kA itihAsa' pRSTha 99, san cala pdd'aa| 1928 ii0| isa ghaTanA ke dUsare hI roz2a bAdazAha ko sandeha huA 347 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 sarasvatI godhA (bhaMgina kA svA~ga bharakara ) bAlaka mahArAjA ajItasiMha rAThor3a ko dillI meM sa~perA bheSadhArI mukandadAsa khIcI ke supurda kara rahI hai / ki kahIM bAlaka rAjakumAra hAthoM se na nikala jAya / isalie usane kotavAla ko zrAjJA dI ki mRta rAjA kI rAniyoM ko rAjakumAra ke sahita zAhI mahaloM meM le zrAzro aura yadi koI sAmanA kare to use saz2A do| isa para durgAdAsa kI saMrakSatA meM rAThaur3a vIra lar3ane ko taiyAra ho gaye aura yuddha na gyaa| rAniyA~ bhI yuddha meM jUjhakara kAma AI / yuddha ke pazcAt jo naqalI rAjakumAra bAdazAha ke hAtha lagA use jodhapura ke Dere se girakara huI dAsiyoM ko dikhAkara usane apanI tasallI kara lI aura use apanI putrI jebunnisA ko paravariza ke lie sauMpa diyA / bAdazAha ne isa nakalI rAjakumAra kA nAma 'muhammadI rAja' rakkhA aura yaha auraGgaz2eba kI senA meM rahakara bIjApura ( dakkhana) meM dasa varSa kI Ayu meM bacA (plega se mara gayA / jaba taka asalI rAjakumAra ajItasiMha jI kA vivAha udayapura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 ke mahArAnA ne apane bhAI gajasiMha kI kanyA se saMvat 1753 (san 1696 I0) meM nahIM kara diyA taba taka bAdazAha kA isa viSaya meM sandeha nahIM huA / dUra gorau~ dhAya kA yaha pUrva tyAga mAravAr3a ke iti hAsa meM amara pada pA gayA hai aura isI lie isakA nAma jodhapura-rAjya ke rASTrIya gIta jAtA 'dhanA' meM gAyA hai / isa svAmibhakti ke kAraNa hI rAjya kI ora se prakAzita 'rASTrIya gIta' pustikA meM bhI goroM dhAya ke nAma kA ullekha zraddhA ke sAtha kiyA gayA hai / goroM dhAya kI banavAI bAvar3I (bApI) jodhapura zahara meM pokaraNa kI havelI se saTI huI hai, jo aba apabhraMzarUpa meM 'gorakhA' (gorA~ dhAya) bAvar3I kahalAtI hai / vaha devI saMvat 1761 kI jyeSTha vadI 11 guruvAra ko apane pati dhA manohara ke sAtha satI huI / jodhapura meM isI kI sundara bar3I chatrI (devala) darabAra - hAI-skUla ke pAsa kacaharI roDa para sthita hai / chatrI meM eka TUTA-sA zilAlekha * dekho jodhapura-rAjya kI ora se chapA 'nezanalaenthama' pRSTha 3 (mukana jaideva gorauM jasadhArI dhana dugo rAkhiyo ajamAla || vAha0 ||7|| ) www.umaragyanbhandar.com
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] - goroM dhAya kA apUrva tyAga 39: lagA huA hai, jisameM ghor3e para savAra eka mUrti hai aura yadyapi inhIM aprasiddha vIroM kI sahAyatA se raNakSetra meM bar3e eka strI pAsa khar3I hai / ghur3asavAra puruSa ke hAtha meM mAlA bar3e vIrakArya hote haiM / hai| lekha isa prakAra hai rAjapUtAne ke gauravAnvita itihAsa meM ThIka yahI dazA (1) "saM0 1761 sAke 1626 rA jeThanda 11 vistavAra gorA~ dhAya kI huI hai / isI vicAra se ye paMktiyA~ likhI (2) ghaTI 13 dhA ||maa| manora gopI bhalAta gelota gaI haiM * / (3) rI devagata parAyaNa huzrA ne lAre sata kiyo| (4) dhA || goroM bAI TAMka......ra... . * jodhapura ke suprasiddha itihAsajJa muMzI devIprasAda (5) beTI upara chatara mitI du / bhAdoM jI ne bhI apane lekha 'mahArAjA ajItasiha rAThaur3a' meM jo (6) bada 4 "saMvata 1768 maMgalavAra" 12 aprela 1912 I. ke 'saMsAra' samAcAra-patra ke aMka zrAzcaya hai ki bar3e bar3e itihAsa-lekhaka bhI apane . 4 meM chapA thA, gorA~ dhAya ke Atma-tyAga kA ullekha bar3e granthoM meM kisI deza ke mahApuruSoM athavA vIroM ke carita sundara zabdoM meM kiyA thaa| muMzI jI ke usa lekha ke tathA likhate samaya goroM dhAya-se choTe-moTe vIroM kA bilakula paM0 gokulaprasAda jI pAThaka-kRta rAjasthAna ke sapUta' pR0 ullekha hI nahIM karate / yaha vaisI hI bAta hai jaise kisI aura bAla iMDiyA kSatriya mahAsabhA ke makha-patra kSatriyamahAyuddha kI ghaTanAoM kA varNana karate samaya kevala prasiddha . mitra (bhAga 27 aMka 6 pR09) meM prakAzita kavirAjA senAnAyakoM kA hI guNagAna kiyA jAtA hai| kintu meharadAnajI, poyaTa lAriyaTa', jodhapura, ke lekha mAravAr3asAdhAraNa sainikoM ke kArya kA nAma taka nahIM liyA jAtA, rAjya ke rASTrIya gIta ke aAdhAra para yaha noTa likhA gayA * dekho misala naM0 77 san 1930 I0 koTavAlI hai| isake lie hama ina lekhakoM kA AbhAra mAnate haiN| jodhapura revenyu braac| -lekhaka anveSaNa lekhaka, zrIyuta gayAprasAda dvivedI 'prasAda' praNaya kA madhura-madhura itihAsa / basatA kaNa-kaNa meM parAga keratnAkara ke hRdaya-paTala para, bana aliyoM kI pyAsa / vimala vIciyoM ke aMcala para; likhA prakRti ne zazikiraNoM se paDhakara maMtra-mugdha malayAnila, karake prathama pryaas| akhila jagata se jIbhara hila-milAnIrava-nabha ke antaraga meM, mukti-mArga para mukta vicaratIuDugaNa ke ura ko umaga meM; lekara sarasa suvaas| 5 maMgoM meM digvadhuoM ke vana, upavana, giri, sarita, saroM se, pAyA vishd-vikaas| kUjita pika guJjita bhramaroM se raMga-biraMge phUla-phaloM meM, sunane AtA hai vasanta bhIsravita aosa-kaNa mRdula daloM meM; bana madhu-mAdhava maas| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa lekhaka, paNDita amRtavasanta paNDita amRtavasanta purAtattva ke sArmika vidvAn haiN| isa lekha meM unhoMne yaha bAta pramANita kI hai ki bhArata kA sUryavaMza hI saMsAra kA prAcIna rAjavaMza hai| yahI nahIM, sumera, baibalana tathA misra ke prAcInatama samajhe jAnevAle rAjavaza bhI usI bhAratIya sUryavaza se hI nikale haiN| to mista. bebIloniyA, cIna Adi vahA~ kyoM nahIM prApta huA? yaha to mAnA hI nahIM jA saMsAra ke sAre prAcIna dezoM ke sakatA ki sindhu-upatyakA meM vaidika Arya-sabhyatA kA prAcIna aura vizeSakara prArambhika prasAra hI nahIM huA thA jaba ki Rgveda ke anusAra sindhurAjavaMzoM kA bhI samaya anizcita-sA upatyakA hI vaidika aAyaM-dharma kA mukhya kendra thii| vidvAnoM hai, parantu bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kathana hai ki AryoM ne Akara muheMjoDerovAsI drAvir3oM ko ke samaya kI bAta to nitAnta hI anizcita hai| upayukta parAsta karake dakSiNa kI ora bhagA diyA aura svayaM vahA~ dezoM meM purAtattva kI sahAyatA se thor3I-bahuta satyatA ke basa gye| taba to avazya hI Arya-sabhyatA ke cita vahA~ sAtha vahA~ ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa kiyA prApta hone cAhie the| satya bAta to yaha hai ki na Arya jA cukA hai, parantu bhArata meM to yahA~ ke prAcIna rAjavaMzoM hI bAhara se bhArata meM Aye aura na drAviDa hI kabhI uttara. ke samaya kI koI vastu hI nahIM upalabdha hotI, jisake bhArata meM base / ye saba nirAdhAra bhrAntimUlaka kalpanAyeM haiM, aAdhAra para unake kAla ke viSaya meM kucha nizcita rUpa se jo pAzcAtya vidvAnoM kI kRpA se bhArata meM phaila gaI haiN| kahA jA ske| yahI kAraNa hai ki adhikAMza pAzcAtya vAstava meM sindhu-sabhyatA hI vaidika Arya-sabhyatA thI aura vidvAn yahA~ ke prAcIna rAjavaMzoM ke astitva ko hI nahIM vaha isI deza meM sarasvatI-nadI ke taTa-pradeza para vikasita maante| prAcIna nagaroM kI khudAI meM mauya-kAla se do-eka huI thii| isa prArambhika prArya-sabhyatA ke cihna sindha ke sadI pUrva taka kI hI vastue~ prApta ho sakI hai, isI lie AmarI, vijanota aAdika aneka sthAnoM meM prApta ho cuke haiM pAzcAtya vidvAn bhArata ke vAstavika itihAsa kA prArambha aura vaha 'zrAmarI sabhyatA' kahalAtI hai| sarasvatI ke taTaIsA se pUrva sAtavIM sadI se mAnate haiM / sindha-sabhyatA * isa samaya amarIkA kI do purAtattva saMsthAnoM kI kucha varSa pUrva sindhu-upatyakA meM jo prAgaitihAsika aora se cAnhUDero (z2ilA navAbazAha, sindha) meM jo khudAI kAla kI khudAiyA~ huI haiM unakI prApta sAmagrI to bhArata ho rahI hai usameM sindhu-sabhyatA ke bAda kI do sabhyatAoM meM AryoM ke Agamana ke pUrva kI drAvir3a-sabhyatA ke ke nagara aura anya purAtattva-sAmagrI prApta huI hai| inako bhagnAvazeSa mAna lI gaI hai aura usako sindhu-sabhyatA' kramazaH 'jhakAra-sabhyatA' tathA 'jhA~gara-sabhyatA' ke nAma kA nAma de diyA hai| yahA~ bhI aisI koI vastu nahIM upa- diye gaye haiN| pAzcAtya vidvAnoM ne inako bhI drAvir3alabdha huI hai jo zizunAga-vaMza se pUrva ke kisI rAja- sabhyatA mAnA hai| muheM joDero kI khudAI ke AdhAra para vaMza para prakAza DAla ske| Azcarya to yaha hai ki har3appA unhoMne kahA hai ki isa sindhu-sabhyatA ke pazcAt yahA~ aura muheMjoDero meM vahA~ kI drAvir3a mAnI jAnevAlI sindhu- prAya-sabhyatA paaii| aba jaba sindhu-sabhyatA ke pazcAt sabhyatA ke avazeSoM para bauddha-stUpa tathA bauddha-kAla kI kI do aura sabhyatAoM ke cihna abhI hAla meM mile taba purAtattva-sAmagrI upalabdha huI hai| bauddha-kAla ke pUrva tathA ve unako bhI drAvir3a mAnane lage haiN| yaha kitane Azcarya . sindhru-sabhyatA ke pazcAt kI Arya-sabhyatA kA koI cihna kI bAta hai ! .. 350 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa pradeza para utpanna hone ke kAraNa maiMne isako 'sarasvatI- vAlI misrI-citra-lipi kI mAtA thii| DAkTara leMgDana ne sabhyatA kA nAma diyA hai| yaha sabhyatA bhArata se meso- siddha kiyA hai ki vartamAna bhAratIya lipiyoM ko mAtA poTAmiyA tathA madhya-eziyA taka phaila gaI thii| isa bAta brAhmI lipi sindhu-lipi se hI utpanna huI thii| parantu ko maiM purAtattva ke pramANoM-dvArA janavarI 1937 kI sindhu-lipi aura brAhmI-lipi ke bIca kI koI madhyastha . 'sarasvatI' meM 'sarasvatI-taTa kI sabhyatA' zIrSaka lekha meM lipi prApta nahIM huI hai| zrI jAyasavAla tathA kucha aura siddha kara cukA huuN| vidvAnoM ke matAnusAra 'vikramakhola'-lipi madhyastha lipi sindha-lipi thii| parantu merI mAnyatA ke anusAra 'ulApa-gar3hajaba 'sindhu-sabhyatA' Arya-sabhyatA hI thI taba avazya lipi' hI sindhu aura brAhmI ke bIca kI ThIka lipi ho vahA~ bhArata ke prAcIna sUryavaMzI aura candravaMzI rAjAoM ke sakatI hai| sindhu-lipi ko par3hane ke mArga tathA kaMjiyA~ samaya kI vastue~ tathA lekha Adi upalabdha hone caahie| aura mudrAoM meM kyA likhA hai, isa viSaya para kisI sacitra parantu yaha dhyAna meM rakhanA cAhie ki sindhu-sabhyatA ke viSaya lekha-dvArA prakAza DAlA jaaygaa| meM jo kucha siddhAnta aura vahA~ prApta vastuoM kA vargIkaraNa saMsAra ke itihAsa ke prAcIna kAla-krama kI kiyA gayA hai vaha usako 'drAvir3a-sabhyatA' mAnakara kiyA sindhu sabhyatA adhikatara mesopoTAmiyA kI sumeragayA hai| dUsare sindhu-sabhyatA ke jitane bhI sthAnoM kA patA sabhyatA se bahata-kucha milatI julatI hai| isI AdhAra para lagA hai una sabakI khudAI nahIM huI hai| kevala do sthAna pAzcAtya vidvAnoM ne isakA kAla I0 pU0 3250 se 2750 muheMjoDerA tathA haDappA hI khode gaye haiM, aura unakI bhI taka kA mAnA hai| isa prakAra sindhu-sabhyatA ke kAla kA khudAI abhI adhUrI hai| , sumera-sabhyatA se gaThabandhana kiyA gayA hai| parantu isa viSaya ___muheMjoDero tathA har3appA meM kucha mudrAyeM prApta huI haiM, meM sabase bar3I vizeSatA to yaha hai ki sumera-sabhyatA kA hI jina para kisI ajJAta citra lipi meM kucha likhA huA hai| koI nizcita kAla-krama nahIM hai| jitane mu~ha utanI hI, bahuta sambhava hai ki inameM se kucha adhika Arya-rAjAroM bAteM haiM / kAI rAjA sargana kA samaya I0 pU0 3750, kI mudrAyeM ho| parantu kheda hai ki yaha ajJAta lipi aba kAI 3350 aura kAI 2750 batAtA hai| kevala eka taka nahIM par3hI jA skii| jina do-eka vidvAnoM-- karnala rAjA ke samaya ke viSaya meM 1000 varSoM kA matabheda hai| beDela tathA phAdara herAsa Adi ne isake viSaya meM jo misra ke rAja-vaMzoM ko dazA isase bhI kharAba hai| kucha pariNAma nikAlA hai vaha Ula-jalUla-sA hai| jitane misra kA sarva-prathama rAjA menez2a thaa| phona sargansa ne . maha utanI hI bAte haiM / ina mudrAtroM kA adhyayana karate samaya I0 pU0 6467, anjera ne 5613, bAza ne 4455. maiM isa nirNaya para AyA hU~ ki inameM se tA~be kI kucha bansena ne 3623 aura pAmara ne usakA samaya I0 pU0 mudrAtroM para rAjAoM ke nAma avazya hai| ina para kucha 2224 mAnA hai| isa prakAra menez2a ke samaya ke viSaya ' aise cihna aMkita haiM jo hiTAiTa-mudrAtroM para rAjA ke ... nAma ke sAtha milate haiN| mere matAnusAra 'sindhu-lipi' * proTo-ilAmAiTa-sabhyatA ke pazcAt , pralaya kI proTo-ilAmAiTa-lipi se utpanna huI thii| dhyAna rahe ki durghaTanA ke bAda, sumera-sabhyatA mesopoTAmiyA meM pahu~cI proTA-ilAmAiTa-sabhyatA kI janmami bhArata hI thI aura thii| vAstava meM sumera-loga su-rASTra (kAThiyAvAr3a) ke nivAsI isakI vastue~ 'zrAmarI-sabhyatA' kI vastuoM se milatI- bhAratIya the, jinakI sabhyatA sindhu-sabhyatA ke sAtha julatI hai| yaho saMsAra kI sabase prAcIna sabhyatA thii| sambandhata thii| ye loga samudra-mArga-dvArA mesopoTAmiyA meM sindhu-lipi se hiTAiTa tathA jamadetanasta kI zrAdima-sume- upaniveza-sthApana ke lie gaye aura vahA~ sumera khlaaye| riyana-citra-lapiyA~ utpanna huii| bAda meM sumeriyana aura isa viSaya para 'vizAla bhArata' ke disambara 1936 ke aka. sindhu donoM lipiyoM meM se misra ko vaha Adima lipi meM 'sumera-sabhyatA kI janmabhami bhArata' zISaka lekha meM. utpanna haI jo sasAra kI lipiyoM kI jananI mAnI jAne- vistRta vivecana kara cukA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 sarasvata [bhAga 38 meM 4243 varSa kA matabheda hai| hai kucha ThikAnA! saMsAra hue haiN| dUsare eka eka vaMzAvalI kI kaI pratilipiyA~ ke prAcInatama deza misa aura mesopoTAmiyA ke itihAsa bhinna-bhinna sthAnoM meM pAI gaI haiM aura una sabameM eka-sA ke 'samaya' kI yaha durdazA hai ! isa prakAra sindhu-sabhyatA kA hI rAjya-kAla pAyA gayA hai| .. bhI koI nizcita kAla nahIM ho sktaa| vaha bhI sumera- ina vaMzAvaliyoM kA milAna karake maiMne inako sabhyatA ke asthira samaya ke sAtha ghaTegA aura bddhegaa| kAla-krama ke silasile meM baiThAyA hai| pahalI kiza- sumera tathA bebIloniyana vaMzAvaliyA~ .. vaMzAvalI, dUsarI nippura tathA tIsarI DablyU-bI0 444 aba yaha dekhanA hai ki kyA koI aisA sAdhana nAmaka vaMzAvalI hai| inakA saMkSipta varNana isa prakAra haiupalabdha nahIM hai jisake AdhAra para saMsAra ke purAtana 1-kiza-vaMzAvalI-isameM sarva-prathama sumera rAjA itihAsa kA koI nizcita aura vizvasanIya kAla-krama ukkusi hai| yaha sarvaprathama sumera-rAjavaMza irIdu ke banAyA jA ske| hA~, avazya upalabdha hai bazarte ki hama rAjavaMza kA prathama rAjA thaa| isase lekara 63veM usakI ora dhyAna deN| prAcIna sumera-jAti ke nagara rAjA urAzatU ke rAjya-kAla ke anta meM gUtI-senAoM nippura, ura, kiza, ereka zrAdi kI khudAiyoM meM sumera ke aAkramaNa taka ke pratyeka rAjA kA ThIka-ThIka rAjAoM kI kramabaddha vaMzAvaliyA~ prApta huI haiN| ye miTTI rAjya kAla diyA huA hai| yahI mesopoTAmiyA meM kI pakI huI zilAoM para khudI huI prApta huI haiN| inameM prApta sabase prAcIna sumera-vaMzAvalI hai| isakI vahA~ ke rAjAzroM kA rAja-kAla diyA huA hai| ye vizeSatA yaha hai ki isake bAda kI vaMzAvaliyoM kI vaMzAvaliyA~ bhinna-bhinna samayoM meM likhI gaI thii| jisa bhA~ti isameM kisI bhI rAjA kA haz2AroM varSoM vaMzAvalI ke likhate samaya pahale ke jitane rAjAoM kA kA kalpita rAjya-kAla nahIM likhA hai| isa ThIka-ThIka samaya jJAta thA vaha to diyA gayA hai, para unase vaMzAvalI ke jina jina rAjAoM ne apane lekhoM meM pUrva ke rAjAoM kA jinakA samaya ThIka-ThIka nahIM jJAta thA, . jitane varSoM kA rAjya-kAla likhA hai vahI isa haz2AroM varSa likha mArA gayA hai| parantu eka vaMzAvalI meM vaMzAvalI meM likhA huA pAyA jAtA hai| pratyeka prAcIna rAjAoM kA jo haz2AroM varSa samaya diyA gayA hai rAja-vaMza ke pratyeka rAjA kA rAjya-kAla dene ke usase prAcIna vaMzAvalI meM unakA ThIka samaya pAyA jAtA pazcAt phira rAjavaMza ke sAre rAjAoM ne kula hai| isa prakAra sumera-jAti ke prathama rAjA se lekara kitane varSa rAjya kiyA, yaha saMkhyA bhI dI gaI hai| antima rAjA taka kA ThIka-ThIka rAjya-kAla kahIM kahIM varSoM 2-nippura-vaMzAvalI-yaha bhI prathama sumera-rAjA se hI hI nahIM, mahInoM aura dina taka kA prApta ho jAtA hai| zurU hotI hai, jo isa vaMzAvalI ke anusAra 'pralaya' . aba vicAra karanA cAhie ki ina baMzAvaliyoM meM ke pazcAt zIghra hI svarga se Akara rAjA huaA thaa| batAye gaye rAjAzroM ke rAjya-kAla ko vizvasanIya kaise isa vaMzAvalI ke prAraMbhika rAja-vaMza kA vivaraNa aura mAnA jAya / parantu yaha prazna bhI hala ho jAtA hai| rAjya-kAla kiza-vaMzAvalI meM likhA huzrA hai| usakA khudAiyoM meM aise aneka rAjAoM ke lekha prApta hue haiM kAla isameM haz2AroM varSoM kA likhA huA hai| parantu jinameM ve apanA rAjya-kAla likhA huA chor3a gaye haiM; saubhAgya se jahA~ kiza-vaMzAvalI samApta hotI hai, jaise sargana, medI, gudiyA Adi / inake lekhoM kA rAjya- vahA~ se Age ke rAja-vaMzoM tathA rAjAoM kA isameM kAla vaMzAvaliyoM ke rAjya-kAla se milatA huA hai| ThIka-ThIka samaya diyA huA hai| vaise to kizadUsarI bAta ina baMzAliyoM ke viSaya meM vizvAsa karane vaMzAvalI jisa rAja-vaMza para samApta hotI hai usase yogya yaha hai ki inameM likhA huA koI bhI rAja-vaMza pIche ke eka rAja-vaMza se hI isa vaMzAvalI kA satya kalpita nahIM pramANita kiyA jA skaa| inameM jisa bhAga prAraMbha ho jAtA hai aura usa rAja-vaMza ke -kAla-krama se unakA varNana hai usI ke anusAra khudAiyoM rAjAtroM kA rAjya-kAla donoM vaMzAvaliyoM meM eka meM ina rAjavaMzoM kI smAraka vastue~ aura lekha aAdi prApta samAna hai| vaha hai ereka kA dUsarA rAja-vaMza / isake 350 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa pazcAt gUtI jAti kA praveza hotA hai aura usake rAjAoM se lekara isina- vaMza ke dasaveM rAjA 'insAkhabAnI' taka ke rAjAoM kA rAjya-kAla isameM likhA huA pAyA jAtA hai| 3- ilyU-bI0 444 vaMzAvalI - yaha suprasiddha purAtattvavettA velDa aura blanDela ko isina kI khudAI meM prApta huI thii| aba yaha briTiza myUjiyama meM rakkhI huI hai aura vahA~ kI sumera sabhyatA-sambandhI vastutroM meM isakA nambara 444 hai| isalie isako velDablanDela vaMzAvalI naM0 444 kahate haiM / DablU-bI0 444 isakA saMkSipta nAma hai| yoM to nippura tathA yaha vaMzAvalI eka-sI hI hai, parantu farka itanA hai ki ereka ke dUsarA rAja-vaza kA jahA~ se nippura vaMzAvalI prAraMbha hotI hai, tathA usase Age ke do rAjavaMzoM kA isameM kAlpanika samaya diyA huA hai / parantu ura-vaMza se donoM vaMzAvaliyA~ mila jAtI haiM aura jahA~ nippura - vaMzAvalI samApta hotI hai usase bhI Age ke sumera-rAjAoM kA rAjya kAla isameM pAyA jAtA hai / isa vaMzAvalI kA rAjA damika ninIzU antima sumera-rAjA thA aura usake rAjya ke 23veM varSa meM bebIlana ke prathama rAjavaMza ke pUrve rAjA anuvA mubAita bAta ne apane rAjya kAla ke 17veM varSa meM isina para AkramaNa kiyA aura vahA~ ke antima sumera-rAjA damika ninIzU ko parAjita karake isina ko apane rAjya meM milA liyaa| 4 - beboloniyana vaMzAvaliyA~ - isina-vaMza ke sumera rAjA nirbala ho cale the, phalataH unakI semAiTa prajA ke eka saradAra ne bebIlana nagara tathA usake grAsa-pAsa ke pradeza ko sumera-rAjA se chInakara apanA rAjya sthApita kiyA aura bevIlana nagara ko apanI rAjadhAnI banAyA / isa prakAra bebIlana ke prathama rAja-vaMza kA prArambha huA / dhIre-dhIre isakI zakti bar3ha calI aura isa vaMza ke pUrva rAjA anupAmuvAita ne isina- vaMza ke antima sumerarAjA damika ninIzU ko parAjita karake sAre mesopoTAmiyA para apanA rAjya sthApita kara liyaa| isa prakAra sumera-sabhyatA ke pazcAt bebIloniyana sabhyatA tathA usake rAjavaMza kA prArambha huaa| ina logoM ne / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 353 bebIlana para IrAnI AkramaNa taka rAjya kiyaa| inakI bhI pUrI vaMzAvaliyA~ pAI jAtI haiM, jinameM pratyeka rAjA ke rAjya kAla kA samaya diyA huA hai| bebIloniyA ke IrAnI rAjavaMza ke pazcAt grIka AkramaNa taka ke rAjAoM aura unake rAjya kAla kA vivaraNa IrAnI lekhoM meM pAyA jAtA hai| isa prakAra mesopoTAmiyA ke prArambha se lekara anta taka ke rAja bazoM ke kAla kA sambandha grIka-kAla-krama se jur3a jAtA hai aura pratyeka rAja-vaMza tathA rAjA kA ThIka-ThIka rAjya-kAla jJAta ho jAtA hai| jyotiSa zAstra dvArA caiva vana ke prathama rAja-vaMza kA kAla-nirUpaNa hisAba lagAne se jJAta hotA hai ki I0 pU0 2113 meM bebIlana meM prathama (semAiTa) rAja-vaMza kA prathama rAjA 'sumutrAtruma' siMhAsanArUr3ha huA thA / isa kAla kI satyatA kA dUsare upAya se bhI samarthana hotA hai| bebIlana kA prathama rAjA jaba gaddI para baiThA usa samaya nakSatroM kI kyA sthiti thI, isakA vivaraNa vebIloniyA- sAhitya meM pAyA jAtA hai / fAdara kaglara tathA zoza Adi jyotiSiyoM ne ina nakSatroM kI sthiti para se gaNanA karake batAyA hai ki I0 pU0 2113 meM becIlana kA prathama rAjA gaddI para baiThA thaa| isa prakAra donoM samaya mila jAte haiM aura isa ghaTanA kAla kI satyatA siddha ho jAtI hai / isa prathama bebIloniyana rAjavaMza ke pUrva rAjA anuvA mudhAita ne jo suprasiddha bebIloniyana samrATa sammurAbI kA pitA thA, apane rAjya kAla ke 17 varSa meM arthAt I0 pU0 2014 meM isina - nagara para AkramaNa karake vahA~ ke sumera rAjA damika ninIzU ko usake rAjya kAla ke 23 veM varSa meM parAjita kiyA thaa| isa prakAra mesopoTAmiyA meM sumera-rAja-vaMza kA sUryAsta huA aura usakA sthAna bebIloniyanarAja-vaMza ne liyA jo semAiTa thaa| sumera loga Arya the / isina, nippura aura kiza- vaMzAvalI ke rAjAoM ke rAjya kAla ko hisAba lagAne se jJAta hotA hai ki prathama sumera-rAjA ukkusi ke sihAsana para baiThane ke pazcAt 1270 ve varSa ke prArambha meM damika ninIzU se zrantrAmubAita ne rAjya chInA / isase jJAta hotA hai ki I0 pU0 www.umaragyanbhandar.com
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 3 mD 21 2014 x 1269 8.3383 meM prathama sumera-rAjA ukkusi vaMzAvalI ke nAma rAjya-kAla rAjyArUr3ha huA thaa| yahI pAzcamI eziyA kA sarvaprathama anusAra krama rAjA tathA sumera-rAjya-vaMza kA Adi-puruSa thaa| isake ukkusi 33-33353 viSaya meM nippuravaMzAvalI' meM yaha likhA huaA hai bakkusa 3353 3303 . - "svarga se rAjya-sattA kA Agamana huaaa| nimIrUda 3303-3277 ____irIdu meM rAjya kA prArambha huaa| punapuna 3277-3262 .. irIdu meM (sarva-prathama) ukkusi rAjA huaaa|" nakSa anenu 3262-3252 bhUgama ke pramANa-dvArA navIna kAla-krama kI 11- duimuzzudiyAza 3194 3188 17- pAusA 3114-3105 satyatA kI puSTi 18- innazanada 3105-3097 , aba dekhanA cAhie ki ukkusi ke I0 pU0 3383 19- medI 3097-3061 meM siMhAsanArUr3ha hone kA aura bhI koI pramANa hai| yaha 20- pukuDA 3061-3044 to spaSTa hI hai ki ukkusi ne irIdu ko apanI rAjadhAnI tArazI 3044.3027 banAyA thA, jo usa samaya IrAna kI khAr3o para bandaragAha 23- pazzIpadA 3010-2993 thaa| sumera-lekhoM meM isakA spaSTa ullekha hai ki sumera loga 36 2772-2755 IrAna kI khAr3I ke mArga se mesopoTAmiyA meM Aye the aura 37- zagura, zAsakina 2730-2667 nAvika hone ke hI kAraNa unhoMne irIdu ke bandaragAha ko 38- maniza, maMja 2667-2650 apanI rAjadhAnI banAyA thaa| parantu irIdu se samudra ke dUra narama azu 2650-2594 haTate jAne ke kAraNa usake rAjadhAnI banane ke 43ve varSa 41-- dalIpa 2594-2570 meM ukkusi ke putra kkkusa ne kiza ko rAjadhAnI bnaayaa| 43 zudurakiba 2549-2534 isase jJAta hotA hai ki irIdu ke rAjadhAnI banane ke karIba, 51- suddA 2428-2404 40 varSa pazcAt se samudra usake nikaTa se dUra haTane lagA 53- urAzUtU 2387-2365 thA, arthAt I0 pU0 3343 ke karIba kI yaha ghaTanA hai| dadhu 2197-2156 aAja irIdu se 151 mIla dUra samudra pahu~ca gayA hai| 61- ujama 2156-2145 sara henarI rAlinsana ne hisAba lagAyA thA ki mesopoTAmiyA 62-- dazAzIuzAza 2145-2117 se 35 varSa meM eka mIla ke ausata hisAba se IrAna kI rAmasina 2117-2096 khAr3I dakSiNa kI aora khisakatI jA rahI hai| isase jJAta 64- libI 2096-2091 hotA hai ki 151 x 35 = 5285 varSa pUrva arthAt I0 .65- ivItI 2091-2083 pU05285-1936 - 3349 taka irIdu samudra ke kinAre misra kI navIna kAla-gaNanA thaa| isa ghaTanA ke karIba 40 varSa pUrva arthAt I0 pU0 mesopoTAmiyA kI sabhyatA sabase adhika prAcIna 3349 x 40 - 3389 meM irIdu meM ukkusi ne rAjadhAnI samajhI jAtI hai| usa deza ke rAja-vaMza kI vizvasanIya sthApita kI thii| yaha samaya tathA vaMzAvaliyoM dvArA niHzcata kAla-gaNanA Upara dI jA cukI hai| sabhyatA kI prAcInatA kiyA huA isa ghaTanA kA kAla I0 pU0 3383 milatA ke viSaya meM misra kA dUsarA naMbara hai| parantu huA hai| isa prakAra isa ghaTanA kAla kI satyatA kA vahA~ ke prathama rAjA menez2a kA hI samaya kitanA anizcita samathana ho jAtA hai| isa kAla-krama ke anusAra kucha aura vivAda-grasta hai, yaha pIche batalAyA jA cukA hai| prasiddha sumera-rAjAoM kA rAjya-kAla isa prakAra nizcita menetho nAmaka grIka lekhaka ne misra ke yUnAnI rAjA TAlemI .. ke lie prAcIna misI sAhitya tathA vaMzAvaliyoM ke AdhAra hotA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] . bhArata ke prAcIna rAjavaMzoM kA kAla-nirUpaNa para misra ke rAjAoM kI saMpUrNa vaMzAvalI taiyAra kI thii| * hai ki vaha apane pitA kA nAma zArUkina likhatA hai| rAjA TAlemI sikandara ke sAtha bhArata pAyA thA aura bAda sumera-rAjAoM ke jo nAma hama anyatra likha cuke haiM meM misra kA bAdazAha hayA thaa| parantu kheda hai ki isa unameM 37veM rAjA zagura kA dUsarA nAma zArUkina diyA vaMzAvalI meM mistrI rAjAoM ke mUla misrI nAma nahIM diye gayA hai aura usake putra kA nAma 'mnish'| isase yaha gaye, kintu grIka-uccAraNa ke anusAra nAma diye gaye haiN| siddha ho jAtA hai ki sumera-rAjA zagura kA putra manisa hI ThIka vaise hI jaise ki candragupta, pATaliputra, bhRgukaccha Adi misra kA prathama rAjA maja yA menez2a thaa| isa prakAra misra bhAratIya nAmoM ko grIka-lekhakoM ne senDAkoTasa, pAlI- ke itihAsa kA prAraMbha-kAla bhI ThIka-ThIka mAlUma ho jAtA bothA, bAregAz2A Adi likhA hai| isake atirikta milI hai| maniza ke rAjya-kAla kA prArambha I0 pU02667 meM rAjAoM kI do aura vaMzAvaliyA~ pAI jAtI haiN| ve haiM huA thaa| parantu maniza mesopoTAmiyA meM apa' TyUrina pepirasa aura misra ke rAjA setI (prathama) kI rAjyAdhikArI hone ke 35 varSa pUrva arthAt I0 pU0 2702 zilA-lekha para khudI huI vNshaavlii| rAjA setI prathama kI meM misra kA rAjA ho cukA thaa| aisA kyoM huA thA, isakA vaMzAvalI meM misrI rAjAoM ke mUla-nAma misra kI citrAkSara- kAraNa hama anyatra likheNge| lipi meM diye hue haiM / citra-lipi meM likhe hue nAmoM bhArata ke prAcIna rAja-vaMza ke viSaya meM uccAraNa meM thor3A matabheda hotA hai, kyoMki saMsAra ke ati prAcIna deza sumera aura misra ke iticitrAkSara-lipi kI lekhana-praNAlI hI aisI hotI hai| hAsa kA kAla-krama to nizcita ho cukaa| aba bhAratavarSa menethA ne mistra ke prathama rAjA kA nAma menez2a likhA hai| kI ora dekhanA caahie| yahA~ ke rAja-vaMzoM kI kramabaddha setI-thama ke zilA-lekha para isakA jo mUla mitI nAma hai vaMzAvaliyA~ purANoM meM pAI jAtI haiN| inameM viSNupurANa usakA bhinna-bhinna vidvAn do prakAra se uccAraNa karate haiN| kI vaMzAvalI mukhya hai| purANa graMthoM meM yaha kahIM nahIM likhA a~garez2a vidvAn usako 'manA' par3hate haiM aura jarmana vidvAn hai ki kauna rAjA kaba huA aura usane kitane varSa rAjya 'maja' / parantu manA kI apekSA maMja hI 'menetho ke 'meneja' kiyaa| unameM kevala vaMza-sUcI bhara pAI jAtI hai| se adhika milatA-julatA hai| isase siddha hotA ki usakA mahAbhArata kA kAla mala nAma 'maMja hI thaa| megAsthanIz2a nAmaka eka grIka rAjadUta bhAratavarSa ke sara phlinDasa peTrI ko misra ke ebIDosa nAmaka sthAna pAlIbothA nagara ke rAjA senDAkoTasa ke darabAra meM bahata meM misra ke prathama rAja-vaMza tathA usase bhI pahale ke do samaya taka rahA thaa| usane apanA bhArata-vivaraNa likhA hai| prAk-rAja-vaMzIya rAjAoM kI samAdhiyA~ prApta huI haiN| vidvAnoM ke matAnusAra maurya vaMza kA candragupta hI jisakI inameM eka samAdhi misra ke prathama rAjA 'maMja' kI bhI prApta rAjadhAnI pATaliputra thI, megAsthanIz2a kA senTrAkoTasa thaa| huI hai| ina samAdhiyoM meM ina rAjAoM ke lekha eka isa pahacAna ke AdhAra para caMdragupta maurya kA kAla I0 pU0 prAcIna citra-lipi meM prApta hue haiN| yaha citra-lipi aba 312 nizcita huA hai aura yahI bhAratIya itihAsa ke misrI citrAkSara-lipi kI mAtA siddha ho cukI hai| isalie kAla-krama kI nIMva hai| candragupta se 100 varSa pUrva mahAisako Adima mitI lipi kahate haiN| nandI huaA thaa| viSNupurANa ke anusAra mahAnandI se ___ yaha zrAdima mistrI lipi sumera-lipi se bahuta-kucha nandivardhana taka ke 11 rAjAoM ne 362 varSa rAjya kiyA milatI-julatI hai aura isakI sahAyatA-dvArA hI par3hI jA thaa| isake pUrva pradyota-vaMza ke 5 rAjAoM ne 148 varSa sakatI hai| mitra ke prathama rAjA menez2a yA maMja kI kabra meM rAjya kiyA thaa| isase Age viSNupurANa kAla ke viSaya sara peTrI ko AbanUsa kI takhtiyoM para likhe hue usake meM mauna ho jAtA hai| isa prakAra jJAta hotA hai ki pradyotakucha lekha mile haiN| ina lekhoM meM Adima-misrI lipi meM vaMza kA prathama rAjA pradyota I0 pU0 312 + 100 / usakA jo nAma likhA huA hai usakA uccAraNa maMja ke 362 + 148-922 meM siMhAsana para baiThA thaa| pradyota atirikta 'maniza' bhI hotA hai, aura Azcarya kI yaha bAta ne magadha-vaMzI rAjA ripuMjaya se rAjya chona liyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 356 sarasvatI magadha-vaMza kA prArambha jarAsaMdha se hotA hai, jo ripuMjaya se pUrva 22khA~ rAjA thA aura jo kRSNa, yudhiSThira Adi kA samakAlIna thaa| mahAbhArata ke yuddha se lekara sikandara ke bhArata- AkramaNa taka bhArata meM eka prakAra se rAjanaitika zAnta thI, isalie pratyeka rAjA kA ausata rAjya-kAla 25 varSa mAnA jA sakatA hai / isa hisAba se 22 rAjAoM kA rAjya-kAla 550 varSa hotA hai| inako upayukta prayota ke kAla I0 pU0 922 ke sAtha jor3a dene se jarAsaMdha ke rAjyArambha kA kAla nikala AtA hai| arthAt I0 pU0 1472 ke qarIba jarAsaMdha kA rAjya zAsana prAraMbha huA thaa| mahAbhArata ke yuddha ke pUrva hI bhIma dvArA jarAsaMgha kA vadha ho cukA thA aura usa samaya usakA putra sahadeva magadhapati thaa| uparyukta varSoM meM se jarAsaMdha kA zrausata rAjyakAla 25 varSa nikAla dene se yaha jJAta ho jAtA hai ki mahAbhArata yuddha kaba huA thaa| kAzIprasAda jI jAyasavAla ne isI AdhAra para isakA samaya I0 pU0 1424 mAnA hai / mahAbhArata ke samaya se manu taka ke rAjA sUrya vaMza kA aMtima rAjA bRhadgala abhimanyu-dvArA mahAbhArata yuddha meM mArA gayA thaa| isake vaMza meM 30 pIr3hI pUrva rAmacandra jI hue the| ina rAjAoM ke samaya meM bhI bhArata kI rAjanaitika sthiti eka prakAra se zAnta-sI thI / hA~, utanI zAnta nahIM jitanI mahAbhArata se sikandara ke AkramaNa ke samaya meM thI ataH isa avasthA meM pratyeka rAjA kA zrIsta rAjyakAla 25 varSa ke bajAya 23 varSa mAnA jA sakatA hai| isa hisAba se vRhadgala se rAmacandra taka ke rAjAoM kA rAjya kAla 690 varSa hotA hai| isakA mahAbhArata ke kAla I0 pU0 1424 meM jor3a dene se rAmacandra ke rAjya kA prArambha-kAla I0 pU0 2114 nikalatA hai| rAmacandra se pUva 61vIM pIr3hI meM ikSvAku huA thaa| isa samaya kI bhArata kI rAjanaitika sthiti zamA raha aura mahAbhArata ke bIca ke kAla kI rAjanaitika sthiti kI apekSA kucha kama zAnta thI isalie isa samaya ke pratyeka rAjA kA zrIsata rAjya kAla 21 varSa mAnA jA sakatA hai| isa hisAba se rAmacandra se 61x21 = 1281 varSa pUrva / ikSvAku kA rAjya AraMbha huA thA arthAt I0 pU0 3395 Ying ikSvAku thA, jo bhArata ke rAjavaMza ke sthApaka vaivasvata Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [bhAga 38 manu kA putra thaa| manu ke kAryoM dvArA jJAta hotA hai ki usakA rAjya kama se kama 50 varSa to avazya rahA hogA / zrataeva jJAta hotA hai ki I0 pU0 3445 yA I0 pU0 3450 meM bhArata meM rAja-vaMza kA prAraMbha huA thA aura prathama rAjA manu gaddI para baiThA thaa| isa prakAra I0 pU0 3450 ke qarIba se bhArata kA rAja-vaMzI itihAsa prAraMbha hotA hai / kAla-krama kI isa racanA praNAlI ke anusAra sUrya vaMza ke kucha rAjAoM kA kAla isa prakAra nikalatA haivaMzAvalI ke nAma . anusAra krama 2 3 5 11 168 18 19 20 21 23 37- 38 39 40 42 44 52- 54 61 62 63 64 ikSvAku vikuci nirmi puraMjaya zranenA dhuMdhumAra prasena yuvanAzva mAMdhAtA purUkarastha trasadasyu pRpadazva bAhu sagara asamaMja azumAna dilIpa suhotra sudAsa azmaka raghu aja dazaratha rAmacandra rAjya-kAla I0 pU0 3395-3374 3374-3353 22 "" 3353-3332 2332-3311 3185-3164 3059-2038 3038-3027 3027-2006 3006-2985 2985-2964 2922-2901 2628-2607 2607-2586 2586-2565 2565-2541 2520-2499 2478-2457 2310.2289 2268.2247 2177-2156 2156-2135 2135-2114 2114-2093 * yaha vikukSi kA bhAI thA, isalie vikukSikA sabha kAlIna thaa| www.umaragyanbhandar.com
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] bhArata ke prAcIna rAjavazoM kA kArya-nirUpaNa 357 65- lava, kuza 2093 2072 isa prakAra sumera-vaMzAvaliyoM dvArA bhArata ke prAcIna 66- atithi 2072-2051 rAjAoM ke samaya tathA rAjya-kAla kA uddhAra ho jAtA hai| aba pAThaka-gaNa sUrya-vaMzI Arya-rAjAoM kI isa kyA bhArata tathA usakI saMskRti ko kazmIra se kumArI taka sUcI ke krama-naMbara, rAjA kA nAma tathA usake rAjya-kAla tathA aTaka se kaTaka taka kI sImA meM dekhanevAle hamAre ko pIche dI huI sumera-rAjAtroM kI sUcI ke krama-naMbara, vidvAn z2arA apanI saMkucita sImA se bAhara dRSTipAta nAma tathA rAjya-kAla se milAkara dekheN| donoM sUciyoM kareMge? kheda hai ki gulAmI ke bandhana meM sadiyoM se jakaDe ke bilakula milatI huI hone ke kAraNa Apako Azcarya hue hama loga bhArata meM hI 'bhArata' ko mAne baiThe hae haiN| hogA aura bhArata ke tathA saMsAra ke itihAsa kI eka naI hama nahIM jAnate ki bhArata kA prAcIna i.tahAsa hI saMsAra bAta mAlUma hogii| Apake mana meM prazna utpanna hogA ki kA prAcIna itihAsa thA yA yoM kahie ki saMsAra kA kyA sUrya-vazI aura sumera-rAjA eka hI the| isakA prAcIna itihAsa hI bhArata kA prAcIna itihAsa thaa| uttara hai 'haaN'| hama kUpa-maDaka kI bhA~ti apane itihAsa ko vedoM, purANoM, ina donoM vaMzAvAlayoM kI tulanA karate samaya krama- rAmAyaNa, mahAbhArata Adi granthoM meM khojate haiM, parantu yaha nambara meM sUrya-vaMzI rAjAoM kA sumera-rAjAroM kI apekSA nahIM jAnate ki mesopoTAmiyA, misra, laghu eziyA aura madhyaeka nambara adhika hogaa| isakA yaha kAraNa hai ki sumera eziyA ke prAcIna khaNDaharoM meM bikharI huI hamArI purAtana kA prathama rAjA ukkusi (ikSvAku) bhArata ke prathama rAjA saMskRti hamako bulA rahI hai| sudUra paisiphika mahAsAgara meM mana kA patra thaa| isase siddha hotA hai ki saMsAra ke sthita IsTara tathA nekara nihotrA ke dvIpoM meM hamAre maheMjoitihAsa ke sabase prAcIna mAne jAnevAle sumera-rAjavaMza Dero kI sindhu-lipi tathA sabhyatA hamArA AvAhana kara kI apekSA bhArata kA rAja-vaMza eka pIr3hI adhika prAcIna rahI hai| amerikA ke enDIz2a parvatoM para sahasroM varSa se hai| itanA hI nahIM, bhArata ke sUrya-vaMzI rAjA hI mesA- sthita hamAre duga, rAjaprAsAda zrAdi sUne par3e hue haiN| poTAmiyA ke sumera tathA misra ke pharADa-rAjA hue| kyA apanI isa prAcIna sabhyatA kI hama sudha nahIM leMge ? ikSvAka sumera kA prathama rAjA thA aura sagara kA putra kyA aba bhI hama rAmAyaNa aura mahAbhArata ke cakkara se asamaMja mista kA prathama rAjA thaa| isake nijI misrI mukta na hoMge aura bAhara jagat bhara meM phaile hue apane gata lekhoM meM isakA nAma 'maMja' likhA huA milA he tathA gaurava para dRSTipAta nahIM kareMge? bhArata ke prAcIna itihAsa isake nAma ke pUrva isakI eka upAdhi bhI lagA huI hai, ke lekhakoM ke lie ghara ke kone meM baiThakara kalama calAne jisakA uccAraNa hotA hai 'ahaa'| isa prakAra mahAmaMja kA aba yuga samApta ho rahA hai| yadi bhaviSya meM hameM yA asamaMja misra kA prathama rAjA thaa| sagara ne isase apanI pratiSThA kAyama rakhanA ho to phAvar3e lekara nArAz2a hokara isako nikAla diyA thaa| yaha phira kahA~. duniyA bhara meM bikhare hue apanI sabhyatA ke khaNDaharoM gayA, isakA ullekha kisI bhI purANa meM nahIM hai| vAstava para hameM TUTa par3anA caahie| yaha rASTrIya jAgRti kA yuga meM yaha misra calA gayA thA aura vahA~ apanA rAjya hai| jyoM-jyoM dRr3hatama pramANoM ke AdhAra para hamAre purAtana sthApita karake tathA bhAratIya sabhyatA kA pracAra karake vahA~ gaurava kI zreSThatA siddha hogI, tyoM-tyoM vaha zreSThatA kI ke rAja-vaza kA pravartaka huaa| isa prakAra bhArata saMsAra bhAvanA hamAre hRdayoM meM nava jAgRti kI adhikAdhika kA sabase prAcIna deza siddha hotA hai| jyoti jagAvegI aura hamAre rASTrIya abhimAna kI uparyukta tInoM dezoM ke rAja-vaMzI itihAsa ke prAraMbha vRddhi hogii| hone kA kAla isa prakAra hai sAre jahA~ pe jaba thA, vahazata kA shraavtaarii| bhAratavarSa I0 pU0 3450 cazmo cirAge-aAlama thI saraz2amI hmaarii|| sumera (mesopoTAmiyA) , , 3383 zamatra adaba na thI jaba, yUnAM ke aMjumana meM / mina " " 2702 tAbA thA mehare venisa, isa vAdiye kuhana meM // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 the jArI / isa khAke dilanazIM se, cazme hue cIno araba meM jinase hotI thI zrAvakArI // parantu zrava (cakabasta ) saba sUra vIra apane isa qhAka meM nihI haiN| TUTe hue kha~Dahara haiM yA unakI haDDiyA~ haiM / (cakabasta) sarasvatI do ananta ke bIca sAnta hU~ phira bhI kyoM kara gavaM karU~ / apane kazmala isa antara ko pratidina pApAM se aura bharU~ / isI lie to jaga meM nizcaya avanati ke hI garta par3A hU~ ||2|| maiM samudra maiM samudra ke kUla khar3A hU~ lekhaka, prophesara dharmadeva zAstrI maiM ke samudra ke kUla khar3A hU~ / Upara dekhU~ to nabha ananta, nIce vAridhi kA nahIM anta / pakSI hokara ur3a jAU~ kyA ? ratnAkara kyA bana pAU~gA ? mAnasa ko isa vicikitsA meMbasa kucha bhI to nahIM bar3hA hU~ ||1|| maiM samudra ke - dekho sAgara umar3a rahA hai mujhako ananta rasa-laharI meMlene ko mAno uchala rahA hai / pUrNa tatva se bilakula avadita vismRti ke ghana-vana se AvRta, maiM to basa yU~Tha khar3A hU~ ||3|| maiM samudra ke tathApi - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat yUnAna, misra, romA~, saba miTa gaye jahA~ se / aba taka magara hai bAkI nAmoMnizA~ hamArA || kucha bAta hai ki hastI, miTatI nahIM hamArI / sadiyoM rahA hai duzmana daure z2amA~ hamArA || [ bhAga 38 maiM ratnoM kA nAma na jAnU paNDita basa apane ko mAnU~ / pothI hI sarvasva nahIM hai ratnoM kI khAna aura kahIM hai / ( iqabAla ) mAnavatA kA carama prakarSa devatva lAbha karanA hai basa / phira usase bhI Age bar3hakara bhUmA svarUpa kI prApti sukhada / pUrNa udadhi se zikSA lekara usa ananta kI ora ubA hU~ ||4|| maiM samudra ke --- apane ko kucha par3hA samajhakara jJAnAdanvat se dUra par3A hU~ ||5|| maiM samudra ke - www.umaragyanbhandar.com
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ philipAina kI svataMtratA lekhaka, zrIyuta rAmasvarUpa vyAsa zAnta mahAsAgara meM asaMkhya choTe choTe dvIpasamUha haiN| para philipAina ko isa svataMtratA ke prazna ne philipA1 unameM sa. 7,083 dvIpoM kA eka samUha philipAina inavAsiyoM ke lie naI Athika aura rAjanaitika samasyAyeM dvIpoM ke nAma se prasiddha hai| 1898 se pahale yaha spena ke khar3I kara dI haiM, jo bar3I vikaTa dikhAI detI haiM / inameM adhikAra meM thA, para bAda meM amarIkA ke saMyukta rAjyoM ne sabase pahalA prazna jApAna ke sambandha kA hai| spena se yuddha karake ise chIna liyaa| isa yuddha ke pahale jApAna Adhunika samaya ke unnatizIla rASTroM meM hai| se philipAinavAsI svataMtra honA cAhate the aura jaba usane bho yorapa ke sAmrAjyavAda ke siddhAnta ko apanAyA sayukta rAjya ke adhikAra meM A gaye taba unheM apane prayatna hai, jaba sivA eka yA do rASTroM ko chor3akara sabhI yorapIya se virata honA pdd'aa| hA~. bAda meM unheM svataMtra kara dene rASTra sAmrAjya kI icchA nahIM karate aura kucha ke lie to ko icchA sayukta rAjya ne bhI prakaTa kii| saMyukta rAjya ke nizcaya hI yaha prazna bhAra-svarUpa siddha ho rahA hai| aise samaya pAsa koI bhI upaniveza nahIM thaa| philipAina hI eka meM kucha sacce aura kucha jhUThe vAdoM se prerita hokara aisA dvIpa-samaha thA jo usakA upaniveza kahA jA sakatA jApAna kA uThatA huaA rASTra 'jApAna-sAmrAjya' kA svapna thA aura jise usane dUsare yorapIya rASTroM kI taraha apane dekhatA hai / yaha ThIka hai ki praudyogika rASTra hone ke kAraNa Adhipatya meM rakha chor3A thaa| parantu saMyukta rAjya kI sarakAra aura usake dvIpoM meM vahA~ kI bar3hatI huI jana-saMkhyA ke . kI dhAraNA isa viSaya meM bilakula bhinna thii| vaha dUsarI lie kama jagaha hone ke kAraNa use kacce mAla ke lene yorapoya jAtiyoM ke samAna hamezA hI isa dvIpasamUha para aura apanI bar3hI huI jana-saMkhyA ko bAhara bhejane kI z2arUrata apanA adhikAra nahIM jamAye rakhanA cAhatI thii| 1913 par3atI hai| para hAla kI kucha khojoM ke anusAra yaha bhI . meM vahA~ ke prasiddha presIDeMTa rUz2avelTa ne apanI jIvanI meM nizcita-sA ho gayA hai ki Arthika dRSTi se sAmrAjya kA / eka jagaha likhA hai honA koI naphe kI cIz2a nahIM hai| ___"hama philipAina para philipAina-nivAsiyoM kI jApAna phailanA cAhatA hai aura phaila bhI rahA hai / idhara bhalAI ke lie rAjya kara rahe haiM aura karate rahe haiN| yadi pichale varSoM meM usane maMcUriyA aura uttarI cIna kA kucha kucha samaya ke uparAnta ve isa prakAra ke rAjya ko nahIM cAheMge hissA le liyA hai, para itane se hI usakI tRpti nahIM huI to mujhe vizvAsa hai ki hama unheM chor3a deNge| para jaba hama hai| aba usakI dRSTi philipAina-dvIpasamUha para hai aura svAsa unheM chor3eMge taba yaha bAta sAfa jatA deMge ki bAda meM hama kara jaba se saMyukta rAjya ne philipAina ko svataMtra kara dene . vahA~ kI rakSA kA uttaradAyitva bilakula na leNge|...hm kI ghoSaNA ko hai, usa samaya se isa vicAra ko lekara vahAM kI bAtoM se bilakula hI hAtha dho leNge|" jApAna meM kArya bhI zurU kara diyA gayA hai| saMyukta rAjya ___jisa dina kI yaha bhaviSyavANI presIDeMTa rUz2avelTa ne ke vahA~ se jAte hI vaha usa para apanA dA~ta gar3A lenA kI tho vaha aba nikaTa A gayA hai| saMyukta rAjya ne nizcaya cAhatA hai| kara liyA hai ki philipAinavAsI svarAjya ke yogya ho abhI jaba taka saMyukta rAjya vahA~ hai taba taka rAjanaitika gaye haiN| agale dasa varSa meM unheM pUrI svataMtratA dekara dRSTi se to kucha kiyA nahIM jA sktaa| hA~, Arthika dRSTi saMyukta rAjya vahA~ se apanA niyaMtraNa bilakula haTA legaa| se jApAna vahA~ apane paira phailA rahA hai| jApAniyoM ne vahA~ yaha itihAsa meM saMbhavataH pahalA maukA hai jaba kisI zakti- ke eka bar3e dvIpa ke do pradhAna vyavasAyoM-lakar3I aura zAlI rASTra ne apane adhInastha eka deza ko binA kisI sana-ko apane hAtha meM le rakkhA hai| kevala yahI nahIM, svArtha ke svataMtratA dene kI ghoSaNA kI ho| ve to vahAM naI naI cIjeM ora paudhe lAkara bonA cAhate Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 . sarasvatI [bhAga 38 --- haiM aura kucha naI cIjeM to unhoMne vahA~ lAkara lagA bhI dI hai| vaha apane baiMkoM, vyApArika koThiyoM aura jahAz2I haiN| inake lie unhoMne vaijJAnika khoja meM bar3A rupayA lAinoM kA jAla philipAina meM phailA rahA hai| yaha kharca kiyA hai| ve perU se ruI, liberiyA se kAfI, siMgA- jAla dhIre-dhIre vistRta aura majabUta hotA rahA hai, para pura se tAr3a ke per3a aura aneka prakAra ke phala dUsare sthAnoM abhI philipAina-rAjya yA saMyukta-rAjya kI isa viSaya kI se lAye haiM / yaha saba isalie ki bhaviSya meM jaba philipA- nIti nizcita nahIM hai| vahA~ ke netA mainyuala kuz2enaina 'jApAnI sAmrAjya kA hissA hogA taba unheM saba jo saMbhavataH svatantra ho jAne para vahA~ ke presIDeMTa banezrAvazyaka vastue~ yahIM se mila skeN| patA nahIM ki isa viSaya meM kyA soca rahe haiM, para yaha nizcaya sAtha hI prativarSa jApAna kA banA huA mAla bhI hai ki isa prazna kA hala karanA unake lie bar3A kaThina bar3e bhArI parimANa meM AtA hai aura usakI khapata bhI hogaa| khUba hotI hai / udhara amerikA se jo mAla AtA thA vaha .. isa vyApArika sthiti se cAhe saMyukta rAjya ko bhArI kama hotA jA rahA hai aura jApAnI mAla kA AyAta bar3ha nukasAna na bhI ho, para philipAinavAloM ko bhArI nukasAna rahA hai / 1932 meM 60,00,000 DAlara kA mAla, 1933. hai / philipAina kA pradhAna udyoga khetI hai aura gannA vahA~ meM, 95,00,000 DAlara kA mAla aura 1934 maM kI qhAsa upaja hai| 20,00,000 manuSya isa udyoga meM 1,24,00,000 DAlara kA mAla jApAna se aayaa| kevala lage hue haiM / 40 se 50 pratizata yahA~ kI upaja videza ko uvAlo ke rAste 1934 meM 2,79,000 DAlara kA mAla bhejI jAtI hai aura isa sapakA saMyukta rAjya qharIdatA jApAna se AyA aura usI varSa 11,900 DAlara kA mAla hai| 1934 meM philipAina se 6,40,00,000 DAlara kI rikA se aayaa| uvAzro-bandaragAha para 1934 meM sAla zakkara saMyukta-rAjya ko bhejI gaI thI aura yaha vahA~ kI bhara meM 98 jApAnI jahAz2a Aye-gaye aura usI varSa kevala bAhara bhejI jAnevAlI cIz2oM kA 61% thii| saMsAra ke 4 amerikana jahAz2a vahA~ paaye| dasare deza apanI zakkara kI AvazyakatA ko svayaM parI vyApArika dRSTi se kucha aura bhI lAbha hai, jo jApAna kara lete haiM, thor3e deza bAhara se zakkara ma~gAte haiM / ke pakSa meM hai| philipAina meM ve aneka cIjeM pAI jAtI saMyukta rAjya se rAjanaitika sambandha viccheda ho jAne para yaha haiM. jinakI AvazyakatA jApAna ko hai| khanija padArthoM meM Avazyaka nahIM ki vaha yahIM se zakkara qharIde aura yadi / aura kromAiTa hote haiN| lohA aura zakara ke udyoga ko dhakkA lagA to philipAina kI sArI kromAiTa yuddha ke zastra banAne ke kAma meM Ate haiM / nAriyala prA.thaka avasthA palaTa jAyagI, kyoMki zakkara kI bhI khUba hotA hai, jisase gleserina nikalatI hai aura eka aAya vahA~ kI rASTrIya AmadanI kA 2 hai| jaba yaha prAya nAiTreglisarIna nAmaka dhvaMsaka padArtha banAne ke kAma meM calI jAyagI taba bar3I kaThina samasyA utpanna ho jaaygii| aAtA hai| nAriyala kA koyalA gaisa mAska banAne ke kAma meM abhI to saMyukta-rAjya usakI zakkara qharIdatA hai aura usake AtA hai| hAla meM hI yahA~ miTTI kA tela bhI nikala AyA badale meM philipAinavAsI vahA~ kI banI haI cIje-moTara, hai / gannA, lakar3I, sana aura kAfI bho yahA~ khUba hote haiN| ruI ke kapar3e, rAsAyanika padArtha prativarSa 7,50,00,000 yaha saba zrAkaSaNa jApAniyoM ko hai, para philipAinavAsiyoM DAlara ke qharIdate haiN| ko bhI kucha kama AkarSaNa nahIM hai| unheM jApAna kI yaha ThIka hai ki jApAnavAle vahA~ se kaccA mAla banI huI cIz2a bahuta sastI mila jAtI hai| jahA~ unheM qharIdeMge, para vaha to vahI mAla kharIdeMge jisakI unheM amerikana sAikila ke lie 30 DAlara dene par3ate haiM, jApAna ke udyoga ke lie AvazyakatA hogI na ki zakkara / vahA~ unheM jApAnI sAikila tIna DAlara meM mila jAtI jApAna kA svAtha vahA~ apanA banA huA mAla becane meM hai hai / dUsarI bhI cIz2e apekSAkRta bahuta saste bhAva meM mila na ki kharIdane meM / jAtI haiN| ____ ina rAjanaitika aura Arthika praznoM meM guthe hue aura vyApArika kSetra meM jApAna kA asara bahuta bar3ha rahA bhI prazna haiN| saMyukta rAjya ne philipAina-vAsiyoM ko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] ' philipAina kI svataMtratA svatantratA kI zikSA dI hai| aba philipAina ke nivAsI ke pakSa meM haiN| manIlA ke eka prasiddha vakIla pitro DyarAna yaha samajha gaye haiM ki saMyukta rAjya unheM svatantra karane ko inake pramukha pracAraka haiM / idhara hAla meM jApAna meM bhI isI taiyAra hai / para kyA ve isa svatantratA ko kAyama rakha sakeMge ? uddeza se mArakvisa TokgavA ne 'philipAina-sosAiTI pAsa hI jApAna kA ugatA huA sabala rASTra hai, jo rAja- zrApha jApAna' nAmaka saMsthA kI nIMva rakkhI hai| sAtha hI naitika tathA Arthika kAraNoM se| dUsare dezoM para par3AsI honA bhI eka bAta jApAna ke pakSa meM hai / jApAna grAdhipatya jamAnA cAhatA hai| philigaina-dvIpa jApAna se aura philipAina kI saMskRti meM bhI utanA bhArI antara kAfI nikaTa hai| jApAnI meMDeTarI palAu nAmaka dvIpa se nahIM hai| philipAina-dvIpa-samUha kA vAyuyAna se kevala tIna ghaMTe kA bahuta sambhava hai ki eka dina philipAina para saMyuktarAstA hai| sAtha hI yaha dvIpa aAvazyakatA par3ane para jala- rAjya ke badale jApAna kA jhaMDA phhraaye| para yaha kisI senA aura vAyuyAnoM kA aDDA banAyA jA sakatA hai| abhI bhISaNa yuddha ke bAda na hogaa| jApAna kA vyApArika jAla to amerikA philipAina kI rakSA kA prabandha karatA hai aura phaila jAne para vaha apane vyApArika hitoM kI rakSA karanA isake lie use 2,60,00,000 DAlara kharca karane par3ate cAhegA aura koI choTA kAraNa bhI use apanI sattA jamAne haiM / kyA svataMtra philipAina itanI bar3I rakama 'rakSA' ke kA maukA de sakatA hai| taba phira philipAina meM itanI lie qhaca kara sakegA? zakti na hogI ki vaha jApAna ke sainika bala ko roka sake idhara jApAna kevala apanA vyApArika jAla hI nahIM aura jisa prakAra cIna aba jApAna ko roka nahIM sakatA, phailA rahA hai, philipAina meM aise vicAroM ke phailAne meM bhI philipAina bhI usake sAmane kucha na kara skegaa| usakA hAtha hai jo philipAina ko jApAna kA bhAga banAne gIta lekhaka, zrIyuta bAlakRSNa rAva rajanI ke ura meM jyoti-zalabha, dhvani ke mRdu aMkura spandana meM; aMkita kara gaI amiTa AzA yaha niyati nirAzA ke mana meM / mila gayA tRSA meM zItala jala, nIrava laya meM madhumaya bhASA; . khoyA thA jo kala zAnti-sumana mila gayA vikalatA ke vana meM // sthira huI kAla-gati, bane eka AgAmI, Agata, vigata sabhImila gaI sarasa kavi ko kavitA cira-mukti-mantra-maya bandhana meN| phA.4 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ ni - manAya dvArA utpanna kiye hue motiyoM kI mAlA / ) jApAna meM motiyoM kI khetI N lekhaka---zrIyuta nalinI sana dhanika vaijJAnika prayogoM dvArA jApAna yadi koI baMda sIpa ke muMha meM calI jAtI hai to vahI mAtI meM moniyoM kA utpanna karanA vasa hI bana jAtI hai| yadyapi yaha bAta satya nahIM hai. tathApi yaha sambhava ho gayA hai. jaba hama loga satya kathA kI grora izArA karatI hai| cAmnavikatA yaha hai dhAnabAjaga vAna hai| yaha na sama ki jaba koI bhI vijAtIya dravya sAMpa ke mada meM calA jAtA jhiAra ki jApAnI loga ye mAtI hai nava damake bhItara eka prakA. kA darda yA jalana paidA Acama daGga se banA hai aura ye hotI hai aura usake zarIra meM eka prakAra kA nAma padArtha nakalatA hai| ye mAtI vaise hI vAstavika aura mUlyavAn nikalakara uma vijAtIya dravya koTaka letA hai| magna hati hai na ki prAkRtika motI hona hai| yAda 'dAnI meM dAne para vahI motI bana jAtA hai| zrIyuta (makAmaTI ne antara hai nA kevala itanA hI ki va. prakana utpanna karatI hama yAkasmika ghaTanA ko eka kramabaddha niyAmana vaijJAnika hai aura dasarA manAya kA hAtha: rUpa dekara sIpI se motI utpanna karanA savathA manu'ya ke jApAna ke motI makAmoTI ke mAnI kahalAna yaza kI bAta banA diyA hai| isa prakAra jo motI utpanna hai| yaha nAma imAlA par3A ka isa prakAra vaijJAnika daGga hote haiM ve prAkRtika motiyoM se kimA yAta mahIna nahIM se motI utpanna karane kI vidyA kA vahA~ isI nAma ke eka hote / itanA hI nahIM. unameM aura bhI katipaya vizeSatA vyAMna ne aAviSkAra kiyA hai| una mahAzaya kA ega nAma yA jAtI haiN| zrIyuta kA cinI makAmATI hai| gokAzI kI khAr3I me mikImoTo ke ina gyatA meM jA mAtI pAle jAna hai va lekara palAyo dvApa naka phaile hue unake pATa bar3e bar3e jaba nAra varSa ke ho jAte hai taba ve aAdhAnaka cIra pAda samadI khatA hai, jinameM ye motI utpanna kiye jAne haiN| ina kamidAnI kaM. anamAra baMda kauzala cAra jAte haiM - vatI kA kSetra phala lagabhaga 45.000 ekar3a hai| ina banAunameM jalana paidA karanevAle chAMTachATa vijAtIya dravya kama prakAra mAnA utpanna kiye jAte haiM. yaha kArya / ke kagA pravaSTa kara diye jAte hai| yaha kriyA ho jAne ke mAma aura adabhUta kathA ke hI samAna cittAkarSaka hai| pazcAta mI tAra ke paMjar3e meM rakha kara mandra / DAna mAna sapanna kama hote haiN| yaha yahAM banAne kI dI jAtI hai tAki zo meM unakI jA ske| yAvazyakatA nahI hai| hamAre deza meM eka kathA pracalita piMjada samadra ke pAnI ke andara baI kiye gaye lakar3I ke hai ki jaba svAti nakSatra meM pAnI barasatA hai taba varSA kI khAmoM ke sahAre rakha jAta hai| mA imalA kiyA jAtA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 ] jApAna meM motiyoM kI khetI hai ki parazyA yA kisI prakAra kA sana tArita kara diye jaayeN| ke bhItara surakSi apane andara praviSTa kiye gaye vijAtIya dravya kA damana karane ke lie eka prakAra kA tarala padArtha apane zarIra ke bhItara se nikAlate haiM aura usakI usa dravya ke Upara paratoM meM lapeTane cale jAte haiN| isa prakAra sAMpa ke hRdaya meM motI banane kA jo kArya Arambha hotA hai vaha thA vaisA hI hotA hai jaisA ki prAkRtika avasthA meM huA karatA hai| prativarSa eka bAra ye sIpa parIkSA ke lie rAnI kI sataha para lAI jAtI hai, unakI khola kI saphAI kI jAtI hai aura ghAsa yA koI zrAdi jo una para uga kara unakI bAr3ha ko roka sakate haiM ve khuracakara haTA diye jAte haiN| [zrIyuta ko kicI mikImoTo / jApAna meM motiyoM kI zepa meM se jaba motI nikAla liye khetI kA AviSkAra inhIM mahodaya ne kiyA hai / ] isa varNana se yaha na samajhie ki yaha kArya bar3A sarala hotA hai / isa prakAra sIpa utpanna karanevAloM ko jina [TovA ke motiyoM ke kArakhAne meM motiyoM meM sugaba kiye jA rahe haiM / ] vinA aura jAma kA sAmanA karanA par3atA hai unakI ginatI nahIM hai | bahuta sI aisI zrApadAyeM bhI yAtI rahatI haiM jinako vaza meM karanA manuSya kI zakti ke bAhara ho jAtA hai| kabhI kabhI samudra meM bhayaGkara tUphAna yAne haiM, jona ke nahA le jAne hai| kabhI kabhI zInakAla meM pAnI kI sataha ke bhItara aisITa dI jAtI hai ki sIpI daur3a kA jIvita rakhanA asambhava ho jAtA hai| ina khetoM para kArya karanevAloM ko aise hI na jAne kitanI musIbatoM kA roz2a sAmanA karanA par3atA rahatA hai| isa avasthA meM sAta varSa rahane ke pazcAt yadi sIpa jIvita hai to unake motI nikala sakate hai| paristhiti ke anusAra ye motI aura camakadAra yA malina aura bhare bhI ho sakate haiM ye bahumUlya bhI ho sakate haiM aura nikamme bhI kabhI kabhI aisA bhI hotA hai ki kisI kisI sAMpa se motI nikalate hI nahIM utpAdako kI ina saba bAtoM ke lie taiyAra rahanA par3atA hai| 1 1 ina sAta varSoM ke samaya meM samasta prakAra kI sAvadhAnI bartane para bhI lagabhaga 20 pratizata sope mara jAtI haiM / jaba antima bAra sIpecI jAtI hai taba prAyaH dekhane meM yAtA hai ki lagabhaga 20 pratizata meM motI bane hI nahIM / jAte haiM taba motiyoM kI jo kar3I parIkSA kI jAtI hai usameM sirpha 4 yA 5 pratizana svare utarate hai| jApAna kI mikImoThI prayogazAlAoM meM vyApAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 sarasvatI [bhAga 38 haiM ve jaise eka hI prakAra ke nahIM hote, vaise hI ye motI bhI choTe-bar3e vibhinna AkAroM ke hote haiN| isa taraha ina khetoM se utpanna motiyoM se mAlA banAne ke lie eka khAsa AkAra aura camaka ke motI cunane kA kArya utanA hI kaThina hotA hai jitanA ki prAkRtika motiyoM se cunAva karate samaya ho sakatA hai| ___ mAlAyeM banAne ke lie acche aura eka se motiyoM kA cunAva mikImoTo ke kArakhAne meM jApAnI lar3akiyA~ apanI kuzala a~guliyoM ke dvArA karatI haiM / kArakhAne meM kArya karane ke atirikta bahata-sI lar3akiyA~ gotAkhora bhI hotI haiM / ve pAnI ke bhItara mardo kI apekSA adhika sIpa ke bhItara boye hue do motiyoM ke namUne] samaya taka raha sakatI haiN| ke lie kevala ve hI motI cune jAte haiM jo atyanta mikImoTo ke motiyoM kI khyAti saMsAra meM dina para ucca koTi ke aura sundara hote haiN| zeSa raddI kara diye dina bar3hatI jA rahI hai aura jApAna kA yaha vyavasAya jAte haiM / parantu prAkRtika rUpa se jo motI utpanna hote atyanta artha-pradAyaka aura mahattvapUrNa hotA jA rahA hai| sA~valiyA ! lekhaka, zrIyuta sUryanArAyaNa vyAsa 'sUrya' . merI mamatA kI naukA para, nahIM nikaTa-taTa hai, dustara hai, le mana kI patavAra ! sAgara agama-apAra ! nAvika ! kahA~ cale taja karake, ' usa vizAla-sAgara kI bhaMvareMsarala - hRdaya - saMsAra ? aura vIci-vallariyA~ ! usa sundara duniyA meM dekho bar3I sarala, mana-mohaka bhI hai, jAoge hiya-hAra ! . kintu kaThina, sA~valiyA ! - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ tere maMju manomandira meM karake pAvana prema-prakAza, karatA hai vasu yAma sundarI ! kauna divya devatA nivAsa / vAra diyA hai jisa para tUne tana-mana-jIvana sabhI prakAra, kabhI dikhAtA hai kyA vaha bhI tujhe z2arA bhI apanA pyAra // devadAsI lekhaka, zrIyuta ThAkura gopAla zaraNa siMha banI cakorI hai tU jisakI kahA~ chipa rahA hai vaha canda, hai kisa para avalambita vAle ! tere jIvana kA zrAnanda | kisa priyatama kI pratimA ko tU karatI hai saharSa ura-dAna, ho jAtI hai tRpta citta meM tU karake kisakA AhvAna || " puSpa hAra tU iSTa deva para kyA vaha banatA hai kise rijhAne tU jAtI hai aura lauTatI hai tU usase ko detI hai pratidina upahAra, terA kabhI manojJa gale kA hAra / karake naye naye zRGgAra, lekara kauna prema upahAra // tere sammukha hI rahate haiM santata mUrtimAna bhagavAna, karatI rahatI hai varAnane ! phira tU kisakA haradama dhyAna / kisa pratimA ke darzana pAkara hotA hai tujhako ullAsa, saca kaha kyA bujhatI hai usase tere pyAse ura kI pyAsa // zobhAmayI zarada-rajanI meM banakara naTavara tere nAtha, rucira rAsalIlA karate haiM kabhI tujhe kyA lekara sAtha / kyA vasaMta meM dhAraNa karake maMjula vanamAlI kA vepa, terA viraha-tApa harane ko Ate haiM tere hRdayeza || Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 365 hotI thIM vraja kI bAlAyeM besudha kara jisakA rasa-pAna, kyA na sunAtA hai muralIdhara tujhako vaha muralI kI tAna / haranevAle mAna mAninI rAdhArAnI ke rasa khAna, kyA tujhako bhI kabhI manAte haiM jaba tU karatI hai mAna || pAne ko prabhu kI prasannatA karatI hai tU satata prayAsa, rahatI hai tU sadA chipAye ura meM kauna gupta abhilASa / kyA pratimA-pUjana se hI ho jAtA hai tujhako santoSa, kyA na kabhI AtA hai tanvI ! tujhe bhAgya para apane ropa | karake nirbhayatA se tere anupama adharAmRta kA pAna, kahA~ gagana meM chipa jAte haiM vAle ! tere madhumaya gAna / chA jAtI hai pratimAoM para eka naI dyuti pulaka samAna, kaisI jyoti jagA detI hai terI madhura-madhura muskAna || tujhe prazAnta banA detI hai tere ura kI kauna umaGga, hai kisa ora khIMcatI tujhako tere mana kI tarala taraGga / hara ke ropAnala meM jalakara huA manobhava jo thA cAra, tujhe unhIM ke mandira meM kyA vaha detA hai kleza apAra // prema-vaMcitA hone para bhI tU dikhatI hai pulakita gAta, kisa kalpanAloka meM vicaraNa karatI rahatI hai dina-rAta / tUne lI hai mola dAsatA karake nija sarvasva pradAna, ro uThatA hai hRdaya dekhakara yaha terA pUva bAladAna || www.umaragyanbhandar.com
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAyabahAdura lAlA sItArAma (saMsmaraNa) lekhaka, zrIyuta rAjanAtha pANDeya, ema0 e0 svargIya lAlA sItArAma ne hindI kA janma aura usakA abhyudaya dekhA hI nahIM hai, kintu apane jIvana ke antakAla taka ve usake abhyutthAna meM barAbara saMlagna rahe haiN| kheda hai, hindI ke aise mahArathI ke sambandha meM hindI meM vaise upayukta lekha abhI taka nahIM chape haiN| aisI dazA meM, AzA hai, pAThakoM ko isa lekha-dvArA lAlA jI kI gaurava-garimA kA kucha paricaya avazya prApta hogaa| jAne meM phAyadA to para aba bhI aMkita ho| usa nAma kA Age dUra taka Nove z2arUra hai, para yaha abhyAsa kI bAta sAtha rhaa| merI umra ke lAkha-lAkha baccoM ne usa kavitA hotI hai| kabhI-kabhI unheM yAda ko par3hA hogA, para taba se lekara aba taka par3hate-par3hate 9 karake kucha rAhata bhI milatI hai| cale jAne kA saubhAgya yA durbhAgya una sabako to rahA na FROME smRti ke saMgrahAlaya meM 18 varSa hogaa| phira bhI haz2AroM ko usakI lAine sudara na jAne pahale ke citra aba bahata kaLa kitane-kitane gA~voM meM aba bhI yAda hoNgii| usakI prathama dhuMdhale ho gaye haiM, para kucha aise haiM jo dhuMdhale ho-hokara lAina yaha thIbhI bane haiN| unameM se kucha ye haiM "bairagiyA nAlA juluma jora, ta~ha rahata sAdhu ke mesa caura / " zahara se bIsa mIla dUra eka dehAta kA skUla; gaz2a-gaz2a unhIM dinoM mahAvIraprasAda, maithilIzaraNa, rAmacarita, bhara caur3e, nau nau gaz2a lambe TATa ke Tukar3e; kATha kI choTI- leAcanaprasAda, ina nAmoM se bhI paricaya huaA thA, para mujhe choTI paTTiyA~ aura unheM camakAne meM kAlikha se pata gaye yaha kahane meM kucha bhI saMkoca nahIM hai ki prathama do nAmoM apane hAtha aura gAla; hAtha meM hara vakta bA~sa kI harI ko chor3akara bAkI nAmoM kA 'bairagiyA nAlA' ke lekhakapatalI char3I liye, palaTana kA nIlAmI lambA-caur3A koTa sA dUra taka nikaTa kA saMsarga nahIM rahA / isake spaSTa pahane, bar3I-bar3I mUMchoMvAle mAsTara sAhaba aura roz2a eka kAraNa bhI the| sAtha khar3e hokara kahI jAnevAlI-'he prabho! aAnanda xx dAtA jJAna hamako dIjie' vAlI praarthnaa|| ____ Aja se 12 varSa pahale a~garez2I skUla meM maiM sAtaveM usa samaya arithameTika aura z2abAna kI paDhAI meM bahuta darje kA vidyArthI thaa| usa samaya ke citra bahata kucha spaSTa mana lagatA thaa| mahIne do mahIne meM bhI zAyada kAI haiN| kama-se-kama heDa mAsTara sAhaba ke gusse ke samaya ke savAla g2alata hotA ho / kitAba ke adhikAMza savAloM ko kA~pate hoMTha aura lAla-lAla kAna to zAyada hI ibArata taka yAda thii| aAja smRti ke qhaz2Ane meM ve saba kabhI bhuuleNge| guma haiN| para usa samaya jo eka cIz2a yAda thI vaha aAja hamArI kitAba meM lAlA sItArAma bI. e. kI likhI bhI jyoM kI tyoM yAda hai| z2abAna kI kitAba meM eka 'aja-vilApa' zIrSaka eka kavitA thii| usakI pahalI kavitA thii| vaha hamAre skUla ke sabhI lar3akoM ke z2abAna lAina--'ahaha phUlahU ke tana lAgata, hai jo vivasa prAna thii| mujhe usa kavitA ke nAte usake nIce likhe nara tyAgata' to aba bhI yAda hai| usa kavitA meM rAnI ke usake lekhaka ke nAma se bhI kucha anurAga-sA ho gyaa| mara jAne para rAjA aja ke zoka kA varNana thaa| rAjA logoM usa nAma ke chapAvaTa ke akSara jaise aA~kha ke bhItarI parde ko aneka rAniyA~ hotI haiM aura eka-do ghaTa hI gaI to kyA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 ] I para usa kavitA ke aja kucha aura hI rAjA jAna pdd'e| usa samaya pahalI bAra jAna par3A ki patnI ke mara jAne para puruSa kI kyA dazA hotI hogI / usa samaya harihara lAla hamAre sAtha par3hate the / hama-ve pAsa-pAsa baiThate / ve isa kavitA ko aneka citroM ke rUpa meM samajhate aura mujhe samajhAte the| maiM unakI citra kalA kI anurakti ko protsAhita karatA / mAlUma nahIM, zraja vilApa para mer3ha jI ne koI citra banAyA yA nahIM; para 'graja vilApa' kI merI yAda jyoM kI tyoM banI huI hai| aura aba to kabhI phira se use par3hane kI icchA hotI hai / bAda ko mAlUma huA ki lAlA jI ne raghuvaza kA hindI padyoM meM aMzata: anuvAda kiyA thA aura yaha usI kA eka za thA / lAlA jI ne kAlidAsa ke aura kaI granthoM kA anuvAda kiyA thA aura vyaMgya meM unheM 'hindI-kAlidAsa' kI upAdhi milI thI / san 1930 meM banArasa ke kInsa iMTarmIDiyeTa kAleja kI lAibrerI meM lAlA sItArAma kI likhI zeksa piyara ke kaI nATakoM kI hindI anuvAda kI eka pustaka dekhI / usa samaya mAlUma huA ki rAyabahAdura lAlA sItArAma DipTI kalekTara raha cuke haiM aura aba prayAga meM zAntajIvana vyatIta kara rahe haiM / hindustAnI afasaroM meM dAyare ke bAhara jAkara kAma karane kI apekSAkRta va bhI kamI hai| lAlA jI kI isa sambandha meM vizeSatA thI / X X X X yUnivarsiTI ke dinoM para to jaise abhI sirfa eka hI rAta kA padA ho / yUnivarsiTI ke apane ema0 e0 ke korsa meM dekhA to vahA~ bhI lAlA sAhaba maujUda the / kalakattA yUnivarsiTI se chupI lAlA jI kI kaI kitAboM meM se eka hameM par3hanI thii| aura par3hAte the paNDita devIprasAda jI zukla / eka dina lAlA jI para bAta chidd'ii| jina dinoM ve DipTI kalekTara the, eka muqaddamA kara rahe the / abhiyukta ne apanA mukaddamA kamaz2ora samajha kara DipTI sAhaba kI bhAvukatA ko prerita karanA cAhA / kavi kA sabase kamaz2ora pahalU usakA kavipana hotA hai / kavitA ke rAyabahAdura lAlA sItArAma * sunA hai zrIyuta hariharalAla mer3ha prasiddha citrakAra ho gaye haiM aura ina dinoM lakhanaU ke zrATsa kAleja meM adhyApaka haiM / - lekhaka / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 367 kor3e se cAhe use mAra dIjie, vaha burA na mAnegA / abhiyukta ne apane bayAna ke bAda DipTI sAhaba ko sambodhita kara eka dohA kahA / DipTI sAhaba ne faisalA diyA aura dohe kA javAba bhI dohe meN| * unhoMne aparAdhI ko qaida kI saz2A kara dii| ve aise kavi to the nahIM / usa dina ke prasaMga ne nAma se rUpa kI ora prerita kiyaa| eka paricita mitra se patra lekara maiM lAlA jI se milane gyaa| makAna ke qhAsa sar3akavAle daravAz2e kI dAhanI ooravAlI choTI koTharI meM hama loga baiThe / lAlA jI ne pahale dera taka hamAre sambandha meM puuchaa| phira hamAre mitra ke sambandha meM bole- ve hamAre dosta haiN| asala meM hamAre mitra ke pitA lAlA jI ke dosta the aura usI nAte unakI pahacAna huI thI; para bAda meM sAhitya-premI hone ke kAraNa lAlA jI ne unheM bhI apanA nijI dosta banA liyA thA / isa kAraNa unakI pahacAna meM pitA kA dosta hone kI buz2ugiyata se adhika nijI dostI kI mAtrA thI / jisa samaya hama bAteM kara rahe the, eka caparAsI eka bar3A paikeTa lekara aayaa| lAlA jI use lekara uTha par3e / galI. meM se hokara pichavAr3e ke phATaka se hama makAna ke dUsare hisse meM Aye | mujhe kucha kucha yAda AtA hai, eka choTA-. sAgana hai| vahA~ zAma taka hama loga sAhitya ke aneka aMgoM aura vyaktiyoM ke sambandha meM bAteM karate rahe / dhIre-dhIre a~dherA ho gyaa| maiM lAlA jI se bidA lemA cAhatA thA, para ve abhI aura bAteM karanA cAhate the / bhAratendu, pratApanArAyaNa, rAjA zivaprasAda Adi ke sambandha kI aneka vyaktigata bAteM unhoMne khiiN| mAlUma par3atA thA, jaise usa sandhyA ko lAlA jI phUTa par3e the aura jaise bahuta dinoM ke bAda unheM koI sunanevAlA milA / * zukla jI bhI eka chipe qhaz2AnA hai / aneka amUlya jAnakAriyA~ vahA~ dabI par3I haiM, para unheM ubhAr3ane ke lie, kisI dhairyazIla hindI- premI ko thor3I mehanata karanI par3egI / ina dohoM ke prasaMga kA maiMne lAlA jI se bhI z2ikra kiyA thA, para unheM ve yAda nahIM rahe the / kucha dina hue pUjya zukla jI se pUchA taba mAlUma huA ki ve vahA~ se bhI guma haiN| una dohoM meM eka bar3A snigdha vyaMgya thA, jo lAlA jI kI khAsa vizeSatA thI / lekhaka / C. www.umaragyanbhandar.com
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368. sarasvatI kA avasara milA aura usa samaya bhI prathama vArtAlApa ke samaya ke vicAroM kI puSTi huii| lAlA jI ko naukarI ke silasile meM kaI sthAnoM meM rahanA par3A thA / apane samaya ke vizeSa logoM se unakA nijI saMparka bhI rahA thaa| isa kAraNa unheM aneka aisI bAtoM kI jAnakArI thI jo vartamAna hindI sAhitya kA itihAsa samajhanevAle ke lie bahuta hI amUlya thiiN| mujhe pUrA yakIna hai ki yadi lAlA jI ne 19vIM zatAbdI ke antima adhIza ke hindI sAhitya kA itihAsa likhA hotA to unakI prasiddha racanAoM meM usakA eka vizeSa sthAna hotA / bhAratendu ke marane para unake patra meM aneka kavitAyeM chapI thIM, parantu unake sambandha meM likhI gaI sabase adhika prasiddha honevAlI kavitA lAlA jI kI hI likhI thii| yaha lAlA jI ne mujhase kahA thaa| jaba ve pichalI bAtoM kA z2ikra karate taba eka citra-sA khar3A kara dete, aura jahA~ taka una bAtoM se unakA sambandha rahA hotA usakA bhI jikra karate / spaSTa mAlUma par3atA thA ki jahA~ bhI ve rahe hoMge, rahe hoMge pahalI hI lAina meM / unakI gambhIratA aura sUkSmatA ke Age logoM ko unake sAmane nata honA par3atA rahA hogA, aura kadAcit unheM apanA agrasara karane meM logoM ko zrAnanda aura santoSa bhI hotA rahA hogaa| ye bAteM unakI ora se tanika bhI dhvanita nahIM hotI thiiN| saca bAta to yaha hai ki unake mu~ha se maiMne kisI kI bhI bahuta tArIfa nahIM sunI / kucha logoM kA kahanA hai ki lAlA jI svayaM apanI bahuta www.unaragyanbhandar.com [ svargIya rAyabahAdura lAlA sItArAma / ] thaa| unakI bAtoM se maiMne thor3I hI dera meM samajha liyA ki sAhitya sambandha meM bhI unake nirNaya bilakula DipTI kalekTarAnA the / ve bAteM do-TUka kaha dete the aura Age bar3ha jAte the| jaba maiM thor3I dera cupa rahatA taba ve koI naI bAta cher3a dete / unase thor3I hI dera bAteM karane ke bAda unake vyaktitva ke sambandha meM kaI qhAsa bAteM pratyakSa ho jAtI thiiN| mujhe lAlA jI se eka bAra aura dera taka bAteM karane Shree Sudharmaswami Gya handar-Umara, Surat [ bhAga 83 RE
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] rAyabahAdura lAlA sItArAma 369-. tArIfa karate the| unhoMne hindI ke kaI 'mahArathiyoM' kA se bAteM kara rahe the| thor3I dera ke bAda ve uThakara bolenAma lekara mujhase bhI kahA thA ki 'maiMne ina saba logoM calie, rozanI meM calA jAya / hama loga sahana ke pUraba-" se adhika hindI kI sevA kI hai| maiMne hindI ema0 e0 vAle kamare meM aaye| vahA~ unhoMne vaha paikeTa kholaa| kA kosa banA diyA hai|' para mujhe to ina bAtoM meM Atma- usameM bahuta-sI kitAbeM thIM jo kahIM se rivyU ke lie zlAghA kA bhAva milA nahIM, apitu ye bAteM to aisI hI haiM, AI thiiN| bAda meM lAlA jI ne batalAyA ki ve kahA~ se jaise dina bhara koI ApakA kAma kare aura jaba zAma ko AI thiiN| lagabhaga nitya hI unake pAsa utanI kitAbeM aApake daravAz2a para se guz2are ki maz2adUrI cAhe zrApa de yA na AyA karatI thIM aura unheM gavarnameMTa ke lie unakI rivyU deM, eka musakurAhaTa se usakA mana to z2arUra bhara deM, taba Apa likhanI par3atI thii| ve una dinoM eka kitAba bhI likha mu~ha phera le aura kaheM jAo tumane kAma hI kyA kiyA hai| rahe the*| patra-patrikAoM meM bhI unake raha gaI hindI ke ema0 e0 ke korsa ke banAne kI bAta, so the| / isa avasthA meM itanA kAma ! lAlA jI sacamuca hI to yaha spaSTa hI hai hindI kA ema0 e0 sabase pahale kala- eka bar3e yoddhA the, jo apane vicAroM ko liye bar3I dhIratA, kattAyUnivasiTI meM prArambha huaaa| sara AzutoSa mukurjI ne aura saMyama se grAge bar3hate jA rahe the| kitAboM ke ulaTatekosa banAne kA kAma lAlA jI ko hI sauMpA thA / lAlA jI palaTate ve eka kitAba se ruka gaye / bole--yaha liijie| se kahA thA ki sara AzutoSa unase Akara mile yaha mere eka mitra kI likhI kitAba hai| mujhe mAlUma thA rasa. meM sara aAzutoSa ke paricita logoM ki unhone eka kitAba likhI hai, para unhoMne mere pAsa se unake sambandha meM jo kucha sunA hai usake anusAra sara nahIM bhejI thii| yaha apane Apa hI A gii| thor3I dera aAzutoSa jaise mahAn vyakti kA aisA karanA kucha ke lie usa kitAba meM Dana gye| maiM usa damiyAna yaha Azcarya kI bAta nhiiN| Azcarya kI bAta jo hai vaha soca rahA thA ki yadi inake pAsa kaI bAra aAkara inake yaha ki loga paristhitiyoM kA vismaraNa kara lAlA jI ke saMsmaraNa likha liye jAya~ to eka bAta ho / lAlA jI ne kAryoM para pardA DAla deM aura unakI ucita bAtoM ko unakI jaba usa kitAba se aA~kha uThAI taba maiMne yaha prastAva rakha zrAtmazlAghA samajhe / isameM sandeha nahIM ki lAlA jI diyA / phira isI para bAteM hone lgiiN| lAlA jI ne usa . apanA kArya kara cuke the, para jisa samaya unhoMne hindI samaya yaha bhI kahA thA ki maiM ina dinoM rAmabAg2a ke pAsa ko apanAyA thA taba unakI paristhiti ke loga hindI meM mandira banavA rahA huuN| zAma ko aksara vahIM rahatA hU~ / kucha likhanA apamAna samajhate the| usa samaya vartamAna usa samaya eka choTe bacce ko u~galI se pakar3e eka sajjana -sAhitya kI nIMva DAlI jA rahI thii| kucha dina unake pAsa aaye| lAlA jI ne sirpha hA~-nahIM meM unase bAda lAlA jI kI gaNanA mahAn staMbhoM meM cAhe bhale hI canda sekeMDa bAta kii| ve khar3e-khar3e cale gye| lAlA jI ne na huI ho, para nIMva kI ve iTeM jina para hindI kA bhavya bhavana batalAyA ki ve unake lar3ake haiN| mAlUma nahIM, merA anumAna uThAyA jA rahA hai, avazya hI mahattvapUrNa hai| isa kahA~ taka ThIka hai, para aisA jAna par3A ki lAlA jI lar3akoM sambandha meM lAlA jI kA nAma cirasmaraNIya rahegA, isameM se bahuta adhika bAteM karane ke kAyala nahIM the| mujhe isa sandeha nahIM / itanA hI nahIM, saca to yaha hai ki hindI para kucha Azcarya bhI huA, kyoMki merI umra ke to unake kI vatamAna gati bhI lAlA jI ke vicAroM ke pratikula putroM kI santAna bhI hoMgI, para mujhase thor3I hI dera meM ve. nahIM thii| jina canda logoM para hindI aura urdU donoM kA aise ghula-mila gaye the, jaise merI unakI bahuta dinoM kI samAna vizvAsa ho sakatA hai, lAlA jI unameM se eka jAna-pahacAna thii| the / kaheM to kaha sakate haiM ki lAlA jI zurU se anta taka ThIka patha para rahe aura yaha unake sAhityika jIvana * saMbhavataH ayodhyA kA itihAsa |-lekhk / kI eka vizeSatA thii| astu / + ilAhAbAda-yUnivasiTI kI maigaz2Ina meM unake lekha . usa avasthA meM bhI ve kitane athaka utsAha aura sana unakI mRtyu ke bAda bhI chape haiN|-lekhk| .. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 27 sarasvatI kucha dina baad| nayA sAla zurU hI ho rahA thA / kAnyakubja iMTara mIDiyeTa kAleja, lakhanaU kA maidAna / TenTa / aNgiitthii| cAya kI pyAliyA~ | subaha 8 baje / ilAhAbAda se gayA tAjA lIDara | sabame cubhatI qhabara bhI lAlA sItArAma kI mRtyu| mujhe kucha smaraNa ho aayaa| dUsarI aura antima aura antima cAra jaba maiM lAlA jI se milA thA taba unhoMne mujhe tulasIdAsa jI kI eka tasavIra dI thI aura usake nIce, jisa phrAunaTenapena se maiM yaha lekha likha rahA hai isase, 'zrIavadhavAsI sItArAma' likha diyA thA / maiMne lakhanaU se vApasa Ane para apanI ciTThI-patrI meM usakI khoja kI, para yaha na milI / kala vaha akasmAt hAtha laga gii| usakI puzta para usa dina kI noTa kI huI do-eka bAteM aura miliiN| sitambara san 1935 meM eka dina banArasa ke tatkAlIna zahara-kotavAla qhA~ bahAdura caudharI navI ahamada sAhaba se kucha anya bAtoM ke atirikta sAhityika carcA bhI rahI / unhIM dinoM nAgarI pracAriNI sabhA, kAzI, ke dafara meM eka borI ho gaI thI aura ke kalAbhavana kucha amUlya citra grAma ho gaye the| tulasIdAsa ke citra ke sambandha meM caudharI sAhaba ne z2ikra kiyA ki nAgarI pracAriNI sabhA kA citra usa citra se bhinna hai, jo ilAhAbAda meM jo ilAhAbAda meM unhoMne rAyabahAdura lAlA sItArAma ke pAsa dekhA thA / maiMne lAlA jI ke pAsavAlA citra dekhanA caahaa| maiM 8 AkTobara san 1935 ko lAlA jI se milaa| pahalI cAra aura isa bAra kI mulAkAta meM kAphI dinoM kA antara par3a cukA thA / isalie mujhe apanA paricaya denA par3A / isa darmiyAna meM lAlA jI mere nAma se paricita ho cuke the / 'vizAla bhArata' meM merI tibbata yAtrA ke lekha ve par3ha cuke the tibbata ke sambandha meM unhoMne bahuta-sI bAteM pUchIM phira 1 mahanta rAhula sAMkRtyAyana ke sambandha meM pUchA / bole--merA to dRr3ha 'vizvAsa hai ki buddha kA ayodhyA-gamana huA thA; para sAMkRtyAyana jo buddha carcA meM likhate haiM, nhiiN| aba jaba ve ilAhAvAda veM to mujhe unase z2arUra milAie 1 isa 1 * san 35 ke navambara ke zurU meM hI maiM gavarnameMTa hAI skUla, devariyA meM kAma karane calA gayA / san 36 kI garmiyoM meM jaba prayAga lauTA taba sunA ki rAhula jI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 vasthA meM vidyA se yaha lagana ! yaha lAlA jI ke jIvana kI eka vizeSatA thI / aura jaba unhoMne yaha kahA - mujhe btlaaiegaa| maiM unake pAsa calUMgA aura apane moTara para unheM apane ghara livA lAU~gA / - taba mujhe lAlA jI kI vizeSatA kA aura ghanA paricaya milaa| eka kaTTara sanAtanadharmI ke lie phira se bauddha saMskRti ke prasAra ke lie mara miTanevAle bauddha bhikSu ke prati itanA sammAna bhAva rakhanA bar3appana kI nizAnI hai| mujhe to lAlA jI ke vyaktitva kA sabase mUlya aMza yahI jAna pdd'aa| Aja-kala bar3e pAye ke bhI loga saMskRti vihIna haiN| lAlA jI meM saMskRti thI U~ce paimAne kI / aura saMskRti-yukta honA zrAja-kala ke zikSita bhAratIya ke lie eka mahAn bhAgya kI bAta hai / citra ke sambandha meM bAta Ane para lAlA jI ne nAgarIpracAriNIvAloM se apanI bar3I khIjha prakaTa kI / boledekho na, ina saboM ne hamAre dekho na, ina saboM ne hamAre tulasI kA mu~r3akara apanA tulasI banA liyA hai| -- lAlA jI ke aura sabhA ke tulasI ke zarIra, kuzAsana, mAlA aura baiThane ke DhaGga meM bahuta kucha sAmya hai / antara kevala itanA hI hai ki eka ke tulasI ke dAr3hI mUcha aura jaTA hai aura dUsare ke tulasI isase rahita haiN| lAlA jI kA kahanA thA ki sabhAvAloM ne unhIM ke tulasI ko apanA liyA hai| para afasosa tulasI ke le liye jAne kA utanA nahIM mAlUma par3atA thA jitanA ki unake mu~r3e jAne kA mujhe to isa prasaMga meM prAyaH vinoda jAna par3A, yadyapi vaha vaisA hI halakA aura davA-sA thA jaisA / ki sadaiva lAlA jI kA hAsya hotA thA / yadyapi dekhane meM lAlA jI isa bAra bhI pahale kI hI taraha svastha the, para mujhe acchI taraha yAda hai ki isa bAra jaba maiMne unheM dekhA thA taba unakI tabIyata jaise kucha girI huI-sI thI / ve una dinoM ghara meM bilakula akele raha rahe the| kevala unakA naukara sAtha thA para unakA kahanA thA ki apanI kitAboM ke sAtha akele rahane kI unakI tIsarI bAra phira lhAsA pahu~ca gaye haiN| isa varSa janavarI meM eka dina ke lie rAhula jI prayAga meM the; para lAlA jI nahIM rahe ! ataH lAlA jI kI rAhula jI se mulAkAta nahIM ho paaii| lekhaka/ www.umaragyanbhandar.com
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ * saMkhyA 4 ] . rAyabahAdura lAlA sItArAma Adata sI ho gaI hai| bhojana ke sambandha meM bhI ve parAdhIna "rAya miTa/lAla---pUrvapuruSa--14,000)- alaphreDa nahIM the | bahuta dinoM se ve svAsthya rakSA ke lie daliyA para pArka - 684 ) vArSika -- / 1586 ke lagabhaga - 2 hI guz2ara kara rahe jise ve svayaM AsAnI se pakA liyA varSa bAda vIrabala - gaMgAdAsa putra mahezadAsa / muMzI karate the| lAlA jI ne mujhase batalAyA thA ki unheM mAlUma kAlIprasAda kulabhAskara - 1876 - 86" kA tAratamya maiM nahIM ki unhoMne grAma kaba khAyA thaa| grAma unake bilakula nahIM lagA sakatA | muvAfika nahIM par3atA thaa| pichale ATha mahInoM meM saMsAra ke sabase priya prANiyoM ko khokara mRtyu kI nikaTatA kA jitanA bodha huA hai, utanA usa samaya nahIM thA / lAlA jI kA svAsthya aura svAsthya-rakSA ke lie unakA saMyama dekhakara yahI mAlUma par3atA thA ki unheM kama-se-kama abhI 20 varSa aura jInA cAhie, nahIM to usI dina maiM vaha saba bahuta kucha bAteM pUcha aura likha letA jo sadA ke lie unake sAtha calI gaI * afasosa to yaha hai ki usa dina unake prArambhika jIvana ke sambandha meM maiMne jo do-eka bAteM likha bhI lI thIM, para unakA ThIka prasaMga nahIM dyA pAtA / + * zrIyuta harikRSNa jauhara (kalakattA) aura bAbU gaMgAprasAda gupta (banArasa) aise vyakti haiM jinase tatkAlIna sAhityikoM ke sambandha meM aneka zramUlya bAteM jAnI jA sakatI haiN| yadi ye loga apanA kucha saMsmaraNa likheM to bar3A hita ho / + lAlA jI ke purAne mitroM meM rAyabahAdura paMDita rAmasarana mizra ema0 e0, riTAyarDa inspekTara Apha skUlsa bhI haiM / yaha mujhe mizra jI se mAlUma huA thA aura lAlA jI ne bhI isakI puSTi kI thii| saMbhavataH lAlA jI ke sambandha meM mizra jI bhI kucha prakAza DAla sakeM / sadA vyAdhiyA~ ghere rahatIM, bAdhAoM kA kauna ThikAnA ? dukha ne ThAna liyA jIvana kodina prati aura kalapAnA // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat sandhyA qarIba thI, aura hama logoM ke uDhane kA samaya pAsa zrAtA jA rahA thaa| calate-calAte jaba kuTumba para bhI kucha bAteM zrAI tatra lAlA jI ne batalAyA ki unakI sahadharmiNI jA cukI haiN| ve kahane ko to yaha bAta bahuta avicalita bhAva se kaha gaye the, para kucha purAnI dukhadAyI smRtiyoM ke bilakula karIba pahu~cA jAna apane ko sa~bhAlane ke lie hI zAyada yaha zera kaha usa prasaMga kA badala diyA 1 saba balAyeM ho cukIM 'gAliba' tamAma, eka marge nAgahAnI aura hai / udgAra lekhaka, zrIyuta rAjArAma khare 371 samaya ne batA diyA ki lAlA jI ne ThIka kahA thA / 'marge nAgahAnI' sacamuca hI unake lie AqhirI balA raha gaI thI, jise thor3e hI dinoM ke bAda unhoMne usI khUbasUratI ke sAtha phela diyA jaise aura balAoM ko / usa dina lakhanaU meM 'lIDara' par3hane ke bAda bhI mujhe unakA kahA yaha zera yAda ho AyA thA, aura zrAja bhI yAda hai / isa prakAra kyoM satA rahe priya, mujhe parAjita kara na sakoge ! ko yaha abhyAsa ho gayAsukha hotA kisa bhA~ti bhulAnA // www.umaragyanbhandar.com
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ grAmya jIvana kI eka sarasa kahAnI muktimArga lekhaka, zrIyuta candrabhUSaNasiMha kabhI kitAba-kApI na hone kI zikAyata, kabhI fIsa na dho kI mA kaba marI yaha usako pahu~cane kA bakher3A / mAsTaroM kI pharamAize aura ghara kI nahIM mAlUma, lekina itanA acchI parezAniyA~ alaga thiiN| pahale se hI mAdho kA bApa gA~va ke taraha yAda hai ki jaba se usane una lar3akoM se jo darje meM mAdho se eka vapa Age the. is hoza sa~bhAlA, kabhI AsAnI se kitAbe mA~ga lAyA thaa| parantu jaba mAdho usa darje meM pahu~cA peTa bhara khAne ko nahIM milaa| taba prAyaH sabhI pustake badala gii| jaba lar3ake ne bApa se garIbI ne usakI mA ko cir3acir3A yaha bAta kahI taba vaha ise beTe kA bahAnA samajhakara madarase banA diyA thaa| mAdho ko lar3akapana aura usake bacapana ke paMDita jI ke pAsa daur3A huaA gayA aura phariyAda kii| kI zokhiyoM para mA kA cir3hanA Apattijanaka bAta nahIM paMDita jI ne mAdho kI bAta kA samarthana kiyaa| lekina ho sktii| lar3ake ko be-matalaba DA~TanA-phiTakAranA usane yahI samajhA ki 'pAsa karAI' na pahu~cane se use usakA svabhAva-sA ho gayA thaa| na ghara meM kisI kA mAdho kitAbeM badala jAne kI mAra dI jA rahI hai| phrIsa kA ko ThIka vakta para bulAne kI phikra thI aura na usI ko takAz2A ucita thA, lekina usameM jaldabAz2I isalie khelane se phusata milatI thI ki samaya para khAnA khAne kI jAtI thI ki bhuTTe jahA~ roz2a guru jI ke pAsa pahu~canA aaye| jaba jI meM aAtA, khAnA khAne ko baiTha jAtA-kabhI cAhie. vahA~ kabhI kabhI paha~cate the aura vaha bhI takAz2A vakta se do ghaMTe pahale aura kabhI cAra ghaMTe baad| pahale karane pr| AtA to aksara javAba milatA-'isa vakta kyA dharA hai, lAcAra hokara mAdho ke pitA ne lar3ake ko ghara biThA calo abhI sAga kaccA hai, ghar3A bhara meM pAnA' / mAdho pahale diyA aura vapoM meM taya honevAlA mAga kucha mahInoM meM to uThatA hI muzkila se aura agara uTha jAtA to phira hI qhatma ho gyaa| mAdho ke cehare para phira prasannatA dikhAI ghaTe do ghaTe kyA, dina dina bhara g2Ayaba rhtaa| zAma ko dene lgii| abhI taka to golI aura gullI-DaMDA hI dala aAtA taba jhir3akiyoM ko anasunI karate hue thAlI lekara bahalAne ke lie kAfI the, aba AvAragI bhI usake baiTha jAtA aura khUba khAtA / khAnA kama par3atA to itanA manorajana kA eka Avazyaka aMga bana gaI, aura vaha kabhI zora macAtA ki kabhI kabhI par3osI daur3a par3ate ki kyA kabhI dina-dina, rAta-rAta bhara g2Ayaba rhtaa| lar3ake kA huzrA / kabhI kisI par3osI ke hI ghara se khAkara AtA thaa| AvArA-pana dekhakara ramaI ko usakI zAdI kI fikra huii| aura ke ghara binA bulAye jAkara khA lenA mA ke najadIka bahuta hI anucita aura choTI bAta thI, lekina haThI mAdho mAdho kA byAha dhUma-dhar3Ake ke sAtha huA / savA sau jise mA ko jalAne hI meM majA milatA thA. apanI Adata rupaye kharca hae / sautelI mA ke lar3akA bhI paidA hyaa| se bAz2a AnevAlA na thaa| naI bahU apanI qhidamata kI badaulata sAsa ke gale kA hAra - bArahaveM varSa mA ke virodha karane para bhI mAdho skUla bana gii| mA kA paira dabAnA, sira meM tela DAlanA, batana bhejA gayA / paDhane-likhane meM usakA jI bilakula nahIM mA~ janA, roTI banAnA yahA~ taka ki ghara kA kula kAma lagatA thA, lekina jaba mA ko bhI usane par3hane ke khilApha usane saMbhAla liyaa| rajanI eka taraha se istIphA de cukI dekhA taba vaha skUla ke hAte meM kaida hone ke lie utsuka thii| kAfI catura aura hoziyAra hone para bhI naI bahU ghara ho utthaa| parantu garIboM ke bhAgya meM vidyA-dhana kahA~ ? ke kAma-kAja meM usase barAbara salAha letI rahatI thii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] muktimArga 373 mAdho gullI-DaMDA bhUla cukA thaa| aba vaha aksara huyA lauttaa| ramaI ke aAge TokarI paTakakara bolAchoTe bacce ke sAtha dila bahalAtA thaa| mA jo itane dinoM "dAdA, bhuTTA nahIM lAye ?" se usake pIche DaMDA liye par3I thI, aba usase bar3A prema ramaI ne samajhA ki tohafA qabUla na hotA to naI karatI thii| aba mAdho ko pAnI pIne ko binA mA~ge gur3a pharamAIza nAka-bhauMha car3hAye binA hagiz2a na hotI / "kahA mila jAtA thaa| khelane ke lie bhI mA usase anurodha bahuta acchA baccA' aura vaha uTha khar3A huaa| karatI thI, lekina aba usakI tabIata hI usa tarafa ne dUsarA lar3akA daur3atA huaA aAyA aura bApa kI tarafa jAtI thii| aba use ghara kI gAya carAne aura munnU ko dekhakara bolA- "bAbU, pakkA kaTahala / " khelAne meM aAnanda aAtA thaa| vaha nitya gAya carAne ramaI ne kahA-"acchA bhaiyA bhuTTA aura kaTahala kala / " jAtA aura zAma se do ghaMTe pahale lauTa aAtA thaa| rAta ke cAre kA prabandha kara dUdha duhatA aura kAma kAja se nipaTa ramaI sira para TokarA rakkhe jA rahA thaa| rAste meM kara bacce ko do ghaMTe khulI havA meM khelAtA thaa| gudarI mila gayA / rAma rAma ke bAda gudarI sAhu ne pUchA .. "kahA~ kI taiyArI hai mahato ?" nAgapaMcamI kA tyohAra thA / ramaI eka TokarI meM dahI ramaI ne TokarI dikhAte hue kahA-"yahI sAhu kala kA maTakA, thor3A-sA ghI aura eka kaTahala rakkhe gudarI kA tkaaj'aa|" sAhu ke ghara pahu~cA / gudarI TATa para baiThA huaA hukkA pI gudarI matalaba nikAlane kA acchA maukA jAnakara rahA thA / sAmane do-cAra garajavAle baiThe apanI apanI az2a- vahIM baiTha gayA aura bolA-"mahato, eka gaU caahie| gaz2a munA rahe the| gudarI ramaI ko Ate dekhakara pezabandI nigAha meM ho to btaanaa|" ke taura para bolA--"are bhAI ramaI ! dekhate ho| hamArA ramaI ke cahare para khuzI kI lahara daur3a gaI / TokarI bar3A akAja ho rahA hai| roz2a dasa AdamI daravAje se aAkara z2amIna para rakhate hue bolA-gaU to sAhu ghara meM hI hai| lauTa jAte hai / aba to dUsarA sAla hai / " ghurahU pAsI kala- pasanda Ane kI mata hai|" kattA jAne ke lie taiyAra thA / kirAye ke lie sAhu ke "yahI to maiM bhI soca rahA thA, magara mAre lihAz2a ke pAsa AyA thaa| vaha bolA-- "hA~, mahato, sabakI haja garja kucha kaha nahIM rahA thaa|" samajhA karo / sAhu ke ghara meM per3a thor3e hI lagA hai|" "lihAz2a kauna-sA ? cala kara dekha lo n|" ramaI ne udAsa bhAva se kahA- "hA~, ghurahU bhaiyA, bAta "saba dekhA tAkA hai / ghara ke saude meM dekhanA kaisA ?" to saca hai, magara majabUrI hai / ' gudarI sAhu ko rupaye kI "dAma kAma bagaira dekhe kaise ho sakatA hai ?" bilakula z2arUrata na thii| vaha yA to ramaI ko takAz2A "dAma-dAma dekhA jaaygaa| abhI to hamArI hI karake bhayabhIta karanA cAhatA thA yA usane ghuraha ko rupayA rakama par3I hai|" na dene kA isase acchA bahAnA na pAyA ho ki ramaI ke "hA~ hA~, yahI to hamArA matalaba hai / apanI jamA se rupayA dene para hI use kucha mila sakatA hai| mahAjana kATa kara hisAba kara denA / " ko karja vasUla karane ko utanI cintA nahIM rahatI, jitanI daravAje para cale clo| kyA koI jaldI hai ? sUda bar3hAne kI / vaha saba karanevAle kasAI kI bhA~ti dube gudarI ko yaha gumAna bhI na thA ki ramaI itanA catura ko moTA karake z2abaha karatA hai| hogaa| samajhA thA ki acchI-sI gAya sUda meM hI har3apa gudarI ne maTakA dekhate hue pUchA-"kaI dina kA hai ?" luuNgaa| maiMjhalA kara bolA--"hA~, hA~, hisAba kara lo| ramaI ne garva se sira U~cA karake kahA-"tAz2A hai kauna bar3A hisAba ? kyA hama muphta mA~gate haiM ? jo cAhie, sAhu / zrAja-kala chokaravA sevA karata hai|" pahale koI vahI de de taba dAna kI bAta kare / savA sau kA sAhu kA lar3akA pAsa hI baiThA thaa| bApa kA izArA pronoTa hai| zrAsAr3ha, asAr3ha do sAla se Upara ho gyaa| pAte hI TokarI uThA le gayA aura bahuta jaldI hA~phatA eka sau sATha se z2yAdA hotA hai|" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 374 sarasvatI [bhAga 38 brAhmaNa kA patrA aura mahAjana kI bahI hamezA saccI ki mAdho ghara meM rahakara apanI umra barabAda kara de| aba hI mAno jAtI hai| inameM jhUTha kI guMjAiza hI nahIM vaha kamAkara ghara bhara kI paravariza karane ke lAyaka ho hotii| abhI taka isa vicAra meM parivartana kI koI z2arUrata gayA thaa| jaba se bahU aAI thI aura ghara meM khuzahAlI thI, nahIM samajhI gii| inakI kadra aAja bhI utanI hI hai, vaha apane bacce aura mAdho ke bIca koI pharka nahIM dekhatI jitanI Aja se saikar3oM varSa pUrva thii| ramaI ne khinna bhAva thii| magara aba vaha gaira thA, nAlAyaka aura nikammA thaa| se kahA- "acchA sAhu, gAya le lo| sau rupaye aura vaha cAhatI thI ki mAdho paradeza nikala jAya, magara vaha shii| kahIM se karja kAr3akara vaha bhI cukAyA jaaygaa| sAfa sAfa kaha nahIM sakatI thI, zAyada sautelepana ke aba to pha~se hI haiN|" lAJchana kA Dara thaa| vaha khuda jalatI thI aura usI aAga "to kyA sATha loge?" meM mAdho ko bhI jalAtI thii| "sAhu, bar3A jatana huA taba taiyAra huI hai| sAr3he jisa dina gudarI sAhu ne gAya lI usake mahIne savA tIna sera jaba jI cAhe, duha ke dekha lo|" mahIne bAda mAdho ghara se gAyaba ho gyaa| tAkha meM ramaI .. "bhAI, hama to paiMtisa se z2yAda na deNge| aAkhira ke rakkhe hue kucha rupaye aura bahU ke kucha z2avara gAyaba the| vyohAra kisa dina ke lie kiyA thA ? gaU isI dehAta meM ghara meM tahalakA macA huA thA, lekina rajanI cupa thI, eka se eka par3I haiN| mujhe gAya kI z2arUrata thii| rupaye mAno usase koI sarokAra hI na thA yA mAdho usase kaha na the| cAhatA thA, tumhIM se le lU~ / khaira, tumhArI icchA kara gayA thaa| nahIM hai to na do, lekina rupayoM kA intaz2Ama kara do|maiN kisI dasarI jagaha se maiMgA lU~gA aura jo pha~sane pha~sAne kI mAdho cAra varSa ke bAda kamAkara ghara lauttaa| bAta kahate ho to koI phaMdA lekara tumhAre ghara nahIM gayA sAtha meM eka sUTakesa aura phaloM kI TokarI thii| ramaI use thaa| sau maratabe paira para gire taba bhAI de diyaa| samajhA thA isa taraha dekha rahA thA, jaise vaha qhadA ke ghara se pAyA ho ki tuma ehasAna na bhUloge / usakA yaha phala pAyA / " yA koI AsamAnI fariztA ho jo use karz2a se mukti dene __ramaI gudarI sAhu ke bApa ke vakta se dUdha, dahI, rasa, AyA ho| mAdho apanI kamAI kI kathA sunA rahA thA kaTahala pahu~cAyA karatA thA jaba use paisoM kI hAjata na ki kisa taraha usane z2evara beca kara gAya mola lI aura thii| vaha kaha sakatA thA ki sAhu, maiMne bhI vyohAra isI paise bacAkara apanA kArobAra bddh'aayaa| bAtacIta karate lie kiyA thA ki samaya-kusamaya para hamArI madada karoge, samaya usane gudarI sAhu kA nAma kaI bAra liyA! rajanI na ki kamaz2ora samajha kara ulTA merI gardana dbaaoge| andara se suna rahI thii| use lar3ake kI kamAI kA lekina kisAna ehasAna jatAnA gunAha samajhatA hai| vizvAsa hogyaa| usane dhIre se mAdho kA nAma lekara usake naz2adIka ehasAna kI koI kImata nahIM / mAlUma nahIM pukArA / vaha kaI mahIne se bImAra thii| yaha usakA sIdhApana aura saMkoca hai yA sadiyoM ke karja ne mAdho ghara meM nahIM jAnA cAhatA thA, lekina inakAra use itanA kAyara banA diyA hai| bhI na kara sakA / bhItara jAkara mA ke paira chue aura usakI . ramaI yaha dhamakI sunakara Dara gayA aura bolA- cArapAI para baiTha gyaa| vaha usakI tarafa dekhane lagA, mAno "acchA sAhu, le lo|" ramaI ne gaU-dAna kara diyaa| mA ke hukma kA intaz2Ara kara rahA ho| ise dAna hI kheNge| sATha-sattara kA mAla kevala paiMtIsa rajanI ne kahA- "beTA, maiM to bahuta bImAra huuN| bacane rupaye para ! kisAna apanA mAla kabhI acchI kImata para kI ummIda nhiiN| acchA huA jo tuma aaagye| lar3akA nahIM beca sktaa| dekhA. baha dekhI, aba kucha na caahie| tumhAre Age gAya ke bikate hI mAdho para phira phiTakAra par3ane mara jAtI to gati bana jaatii|" lgii| sautelI mA phira cIkhane-cillAne lgii| isa mAdho ne A~sU rokate hue mA kI tarafa dekhaa| itane parivartana kA eka gupta kAraNa thA / vaha nahIM cAhatI thI meM rajanI kA lar3akA harakhU aagyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] rajanI ne kahA - - "beTA, maiMne lar3akapanaM se bar3A miz2Aja dikhAyA hai, magara qasama le lo, merI yahI icchA thI ki tuma jaldI se jaldI kucha karane ke lAyaka ho jAno / harakhU ke bApa kA anta samaya hai / aba unakA bharosA hI kyA ? per3a ke pake phala haiM / aba gire taba gire / merA hAla dekhate hI ho / bahU tumhAre bhAgya se bar3I hoziyAra aura mehanatI milI hai| aba tuma gRhasthI sa~bhAlane lAyaqa ho gaye ho / maiM haravU kA tumase z2yAdA pyAra karatI hU~ / isakA matalaba yaha nahIM hai ki tuma g2aira ke lar3ake ho / mA hamezA choTe bacce kA z2yAdA pyAra karatI hai| phira bhI maiM apanI bhUla para pachatAtI hU~ / aba tuma ghara-gRhasthI dekhA, harakhU se khUba kAma lo aura use bhI mAra-pITa kara apanI taraha mehanatI banAo / " ramaI ne harakhU kA phA~kanevAlI tambAkU lAne ke lie mejA thaa| jaba vaha lauTa kara vApasa na zrAyA taba vaha khA~satA huA qhuda rajanI ke kamare meM AyA / rajanI ne kahA- "maiM tumase eka bAta kahatI hU~, mAnoge ?" murga dd ( 6 ) mAdheA rajanI ke pAsa se uThA aura sIdhA gudarI sAhu ke ghara pahu~cA / usane sAhu se kahA - " maiM adhInasiMha ke pAsa calatA hU~ / tuma apanA kAg2az2a lekara zrAzro / Aja hisAba ho jAya / " mAdho- "sAhu, kitane rupaye haiM ?" ramaI - "kahA bhI / " "bhaiyA savA sau the / chaH sAla se Upara ho gayA / " adhIna siMha -- "taba dAvA kyoM nahIM kiyA ? aura itane jyAdA kImata kA TikaTa kyoM lagAyA ? kyA rakama bar3hAne kA irAdA thA ?" gudarI kI nikala AI, Tukura Tukura tAkane lagA / mAdho ne rupaye gina diye aura ThAkura ne uThAkara TeMTa "yahI, magara use ghara ke mAmale meM pUrA adhikAra meM rakha liye / gudarI ne bar3e lobha se una rupayoM ko dekhA / rahegA / " adhIna siMha kI nIyata usase chipI na rahI / -- rajanI- - "dekho aba ghara kA mAlika mAdho hogA / " ramaI - " basa, yahI ki aura kucha J mAdho ne gudarI sAhu kA pakSa lenA caahaa| ThAkura gudarI se kAg2az2a hAtha meM lekara kahA - " maiM to apanA hissA pA cukA huuN| agara mAdho, tumheM rupayA denA maMz2Ura ho to maiM isI kAg2az2a para pA~ca sau kI raqama likhAye detA hU~ | bolo maMz2Ura hai ?" mAdhodhanasiha ko dekhA / mu~ha se kucha na kahA, lekina A~khoM se yahI mAlUma huA ki aba maiM eka pAI bhI na dU~gA / hA~, jo rupaye zrApa liye jA rahe haiM ye gara gudarI ko mila jAya~ to bahuta acchA ho I adhIna siMha ne koI javAba na pAkara kAg2az2a phAr3a DAlA / (8) rajanI mara gaI / mAdho ghara kA mAlika huA / pronoTavAle mAmale kA usake dila para sakhta asara par3A / vaha anapar3ha aura mUrkha rahanA Izvara kA daNDa samajhatA hai / - gudarI acambhe meM A gyaa| abhI usako kAg2az2a ThIka karanA thA / sacamuca usake pAsa koI bAkAyadA kAg2az2a na thA / sirfa eka sAde panne para TikaTa lagAkara a~gUThe kA nizAna le liyA thA / vahI rakkhA huA thA / vaha zopeza meM par3a gayA / " adhIna gA~va ke z2amIMdAra the| sacce aura sIdhe AdamI the / magara naz2ara naz2arAne ke mAmale meM bar3I sakhtI karate the / sUkhe asAmiyoM ko to ve yoM hI TAla dete the / mAdho kA dekhakara bole--"kaba zrAyA celA ? chAtA to bar3A / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 375 alabelA lAyA / bola aura kucha degA ki basa yahI / " - kahate hue unhoMne chAtA apane hAtha meM le liyA / mAdho ne kahA--" sarakAra kI qhAtira jAna hAz2ira hai / chAtA kI kyA bisAta hai ? zrAja zrApa gudarI mahAjana kA hisAba taya karA deM / adhIna siMha ne kahA - "abhI cala" / aura ve DaMDA uThA kara cala par3e / gudarI pronoTa banAne kI taiyArI kara rahA thaa| vaha TAla-maTola karane lagA, lekina zradhInasiMha ne aisI DaoNTa batAI ki kAg2az2a nikAlanA hI pdd'aa| pronoTa kyA thA, sAde kAg2az2a para TikaTa lagAkara nizAna lagAkara rakha liyA thA, na kahIM rakama kA patA thA aura na tArIqha darja thI / dhanasiMha ne DapaTa kara pUchA - "yaha kyA hai ? lAlA, jAla karate ho ?" # www.umaragyanbhandar.com
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 usane bahuta jaldI dastaqhata karanA sIkha liyaa| vaha sTezana ke kuliyoM aura gA~va ke paTavArI se bakhUbI bahasa kara sakatA hai / harakhU ko vaha mAra mArakara skUla bhejatA hai aura zAma ko gAya carAtA hai| gA~va meM mAdho kI eka choTI-sI dhe ke hissedAra adhInasiMha bhI haiN| mAdhA se koI cU~ nahIM karatA / gudarI kA rahA hai, kyoMki mAdho lena-dena bhI karane lagA hai, magara dUkAna hai, jisameM ThAkura ke qhaufa se kArobAra bigar3a sarasvatI ( 1 ) mAdaka, kaise isa tama meM tuma jAoge priyatama ? bItI rajanI na abhI mamatA kI nirmama ! yaha nizItha kA samIra : caMcala, adhIra ! pulakAkula jIvana vana svapnoM se anupama ! kaise isa tama meM tuma jAnoge priyatama ? ( 2 ) zAnta ho na pAI priya, hRdaya-dIpa-jvAlA; niSphala hI hogI kyA azru-mukutta-mAlA ? komala vaya, kAla khIMco mata, ho na dUra! kara; yuga-tana se tRSNA kA yaha dukUla kAlA ! zAnta ho na pAI priya, hRdaya-dIpa-jvAlA ! moha - nizA zrI sIprasAda siMha g2arIboM ko lUTane ke lie nahIM balki unakI madada ke lie| kisI ko vaha vyartha ke lie rupayA nahIM detA / vaha z2abardastI vasUla kara letA hai, magara sUda nahIM bar3hane detA / usake asAmI AlasI aura susta nahIM hote / jisakI jitanI caukAta hai, use utanA hI qarz2a milatA hai / adhInasiMha usake qAnUnI salAhakAra haiM / vaha unase kabhI dabatA nahIM, magara unako khuza rakhanA apanA kartavya samajhatA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat (5) chor3o haTha ! zeSa abhI rAtri prIti-bhAjana; hone do USA kA maMgala - nIrAjana ! [ bhAga 38 ( 3 ) kholo mata vAtAyana; andhakAra - mAyA ! hogA gRha- dIpaka bhI lupta--zUnya chAyA ! rajanI yaha mlAna-mukhI; jisameM cira- ajJa sukho ! bandhana se hIna karo tuma na prAraNa kAyA; khojo mata vAtAyana andhakAra - mAyA ! ( 4 ) pUrva utA viveka kA na eka tArA; mAyA meM khoyA-sA soyA jaga sArA ! vizithila zvAsa- surabhi, capala hAsa ! kara bAhupAza, tor3oge kisa prakAra moha- timira-kArA ? pUrva meM ugA viveka kA na eka tArA ! taru-taru para kUjana natra; gRha-gRha meM, pUjana-rava ! cira-dina para Aye isa ghara meM tuma sAjana ! choha chor3o haTha, zeSa abhI rAtri prIti-bhAjana; www.umaragyanbhandar.com
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ sItA aura hanUmAna [citrakAra-zrIyuta rAmagopAla vijayavargIyA.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara Surat
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka rocaka vaijJAnika kahAnI vijJAnazAlA meM .. lekhaka, zrIyuta vrajamohana gupta zrI rararara ! asamartha hai aura isalie use na jAne kaisA laga rahA hai| kAra calA jA rahA thaa| sar3aka use isa vicitra prakAra ke bandhana para jisameM vaha ba~dhA hai, .2G ke donoM ora U~ce U~ce vRkSa the aura Azcarya hotA hai, aura kabhI kabhI usakI dRSTi jeba meM 9 . vRkSoM ke paralI pAra unakI saghanatA par3e 'pisTila' kI aora barabasa khiMca jAtI hai| TEXASix bar3hatI calI gaI thii| usa saghana "hA~, jaba hamane apane patra kA kucha bhI uttara na pAyA va ke madhya se do bar3e zaharoM ko taba socA ki pahale Apako eka dina apanI vijJAnazAlA milAne ke lie yaha sar3aka nikAlI gaI thii| mArga dikhalA deN| hamArI bAtoM para vizvAsa na honA svAbhAvika acchA na thA, bahuta dinoM se sar3aka kI marammata bhI nahIM hI thA, kyoMki na jAne kitane cora-DAka isI prakAra huI thii| jahA~-tahA~ bahuta-se gar3he ho gaye the, kintu kAra dhanADhya vyaktiyoM se rupayA vasUla kiyA karate haiN|" una sabako upekSaNIya samajha kara gharararara karatA calA hI jA isa samaya taka eka aura vyakti sAmane ke vRkSoM se rahA thaa| kAra meM kevala eka hI vyakti baiThA thA, koTa, usa rasse ko khola cukA thA aura Akara jemsa ke samIpa painTa haiTa, TAI se susajjita / vahI kAra 'DrAiva' kara rahA hI khar3A ho gayA thaa| thaa| sar3aka sIdhI thI; kAra per3a, paudhe, jhADajhakAr3a saba "hA~, mujhe ApakI bAtoM para vizvAsa nahIM huA thA kucha pIche chor3atA daur3atA calA jA rahA thA ki kAra meM aura maiM ApakI vijJAnazAlA dekhane ke lie bahuta utsuka baiThe hue vyakti ne dekhA ki eka moTA rassA sAmane sar3aka bhI huuN| saba kucha dekha cukane para jitanA sambhava hogA, rupayA para tanA hai, vaha donoM ora ke do vRkSoM se ba~dhA huA hai| bhI de dUMgA, kintu isa samaya to maiM eka bahuta. yAvazyaka usane breka dabAyA / kAra dhImA huzrA, dhImA huzrA aura rukA kArya se jA rahA huuN|" ki pAsa ke vRkSa se eka vyakti ne nikalakara eka rUmAla "aAzA hai Apa hameM hamArI isa dhRSTatA ke lie kSamA usako nAka se lagA diyA--kevala kSaNa bhara ke lie| aura kareMge, kintu yadi aApa socage to samajha jAya~ge ki hamAre usa vyakti (DrAivara) ne anubhava kiyA ki usake haath| meM, usake pairoM meM aura usake sira meM jhanajhanAhaTa-sI hai, vijJAnazAlA eka gupta sthAna para hai| koI bhI vyakti vahA~ aura kSaNa bhara meM vaha bhI zAnta ho gii| vaha dekha praveza nahIM kara sktaa| zrApako vahA~ le jAne kA prabandha sakatA hai, suna sakatA hai, bola sakatA hai, kintu hAtha- karane ke lie hameM bahuta-sI kaThinAiyoM kA sAmanA karanA paira nahIM hilA sktaa| usakI A~kheM jeba meM par3e pisTala' par3A hai| hamArA saba pArazrama vyartha na ho jAya, isI lie para gar3I huI hai, kintu vaha lAcAra hai, azakta hai| samIpa isa bandhana kA prabandha kiyA gayA hai| aba Apako hamArI ho dUsarA vyakti khar3A huzrA bahuta gambhIra mudrA se usakI icchA para nibhara karanA hogaa|" ora dekha rahA hai| kSaNa bhara ke bAda usI vyakti ne nista- aura itane meM hI jemsa ne eka bar3A-sA rUmAla jeba bdhatA bhaga kI se nikAlakara svima kI A~khoM para bAMdha diyaa| jemsa "zrApa ghabarAya nahIM misTara svima / maiM ! koI DAka tathA usake sAthI ne use vahA~ se uThAkara pichalI sITa nahIM hU~, eka vaijJAnika hU~ / merA nAma jemsa hai / " para biThA diyaa| jemsa usakI bag2ala meM baiTha gayo aura "jemsa ! hA~, ApakA patra mujhe mila gayA thA / " usake sAthI ne kAra ko 'sTArTa' kara diyA / vArtAlApa phira aura svima kaThaputale ke samAna baiThA hai| vaha dekha prArambha ho gayA / rahA hai, suna rahA hai, bola rahA hai, kintu hilane-Dulane meM hameM jJAta huA thA ki Apa eka aise dhanADhya 377 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'sarasvatI [bhAga 38 vyakti haiM jo apane dhana kA sadupayoga karate haiM, vaijJAnika prakAra ke kITANu taiyAra kiye the aura hAtha meM zIzI TUTa aAviSkArakoM ko protsAhana dete haiM / hama loga aneka vicitra jAne ke kAraNa me hI unakA zikAra ho gayA, kyoM ka kA~ca aAviSkAra kara bhI cuke haiM aura aAja-kala eka aise ke eka Tukar3e se merA hAtha kaTa gayA thaa| usake kITANuoM viSkAra meM lage hue haiM jo prAkRtika bandhanoM ko bhI ke prabhAva se maiM zAyada pAgala ho gayA thaa| usI avasthA meM nitAnta nibala siddha kara degA, jo vizva meM halacala macA meM samudra meM kUda gayA, kintu DabA nahIM, bacA liyA gyaa| degA / hameM usake lie rupaye kI AvazyakatA hai / rupayA jaba maiM hoza meM lAyA gayA thA taba mujhe misTara rAbaTa ne prApta karane kA sAdhana atyAcAra bhI ho sakatA thaa| bahuta-se batAyA thA ki ve eka choTe-se 'sTImara' meM baiThe jA rahe the ki vaijJAnika mRtyu kA bhaya dikhAkara rupayA prApta karane para unhoMne mujhe lakar3I ke eka bar3e kunde se lipaTA huA lahara bAdhya hue bhI haiN| kintu hama socate haiM ki hameM vyaktigata ke thaper3oM se Age bar3hatA dekhaa| unake kahane se ra lAbha ke lie rupaye kI AvazyakatA nhiiN| yadi ucita samudra meM kUda par3A aura mujhe nikAla lAyA / maiM behoza thA, rIti se dhana prApta ho sake to anucita rIti kA prayoga ve mujhe apanI vijJAnazAlA meM le gaye aura vahA~ mujhe kyoM kiyA jAya?" acchA kara liyaa| mujhe vahIM jJAta ho gayA thA ki merI ___"maiM Apake vicAroM se sahamata hU~, kintu eka bAta vijJAnazAlA mere pIche jala kara bhasma hogii| isa lae nahIM samajha skaa| guMta sthAna para vijJAnazAlA banAne kA usake bAda maiM unhIM ke sAtha kAya karane lgaa| unheM eka kyA prayojana ?" sahAyaka vyakti kI aAvazyakatA bhI thI aura unakA mere "usa vijJAnazAlA ke viSaya meM bhI eka vicitra Upara adhikAra bhI thaa| unhoMne mere prANoM kI rakSA kahAnI hai| usake viSaya meM Apako saba kucha jJAta ho kI thii|" jaaygaa| vaha vijJAnazAlA bahuta purAnI hai-zAyada "ye misTara rAbarTa kauna haiM ?..." sadiyoM puraanii| hamameM se kisI ne use nahIM bnaayaa| "mere aAgraha karane para unhoMne apane viSaya meM bhI eka vijJAnazAlA ko gupta rakhane se bhI bahuta lAbha haiN| cAhe lambI kahAnI batalAI thii| ve bhI eka kemisTa haiN| svatantratA kitanI bhI ho, kintu phira bhI vaijJAnikoM ke eka dina jaGgala meM ghUmate hue, vRkSoM ke jhuramuTa meM, pRthvI lie pratibandha hote hI haiN| unase aAviSkAroM meM bAdhA meM eka bar3I suraGga dekhakara unheM bahuta Azcarya huaaa| ve par3atI hai| isake atirikta aneka utsuka sajjanoM kA suraGga ke andara cale gye| suraGga kAphI lambI thii| andara dhAvA bhI hotA rahatA hai, jisase bahuta-sA samaya naSTa ho a~dherA thA, TAca unake pAsa thii| TAca ke prakAza kI sahAjAtA hai|" yatA se ve Age bar3hate cale gaye, bar3hate cale gaye aura thoDI , ' kucha dera svima nistabdha baiThA rahA, mAno kucha socane hI dera meM eka kamare meM pahu~ca gye| kamare meM andhakAra kA prayatna kara rahA ho| phira acAnaka sajaga hokara usane thA, TArca ke prakAza meM unhoMne dekhA ki bahuta-se kahA-"misTara jemsa ! yApakA nAma kucha paricita-sA jAna vicitra yantra vahA~ TAvala para lage hue haiM, idhara-udhara par3atA hai| zAyada chaH-sAta mahIne hae, maiMne samAcAra-patra bahuta-sI bar3I bar3I momabattiyAM lagI huI haiM, jinameM meM par3hA thA ki eka vaijJAnika ne samudra meM kUdakara yAtma- kucha pUrI aura kucha aAdhI jalI huI thiiN| raviTa ne hatyA kara lI hai aura usI rAta ko usakI vijJAnazAlA meM saba momabattiyoM ko jalA diyA, kamare meM kAfI prakAza zrAga laga gii| ThIka mujhe yAda nahIM rahA, kintu zAyada hogyaa| saba vastu para garda jamI huI thii| use dekhane usakA nAma bhI jemsa hI thA zrora isI nAma ke vaijJAnika se pratIta hotA thA ki pacAsoM varSa se vahA~ koI gayA nahIM ke aAviSkAroM ke viSaya meM usase pahale bhI maiMne bahuta thaa| prakAza meM dekhane se jJAta huA ki kamarA bahuta bar3A kucha par3hA thaa|" hai| ve Age bar3he ho the ki sAmane ke kone meM eka vicitra "hA~ maiM vahI jemsa huuN| vaha bhI eka bahuta vicitra ghaTanA vastu dekhii| jaMjIra ke sahAre kA~ca kA eka bahuta ho gaI thii| apane jAla meM maiM svayaM phaMsa gayA thaa| maiMne eka bar3A yantra chata se laTakA huA thA aura usake nIce eka . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijJAnazAlA meM saMkhyA 4] vyakti cita leTA thaa| eka hAtha meM 'pisTila' aura dUsare meM TAca lekara ve Age bddh'e| nIce leTA huA vyakti hila-Dula nahIM rahA thA / samIpa jAkara dhyAnapUrvaka dekhane se jJAta huyA ki cita leTA huA vyakti jindA nahIM hai, murdA hai, usakA mu~ha pUrA khulA huA hai. grAM banda haiN| usake mu~ha ke lagabhaga phuTa bhara Upara eka bahuta hI patalI) nalI thI, jo kAra laTake hue usa kA~ca ke yantra ke peMde meM lagI huI thI / samIpa hI Tebila para do momabattiyA~ aura lagI thIM. rAvarTa ne unheM bhI jalA diyA aura phira dhyAnapUrvaka yantroM ko dekhane lge| vaha kA~ca kA bar3A yantra AkSA kisI lAla raGga ke tarala padArtha se bharA huA thaa| usa yantra meM aura bhI bahuta-sI kA~ca kI naliyoM lagI huI thIM, jinakA sambandha idhara-udhara rakkhe hue anya yantroM se thaa| ve usake viSaya meM vicAra kara hI rahe the ki unhoMne dekhA ki usa nalI se ukta tarala padArtha kI eka bU~da usa murde ke mu~ha meM girii| samasyA aura bhI jaTila pratIta hone lgii| ve usI kone meM lage hue dUsare yantroM ko dekha rahe the ki acAnaka unakA hAtha eka 'ha~Dila' para par3A aura kar3Aka kar3Aka karake kA~ca ke saba yantra Tukar3e Tukar3e hokara gye| hatabuddhi se ve kucha dera khar3e rahe aura phira usa lAza ke samIpa Aye / lAza usa tarala padAtha meM nahA gaI thI / yantra itane 'phorsa' se TUTe the ki Tukar3e chiTaka kara idhara-udhara phaila gaye the / ve lAza kA nirIkSaNa karane lage, sira bilakula ThaMDA thA, paira bhI bilakula ThaNDe the | usake vakSasthala para hAtha rakhA taba ve sanna raha gye| vakSasthala meM kAphI garamI tho dhImI, bahuta hI dhImI-sI dila kI dhar3akana bhI pratIta huii| 'to kyA maiM Aja hatyA ke pApa kA bhAgI banA, unake hRdaya ne zUnya se yaha prazna kiyaa| kucha dera taka ve nizcala baiThe jalatI huI momabattiyoM ke khi phAr3a-phAr3a kara dekhate rahe, mAno A~kha unakI lau meM kucha par3hane kA prayatna kara rahe hoM / phira 'Tebala' para par3I vastuoM kA nirIkSaNa karane lage / vahA~ unheM eka 'DAyarI' milii| use par3hane se jJAta huA ki vaha eka vaijJAnika thA / use apane siddhAntoM para aura isI lie apanI saphalatA para dRr3ha vizvAsa thA, isI lie jIvana tathA mRtyu ke prazna para AyaSkAra karane ke lie usane svayaM apane prANoM kI bAjI lagAI thii| robarTa ko pratIta huA, mAnI vijJAnazAlA kA eka eka yantra ro-rokara mUka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 379 bhASA meM kaha rahA hai ki 'vizva ke sabase mahAn AviSkAraka kI anokhI saphalatA kA zrAja tUne miTTI meM milA diyA ! vizva ke sabase bar3e vaijJAnika kI Aja tUne hatyA kI' / rAvaTa ke hRdaya ne mUka-bhASA meM hI uttara diyA ki 'vizva mRtyu jaise zaktizAlI zatru para sadA ke lie vijaya prApta karanA cAhatA thA aura saphalatA usake caraNoM ko cUma rahI thI ! niHsandeha meM hatyArA hU~ ! aura phira usa vijJAnazAlA ke eka-eka kar3ha se pratidhvani huI 'hatyArA ! kakSa hatyArA !-- hatyArA!........Ira eka-eka momabattI kI lau ne bhI mAno usakI ora saMketa karake kahA, 'hatyArA !-******** 'hatyArA' !.........' vahA~ se rAbarTa bhArI dila liye hue lauTe aura phira apanI vijJAnazAlA kA saba sAmAna bhI yahIM pahu~cA diyA aura sampUrNa vizva se sambandha viccheda kara vahIM zrAviSkAroM meM rata hogaye / itane meM hI kAra ne tIna-cAra cakkara kATe aura thor3I. dera ke bAda vaha ruka gyaa| jemsa tathA usakA sAthI strima ko vijJAnazAlA meM le gye| vahA~ usakI A~khoM kI paTTI khola dI gii| unhoMne use kucha rAsAyanika padArtha muMcAye, jisase vaha grAntarika bandhana se bhI mukta ho gayA / rASTa usa samaya vijJAnazAlA meM hI thA / usane svima kA svAgata kiyaa| svima ne dekhA ki vijJAnazAlA meM eka bahuta bar3A 'DAinamo' lagA huA hai aura vidyut kA prakAza cAroM ora phailA huA hai| vijJAnazAlA meM cAroM ora mez2oM para bahuta-se yaMtra lage hue haiM aura eka tarapha lohe kI bar3I bar3I mazIneM / vaha ina saba yantroM tathA mazInoM ko dekhatA huA idhara-udhara ghUma rahA thA ki rAbarTa ne haMsakara kahA"misTara svima ko vaha AviSkAra to dikhA do jise dikhAne ke lie inheM muljima kI bhA~ti pakar3a lAye ho / " jemsa ne kahA- "hA~ dekhie misTara sthima / hamane eka prakAra ko navIna kiraNoM kI khoja kI hai, jinakI sahAyatA se manuSya gAyaba ho sakatA hai / usa avasthA meM yaha saba dekha sakatA hai, kintu use koI nahIM dekha sktaa| una navIna kiraNoM kA siddhAnta bhI 'eksa rez2a' ke hI samAna hai| antara kevala itanA hI hai ki eksa rez2a manuSya ke kevala mAMsa meM hI praviSTa ho sakatI haiM, www.umaragyanbhandar.com
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 kintu ye navIna kiraNeM jinakA nAma hamane zrAviSkAraka ke nAma para rAbarTasa rez2a kalA hai, haDDiyoM meM se bhI gujara sakatI haiN| manuSya kisa prakAra g2Ayaba hotA hai, ise . samajhane ke lie Apako dekhane kA siddhAnta samajhanA hogA / jaba kisI vastu para prakAza par3atA hai taba vaha usa vastu se lauTakara netroM meM praviSTa hotA hai aura taba hameM usa vastu kA bodha hotA hai / yadi jitanA prakAza vastu para par3e usa sampUrNa kA zoSaNa vaha vastu kara le to vaha kAlI dikhAI detI hai / prakAza meM vibhinna raGga hote haiM, sita jyoti meM sAta / jaba koI vastu anya saba raGgoM kA zoSaNa kara letI hai aura kevala eka hI raMga lauTAtI hai taba vaha usI raGga kI dikhAI detI hai / isa prakAra yadi jitanA prakAza kisI vastu para par3e vaha saba usameM se guz2ara jAya, na vaha lauTe aura na usakA zoSaNa hI ho, to hameM vaha vastu dikhAI nahIM degii| yadi bahuta patale kA~ca kI eka sAfa dIvAra ho to vaha hameM dUra se dikhAI nahIM detI / samIpa se usakA bodha isalie hotA hai ki jitanA prakAza usa para par3atA hai vaha saba usameM se guz2ara nahIM jAtA, usakA kucha aMza usakI UparI sataha se lauTa AtA hai / " sarasvatI isake pazcAt jemsa svima ko eka bahuta bar3e yantra ke samIpa le gayA / usane eka prakAra kI safeda cAdara ke samAna kisI vastu se apane zarIra ko Dha~ka liyA / vaha yantra ke sAmane khar3A ho gyaa| rAbarTa ne eka baTana dabAyA, jisase DAinamo ke, jisakA kevala eka pahiyA ghUma rahA thA rAma rAma raTanA rasika, vizvavandya mati dhIra / kAvya kalpataru ke rucira, dhanya Adi kavi-kIra // 1 // vIra-vIratA gAna meM, jise na rucA samAsa / "bhArata" mahApayodhi kA, pota dhanya hai vyAsa ||2|| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat kavi-bandanA lekhaka, zrIyuta rAjArAma pANDeya, bI0 e0, Ayurveda- kesarI [ bhAga 38 aura tIna sthira the, tInoM sthira pahiye bhI ghUmane lage / usane do baTana aura dabAye, aura yantra meM se eka prakAra kA ujjvala prakAza nikalakara jemsa ke zarIra para par3ane lagA / pahale usakA zarIra camakatA-sA pratIta huA aura phira vaha zIze ke samAna pAradazaka ho gyaa| thor3I dera ke bAda rAbarTa ne eka baTana aura dabAyA aura jemsa dRSTi se la ho gayA / svima kaThaputale ke samAna khar3A huA saba kucha Azcarya ke sAtha dekha rahA thaa| kucha kAla ke pazcAt rAvarTa ne yantroM ko roka diyA aura jemsa phira dhIre dhIre dRSTigocara hone lagA, khAno vAyu meM se koI vastu utpanna ho rahI ho / " dekhie misTara svima va to Apako patra meM likhI huI hamArI saba bAtoM para vizvAsa ho gayA hogA ?" jemsa ne muskarAte hue kahA / + "hA~, nissandeha itanI AzA mujhe zrApa logoM se nahIM thI / rupaye kyA 'ceka' maiM yahIM likha detA hU~, ceka buka mere pAsa hai / " svima ne gambhIratApUrvaka uttara diyA / svima ne ceka likha diyA / "hamAre pratyeka kArya kI sUcanA Apako milatI rahegI / " rAbarTa ne bidA karate hue svima se kahA / svima aura jemsa cala diye aura kucha hI kAla ke pazcAt kAra donoM ko liye hue usa saghana vana meM se hokara guz2aranevAlI sar3aka para gharararara karatA daur3A calA jA rahA thA / bhASA bhUSaNa bhAva-bhava, kAvya rasika saratAja / kAlidAsa kavi kyoM na ho, vizvavandya tU grAja || 3 || bhAva bhavya racanA rucira, nava kalpanA vizAla / kavi bhAravi bhAravi sadRza, bedhe hRdaya rasAla ||4|| www.umaragyanbhandar.com
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArAvAhika upanyAsa C000 5 000000000000000000000000000000000000000000000000000 55555555-76666666ESSIS555555555SSSSSSSSSSSSS MEROERI zani kI dazA 3000 5 877777777777cca 7777777 777777Laeopoewwwwwwwwwwwwww anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta mizra vAsantI mAtA-pitA se hIna eka parama sundarI kanyA thii| nirdhana mAmA kI snehamayI chAyA meM usakA pAlana-poSaNa hA thaa| kintu hRdayahInA mAmI ke atyAcAroM kA zikAra use prAyaH honA par3atA thA, vizeSata: mAmA kI anupasthiti meM / eka dina usake mAmA harinAtha bAbU jaba kahIM bAhara gaye the, vaha mAmI se tiraskRta hokara apane paDosa ke datta-pAravAra meM zAzraya lene ke lie bAdhya huii| ghaTanA-cakra se rAdhAmAdhava bAbU nAmaka eka dhanika sajjana usI dina datta-parivAra ke atithi hue aura vAsantI kI avasthA para dayArdra hokara unhoMne use apanI putra-vadhU banAne kA vicAra kiyaa| anta meM yathAsamaya apane isa vicAra ko unhoMne kAryarUpa meM bhI pariNata kara diyaa| parantu rAdhAmAdhava bAbU ke putra santoSakumAra kI aAsakti suSumA nAmaka kalakatte ke eka bairisTara kI kanyA ke prati thI. ataeva isa vivAha se use bar3I virakti huI aura usane yaha sthira kara liyA ki maiM isa strI se kisI prakAra kA samparka na raktUMgA / phalataH vivAha ke bAda ho vaha kalakatte calA aayaa| sAtavA~ pariccheda nirjana kArAgAra meM usane apane Apako kaida kara liyaa| mitra kA samAcAra isase use bahuta kucha zAnti milii| santoSa ko kalakattA pAye prAyaH eka ava santoSa rAta-dina bekAra hI baiThA rhtaa| isase SPROUD mAsa ho gyaa| isa eka mAsa meM bhI usakI tabIata bahuta ghbraatii| kisI taraha samaya ho vaha kAleja bhI nahIM gayA, ghUmane nahIM vyatIta hotA thaa| aba vaha yaha samajhane lagA ki ke lie bhI nahIM niklaa| vaha yadi maiM isI prakAra aura kucha dinoM taka rahA tA zIghra hI sadA hI ghara ke bhItara baiThA rhtaa| pAgala ho jaauuNgaa| parantu vaha karatA kyA ? koI upAya kisI ke Ane para vaha ThIka ThIka to thA nahIM ! usakA mana use vahIM kaida kara rakhanA milatA bhI nahIM thA, bAtacIta bhI nahIM kiyA karatA thaa| cAhatA thA / bAhara kA kolAhala use zramahya mAlUma dhIre dhIre isa prakAra ke vyavahAra se usake sabhI mitra usase par3atA thaa| na jAne kaisI eka prakAra kI vyAkulatA, asantuSTa ho gye| una logoM ne karIba-karIba usake pAsa eka prakAra kI atRpti, eka prakAra kI vedanA mAno AnA-jAnA bhI banda kara diyaa| isase santoSa ko prasannatA sadA hI usake hRdaya ko dagdha karatI rahatI thI, mana ho huI hai| usane socA ki calo, jhaMjhaTa dUra huyaa| meM eka prakAra kI khinnatA utpanna kiye rahatI thI, hRdaya bhIr3a-bhAr3a aura kolAhala se apane ko alaga rakha kara usa mAno vedanA se avasanna ho uThatA thA, use kucha bhI acchA 281 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 sarasvatI [bhAga 38 nahIM lagatA thA, kisI bhI bAta se use zAnti nahIM kahane lagA-kaho bhAI santoSa, bolate kyoM nahIM ho ? milatI thii| gA~va se kaba Aye ? - santoSa raha raha kara yahI bAta socA karatA thA ki yadi kucha dera ke bAda kampita kaNTha se santoSa ne kahAkabhI suSamA yA usake parivAra ke logoM se mulAkAta ho mujhe pAye prAyaH tIna mAsa ho gye|| gaI. to unase kyA khuuNgaa| maiMne avazya hI nitAnta santoSa ko yaha bAta sunate hI kucha aAzcarya meM anicchA se yaha vivAha kiyA hai, parantu kyA ve loga isa Akara anila ne kahA-tumheM Aye itane dina ho gaye ! bAta para vizvAsa kara sakeMge ? yA yaha saba vivaraNa batalAne mujhe to kucha mAlUma hI nahIM ho skaa| mere yahA~ kyoM nahIM se hI una logoM ko kyA lAbha hogA? kabhI kabhI santoSa zrAye bhAI ? yaha bhI socatA thA ki suSamA vAstava meM mujhe pyAra karatI santoSa usa samaya bar3I cintA meM par3a gayA thaa| thI yA nahIM, maiMne usake sambandha meM bhUla se to yaha baha socane lagA ki kauna-sA kAraNa btlaauuN| dhAraNA nahIM banA lI hai| vaha koI bhI aisA upAya nahIM soca sakA, jisake dvArA dhIre dhIre sandhyA kA andhakAra kalakattA mahAnagarI yaha batalAtA ki tuma logoM ke sAtha mere sAre sambandhoM ko aAcchAdita kara rahA thaa| cAroM ora agaNita dIpa- kA hI anna ho gayA hai, vahA~ jAne kA mArga maiMne apane zikhAyeM prajvalita ho utthiiN| usa samaya santoSa ke mana meM Apa hI ruddha kara diyA hai, kyA mu~ha lekara maiM tumhAre dvAra yaha bAta AI ki z2arA-sA idhara-udhara ghUma pAU~ to sambhava para phira jAU~? hai ki cintAyeM bahuta kucha kama ho jaayN| yaha socakara santoSa ko niruttara dekhakara anila ne vyathita kaNTha sandhyA ke andhakAra meM vaha ghUmane ke lie niklaa| se kahA-terI yaha dazA kaisI ho gaI hai bhAI ? tere vivAha kucha samaya taka idhara-udhara ghUmane-phirane ke bAda kA samAcAra pAkara hama loga kitane prasanna hue the / seocA santoSa heduaA tAlAba ke pAsa aayaa| yahA~ Ane para thA ki tU hama logoM ko patra avazya likhegaa| parantu bhAI, usane atyadhika klAnti kA anubhava kiyaa| isase vaha vahIM tumane khabara taka na dii| yaha kyoM bhAI ? kyA tuma hama baiTha gayA, socA ki z2arA-sA vizrAma kara luuN| vahA~ logoM se nArAz2a ho ? baiThate hI atIta kI kitanI madhumaya smRtiyA~ udita hokara santoSa ne dRDha kaNTha se kahA-kyA vaha bhI vivAha use aAndAlita karane lgii| cAra mAsa pahale vaha suSamA jaisA vivAha thA, jisake lie sabako sUcanA detA ? pitA ko lekara usake bhAI ke sAtha prAyaH yahA~ ghUmane pAyA kI aAjJA TAla nahIM sakA, isase vivAha kara liyA hai / karatA thaa| usa samaya pUNa aAnanda ke sAtha usake dina vaha to vAstavika vivAha nahIM hai| vyatIta ho rahe the| hAya ! kahA~ vaha dina aura kahA~ aAja anila ne saMzayapUNa svara se pUchA-yaha kyA? yaha kI durdazA kA dina ! kitanA antara thA ! yadi vaha kaisI bAta kahate ho bhAI ? isa taraha kI bAta kyA tumhAre samaya phira lATA sakatA! atIta kI smRtiyoM ne cAroM ma~ha se zobhA detI hai ? vivAha bhI kabhI jhaTa-maTha ho ora se gherakara mAno use z2ora se pakar3a liyaa| asahya sakatA hai ? yantraNA ke mAre usakA dama-sA ghuTane lagA, itane meM pIche "sambhava hai ki merA yaha kathana dUsaroM ke sambandha meM se koI bola uThAye kyA santoSa bAbU haiM ? kaba g2alata ho, kinu mere sambandha meM to ThIka hI hai|" zrAye bhAI ? "yaha tuma pAgalapana kara rahe ho sntoss|" santoSa ne jaise hI mastaka uThAkara dekhA, anila asahiSNu bhAva se santApa ne kahA-anila, yaha khar3A thaa| use dekhate hI vismaya ke mAre vaha stambhita- pAgalapana nahIM hai| yaha mere mana kI pakko bAta hai| sA ho utthaa| du:kha ke Avega ke kAraNa usake mu~ha se bar3I dera taka cupa rahakara anila ne kahA-kyA bAta nahIM nikala rahI thii| huA hai santoSa ? batalAte kyoM nahIM? isa taraha kI bAte anila ne santoSa ke kandhe para hAtha rakha diyaa| vaha kyoM kara rahe ho ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] eka rUkhI ha~sI ha~sa kara santoSa ne kahA- bAta kisa taraha karatA hU~ ? kyA tuma aba bhI samajha rahe ho ki maiM jo kucha kaha rahA hU~ vaha mithyA hai ? anila ne duHkhamaya svara meM kahA- kyA maiM yahI bAta kaha rahA hU~? merA kahanA to yaha hai ki jaba tumane vivaha hI kara liyA taba aba isa taraha kI bAteM kyoM kara rahe ho ? zani kI dazA ru~dhe hue kaNTha se santoSa ne kahA - bhUla -bhUla ! bhUla kI hai anila / maiMne jabaradasta bhUla kI hai| parantu jo kucha huA vaha to ho gyaa| aba maiM usa pApa kA prAyazcitta karane kA prayatna kara rahA hU~ / yaha sunakara anila socane lagA to kyA santoSa ne sacamuca apanI icchA ke viruddha hI vivAha kiyA hai yA yo ho nirarthaka bAteM banA banA kara mujhe bhulAve meM DAla rahA hai ? parantu mujhe bhulAvA dene se use kyA lAbha hogA? isase to koI vizeSa phala ho nahIM sktaa| usane jo kucha kara DAlA hai vaha aba lauTane ko nahIM hai / taba bhalA vaha kyA karegA? vaha becArI niraparAdha bAlakA kyA karegI ? ucca zikSA pAkara bhI santoSa yaha kaisA mukha kA sA AcaraNa karane jA rahA hai ? isakA pariNAma kyA hogA ? ise yadi samajhAyeM to kyA yaha sunegA ? usake raMga-DhaMga se to aisI AzA pAI nahIM jAtI / to bhalA vaha kisa prakAra isa saMkalpa kA parityAga karane ke lie bAdhya kiyA jA sakegA ? yaha saba vaha kucha bhI nizcaya nahIM kara sakA / sandhyA samaya kI zItala aura manda manda vAyu Akara una donoM ke zarIra para paMkhA bhala rahI thI santoSa 1 soca rahA thA, grahA ! mere zarIra ke bhItara bhI yadi yaha havA isI taraha kI zItalatA utpanna kara sakatI ! parantu kadAcit yaha jvAlA zItala honevAlI nahIM hai| zItala kaise ho? maiMne to svayaM apane hAtha se hI kAlakUTa kA bhakSaNa kiyA hai| ciradina taka mujhe usa vipa kI jvAlA se jarjarita honA pdd'egaa| isase merA chuTakArA nahIM hai / yaha saMsAra sahAnubhUti se vihIna hai / yaha merA duHkha nahIM samajha sakegA / apane mana kI bAta yadi kisI se kahU~gA to bhI vaha mere prati ghRNA kA hI bhAva prakaTa karegA, dayA na pradazita karegA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 383 santoSa isI prakAra kI vicAra dhArA meM tallIna thA / ekAeka use vaha samaya yAda AyA jaba usane apane mana meM kahA thA- yadi zrAvazyakatA par3I to suSamA ke lie maiM pitA ke aizvarya taka kA parityAga karane se mu~ha na modduuNgaa| yaha bAta mana meM Ate hI santoSa ke duHkha kI sImA na rhii| vaha mana hI mana kahane lagA- zrAja merA vaha abhimAna kahA~ hai? usa dina kyA maiM yaha samajha sakA thA ki dapahArI eka dina isa taraha se merA darpa cUrNa kara deMge ? donoM kI nIravatA bhaMga karake santoSa ne kahA- anila, rAta ho gaI hai| calo, aba ghara caleM / gaisa kI jagamagAtI huI rozanI meM santoSa ke udAsaaura sUkhe hue muMha kI ora tAka kara anila ne kahAsantoSa, batalAne meM yadi tuma kisI prakAra kI hAni na samajho to batalAo bhAI ki tumheM kisa bAta kA kleza hai / ru~ hue kaNDa se santoSa ne kahA- anila, kisa taraha samajhAU~ bhAI mujhe bar3A kaSTa hai| ? anila usake gale se lipaTa gyaa| vaha gambhIra svara meM kahane lagA- tuma par3he-likhe ho, puruSa ho / tumheM kyA itanI hI sI bAta meM adhIra ho jAnA cAhie bhAI ? santoSa ne anila ke kandhe para mastaka rakha diyaa| zramukhoM se hue kaeDa se vaha kahane lagA- yaha jarAsA kaSTa nahIM hai anila meM samajhatA hU~ ki isakI ru~dhe tulnaa...| eka lambI sA~sa lekara anila ne kahA- chiH ! bhAI, isa taraha kI bAta mana se nikAla do| bAda kA kahIM koI anartha na kara baiThA tumheM huA kyA hai ? jarA batalAo tAM / I santoSa ne kampita kaNTha se kahA- anila, maiMne tumheM usa dina se bar3e bhAI ke hI samAna 9 jisa dina dekhA hai mAnatA AyA hU~ / tumase koI bAta tumase koI bAta chirAU~gA nahIM / choTA bhAI samajha kara mujhe kSamA kara denaa| parantu eka bAta hai anila tumhArI bahana ko chor3akara merI aura koI strI nahIM hai mere hRdaya meM suSamA ko chor3akara aura kisI ke lie bhI sthAna nahIM hai / suno anila, apane Apako aparAdhI samajhakara apane mana ke sAtha maiMne bahuta buddha kiyA hai, parantu use apane vaza meM nahIM kara sakA / ...... vaha kucha kaha nahIM sakA / L . www.umaragyanbhandar.com
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ -395 ... . sarasvatI [bhAga 38 AThavA~ pariccheda vicAre durdAnta manovRtti kI preraNA se jJAnahIna hokara buA jI kA patra putra-vadhU kA maiMne kisa prakAra sarvanAza kara diyA hai, zAyada rAdhAmAdhava bAbU ke dina jisa taraha bIta rahe the, usI maiM isakA pratIkAra kisI prakAra bhI nahIM kara sakatA huuN| taraha bItane lge| unheM dekhakara ekAeka yaha koI nahIM vAsantI bhI jahA~ taka ho sakatA, apanI mAnasika samajha pAtA thA ki unake mana meM kisI prakAra kI azAnti avasthA ko zvazura se chipAye rakhane kA prayatna kiyA karatI kA bhAva hai yA unameM kisI prakAra kA parivatana huaA hai| thii| vivAha ke samaya vaha nirA baccI to thI nhiiN| avasthA pratidina sandhyA-pUjA se nivRtta hone ke bAda ve kAma-kAja meM sAtha ho sAtha usake jJAna meM bhI barAbara vRddhi hotI jA meM laga jAte aura sabhI kAma samApta kiye binA ve na rahI thI aura use aba yaha samajhanA bAqI nahIM raha gayA thA utthte| dopahara meM ve antaHpura meM bhojana karane ke lie ki merI vAstavika avasthA kyA hai| parantu usake duHkha ke jaate| vAsantI ko ve apane pAsa baiThAkara bhojana kAraNa kahIM zvazura ke hRdaya para zrAghAta na lage, isa karAyA karate the| eka dina vAsantI ne isa viSaya meM aAzaGkA se apane mana kA bhAva una para vaha kisI prakAra zrApa tte kI thI, isase ve duHkhI hue the| taba se vAsantI bhI nahIM prakaTa hone denA cAhatI thii| usake pati kA kA bhojana karane kA sthAna rAdhAmAdhava bAbU ke samIpa hI vyavahAra kisa prakAra hRdaya-vidAraka thA, yaha bhalA buddhimatI . huA karatA thaa| vAsantI kaise nahIM samajha sakatI thI? basu mahodaya sabhI kucha cupacApa sahana karate jA rahe vivAha ke bAda bubA jI jaba ilAhAbAda ke lie the| ve kevala usI samaya atyadhika duHkhI huA karate the ravAnA huI tabhI santoSa kalakatte calA gayA thA, vahA~ jaba vedanA se pIr3ita dIna-hIna vAsantI unake dRSTi-patha se vaha lauTa kara AyA nhiiN| pu. ke isa anacita meM aA pdd'tii| use dekhakara rAdhAmAdhava bAbU ke hRdaya AcaraNa se vasu mahodaya bahuta hI marmAhata hue the| parantu ko itanI adhika yantraNA hotI ki usake Avega ko sahana ve the bahuta hI dhIra puruSa, isase unake hRdaya kI azAnta karanA asambhava ho jaataa| ve yaha bAta acchI taraha jAnate kA kisI ko AbhAsa taka nahIM mila skaa| unheM yaha the ki vAsannI ke sukha-duHkha kA maiM hI eka-mAtra kAraNa kisI prakAra bhI sahya nahIM thA ki bAhara ke loga mere putra huuN| ve prAyaH socA karate ki ucchaGkhalatA ke kAraNa merA ke vyavahAra ke sambandha meM jaisI-taisI AlocanA karate phireN| putra mere adhikAra se nikalA jA rahA thA, use ThikAne parantu ve yaha bhI anubhava kiyA karate the ki putra kA yaha para lAne ke lie hI maiMne vAsannI ke sAtha usakA vivAha aAcaraNa kramazaH bhAI-birAdarI aura nAtedAra-riztedAra kiyA hai| parantu aisA karake maiMne vAsantI ko kaisI durdazA logoM ko mAlUma hue binA na rhegaa| yaha soca kara ve meM DAla diyA hai| aura bhI dukhI hazrA karate the| bAra bAra socane para bhI ___vAsantI jaba kabhI rAdhAmAdhava bAbU ke dRSTipatha para yaha bAta unakI samajha meM nahIM AtI thI ki itanI sundara zrAtI, usake mukha para vivAda kI chAyA vartamAna rhtii| hAne para bhI vAsantI santoSa ko kyoM nahIM pasanda A skii| nIle kamala ke samAna usakI sundara sundara A~khoM meM to kyA anAdi bAbU kI kanyA vAsantI kI apekSA adhika kAlimA kI rekhA udita ho pAI thii| usake muAye sundara hai ? sambhava hai ki vaha guNavatI ho, kintu vAsantI hue mu~ha para dRSTi sthira karake ve gambhIra cintA meM nimagna kisI ke pyAra karane ke yogya nahIM hai, yaha bAta unakI ho jaate| ve socate ki mAmI ke kaThora zAsana meM taraha- dhAraNA se pare thii| taraha ke duHkha sahate rahane para bhI usa dina dIpaka ke kSINa vAsantI kabhI kisI taraha kA ThATa-bATa nahIM banAtI aAleoka meM vAsantI kA mukha isa taraha sUkhA nahIM dikhAI thii| vaha sadA bahuta sAdI pozAka meM rahA karatI thii| par3A, usake cehare para itanI udAsI nahIM mAlUma pdd'ii| usake mukhamaNDala para kisI prakAra kA teja nahIM rahatA thA / anutApa se unakA hRdaya paripUrNa ho utthtaa| usI kSaNa use isa prakAra kI malina avasthA meM dekhate hI rAdhAmAdhava unake hRdaya meM yaha bAta aAyA karatI ki binA soce- bAbU yaha socA karate the ki atulita aizvayaM ke bIca meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] zani kI dazA aAkara bhI vAsantI sukhI na ho skii| apanI akSamya bhI detaa| parantu aisI bAta to nahIM hai| sAlA zarAba nirbuddhitA ko sahana bAra dhikkAra dekara eka dina ve hRdaya- pIkara galI-galI mauja ur3AtA pi.ratA hai, aura jaba lagAna vidAraka vyathA se asthira ho utthe| unhoMne socA ki denA hotA hai taba usake pAsa paise hI nahIM raha jaate| .. vAsantI kyA mere dRSTi patha para aagii| yadi aisA na huA "vaha to zrAja kaI sAla se aisA hI kara rahA hai|" hotA to usakA bhAgya kisI aura hI mArga se pravAhita yaha kaha kara dIvAna jI cale gye| hotA / zAyada vaha sukhI ho sktii| ___ vasu mahodaya eka eka karake ciTThiyA~ par3hane lge| usa dina prAtaHkAla vasu mahodaya baiThe hue hukkA pI anta meM eka ciTThI khola kara par3hate par3hate unakA mu~ha lAla / unake pAsa hI baiThakara dIvAna sadAziva ho gyaa| vaha patra hAtha meM lekara ve kucha kSaNa ke lie bAtacIta kara rahe the| thor3I-sI z2amIna ke bAre meM caudharI anyamanaska ho gaye / vaha ciTThI ilAhAbAda se santoSa kI parivAra se vasu mahodaya kA jhagar3A cala rahA thaa| usa buyA ne likhI thii| sambandha meM kyA karanA cAhie aura kisa taraha se apanA "zrIcaraNakamaleSu. pakSa prabala banAyA jA sakatA hai, isI bAta kA parAmarza bhaiyA, maiM vizeSa kAraNa se Apako patra likha rahI huuN| ho rahA thaa| vasu mahodaya ne kahA- dekho sadAziva, maine AzA karatI hU~ ki maiM jo kucha likhUgI usase zrApa duHkhI hI yaha z2amIMdArI banAI hai| idhara lar3ake kI aisI na hoNge| vahA~ se Ane para kalakattaM ke eka prAtmIya kA buddhi hai ki isakI rakSA kara sakegA, yaha mujhe nahIM samajha mujhe eka patra milA hai| usa patra meM santoSa ke sambandha meM par3atA / isa sambandha meM tumhArA kyA vicAra hai ? jo kucha likhA hai usake kAraNa maiM bahuta cintata ho dIvAna ne kahA- maiM to use chuTapana se dekha rahA huuN| uThI hU~ / maiM vahA~ jaba taka rahI hU~ taba taka yaha barAbara isa samaya usake Upara Apako krodha AgayA hai, isI lie dekhatI rahI ki usakI cAla-DhAla acchI nahIM hai| aisA kaha rahe haiM / parantu hamArA santU aisA lar3akA nahIM hai, sohAgarAta ke dina maiMne usase bahuta anunaya-vinaya kI / bAda yaha bAda ko Apako mAlUma hogaa| ___ ko mujhe bar3A krodha AyA aura maiMne use bar3e z2ora se ddaaNttaa| __ eka lambI sA~sa lekara vasu mahodaya ne kahA--yaha kaise taba vaha kisI prakAra bhItara sone ke lie taiyAra huaA thaa| kahA jA sakatA hai sadAziva ? usakA vyavahAra dekhakara to usI rAta ko usane mujhase yaha bhI pratijJA karavAI thI kisI prakAra kA bharosA hI nahIM hotaa|| ki bhaviSya meM maiM usase isa viSaya meM aAgraha na karU~! sadAziva ne kahA-apane isa prakAra ke prAcaraNa ke "mujhe jahA~ taka vizvAsa hai, santoSa kalakatte se kAraNa vaha kyA sukhI huaA hai ? isa bAta ko cAhe vaha yadi haTAyA gayA to bahU kA bhaviSya bahuta qharAba ho aAja na samajhe, kintu bAda ko smjhegaa| sambhava hai ki jAyagA / parantu santoSa ke Upara zAsana karane kA pariNAma usa samaya vaha pazcAttApa ke mAre aApake pAsa kSamA mA~gane acchA na hogaa| Apa jJAnI haiN| Apako upadeza denA merI ke lie daur3A paave| dhRSTatA hogii| zrApa use bulAkara z2arA acche DhaMga se samajhA "taba taka zAyada maiM jItA hI na rahU~ !" dIjie ki brAhma yA vilAyata se lauTe hue aAdamI kI kanyA "yaha to dUsarI bAta hai|" ke sAtha vivAha karanA hamAre hindU-dharma ke viruddha hai| mere itane meM darabAna aAyA aura bAbU ke sAmane ciTThI-patrI aAtmIya ne likhA hai ki santoSa ne Aja-kala kAleja rakha kara calA gyaa| dIvAna sadAziva ne kahA-ta. maiM eka jAnA bhI chor3a rakhA hai| vaha tA ghara se nikalatA bhI nhiiN| . bAra usa ora ghUma graauuN| dInU bhoDala ne idhara cAra-pA~ca aApako isa samaya vahI kAma karanA cAhie jisase sAla se lagAna nahIM diyaa| zrAja ke lie usane vAdA usakA hara prakAra se maMgala ho| santoSa ko kisa prakAra se kiyA hai / kAzInAtha ko usake pAsa bheja pAU~ / una logoM ke sampaka se pRthaka rakkhA jA sakatA hai, isa ___ vana mahodaya ne kahA-usa sAle ke Upara nAliza viSaya meM vizeSa sAvadhAnI se kAma lene kI AvazyakatA kyoM nahIM kara dete / yadi vaha asamartha hotA to maiM chor3a hai| vaha aba bhI bAlaka hai, apane bhaviSya ke sambandha meM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 kucha nahIM jAnatA / anta meM kyA vaha phira se vivAha karake samAja ke sAmane ApakA U~cA mastaka nIcA kara degA ? aura adhika kyA likhU~ / Apa aura bhAbhI jI merA praNAma svIkAra kIjiegA / bahU ko merA snehapUrNa grAzIrvAda kahiegA / usake lie maiM bahuta utkaNThita hU~ / isa viSaya meM adhika likhanA nirarthaka hai / bahU ko kaha dIjiegA ke usakI ciTThI kA uttara zIghra hI dU~gI / iti / ApakI snehapAtrI mahAmAyA / " devI upA karatI samAviSkRta svamAyA yA rahI, divi saMbhavA jaga meM prakaTa mahimA mahA dikhalA rahI / drohI tamIcarabhUta, apriya andhakAra bhagA rahI, kara gantRtama vana-patha prakAzita cetanA phailA rahI // USe ! jage kalyANa hita hama Aja he mahimAmayI ! saubhAgya zrInidhi do hameM he devi ! saMtata nita naI | zradbhuta atula dhana granna -jana se nita hamAre gRha bharo, mAnavahitaiSiNa ! yaza hamArA vizva meM vizruta karo || prArambha jaga meM devagaNa sambandhita karatI huI, antarikSa samasta nija Aloka se bharatI huI / avalokanIyA zrI uSA kI razmiyA~ ve zrA rahIM, dekhA maraNA vividhavarNA chavi catudika chA rahIM // jote hue syandana svayaM prati dUra se AtI huI, zravaleokatI sarvatra hI mAnava-carita jAtI huI / svarloka- duhitA zrI uSA rAnI akhila saMsAra kI, hai gaI kSaNa meM graho saba paJca vasatI pAra kI // sarasvatI [ bhAga 38 vasu mahodaya bahana kA patra par3hakara cintA meM par3a gaye / kyA karanA cAhie, yaha ve kisI prakAra ThIka hI na kara sake / kucha dera taka ve kiMkattavyavimUDha hokara baiThe rhe| bAda ko unhoMne nizcaya kiyA ki tAra dekara santoSa ko bulA lenA caahie| zrAne para use samajhAne kA prayatna kiyA jAya / dekheM, vaha kyA kahatA hai / unhoMne ardalI se tAra kA eka fArma ma~gavAyA aura usa para santoSa ko ghara Ane ko likhakara use tAraghara bheja diyA / upA lekhaka, zrIyuta rAmezvaradayAla dvivedI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat zrArUr3ha ho vara vAjinI para ravi-priyA yaha zrA rahI, dhana-dhAnya bharatI vizva meM varadAna sukha kA lA rahI / hai kSINa karatI Ayu pratidina prANiyoM kI jA rahI, RSi saMstutAmA amita hai medanI meM chA rahI // ve raGga raJjita jagamagAte azva hai dikhalA rahe, devI prabhApUrNa uSA ko jo gagana meM lA rahe / hai zubhravaNa camacamAte svarNa ratha para yA rahI, yajamAna jaina ke artha ati ramaNIya dhana hai lA rahI // satyA supUjyA dhanavatI devI mahAmahimAmayI, hai satya pUjya vadAnya devoM ke sahita yaha A gaI / tamapUrNa gocara bhUmi durgama svaprabhA se bhara rahI, gomaNDalI bhI hai raMbhAtI devi svAgata kara rahI || 1 USe hameM suta-dhana tathA annAzva-go dhana dAna do, jisase hamAre yajJa ko naraloka meM nindA na ho santata zubhAziSa se hamArI devi ! saMrakSA karo, ( maGgalamayI maGgala karoM se mAnavoM ke ghara bharo) // ** * Rgveda kI uSA-sambandhI kucha RcAoM kA anuvAda | www.umaragyanbhandar.com
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ - [pratimAsa prApta honevAlI naI pusa 6 kI sUcI / paricaya yathAsamaya prakAzita hogA] 1-phira nirAzA kyoM ?-lekhaka, zrIyuta gulAba- 1-zrI aravinda aura unakA yoga-saMpAdaka, rAya ema0 e0, prakAzaka, gaMgA-pustaka-mAlA-kAryAlaya, zrIyuta lakSmaNa nArAyaNa garde haiN| patA-zrI aravindalakhanaU haiM / mUlya 11) hai| granthamAlA, 4, heyara sTrITa, kalakattA / mUlya |) hai| 2-bhAratIya bheSajaratnAvalI-lekhaka, DAkTara yogivara aravinda ghoSa ke yoga kA 'samyaka tathA lakSmIcaraNa varmA, ema0 bI0, prakAzaka, di dhanezvarI, prAmANika jJAna' hindI-bhASiyo kA karAne ke uddeza homiyo-phAramesI, zivagaMja, aArA haiM / mRlya 1) hai| se 'zrI arAMvanda-granthamAlA' ke prakAzana kA Ayojana ____3-zuka-pika (kavitA)-lekhikA, zrImatI tArA kiyA gayA hai| usa granthamAlA kI yaha prathama pustaka hai| pAMDe, prakAzaka, vizAla bhArata-buka-Dipo. 1951 harisana- isameM zrI aravinda ke yoga tathA unake aAdhyAtmika roDa, kalakattA haiM / mUlya |||) hai| vicAroM para prakAza DAlanevAle sAta niyandhoM kA anuvAda 4-saMgIta-sudhA ( gIta )-saMkalanakarttA--zrIyuta hai| ye nibandha una vibhinna vyaktiyoM ke likhe hue haiM jo murArIlAla zarmA, prakAzaka, lIDara-presa, ilAhAbAda haiN| unake samparka meM yA unake pANDecerI ke Azrama meM rahe haiM / mUlya II) hai| prArambha meM zrI dilIpakumAra rAya dvArA likhita 'zrI araviMda5-7-zrImatI yazodAdevI ke vanitA-hitaiSI- caritra' diyA gayA hai| abhIpsA (ArohaNecchA), tyAga presa. pA0 bA0 naM04, karnalagaMja, ilAhAbAda-dvArA aura aAtmasamapaNa ke dvArA caitanya-prabhu ko vijJAna zAkta prakAzita pustake kA mana-buddhi, prANa aura zarIra meM avataraNa karanA, jar3e (1) pati ke patra-mUlya ||) hai| prakRti meM divya jIvana utpanna karAnA hI unake yoga kA (2) patnI kI manohara ciTTiyA~ mUlya II) hai| uddeza isameM batalAyA gayA hai| 'jIvanakalA-yoga' meM (3) pAtivrata dharmamAlA-mUlya ||) hai| 'hamArA yoga hamAre lie nahIM, pratyuta manuSya-jAti ke 8--jIvana-jyoti--lekhaka, paMDita zyAmasundara lie hai|' tathA 'hamArA yoga manuSya jAti ke lie nahIM, dvivedI, prakAzaka, zrIbala devadAsa mohatA, 35 bA~satallA balki paramAtmA ke lie hai|' dekhane meM ina do paraspara sTrITa, bar3A bAz2Ara, kalakattA hai| malya virodhI uktiyoM ke sAmajasya kI isa nibandha meM ceSTA kI 5-jana-samudAya kI rAmakahAnI-lekhaka, zrIyuta gaI hai tathA unakA yoga-rahasya samajhAyA gayA hai| pustaka rAdhAkRSNa toSanIvAla, prakAzaka, zrIrAjasthAna-hindI-upA- ke anya nivandha bhI aise hI mahattva-pUNa haiN| sanA-ma.ndara, ajamera haiM / mUlya / / hai| sampAdaka mahodaya ne hindI meM ina vicAra-pUrNa 10-sapta saritA-lekhaka, zrIyuta kAkA kAlelakara, nivandhoM kA prakAzana karake zrI aravinda kI sAdhanA aura anuvAdaka, zrIyuta hRSIkeza zarmA, prakAzaka, sastA sAhitya- unake prAdhyAmika vicAroM ko hindI-bhASA-bhASiyoM ke. maNDala, dillo haiM / mUlya / ) hai / ' lie sulabha karane kA jo prayatna prArambha kiyA hai vaha savathA 11-caMtAvanI-samIkSA-lekhaka va prakAzaka paMDita stutya hai| AdhyAtmika vicAroM meM ruci rakhanevAloM tathA haradeva zarmA trivedI, zrI mAtaNDa-paMcAMga-kAryAlaya, kulArI zrI aravinda ke yoga-rahasya se paricaya prApta karane kI icchA (pajAba) haiM / mUlya 3) hai| rakhanevAloM ke lie yaha granthamAlA sarvathA saMgrahaNIya hai| pustaka kI chapAI bhI sundara hai| anuvAda to prAJjala hai hii| 387 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 sarasvatI [bhAga 38 2-ambA-lekhaka; zrIyuta udayazaMkara bhaTTa, purohita ke SaDayantra se kucha badamAzoM se lar3ate-lar3ate prakAzaka, motIlAla banArasIdAsa, saidamiTThA bAz2Ara, unakI mRtyu ho jAtI hai / pitR-hIna asahAya latA nadI meM - lAhaura, haiM / mUlya 1) hai| dubakara aAtma-hatyA karane jAtI hai / parantu z2amIMdAra, yaha eka nATaka hai| isakI racanA mahAbhArata kI eka lokanAtha kA bhAvuka hRdaya tathA dInoM se sahAnubhAte kathA ke AdhAra para kI gaI hai| bhISma kAzirAja kI rakhane vAlA putra- 'aruNa' usako rakSA karatA hai| anta meM ambA, ambikA, ambAlikA nAmaka tIna putriyoM ko latA aura aruNa donoM bahana aura bhAI ke samAna pavitra * balapUrvaka haraNa karake le Ate haiM / inameM se pichalI do to prema se eka eka kuTiyA meM rahate aura samAja-sudhAra kA vicitravIya nAmaka rogI aura apAhaja rAjA se byAha dI kAma karate haiN| eka dina eka dRSTa aura sudhAra kI sImA jAtI haiM, aura bar3I kanyA ambA ke saubharAjya zalva se se pare pahu~ce hue z2amIMdAra kI hatyA aruNa kara DAlatA hai pUrva hI vivAha ke lie vacanabaddha hone ke kAraNa unake aura aMta meM satya ghaTanA kA varNana karake phA~sI pAtA hai| pAsa jAne kI anumati pAtI hai| parantu kSatriyatva kI latA usake sudhAra kArya ko calAne kA vacana dekara mithyA Thasaka aura maryAdA ke nAma para zalva usa prema mayI lauTa AtI hai| latA ke pitA kI mRtyu karAne ke bAda hI ramaNI kA apamAna karatA hai aura use ucchiSTa kahakara pasalI kI acAnaka pIr3A se lokanAtha mara jAte haiM aura nikalavA detA hai| ataeva vaha pra tahisA kI ugra pratimUrti aruNa kI mAtA devakI dIna aura daridroM kI sevA kA vrata banakara bhISma se badalA lene ke lie nikalatI hai| anta letI haiM / nATaka meM rAmanAtha nAmaka eka baur3ama miDila meM ziva kI kRpA se para janma meM vahI ambA zikhaNDI ke pAsa yuvaka bhI aAtA hai, jo latA ke pIche par3a jAtA hai rUpa meM bhISma kI mRtyu kA kAraNa banatI hai| yahI isa aura anta meM jise latA pAgalakhAne bhijavA detI hai / nATaka kA kathAnaka hai| yaha sAdhAraNa koTa kA nATaka hai / ci:-paTa kI kahAbhaTTa jI isako racanA meM saphala hue haiN| caritroM kA niyoM ke samAna hI isakA plATa hai| bIca-bIca meM kavitAyeM citraNa, bhAvoM kA ghAta prataghAta tathA apanI joradAra aura gAne haiM, jo aneka sthAnoM para asvAbhAvika hai / rAmanAtha bhASA ke kAraNa evaM kalA kI dRSTi se bhI 'ambA' eka kA caritra-citraNa asvAbhAvika tathA aneka azoM meM kathAutkRSTa nATaka bana par3A hai| krAti kI hU~kAra aura ava- vastu se asambaddha hai| nATaka ke pradhAna pAH aruNa aura mAnita tathA sadA se naratva ke dvArA padadalita nArItva kA latA ke caritra sAdhAraNatayA acche bana par3e haiN| nATaka krodha isameM bar3I kuzalatA se dikhAyA gayA hai| nATaka kI sabase bar3I trAM yaha hai ki kathA vastu kI carama koTi raMgamaMca ke lie upayogI hai / hindI pramiyoM ko isa utkRSTa aura vibhinna akI meM bikhare hue dRzya kisI eka mukhya racanA kA rasAsvAdana karanA caahie| aza ke pArapApaka rUpa meM aMkita nahIM ho sake haiN| yoM 3- lanA-lekhaka zrIyuta rAmacandra saksenA.bI0e0 yaha nATaka kAphI manoraJjaka he| samAja-sudhAra ke uddeza haiN| malya / / hai| patA-sukAva kAryAlaya, phIlakhAnA, se likhe jAne ke kAraNa lekhaka kA prayAsa stutya hai| kAnapura / -kailAzacandra zAstrI, ema0 e0 ___yaha eka sAmAjika nATaka hai| lokanAtha eka bar3e 4---zrI rAmacaMdrodaya-kAvya-racAyatA, zrIyuta z2amIMdAra haiM aura apane svArthI tathA duSTa hRdaya puro hata rAmanAtha 'jotisI' rAjakavi ayodhyA, prakAzaka-hindIkI matraNA se bar3A-se-bar3A atyAcAra karate haiM / usI gA~va maMdira, prayAga haiM / mUlya 2) meM latA nAmaka eka suzikSita kanyA ke pitA samAja- yaha brajabhASA kA eka nayA kAvya hai| isameM zrI sudhAraka ke rUpa meM nidhanatA meM jIvana kATa rahe haiN| purohita rAmacandra jI ke avatAra-kAraNa se rAjyArohaNa taka kI kI salAha se dharma kI rakSA ke nAma para eka dina divAlI kathA kA varNana kiyA gayA hai| aMta meM gosvAmI jI kI para puraskAra dene ke bahAne latA ke pitA bulAye jAte haiM rAmAyaNa ke uttarakADa ke anusAra vedAta, jJAna, vairAgya ke aura jaba ve puraskAra lekara ghara lauTate haiM taba z2amIdAra aura vicAra bhI lipibaddha kiye gaye haiN| ghanAkSarI, soraThA, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 naI pustakeM 389 chappaya, caupAI, dohA, savaiyA, vasaMtatilakA tathA do-eka ke eka vizeSa aMga kI pUrti hotI hai| isameM loka nItianya chaMda pustaka meM prayukta hue haiN| bIca bIca meM zloka saMbandhI pratyeka viSaya para mahattvapUrNa dohe likhe gaye haiN| bhI diye gaye haiN| pustaka ke aMta meM kavi ne apanA gauravapUrNa vaza-varNana yaha 16 kalA meM vibhAjita hai| laMkA, rAma-rAvaNa bhI kiyA hai, jo prAcIna kAvya-praNetAnoM kI paripATI yuddha, vAnara senA aAdi kA varNana isameM nahIM hai| kevala ke anukUla hI hai| pustaka saMgrahaNIya hai| zrI rAmacandra jI-sambandhI bAtoM kI hI isa kAvya meM 6--brajabhAratI-lekhaka-zrIyuta umAzaMkara vAjapradhAnatA hai| peyI 'umeza' ema0 e0, prakAzaka, gaMgA-graMthAgAra, lakhanaU ___ isa pustaka ke praNetA jotisI jI prAcIna DhaMga ke haiN| mUlya ||1) hai| kavi haiN| alaMkAra aura rasa para bhI acchA dakhala rakhate haiN| yaha sphuTa kavitAoM kA saMgraha hai| isakI kavitAyeM isalie inake isa kAvya kI varNana-zailI alaMkArika aura do khaMDoM meM vibhAjita haiN| pahale khaMDa meM bAIsa kavitAyeM rasAtmaka hai| sthAna-sthAna para bhAva aura vicAroM kA haiM jo apane DhaMga kI naI haiN| naye chaMdoM meM navIna bhAvoM, sundara sAmaMjasya huaA hai| vibhinna prakAra ke chandoM ke vicAroM, kalpanAoM kA samAveza karate hue brajabhASA-zailI upayoga. se isake par3hane meM aAnanda prApta hotA hai| aura usake svarUpa kI rakSA kI gaI hai| naI zailI ke isakA nakhazikha, SaTaRtu-vaNana khUba sarasa hai| kAvya kI saMgItamaya chaMda aura brajabhASA ke mAdhurya se kavitAyeM kAThanAiyoM ko dUra karane ke lie kahIM sphuTa noTa aura AkarSaka aura manorama huI haiN| hamArI samajha meM brajabhASA TippaNiyA~ bhI dI gaI haiN| isa kAvya para isakI utkRSTatA ke kaviyoM meM umeza jI kA yaha prayAsa navIna, sAtha hI ke kAraNa isa varSa kA 'deva-puraskAra' pradAna kiyA gayA sundara hai / 'antarvedanA', 'jIvana-phUla', 'svapnandarI' aura hai| hindo premiyoM ko brajabhASA ke isa sundara kAvya- 'bhAratI' bar3I sundara racanAyeM haiM / 'kusumavato' atukAnta graMtha kA avalokana karanA cAhie / kavitA hai| yaha bhI brajabhASA meM likhI gaI hai, jo 5-sarasa-nIti - satasaI-lekhaka-sAhitya-ratna brajabhASA-premiyoM ko navInatA kI ora AkaSita karanepaMDita zivaratna zukla sirasa', prakAzaka, zrI rAghavendra datta vAlI hai| zukla, bacharAvA, gayabarelI haiM / mUlya 1||) hai / dvitIya khaMDa meM chaMdoM ke prayoga meM brajabhASA kI hindI meM nIti kAvya kI kamI hai| Adhunika kAla prAcIna paripATI kA anusaraNa kiyA gayA hai| kevala meM brajabhASA meM viyogI hari kI 'vIra-satasaI prasiddhi pA kavitta aura savaiyA-chaMda hI upayoga meM lAye gaye haiN| viSaya cukI hai| sirasa-nIti-satasaI' isa viSaya kA dUsarA graMtha bhI prAcIna DhaGga ke haiM / jaise--'vaMzIdhvani', 'gajendramokSa', hai| isameM nIti-viSayaka sAta sau se adhika dohe haiN| 'mIThI phaTakAra' prAdi / kavitAyeM prAyaH projadohoM kA vibhAjana sAta zatakoM meM kiyA gayA hai| svinI aura pravAha se pUrNa haiN| bhAvoM aura vicAroM meM bhAva aura vicAra kI dRSTi se adhikAMza dohe bar3e nayApana avazya hai, kintu prAcInatA kI jhalaka yatra-tatra sundara aura bar3hiyA haiM aura unake par3hane meM AnaMda aAtA dikhAI detI hai| rUpaka, upamA, utprekSA aura anuprAsa hai| maulikatA kA guNa bhI acchI mAtrA meM prApta hotA hai| Adi kA bhI dvitIya khaNDa kI racanAoM meM acchA kinnu "dRSTAntoM kI maulikatA kI dRSTi se rahIma, vRnda Adi samAveza hai| ko bahuta pIche chor3a diyA hai", bhAmakA lekhaka girIza jI umeza jI kA yaha grantha sarvathA sundara aura AkarSaka kA yaha kathana kucha cintya tya hai / hA~, dRSTAntoM kI maulikatA meM hai| bhAva, bhASA, zailI aura vicAroM kA digdarzana isakI kucha vizeSatAya avazya haiM / isakI bhASA zuddha brajabhASA nahIM, racanAoM meM sundara rUpa meM milatA hai| barana mizrita hai| isase dohoM meM vaha pravAha nahIM A pAyA 7-ananta ke patha para-lekhaka, zrIyuta harikRSNa hai jo vrajabhASA-kAvya kA jIvana hai / to bhI zukla jI kA premI', prakAzaka, bhAratI-priTiga-prasa, lAhaura haiN| yaha gratha eka maulika racanA hai aura isake dvArA sAhitya mUlya 1) hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 sarasvatI [bhAga 38 zrI harikRSNa 'premI' Adhunika chAyAvAdI kaviyoM belepeTa, beMgalaura siTI haiN| dAma 1) sajilda, pRSTha-saMkhyA meM acchA likhate haiN| bhAva, bhASA, vicAra aura chanda kI 260 hai| dRSTi se unakI yaha racanA zuddha chAyAvAda kA eka utkRSTa isameM hindI akSaroM meM una zabdoM kA artha diyA gayA kAvya hai| - hai jo urdU, phArasI va arabI yAda bhASAoM ke haiM aura kavi ke kathanAnusAra 'yaha pustaka prArambha se aMta unameM se bahutere hindI-bhASA meM bhI prayoga meM aAte haiN| taka eka hI kalpanA hai| sasIma asIma ko-yA yoM kaho sampAdaka ne artha ke sivA yaha bhI dikhalAyA hai ki zabda ki aAtmA brahma ko prApta karane kA prasthAna karatI hai| kisa bhASA kA hai, strIliGga hai athavA puniGga hai yA isakI isameM prAtmA kI eka strI ke rUpa meM kalpanA kI gaI hai| vyAkaraNa-viSayaka yaha bAta hai| prArambha meM arabI-vyAkaraNa vaha eka kaTI meM baiThI huI hai| kisI ke maka-zrAhAna se ke kucha niyama, arabI-phAraso ke upasarga va pratyaya kA zrAkarSita hokara vaha vahAM se cala par3atI hai| mArga meM use sakSipta vivaraNa diyA gayA hai| jisase isa choTe se koSa aneka prAkRtika dRzya dikhAI par3ate haiN| prabhAta ke samaya / koSa kI mukhya vaha eka nAva lekara siMdha meM baha par3atI hai aura use jJAta bAta jo zabda va atha se sambandha rakhanevAlI hai, kahIM-kahIM hotA hai ki jisakI khoja meM vaha calI thI vaha dara truTipUrNa avazya hai| udAharaNArtha-mauja, maujI, tajaravA nahIM hai| tajarabAkAra, tajallI, tajammula ko z2a se na honA cAhie aura nagamA meM g2a honA cAhie / - isa kathA kI kalpanA meM kavi ke hRdaya kI sahRdayatA aura U~cI ur3Ana kA acchA digdazana hotA hai| pANData isa prakAra kI kucha aura truTiyA~ haiM, tathApi sampAdaka mAkhanalAla caturvedI, sumana jI aura milinda jI ke mahAzaya kA udyoga sarAhanIya hai / logoM ko isase lAbha kathanAnusAra isameM upa naSadoM kI jhalaka hai| aisI dazA meM ho sakatA hai / koSa kI chapAI va kAg2az2a santoSajanaka hai| yaha madhyama zreNI ke kAvya-prAmayoM ke rasAsvAdana kI cIz2a -mahezaprasAda maulavI Alima phAjila nahIM hai| hA~, dAzanika vicAraka hI isa grantha kI kImata 9--DAbara-paJcAGga-yaha DAkTara esa0 ke0 bammana. zrA~ka sakate haiN| pustaka meM vaha sthala adhika Akapaka kalakattA kA sundara paJcAMga hai| yaha sacitra paJcAMga bhI aura kalpanApriya hai jaba strI (AtmA) rAtri meM kuTI ko prativarSa kI taraha bar3e sajadhaja se prakAzita hazrA hai aura choDakara paryaTana karatI hai aura use mAga meM nadI, tAlAba, binA malya vitarita kiyA jAtA hai| isameM graha, upagraha, upavana, samAdhi kA dIpaka zrAdi milate haiN| rAziphala, varSaphala ityAdi sabhI bAteM darja haiM / isake sivA apane 'praveza' meM premI jI ne apanI kucha nijI bAteM vividha aura atyupayogI aopAMdhayoM Adi kA bhI vaNana bhI likhI haiM / eka sthAna para likhA hai- "premI jI, hai| isameM rANA pratApa ke bhinna bhinna samaya ke tIna bhavya aApakI 'ananta ke patha para' pustaka kA jela meM gItA kI citra haiN| yaha paJcAGga sabhI ke kAma kA hai| aise upayogI taraha pATha hotA hai| yaha uddharaNa pANData haribhAU upA- paJcAGga ke adhikAdhika pracAra se 'jana-samAja kA lAbha dhyAya ke patra se liyA gayA hai| parantu hama isa racanA ko hI hai| 'gIto' yA 'upaniSada' samajhane meM asamartha haiN| hama itanA -sundaralAla dvivedI hI kaha sakate haiM ki yaha eka sundara kAvya-grantha hai| 10-dI gArDanara--yaha a~garez2I bAga-bagIcA-jyotaHprasAda mizra nirmala' sambandhI eka sAcatra traimAsika patra hai| phala-phUla va 8-urdU-hindI-koSa-saMpAdaka, zrIyuta ema0 vi0 sabz2I Adi ke bIjoM ke vikretA mesarsa pesTana jI0 pI0 jambunAthana, ema0 e0, vi0 esa-sI0, adhyApaka maisUra pocA eNDa sansa haiN| yahI use prakAzita karate haiM / vizvavidyAlaya, prakAzaka, ema0 vi0 zeSAdri eMDa kampanI, isakA vASika mUlya 11) hai| 'gADanara' apane viSaya kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] naI pustake . . . 391 eka upayogI patra haiN| bAg2a-bagIcA ke premiyoM ko isake . (2) bImA aura vANijya-yaha apane viSaya kA dvArA upayogI anubhavoM se kAfI abhijJatA ho sakatI hai| eka nayA mA.saka hai / sampAdaka zrIyuta ema0 Ara0 baMsala, ataeva unheM isase lAbha uThAnA caahie| bI0 esa sI0 haiN| iMzyoreMsa eMDa sosAiTI, 46 sTrANDa -e0 bI0 sI0 roDa, kalakattA se prakAzita hotA hai / vArSika mUlya 11-13-marAThI ke 3 patra (1) Ananda-yaha marAThI kA sacitra mAsaka patra 31 isakA pradarzanI aMka hamAre sAmane hai| yaha vizeSa varSa se 'bAla-sakhA' ke sAiz2a meM nikala rahA hai, jo bAlaka- rUpa se saja-dhaja ke sAtha prakAzita : rUpa se saja-dhaja ke sAtha prakAzita hazrA hai| isameM bImAbAlikAoM ke paDhane yogya ati uttama hai| isameM zikSA sambandhI aneka sandara lekhoM kA saMgraha kiyA gayA hai| prada lekhoM ke atirikta kucha raMgIna tathA sAde citra bhI diye bImA-sambandhI jAnakArI ke lie yaha patra vizeSa uparahate haiM / isakA vApika mUlya 3) hai| yaha choTe zrAkAra yogI hai| meM bhI nikalatA hai, jisakA vApika mUlya 2) hai / patA (3)-khatrI-hitaiSI (mAsika patrikA)-sammAdaka, zrAnanda kAryAlaya, 196 / 46 sadAziva peTha, puunaa| zrIyuta harekRSNa dhavana eDavokeTa, gaurIzaMkara TaMDana bI0 e0 (2) mahilA-yaha striyopayogI patra tIna sAla se aura premanArAyaNa TaMDana, prakAzaka, mainejara, khatrI-hitaiSI, nikala rahA hai / isake prAyaH sabhI viSaya cune hue aura kaisara maMz2ila, lakhanaU haiM aura vASika malya || hai| yaha striyopayogI hote haiN| chapAI bhI sundara hai| isakI sampA yadyapi khatrI-jAti kA eka jAtIya patra hai, tathApi yaH dikA tathA prakAzakA haiM zrImatI mAI varerakara / isakA vividha viSaya-vibhUSita rahatA hai ataH itara loga bhI isase vApika mUlya 2 / / ) hai| patA-mahilA zrAfisa, pApyulara apanA kAfI manoraJjana kara sakate haiN| priTiga presa, sUya mahAla, giragA~va, muMbaI naM0 4 / (3) lokazikSaNa--yaha patrikA mahArASTra-bhASA -gaMgAsiMha bhASiyoM kI sAta sAla se sevA kara rahI hai| isakI chapAI nimnalikhita bhASaNa prApta hue / bhejanevAle bahuta sAfa-sutharo tathA cittAkarSaka hai / yaha eka zikSA- sajana ko dhanyavAdasambandhI upayogI patra hai| isake sampAdaka haiM zrIgaNeza 1-zrImatI subhadrAkumArI cauhAna kA bhASaNa / gaMgAdhara jAMbhekara aura vASika mUlya 4) hai| patA- 2-zrImatI toranadevI zukla 'lalI' kA bhaassnn| vyavasthApaka lokazikSaNa kAryAlaya, 199/5 sadAziva 3-pUjya kAkA kAlelakara kA dIkSAnta bhASaNa / peTha, pUnA naM0 2 / 4-zrI saudAminI mehatA, bI0 e0 kA prAraMmbhika 14-16-hindI ke 3 patra bhaassnn| (1) kiraNa- yaha eka mAsika patrikA hai| isake 5-zrI tArAdevI pAMDe kA bhASaNa / sampAdaka, zrIyuta kaptAnasiMha haiN| isakA vASika mUlya 3) hai| ___isakA dUsarA aura tIsarA aMka hamAre sAmane hai| 6-zrI zAntAdevI zrIvAstava viduSI, bI. e. isameM sacitra tathA sAde lekhoM kA sundara saMgraha kiyA gayA kA maassnn| hai| sabhI lekha supAThya aura upayogI haiN| sAmayika . 7--zrI bhAgIratha jI kanoDiyA kA bhASaNa / aAvazyakatAoM kI pUtti ke lie yaha eka sundara patrikA 8-saubhAgyavatI ramArAnI jaina kA bhASaNa / hai / hindI pra mayoM ko isase apanAnA cAhie / patA- ukta sabhI bhASaNa bigata mAgha meM prayAga-mahilAkiraNa kAryAlaya, aagraa| vidyApITha ke vASika jalase ke samaya par3he gaye haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ TAR JALA (Gaurav pay kyA Adhunika striyA~ svaranyA haiM ? zrI nirAlA jI kI kavitA gata pharavarI mAsa kI 'sarasvatI' meM sAhityaratna priya mahodaya, zrI zivanArAyaNa bhAradvAja narendra' nAmaka eka sajjana kI isa mAsa kI 'sarasvatI' meM zrIyuta santarAma jI kA eka choTI TippaNI nikalI hai jisameM unhoMne janavarI kI 'kyA Adhunika striyA~ svatantra haiM ?' nAmaka lekha pddhaa| 'sarasvatI' ke mukhapRSTha para chapI 'nirAlA' jI kI 'samrATa isa lekha meM bahuta-sI bAteM aisI haiM jo nyAyasaMgata nahIM aSTama eDavarDa ke prati' zIrSaka kavitA para apane vicAra haiN| jo striyA~ gRhalakSmI ke pada para suzobhita hotI haiM prakaTa kiye haiN| unake praznoM ke uttara meM merA nivedana haiunheM vAsanA kI dAsI kahanA kitanA nyAyasaMgata hai. yaha usa kavitA se sabasAdhAraNa kA jJAna-vardhana ho yA na pratyeka pAThaka soca sakatA hai| ho, para 'sarasvatI' ke pAThakoM kA avazya hogA jinake __ lekhaka kA kahanA hai ki bhArata kA puruSa-samAja parA lie vaha likhI gaI hai| smaraNa rahe ki 'sarasvatI' ke dhIna hai, isalie striyoM kI svatantratA kA prazna hI nahIM pAThakoM kA sTaiMDarDa' UcA hai / phirapaidA hotaa| yAda aApa dUsare ko kaida meM rakhakara apanI mAnava mAnava se nahIM bhinna, parAdhInatA kI ber3I ko kATakara sukhI honA cAhate hai to nizcaya, ho zveta, kRSNa athavA, kyA isameM Apake hRdaya kI saMkINatA kI gandha nahIM hai ? vaha nahIM klinna . dUsarI bAta yApane striyoM kI zikSA ke viruddha kahI / aisA satya siddhAnta jisameM ho vaha kavitA anupayogI kaise hai| vaha bhI nyAyasagata nahIM hai / aAja jo burAiyA~ ApakA * ho sakatI hai ? kyA naz2ara zrA rahI hai, kyA ve saba saha-zikSA ke pariNAma bheda kara paGka haiM ? yaha kabhI nhiiN| aApakA zikSA kA zrAdarza hI g2alata nikalatA kamala jo mAnava kA hai| kyA ve saba uccha khalatAyeM jo anya vizvavidyAlayoM meM vaha niSkalaGka, upasthita haiM, grApa zAnti-niketana jaisI suprasiddha sasthA se . __ ho koI sara / thAzA kara sakate haiM ? vecArI striyA~ zikSA kA anya sAdhana se hamArA jJAnavarddhana sambhava nahIM hai? na pAkara hI to Apake vizva vadyAlayoM para dhAvA bolatI kAvya-dRSTi se prasAda kA isameM sthAna ho yA na ho, haiM / isameM bhalA ina logoM kA kyA doSa hai ? zrApa likhata para mAdharya kA avazya hai| majhe to aisA pratIta hotA hai haiM ki hamAre vizvavidyAlaya aAja sUkhI, sar3I, vaDola tathA ki yaha kavitA mAdhurya se pUrNataH aotaprota hai| cazmAdhAriNI taruNa striyoM se bharate jA rahe haiN| aba maiM sAmayika sAhitya sAkSara janatA ko sahaja sulabha jJAnapUchanA hU~ ki aApake yuvaka-sampradAya jo kaoNlejoM meM pustaka pradAyaka ho to nissandeha bahuta acchI bAta hogii| kintu ke panna cATa rahe haiM, kisa yogya hokara vahA~ se nikaleMge ? 104 pRSThoM ke sAmayika sAhitya meM yadi do-cAra pRSTha kyA cazmAdhArI yuvaka zrApako vizvavidyAlaya meM nahIM kliSTa sA hatya ke hoM to isase hamAre sAhitya kI kadApi milate haiM ? hAni nahIM ho sakatI. balki isase usakI zobhA vRddhi hI hogii| pratyeka bhASA ke lie liSTa sAhitya kisI na kisI zyAmabihArIsiMha, nAlAndA kAleja, aMza meM Avazyaka hotA hI hai| paTanA yogendra mizra, mujaphpharapura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ (vyayastarekhA-zabda-pahelI 450) 300) zuddha pUrti para | nyUnatama azuddhiyoM para niyama-(1) varga naM09 meM nimnalikhita pAri- bhI eka hI lifAfa yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiN| toSika diye jAya~ge / prathama pAritoSika-sampUrNatayA zuddha manIArDara va varga-pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga-nambara 9, iMDiyana pUrti para 450) nakada / dvitIya pAritoSika-nyUnatama presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se jAnI caahie| azuddhiyoM para 300) naqada / varganirmAtA kI pUrti se, lifAfe meM varga-pati ke sAtha manIgrArDara kI jo mahara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI rasIda yA praveza-zulka-patra natthI hokara pAnA anivArya hai| sahI mAnI jaaygii| rasIda yA praveza-zulka-patra na hone para varga-pUrti kI jA~ca (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie - na kI jaaygii| lifAfe kI dUsarI ora arthAt pITha para jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa manIArDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti-saMkhyA likhanI aGka-paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se Avazyaka hai| zrArambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha aura isa cihna (") ke pahale samApta hotA hai| aGka-paricaya jitanI pUrti-saMkhyAye mejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI ora par3he jAnevAle vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI zabdoM ke aGka alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti kA kevala eka hI patA calegA ki kauna zabda kisa ora ko par3hA jAyagA / / (3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jAya / peMsila inAma mila sakatA hai| vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA meM nahIM lauTAI jAyagI / iMDiyana presa ke karmacArI isameM se kI gaI pUrtiyAM svIkAra na kI jaayNgii| akSara sundara, suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane caahie| jo bhAga nahIM le skeNge| (7) jo varga-pUrti 24 apraila taka nahIM pahu~cegI, jA~ca akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara meM nahIM zAmila kI jAyagI / sthAnIya pUrtiyA~ 24 tA0 ko dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha azuddha mAnA jaaygaa|| (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo phIsa pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dara ke sthAnoM varga ke Upara chapI hai dAkhila karanI hogii| phIsa manI- (arthAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTThI pahu~cane meM ArDara-dvArA yA sarasvatI-pratiyogitA ke praveza-zulka-patra __24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 (Credlit voucher) dvArA dAkhila kI jA sakatI hai| dina bAda taka lI jaayNgii| varga-nirmAtA kA nirNaya saba ina praveza-zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 3) yA - prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogaa| zuddha varga-pUrti / 6) meM qharIdI jA sakatI haiM / 3) kI kitAba meM ATha pAne kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale aGka meM prakAzita mUlya ke aura 6) kI kitAba meM 11 mUlya ke 6 patra ba~dhe hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-parti haiN| eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patA- kI zuddhatA azuddhatA kI jAMca kara ske| ThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIArDara-dvArA apanI (8) isa varga ke banAne meM saMkSipta hindI-zabdasAgara' apanI phIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyAM aura 'bAla-zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai| 293 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ananda cAI batA hI hai| hai ki nAza isaka ( 394 ) bAyeM se dAhine aGka-paricaya .. Upara se nIce 1--mana kA mohnevaalaa| 1--isake sadupayoga se kitanoM hI kI tRSNA miTa 4-yaha birale hI niSkAma hotA hai| 7-bhauNraa| jAtI hai| 8-kisI kAma kA krnevaalaa| 2-baccoM ke lie miThAI..... hai| 10-lacakanA meM antima bhAga ulaTa gayA hai| 3-yaha bhI sabhyatA kA cihna hai| 12-yAnanda cAhe kisI ko isase kabhI milatA ho, 4-jisake khaMDa na hoN| 5-yaha anucara bigar3akara baiThA hai| 13-zrAma taura se yahI samajhA jAtA hai ki nAza isakA 6-yaha zabda gambhIra hotA hai| phala hai| 14-dhrtii| 16-bndr| 9-kisI ke zrRMgAra kA nakha-zikha-varNana isake bakhAna 18-yaha nAla ulaTI banI hai| binA apUrNa rahatA hai| 20-phaadd'| 21-muzkila / 11-sinemA kA aAdhAra isI para hai| 23-isakA rAjya ghara-ghara hai| 13-yadi bar3I huI, to koI-koI baccA ro uThatA hai| 24-eka prakAra ke loga isase bhI lAbha uThAte haiN| 15-raaginii| 25-jaMgala meM yaha zaMkA se khAlI nhiiN| 17-tamAzA dekhanevAle ko bhIr3a meM kabhI-kabhI.....'hI 27-kisI-kisI nava-vadhU ko sAsa kA.... 'nahIM bhaataa| par3atA hai| 31-isakA zabda dUra taka hotA hai| 19-hara eka ke mana meM saMzaya paidA kara dene meM yaha bar3e 32-lAla raMga kaa| nipuNa the| 33-bhaktoM ko isa para kevala zraddhA hI nahIM rahatI balki 22-sTeja (raMga maJca) para kisI kA yaha kartavya dekhakara ve isakA pUjana bhI karate haiN| darzakoM kA dhyAna AkarSita ho jAtA hai / 34- asvA daSTa hone para bhI ise kabhI na kabhI svIkAra 24-ise striyA~ banAtI qhaba haiN| karanA hI par3atA hai| 26 -yahA~ yU~ghaTa ulaTanA pdd'egaa| 28-hare raMga kii| 29-darAra yA bhaav| 30-rAstA / noTa-rikta koSThoM ke akSara mAtrA rahita aura pUrNa haiM varga naM08 ko zuddha pUrti - varga nambara 8 ko zuddha pUrti jo bada lifAfe meM muhara lagAkara rakha dI gaI thI, yahA~ dI jA rahI hai / pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiM / | lai JAM za apanA yAdadAzta ka lie vagaM 6 kI patiyoM kI nakala yahA~ para kara liijie| aura ise nirNaya prakAzana hone taka apane pAsa rakhie / 11 INIFTheDF 20 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 395 ) . 750) meM do pAritoSika ___ inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 39:: para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie aura do kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| varNana kIsa varga phIsa // se kATie "" "cindIdAra kIra para se kATipa ---- ""cindIdAra zora sa se kATie - ..cindIdAra sakIra bhAbha ....."vindIdAra kaura para se kATie - 09 33 33 ga 'nArI ga | nArI (rika kohoM ke Alara mAtrA rahita aura pUrNa hai) mekara kA nirNaya eme hara makAra svIkRta hogaa| "pUrA nAma-------- -...................... (rika kohoM ke akSara yAtrA-rahita aura pUrNa hai) mainejara kA nirNaya ke hara prakAra svIkRta hogaa| 'pUrA nAma----- pA -... ........ ma na Jar". au ma .FEM Era 30 - apanI yAdadAzta ke lie varga 9 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAritoSika vijetAoM kI kucha aura ciTThiyA~ zabda-sAgara ne 600)kA puraskAra dilAyA meM eka bAra phira apanI ora se tathA apane choTe bhAI - ApakA bhejA hA 600 kA prathama puraskAra prApta kI ora se jisakA bhI puraskAra milA hai. dhanyavAda huaa| dhnyvaad| mujhe atyanta harSa hai aura vAstava meM maiM datA huuN| bar3I bhAgyazAlinI hU~ ki pahale hI prayatna meM mujhe sabase kamalAdevI bar3A prathama puraskAra milaa| merA dRr3ha vicAra hai ki 29 mAravAr3I galI, lakhanaU sAvadhAnI se varga-cihnoM ke sahAre calakara koI bhI manovinoda aura zabda-jJAna prApti ke sAtha viSNu-priyA zrI mahAlakSmI jI kA bhI kRpA-pAtra bana sakatA hai| parantu isa puraskAra prApti meM mujhe ApakA 'saMkSipta zabda-sAgara' ApakA bhejA huA kreDiTa vAucara 22-2-37 kA bar3A sahAyaka pratIta huA hai| puraskAra-rUpa meM upalabdha huaa| isake lie dhanyavAda / kalAvatIdevI seTa yadyapi prathama prayAsa meM pUrNa saphalatA na milI, kintu / ena0 sI0 seTha Esq., . vijetAoM meM apanA nAma pAne para harSa avazya huaa| aspatAla-roDa, AgarA isakA pracAra kara 'sarasvatI' patrikA ne atyanta upakAra hindI-sAhitya kA kiyA hai aura sAtha hI kAfI vinoda bhI isase bar3hatA hai| isameM 'kaumana syansa' se bhI pratyeka manuSya kala prayAsa se inAma kI lisTa meM apanA nAma pA sakatA manoraJjana ke sAtha dhana-prApti hai| maiMne bhAva kI gaMbhIratA vA zabdArtha para vizeSa camatkAra zrApakA kRpA-patra milA aura usake lie saharSa pAyA / jaise naM0 5 meM kisI navayuvaka kA......svAbhAvika dhanyavAda / ApakA patra pahu~cane ke pUrva maiMne 'sarasvatI' hai / isameM do zabda banate the-1 bhaTakanA aura 2 aTapatrikA se hI varga naM. 7 kA 300) kA prathama kanA / svAbhAvika zabda para z2ora thaa| vaha aTakanA hI se puraskAra-prApti kI sUcanA pA lI thii| sacamuca vyatyasta- artha rakhatA hai, kyoMki yuvAvasthA meM pratyeka vyakti kA prema rekhA-paheliyA~ jo 'sarasvatI' meM nikalatI hai, bar3I sundara, karanA svAbhAvika hai| naM0 16 meM grISma Rtu meM sabhI rocaka aura anokhI haiM aura yadyapi anukaraNa-svarUpa garIba-amIra isake RNI hai / isake paTa aura maTa do zabda anya patrikAoM meM bhI isakI carcA cala par3I hai, tadapi banate the, kintu garIba loga paTa se lAbha nahIM uThA sakate, 'sarasvatI' kI paheliyA~ apane DhaMga kI anUThI hai| unake isalie maTa = ghar3A sabhI garIba va amIra le sakate haiM saMketoM para jinase vaikalpika zabdoM kA AbhAsa hotA hai, aura usake RNI bhI haiM / isalie maTa zabda hI ThIka yadi tulanAtmaka vicAra kiyA jAya to nirdiSTa zabda kA niklaa| Adi bahuta-sI bAteM thor3e prayAsa se jAnI khoja nikAlanA utanA kaThina nahIM jitanA ki pratyakSa-rUpa jAtI hai / AzA hai, bhaviSya meM bhI 'sarasvatI' isakA qhaba se prakaTa hotA hai| sAhityika manoraJjana ke atirikta pracAra karegI / isameM dhana prApti kI bhI sambhAvanA paryApta hai aura mujhe bhavadIyavizvAsa hai ki varga-nirmAtA ne ina paheliyoM kA nirmANa tArakeza karake hindI-saMsAra kA bar3A upakAra kiyA hai| deharAdUna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ jA~ca kA fArma varga naM08 kI zuddha pUrti aura pAritoSika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiN| yadi Apako yaha saMdeha ho ki Apa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1) phIsa ke sAtha nimna fArma kI khAnApurI karake 15 apraila taka bhejeN| aApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kareMge / yadi ApakI pUrti aApakI sUcanA ke anusAra ThIka nikalI to puraskAroM meM se jo ApakI pUrti ke anusAra hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI fIsa lauTA dI jaaygii| para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cukA hai unheM isa fArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| se sAdhi "-."."pindIdArakIrarase kAdie." Follohe ........--vindAvAra kAkora 28 nAga (rika kohoM ke Alara pAtrA-rahita aura pUrNa ?) meyara kA nirNaya para makAra svIkRta hogaa| | pUrA nAva-------..-...... varga naM08 (jA~ca kA phArma) __ maiMne sarasvatI meM chape varga naM08 ke Apake / uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti koI azuddhi nahIM hai| ..! eka azuddhi hai| - naM0.........mara do azuddhiyA~ haiN| .............. varga. bindIdAra lAina para kATie merI pUrti para jo pAritoSika milA ho use turanta bhejie| maiM 1) jA~ca kI fIsa bheja rahA huuN| hastAkSara se kAdiSa-------- patA ' . ... ----- "vindIdAra samora se pATie ------cindIdAra sakaura ise kATa kara liphAphe para cipakA dIjie 202 21 | nArI ga (rika koThoM ke akSara mAva-rahita aura pUrNa hai| mera kA nirNaya eme hara kAra svIkRta hogaa| "pUrA nApa---.......................... pati mainejara varga naM06 iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda pavA-...-.. - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmane kholA jaaygaa| usa samaya jo sajjana cAhe svayaM Avazyaka sUcanAyeM upasthita hokara use dekha sakate haiM / (1) sthAnIya pratiyogiyoM kI suvidhA ke lie hamane (4) manibArDara kI rasIda jo rupayA mejate samaya praveza-zulka-patra chApa diye haiM jo hamAre kAryAlaya se nakada DAkaghara se milatI hai, pUrti ke sAtha, avazya bhejanI dAma dekara kharIdA jA sakatA hai| usa patra para apanA nAma caahie| pUrtiyoM kI prApti kI sUcanA nahIM bhejI jaaygii| svayaM likha kara pUrti ke sAtha natthI karanA caahie| ciTrI ke sAtha TikaTa kisI ko nahIM bhejanA cAhie / mani (2) sthAnIya pUrtiyA~ sarasvatI-pratiyogitA baksa meM prADara se praveza-zulka liyA jaaygaa| patalI niba se sAfa jo kAryAlaya ke sAmane rakhA gayA hai, 10 aura pAMca ke banAkara chape varga para hI pUrti bhejanI cAhie / varga ko kATa bIca meM DAlI jA sakatI haiN| kara jo kAg2az2a para cipakA dete haiM aura alaga se bhI likha(3) varga nambara kA natIjA jo banda lifAfe meM muhara kara bhejate haiN| aisI pUrtiyA~ pratiyogitA meM nahIM lI lagA kara rakha diyA gayA hai tA0 27 apraila san 1937 ko jAvegI / lifAfoM meM pUrtiyoM ko isa taraha rakhanA cAhie sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje sarvasAdhAraNa ke ki yahA~ kholane meM kapana phaTe nhiiN| RESS mUlya saMkSipta hiMdI-zabdasyagara mahina hiMdI-idAgara jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura vahumUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabda. sAgara kA prAya: sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupye|| BCEO hindI-zarasA mAtA n Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAta-pArahAsa kAMgresa kI pratispardhA meM khar3e hokara hArane para bhI rASTrapati paMDita javAharalAla neharU kA citra karIba jinakI z2amAnateM z2abta nahIM huI haiM, unase bhI bar3hakara bhAgya- karIba roz2a yA hara haphte meM chaapeNge| mahAtmA jI kA bhI zAlI maiM hU~; kyoMki 'sarasvatI' ke pAThakoM se bahuta dinoM adabadAkara kahIM chApa deNge| kauMsila kI baiThakeM zurU huii| ke bAda holI ke avasara para Aja bheTa ho rahI hai| holI basa zrIsatyamUrti, zrIbhUlAbhAI aura paMDita govindavallabha panta ke z2amAne meM bichur3e sAthiyoM kA milana bar3A hI sukhada ke blAkoM para aAfata zrAI / amyA~, ina sabako to hindIpratIta hotA hai| pAThaka kaI bAra dekha cuke haiM, nAhaka jagaha kyoM qharAba xx karate ho ? sampAdakI karate ho yA balA TAlate ho ? holI meM hindI ke aqhabAra be-nathe baila ho jA jAte x x x haiN| sampAdaka bana jAte haiM myunisipailiTI ke bhaiMse / kala- gata mahInoM meM eka mAsika patra ne eka dainika ke kattA meM 'hindI-vaMgavAsI' aura bambaI meM 'zrIveGkaTezvara- viSaya meM ThIka likhA thA--"dainikoM meM isakA vahI sthAna samAcAra' cAlIsa sAla ke purAne citra aura kArTUna nikA- hai jo bhArata kI saMsthAnoM meM 'varNAzrama-svarAjyasaMgha' kA / leNge| raGgIna rozanAI kA upayoga bahuta loga kareMge, magara yaha prUfarIDiGga kA rikArDa hai| hindI-TAipa kI utpatti pAThakoM ke sAmane putA huA ceharA hI aavegaa| eka akSara se Aja taka zAyada hI koI patra itanA azuddha chapA ho|" bhI sAfa na rahane paavegaa| kintu yaha sArTiphikeTa bhI maujIrAma ko rAha para na lA sakA / aba bhI vahI raphtAra hai| hindI ke dainika aura sAptAhika prAyaH parva-tyohAra para x x x x raGgIna chapAI kiyA karate haiN| kitane hI pAkSika aura farIDiGga para to bahuta hI kama dainika aura sAptAhika mAsika bhI apanA colA ra~ga lete haiN| agara akSaroM kI dhyAna dete haiN| bahuta-se mAsika bhI isa kalA kA galA jAna baca bhI gaI to citra nahIM baca paate| ve acchI taraha TIpate haiN| eka-eka patra ke eka hI aMka meM saiMkar3oM azuddhiyA~ halAla ho jAte haiN| bharI rahatI haiM / vijJApanoM ke prUfa-sazodhana kA to niyema hI x x x nahIM hai / hindI-pAThaka bhI makkhayoM se bharI thAlI caTa binA parva-tyohAra ke bhI kucha loga lAla-harI rozanAI kara jAne ke AdI ho gaye haiM / yaha aghora-pantha hindI meM meM chapAI karake buddha pAThakoM para jAdU DAlanA cAhate haiN| bIbhatsa-rasa ko makaradhvaja kA puTa de rahA hai| magara jAdU ulaTa paDatA hai-sabhI citra sirpha dhabbe bana jAte x x x x haiM--paMktiyoM para pucArA par3a jAtA hai- pAThaka apane phaMse bhASA kA zrAddha karane kA ThIkA bhI hamAre aqhabAroM rupayoM ko dhikkArate haiN| ko hI milA hai| ine-gine dainika aura sAptAhika hI x x x x bhASA para kucha dhyAna rakhate haiM, adhikAMza to andhAdhundha ___pute hue citroM se kalevara bharanevAle bahuta-se aqhabAra daur3a lagAte haiM / naye samrATa ke lie darjanoM patroM ne 'SaSThama hindI meM paidA ho gaye haiN| anAvazyaka citroM se khogIra jAja' likha maaraa| abhI taka ve cete nahIM haiM, vahI lIka kI bharatI karake sacitra kahalAne kA hausalA pUrA karate haiN| pITa rahe haiM / khaira, 'SaSThama' ke lie saMskRtajJa honA Avazyaka taba bhI ghATe kA ronA rone meM Tuka nahIM shrmaate| ... hai, jo saba hindI-sampAdakoM ke lie sambhava nahIM mAnA jA x sktaa| para 'chaThaveM jArja' likhanevAloM ko 'aMDamana' Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 . sarasvatI ... [ bhAga 38 : bhejane meM kyA hAni hai ? unake lie 'kAkorI-kesa' sAhitya pUrNa' bhI bedhar3aka likha DAlate haiN| 'aphasosajanaka' to meM bhI lAnA par3egA? unakA roz2amare kA abhyAsa hai| ... jaba kauMsiloM ke cunAva kA dauradaurA calA, jhaTa kavitAoM meM to Aja-kala bhASA aura bhAva kA gadya 'cunAI' zabda sA~ce meM Dhala gyaa| 'samrAT eDavarDa ne gaddI se bhI adhika muMDana ho rahA hai / saba loga 'prasAda' aura chor3I, taba to 'rAjyagaddI' aura 'rAjyasiMhAsana' zabdoM ne 'panta' hI bananA cAhate haiM / 'navIna' aura 'nirAlA' banane aqhabAroM ko behoza kara diyA / 'SaSTha' aura 'chaThe' ko taraha kI dhuna meM loga isa kadara piSTapeSaNa kara rahe haiM ki 'vedanA' rAjagaddI' aura 'rAjasiMhAsana' zabda bhI Tukura Tukura sampA- aura 'A~sU' to aba zIghra hI bhArata chor3a jAnevAle haiN| dakoM kA mu~ha tAkate raha gaye / isa niraMkuzatA para cAbuka 'sajanI' aura 'preyasI' ke pIche kaviyoM kA kAfalA vaise hI calAnevAlA aba koI dhanIdhorI na raha gyaa| jo haiM bhI ve cala rahA hai jaise lipi-sudhAra ke pIche govilajI aura apanI AbarU sameTe tamAzA dekha rahe haiN| kisakI pagar3I rAhulajI / agragAmI mAsika patroM ke kucha navayuvaka kaviyoM ke nIce khujalAhaTa paidA ho ? kA pratibhA-camatkAra dekhakara bahuta-se kavi dainikoM aura sAptAhikoM ke bala para 'ananta kI ora' sarapaTa daur3e jA rahe haiN| ve eka hI kavitA meM 'hama' aura 'maiM' tathA 'tuma' aura chapAI kA yaha hAla hai ki bahuta-se akhabAroM kI 'tU' ko yathAvakAza dabocakara bhavasAgara pAra ho jAte haiN| mAtrAyeM mazIneM cATa jAtI haiM / pAThakoM ko ThUThe akSara hI yatibhaGga to aba koI doSa hI na rahA; kyoMki kavitAoM nasIba hote haiM / zabdoM ke bIca ke akSara aura vAkyoM ke ko gAkara mAtrAoM kI truTiyoM ko sa~bhAla lenA eka phaizana bIca ke zabda to assI fI sadI ur3a jAte haiN| aise dainika ho gayA hai| kavi-svAtaMtrya kA uSaHkAla hai yaha-abhI aura sAptAhika 'rijarva baiMka' meM rakhane yogya haiM- usa yuga ke madhyAhnakAla Ane dIjie / dekhiegA rngg| lie jaba hindI kI agalI arddhazatAbdI bIta jAne para isa samaya ke z2immedAra sampAdakoM ke kauzala kI pradarzanI aAja 'khilita udyAna' likhA jA rahA hai, kala 'phUlita' hogii| bhI likhA jAne lagegA, kyoMki 'jar3ita' likhA hI jAtA x hai| yahA~ to calana kA savAla hai| jo cIz2a cala jAya yahI .. eka mahAzaya ne lAlA sItArAma jI ke lie zoka sikkA, bhale hI vaha ThIkarA ho| z2amAnA krAnti kA hai| prakaTa karate hue likha mArA hai ki "unhoMne hindI kA hara bAta meM navInatA ThUsanA hI phaizana meM dAkhila hai| phoTo mastaka (?) ujjvala kiyA hai|" 'mastaka' kI jagaha 'kapAla' khiMcAne meM bhI aba bhaGgimAnoM kI AvazyakatA thA par3atI likha DAlate to hama kapAla Thoka kara saba kara jaate| isa hai| lekhakoM aura kaviyoM ke phoTo meM bar3e nakhare ke sAtha taraha hindI kA mukha ujjvala karanevAle aneka haiN| unake hAtha para gAla naz2ara AtA hai| koI sigareTa-kesa hAtha meM pIche paMDita jagannAthaprasAda caturvedI parezAna haiM, bAra bAra lekara sigAra sulagAne meM kalA kA cUDAnta dekhatA hai, 'sudhA' ke yUMTa pIte haiM, phira bhI vaha yuga amaratva nahIM koI julphoM meM kyAriyA~ banAkara manda muskAna ke sAtha pAtA jo unakI javAnI ke samaya thaa| usa yuga ke lekhaka apane gadya-kAvya meM jAna DAlatA hai| gadyakAvya bhI aisA aura sampAdaka mathurA kA per3A bhI chIlachIla kara khAte the| vaisA nahIM, zabdoM aura bhAvoM kA aisA jaJjAla ki eka eka-eka zabda ke prayoga para mahAbhArata maca jAtA thA; vAkya bhI subhIte ke sAtha dimAg2a haz2ama na kara ske| para aba to gAMDIva ke bala se nirbhaya hokara loga 'afasosa -sadAnanda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ - INDHRI sAmayika sAhitya amarIkA meM mahAtma gAMdhI ke viruddha pracAra janatA kI naz2aroM meM merI sArI sAkha miTTI meM mila sakatI amarIkA meM mahAtmA gAMdhI ke viruddha Aja-kala hai to aisI sAkha kA malya hI kyA hai ? para maiM to phira yaha pracAra kiyA jA rahA hai ki ve harijanoM kA pazu kahaMgA ki merI upamA kevala nirdopa hI nahIM balki vilasamajhate hai / isakA uddeza kadAcit yaha hai ki jaba kula upayukta bhI hai| isa upamA kI nidopatA taba faurana amarIkA kI janatA ko yaha mAlUma hogA ki hari- samajha meM A jAyagI jaba koI yaha samajha le ki hindujanoM ke bAre meM mahAtmA gAMdhI jaise vizva-vandya stAna meM gAya kisa apUrva zraddhA aura bhakti kI dRSTi hinda ke aise bhAva haiM taba unako IsAI banAne ke prayatna se dekhI jAtI hai aura yu ktasagata to vaha isalie hai ki meM pAdariyoM ko usase dhana Adi se adhika sahA- apanA dharma chor3akara IsAI-dhama grahaNa karane kI bAta samajhane yatA milane lgegii| isake uttara meM mahAtmA gAMdho se jahA~ taka sambandha hai, usa gomAtA aura harijana meM koI ne 'harijana' meM eka mAmika lekha prakAzita karAyA antara nahIM hogaa| yaha bAta chor3a dIjie ki murkha-se markha hai| use hama yahA~ uddhRta karate haiN| harijana dhIre-dhIre isa yogya banAyA jA sakatA hai ki hindustAna meM karor3oM loga gAya ko zraddhA aura bhakti vaha isako samajha sake, vahA~ gAya kabhI isI yogya nahIM kI dRSTi se dekhate haiN| kha da maiM bhI unameM se huuN| segA~va meM bana sktii| kyoMki usa samaya savAla to unakI vartamAna maiMne gozAlA ThIka apanI baiThaka ke sAmane rakhI hai| sthiti ke viSaya meM thA, na ki bhAvI saMbhAvanAyoM ke viSaya isalie usameM baMdhI huI gAyeM sadA merI naz2ara ke sAmane meN| apanI bAta ko spaSTa karane ke lie maiM isa upAya ko rahatI haiN| kucha roz2a pahale maiM eka dina bhArI paimAne para z2arA aura vazada karake khuuNgaa| maiM kahU~gA-- merA pA~ca hArajanA ke dharmAntara ke viSaya meM jaba kucha IsAI mitroM se varSa kA nAtI athavA ar3asaTha vaSa kI vRddhA patnI IsAI dharma bAta kara rahA thA, taba maiMne unase kahA thA ki agara sAmane grahaNa karane kA prastAva samajhane meM utane hI asamatha haiM khahI haI ina gAyoM se Apa IsAI banane ke lie kaheM jitanI ki vaha gAya. hAlA~ki patnI aura nAtI ye donoM to ye kyA samajhegI? TIka isI taraha adhikAMza harijana mujhe atyaMta priya haiM aura maiM unakA aisA dhyAna rakhatA huuN| bhI aApakI dharmAntara-sambandhI bAtoM ko nahIM samajha skte| yaha saba rahane diijie| maiM apane hI bAre meM kahatA hU~ na yaha upamA sunakara mere ye mitra to avAka raha gye| aAghAta ki cInI-vaNamAlA par3hane meM maiM khuda aAja utanA hI asa martha hU~ jitanI ki vaha pUjanIya ga mAtA ! hA~, agara koI aura aba amarIkA se mera pAsa isa Azaya kI ciTTiyA~ hama donoM kA-merI gAya kA aura mujhe vaha muzkila - pAne lagI haiM ki kisa taraha vahAM ke loga mujhe aura varNamAlA par3hAne lage aura kSaNa bhara mAna le ki vaha g2arIba mere isa dAve kA ki maiM hArajanoM kI sevA karanA cAhatA pUjya gomAtA isa hor3a meM bhAga lenA kabhI svIkAra bhI hU~, badanAma karane meM durupayoga kara rahe hai / mAlUma hotA kara le to maiM bAta-kI-bAta meM usase Age nikala jaauuNgaa| he. TIkAkAroM kA yaha kahanA hai ki jaba Apa hArajanoM kI para isase mere usa antima kathana kI sacAI meM z2arA bhI tulanA gAya jaise pazu se kara rahe haiM taba isase patA calatA faka nahIM par3a sktaa| para isa tulanA ko chor3a deM to bhI hai ki Apake dila meM unake prAta kitanI ijz2ata hai| mere TIkAkAra aura bhole-bhAle mitra mero eka bAta nivivAda para isa tulanA para to mujhe z2arA bhI afasosa nahIM hai| rUpa se maya jAna l| vaha yaha ki bhole-bhAle harajanoM isa pahale aura choTe se zrAghAta se hI agara amarIkA kI ke hRdaya meM unake prava-purUSoM ke dhama ke prAta jI zraddhA hai 401 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 sarasvatI [bhAga 38 - use ukhAr3akara jaba koI unheM kisI dUsare dhama meM ImAna hai| agara koI jAkara use yaha batAve ki usameM kyA-kyA lAne ke lie kahatA hai-cAhe vaha dhama guNoM meM utanA sudhAra aura marammata karanI hai to isameM z2arA bhI Azcarya hI acchA aura samAna ho jitanA ki unake pUrvajoM kA kI bAta nahIM ki vaha unakA svAgata bhI kare / para agara dharma thA- to maiM kahU~gA ki yaha dharma kI viDambanA hai| kAI usa makAna ko hI girAne lage jisameM vaha aura usake yadyapi sabhI jagahoM kI jamIna meM nyUnAdhika parimANa meM pUrvaja pIDhiyoM se rahate pAye haiM to vaha z2arUra aisA karanevahI guNa pradhAna rahatA hai, to bhI hama jAnate haiM ki eka vAloM kA pratikAra kregaa| hA~, use khuda hI yaha vizvAsa hI prakAra ke bIja saba jagaha samAna rUpa se nahIM phUlate ho jAya ki marammatoM se kAma nahIM calegA, vaha AdamI ke phlte| mere pAsa kucha uttama prakAra ke devakapAsa ke bIja rahane lAyaka hI nahIM rahA, to bAta dUsarI hai| so agara haiN| baMgAla ke kucha hissoM meM ve khUba acchI taraha lagate hindU-dhama ke viSaya meM IsAI-saMsAra kA yahI mata hai. to aura phUlate-phalate haiN| para baror3A kI z2amIna meM mIrA sarvadharma-pariSad aura antarrASTrIya vizvabandhutva Adi saba bahana ne ina bIjoM kA jo prayoga kiyA usameM unheM abhI nirarthaka bAte haiN| kyoMki ye donoM nAma samAnatA aura taka saphalatA nahIM milii| para isa para se agara koI yaha mamAna uddezoM ko sUcita karate haiN| kyoMki ucca aura natIjA nikAle aura usakA pratipAdana karane lage ki nIca, buddhimAn aura apar3ha, gire hue aura naI z2indagI varor3A kI z2amIna baMgAla kI z2amIna se halakI hai to maiM kI rozanI pAye hue, garIba aura ucca kula meM paidA honeusase sahamata nahIM huuNgaa| para mujhe eka bhaya hai / yadyapi vAle tathA savarNoM aura bahiSkRtoM kA kabhI samAna u zrAja-kala IsAI mitra apane maha se to yaha nahIM kahate nahIM ho sktaa| merI tulanA bhale hI sadoSa ho, zAyada yA svIkAra nahIM karate ki hindU-dhama jhUThA dhama hai, to bhI usakA uccAraNa bhI apamAnajanaka mAlUma ho, merI aisA pratIta hotA hai ki unake dila meM aba bhI yahI bhAva yuktiyA~ bhI cAheM nirdoSa na hoM. para merA pakSa to niHsandeha jar3a jamAye hue hai ki hindUdhama saccA dharma nahIM hai aura maz2abUta hai| IsAI-dharma hI-jaisA ki unhoMne use samajha rakhA hai-- ekamAtra saccA dharma hai| yaha manovRtti una uddharaNoM se prakaTa hotI hai jo maiMne kucha samaya pahale sI0 ema0 esa0 kI apIla meM se 'harijana' meM diye the| bagaira kisI aisI mano hamAre gA~va bhUmikA ke isa apIla kI kadra karanA dUra, vaha samajha meM yaha prasannatA kI bAta hai ki hamArA dhyAna gA~voM bhI nahIM pA sakI / hA~, hindU samAja meM busI huI chuaA- kI ora AkarSita hotA jA rahA hai aura bahuta-se chata yA aisI hI anya bhaloM para agara koI prahAra kare to vaha zikSita utsAhI navayuvaka gA~voM meM basakara jIviko. to samajha meM A sakatA hai| agara ina mAnI huI burAiyoM pArjana aura loka-sevA ke navIna mAga ko grahaNa ko dUra karane ke hamAre dharma ko zuddha rUpa dene meM ve hamArI karane kI soca bhI rahe haiN| aise hI navayuvakoM ke sahAyatA kareM to yaha eka aisA racanAtmaka kArya hogA lAbhArtha mahAtmA gAMdhI ne upayukta zIrSaka se jisakI bar3I z2arUrata hai aura use hama kRtajJatA-pUrvaka 'harijana' meM eka lekha prakAzita karAyA hai jo isa svIkAra bhI kreNge| para Aja jo prayAsa ho rahA hai usase prakAra hai-- to yahI dikhAI detA hai ki yaha to hindU-dharma ko jar3amala eka yuvaka ne jo eka gA~va meM rahakara apanA nirvAha se ukhAr3a pheMkane aura usake sthAna para dUsarA dharma kAyama karane kI koziza kara rahA hai, mujhe eka duHkhajanaka patra karane kI taiyArI hai| yaha to aisI bAta hai, mAno eka bhejA hai| vaha a~garez2I z2yAdA nahIM jAnatA / isalie purAnA makAna hai, jisameM marammata kI bar3I z2arUrata hai; para usane jo patra bhejA hai, use saMkSipta rUpa meM hI detA hU~-- rahanevAle ko vaha acchA aura kAma dene lAyaka mAlUma 15 sAla eka kasbe meM bitAkara, tIna sAla pahale, hotA hai| phira bhI koI use jamIna meM milA denA cAhatA jaba ki 20 barasa kA thA, maiMne isa grAma-jIvana meM praveza Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] sAmayika sAhitya 403 kiyaa| apanI gharelU paristhitiyoM ke kAraNa maiM kAleja ke logoM para z2arUra asara par3atA hai| lekina isa navayuvaka kI zikSA prApta nahIM kara sakA / ataH Apane grAma punarracanA ke sAtha kaThinAI zAyada yaha hai ki vaha kisI sevA-mAva. kA jo kAma zurU kiyA usane mujhe grAma-jIvana grahaNa se nahIM, balki sirpha apane nirvAha ke lie roz2I kamAne. karane ke lie protsAhana diyaa| mere pAsa kucha z2amIna hai| ko gA~va meM gayA hai / aura jo sirfa kamAI ke lie hI koI 2500 kI mere gA~va meM bastI hai| lekina isa gA~va vahA~ jAte haiM unake lie grAma-jIvana meM koI aAkarSaNa nahIM ke nikaTa samparka meM Ane ke bAda koI tIna-cauthAI meM hai, yaha maiM svIkAra karatA huuN| sevA-bhAva ke bagaira jo loga bhI jyAdA logoM meM mujhe nIce likhI bAteM milatI haiM- gA~voM meM jAte haiM unake lie to usakI navInatA naSTa hote (1) dalabandI aura lar3AI-jhagar3e, (2) IrSyA dveSa, hI grAma-jIvana nIrasa ho jaaygaa| ataH gA~voM meM jAnevAle (3) nirakSaratA, (4) zarArata, (5) phUTa, (6) lAparavAhI, kisI yuvaka ko kaThinAiyoM se ghabarAkara to kabhI apanA (7) beDhagApana, (8) purAnI nirarthaka rUr3hiyoM se cipaTe rahanA, rAstA nahIM chor3anA caahie| sabake sAtha prayatna jArI rakhA (9) berhmii| jAya to mAlUma par3egA ki gAMvavAle bhI zaharavAloM se yaha sthAna dUra eka kone meM hai, jahA~ Ama taura para bahuta bhinna nahIM haiM aura una para dayA karane va dhyAna dene se koI AtA-jAtA nhiiN| koI bar3A AdamI to aise dUra ke ve bhI sAtha dNge| yaha nissandeha saca hai ki gA~voM meM deza gA~voM meM kabhI nahIM gyaa| lekina unnati ke lie bar3e ke bar3e zrAdamiyoM ke samparka kA avasara nahIM miltaa| hA~, AdamiyoM kI sagati Avazyaka hai| isalie isa gA~va meM grAma-manovRtti kI vRddhi hone para netAoM ke lie yaha rahate hue maiM DaratA huuN| to kyA maiM isa gA~va ko chor3a dU~ ? z2arUrI ho jAyagA ki ve gA~voM meM daurA karake unake sAtha Apa majhe kyA salAha aura prAdeza dete haiN|" jIvita samparka sthApita kreN| ataeva isa patraisameM zaka nahIM ki isa navayuvaka ne grAma-jIvana kI prepaka jaise navayuvakoM ko merI salAha hai ki apane jo tasavIra ravIMcI hai vaha atizayoktipUNa hai, magara usane prayatna ko chor3a na deM, balki usameM lage raheM aura jo kucha kahA hai vaha Ama taura para mAnA jA sakatA hai| apanI upasthiti se gA~voM ko adhika priya aura yaha burI hAlata kyoM hai, isakI vajaha mAlUma karane ke rahane yogya banA deN| lekina aisA ve kareMge aisI sevA ke hI lie dUra jAne kI jarUrata nahIM, kyoki jinheM zikSA dvArA jo gA~vavAloM ke anukala ho| apane hI parizrama se kA saubhAgya prAma hai unhoMne gA~voM kI bahuta upekSA kI gA~voM ko adhika sApha-sutharA banAkara aura jitanI apanI hai| unhoMne apane lie zaharI jIvana ko cunA hai| yogyatA ho usake anusAra gA~voM ko nirakSaratA dUra karake grAma aAndolana taH isI bAta kA eka prayatna hai ki jo hara eka vyakti isakI zuruaAta kara sakatA hai| aura agara loga sevA kI bhAvanA rakhate hai unheM gA~voM meM basakara grAma- unake jIvana sAfa sughaDa aura parizramI hoM to isameM koI vAsiyoM kI sevA meM laga jAne ke lie prarita karake gA~vA zaka nahIM ki jina gAMvoM meM ve kAma kara rahe heMge unameM bhI ke sAtha svAsthyaprada samparka sthApita karAyA jAya / patra- usakI chata phailegI aura gA~vavAle bhI sAfa sughar3a aura prepaka yuvaka ne jo burAiyA~ devIM ve grAma-jIvana meM baddhamUla parizramI bnNg| nahIM haiN| phira, jo loga sevA-bhAva se gA~voM meM base haiM ye apane sAmane kaThinAiyoM ko dekhakara hatotsAha nahIM hote| ve to isa bAta ko jAnakara hI vahA~ jAte haiM ki aneka kaThinAiyoM meM, yahA~ taka ki gA~vavAloM kI udAsInatA ke agale maI mahIne meM mahAyuddha hote hue bhI, unheM vahA~ kAma karanA hai| jinheM apane zrIyuta camanalAla navayuvaka bhAratIya patrakAra mizana aura qhuda apane ApameM vizvAsa hai vahI gAMvavAloM haiN| pichale dinoM jApAna kI rAjanaitika sthiti para kI sevA karake unake jIvana para kucha asara DAla skeNge| mahattvapUrNa lekha likhakara ve bar3I khyAti prApta kara saccA jIvana bitAnA qhuda aisA sabaka hai jisakA aAsapAsa cuke haiN| Aja-kala ve phira jApAna gaye haiN| vahA~ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvata ..404 [bhAga 38 se unhoMne bhAratIya patroM meM bhAvI yuddha ke sambandha meM kA sAla saba milAkara havAI zakti kI unnati ke viSaya eka jJAtavya lekha prakAzita karAyA hai| yahA~ hama meM nirAzAjanaka rahA hai| jaba Apa isa usakA kucha aMza 'pratApa' se uddhRta karate haiM... kareM ki kitane karor3a rupaye briTena ke havAI vibhAga ne "maI san 1937 ke yuddha ke lie taiyAra raho," yaha rAjanItijJoM ke hukma ke mutAbiqa tamAma aise havAI jahAz2oM vAkya isa vakta eka lokapriya nArA bana,gayA hai, yadyapi ke banAne meM naSTa kara diye haiM jo vAstavika yuddha ke lie isa samaya yuddha-sambandhI uttejanA jo maiMne san 1933 bilakula bematalaba ke haiN|" misTara gre kahate haiM-"sAre aura san 1934 meM dekhI tho usakI AdhI bhI nahIM hai| rAjanItika pAgalapana kI bAta briTena kI havAI zakti ke isa vakta vAyumaNDala kucha badalA huzrA hai| parantu cUMki eka bahuta hI choTe aphasara ke usa kathana se jAhira ho jApAna ne apanA bhAgya jarmanI ke sAtha saMyukta kara liyA jAtI hai jisameM usane kahA hai ki agara briTena ko jarmanI hai. isalie use yuddha meM zAmala honA hI hai, yadyapi se lar3anA hai to hameM jarmana havAI vibhAga se aisA prabandha janatA kA eka prabhAvazAlI aMga yuddha nahIM pasanda krtaa| kara lenA cAhie jisase jarmanI hamAre jahAjoM ke utarane rAjanIti ke bhaviSyavaktA loga agale yorapIya ke lie apane yahA~ ijAz2ata de de aura vahA~ pahu~cane para yuddha yA usI taraha kI koI aura ghaTanA ke zurU hone kA hameM peTrola bhI saplAI kara de|| samaya agalA maI mahInA batalAte haiM / jamanI AkramaNakArI isakA artha yaha hai ki briTena ke havAI vibhAga meM banegA aura apanI pUrvIya sImA para kisI na kisI prakAra pichale sAla jo bama barasAnevAle jahAz2a rahe haiM ve a kA sainika pradarzana kregaa| bhaviSyavANI kI yaha bAta koI deza se 300 mIla bAhara jAkara binA kahIM Thahare 300 naI nahIM hai| hiTalara ke hAthoM meM tAkata pAne ke samaya se mIla vApasa nahIM pA skte| agara ve lagAtAra 500 mIla hI yaha bhaviSyavANI kaI bAra duharAI jA cukI hai| isa taka ur3e to vApasa pAne ke lie unheM kahIM utarakara samaya sirpha usakI adhika nizcita punarAvRtti kI gaI hai| phira peTrola bharanA pdd'egaa| "hamAre kucha havAI aDaDe aise jamanI yuddha cher3egA, isa vizvAsa kA AdhAra yaha hai ki haiM jinheM hama lambI daur3a taka bama varSA karanevAle loga samajhate haiM ki jamanI kI aAntarika hAlata ke jyAdA havAI jahAz2oM ke aDDe kahate haiM, parantu unake havAI qharAba ho jAne kI itanI adhika sambhAvanA hai ki hiTalara jahAz2a itane dhIme haiM ki agara unheM kAfI z2oradAra havA ko apane dezavAsiyoM kA dhyAna deza ke andarUnI mAmaloM kA sAmanA par3a jAya to ve bamoM kA kAfI bojha lAda kara se haTAne ke lie kisI na kisI prakAra kA bAharI khela deza se bAhara 500 mIla taka jA aura pA nahIM skte|" khar3A karanA pdd'egaa| misTara gre kA kahanA hai ki yadyapi ye bAteM havAI vibhAga ke jApAna meM rahanevAle eka pramukha jamana ne abhI hAla pratyeka sadasya ko mAlUma hai, phira bhI "havAI vibhAga kA meM hI mujhase kahA thA ki "agara hamAre upaniveza hameM maMtrimaNDala isa DhaMga ke nirarthaka havAI jahAz2a banavAtA vApasa na mile to hama loga nizcaya hI yuddha kareMge / hama calA gayA hai, sirpha isa qhayAla se ki vaha pAliyAmaMTa ke yuddha meM kUdane se Darate nahIM, kyoMki hameM isa yuddha meM kuMcha sAmane kaha sake ki saMkhyA meM briTena kI zakti adhika khonA nahIM hai| dUsarA mahAyuddha avazyambhAvI hai, kyoMki maz2abUta hai yA kama se kama utanI hI maz2abUta hai jitanI ki briTena jamanI ko upaniveza nahIM degaa| yorapa ke anya dezoM kI hai|" "acchA hotA yadi hamane briTena jAnatA hai ki yuddha una rASTroM ke bIca honA ye purAne DhaMga ke jahAz2oM kA banAnA bilakula banda kara avazyambhAvI hai jinake pAsa sAmrAjya hai aura jinake pAsa diyA hotA aura apanI phaikTariyoM kA sudhAra karake naye nahIM hai| usakI ghabar3AhaTa kA rahasya 'airoplena' ke sampAdaka DhaMga ke havAI jahAz2a banavAye hote| parantu hama santoSa misTara sI0 jI0 gre ke usa lekha se mAlUma hotA hai jisameM kara lete haiM ki hamane bahuta-se havAI ur3Ake zikSita kara unhoMne briTena kI havAI tAkata kI kamI aura kamaz2orI liye haiN|" kI lAnata-malAmata karate hue kahA hai ki "san 1936 pichale saptAha eka briTiza aqhabAranavIsa ne mujhase Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] sAmayika sAhitya kahA thA ki "taiyAra hoM yA na hoM, hameM lar3anA par3egA, hindI / hindI kAI unakA sikhAtA nhiiN| kevala sunate sunate aura adhikAMza meM havAI zakti hamAre bhAgya kA niNaya sIkha jAte haiN| ThIka isI prakAra sAdhAraNa baccA bolanA kregii| havAI zakti ne ebIsIniyA ke bhAgya kA nirNaya sIkhatA hai| jo suna nahIM sakate ve svayaM koI bhASA nahIM kiyA hai, vaha spena meM prayatnazIla hai aura vahI yorapa aura bola sakate / yahI gaMgepana kA kAraNa hai| saMsAra ke bhAgya kA phaisalA kregii| ye vijJAna ke varadAna gaMgoM kA bolanA sikhAyA jA sakatA hai aura zikSA : haiM, hama unase baca nahIM skte|" pAne para ve ThIka aisA hI bolate haiM jaisA hama grApa jaise ___ jaba sArA saMsAra, yahA~ taka ki syAma aise choTe choTe sAdhAraNa manuSya / 'mUka hoi bAcAla' aba taka jo asaMbhava kI deza isa sasAravyApI 'mahAsammelana' ke lie taiyArI upamA thI, vaha sabhava-koTi meM zrAgaI hai| isakI prakriyA isa kara rahe haiM, hama 36 karor3a bhAratIya 'zAnta-zAnti' ke siddhAMta para avalimbata hai ki gaMgoM ke jIbha kaMDa, tAlu aAdi mantra kA uccAraNa kara rahe haiM / ve devI zAnti (ahisA) indriyA~ to hotI haiM aura ve kucha aAya-bAya zabda bhI kaha kA vrata liye hue haiM aura apane Apako asaMkhya devatAoM lete haiM, kevala unake zabda sAthaka nahIM hote / hamArA jilAkI dayA para chor3a rakkhA hai| maiM cAhatA hU~ ki kitanA saMcAlana niyamabaddha praNAlI se hotA hai| isI kAraNa acchA ho ki akhila bhAratavarSIya kAMgresa kameTI ke saba hamArI bhASA buddhagamya hotI hai| bhASA kevala zabdoM kA membaroM ke lie sabase pahale havAI ur3AkA bananA anivArya saMgraha he aura zabda dhvaniyoM ke yoga se banate haiN| dhvaniyA~ kara diyA jaay| parantu hama loga to kismata para vizvAsa kaMTa, tAlu, jihvA, mRdhA tathA zroSTha ke saMcAlana karate haiM, jaba ki saMsAra kArya meM vizvAsa karatA hai| hotI hai| yathA mukha kholakara aura jihvA kA nIce ke tAlU meM sthira rakhakara yadi zabda kiyA jAya to 'a' kA uccAraNa hogaa| gUMgA dekhakara isakA anusaraNa kara sakatA hai| thor3A mu~ha aura khola de to 'yA' kA uccAraNa gUMgoM ko bolanA sikhAne meM saphalatA hogA / 'yA' kahate samaya yadi aoMTha thor3A gAlAkAra kara . gUgAM kA bAlanA sikhAne ke lie prAyaH pratyeka diyA jAya to 'yo' kA uccAraNa hogaa| thor3A aura prAnta ma skUla khula gaye haiN| bihAra meM bhI isa abhAva sikor3e jAya~ to 'u' tathA 'U' kA zabda hogaa| isI kI pUti ho gaI hai| gUgoM ko bolanA kaise sikhAyA prakAra sAre svaroM kA uccAraNa anukaraNa mAtra se karAyA jAtA hai, isa sambandha meM paTanA ra kavicAra-vidyAlaya jA sakatA hai| ke prasipala zrI gorakhanAtha pAMDeya ne 'Aja' meM eka vyajanA ke uccAraNa meM kucha kRtrima upAyoM kA lekha prakAzita karAyA hai| usa lekha kA eka aMza prayoga kiyA jAtA hai / dhyAna karake dekhie ki aApa 'pa' yaha hai kA uccAraNa kaise karate haiN| yahI na ki aoTha kucha havA ke prAyaH logoM kI dhAraNA hai ki gaMgoM ke jihvA nahIM, halake jhoMke se khulate haiM, pIche usameM 'a' svara jor3a dete hotI, isI kAraNa ve bola nahIM sakate athavA unakI haiN| gaMgA bhI ApakA anusaraNa karake aisA kara sakatA hai| jIbha kisI kAraNavaza tAlU meM saTa jAtI hai, jisase usameM aura svara jor3a dii|je basa 'pA', 'po', 'pU' ityAdi ve bolane meM asamatha rahate haiN| ye donoM dhAraNAyeM nirmUla uccAraNa siddha ho jaayeNge| isI prakAra 't' kA uccAraNa haiM / vAsta vaka bAta yaha hai ki gaMgoM ke kAna meM dopa hotA jihvA ke agra-bhAga kA Upara ke agale dA~toM ke pAsa hai| ve bahare hote haiM / baharApana hI unake gUgepana kA rakhakara aura bhItara se halakI havA ke jhoMka se kholane se kAraNa hai / gagApana svayaM koI roga nhiiN| isakA anamAna hotA hai| jaba 'pa' yora 'ta' donoM vyajana ThIka ho jAya~ isa prakAra kara lenA cAhae ki hama jo bhASA sunate Aye to kaI zabda sikhAye jA sakate haiM, jaise---- 'pattA' 'totA', haiM vahI bolate haiN| banArasa meM rahanevAle baMgAlI bacce 'topa', pota', 'papItA' grAdi zabdoM ke atha sahaja meM hI dvibhApiye hote haiN| gharoM meM baMgalA bolate haiM aura bAhara batAye jA sakate haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 ga~goM ko bolanA sikhAnA bar3e puNya aura mahattva kA kAma hai / isase gU~ge bAlakoM tathA bAlikAoM kA jIvana saphala aura sukhI ho jAtA hai| thor3e hI dinoM meM ve pazu se manuSya ho jAte haiN| apane hRdaya ke bhAvoM ko vANI dvArA prakaTa karane lagate haiM aura dUsaroM kI bAta ko kevala dekhakara samajha jAte haiM / vizeSataH ga~gI kanyAtroM ko to sarasvatI vazya bolanA sikhAnA cAhie, kyoMki unake Upara eka bhAvI parivAra kA sukha-duHkha nirbhara hotA hai aura svayaM unakA bhI bhaviSya bahuta kucha isI para avalambita hotA hai| pravAsI bhAratIyoM para aura bhI saMkaTa dakSiNa aphrIkA meM pravAsI bhAratIyoM ke sAtha jo vyavahAra samaya samaya para vahA~ ko sarakAra karatI hai vaha prAya: apamAnajanaka aura anyAya- pUrNa hotA hai| hAla meM vahA~ kI yUniyana - pAliyAmeMTa meM tIna bila peza kiye gaye haiN| unakA uddeza bhI yahI hai / isa para eka sampAdakIya noTa meM 'bhArata' likhatA hAla meM dakSiNa aphrIkA kI yUniyana - pAliyAmeMTa meM tIna bila peza kiye gaye haiM, jinakA uddeza bhAratIyoM kA apamAna karane tathA unheM hAni pahu~cAne ke atirikta aura kucha bhI nahIM hai / eka kA uddeza to yaha hai ki yorapiyoM aura eziyATika (arthAt bhAratIyoM) ke bIca vivAhasambandha na ho sake, dUsare bila kA abhiprAya yaha hai ki eziyATika loga a~garez2oM ko apane yahA~ naukara na rakha sakeM aura tIsare bila kA uddeza sambhavataH yaha hai ki jo * yorapIya striyA~ eziyATikoM se vivAha TrAnsavAla meM sampatti kI svAminI na ho skeNgii| do vibhinna jAtiyoM ke vyaktiyoM ke bIca vivAha sambandha sthApita honA adhikAMza logoM kI dRSTi meM vAMchanIya nahIM hotA / yorapIyoM aura bhAratIyoM ke bIca honevAle vivAha jisa prakAra adhikAMza yorapIyoM ko pasanda nahIM haiM, usI prakAra adhikAMza bhAratIyoM ko bhI nApasanda hI haiM / phira bhI aise vivAhoM ko rokanevAle qAnUna kA banAyA jAnA bhAratIyoM ke lie apamAnajanaka hai, kyoMki qAnUna ke banAne kara leMgI ve Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 vAle hoMge kevala gore loga aura ve jisa bhAvanA se prerita hokara kAnUna banAnA cAhate haiM vaha kevala yahI hai ki kAle bhAratIya gore yorapIyoM kI tulanA meM eka nIcI jAti ke haiM, isalie donoM ke bIca vivAha-sambandha na honA cAhie / bhAratIya yorapIyoM ko apane yahA~ naukara na rakha sakeM, isa Azaya kA bila to bhAratIyoM ke lie kevala apamAnajanaka hI nahIM, unheM Arthika hAni pahu~cAnevAlA bhI hogA / bahuta se bhAratIya vyavasAyiyoM tathA dukAnadAroM ke grAhakoM meM yorapIya bhI haiM aura apane gore grAhakoM kI suvidhA ke lie ve apane yahA~ gore puruSoM yA striyoM ko naukara rakha lete haiM / isake jo loga qAnUna dvArA rokanA cAhate haiM unakA abhiprAya kevala yahI nahIM hai ki goroM kI kAloM ke yahA~ naukarI karane ke apamAna se rakSA kareM, unakA abhiprAya yaha bhI hai ki jaba bhAratIyoM kI dUkAnoM meM yorapIya karmacArI na raheMge taba bahuta kucha TUTa jAyeMge, jisase unake vyavasAya kI hAni hokara unake yorapIya vyavasAyiyoM kA lAbha hogaa| tIsare bila ke sambandha meM kucha vizeSa kahane kI AvazyakatA nahIM kyoMki vaha pahale bila kA hI eka rUpAntara hai / zAyada pahalA bila to Age na bar3hAyA jAyagA, parantu bAkI do vila to selekTa kamiTI ke supurda ho gaye haiM / bhAratIya lokamata yaha AzA rakhatA hai, aura use yaha zA rakhane kA adhikAra hai ki bhArata sarakAra isa mauke para kamaz2orI na dikhAyegI aura yUniyana sarakAra tathA briTiza sarakAra para isa bAta ko z2ora ke sAtha z2Ahira kara degI ki bhArata isa prakAra ke kAnUnoM kA bananA sahana karane ko kadApi taiyAra nahIM hai 1 kucha ceSTA aura kucha kArya ! 'iMDiyana TI mArakeTa ekaspeMsana borDa' ke bhAratakamiznara ne hamAre pAsa eka parcA prakAzanArtha bhejA hai, jisakA eka aMza yaha hai- bhAratIya cAya -- ye do zabda pArivArika sukha-suvi dhAtroM kA kaisA sundara citra A~khoM ke sAmane svancita kara dete haiM ! cAyadAnI kI sanasanAhaTa aura pyAloM ko mananAhaTa ke bAda cAya se bharI huI taztarI ke sAtha kamare se sarala zAnti kA pravAha phUTa par3atA hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4]. - sAmayika sAhitya 407 z2arA gaura kareM aApa vyasta dina ke dopahara meM apane musalamAna tathA kAMgresa dimAg2a kI hAlata, apane jharokhoM tathA khir3akiyoM ke ___ gata 19 mArca ko dillI meM jo mahattvapUrNa kivAr3oM para barasatI huI jvAlA, logoM para Alasya phailAne 'rASTrIya sammelana' huA hai usake sabhApati ke aasn| vAlI namI se bharI huI havA kA jhaMkArA evaM zuSka sadI ke se paM.Data javAharalAla neharU ne jo eka mahattvaparNa * mausama meM garmI pAne kI utkaTa icchA para! bhASaNa kiyA hai usakA nirvAcana ke sambandha kA kyA aisI dazA meM bhAratIya cAya kA eka pyAlA eka aMza yaha hai-- ina asuvidhAoM ko dUra karane meM saphala nahIM hogA ? kevala muslima sIToM ke sambandha meM kAMgresa ko sapha-. z2arUra, bhAratIya cAya kA kevala eka pyAlA Apako isa latA nahIM prApta huii| kintu isa avasara para hama logoM kI prakAra tarotAz2A banA degA ki Apa apanI cAroM tarafa kI asaphalatA ne yaha pradazita kara diyA hai ki saphalatA bar3I paristhiti se bhalI bhA~ti hilamila jaayNge| koI paravA - AsAnI se hamArI pahu~ca ke andara hai aura muslima janatA nahIM, cAhe kaisA hI duHsvadAyI mausama ho athavA kaisA hI adhikAdhika saMkhyA meM kAMgresa kI ora jhaka rahI hai| hama vyasta smy| . logoM kI asaphalatA isalie nahIM huI ki hama logoM ne __kevala Apa hI nahIM-haz2AroM sIdhe-sAde grAma-vAsI muslima janatA meM kAma karanA chor3a rakhA thA aura hama bhI jo miTTI ke gharoM aura phUsa ke jhoMpar3oM meM rahate haiM, upayukta samaya para usake pAsa nahIM pahu~ca sake / kinta dhIre-dhIre isa bAta ko Apa logoM kI taraha mahasUsa karane jahA~ para hama loga pahu~ca, vizeSa kara gA~voM meM, vahAM hama lage haiN| sanasanAtI cAyadAnI evaM manamohaka pyAle aura logoM ne masalamAnoM ke hRdaya meM kAMgresa ke prati vahI sthAna . tariyA~ go ki unheM nahIM mila sakatI tisa para bhI unheM aura unameM usI sAmrAjya-virodhI bhAvanA ko pAyA jo hameM bhalI bhauti vidita hai ki miTTI ke pyAle meM bhAratIya cAya dUsare logoM meM milI thii| sAmpradAyika samasyA ke sambandha raha utanI hI svAdiSTa a~cegI jitanI cInI ke pyAle meM meM hameM bahata-sI bAteM sunAI par3atI hai, kintu jisa samaya graapko| cAya pIne kI pAdata ina nava-dIkSitoM meM vahI hamane kisAnoM se--cAhe ve hinda ho, cAhe musalamAna aura mukha-suvidhA prakaTa karatI hai jisa grApa bhAratIya cAya ke cAha sikha--- bAta kI hamane unake bIca sAmpradAyika .. mevana se prApta karate haiN| . samasyA pAI hI nhiiN| musalamAnoM meM hameM saphalatA isa unake sasta jIvana ko prAtsAhita karane ke lie athavA kAraNa se bhI nahIM prApta ho sakI ki maslima nirvAcakoM unaka zArIrika, sAmAjika evaM AdhyAtmika kalyANa kA kI saMkhyA apekSAkata bahata thoDI thI aura unheM adhikArI- . Upara uThAne ke lie bahuta kucha kiyA gayA hai, kintu phira gaNa tathA paMjIpati grAmAnI se davA sakate the aura unako . bhI kacha karane kA bAkI hai| kyoMki bhArata meM cAya ko apane anakala banA sakate the| kina mujhe yaha praNa khapata nitAnta kama hai, khAsakara jaba aApa yaha socate haiN| vizvAsa hai ki isa hAlata meM bhI hameM aba kI apekSA ki choTe mahAdvIpa sarIkhe isa bhArata meM yaha hara zreNI ke kahIM adhika saphalatA prApta huI hotI yadi hama logoM ne logoM ke lie eka upAdeya peya hai| kisI pU~jIpani ke muslima janatA kI aora aura adhika dhyAna diyA hotaa| rAjaprAsAda meM yA kisI garIba ke jhopar3e meM, bAhara yA hama logoM ne bahuta dina se unakI ora koI dhyAna nahIM bhItara, garmI meM athavA sardI meM, ekAnta meM yA mitroM kI diyA hai aura bahuta dina se ve galataphahamI meM rakkhe goSThI meM cAhe koI bhI avasthA ho, pratyeka dina ke pratyeka gaye haiM aura aba aAvazyakatA isa bAta kI hai ki unakI. samaya para kevala yahI peya hai, jo sarvapriya hone kA sthAyI ora vizeSa prakAra se dhyAna diyA jAya / unake bhAvI eva vyApaka dAvA rakhatA hai| isalie hara eka bhAratIya ko ya kA sahayoga meM kAI sandeha nahIM hai, kintu zata yaha hai ki ' jo bhArata ke prati apane hRdaya meM tanika bhI sthAna rakhatA hama loga ThIka tarIke se unake pAsa pahu~ce / ho. yaha cAhie ki bhArata kI miTTI meM upajI huI bhAratIya cAya kI unnati meM sahAya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 "yahA~" nAmaka citrapaTa kA eka dRzya hI saphala abhinaya kiyA hai| yahAM hama usI citrapaTa zrImatI zAntA ApaTe aura lIlA desAI ne idhara kA eka dRzya prakAzita karate haiM / yaha blAka hameM bhAratIya citrapaTa meM acchI khyAti prApta kI hai| vizambhara pailesa prayAga ke zrIhIrAlAla bhAgava ke "vahIM" nAmaka citrapaTa meM ina donoM yuvatiyoM ne bar3A saujanya se prApta huA hai| zAntA prApTe aura lIlA desAI "vahA~' nAmaka citrapaTa meM / / www.uimaradvanbhandar.com Shree Sudharmaswami Syenbhandar Umara Surat
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya noTa atirikta eka lAkha svayaMsevakoM kI senA alaga taiyAra rakhanI par3atI hai / isase yahI bAta prakaTa hotI hai ki yorapa Aja kitanA adhika sazastra hai| jaba finalaiMDa jaisA eka nagaNya deza sAmarika dRSTi se apane ko itanA adhika taiyAra rakha sakatA hai taba una rASTroM ke sambandha meM kyA kahA jAya jo saMgharSa ke sthAnoM ke samIpa sthita haiM / unakI samara-sajjA yahA~ taka bar3hI car3hI hai ki sArI sthiti ko kahIM adhika bhayaprada banA diyA hai| yahA~ taka jo briTena zAnti kA hAmI hI nahIM thA, kintu zastrAstra bar3hAne ke. bhI viruddha thA, vahI Aja abhUtapUrva sAmarika yojanAoM ko kArya kA rUpa dene meM juTA huA hai / aura usakI dekhAdekhI aba phrAMsa bhI AtmarakSA ke nAma para abhUtapUrva sAmarika yojanA ke kAma meM laga gayA hai, yadyapi vaha pahale se hI qhUba taiyAra hai| briTena ke pradhAna rAjanItijJoM kA kahanA hai ki aisA karane se hI saMsAra meM zAnti kI sthApanA ho skegii| isakA eka pratyakSa pariNAma yaha huA hai ki jarmanI aura jApAna bhI aba zAnti kI bAteM karane laga gaye haiM / hA~, iTalI z2arUra briTena kI sAmarika yojanA se cir3ha gayA hai, jisakA usane pradarzana bhI kiyA hai / yaha to spaSTa hI hai ki saMsAra ke sabhI choTe-bar3e rASTra yuddha-sajjA se uttarottara sajjita ho jA rahe haiN| unheM isa bAta kI bhI paravA nahIM hai ki unake aise AyojanoM se prAthika avasthA kitanI dayanIya ho jAyagI / ve yaha saba kucha jAnate haiM, parantu lAcAra haiN| saMsAra meM isa samaya paraspara IrSyA dveSa kA aisA hI bolabAlA hai / aura yorapa kI mahAzaktiyoM kI yaha paristhiti dekhakara unake par3osa ke choTe choTe rAjya bhI AtaMkita aura zaMkita ho uThe haiN| unheM Dara hai ki isa bAra ke lokasaMhAraka yuddha meM ve bhI gehU~ ke sAtha ghuna kI taraha pisa jaayNge| isI se ve sabhI nakha se zikhA taka yuddha ke AyojanoM se sajjita hone meM apanI caukAta ke bAhara qharca karane meM lage hue haiM / yorapa kI isa paristhiti kA eziyA ke musalamAnI dezoM arry kI bhISaNa sthiti yorapa kI samasyA sulajhatI nahIM dikhAI de rahI hai / spena kA yuddha pUrvavat bhISaNa se bhItara hotA jA rahA hai / isakA kAraNa yaha ki isa yuddha meM donoM ora se yorapa ke bhinna bhinna dezoM ke yoddhA eka bar3I saMkhyA meM yuddha kara rahe haiM / isa AzaMkA se ki kahIM yaha yuddha adhika vyApakarUpa dhAraNa na kara jAya, greTa briTena ke prayatna se yorapa ke anya rASTra bhI isa bAta para rAz2I ho gaye haiM ki aba isa yuddha meM koI bAharI deza kisI bhI taraha kA bhAga na le, sAtha hI yaha bhI ki isakI pUrI dekha-rekha kI jAya ki koI rASTra isa samajhaute kA ullaMghana to nahIM kara rahA hai / freendeha isa prayatna kA acchA prabhAva par3A hai aura spena ke bAhara anya dezoM meM isa yuddha ko lekara jo caJcalatA umar3a par3I thI vaha aba bahuta kucha daba gaI hai / tathApi yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki isa vyavasthA se yorapa kI samasyA sulajhatI sI jAna par3atI hai| isa avasthA kA kAraNa yaha hai ki yorapa kA koI bhI rASTra kisI dUsare rASTra para vizvAsa nahIM karatA aura rUsa aura phrAMsa kI sandhi hone ke bAda jarmanI aura jApAna kI jaba se sandhi huI taba se to yorapa kI samasyA aura bhI ulajha gaI hai| vAstava meM ina donoM sandhiyoM ne pahale ke vizvAsa ko aura bhI adhika maz2abUta hI nahIM kara diyA hai, kintu usake sAtha hI usakI avasthA ko aura bhI jaTila banA diyA hai / isa sambandha meM yahA~ finalaiMDa kA udAharaNa denA anupayukta na hogaa| svAdhIna hone ke pahale yaha choTA-sA deza rUsa kI adhInatA meM thaa| aba yahA~ prajAtaMtra zAsana pracalita hai / gata 18 varSoM ke bhItara finalaiMDa kI bar3I unnati huI hai / anivArya zikSA-paddhati ke pracalana se vahA~ kI nirakSatA dUra ho gaI hai aura aba vahA~ sAkSaroM kI saMkhyA 99 fIsadI ho gaI hai / finalaiMDa ke nivAsI bhI zAnta, qAnUna ke pAbanda aura dhArmika haiM / parantu rUsa ke Dara se usa choTe-se deza ko bhI rASTrIya senA ke 409 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 1 www.umaragyanbhandar.com
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ .... 410 sarasvatI [bhAga 38 mahAya para atyadhika prabhAva par3A hai| unameM jo svAdhIna haiM ve ne rUsa ko eka abhinava rUpa dene kA tAdRza ekatA ke sUtra meM prAbaddha ho jAne meM hI saphala-manoratha vikaTa prayAsa kiyA thA, parantu gata navambara meM nahIM hae hai, kintu isa bAta kA bhI bRhat Ayojana kara vahA~ jo nayA zAsana-vidhAna jArI kiyA gayA hai vaha rahe haiM ki agale pralayaMkara yuddha meM ve 20 lAkha ke lagabhaga lenina kI kalpanAoM se kitanI dUra ho gayA hai, isakI zikSita yoddhA yuddha-bhami meM samaveta kara skeN| inake . yahA~ carcA karane kI z2arUrata nahIM hai| usa sambandha meM sivA jo musalamAnI deza parAdhIna yA arddha svataMtra haiM ve kevala eka udAharaNa bhara denA yahA~ upayukta hogA / phrAMsa vartamAna avyavasthA ko dekhakara svataMtra ho jAne kA upakrama meM rAjyakrAnti ke phalasvarUpa jaisI nAstikavAda kI dhUma kara rahe haiM / isa prakAra eka ora yorapa jahA~ bhaviSya ke macAI gaI thI vaisI hI kyA, usase bhI adhika rUsa meM bhI ddha kI taiyArI meM saMlagna hai, vahA~ dUsarI ora saMsAra macAI gaI thii| parantu aAja usakA vahA~ kitanA z2ora hai ke dUsare rASTra usa viSama paristhiti se adhika se adhika usakA vivaraNa lIjielAbha uThAne ke lie abhI se taiyAra hA rahe haiN| aura 1917-18 kI krAnti ke bAda soviyaTa sarakAra ke isa sambandha meM musalamAnI deza adhika tatpara dikhAI de kAyama ho jAne para sAre carca banda kara diye gaye, pAdariyoM rahe haiN| isa bhayAnaka paristhiti kA bhaviSya meM kyA pari- para taraha taraha ke julma DhAye gye| purAne cacoM kI NAma nikalegA, isakA to andAz2a nahIM kiyA jA sakatA, jAyadAdeM z2abta huii| dhArmika pracAra bhI banda ho gyaa| para yaha spaSTa hai ki isa samaya saMsAra ke dezoM kA dhAmika skUla banda kara diye gye| 18 sAla se kama umra zAsanasUtra jina logoM ke hAtha meM hai ve isa bhayaMkara pari- ke baccoM ko dhAmika zikSA dene kI manAhI kara dI gii| sthiti ke sa~bhAlane meM yadyapi bAra-bAra asaphala hue haiM, to lekina phira bhI dhAmika svatantratA vidyamAna tho, alabattA bhI ve hAra nahIM mAnate aura usako vAraNa karane meM ve aAja use amala meM lAnA kaThina thaa| bhI sotsAha juTe hue haiM / naye lokA! aura kacce mAla ke .maI 1929 meM 'majUroM ko apanI AtmA kI AvAz2a ke sambandha meM samajhautoM kA jo nayA Ayojana ke anusAra kArya karane kI svatantratA dene ke uddeza se unhoMne prArambha kiyA hai usase unakI kuzala nItijJatA cacaM rAjya se aura skUla cacoM se pRthaka kara hI prakaTa hotI hai| tathApi jaise lakSaNa haiM unase to yahI diye gye| saba nAgarikoM ko dharma ke pakSa yA vipana meM prakaTa hotA hai ki ve saMsAra ko yuddha kI jvAlA meM dagdha hone Andolana karane kI khulI chuTTI de dI gii| se nahIM bacA skeNge| yaha nissandeha bar3e duHkha kI bAta hai 1932 meM eka bAra phira ko sila aAfa. pIpalsa aura isako dekhate hue yahI kahanA par3atA hai ki honI kamisarIz2a ne dhama va Izvara ke khilApha jihAda bolii| hokara hI rahatI hai| anyathA pichale mahAyuddha kA lokasaMhAra isakA uddeza yaha thA ki rUsa kI sImA meM eka bhI carca yAda rakhate hue bhI saMsAra ke mahAn rASTra aAja isa taraha na rahe aura logoM ke diloM meM se Izvara kA vicAramAtra agale dAruNa lokasaMhAra ke lie isa prakAra virATa khatma kara diyA jAya / zrAyojana karate hue na dikhAI dete| magara rUsa kI kendrIya sarakAra ne isa aAndolana kA na to protsAhita kiyA aura na anutsAhita hI kiyaa| rUsa kA nayA rUpa na kevala A~kar3oM se balki gata varSa kI senika praznaatizayatA sthAyI vastu nahIM hai| phrAMsa kI rAjya- mAlA se bhI yaha sAbita ho gayA hai ki rUsa meM dharma aura krAnti ke samaya svAdhInatA, samatA aura bhrAtRtva ke nAma Izvara-virodhI Andolana kama ho gayA hai| sainikoM se para jo julma DhAye gaye the ve itihAsa meM Aja bhI aMkita . pRchane para patA calA thA ki unameM 70 pratizata sainika haiN| parantu una siddhAntoM ke AdhAra para jisa 'nUtana phrAMsa' Izvara para vizvAsa rakhate haiN| aba eka sarakArI vaktavya kA nirmANa huaA thA use sthAyI rUpa kahA~ prApta ho se mAlUma huA hai ki rUsa meM Izvara-virodhI Andolana sakA ? idhara hamAre samaya meM rUsa kI bolzevika krAnti kA anta ho calA hai| 1933 meM Izvara-virodhI-saMgha ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 4] sampAdakIya noTa sadasyoM kI saMkhyA 50 lAkha aura usake bAda 20 lAkha misra kA eka pATha kama ho gii| kaI dharma-virodhI saMsthAyeM TUTa-phUTa rahI haiN| misra ko briTena ne abhI hAla meM svAdhInatA pradAna 'kamisariyata Ava ejukezana' ne kaI prAntoM meM 5 dharma kI hai aura isI alpakAla meM usakA raMga-DhaMga kucha virodhI ajAyabaghara banda kara diye haiN| isI taraha komaso- kA kucha ho gayA hai| vahA~ rASTra ke saMgaThana kA jo virATa mola ne deza meM dharma-virodhI pracAra banda kara diyA hai| Ayojana cher3a diyA gayA hai vaha to hai hI, isake naye vidhAna meM dhArmika svatantratA milane se cargoM meM nayA sivA vaha eka svAdhIna rASTra ke svAbhimAna kA paricaya yuga A gayA hai| naye zAsana-vidhAna meM bhASaNa, dharma aura bhI dene lagA hai| jahA~ usake lie yaha gaurava kI bAta dharma-virodha karane, jalUsa nikAlane, pradarzana karane Adi hai. vahA~ usane apanI isa parivartita sthiti se eka yaha kI pUrI svatantratA dI gaI hai| naI bAta prakaTa kI hai ki usakA anya dezoM ke sAtha vyApAra bar3ha gayA hai / maiMcesTara cembara aAfa kAmasa kI cIna kI saumya nIti 1936 kI jo riporTa prakAzita huI hai usase prakaTa hotA cIna kI 'kuomiTaGga' nAma kI rAjanaitika saMsthA eka hai ki maiMcesTara kA vyApAra misra meM bar3ha gayA hai| riporTa meM musaMgaThita saMsthA hai| abhI hAla meM nAnakiga meM isakI isa bAta kI aAzA prakaTa kI gaI hai ki isa naI paristhiti kendrIya kArya-kAriNI samiti kI eka prArambhika baiThaka huI se misra meM zAnti aura vyavasthA kAyama hogI jisase donoM thii| isameM eka prastAva-dvArA nAnakiMga kI rASTrIya sarakAra dezoM ke bIca kA vyApAra aura bhI unnata ho jaaygaa| kI isa nIti kA samarthana kiyA gayA hai ki jApAna se saMgharSa taba to yaha bAta una praudyogika rASTroM ko eka sabaka detI na hone pAve aura deza ke bagavAdI davA diye jAya~ / isase hai jinakI adhInatA meM saMsAra ke katipaya rASTra svAdhIna , bhI prakaTa hotA hai ki rASTrIya sarakAra ke pradhAna cA~ga--zeka hone ke lie yatnavAna hai| kyA hI acchA hotA yadi aise kI nIti kA cInau-rASTra para acchA prabhAva par3A hai| aba rASTra isa bAta se kucha zikSA grahaNa karate aura saMsAra kI taka inhoMne jApAna ke saMgharSoM ko bAra-bAra bacAyA hai, mukha-zAnti ke lie parAdhIna rASTroM ko misra kI bhAMti sAtha hI vidrohI vargavAdiyoM tathA jApAna ke pi? uttara- svAdhIna kara dete| pazcimI cIna ke vidrohI maMgoloM kA bhI dRr3hatA se sAmanA kiyA hai| yaha indI kA prayatna rahA hai ki jApAna apanI nirvAcana kA pariNAma chInA-jhapaTI kI nIti meM utanI saphalatA nahIM prApta kara naye sudhAroM ke anusAra prAMtIya ase-valiyoM kA hAla, sakA aura na cIna ke vidrohI rASTrIya sarakAra ko hI parAbhUta meM jo nivAcana huA hai vaha apane DhaGga kA jaisA abhUtapUrva kara ske| aisI dazA meM yadi jApAna bhI jaisA ki usake huA hai, vaisI hI abhUtapUrva vijaya bhI kAMgresa ko usameM vaidezika maMtrI saito ne abhI hAla meM kahA hai, cIna ke sAtha milI hai| isa nirvAcana meM voTa dene kA adhikAra tIna par3osI kA dhama vartanA zurU karegA to cIna kI rASTrIya karor3a AdamiyoM ko thA aura unheM prAntIya asembalayoM sarakAra bhI vidrohI prAMtoM ko saralatA se apanI adhInatA ke lie kula 1561 sadasya cunane the| inake sivA meM le A sakegI aura usa dazA meM videzI rASTroM se usake prAntIya kauMsiloM ke lie 260 sadasya alaga nirvAcita " sammAnapUrNa samajhaute bhI ho jA skeNge| yadi cIna yaha karane the| isa prakAra 1821 sadasyoM kA nirvAcana thA / sthiti prApta kara le to usase cIna kI pratipatti baDha jAya inake sivA 24 sadasya pichar3I jAtiyoM ke lie aura the.. aura use bhI saMsAra ke rASTroM ke bIca ucita sthAna prApta jinheM sarakAra nAmaz2ada kregii| vAstava meM yaha nirvAcana ho jaay| parantu cIna kI vatamAna saumya nIti kyA apane DhaMga kA pahalA thA, isI lie isameM kAMgresa ne bhI. sAmrAjyavAdI rASTroM ke Age kAragara ho sakegI ? isakA bar3e utsAha ke sAtha bhAga liyA aura usane 1585 sthAnoM 'hA~' meM uttara denA kaThina hai| meM se 825 sthAnoM ke lie apane ummedavAra khar3e kiye the, jinameM se 711 sthAna usane jIta liye / inake sivA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. 412 sarasvatI. rasvatI.. . . [bhAga 83 kauMsiloM ke bhI 64 sthAna usake hAtha laga gaye haiN| ye bairisTara the, parantu udyoga-dhandhoM kI ora adhika se 482 musalamAnoM ke lie aura 40 jhukAva ho jAne se 1889 meM praikTisa chor3akara tanastriyoM ke lie the| isa vijaya se deza para kAMgresa kA prabhAva mana se udyoga-dhandhoM meM laga gye| inhoMne saikar3oM dhandhoM aura bhI adhika vyApaka ho gayA hai| kA saMcAlana kiyA, jinameM karor3oM kI pU~jI lagI huI thii| 1. ukta cunAva ke pariNAma svarUpa gyAraha prAMtoM meM se chaH baiMkoM, miloM, bImA, bijalI, lakar3I aura ruI Adi ke prAMtoM meM kAMgresa kA bahumata hai| ina chaH prAMtoM meM kArakhAnoM kA jAla bichA diyA aura ina sabakA varSoM sayukta-prAMta meM 228 sadasyoM meM se 133, madarAsa meM taka saphalatApUrvaka saMcAlana kiyaa| parantu bAda ko inakA 215 meM 159. bambaI meM 175 meM 88, bihAra meM pIpalsa baiMka' phela ho gayA. jisako ye na saMbhAla sake aura 152 meM 98 madhya-prAMta meM 112 meM 71 aura ur3IsA inakA sArA-kA-sArA kArabAra caupaTa ho gyaa| phalataH ye meM 60 meM 36 kAMgresa ke sadasya cune gaye haiN| zeSa pA~ca dIvAliyA ghoSita kara diye gye| yahI nahIM, hAIkorTa kA prAMtoM meM sImA-prAta meM 50 sadasyoM meM kAMgresa ke 19 sadasya apamAna karane ke aparAdha meM ye anizcita kAla ke lie pahu~ce haiM, para anya daloM ke 10 sadasyoM kA sahayoga pA jaba taka mAfI na mA~geM taba taka ke lie jela meM DAla jAne se usakA usa prAMta meM bhI bahumata ho gayA hai / aba diye gye| anta meM jaba hAIkorTa ne inakI sajA para rahe 4 prAMta, unameM baMgAla meM usake 54 sadasya haiM jo usakI punavicAra kiyA taba ye chaH mahIne aura eka dina kI asembalI ke kisI bhI dala kI sadasya-sakhyA se saMkhyA meM kaida bhugata cukane ke bAda, kucha mahIne hue, jela se chor3e adhika haiN| yahI hAla aAsAma kI asembalI kA hai| usameM gaye / taba se ye upayukta makAna meM raha rahe the| bhI usake 35 sadasya haiM / hA~, paJjAba aura sindha meM kAMgresa lAlA harakizanalAla eka bahuta bar3e kArabArI vyakti alpamata meM hai| paMjAba meM kevala 18 aura sidha meM hI to the hI. ve apane prAnta ke sAmajAnaka kAryoM se bhI sadasya pahu~ca sake haiN| ina donoM prAMtoM meM, sAtha hI bagAla vizeSa anurAga rakhate the| san 1912 meM ve audyogika .. meM bhI musalamAnoM kI hI pradhAnatA hai| isa prakAra tIna kAnphareMsa ke sabhApati banAye gaye the| isake bAda ve / prAMtoM ko chor3akara zeSa pATha prAMtoM meM kAgresa kA hI bolabAlA baiMkiga inkAyarI-kameTI ke ceyaramaina banAye gaye the| 1910 rhegaa| kAgresa kI yaha saphalatA vAstava meM usake anurUpa kI kAMgresa kI svAgatakAriNI ke ve sabhApati manonIta - hI huI hai aura vaha ina prAMtoM meM apane icchAnukUla kArya kiye gaye the| phaujI-kAnUna ke dinoM meM ve bhI vidrohI kara skegii| ghoSita kiye gaye the aura unheM zrAjIvana deza-nikAle nirvAcana ke isa. pariNAma se yaha bAta bhale prakAra kI saz2A dI gaI thii| parantu 1919 ke bar3e dinoM spaSTa ho gaI hai ki kama-se-kama sArA hindU bhArata kAMgresa ke meM ve chor3a diye gaye aura usake bAda hI paMjAba-sarakAra ke sAtha hai| yahA~ taka ki usane apane bar3e-bar3e mAnanIya minisTara banAye gaye the| ve apane prAMta ke aise hI prakhyAta vyaktiyoM taka kI kAMgrasa ke Age upekSA kI hai / isa vyAkta the| ve eka bar3e bhArI kArabArI hI nahIM the. kintu anupama saphalatA ke lie kAgresa ke kAyakA savathA vaise hI rAjanItijJa tathA deza-bhakta bhI the| yaha kitane ' badhAI ke pAtra haiN| paritApa kI bAta hai ki aise mahAn puruSa kA aisA mahAn duHkhada anta huA ! -- svargIya lAlA harakizanalAla paMjAba ke praudyogika kSetra ke nepoliyana lAlA hara - bhArata-sarakAra kA bajaTa kizanalAla kI 12 pharavarI kI rAta ko ekAeka mRtyu ho bhArata-sarakAra kA san 1937-38 kA bajaTa prakAzita gii| ina dinoM inakI zrAthika dazA zocanIya ho gaI ho gayA aura bahata vAda-vivAda aura virodha ke bAda pAsa thI aura ye 'dayAlAMsaha maina sayama' meM apane do naukaroM ke bhI ho gyaa| sAtha akele raha rahe the| gata varSa san 1936-37 ke bajaTa meM8,536 lAkha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] sampAdakIya noTa * rupaye kI Aya aura 8,530 lAkha rupaye ke vyaya kA zakkara ke panapate hue dhandhe para bhI cuMgI bar3hAnA zreyaskara anumAna kiyA gayA thaa| parantu anumAna ke viruddha samajhate haiN| 8,358 lAkha kI AmadanI aura 8,555 lAkha kA kharca naye vidhAna ke jArI karane se sarakAra ke vyaya meM vRddhi arthAt 197 lAkha kA ghATA huaaa| agale sAla ke bajaTa huI hai aura yaha vRddhi isalie santoSaprada nahIM hai ki meM 8.183 lAkha kI Aya aura 8.341 lAkha ke vyaya kA sarakAra ne una prAntoM meM bhI naI zAsana-vyavasthA jArI anumAna kiyA gayA hai, arthAt 158 lAkha ke ghATe kA karanA ucita samajhA hai jo apanA vyaya-bhAra nahIM vahana anumAna lagAyA gayA hai| aura isa ghATe kA kAraNa barmA kara skte| jaba deza ke katipaya bhAga naye zAsana-vidhAna kA pRthakkaraNa aura naye zAsana kA kAryAnvita karane kA qharca kA sukha upabhoga karane se vaJcita rakkhe hI gaye haiM taba ye batalAyA gayA hai| cuMgI, inakamaTaiksa aura saMzodhita inakama- prAnta bhI unake samartha hone taka unhIM kI koTi meM rakkhe Taiksa se agale sAla kramazaH 21 lAkha, 940 lAkha aura jA sakate the| para aisA nahIM kiyA gayA aura unakA vyaya20 lAkha kI jyAdA prAya hone kA anumAna kiyA gayA hai| bhAra dUsare prAntoM ke karadAtAoM ke sira mar3ha diyA gayA hai| sAtha hI agale sAla ke ghATe kI pUrti ke lie sarakAra ne eka z2amAne se deza ke vyavamAyI tathA athazAstrI kucha cIz2oM para Taiksa bhI bar3hA diyA hai| zakkara kI cuMgI 1 ru0 sarakAra se rupaye kI vinamaya dara ke sambandha meM apanI 5grA0 se bar3hAkara 2 rupaye prati hanDaraveTa kara dI hai| mA~ga upasthita kiye hue haiM, para sarakAra apane hI nizcaya cA~dI kI cuMgI 2 thAnA pratiauMsa se bar3hAkara 3 aAnA para aTala hai| rela aura DAka ke vibhAgoM meM sarakAra ko prati auMsa kara dI hai| cAlIsa tolA taka ke pAsaloM aAzA se adhika lAbha huaA hai, para vaha relave-bhAr3e tathA para 4 aAne kA TikaTa lagA karegA / abhI taka kADa Adi ke mUlya meM kamI karane ko taiyAra nahIM hai / 20 tole taka ke pAsaloM para 2 pAne kA hI TikaTa gata vapa bajaTa meM grAma-sudhAra ke lie do karor3a rupaye lagatA thaa| maMz2ara kiye gaye the| isa bapa usakI bhI vyavasthA nahIM kI gaI aAzcarya hai ki mandI ke pichale varSoM meM to bajaTa meM hai| arthAt isa silasile meM jo kucha kAma tathA dhana vyaya bacata hotI rahI, parantu aba jaba atha-sadasya ke kathanA- kiyA gayA hai vaha sabakA saba bekAra gyaa| bhAratIya grAmoM ke nusAra Arthika sthiti meM sudhAra ho rahA hai, bajaTa meM ghATA ho lie isase adhika durbhAgya kI kyA bAta ho sakatI hai ? rahA hai aura isake hote hue bhI sainika vyaya meM vRddhi kI yaha saca hai ki jisa paimAne para sarakAra meM isa mahat kArya : gaI hai / gata varSa kI apekSA isa varSa 2 karor3a rupayA sainika ko uThAyA thA usase grAmoM kA, yadi vaha do-cAra vapa taka vyaya kI mada meM adhika qhaca karane kI vyavasthA kI gaI hai| jArI rahatA tI, bahuta kucha hita ho jAtA / aura cAhe jo yaha kitane dukha kI bAta hai ki bhArata jaisA daridra deza isa ho, isa sAla kA nayA bajaTa jaisA cAhie, na to santoSamada meM apanI Aya kA 63 phIsadI vyaya kare jaba ki prada hai, na aAzAvarddhaka hI hai| aura yadyapi isakA asembalI briTena jaisA samRddha deza kevala 15 phrI sadI vyaya kare ! meM z2oroM se virodha kiyA gayA hai, tathApi usakI sunayahI nahIM, sAmrAjya ke dUsare deza jaise kanADA 9 phI sadI vAI nahIM huI hai| aura AsTreliyA 4 phI sadI isa mada meM vyaya karate haiM ! idhara bhArata kI Athika avasthA kA kyA kahanA ! udAha bhAratIya kisAnoM kA RNa-bhAra . raNa ke lie eka isI bAta ko lIjie / briTena meM rupayA bhAratIya kisAnoM kI daridratA kI kAI thAha nahIM hai| jamA karanevAloM kI kula rakama 1936 meM 5,75,00,00, eka yuga se unakI daridratA kI gAthA isa deza meM gAI jA 000 rupaye ke lagabhaga thii| idhara briTena kI apekSA bahuta rahI hai, parantu tarka-vitakoM ke mAyA-jAla ke nIce usakA adhika aAvAdI ke bhArata meM vahI rakama kula 6,70,00, bheda barAbara dabA rhaa| aba idhara kucha samaya se usakI 000 rupayA thii| parantu hamAre udArAzaya arthamaMtrI kA jA~ca-par3atAla kI ora logoM kA dhyAna vizeSa rUpa se dhyAna isa ora nahIM hai aura ve Aya bar3hAne ke uddeza se AkRSTa huA hai, ataeva sArI paristhiti para samucita Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' 414 . sarasvatI [bhAga 38 kurga prakAza bhI par3ane lagA hai| bhAratIya baiMkiMga-jA~ca-kamiTI meM beca DAlate the| pulisa ke hAtha aise ur3Aye hue 170 . kI jo riporTa hAla meM prakAzita huI hai usase prakaTa hotA hai ki lar3ake-lar3akI lage haiM, jinameM se kaI ke mAtA-pitA taka bhAratIya kRSaka RNabhAra ke nIce kahA~ taka dabe hue haiN| abhI ThIka-ThIka unheM nahIM pahacAna pAye aura na unakA usa RNabhAra kA jo prAntavAra byorA usameM diyA gayA hai ThIka patA hI laga sakA / jo lar3ake mile haiM, unameM se vaha kevala likhe hue RNa kA byorA hai| hathaudharA RNa adhikAMza 15 varSa se yA isase Upara ke haiM, jinheM ur3Aye kA byorA usameM zAmila nahIM hai| tathApi yaha itanA bhI hue 10 yA isase bhI adhika sAla ho gye| kama trAsajanaka nahIM hai| dekhie, kisa prAnta ke kisAna sarvaprathama ina lar3akoM ke curAnevAloM kA patA DAbavAlI kitanA adhika RNa-grasta haiM (jilA hisAra) meM pulisa ko lagA thaa| isa mAmale meM prAMta rupayA lar3ake curAnevAloM kA netA lachamana bhI abhiyukta hai, jise bambaI 81 karoDa 70 sAla tathA usakI patnI ko 47 sAla kI saz2A milI madrAsa 150 karor3a hai| eka dina lachamana bAz2Ara gayA aura vaha tIna lar3akoM baMgAla 100 karor3a ko zrAma kI DAliyoM ko gAr3I para rakhane aura hara eka yuktaprAnta 124 karor3a ko do-do paise dene kA lAlaca dikhA kara le gyaa| isa paJcAba 135 karor3a para DAbavAlI ke thAnedAra ne use pakar3A aura bheda khulane madhyaprAnta 26 karor3a para bhinna-bhinna sthAnoM se 170 lar3ake barAmada kiye, jo ... 18 karor3a beca diye gaye the| bihAra aura ur3IsA 155 karor3a AzA hai, isa mAmale ke zepa abhiyuktoM ko bho aAsAma ... 24 karor3a samucita daMDa diyA jaaygaa| ... 50 karor3a isa prakAra kisAnoM para kula milAkara karIba 9 araba AcArya dvivedI jI ke ghara vivAha rupayA karz2a nikalA hai| isa bhayaMkara RNa kI cakkI meM pUjyapAda zrAcArya dvivedI jI ke bhAMje paMDita kamalAbhAratIya kisAna betaraha pisa rahe haiN| jaba taka yaha RNa-bhAra kizora tripAThI kI putrI kA vivAha gata 6 mArca ko daulatabhAratIya kisAnoM para hai, ve kisI taraha panapa nahIM skte| pura meM dhUma-dhAma ke sAtha hogyaa| isa vivAha ke sara kI pUjyapAda dvivedI jI kI bar3I icchA thI aura kadAcit bacce curAnevAloM kA mAmalA isa lar3akI ke hI saubhAgya se Apa apanI pichalI bImArI pAThakoM ko yAda hogA ki kucha dina hue paMjAba meM se bAla bAla bace haiN| dvivedI jI zrI ka baccoM ko curA le jAnevAloM kA eka giroha pakar3A gayA unakI do bahanoM kI zAdiyoM ke avasara para bhinna-bhinna thA aura unake pAsa 170 bacce pAye gaye the| usa sila- prasaMgoM ke silasile meM apane kucha padya barAbara par3hate rahe sile meM 60 zrAdamI pakar3e gaye the aura una para mAmalA hai| isa vivAhotsava para bhI vaise prasaMgoM para Apane apanI calAyA gayA thaa| racanAye sunAI thiiN| 'sarasvatI' ke pAThakoM ke mano- usa mamale kI sunavAI ke lie do spezala majisTreTa . vinodArtha ve bhinna-bhinna racanAyeM hama yahA~ de rahe hainiyukta kiye gaye the, jinameM se eka ne 24 abhiyukto ko prathama dina bhAta ke samaya jo kavitA zrImAna dvivedI jI 2 varSa se lekara kAlepAnI taka kI vibhinna saz2AyeM dI haiN| ne sunAI thI vaha yaha hai4 pramukha aparAdhiyoM ko 68 se 73 varSa taka kI sajA dI rIti-bhauti maiM nahIM jAnatA, hai, jo ausatana 20 sAla pdd'egii| ye abhiyukta maukA nahIM jAnatA lokAcAra pAkara dina aura rAta meM choTe-choTe baccoM ko koI na koI kula, kuTumba, santati kA bhI hai bahAnA banA kara phusalA le jAte tathA unheM dUra-dUra prAntoM mujhe nahIM kucha bhI AdhAra / barmA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4 ] isase jo bana par3A bandhuvara, prema - sameta parosA bhoga lagAvoge isakA yatra muko yahI bharosA hai || sampAdakIya noTa dUsare dina pahalI bar3ahAra ko yaha kavitA sunAI thI-- bhakta samarpita karaNa bhI khAkara sAgapAta khAkara niHsvAda jana-vatsala bhagavAna kRSNa ne pAyA thA atizaya zrahlAda / kyA Azcarya Apane jo yaha rUkhA-sUkhA khAyA anna bhakti- priya vasa bhakti dekhate nahIM dekhate anna- kadanna // ( 2 ) prema sahita kara liyA Apane nIrasa bhojana kA svIkAra kisa prakAra nija bhAgya sarAhU~ mahA adhama maiM mahA gavA~ra / dhanya ApakI kRpA ApakA yaha unnata udAra vyavahAra maiM kRtakRtya ho gayA merA kiyA apane ati upakAra / / tIsare dina dUsarI bar3ahAra ke samaya yaha kavitA sunAI thI ( 1 ) mahArAja mujha para jo itanI dayA Apane dikhalAI usase vyakta hI kI hai manomahattA he bhAI / mahAjanoM kI rIti yahI hai karate choToM kA upakAra cane cAva kara bhI kahate haiM --hA, kiyA bar3A satkAra || ( 2 ) pUrva janma ke nija sukRtoM kA phala maiMne pAyA bharapUra pAvana kiyA Apane mujhako durita kara diye sAre dUra | yogya Apake mujhase prastuta nahIM ho sakA bhojana-pAna kSamA kIjiegA saba truTiyA~ he dayAlu he kSamAnidhAna || cauthe dina vidAI ke dina maMDapa ke nIce yaha kavitA sunAI thI-- ( 1 ) Apa sabhI vidha pUrNa kAma haiM vibhava-dhAma haiM Apa yathArtha kisI vastu kI cAha nahIM, saba prApta kAnta kamanIya padArtha / kyA dU~ maiM phira bhalA Apako dIna vibhUti-vihIna nikA sulabha eka hI vastu mujhe hai ye donoM kara jor3a praNAma || Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( 2 ) dIpadAna se kyA dinakara kI prabhA pUrNatA pAtI hai| zrAcamanI bhara jala se surasari-dhArA kyA bar3ha jAtI hai| bhakta tathApi yahI karate haiM nija anurakti dikhAte haiM iSTadeva kI pUjA karake usa para phUla car3hAte haiM | 3 ) 415 ( deva apane ko, sevaka mujhe samajha zarmA maharAja, apanAie mujhe jaise ho hAtha Apake merI lAja / sumana- samAna samarpita ye jo pAtra aura paTa Adi asAra kara lIjie kRpA mujha para kara kRpAnAtha, inako svIkAra // ( 4 ) * isa kanyA ke pitA aura jo haiM isakI pyArI mAtA aba taka sabhI bhA~ti isake the ekamAtra ve hI trAtA / dharma-pitA isa becArI ke baniye he dInoM ke nAtha sutA-sadRza pAlana karane kA kAma zrApahI ke hAtha // ( 5 tAdhika-vatsalatA se isa jana ne bhI pAlA hai| dekha ise rogArta tanika bhI sahI prati kI jvAlA hai / AzA yahI Apa bhI isake sukha-dukha kA rakkheMge dhyAna aura kyA kahU~ kSamA kIjie merI truTiyA~ kRpAnidhAna // zrImAn dvivedI jI kA svAsthya pichalI bImArI se gira gayA hai aura Apa nirbala ho gaye haiM / isa dazA meM ApakA purAnA unnidra roga adhika kaSTa de rahA hai ataeva yahA~ hamArI paramAtmA se prArthanA hai ki vaha Apako isa vRddhAvasthA meM svastha aura sukhI rakhe / hariaudha jI kA sammAna isa varSa kA 'maMgalAprasAda - puraskAra' hindI ke zreSTha ki paMDita ayodhyA siha upAdhyAya 'hariaudha' jI ko unake prasiddha mahAkAvya 'priyapravAsa' para diyA gayA hai| harizraudha jI hindI ke purAne mahArathiyoM meM haiM aura ApakI racanAoM se hindI sAhitya kI kAfI gaurava vRddhi huI hai| Apako sAhitya kA yaha prasiddha puraskAra bahuta pahale mila jAnA cAhie www.umaragyanbhandar.com
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 sarasvatI paNDita ayodhyAsiMha upAdhyAya 'harigrodha' thA / tathApi hindI premiyoM ke lie yaha santoSa kI bAta [ bhAga 38 hogI ki hariaudha jI ko unakI vRddhAvasthA meM yaha sammAna vara prApta ho gayA / svargIya DAkTara trilokInAtha varmA kheda kA viSaya hai ki gata faravarI mAsa meM hindI ke suprasiddha lekhaka DAkTara trilokInAtha varmA kA svagavAsa ho gayA / mRtyu ke samaya ve bijanaura meM sivila sajana the / varmA jI ne hindI meM 'hamAre zarIra kI racanA' nAmaka pustaka likhakara acchI khyAti prApta kI thI 1 unakI isa kRti para saM0 1983 vi0 meM 1200) rupayoM kA 'maMgalAprasAda puraskAra' dekara ve puraskRta kiye gaye the 1 kAzI - nAgarI pracAriNI sabhA se bhI unakI yaha kRti saM0 1980 vi0 meM hI puraskRta ho cukI thI / parantu varmA jI ke lie ina puraskAroM se bhI adhika gaurava kI bAta thI unakI isa kRti kI lokapriyatA / yaha pustaka pahale-pahala san 1916 meM prakAzita huI thI / taba se Aja taka isake pA~ca saMskaraNa ho cuke haiN| chaTA saMskaraNa prayAga ke iMDiyana presa meM chapa rahA hai / kintu isake taiyAra hone se pahale hI varmA jI kA akasmAt svagavAsa ho gayA / varmA jI ke nidhana ke kAraNa hindI kA eka bahuta bar3A sevaka uTha gayA / astu, hama divagata, AtmA kI sadgati tathA kuTumbayoM ke zAnti-lAbha ke lie bhagavAn se prArthI haiM / Gardens India Grow on The Best in Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat POCHA'S SEEDS ASK FOR A FREE CATALOGUE: VEGETABLE & FLOWER SEEDS, PLANTS, BULBS, ETC. PESTONJI POCHA & SONS, POONA. Printed and published by K. Mittra, at The Indian Press, Ltd., Allahabad. www.umaragyanbhandar.com
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaMza-dhvani Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [citrakAra-zrIyuta jADIta dAsaandar.com
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ bajA sampAdaka . plli julaabhr` jnggilaa devIdatta zukla zrInAthasiMha maI 1937 } bhAga 38, khaMDa 1 saMkhyA 5, pUrNa saMkhyA 449 vaizAkha 1664 . bhaviSya . lekhaka, ThAkura gopAlazaraNasiMha jIvana kA saMgharSa jagat se, nija atIta kA dRzya citta para, bar3hatA hI jAtA hai| aGkita hI rahatA hai| niThura satya kA raGga citta para, hRdaya na jAne kyoM sadaiva hI, car3hatA hI jAtA hai| zaGkita hI rahatA hai| anAyAsa hI abhilASAyeM, andhakAramaya hI bhaviSya kA, miTatI haiM becaarii| citra najara AtA hai| AzA bhI karatI rahatI hai, dhIre dhIre bhAgya-vibhAkara, jAne kI taiyaarii| asta huA jAtA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'hindI yAne hindostAnI' lekhaka, prophesara dharmadeva zAstrI 'hindI yAne hindostAnI' ke sambandha meM hama eka lekha gata aMka meM chApa cuke haiN| usI silasile kA yaha dUsarA lekha hai| lekhaka mahodaya ne isa prazna kA apane isa lekha __ meM sundara DhaMga se vivecana kiyA hai| REATEenaren ratIya sAhitya pariSad ke janma ke adhivezana taka unako 'hindI' sIkha lenI cAhie aura Adhu sAtha hI Aja-kala rASTra-bhASA ke taba. koI bhI bhASaNa a~garez2I meM na ho| isa sambandha meM - lie eka naye zabda kA prayoga unhoMne apane patra meM eka prabhAva-pUrNa agralekha bhI likhA 6 kiyA jAne lagA hai, jisase kucha thA, jisakA kAMgresavAdiyoM para prabhAva pdd'aa| isI kA loga ghabarA uThe haiM, kyoMki unhoMne pariNAma hai ki Aja kAMgresa ke khule adhivezana meM hindI' Aja taka isa zabda ko sunA hI meM hI sabhI mukhya-mukhya bhASaNa hote haiM / kAMgresa-adhivezana nahIM thaa| vaha zabda hai 'hindI yAne hindostAnI / ' aba ke avasara para jo 'rASTra-bhASA-sammelana' Adi hote haiM unameM taka rASTra-bhASA ke lie 'hindI' aura 'hindostAnI', ina bhI isI prakAra ke prastAva pAsa hote haiN| bhAratIya sAhityadonoM zabdoM kA pRthak-pRthak bhinna-bhinna vicArakoM kI ora se pariSad ke mantrI zrI kAkA sAhaba ne hI sarvaprathama prayoga hotA rahA hai| bhAratIya sAhitya-pariSad ke 4 julAI hindI ko rASTra-bhASA kA rUpa dene ke lie yaha prayatna 1636 ke kAryakArI adhivezana meM jo niyama-uddeza prArambha kiyA ki samUce rASTra kI sabhI prAntIya bhASAoM kI aAdi svIkRta hue haiM unameM eka sthAna para likhA hai ki isa lipi eka ho / isa sambandha meM unhoMne musalamAnoM se bhI pariSada kA sArA kAma 'hindI yAne hindostAnI meM hogaa| vicAra-vinimaya kiyaa| parantu duHkha hai ki ve musalamAnoM isI prakAra pariSada kI ora se prakAzita sadasya ke pratijJA- ko nAgarI-lipi svIkAra karane ke pakSa meM na kara ske| patra meM bhI sadasya bananevAle ko jo pratijJAyeM karanI yaha bAta unhoMne karAcI-kAMgresa ke avasara para honevAle hotI haiM unameM eka yaha bhI hai ki maiM mAnatA hU~ ki 'bhASA rASTra-bhASA-sammelana ke sabhApati-pada se kiye gaye bhASaNa meM kI dRSTi se yaha ekatA hindI yAne hindostAnI-dvArA hI spaSTa kara dI thii| unakA kahanA thA ki DAkTara ansArI ke dRr3ha ho sakatI hai| samAna rASTrIya netA bhI urdU-lipi ko chor3ane para taiyAra ___isameM koI sandeha nahIM ki jina mahAnubhAvoM ne nhiiN| zAyada usake bAda se unhoMne isa prakAra kA vicAra hindI ko rASTra-bhASA ke siMhAsana para baiThane kA adhikArI hI chor3a diyA hai / aba to unakA vicAra hai ki rASTra-bhASA mAnA hai aura sarvaprathama use aisA rUpa diyA hai, Aja ve to eka hogI, jise hama 'hindI' kaheM athavA 'hindostAnI', hI hindI yAne hindostAnI' ke janmadAtA haiN| pUjya arthAta hindI yAne hindostAnI, parantu likhI jAyagaM mahAtmA gAndhI, bAbU rAjendraprasAda, kAkA kAlelakara vaha do lipiyoM meM-phArasI-lipi aura nAgarI-lipi meN| zrAdi mahAnubhAvoM ne hindI ko rASTra-bhASA banAne meM aura ekamAtra aisA mAnane kA kAraNa yahI hai ki musalamAna use kAMgresa jaisI prabhAvazAlI rASTrIya mahAsabhA-dvArA vyAvahA- apanI lipi ko chor3anA nahIM caahte| rika rUpa dilAne meM mukhya kArya kiyA hai| vAstava meM Adarza kA rUpa vizuddha to tabhI taka hai * mujhe smaraNa hai, jaba karAcI-kAMgresa ke avasara para jaba taka use vyAvahArika rUpa nahIM miltaa| Adarza ke pUjya gAndhI jI ne a-hindI-bhASI kAMgresa-netAnoM aura prati rUpa meM to yaha ThIka hai ki rASTra-bhASA jisa prakAra eka ho, nidhiyoM se joradAra zabdoM meM apIla kI thI ki agale usI prakAra usakI lipi bhI aneka na hoM / parantu vyavahAra 418 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5) 'hindI yAne hindostAnI 419 meM yaha bAta ho sakegI ki nahIM, aisA vicAra kama loga yaha AzvAsana diyA ki hindI se hamArA tAtparya bolacAla kiyA karate haiM / yaha Thosa satya hai ki kucha loga bhASA aura kI bhASA hai taba musalamAnoM ne yaha samajhA ki hindI kA lipi kA nirmANa nahIM kara sakate / usakA nirmANa to kucha artha hai 'hindustAnI', yAnI bola-cAla kI bhASA aura aitihAsika satya siddhAntoM ke AdhAra para hI hotA hai| urdU eka hI hoN| anya prAntIya lipiyoM kI ekatA kA prayatna to kAkA asala meM hindI rASTra-bhASA isI lie kahI jAtI hai sAhaba kA cala rahA hai aura usameM saphalatA kI aAzA bhI ki vahI hindustAna ke adhika logoM ke vyavahAra meM isa hone lagI hai| samaya A rahI hai, aura deza-bhASAoM meM Aja isI ko nAgapura meM honevAle bhAratIya sAhitya-pariSad ke antaH prAntIya mahattva prApta hai| isa artha meM hamAre vicAra prathama adhivezana ke avasara para svAgatAdhyakSa-pada se se 'hindustAnI-zabda kI apekSA hindI zabda hI adhika bhASaNa karate hae kAkA sAhaba ne svIkAra kiyA hai ki upayukta hai| kyoMki jina logoM kI yaha janma-bhASA hai unake rASTra-bhASA hindI hI ho sakatI hai| ve kahate haiM prAnta kA nAma 'hinda-prAnta' hai aura yaha zabda hai bhI "hama hindI kA hI mAdhyama svIkAra karate haiM, isake kaI prAcIna / hama itanA to mAnate hI haiM, aura vaha hai bhI satya kAraNa haiM / pahalA kAraNa to yaha hai ki yaha mAdhyama ki vyavahAra meM to vahI bhASA prayukta ho jo sabakI samajha svadezI hai| karor3oM bhAratavAsiyoM kI hindI janma- meM AsAnI se A jaay| usa bhASA meM ve zabda bhI gine bhASA hI hai| dUsarA kAraNa yaha hai ki saba prAntoM ke jAya~ge jo phArasI, a~garez2I Adi bhASAoM se le liye gaye santa kaviyoM ne sadiyoM se hindI ko apanAyA hai| haiM / aba ve zabda fArasI Adi bhASAoM ke hI na raha kara yAtrA ke lie jaba loga jAte haiM taba hindI kA hI hamAre bhI haiN| aise zabda nikAle jA bhI nahIM skte| sahArA lete haiM / paradezI loga jaba bhArata meM bhramaNa fArasI Adi bhASAoM ke zabda kevala hindI meM hI nahIMkarate haiM taba unhoMne bhI dekha liyA hai ki hindI ke mahArASTra Adi prAntIya bhASAoM meM bhI unakI kamI nahIM hai| sahAre hI ve isa deza ko pahacAna sakate haiN| asala hama anya bhASAoM ke vyavahRta zabdoM ko nikAla pheMkane ke meM to hindI-bhASA hai hI lacIlI, tandurusta baccoM pakSa meM nahIM / bhASA ke prakAra athavA AtmA ke sambandha meM kI taraha bar3hanevAlI, aura isakI sarva-saMgrAhaka-zakti hI hamArA matabheda hai / isa bAta kA nizcaya ho jAnA tathA samanvaya-zakti bhI asIma hai| jisa bhASA ko cAhie ki hamArI rASTra-bhASA kA AdhAra saMskRta aura aAja apane teraha upavibhAga sa~bhAlane par3ate hoM usako tadbhava bhASAyeM hogA, athavA fArasI aura tadbhava bhASAyeM / rASTra-bhASA kI bhUmikA dhAraNa karane meM koI kaThinAI saMskRta aura usakI prAkRta bhASAoM meM tathA fArasI aura na hogii|" tatprAkRta-bhASAoM meM AkAza-pAtAla kA bheda hai| samAsa pAThaka dekheMge ki yahA~ sarvatra kAkA sAhaba ne ukta Adi ke niyamoM meM bhI mahAn antara hai / rASTra-bhASA ke lie artho meM 'hindI'-zabda kA hI prayoga kiyA hai| hindI' zabda kA prayoga isa sandeha ko nivRtta kara detA hai| durbhAgyavaza hindustAna meM kisI U~cI se U~cI bhI hindI kA artha hai saMskRta aura tanmUlaka bhASAoM ke bAta ko sAmpradAyika rUpa meM dekhane kI pravRtti ho gaI hai| AdhAra para banAI gaI bhaassaa| merA dAvA hai ki hindU bhArata ke logoM ko apane deza kI apekSA apane sampradAya athavA musalamAna donoM ke vyavahAra meM yahI bhASA kI rakSA kI adhika cintA hai| yahI bAta hindI ke pAtI hai| aura phira musalamAnoM kI bhI bahusaMkhyA sambandha meM bhI kahI jA sakatI hai| 'hindo' rASTra-bhASA to gA~voM meM rahatI hai aura usakI bhASA prAntIya hI hai| banAI gaI hai, aisA jaba musalamAnoM ne sunA taba unhoMne vibhinna bhASAoM ke zabdoM ke prayoga-aprayoga ke kAraNa isakA yahI artha samajhA ki aba kAMgresa bhI urdU-bhASA aura bheda to citra meM raMga bharane ke samAna hai, usase 'AtmA' usakI lipi ko naSTa karane para tula gaI hai, yadyapi kisI meM antara nahIM ho jaataa| bhI kAMgresa-netA kA aisA vicAra nahIM thaa| jaba netAoM ne bolacAla kI bhASA aura sAhityika bhASA meM bheda to Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 rahegA hii| use kama karane kA prayatna avazya karanA . yadi saralatA aura sugamatA kI dRSTi se hI 'hindI yAne cAhie, parantu vaha rahegA avazya / ataH sAhityika bhASA hindostAnI' zabda kA prayoga kiyA jAtA hai to isakI bhI meM urdU aura hindI ke prakAra meM bheda rhegaa| thor3e dina koI AvazyakatA nhiiN| kyoMki hindI kI jo paribhASA hue lakhanaU meM honevAle 'hindustAnI-ekeDemI' ke pA~caveM kI jAtI hai usakA bhI artha yahI hai / arthAt jise uttara'sAhityika-sammelana' meM bolate hue kAnapura ke maulavI bhArata kI janatA AsAnI se samajhatI hai| hA~, yadi kAkA abdullA sAhaba ne kahA hai ki 'hama isa bAta ko bhulA nahIM sAhaba kA hindI yAne hindostAnI se artha yaha ho ki sakate ki mAmUlI bolacAla kI bhASA sAhitya-vijJAna ina donoM zabdoM kA artha eka hai, kyoMki 'hindI' aura zrAdi sambandhI vicAra vyakta karane kI bhASA se bhinna hotI 'hindustAnI' zabdoM kI jo vyAkhyA kI jAtI hai usameM hai| isalie bolacAla kI bhASA ko adhika sarala koI mahAn antara nahIM to isameM hameM koI vizeSa aApatti banAne kA to prayatna kiyA jA sakatA hai, para vaijJAnika tathA - nahIM / sambhavataH pariSad ke uddeza meM Aye hue 'hindI sAhityika bhASA ke sambandha meM hindI-urdU meM bahuta bheda yAne hindostAnI' zabda kA yahI artha hogaa| kAkA sAhaba pdd'egaa| bhASA kA yaha bheda to taba taka rahegA hI jaba taka ke bhASaNa meM nimna vAkyoM se yahI dhvanita hotA haimusalamAna bhAratIya bhASA aura saMskRti kA apanA na smjheNge| "rASTrIya hindI meM samasta bhASAoM ke zabdoM ko kucha sthAna yadi bhAratIya sAhitya-pariSad kI ora se eka aise milegA hii| hama kisI kA bahiSkAra nahIM caahte| koza kA nirmANa kiyA jAya, jisameM sarvanAma, avyaya rASTrIya zabda kisI bhI bhASA yA bolI ke hoM, adhi Adi krama se samasta prAntIya bhASAoM meM eka hI artha meM kAMza loga jinheM samajha sake ve saba zabda rASTrIya haiN|' prayukta honevAle zabdoM kA saMgraha rahe to sugamatA se karor3oM bhAratavAsI jisa bhASA ko AsAnI se samajha rASTra-bhASA ke zabdoM kA nirNaya ho sakatA hai| jo zabda sakeM aisI sulabha sarvasAdhAraNa aura svadezI bhASA meM hama samUce rASTra meM eka artha meM adhika prayukta hotA hai vahI boleNge|" rASTra-bhASA kA zabda hogaa| merA vicAra hai ki taba Aja hamArA to vizvAsa hai ki bolacAla kI bhASA aura kI bhI apekSA adhika saMskRta-zabda rASTra-bhASA ke aMga sAhityika bhASA meM antara Avazyaka hai, heya bhI nahIM / baneMge | ba~galA Adi prAntIya bhASAoM meM saMskRta-zabdoM isameM kamI lAne kA prayatna karanA cAhie / isa samaya to kI hI pracuratA hai| 'hindI-hindustAnI' donoM ke pakSapAtiyoM ko videzI bhASA yadyapi kAMgresa ne 'hindI' kA rASTra-bhASA kA rUpa diyA se yuddha karanA hai, ataH isa samaya isa jhagar3e meM par3ane se hai, tathApi jAnabUjhakara usake adhivezanoM meM adhika lAbha nahIM, hAni hI hai| isa samaya to sabako deza-bhASA vaktA kaThina fArasI-zabdoM kA hI prayoga karate haiM, jise meM sabhI hindustAniyoM ko zikSita karane kA satata prayatna adhikatara loga nahIM samajha sakate / kevala hIM, karanA caahie| mujhe vizvAsa hai ki jaba hindustAna ke adhikatara musalamAna bhI use nahIM samajha paate| yaha musalamAna sAmpradAyikatA se uThakara vicAra kareMge taba ve zikAyata hameM hI nahIM, svayaM 'hindI yAne hindostAnI' ke dekheMge ki hindI hI rASTra-bhASA hone ke yogya hai| pakSapAtI kAkA sAhaba hI likhate haiM yadi 'hindI yAne hindustAnI' zabda hindI-hindu"kAMgresa meM jo bhASaNa hindI meM hote haiM unameM fArasI zabdoM stAnI ke jhagar3e ko kama karane meM samartha ho jAya to deza .. kI itanI bharamAra hotI hai ki dehAta se AnevAle kA kitanA upakAra ho| parantu bhaya hai ki yaha isa artha meM pratinidhiyoM ko a~garez2I aura hindI donoM bhASAyeM tIsarA paryAya na bane / AzA hai, yaha tIsarA zabda virodha eka-sI durbodha pratIta hotI haiN|" ko zAnta karake svayaM bhI uparata ho jaaygaa| . . .. . . O M Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... IrSyA aura pratizodha kI Aga meM jalane- vAle eka pahAr3I yuvaka kI kahAnI badarI lekhaka, zrIyuta upendranAtha 'azka', bI0 e0, ela-ela0 bI0 sa prakAra varSA kA pahalA chIMTA par3ate A~sU chalaka rahe the; pati patnI se musakarAtA huA vidA le hI pahAr3I nAloM meM jIvana jAga rahA thA, para sIne para patthara rakhe hue, aura striyA~ rotI uThatA hai aura ve utphulla hokara thIM, to bhI prasanna thIM ki unake puruSa unake lie hI sukha baha nikalate haiM, usI bhA~ti zimalA kA sAmAna juTAne jA rahe haiN| pahAr3I yuvatiyoM kI A~khoM g kA mausama zurU hote hI pahAr3I se A~sU pravAhita the, para dila khuza the ki yaha kucha dinoM pagaDaMDiyoM meM jAna par3a jAtI hai| kI judAI sthAyI prasannatA sAtha laayegii| unake premI pahAr3I loga purAnI pagaDaMDiyoM ko unakA astitva vApasa itanA dhana jamA kara leMge ki unake mA-bApa se unheM mA~ga dete, naI lIke nikAlate, zimalA kI AbAdI bar3hAne sake / baccoM ko bhI isI taraha kA kucha dhairya thaa| macalanA lagate haiN| ina dinoM zimale meM yauvana zrA jAtA hai; cAhate the, rone ke lie utAvale ho rahe the, para oMThoM ko zizira ke hima se sikur3A huA nagara apraila-maI kI siye hue cupake se, kyoMki yadi ve royeMge to unake pitA jIvanadAyinI dhUpa se khila uThatA hai / parantu jahA~ isa unake lie khilaune na lAyeMge / jo bhI royegA, milAI mausama meM zimale meM ullAsa khelatA hai, vahA~ pahAr3I dehAta aura khilaunoM se vaMcita raha jaaygaa| meM udAsI chA jAtI hai| pahAr3a ke yuvaka roTI kamAne kI zolI khAlI ho rahA thaa| kala birajU gayA, Aja dhuna meM zimale ko cala par3ate haiM, pitA-putra, bhAI-bahana, pirathU gyaa| saba jA rahe the| kevala ve hI ghara para the jinake priyatama-preyasI eka dUsare se bichar3a jAte haiN| dehAta kI zarIra meM mehanata-majadUrI karane kI zakti na raha gaI thI rUha inake sAtha hI calI jAtI hai, zimale kA jIvana yA ve jinakI ghara para AvazyakatA thii| nahIM to saba pahale isakI mRtyu bana jAtA hai| pahale acchI jagaha prApta karane ke vicAra se bhAge jA rahe apraila kA zurU thaa| maidAna kI garmiyoM se bacane ke the| kevala badarI abhI taka pahAr3I pagaDaNDiyoM para hI bhaTalie zimale kI ThaMDI aura anuraMjanakArI fiz2A meM panAha katA dikhAI detA thaa| yA nahIM gayA thA kAMzI / vaha bhI lenevAle sarakArI daphtaroM kA Agamana prArambha ho gayA abhI taka gA~va meM hI mArA mArA phira rahA thaa| thaa| cAroM ora jIvana ke AsAra dikhAI dene lage the, apane riztedAroM kI naz2aroM meM ve donoM bekAra ghUma rahe mAno mRtaka meM phira se jAna par3a gaI ho| the| paraMtu ve bekAra na the, muhabbata ke maidAna meM ghor3e daur3A rahe zolI ke garIba pahAr3I bhI apane sambandhiyoM se judA the / gata varSa badarI bAz2I le gayA thA aura aba kI kaaNshii| hokara aAgAmI zIta ke lie kucha dhanopArjana karane jA rahe badarI ghAyala sA~pa kI bhA~ti kuMkAra rahA thA aura the, lekina akele zimalA meM kuTumba kahA~ sAtha jA kAMzI vijayI yoddhA kI bhA~ti jAme meM phUlA na samAtA sakatA hai ? vahA~ kA kirAyA hI isa bAta ko ijAz2ata nahIM thaa| eka kI duniyA kI naraka! detaa| puruSa to khaira kahIM par3akara hI kATa leNge| para striyA~ aura bacce ! unake lie to ghara caahie| isI lie U~cI U~cI pahAr3iyoM ke dAmana meM nAlA zora karatA saba bhare diloM ke sAtha judA ho rahe the| bApa apane baccoM huA baha rahA thA, mAno apane devatAoM ke caraNa dhokara ko ha~sa ha~sakara pyAra karatA thA, para usakI A~khoM meM janma saphala kara rahA ho / idhara-udhara phailI huI jhoMpar3iyA~ 421 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 sarasvatI khir3akiyoM kI A~khoM se pAnI kI isa caMcala vinamratA kA naz2ArA kara rahI thIM / sandhyA ne TesU ke raGga kA dupaTTA or3ha liyA thA aura choTI choTI pahAr3I gAyeM bastiyoM ko lauTa rahI thiiN| dUra kisI jagaha koI alpavayaska lar3akA apanI bA~surI meM ina parvatoM kI bhA~ti pahAr3I yuvatI ke viyoga kA purAnA karuNa rAga alApa rahA thA / ai bramhaNa ke lar3ake zimale na jA bevafA merI hasarateM khAka ho jAe~gI bevafA zimale na jA sunA ke kinAre patthara para baiThI thI / usakA sira jhukakara ghuTanoM se laga gayA thA / zranyamanaskatA meM vaha choTI choTI kaMkariyA~ nAle meM pheMka rahI thI / bA~surI kI madhura aura karuNa dhvani usake hRdaya ko dravita kiye detI thI / dhIre dhIre apane dila meM vaha duharA rahI thI - zimale na jA bevafA zimale na jA / kAMzI dera se jhAr3I meM chipA baiThA thA, Aja use bhalI bhA~ti dekha lenA cAhatA thA, muddata pyAsI apanI A~khoM kI pyAsa bujhA lenA cAhatA thA / vaha use apanI A~khoM meM biThA lenA cAhatA, apane dila meM chipA lenA cAhatA thA, cAhe isake bAda dila kI dhar3akana hI banda ho jAya, A~khoM kI jyoti hI bujha jAya / zrAja surja eka bAra sira uThAye to vaha use jI bhara kara dekha le | jAne phira yaha mohanI mUrata dekhanI nasIba ho yA nahIM, abhI dila ke aramAna nikAla le, mana kI sAdha pUrI kara le| surjU ke sAmane usakI nigAheM jhuka jAtI thIM / svAmI kI upasthiti meM corI kara bhI kauna sakatA hai ? chupakara lUTa lenA bhI sambhava hai / kitanI dera taka vaha isI pratIkSA meM baiThA rahA, lekina surjU ne sira na uThAyA, kAMzI kI hasarata na nikalI / choTI choTI kaMkariyA~ nAle meM giratI thIM aura kisI AvAz2a ke binA jala-pravAha meM vilIna ho jAtI thIM- una zakta manuSyoM kI bhA~ti jo kisI dhvani ke binA mRtyu kI bahiyA meM bahe cale jAte haiM / zrAqhira vaha dhIre dhIre Age bar3hA aura dhar3akate hue dila ke sAtha usane jhukakara apanA hAtha surja ke kaMdhe para rakha diyaa| do bahate hue jharane usakI ora uThe aura usakI apanI A~khoM se nadiyA~ pravAhita ho gaI / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 "tuma ro rahI ho surjU" ! 'tuma ro rahe ho kAMzI' ! aura donoM cupa ho gaye, kevala eka-dUsare ko dekhate rahe / dUra kamasina lar3akA gA uThA ai mhaNa ke lar3ake zimale na jA bevafA paradeza meM jAkara tU mujhe bhUla jAyagA bevafA zimale na jA surja ne kAMzI kI ora dekhA, mAno vaha isakA javAba pUcha rahI ho / bA~surIvAle ne apanI U~cI, mIThI AvAz2a se phira gIta alApA - ai brAmhaNa kI lar3akI ghabarA mata merI jAna tujhe bhUlanA jI se guz2ara jAnA hai merI jAna ghavarA mata kAMzI kI A~khoM meM eka halakI-sI juMbiza huI aura surja ke prazna kA uttara de diyA gayA / aura phira donoM anAyAsa lipaTa gaye, judA hue aura phira lipaTa gaye aura isake bAda choTe-choTe paudhoM aura jhAr3iyoM meM ulajhate pattharoM se DhokareM khAte coTI para base hue gA~va kI ora ravAnA ho gaye / usa vakta eka dUsarI jhAr3I se badarI nikalA-pratizodha kI sAkSAt mUrti / krodha ke mAre usakI A~khoM meM rakta ubala zrAyA thA / vaha, jise vaha cirakAla se apane hRdaya - mandira meM biThAye pUjA karatA thA - vaha, jise vaha pA hI letA yadi yaha kAMzI bIca meM na kUda par3atA - vaha Aja usase china gaI thii| vaha kAMzI kI bhA~ti rUpavAn na sahI, para itanA kurUpa bhI na thA / kabhI surja kI premabharI dRSTi usakI ora bhI uThA karatI thI / parantu usameM kAMzI kA sA hausalA na thA aura prema meM sAhasa saphalatA kI pahalI zarta hai / vaha surja kI meharabAna nigAhoM ko dekhatA thA, usake hRdaya meM halacala maca jAtI thI, lekina vaha cupa rahatA thA / phira kAMzI AyA / surja ne use bhI prema se dekhA / kAMzI ne una muhabbata bharI nigAhoM kA javAba diyA aura phira A~khoM hI A~khoM meM khIMvAlI www.umaragyanbhandar.com
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] badarI 423 ko jIta liyaa| aba kahIM kAMzI rAste se haTa jAya, pahAr3a, pairoM meM khaufanAka gaharA khdddd| yahI pagaDaMDI jo usa para bijalI gira par3e, use mauta A jAya, to vaha dUra se sundara-sI lakIra pratIta hotI thI, pAsa Ane para sAhasa se kAma le| vaha surja ko jatA de ki vaha usase mauta aura z2indagI kI hada dikhAI detI thii| isa khatare kisa hada taka prema karatA hai, sAbita kara de ki vaha usake ke bAvajUda yAtriyoM ko isI para se hokara zimalA jAnA lie AkAza ke tAre tor3a lA sakatA hai, pAtAla kI gaharA- par3atA thA, dUsare mArga se cAra mIla kA antara par3atA thaa| iyoM meM gotA lagA sakatA hai| kAMzI ke pIche AnevAle lar3ake eka kSaNa ke lie ruka lekina kAMzI...kAMzI..., usane unmattoM kI bhAMti gye| unhoMne eka bAra usa sikur3I-simiTI lakIra jaisI idhara-udhara dekhA aura dA~ta pIsate hue bar3hakara usa jhAr3I pagaDaMDI para nigAha DAlI aura phira khaDDa ko dekhA, jo mu~ha ko ukhAr3a pheMkA jisake pIche kAMzI chipA baiThA thA aura bAye isa taraha baiThA thA, jaise hara AnevAle ko nigala jAyagA phira apane baliSTha hAthoM se usa patthara ko dhakela kara nAle aura pahAr3a jaise mUrtimAn garva banA khar3A thaa| use dekhane meM pheMkane kA prayAsa karane lagA jo kucha dera pahale una para khaDDu kI dInAvasthA kA patA calatA thaa| aisA mahasUsa donoM kA zrAsana thaa| hotA thA, jaise vaha mu~ha khole dayA kI bhIkha mAMga rahA ho / / isa bIca meM kAMzI jar3I-bUTiyoM kA sahArA letA huA abhI sUraja udaya nahIM huA thA, aura savere kA pagaDaMDI para kaI kadama bar3ha gayA thaa| sAhasa ke sAtha ve halakA a~dherA samasta vizva ko apane dAmana meM chipAye bhI usake pIche ho liye| hue thaa| pUrva meM prakAza kI kiraneM isa prakAra tArIkI saba paudhoM ko pakar3a pakar3a kara calane lge| adhikAMza meM mila rahI thIM jisa taraha viSa ke pyAle meM amRta / mArga taya ho gyaa| kucha hI paga raha gaye the| usa samaya eka sabase Age kAMzI jA rahA thA, usake pIche eka lar3akA bhayAnaka dhvani sunAI dii| kAMzI ke sira para eka bar3A jogU aura phira dasa dasa sAla ke do kamasina bacce the| patthara lur3hakA pA rahA thaa| lar3ake cIkhakara pIche haTane saba lambe lambe Daga bharate jA rahe the / Aja zAma se pahale lage / kAMzI bhI vidyat-vega se pIche haTA, parantu usakA unheM zimalA paha~ca jAnA hai, isa vicAra se saba pA~va phisalA aura vaha paudhe ko pakar3e hue khaDDa meM laTaka tar3ake hI zolI se cala par3e the| a~dhere hI a~dhere meM gyaa| eka cIkha aura paudhe kI jar3a patthara kI coTa se unhoMne cAra kosa kI maMz2ila mAra lI thii| pahAr3I pagaDaMDI, TUTa gii| kAMzI kalAbAz2iyA~ khAtA huA khaDDa meM jAne lagA kabhI khaDDa kI gaharAiyoM meM guma ho jAtI aura kabhI pahAr3a aura usake pIche vaha bhayAnaka patthara, jisa taraha cUhe ke kI bulandiyoM para pahu~ca jAtI / kabhI aisA pratIta hotA jaise pIche billI / aAkAza se pAtAla meM pha~sa gaye aura kabhI aisA dikhAI lar3ake ro rahe the aura sAvadhAnI se pIche ko haTate detA, jaise pAtAla se AkAza para jA pahu~ce aura phira jA rahe the| unhoMne eka aura bar3A patthara dekhA jo pahale agaNita modd'e| jAte jAte sAmane pahAr3a A jAtA aura kI sIdha meM lur3hakatA A rahA thA, parantu isa bAra ve cIkhe pagaDaMDI bhI usake sAtha hI mur3a jaatii| lekina pahAr3a kI nhiiN| aba ve isakI jada se bAhara the| jyoM-tyoM unhoMne parikramA ke qhatma hote hI pahalI pagaDaMDI sAfa dikhAI detI vaha mauta kI pagaDaMDI samApta kI aura rote hue vApasa aura mAlUma ho jAtA ki abhI kucha hI Upara uTha pAye zolI kI ora bhAga gye| unhoMne vaha kahakahA haiM, itanA cakkara yoM hI lagA, muzkila se cauthAI phalIMga nahIM sunA jo pahAr3a ke zikhara para khar3e dIvAne badarI ne fAsilA bhI taya na kiyA hogaa| lagAyA / usa samaya yadi use koI dekhatA to Dara se __ "sAvadhAnI se'-kAMzI ne apane pIche pIche Ane- kA~pa jAtA / usake bAla zuSka aura bikhare hue the; usakI vAloM se kahA aura usa pagaDaMDI para ho liyA jo pahAr3a A~kheM surkha aura DarAvanI thIM, usake oMTha phar3aka rahe the aura khaDDa ke daramyAna TaeNgI huI mAlUma hotI thii| eka aura usake cehare para rudratA barasa rahI thii| usane sukha vyakti hI kaThinAI se usa para guz2ara sakatA thaa| sira para kI seja meM khaTakanevAle kA~Te ko nikAla diyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 sarasvatI muhabbata ke akhAr3e meM vaha bAz2I jIta gayA thA aura apane pratidvandvI ko usane cAroM khAne cita girA diyA thA / kala jaba use mAlUma huA thA, kAMzI prAtaH zimale ko cala par3egA taba usane apanI cirasaMcita pratijJA ko pUrA karane kA phaisalA kara liyA thA, jo usane eka dina pahale isI pahAr3I - zikhara para kI thI / usa dina vaha yahA~ marane AyA thA / surja kI avahelanA ne use isa hada taka nirAza kara diyA thA ki apanA jIvana use sarvathA zUnya dikhAI detA thA - nIrasa aura virasa ! aura vaha zrAyA isa zikhara se gira kara apane isa vyartha kI sA~soM ke kArA-. gAra ko fanA karane, isa zuSka duHkhaprada jIvana ko naSTa karane ! lekina acAnaka usake kAnoM meM usake pUrvajoM ke kAranAme gU~ja uThe the| Aqhira kyA vaha unhIM balavAn pahAr3iyoM kI santAna na thA jo maranA na jAnate the, mAranA jAnate the, jinhoMne bIsiyoM musAfiroM kA sarvasva lUTa kara unheM khaDDa kI gaharAiyoM meM sadaiva ke lie girA diyA thA / isa ghATI meM eka bar3A bhArI jala prapAta thA / use dekhane ke lie darzaka dUra dUra se AyA karate the / usake sAmane AyA ki kisa prakAra usake pUrvajoM meM se hard sta kisI musAfira kA patha pradarzaka kI haisiyata se jala prapAta dikhAne lAyA aura kisa prakAra usane usakI pITha meM churA bhoMka kara lUTa liyA aura usakI mRtaka deha ko gahare khaDDa meM girA diyaa| isa dRzya ke sAmane Ate hI usakA hAtha kamara para gyaa| lekina vahA~ khaMjara nahIM thA / a~garez2oM ne ina bhayAnaka DAkutroM ko kAyara aura Darapoka pahAr3iye banA diyA thaa| ina khU~khvAra bher3iyoM ko nirIha bher3oM meM pariNata kara diyA thA / parantu usa dina kahIM se badarI meM usake pUrvajoM kI niDara aura uddaMDa rUha vyApa gaI thI aura usa dina vaha phira bher3a se bher3iyA bana gayA thA aura usane pratijJA kI thI ki vaha marane ke badale mAregA, svayaM khaDDa meM girane ke badale apane raqIba ko vahA~ girAkara apanI pratihiMsA kI pyAsa bujhAyegA / usa dina vaha jahA~ marane zrAyA thA, vahA~ se mArane kA praNa karake lauTA thA / rAta bhara vaha so na sakA thaa| tar3ake hI kAMzI cala 1. par3egA, isa qhayAla se vaha nizItha nIravatA meM hI uThakara kevala eka cAdara or3hakara hariNa kI bhA~ti kulAceM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 bharatA huA yahA~ A pahu~cA thA / rAta to bhalA cA~da kA kucha kSINa-sA prakAza bhI thA, parantu yadi ghaTATopa a~dherA bhI hotA to vaha isa zikhara para pahu~ca jAtA / pratizodha kI A~kheM use avazya hI mArga sujhA detIM / Aja vaha apane uddeza meM saphala ho gayA thA, Aja usakA praNa pUrA huA thaa| vaha vApasa zolI kA mur3A tAki vaha surja ke dila se kAMzI kI yAda ko nikAla kara phira se apanI muhabbata ke bIja boye / parantu kucha dUra jAkara vaha phira zimalA ko palaTA / usane socA kAMzI kI mRtyu kA samAcAra sunakara surja udAsa ho gaI hogI aura apane isa duHkha meM usakI ora A~kha uThAkara bhI na dekhegii| vaha zimalA jAyagA / samaya ko surjU ke ghAyala dila para marahama rakhane kI ijAz2ata degA aura isa bIca meM itanA rupayA ikaTTA kara legA ki vaha surja para upahAroM kI varSA kara de aura use apanI daulata aura muhabbata meM isa bhA~ti jakar3a le ki yadi kAMzI phira jIvita hokara bhI Aye to use usase na chIna sake / yaha socate-socate usakI pazutA gambhIratA meM badala gaI aura vaha cupacApa zimale kI ora cala pdd'aa| ( 4 ) / zrapraila bItA, maI, jUna, julAI, agasta bIte aura sitambara bItane kA zrAyA / zimalA kA mausama qhatma ho gyaa| sarakArI daftara bhI dehalI aura lAhaura jAne lage / maidAna kI garmiyoM se taMga Akara zimalA kI panAha lenevAle zimale kI sardI ke Dara se phira vApasa maidAnoM kI ora cale gaye / badarI ne isa arase meM bar3e parizrama se kAma liyA / vaha kucha dera bAda zimalA pahu~cA thA aura usa samaya kisI sthAyI jagaha kA milanA muzkila thA / lekina usane sAhasa nahIM chodd'aa| jahA~ bhI kahIM maz2adUroM kI AvazyakatA huI vaha vahA~ pahu~ca gayA aura phira isa dayAnatadArI se usane apanA kAma kiyA ki use AzA se bhI adhika maz2adUrI milii| kabhI vaha rikSADrAivara banA, kabhI kamiTI kA maz2adUra; kabhI usane svAsthyavibhAga meM kAma kiyA to kabhI bijalI - kampanI meM aura jaba koI kAma na milA taba sTezana se bAhara jAkara khar3A ho gayA aura Ane-jAnevAloM kA sAmAna uThAkara acche paise le aayaa| usake aMga IsapAta ho gye| kaI bAra www.umaragyanbhandar.com
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] . . badarI badarI usane itanA bojha uThAyA ki kazmIra ke hAto bhI daMga usakA dupaTTA laharA rahA hai| nizcaya hI vaha vahA~ baiThI raha gye| thor3I-bahuta mAtrA meM usane vyApAra bhI kiyaa| huI thI / usakA dila dhar3akane lgaa| usane pakSoM ke bala loyara bAz2Ara se grAma mAla lekara nafe para ruladU bhaTTA dhIre-dhIre calanA zurU kiyaa| parantu usase calA na jAtA sAMkalI aura bharAr3I meM beca paayaa| isa kAma meM use thA, usake pairoM meM kama paidA ho rahA thaa| vaha pIche se itanA lAbha huyA ki jaba taka grAmoM kA bAhulya rahA vaha jAkara usakI A~kheM banda kara legaa| vaha macalegI, yahI kAma karatA rahA / jIvana meM jisa sphUrti kI Avazya- tar3apegI aura vaha hAtha chor3akara usake sAmane zIzA, kaMghI, katA hotI hai vaha usake pAsa thI aura vaha dina-rAta rumAla, itra kI zIzI, bijalI kA TaoNrca aura dUsare upakAma karake bhI na thakatA thaa| usane qharca bar3I sAvadhAnI hAro kA Dhera lagA degaa| ullAsa ke mAre usake pA~va na se kiyA aura aba usake pAsa lagabhaga tIna sau rupaye uThate the| isa taraha calatA huaA vaha jhAr3I ke samIpa maujUda the| isa rakama ko dekhakara usakA utsAha dugunA pahu~cA ki usake kAna meM gAne kI AvAz2a aaii| vaha ho jAtA thaa| vaha pratidina isa bar3hatI huI saMkhyA ko ThiThaka gayA / usakA saba nazA hirana ho gayA, usameM aAge dekhatA thA aura pratidina usakI aAzAlatA pallavita bar3hane kI zakti hI na rhii| yaha to kAMzI kI AvAz2a thI, hotI jAtI thii| kabhI jaba rAta ko thaka-hAra kara vaha yaha to vahI gA rahA thaa| badarI ne sunA, kAMzI kI apane Dere meM dharatI para leTatA taba usake svapnoM kI duniyA purAnI paricita svara-laharI dhIre-dhIre vAyumaMDala meM bikhara sunaharI ho jaatii| ina svapnoM meM vaha surja se aura surz2a rahI thIusase prema krtii| vaha usakI muhabbata ko jIta letA, badarI ne eka-eka zabda dhyAna se sunaa| kAMzI gA usake dila meM kAMzI kI yAda ko bhulA detA aura apane rahA thaa| hA~ vahI gA rahA thA--apanA purAnA paricita upahAroM tathA upakAroM se use rAjI kara letA aura phira rAga / badarI ke dila kI gaharAiyoM se dIrgha nizvAsa nikala kahIM se nIMda kI parI aAkara usakI thakI huI palakoM ko gyaa| usane ucaka kara dekhaa| donoM eka-dUsare ke sulA detii| zrAliMgana meM baddha the| - sitambara bItane para badarI kI udvignatA isa hada taka surja bolI- "kAMzI, yadi badarI tumheM mile to bar3I ki usake lie zimale meM AkTobara kA mahInA tuma usase kyA salUka karo ?" kATanA atyanta muzkila ho gyaa| zrAkTobara ke pahale usane mujhe patthara girAkara mArane kA prayAsa kiyA saptAha meM hI usane apanA jor3A-jatthA sa~bhAlA, surja ke thA, khaDDa meM lur3hakate samaya maiMne use pahAr3a kI coTI para lie vibhinna upahAra qharIde aura una naye vastroM se sajakara kahAhA lagAte dekhA thA, parantu yadi tuma kaho suja to jo usane silavAye the, vaha eka dina zolI ko cala pdd'aa| maiM use kSamA kara duuN|" sandhyA kA samaya thaa| vaha gA~va ke samIpa phuNcaa| "kadApi nhiiN'| suja ne kahA-'merA basa cale to jala-prapAta ke pAsa jAkara vaha ruka gyaa| nAle ke kinAroM meM use jIvita isa jala-prapAta meM rikavA duuN|" para surja kI gAyeM cara rahI thiiN| use yakIna thA ki surja kAMzo ne use apanI bhujAoM meM bhIMca liyaa| bhI vahIM patthara para baiThI pAnI se aThakheliyAM kara rahI usa samaya badarI kA sira cakarAyA aura vaha mastaka hogii| usane dekhA, tanika dUra eka bar3I bhAr3I ke pIche thAmakara khoyA huA-sA vahIM baiTha gayA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ sindha kA laoNiDa baeNreja aura ruI kI khetI . lekhaka, zrIyuta madanamohana nAnUrAma jI vyAsa janavarI 1932 meM 'loiDa baeNreja' kA udghATana kiyA gayA thaa| taba se gata pA~ca varSoM meM sindha meM ruI ko khetI meM usake kAraNa kitanI pragati huI hai, iso kI prAmANika samIkSA isa lekha meM kI gaI hai| RADITTER rata meM ruI kI khetI utanI hI prAcIna gaI / pichale varSoM meM isa kamiTI ne sindha meM anveSaNa SPE E hai, jitanA ki itihAsa / purAne aura bIja-guNana-kriyAtroM ke lie pracura dhana diyA hai| 9 bhA z2amAne meM yahA~ jitanI acchI ruI briTiza sindha' kA sampUrNa kSetraphala 53,000 varga MA paidA hotI thI, usakA mukAbilA mIla hai aura 1931 kI mardumazumArI ke anusAra isa RE aAja kisI bhI deza kI uttamottama prAnta ko jana-saMkhyA 93,00,000 hai, jisameM 73 prati ruI bhI nahIM kara sktii| jisa zata musalamAna haiN| ruI se DhAke kI prasiddha mala mala banAI jAtI thI, samaya ke sindha-prAnta ke upavibhAga-isa samaya sindha-prAnta pravAha ke sAtha sAtha yA to vaha naSTa ho cukI hai yA usakA bambaI prAnta se alaga kara diyA gayA hai aura vaha grATa jiloM hAsa ho gayA hai| bhArata meM vartamAna samaya meM jo ruI paidA meM vibhakta hai-1 haidarAbAda, 2 tharapArakara, 3 navAbazAha; hotI hai usake adhikAMza kA rezA 4 iMca se kama hai / yahA~ ye tIna jile sindha ke bAyeM kinAre para haiM aura ye ruI kI isa dizA meM unnati karane ke lie sabase pahale IsTa khetI ke pradhAna kendra haiM / 4 lArakAnA, 5 dAdU ye do jile iNDiyA kaMpanI ne san 1840 meM prayatna kiyA thaa| cAvala kI khetI ke lie upayukta haiN| sindha kA vareja 'iMDiyana-kATana-kamiTI ne san 1917-1919 kI pradeza' ina pA~ca z2iloM kA banAyA gayA hai. jisakI siMcAI apanI riporTa meM likhA thA ki sindha meM uttama ruI kI vareja se nikAlI gaI naharoM se hotI hai / gaira-baeNreja-pradeza meM khetI kI asaphalatA kA ekamAtra kAraNa siMcAI kI bAkI tIna z2ile haiM-6 sakkara, 7 karAcI, 8 uttara-sindhaasuvidhA hai| sindha meM lambe rezevAlI ruI paidA karane ke sarahadI-z2ilA / ina jiloM kI siMcAI sindhu-nadI kI sambandha meM usane spaSTa likhA hai- "yadi siMcAI ke lie vArSika bAr3hoM para nirbhara hai| bArahoM mAsa niyamita rUpa se paryApta jala prApta hotA rahe to laoNiDa baeNreja aura nahara-vibhAga-bhArata ke bhUtahamArA vizvAsa hai ki bhArata kA anya koI bhI pradeza pUrva vAisarAya lArDa viliMgDana ne 13 janavarI 1932 ko lambe rezevAlI ruI kI saphalatApUrvaka khetI kI jAne ke 'lAiDa baeNreja' kA udghATana kiyA thaa| siMcAI ke uddeza lie itane adhika aura prAzAprada su-avasara nahIM rkhtaa|" se nirmANa kiye gaye bAMdhoM meM yaha bA~dha darzanIya evaM mahAn Age. mAlUma hogA ki sindha meM 'laoNiDa baeNreja' ke khula hai| yaha bA~dha sakkara ke dareM para sindhu nadI ke prAra-pAra jAne se kamiTI ke uparyukta kathana kA pUrNatayA samarthana ho bA~dhA gayA hai aura isake nirmANa meM karIba 21 karoDa gayA hai| rupayA kharca huaA hai| baeNreja meM 66 vyAsa haiN| pratyeka ukta kamiTI kI vividha sUcanAoM ke anusAra mArca vyAsa 60 phuTa kA hai| jala-pravAha kA maryAdita rakhane ke 1921 meM 'iNDiyana senTrala kaoNTana kamiTI' kI niyukti lie pratyeka vyAsa meM bijalI se khulane aura banda hone. kI gaI thii| san 1923 meM 'kaoNTana sesa ekTa' ke anusAra vAle lohe ke daravAz2e lage hue haiN| bAMdha ke nIce ke use sthAyI saMsthA kA rUpa de diyA gayA aura ruI kI khetI bhAga meM Ane-jAne kA eka pula bhI hai| 'briTiza sindha' aura vikAsa ke lie dhana kI samucita vyavasthA bhI kara dI kI 50,13,000 ekar3a bhUmi baeNreja kI vyavasthA ke pUrNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 ] .. ho jAne para bhalI bhA~ti sIMcI jA skegii| baeNreja banane ke pUrva 18,50,000 ekar3a kI siMcAI hotI thI, jisameM atra 31,63,000 kI vRddhi huI hai / baeNreja se jo katipaya nahareM nikAlI gaI haiM tathA jo bhU-bhAga unase sIMce jAte haiM, nIce ke kASThaka se unakA paricaya prApta hogA / sindhu kA bAyA~ kinArA saMkhyA nahara kA nAma * 1 IsTarna nArA kanAla *2 roharI-kaeNnAla 3 qhairapura-fIDara-IsTa 4 qhairapura- fIDara-IsTa san sindha kA laoNiDa baeNreja aura ruI kI khetI lambAI sIMcA jAnevAlA pradeza 226 mIla tharapArakara-z2ilA 208 mIla navA zAha aura kucha zoM meM haidarAbAda jilA } khairapura-rAjya 1922-1932 1932-1933 1933-1934 1934-1935 1935-1936 dasa varSoM kA vArSika ausata ke varSa kA 33 33 33 33 33 "" 33 33 93 33 "3 " " " y 95 33 * sindha meM ruI kI khetI kA 95 pratizata bhAga ina do naharoM aura inakI vividha zAkhAoM para nirbhara hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat sindhu kA dAnA kinArA 5 rAisa kanAla 82 mIla madhya- sindha ke cAvala kI khetI karanevAle pradeza 131 mIla dAdU z2ilA 6 dAdU-kaeNnAla 7 nAtha vesTarna kanAla 36 mIla lArakAnA jilA baeNreja kI badaulata ruI kI khetI kA kaisA vikAsa huA hai, va isakA byorA lIjie / baeNreja ke janavarI 1932 meM khula jAne ke bAda siMdha meM khetI kA (vizeSakara ruI kI khetI kA ) bahuta zIghra vikAsa huA hai / baeNreja dvArA bArahoM mAsa ke lie - pAzI kA suprabandha ho jAne se ruI kI khetI ke vistAra meM aura usakI paidAvAra meM bahuta acchI taraqqI huI hai jaisA ki nimnalikhita aMkoM se spaSTa hotA hai / vistAra (ekar3a) 3,20,886 3,42,860 5,20,986 6,22,710 8,04,170 paidAvAra 400 ratala kI pratigA~Tha ) 95,660 gA~TheM 1,13,580 1,69210 2,50,960,, 3,23,020 " 427 " vistAra ke aMkoM se jJAta hotA hai ki 1935-36 meM ruI kI khetI kA vistAra baeNreja ke pUrva ke ausata se 150 pratizata bar3ha gayA hai / paidAvAra ke bhI aMka batalAte haiM ki isa vistAra ke bar3hane ke sAtha sAtha pratiekar3a se prApta paidAvAra meM bhI vRddhi huI hai / baeNreja nirmANa ke pUrva 10 varSoM meMausta rUpa se 120 ratala ruI pratiekar3a se prApta hotI thI, jo pichalI do fasaloM meM 160 ratala taka prApta hone lagI hai| isa vikAsa ke tIna kAraNa kahe jA sakate haiM( 1 ) bArahoM mAsa ke lie siMcAI kI samucita vyavasthA / (2) sudhare aura adhika ruI utpanna karanevAle paudhoM kI isa prakAra thA - khetI kA phailAva | (a) siMgha - dezI (3) z2amIna jotane aura taiyAra karane ke uttama sAdhanoM kA upayoga / (ba) siMdha-amerikana (sa) AyAta kI huI 'ijipziyana' aura 'sI- ileNDa' jAti kI 2,500 * yaha nahara garmI ke mahInoM meM banda rahatI hai / siMcAI kA suprabandha ho jAne se lambe rezevAlI 'siMdhaamerakana' ruI ko khetI kA bahuta vikAsa huA hai| baeNreja ke pUrva 10 varSoM meM zrIsata rUpa se 24,640 ekar3a meM isa ruI kI khetI hotI thI tathA 1932-1936 ke varSoM meM yaha ausata 1,99, 425 ekar3a thA, para pichalI fasala meM prAnta ke prAdhe bhAga meM amerikana ruI kI hI khetI kI gaI hai| sindha meM kitane prakAra kI ruI utpanna kI jAtI hai, isakA patA nIce ke aMkoM se lagegA sindha prAnta ke baeNreja pradeza meM tIna prakAra kI ruI kI khetI hotI hai / 1935-36 kI fasala meM inakA vistAra 4,23,800 ekar3a 3,80,300 "" "" www.umaragyanbhandar.com
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 . [bhAga 3 3.11RA sakera jilA KArakAnA jilA 1G / balUcistA na . - koTarI darAbAda haidarAbAda madIna 12 pA 2 ka 2. karA cI jilo / kA svatantra bAz2Ara hai aura apane khurakhurepana ke kAraNa yaha misa. jilA Una meM milAne ke lie bahuta upayukta hotI hai| 1935. 36 kI phasala meM sindha dezI ruI kI fasala isa prakAra thIlAiDavareja (1) bAyA~ kinArA - ekar3a navAvazAha-z2ilA haidarAbAda-jilA . 1,10,100 tharapArakara-z2ilA 1,07,600 (2) dAhanA kinArA 14,400 kula 4,23,800 (ba) sindha-amerikana-yaha ruI amerikA kI 'apalaiNDa jyArjiyana' jAti kI hai| isake bIja yahA~ pajAvaprAnta se lAye gaye the| isake pramukha unnata reze do haiM(1) 'sindha-sudhAra', (2) 'sindha 4 eph'| 'paMjAba-amerikana 289 efa' se kRSi vibhAga dvArA 'sindha-sudhAra' rezA karAcI nikAlA gayA thaa| isake rezoM kI lambAI 1 se 11 iJca hai aura jiniMga pratizata 30 hai| sAdhAraNatayA yaha paidA bhI adhika hotI hai aura Rtu-sambandhI pheraphAra sahane kI kaccha kA 3 aura bImAriyoM ko rokane kI zakti bhI isameM kAphI hotI hai / isa kAraNa isakI khetI dUsarI upayogI amerikana sindha-prAnta jAtiyoM kI apekSA adhika hotI hai / isake DhoMr3ha ThIka aba ina ruiyoM kA byorA lIjie- . taraha se khulate hone ke kAraNa ikaTrI kI gaI ruI svaccha (a) sindha-dezI-prAnta ke kRpi-vibhAga ne sindha aura pattI ke Tukar3e se mukta hotI hai / bImAriyoM se bacAne kI asalI dezI ruI kI eka sudharI jAti kI 'sindha ena0 tathA adhika paidAvAra ke vicAra se isakI bonI jaldI zrAra0' nAma kI ruI taiyAra kI hai aura yaha prAnta kI sTaiMDarDa (mArca yA aprela meM) kI jAtI hai, kintu fasala kucha dera dezI ruI banA dI gaI hai| yaha ruI adhika upajatI hai, se taiyAra hotI hai| camakIlI, safeda aura khurakhurI hotI hai isase isakI prAnta sindha 4 epha' ruI 'paJjAba-amerikana 4 epha' se meM sabase adhika khetI hotI hai| isakA rezA hai iJca se nikAlI gaI hai aura yaha bhI eka unnata jAti kI ruI hai| 3 iJca kA hotA hai aura isakI jiniMga pratizata* 38 hai / yaha ruI dera se boI jAne ke lie vizeSa rUpa se upayukta isako upaja purAnI dezI ruI se karIba 15.20 TakA hai aura sindhu ke dAhane kinAre para isakI upaja 'sindha adhika hotI hai aura phasala bhI jaldI taiyAra hotI hai| yaha . ena pAra' kI apekSA z2yAdA hone se isakI khetI saphalatA. ruI bhinna bhinna rogoM se Takkara lene meM saphala hotI hai aura pUrvaka kI gaI hai| isake rezoM kI lambAI 1 se 15 iJca bhami tathA Rtu ke antaroM ko bhI saha letI hai| isa ruI hai aura jiniMga pratizata 33 hai / yaha bhI Rtu-doSoM aura bImAriyoM se apanI rakSA kara sakatI hai| isakI fasala ___* yadi 100 mana kapAsa meM se jiniMga yAne aoTAI bahuta jaldI taiyAra hotI hai aura yaha bAta baeNreja-pradeza meM karane para 38mana ruI aura 62 mana bIja nikale to usa kAphI mahatva rakhatI hai| san 1935-36 kI phasala meM sindha rUI kI jiniga pratizata 38 kahI jaaygii| meM amerikana ruI kI phasala isa prakAra thI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 ] sindha kA laoNiDa baeNreja aura ruI kI khetI 429 (1) bAyeM kinAre ekar3a jiniMga tathA hATa-praNAlI-laoNiDa-baeNreja ke khulane navAbazAha-z2ilA 31,700 ke pUrva sindha meM jiniMga-presiMga ke 37 kArakhAne the, haidarAbAda, 1,22,100 jinakI saMkhyA isa samaya 66 hai / bambaI prAntIya vyavasthAtharapArakara , 2,15,100 . pikA sabhA ne san 1925 ke 'jiniMga-presiMga-phekTarIz2a (2) dAhane kinAre . 11,400 . ekTa' ke lie eka saMzodhana pAsa kiyA hai, jisake dvArA kula 380300 ekar3a ruI meM mizraNa karane kI kucAloM para niyaMtraNa rakkhA gayA (sa) AyAta kI huI 'ijipziyana' aura 'sI- hai| yaha saMzodhana 1 sitambara 1936 se sindha meM jArI AileMDa' kI jAtiyoM kI ruI-ina jAtiyoM meM se kara diyA gayA hai| nimnalikhita do mukhya haiM-1 sindha baoNsa III 2 sindha- sindha-prAnta meM ruI ke kraya-vikraya ke lie vyavasthita sI bAileMDa / ye donoM ruiyA~ kramazaH misradeza aura bAz2Ara yAnI maNDiyA~ nahIM haiN| prAyaH samUcI paidAamerikA se lAI gaI haiN| ye donoM uttama zreNI kI haiM bAra gAMvoM meM hI beca dI jAtI hai, jahA~ kRSaka loga kAra. tathA inake rezoM kI lambAI 11 se 13 iMca hai aura jiniMga khAnevAloM aura qharIdAroM ko apanA mAla sIdhA beca dete pratizata karIba 30 hai| ruI kI ina unnata jAtiyoM kI haiN| isa taraha ke vyApAra meM taraha-taraha ke baTAva aura khetI kA vikAsa 1934 se hI prArambha huaA hai| 1934 bhinna-bhinna tola-mApoM kA upayoga hone se ajJAnatAvaza meM 150 ekar3a meM unakI khetI huI thii| 1935 meM usakA kRSakoM ko nukasAna pahu~catA hai| 'prAntIya sindha-kaoNTanavistAra 2,500 ekar3a taka ho gayA thA aura yaha dhAraNA kamiTI'-dvArA vyavasthita bAz2AroM kI sthApanA kI jAne ke hai ki 1936-37 meM karIba 15,000 ekar3a meM unakI lie prayatna kiyA jA rahA hai aura zAyada 'sahayoginI khetI hogii| vikraya-saMsthAyeM bhI sthApita ho jAya~ / 'sindha ena0 Ara0' aura 'sindha-amerikana' se bhI ye bhaviSya kyA hogA ?- isameM Azcarya nahIM ki utkRSTa hai, ataeva ye vizeSa dhyAna-pUrvaka aura acchI bhUmi kucha hI varSoM meM sindha-prAMta 10 lAkha ekar3a meM ruI kI meM boI jAtI haiN| ye Rtu-parivartana kama sahana karatI haiM khetI karane lagegA aura karIva 5 lAkha gA~Tha kI paidAvAra aura zurU meM bImAriyoM aura pAle kA asara jaldI hone hogii| sAtha meM yaha bAta bhI nizcita hai ki bhaviSya meM se inakI paidAvAra anya amerikana aura dezI jAtiyoM kI sindha meM ruI kI khetI adhika vyavasthita rUpa meM kI apekSA kama hotI hai| ye bahuta jaldI arthAt mAca meM yA jaaygii| isI lie vahA~ ke kRSi-vibhAga ne 1 se 11 apraila ke zurU meM boI jAtI haiM, kintu fasala dera se taiyAra iMca taka kI lambAI ke rezoM vAlI ruI kI khetI ke vikAsa hotI hai| sindha-sI-prAileMDa jAti' sindha-baoNsa III se para apanA dhyAna kendrita kiyA hai, jisake lie prAMta kI adhika sahiSNu hai. aura isakI khetI tharapArakara-z2ile meM bhAma bhI bahuta upayukta hai| isake lie yaha bhI ucita hai hI hotI hai| ki 'sindha-dezI' ruI kI paidAvAra 2.50,000 yA baeNreja-pradeza meM aise kaI taraha ke kIr3e pAye jAte haiM 2,75,000 gA~ThoM se adhika bar3hane na dI jAya, kyoMki jo ruI ke paudhoM kI zakti kA zoSaNa kara fasala ko kAfI isase adhika paidAvAra, mAMga ko kama karake, kRSakoM ko nukasAna pahuMcAte haiM / ina kIr3oM ke viSaya meM anveSaNa ke ghATA phuNcaavegii| 'ijipziyana' aura 'sI-bhAileMDa' ke lie eka vibhAga sakaranda. meM kholA jAnevAlA hai| viSaya meM kRSi vibhAga kA vicAra hai ki inakI khetI una kintu yadi kRSaka-varga khetI kI vyavasthA meM sudhAra aura khAsa-khAsa jagahoM meM kI jAya, jahA~ unakI khetI adhika bhUmi kI jutAI adhika dhyAnapUrvaka kare to usakI fasala se adhika kifAyata se kI jA ske| kIr3e aura bImAriyoM se sahaja meM bacAI jA sakatI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnava lekhaka, zrIyuta bhagavatI caraNa varmA ( 1 ) jaba kalikA ko mAdakatA meM ha~sa dene kA varadAna milA, jaba saritA kI una besudha - sI laharoM ko kala-kala gAna milA, jaba bhUle se bharamAye se. bhramaroM ko rasa kA pAna milA, hama matoM kA hRdaya milA mara miTane kA aramAna milA ! patthara-sI ina do A~khoM ko jaladhArA kA upahAra milA, sUnI-sI ThaMDI zvAsoM ko phira ucchavAsoM kA bhAra milA, yuga-yuga kI isa tanamayatA ko kalpanA milI, saMcAra milA, taba hama pAgala se bhUma par3e jaba roma-roma ko pyAra milA ! bhUkhaNDa mApanevAle ina pairoM ko gati kA bhAna milA, le lenevAle hAthoM ko sAhasa bala kA sammAna milA, nabha lUnevAle mastaka ko nija gurutA kA abhimAna milA, para eka Apa sA hAya hameM sahasA sukha dukha kA jJAna milA ! ( 2 ) maruko yuga-yuga kI pyAsa milIpara usako milA prabhAva kahA~ ? pika ko paMcama kI hUka milImara usako milA durAva kahA~ ? . dIpaka ko jalanA jahA~ milA para usako milA lagAva kahA~ ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 430 nirbhara ko pIr3A kahA~ milI ? patthara ke ura meM ghAva kahA~ ? vAridamAlA se Dha~kane para ravi ne samajhA apamAna kahA~ ? nagapati ke mastaka para car3hakara hima ne pAyA sammAna kahA~ ? madhuRtu ne apane raMgoM para karanA sIkhA abhimAna kahA~ ? kaha sakatA hai koI kisase kaba kasakA hai ajJAna kahA~ ? ber3oM ko karake g2arqa kiyA laharoM ne pazcAttApa kahA~ ? vRkSoM ne hokara naSTa diyA tUfAnoM ko abhizApa kahA~ ? pAnI ne katra ullAsa kiyA paToM ne kiyA vilApa kahA~ ? bAdala ne dekhA puNya kahA~ ? dAvA ne dekhA pApa kahA~ ? ( 3 ) para hama miTTI ke putaloM ko jaba spandana kA adhikAra milA, mastaka para gagana asIma milA phira talavoM para saMsAra milA, ina tattvoM ke samrATa bane jinakA hamako AdhAra milA, para hAya sahasA vahIM hameM yaha mAnavatA kA bhAra milA ! jala uThI hama kI jvAla vahIM jaba kautUhala- sA prANa milA, hama mahAnAza lete Aye jaba hAthoM ko nirmANa milA, www.umaragyanbhandar.com
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 4] . mAnava . bala ke unmatta pizAcoM ko sukha-vaibhava kA kalyANa milA, nirbalatA ke kaMkAloM kI chAtI para phira pASANa milaa| hama lene ko devatva bar3hepazutA kA hameM pramAda milA, para kI tar3aphana meM, A~sU meM hamako apanA AhlAda milA; nija gurutA kA unmAda milA, nija laghutA kA avasAda milA, basa yahA~ miTAne ko hamako miTane kA AzIrvAda milA! (4) jaba hamane kholI A~kha vahIM uThane kI eka pukAra huI; ravi-zazi uDu bhaya se sihara uThe jaba jIvana kI huMkAra huI; 'tuma ho samartha, tama svAmI ho'jaba tattvoM kI anuhAra huI, taba kSita kI dhuMdhalI rekhA meM khiMca kara sImA sAkAra huii| jaba eka nimipa meM yuga-yuga kI vyApakatA vyApta vilIna huI, jaba eka dRSTi meM daza-dizi ke bandhana se chavi svAdhIna huI, jaba eka zvAsa meM bhAvI kI svapnila chAyA prAcIna huI, jaba eka Aha meM mAnava kI gurutA khiMca kara zrIhIna huI ! jaba hama sabaloM kI zakti prabala nibala saMmRti para bhAra huI, jaba vijita, padadalita aNu-aNu se . mAnava kI jayajayakAra huI, jaba jala meM, thala meM, ambara meM apanI sattA svIkAra huI tava hAya abhAge kI apane hI se hAra huI! . nArI ke dyatamaya aMgoM kI dyuta meM mila dyutamaya hone ko pRthvI kI chAtI phAr3a liyA hamane cA~dI ko, seAne ko| hamane unako sammAna diyA ' pala bhara nija gurutA khAne ko para hama nija bala bhI de baiThe, apanI laghutA para rone ko! lohe se asi nirmita kI thI apane abhAva ko bharane ko, hiMsaka pazuoM ke tIvra nakhoM se apanI rakSA karane ko; hamane kRSi kATI thI usa dina nija tIvra kSudhA ke harane ko, para hAya hamArI bhUkha ! ki hama lAye asi khuda kaTa marane ko! matha DAle haiM sAgara-ambara hamane prasAra dikhalAne ko, vidyut ko hamane nigala liyA mAnava kI gati bana jAne ko; teloM ko hamane dAha diyA nizi meM prakAza barasAne ko; para Aja hamAre khAdya ghire haiM ve hamako hI khAne ko ! dekho vaibhava se ladI huI vistRta vizAla bAjAra yahA~ ! dekhA maraghaTa para par3e hue bhikhamaMgoM ke ambAra yahA~ ! dekho madirA ke dauroM meM navayauvana kA saMcAra yahA~ ! dekho tRSNA kI jvAlA meM jIvana ko hote kSAra yahA~ ! kevala muTI bhara anna-kahA~ hai nArI meM sammAna yahA~ ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 sarasvatI [ bhAga 38 kevala muTThI bhara anna-kahA~ hai puruSoM meM abhimAna yahA~ ? kevala muTThI bhara anna--kahA~ hai bhale-bure kA jJAna yahA~ ? kevala muTThI bhara anna-yahI hai basa apanA ImAna yahA~ apane bojha se dabe hue mAnava ko nahIM virAma yahA~, sukha-dukha kI saMkarI sImA meM astitva banA nAkAma yahA~; banane kI icchA kA hamane dekhA miTanA pariNAma yahA~; abhilASAoM kI subaha yahA~, asaphalatAoM kI zAma yahA~ ! apanI nirmita sImAoM meM hamako kitanA vizvAsa are ! yaha kisa azAnti kA rudana yahA~ kisa pAgalapana kA hAsa are! kisa sUnepana meM mila jAte jIvana ke viphala prayAsa are ! kyoM Aja zakti kI pyAsa prabala bana gaI rakta kI pyAsa are ! apane pana meM laya hokara bhI apane se kitanI dUra are ! hama Aja bhikhArI bane hue nija gurutA se bharapUra are ! apanI hI asaphalatAoM ke bandhana se hama majabUra are ! apanI dIvAroM se daba kara hama ho jAte haiM cUra are!. pathabhraSTa hameM kara cukI Aja . apanI aniyantrita cAla are ! Dasa rahI vyAla banakara hamako yaha apanI hI jayamAla are! hama pratipala bunate rahate haiM apane vinAza kA jAla are! bana gaye kala ke hama svAmI hai aba apane hI kAla are! (8) ambara ko nata karanevAlA apanA abhimAna mukA na sakA, sAgara ko pI jAnevAlA A~khoM kI pyAsa bujhA na sakA, vyApaka asIma racanevAlA nija sImA svayama miTA na sakA, apanI bhUloM kI duniyA meM sukha-dukha kA jJAna bhulA na sakA! apanI AhoM meM saMsRta ke krandana kA svara tU bhara na sakA, apane sukha kI pratichAyA meM jaga ko sukhamaya tU kara na sakA, yaha hai kaisA abhizApa are kSamatA rakha kara tU tara na sakA ? - tU jAna na pAyA-'jI na sakA jo usake pahale mara na sakA !! 'hai prema-tattva isa jIvana kA !' yaha tattva na aba taka jAna sakA! tU dayA-tyAga kA mUlya are aba taka na yahA~ anumAna sakA! tU apane hI adhikAroM ko aba taka na hAya pahacAna sakA! tU apanI hI mAnavatA ko aba taka he mAnava pA na sakA ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka rocaka kahAnI samrAT kA kuttA lekhaka, zrIyuta kamalakumAra zarmA anememjamahala se bAdazAha kA pyArA kuttA khulA raha gayA hai, kisI prakAra bAhara nikala AyA hai, ISLTA kho gayA thaa| kuttA dekhane meM kucha gAr3I meM car3hane kA abhyasta hai| khUbasUrata nahIM thA, aura na usameM eka sipAhI apanI DyUTI para khar3A thaa| mehatara kucha qhAsa vizeSatA hii| lekina usake pAsa gayA aura salAma kara eka tarafa khar3A ho CREAD thA to aAkhira rAjA kA priya gyaa| phira dhIre-dhIre bolA- 'maiMne eka kuttA pakar3A Ravaw kuttaa| use koI pahacAna na skaa| hai, z2arA usako ........" vaha apanI ora kisI ko AkarSita karane meM saphala "dekhU !" kahakara sipAhI mehatara ke pIche-pIche gAr3I nahIM huaa| ke pAsa aayaa| kutte ko bhalIbhA~ti dekhakara sipAhI ne ____ jaba vaha kuttA eka gandI aura patalI galI meM maTara- mehatara ko z2ora se eka ghusA mArA; aura phira gusse se gaztI kara rahA thA, eka sarakArI mehatara kI nigAha usa cillAkara kahA-"abe, ao gadhe, terI akla kyA ghAsa para pdd'ii| kutte ke gale meM paTTA nahIM thA, isalie usa carane gaI hai ? aise kutte kyA kabhI bhale AdamI pAlate ne socA ki agara kisI bhadra puruSa kA yaha kuttA haiM ? kitanA dubalA-patalA hai, haDDiyA~ nikala rahI haiM / isa * hotA to isake gale meM paTTA athavA cena z2arUra rhtii| zahara ke saba bhadra AdamiyoM ke kuttoM ko maiM acchI taraha lekina yahA~ to donoM cIjeM nadArada thiiN| rAjAzA thI ki pahacAnatA huuN| yaha isa zahara kA kuttA nahIM hai|" yadi koI bhI kuttA rAste meM cahalakadamI karatA huA - sipAhI kI bAta sunakara mehatara ne socA-yaha ThIka naz2ara Aye to use pakar3akara sarakAra ke yahA~ jamA kara hI to kahatA hai, merI hI bhUla hai| yaha socakara vaha apane de| yaha kAnUna jArI thaa| __ kAma meM laga gyaa| jAte vakta parama zraddhA ke sAtha sipAhI jisa taraha zikArI apane zikAra para TUTatA hai, usI ko salAma na karane kI dhRSTatA na kii| prakAra vaha bhI usa kutte para TUTA aura pakar3akara use hAtha- usI vakta eka muTiyA udhara se nikalA / usane kuttoM gAr3I meM banda kara diyaa| giraphtArI ke samaya kutte ne kI gAr3I meM usa kutte ko dekhakara bar3e hI bhaktibhAva se kisI prakAra kI bAdhA upasthita na kii| namaskAra kiyaa| usa gAr3I meM kaI jAti ke kutte the| ve svajAti ke sipAhI ne Azcarya se kahA-"abe muTiyA, kyA navAgantuka ke lie gAr3I meM jagaha nahIM karanA cAhate the| tU pAgala hai ?" isalie kutte ke praveza karate hI una kuttoM ne bar3A gola- muTiyA ne saralatA se pUchA--"kyoM sipAhI jI ?" . . mAla mcaayaa| lekina usa navAgantuka ne pratyuttara na dene "kutte ko salAma kyoM kiyA ?" meM hI apanA kalyANa smjhaa| usako cupa baiThe dekha ve muTiyA ne bar3I gambhIratA se uttara diyA-"maiM pAgala bhI cupa ho gye| kyoM ? yaha kAle aura safeda raMga kA kuttA hamAre mahArAja __ mehatara vismita huaA, kyoMki usane Aja taka aisA kA hai / kyA Apane nahIM pahacAnA ?" . kuttA apanI z2indagI meM nahIM dekhA thA jo gAr3I meM banda sipAhI kA sira ghUmane lgaa| use aisA pratIta huA, karane para bhI cupacApa rahe aura eka dafe bhI apanI giraftArI mAno usake cAroM ora kI pRthvI dhUma rahI hai| apane ko kA virodha na kre| isakA kAraNa vaha socane lagA ki sa~bhAlakara roba gA~Thate hue usane mehatara se kahA--"kyoM ho na ho yaha kisI kA pAlatU kuttA hai, asAvadhAnI se be dhA~gar3a ke bacce, terI itanI himAkata ki hamAre zAhaMzAha 433 Shree Sueharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 - sarasvatI [bhAga 38 ke kutte ko pkdd'e| chor3a, abhI chor3a, varnA haDDI-pasalI hI kaha rahA hai| lekina aba kyA upAya ? kucha kSaNa taka tor3a duuNgaa|"--yh kahakara usane nirdoSa mehatara kA satkAra nistabdhatA-sI chAI rhii| phira usane kahA-"aApa bajA bhI lAta-ghUse se kara diyaa| Akhira thA to harijana, jo faramAte haiM, aisA mAlUma par3atA hai ki yaha mahArAja kA hI sadiyoM se isa prakAra ke atyAcAra sahate-sahate maz2abUta ho priya kuttA hai|" gaye haiM / isalie usane isa apamAna ko cupacApa saha aba mehatara ko DA~Tate hue kahA-"abhI isakA liyaa| gAr3I se nIce utaaro| yaha aisA-vaisA kuttA nahIM hai| sipAhI ne kutte ko apane pAsa bar3e Adara se baiThAte yaha kitane yatna se rakkhA jAtA hai, yaha tujhe kyA hue kahA-"tuma z2arA ArAma karo / maiM DyUTI qhatma hote mAlUma / yaha aise-aise pauSTika aura svAdiSTha padArtha khAtA hI tujhe gAr3I meM baiThAkara rAjamahala pahu~cA duuNgaa|" hai jo tujhe sAta janma meM bhI nasIba na hoN| tuma logoM meM ____ pIche se eka heDa sipAhI ne uparyukta kathana sunaa| akla nahIM hai| akla kA divAlA nikala gayA hai / yadi vaha bigar3akara bolA-"bar3A lATa sAhaba kA baccA hai na, yaha bAta na hotI to phira yaha kAma hI kyoM karate ?" jo isako gAr3I meM baiThA kara le jAyagA / gadhA kahIM kaa| bhIr3a meM se phira koI bola uThA-"aApakA kathana akSarazaH rAste ke kutte se terA kyA sambandha ? pulisavAloM kA kyA satya hai / hai to AkhirakAra becArA mehatara / isameM itanI kAnUna hai, jAnatA nahIM ahamaka !" akla kahA~ ki pahacAna sake / lekina Apa akla ke ThekedAra sipAhI ne pIche ghUmakara dekhA to svayaM jamAdAra hote hue bhI mehatara se adhika murkha haiN|" / mukha sUkha gayA, chAtI kI dhar3akana sabane jisa ora se AvAz2a AI thI, krodhabharI z2oroM se calane lgii| bar3I dInatA se bolA-"hujUra .. dRSTi se dekhA / usako lakSya karake jamAdAra sAhaba ne krodha ..'yaha....."mahArAja......" aura taiza meM Akara kahA-"to tuma yaha kahanA cAhate jamAdAra sAhaba aTTahAsa karate hue bole-"bevakUfa, ho ki yaha sAdhAraNa kuttA hai ?" mahArAja kA kuttA kyA kabhI itanA dubalA-patalA hogA? bhIr3a meM se phira kisI ne kahA-"sAdhAraNa kyA ? isake alAvA vaha akelA rAste meM kyoM nikalegA ? z2arA dekhate nahIM, kutte kI eka-eka haDDI to nikala rahI soco| sAtha meM naukara-cAkara ityAdi na hoMge ? phira jisa hai| vaha dekho, usakI donoM A~kheM agni ke samAna kutte kA khAdyapadArtha dUdha aura mAMsa ho aura jisakI lAla haiN| dUsare ko mUrkha batAte ho, lekina khuda itanI sevA kI jAtI ho, vaha kyA itanA dubalA kyA ho ?" hogA?" aba jamAdAra ko apanI bhUla jJAta huI / lekina isa ... jamAdAra kI bAta qhatma hote hI usa sipAhI ne kutte g2alatI kI ora jisa DhaMga se jamAdAra kA dhyAna AkarSita ke aisI z2ora se lAta mArI ki vaha gAr3I ke pAsa jA giraa| kiyA gayA thA, vaha ziSTatA ke viruddha thA-aisA jamAdAra kuttA phira gAr3I meM banda kara diyA gyaa| kA qhayAla thA / jamAdAra mehatara kI tarafa baDhA, usake ___golamAla dekhakara vahA~ bhIr3a ikaTThI ho gii| bhIr3a meM do DaMDe lagAye aura hukma diyA-'le jAo, jaldIse eka dUkAnadAra ne kahA-"jamAdAra sAhaba, aA~kha ke jaldI gAr3I hA~ko / A~kheM phUTa gaI haiM ? yaha pAgala andhe to nahIM ho, yaha kuttA aisI-vaisI qharAba jAti kA kuttA hai|" isake bAda paharedAra se kahA-"dekho, isa nahIM hai / isakA camar3A kitanA mulAyama hai, isakI deha mehatara ko tIna dina kaida rakkho / pAgala kutte ko gAr3I kitanI sAfa hai, kyA sAdhAraNa kutte jo rAste meM se chor3a dene kI saz2A z2arUra milanI cAhie, varnA ina idhara-udhara mAre-mAre phirate haiM, unakA badana kabhI itanA logoM kA sAhasa bar3ha jaaygaa|" pariSkRta hotA hai ?" dekhate-dekhate kutte kI gAr3I vahAM se gAyaba ho jamAdAra ke mana meM saMdeha utpanna huA aura usako gii| isa bAta kA pUrNa vizvAsa ho gayA ki yaha AdamI saca Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] samrAT kA kuttA - eka ghaMTe ke bAda usI jagaha kaI pulisa-karmacArI gaI thI, usI ora binA javAba diye cala diyaa| pulisa aaye| sabake cehare para gaMbhIratA Tapaka rahI thI, sabhI karmacAriyoM ne bhI usakA anusaraNa kiyaa| cintA-sAgara meM gote lagA rahe the, bhAvI amaMgala kI AzaMkA se kAMpa rahe the / jamAdAra usa vakta bhI vahA~ mUMchoM do divasa pazcAt aqhabAra meM moTe-moTe TAIpa meM yaha para tAva detA huA cahalakadamI kara rahA thaa| use dekha samAcAra prakAzita huA thA--"sipAhI aura mehatara ko eka pulisa-karmacArI ne pUchA- "zro jamAdAra, kyA tumane tIna aura chaH mAsa kA kramazaH saparizrama kArAvAsa, jamAmahArAja ke kutte ko dekhA hai ?" dAra barkhAsta, aura nagarapAla ke Upara pAMca sau mudrA kA jamAdAra ke mu~ha se eka zabda bhI na niklaa| usakI jurmAnA anyathA eka mAsa jela / "* javAna ko mAno lakavA mAra gyaa| kyA sthira na kara skaa| phira jaldI se jidhara kuttoM kI gAr3I * eka rUsI kahAnI ke AdhAra para-lekhaka / yaha - mAnava lekhaka, zrIyuta mahendranArAyaNasiMha 'pathika' ho terA yauvana akSaya ho agni-puMja kA krUra-jvAla o mere mAnava nirbhaya ! tuma vizva-rAjya kA agrabhAla tU Adi aura tU anta, jagata kautuka ho, jaga kA vismaya -ke, gaurava garimA, acala rUpa, o mere mAnava nirbhaya ! tU hai atIta au vartamAna tuma amara zakti, racanA vicitra -ke, cira-bandhana zRMkhala anUpa / tuma devaloka pratimA pavitra / . laya hokara bhI sadA alaya * ho jJAna-koSa-kartA mahAna o mere mAnava nirbhaya ! sukha abhilASA kA rUpa mlaan| tuma vizva-camana ke cAru cayana nava bhAvoM ke nava kizalaya tuma krAnti-janani ke aruNa-nayana / o mere mAnava nirbhaya ! . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ ENAADIMAR miDerA meM be-pahiye kI gAr3I maDerA lekhaka, prophesara satyAcaraNa, ema0 e0 prophesara satyAcaraNa jI ke sambandha meM hama disambara kI sarasvatI meM eka lekha chApa cuke haiN| Apa dakSiNa amarIkA ke pravAsI bhAratIyoM meM Arya-saMskRti ke pracAra ke lie gaye the| aba Apa svadeza lauTa Aye haiN| yaha lekha Apa kI vApasI yAtrA kA hai| isameM Apane mArgagata sundara maDerA dvIpa kA varNana kiyA hai| bhAraca META rata se bidAI liye lagabhaga solaha- vizeSataH agasta aura sitambara mAsa meM dakSiNa-ame - satraha mAsa se adhika vyatIta ho rikA ke gore loga yorapa kI yAtrA karate haiN| Daca-gAyanA cuke the| pitA jI kI asvasthatA se yorapa ke lie Daca aura phrAMsIsI-inhIM do lAinoM ko aura mAtRbhUmi ke darzana kI utkaNTA jahAz2a milate haiM / phrAMsIsI jahAz2oM kI apekSA isa lAina ne svadeza lauTane ke lie vivaza ke Daca-jahAz2a adhika sAfa aura tez2a raphAra ke hote haiN| kiyaa| jitane bhI mAsa mere pravAsa- Daca-jahAz2a vaise to lagabhaga 4-5 hajAra Tana ke hote haiM, para kAla ke dakSiNI amerikA meM kaTe ve sAMskRtika pracAra ke aTalAMTika jaise vizAla mahAsAgara ko pAra karane meM bhI atirikta samAja-zAstra kI dRSTi se bar3e upayogI siddha inameM asuvidhAyeM kama hotI hai| yorapa se dakSiNa amerikA hue / ica-gAyanA ke jaMgaloM ke bIca bahanevAle nadI-nAloM aAte samaya 'kArDilerA' nAma ke jarmana-jahAz2a se pAyA se guz2ara kara kaisI vicitra jaMgalI jAtiyoM ke adhyayana thaa| yaha Daca-jahAz2a kA lagabhaga dUnA thA aura pratyeka kA avasara milA, isakA ullekha punaH kabhI 'sarasvatI' dRSTi se utkRSTa bhii| kintu yorapa pAte samaya Daca-jahAz2a ke pAThakoM ke sAmane upasthita kruuNgaa| kA hI Azraya lenA pdd'aa| 436 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] madezI 437 R [maDerA ke samudra-taTa para jalakrIr3A] 1936 ke 14 sitambara kA madhyAhna kA samaya thaa| ke nimna bhAga se TakarAkara phenila parvata kA rUpa dhAraNa lagabhaga 400 vyakti pairAmAribo zahara kI jeTI para bidAI kara letI thiiN| samudra kI nIravatA ko bhaMga karanevAlI dene Aye the| dakSiNa-amerikA ke pravAsI bhAratIyoM ke yadi koI vastu thI to vaha vAyu saMgharSa se hAyasaMgharSa se utpanna haI dhvani bIca rahane ke ye mere antima kSaNa the| kitane hI sahRdayoM tathA jahAz2a ke iMjana kA saMcAlana / ke netra tarala the| jahAz2a surInAma nadI kI dUsarI ora Deka ke eka kone meM baiThA huA maiM prakRti kI nagna khar3A thA, jahA~ pahu~cane ke lie yAtriyoM ko 'pherI-boTa' sAmudrika zobhA ko dekha rahA thaa| pIche se kisI ke pAne se jAnA par3atA thaa| ataH 'pherI-boTa' meM jA car3hA / mere kI padadhvani sunakara udhara mur3A taba eka dakSiNa-amarIsAtha prophesara bhAskarAnanda jI ema0 e0, bI0 ela0 tathA kana navayuvaka ko apanI ora Ate dekhaa| vaha navayuvaka anya premIjana bhI the| thor3I dera meM pairAmAribo zahara ke mujhe jAnatA thaa| bAta yaha thI ki usane mere Daca gAyanA bhavanoM kA kevala dhuMdhalA bhara dRSTigata thaa| isameM sandeha ke kaI bhASaNoM ko sunA thA / pAsa Ane para bAtacIta nahIM, usakA U~cA dIpastambha makAnoM kI paMktiyoM ke bIca prArambha huii| vijaya-ketu-sA dikhalAI par3atA thaa| "zrApa kahA~ taka jAya~ge" ? yuvaka ne sAdhAraNa a~garez2I kucha minaToM meM 'yAreja nasAU' nAmaka Daca-jahAz2a meM puuchaa| ke sAmane hama loga A gaye / maDerA aura yorapa jAne ke "vaise to maiM bhAratavarSa jA rahA hU~, para isa samaya lie bahuta-se yAtrI usameM bhare hue the| kucha mAsa pahale emsaTarDama jAnA hai / " maiMne khaa| mujhe isI jahAz2a se Daca-gAyanA se TriniDADa kI yAtrA "maiM bhI emsaTarDama taka jaauuNgaa|" yuvaka ne kahA / karane kA avasara milA thA / dUsarI bAra isI se yAtrA karane "emsaTarDama meM Apa kyA karate haiM ?" meM jahAz2a ke kaI pUrva paricita karmacArI mile / ___ "maiM vidyArthI hU~ aura hega meM par3hatA huuN| emsaTarDama se AkAza nirmala thaa| nakSatroM kI jyoti pUrNa yauvanA- kucha ghaMToM meM maiM hega pahu~ca jaauuNgaa|" yuvaka ne uttara vasthA meM thii| aTalAMTika mahAsAgara ko uttuGga lahareM jahAz2a diyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 sarasvatI [ bhAga 38 [maDerA kA samudra-taTa, dhUpa-snAna kA dRzya hega hAlaiMDa kA prasiddha zahara hai| isI sthAna para usake hRdaya meM bhAratIya dharma aura saMskRti kI jAnakArI hAleMDa kI mahArAnI rahatI haiN| emsaTarDama meM kevala eka ke lie anurAga utpanna ho gayA thaa| bAra varSa bhara meM grAtI hai| hega kA mahatva antarASTrIya bAtoM ke silamile meM use gItA yAdi ke sambandha meM nyAyAlaya hone se zrIra bhI bar3ha gayA hai| bhI kucha batalAyA aura dUsare dina kucha cunI huI bhAratIya kucha samaya taka sAdhAraNa viSayoM para carcA hotI rhii| pustakoM ke nAma noTa karA diye| Daca aura jarmana-bhASA yuvaka kI bola-cAla kI bhASA ica thii| a~garejI meM bhale prakAra jAnane ke kAraNa yuvaka ko una pustakoM ke bolane kA abhyAsa na hone ke kAraNa truTi aura skhalana anuvAda samajhane meM kaThinAI nahIM ho sakatI thii| bAtahonA svAbhAvika thaa| usa yuvaka meM eka vizeSa bAta dekhane cIta karate adhika samaya vyatIta ho gayA thaa| ataH ko milI: vaha thI usakA bhAratIya darzana ke prati prem| hama loga apane kevina meM vizrAma ke lie cale gaye / pUcha-tAcha se jJAta huyA ki Daca bhASA meM anUdita kucha jahAz2a meM prathama dina isa prakAra kttaa| nitya prati bhAratIya pustakoM ko dekhane kA use saubhAgya prApta huyA kucha vyaktiyoM se jinameM vaha navayuvaka bhI thA, vArtAlApa thaa| thiyosophI kA pracAra hAleMDa meM acchA hai| lIDena meM samaya jAtA / vastutaH jahAz2a-yAtrA kA anubhava vyApaka isakA pramukha kendra hai| vahIM usa navayuvaka ko kRSNamUrti aura madhura hotA hai| ke vyAkhyAna sunane kA avasara milA thaa| usI samaya se saMsAra meM aTalAMTika mahAsAgara sabase adhika gaharA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] maDerA 439 maddeza meM jvAlAmukhI pahAr3a tathA unake bAhoM meM grAbAdI hai / jaba nau vidyA kI adhika unnati nahIM huI thI taba 0-51 baje rAtri ko hama loga maDerA pahu~ca jAya~ge / sakar3e jahAja usake vizAla kuna meM vilIna ho gaye the| lagAtAra 10 dina taka samudra tala para rahane ke kAraNa sabhI aba vaha bhaya usa mAtrA meM nahIM hai. phira bhI anya sAgaroM ko bhUmi ke darzana kI utkaNThA thii| hama logoM ne ava kI apekSA aTalAMTika kI gaharAI kI aAmA mila hI aTalAMTika mahAsAgara ke se adhika bhAga ko pAra kara jAtI hai| paigamAriyo se jahAja chuTane hI kucha dUra taka liyA thA / aphrIkA kA pazcimI taTa kucha hI mIla zeSa jala maTamailA milA / para jyA jyA jahAz2a Age bar3hatA raha gayA thaa| ekAeka Deka para khar3e hue yAtriyoM meM ajIya jAtA thA, jala kI avasthA bhI badalatI jAtI thI / haz2AroM prasannatA chA utthii| loga apane apane kevina ko chor3akara mIla taka jahAz2a nikala pAyA hogA, para pRthvI-tala kA Deka para yA iNtte| sabakA dhyAna eka dUrastha kSIga jyoti kahIM dazana nahIM huyaa| kI grora lagA thaa| vastuta: vaha maDerA ke prakAza-stambha kI paigamAvi saM calate samaya yaha mAlUma ho gayA thA jyoti thii| ki 23 tArIkha ke pUrva pRthvI kA darzana honA kaThina hai| jahAz2a prAga bar3hatA calA jAtA thA, lAiTa hAusa kI samasta aTalAMTika mahAsAgara pAra karane para kevala maDerA jyoti bhI nikharatI jAtI thii| lagabhaga 1 ghaMTe ke pazcAt nAma kA dvIpa rAste meM milatA hai / 23 tArIkha ko sAyaM. hama loga maDerA pahu~ca gye| rAtri ke dasa baje the / sAmane kAla yaha sUcanA jahAz2a meM de dI gaI thI ki lagabhaga maDerA kI rAjadhAnI phancala nagara jyoti-samUha se bAlo. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 . sarasvatI [bhAga 38 kita thaa| bhAratavarSa kI acchI se acchI dIpAvalI kA rAtri ke samaya maDerA kA dRzya dekhane kA avasara dRzya usake sAmane phIkA pratIta hotA thA / bAta yaha hai ki milA hI thA, para prAtaHkAla usakI kucha aura hI zobhA maDerA eka pahAr3I sthAna hai / phancala nagara ke pAsa pahAr3a thii| taTa ke kinAre saikar3oM choTI choTI naukAya thIM, jinameM kI u~cAI maje kI hai| isI pahAr3a ko kATakara ukta maDerA ke rahanevAle vyApArI loga baiThe hue hamAre jahAz2a nagara basAyA ga yA gayA hai| kaI maMz2ile makAnoM kI taraha Upara kI ora pA rahe the| taTa para jAnevAle jahAz2a ka yAtrI bhI nIce Ter3hI-mer3hI sar3akeM nikAlI gaI haiM aura inhIM sar3akoM inhIM nAvoM se jAte the| rAtri ke samaya to prakArA kI ke kinAre makAnoM kI pattiyA~ baso huI haiM / ina makAnoM paMktiyA~ dIkha par3atI thI, kintu dina meM harI-bharI latAnA ke vijalI kI rozanI se pAlokita hote hI sAre phuncala aura phUloM se ladA huyA maDerA atyanta nayanAbhirAma jAna nagara kI pahAr3I prakAza se jagamagA uThatI hai| thor3I dUra par3atA thA / para khar3e hue jahAz2a se yaha saundarya aura bhI aAkarSaka jAna par3atA hai| jina logoM ko yorapa jAte samaya rAtri meM adana meM rukane kA avasara milA hogA ve isa dRzya kA anumAna saralatA se kara sakate haiN| Deka para khar3A anya yAtriyoM ke sAtha phuncala kI zobhA dekha rahA thaa| sahasA merA hAtha kATa kI pAkeTa meM gayA taba mAlUma huyA ki 3 gilDara g2Ayaba haiM / usI pAkeTa meM mere TraMke kI cAbhiyA~ bhI par3I huI thiiN| sandeha huyA ki kahIM aura bhI rupaye to g2Ayaba nahIM hue| nIce kamare meM jAkara jaba Traka ko kholA tava mAthA Thanaka utthaa| manIvega gAyaba dekhA / usI samaya maiMne ghaMTI bajAI aura cIfa sTuaArDa ko corI ke sambandha meM sUcanA dii| usane kaipTena kA bhI ittilA de dii| mere kamare ke pAsa eka jarmana yuvaka thaa| usakI AkRti aura cAla-DhAla se spaSTa mAlUma hotA thA ki vaha koI ghuTA huaA cora hai| merA sandeha bhI usI para thaa| jahAz2a ke karmacAriyoM kI bhI yahI dhAraNA thii| para kevala usI kI talAzI nahIM lI jA sakatI thii| __dUsare dina prAtaHkAla mere klAsa ke logoM ko taTa para jAne ke lie mumAniyata kara dI gii| kucha loga mAmale maDerA dvIpa ke anvepaka z2Arako kI kabra kI asaliyata ko na jAnane se ghabarAye hue-se the ki ve maDerA spena se dakSiNa-pazcima tathA aphrIkA ke uttarakyoM taTa para jAne se roke gye| thor3I dera meM jahAz2a ke pazcimIya taTa se pazcima kI aora eka choTA-sA dvIpa hai, jo tIna-cAra afasara aaye| mere klAsa ke sabhI kamaroM kI porcugAla logoM ke Adhipatya meM hai| aTalAMTika mahAsAgara acchI taraha talAzI lI gaI / isameM sandeha nahIM ki ukta ke pUrvIya bhAga meM isakI sthiti bar3I mahattvapUrNa hai| yorapa jarmana ke kamare kI talAzI bar3I sAvadhAnI se lI gaI, para se dakSiNa amerikA jAnevAle jahAz2a prAyaH isI dvIpa se koI saphalatA nahIM prApta huI / anta meM mujhe nirAza honA guz2arate haiM, ataH yaha jahAz2oM kA eka vizeSa sTezana mAnA par3A aura gaI huI cIz2a phira muzkila se hAtha lagatI hai, jAtA hai| pratyeka varSa dakSiNa amerikA jAnevAloM kI yaha socakara santoSa karanA pdd'aa| talAzI ho jAne para saMkhyA bar3hatI jAtI hai| hAleMDa ke rAyala nedaralaiMDa yAtriyoM ko taTa para utarane kI AjJA milii| lAina ne saste mUlya para yAtrAoM kA prabandha kiyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara. Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] maDerA 441 + + ina yAtrAoM meM bhojana Adi kI bar3I suvidhA rahatI hai aura jahAz2a kI zAyada hI koI aisI mahilA rahI hogI jisane yAtrI bhI saira ke bhAva se aTalAMTika mahAsAgara ke dvIpoM phaloM kA eka guladastA na khriidaa| tathA dakSiNa-amerikA ke avalokanArtha bAhara nikalate jahAz2a ke 'DAiniGga-hAla' meM phUloM kI khUba raunaka thii| haiN| maDerA ke pAsa ejorena-dvIpa-samUha hai, jise dekhane ke phuncala zahara sAfa-sutharA hai| saDake prAyaH patalI lie porcugIz2a jahAz2a milate haiM aura do-eka dina ke aura patharIlI haiN| patthara ke choTe choTe Tukar3e logoM ke bhItara ina dvIpoM kI saira ho jAtI hai / maDerA ke taTa se hI Ane jAne se cikane ho gaye haiN| inhIM para bepahiyoM kI 'pIko bAraselAsa' kI coTI dikhAI detI hai / yAtrI isa gAr3iyA~ AsAnI se calatI hai / saMsAra meM aura kahIM maDerA sthAna taka jAte haiM aura yahA~ se unheM isa dvIpa kA dakSiNI kI bhA~ti bailoM se jutI huI bepahiyedAra gAr3iyA~ dekhane meM bhAga bhI dekhane ko milatA hai| nahIM paatii| ina gAr3iyoM ke peMde ke bhAga meM lohe ke pattara jar3e hote haiM, jo barAbara prayoga ke kAraNa cikane aura sAfa rahate haiM / bAhara se AnevAle yAtrI maDerA meM isa navIna savArI kA Ananda avazya uThAte haiM / jaba yAtriyoM kI bar3I bhIr3a ho jAtI hai taba ina gAr3IvAloM kI bana pAtI hai| ve manamAnA cArja karate haiM aura logoM ko apane kautuka kI zAnti ke lie rupaye dene hI par3ate haiN| maDerA-vAsiyoM kA jIvana prAyaH sAdA hai| isa dvIpa meM nirdhanatA bhI pracura rUpa se hai, para bhArata se usakI koI tulanA nhiiN| jalavAyu mAdila hone ke kAraNa loga kamIz2a aura paiMTa meM AsAnI se raha sakate haiN| vastutaH isI pozAka meM yahA~ ke adhika saMkhyaka loga apane kArobAra meM lage rahate haiM / naMge paira bhI bahuta-se loga mileNge| phelTa haiTa aura sTrAhaiTa meM hI do prakAra ke zirobhUSaNa yahA~ prasiddha haiM / sTrAhaiTa kA pracalana yahA~ adhika hai / sAdhAraNataH maDerA ke rahanevAle bahuta phurtIle aura parizramI nahIM hote| porcugala deza ke hI zramajIvI yahA~ pahale lAkara basAye gaye the / kucha zatAbdiyoM meM isa dvIpa kI avasthA pUrvApekSA [maDerA kA eka bhIkha mA~ganevAlA) sampanna huI, para yorapa aura amerikA kI bhA~ti samaya aura parizrama kA mUlya samajhanevAle yahA~ bahuta kama haiN| yahI maDerA meM raMga-biraMge phUla khUba hote haiM, isI lie ise kAraNa hai ki yahA~ kI Arthika avasthA unnata nahIM hai / 'sumana dvIpa' kahate haiM / jahA~ taka merA anumAna hai bhArata se yorapa aAte samaya porTasaIda meM bhikhamaGgoM kI isa dvIpa ke atirikta yorapa athavA amerikA meM kisI kAfI tAdAda milii| maDerA meM bhI kucha vaisI hI avasthA anya sthala para itane saste mUlya para phUla nahIM milte| thii| jahA~ sar3akoM para jAie, kahIM na kahIM kisI maMgana se hamAre jahAz2a ke jitane sAthI the, sabhI ke hAtha meM phUloM kA bheTa avazya ho jaaygii| kabhI kabhI to yAtriyoM ko bar3A eka gucchA thaa| maDerA dvIpa para paira rakhate hI porcugIz2a dhokhA hotA hai / bhIkha mA~ganevAle porcugIz2a-bhASA meM yAcanA kanyAyeM phUloM kI jhapoliyA~ lekara logoM kA svAgata karatI karate haiN| unakI bhASA na samajhane ke kAraNa bAhara se haiN| phira kauna aisA vyakti hogA jo kama se kama do-cAra Aye hue loga yaha bhI nahIM samajha pAte ki vaha bhIkha phUloM ko na qharIdakara hRdaya-hInatA dikhalAve ? hamAre mA~ganevAlA hai athavA koI nirdhana nAgarika / phA. 4 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 sarasvatI [ bhAga 38 A Ana BANDRED kamArA de lobasa meM machalI mAranevAloM ke ghara tathA samudra taTa aTalAMTika mahAsAgara ke samasta dvIpoM meM maDerA donoM Amane-sAmane baiThe the| aApasa meM kucha bAta cIta zarAba ke lie bahuta prasiddha hai| yahA~ aMgUra kasarata se prAraMbha huii| jyoM-jyoM surAdevI kA mAdaka nRtya yauvana ko paidA hotA hai| usakI eka vizeSa prakAra kI zarAba taiyAra prApta hotA jAtA thA, tyoM-tyoM ina phaujI mahAdayoM kI ziSTatA kI jAtI hai, jise 'maDerA-vAina' kahate haiN| zarAba pInevAle aura lajjA bhI zarIra se khisaka rahI thii| dekhate hI dekhate isakI bar3I prazaMsA karate haiN| hamAre jahAz2a ke bahuta-se churiyoM aura kA~ToM ke dUsare hI rUpa se upayoga kI naubata loga phancala ke hoTaloM aura zarAba kI dukAnoM meM surA- aaapdd'ii| itane meM hI sTuaArDa ne unheM zAnta karane kI pAna kara rahe the / sastI zarAba hone ke kAraNa yAtrA ke ceSTA kI, para saphala na huaaa| taba cIpha sTuaArDa ne mAmale lie botaleM bhI kharIda rahe the| maDerA kI zarAba anya ko zAnta kiyaa| yaha kANDa isa bAta ke lie paryAsa thA dezoM ko bhejI jAtI hai| ki ye donoM sipAhI kaptAna ke pAsa riporTa karane para mugra___ madhyAhna ke samaya eka choTI-sI durghaTanA ho gii| ttala kara diye jaate| para dayAlu hRdaya karmacAriyoM ne hamAre jahAz2a meM hAlaiMDa jAnevAle do phaujI sipAhI the| Apasa meM hI mAmale ko dabAkara unakI rakSA kii| dono hI Daca the aura pairAmAribo meM hI naukara the| chuTTI maDerA kA mukhya vyavasAya zarAba, bAlU aura pyAz2a lekara svadeza jA rahe the| phaujI sipAhI yoM hI zarAba hai| zarAba ke viSaya meM likha hI cukA hU~ tU aura pyAja adhika pIte haiM, phira yadi kahIM sastI zarAba mila jAya to kI bhI utpatti acchI mAtrA meM hotI hai / pazcimIya dvIpaphira kyA pUchanA hai| phuncala meM ina logoM ne murA se puJja aura dakSiNa amerikA ke uttarI bhAga meM jahA~-jahA~ apanI pUrI mamatA dikhalAI thI / kAlAntara meM usakA mujhe jAne kA avasara milA, maderA ke grAlU aura pyAz2a gubAra nikalanA svAbhAvika thaa| DAiniGga-hAla meM ye mile| ina dezoM meM bAlU na hone ke kAraNa yorapa aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ . saMkhyA 5] maDerA maDerA aAdi dezoM se hI isakI pUrti kI jAtI hai| bdiyoM taka bolabAlA rahA hai| unakI vidyA aura kalA TriniDADa meM rahate samaya maDerA ke bAlU se mujhe kI aAja taka spena para chApa hai, ataH yaha anumAna kiyA jA nafarata-sI ho gaI thii| usameM bhArata ke aAlU jaisA svAda sakatA hai ki jArako ke samaya meM mUriza-kalA kA prAdhAnya nahIM thaa| para vahA~ ke loga use bahuta pyAra se khAte the| rahA hai, jisakI chApa svayaM usakI kabra para hai| maDerA kI mi phala-phala ke lie upajAU hai| aMgara aTalAMTika mahAsAgara meM jitane dvIpasamUha haiM ve ke atirikta aura bhI phala hote haiN| sabhI jalakrIr3A ke lie acche haiM / dvIpa ke cAroM ora anya vyavasAyoM meM yahA~ kI beta kI kursiyA~ prasiddha mahAsAgara kI lahareM Akara TakarAtI haiN| unakI uttuGga haiM / ye beMta kI kursiyAM yahA~ se vanakara samIpavartI sabhI laharoM meM snAna karane ke lie taTa para kaI upayukta sthala dezoM meM jAtI haiM / spena aura porcugAla taka meM inakI cuna liye jAte haiM, jahA~ kucha kRtrima upakaraNa juTA lene se acchI khapata hotI hai| ye 'maDerA ceyarsa' ke nAma se sthAna kI upayogitA bar3ha jAtI hai| jahA~ snAna karane ke prasiddha haiM / baitoM kA jaMgala mujhe svayaM dekhane kA avakAza lie sthAna cunA jAtA hai, vahA~ taTa para choTe-choTe kamare nahIM milA, para yUchane para mAlUma huyA ki dvIpa ke anya bane hote haiM jinameM loga apane kapar3e badala kara jala meM bhAgoM meM mIlo taka vetoM kA jaMgala calA gayA hai aura isI snAna karate haiM aura phira jAkara kapar3e badala lete haiM / ke sAtha haz2AroM maDerAvAsiyoM ko jIvikA lagI hai| maDerA meM do prakAra ke snAnoM ke lie suvidhA hai; ____ maDerA ko khoja nikAlanevAle z2Arako the / jisa eka dhUpa snAna aura dUsarA jala-snAna / dhUpa snAna ke lie samaya ve maDerA meM pahuMce, vahA~ na sabhyatA kA koI cihna kaI aise sthAna cune gaye haiM jo samudra-taTa kI aora caTTAnoM thA, na usa dvIpa se bhaviSya meM kula aAzA hI se ghire haiM aura ina caTTAnoM ke pIche thor3I sI samatala kI jA sakatI thii| para pocugIz2a logoM ne usI dvIpa kA bhami hai| isa ghAsadAra bhami ko phUloM aura anya vastuoM svargIya-sA banA diyA hai / jArako kI kana Aja taka banI se sajAkara eka sundara upavana kA rUpa de diyA jAtA hai / huI hai, jise dekhane ko darzaka loga jAte rahate haiM / isa kana puruSa aura mahilAyeM artha namAvasthA meM hokara ina sthAnoM ke Upara maharAya aura dIvAra kI nakkAzI dhyAna dene yogya para leTakara dhUpa-snAna karatI haiM / yahA~ sUrya kI kiraNeM hai / ise dekhakara bhArata ke kisI mug2alakAlIna makabare prakhara nahIM hotIM / samudra kI lahareM taTavartI caTTAnoM se kA smaraNa ho pAtA hai| vAstava meM isakI banAvaTa meM TakarAtI haiM aura unase mile hue vAyu ke jhakore jalamariza kalA ke cihna haiM / spena meM mUra logoM kA zatA- zIkara se bhare rahate haiM / yahI vAyu dhUpa-snAna karanevAloM Vehe wherana [dina meM phuncala nagara kI zobhA] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 sarasvatI [funcala nagara kI purAnI bastI meM dainika jIvana kA eka dRzya, patharIlI sar3akeM dhyAna dene yogya hai / ] ke zarIroM ko manda manda sparza karatI hai| isalie eka hI samaya dhUpa aura ArdratA donoM kA grAnanda anubhava kara bar3A sukha pratIta hotA hai / jala-krIr3A ke anyAnya sAdhana haiN| loga uThatI huI laharoM meM snAna karate tathA tairate haiM / kucha loga choTIchoTI DoMgiyoM ke dvArA dUra taka nikala jAte haiM aura U~cIU~cI laharoM para bhI khene kA abhyAsa karate haiM / para maDerA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 eka meM vizeSa bAta dekhane meM grAI / yahA~ strI-puruSa eka vicitra kADha ke phaTToM se hI naukA kA kAma nikAlate haiM / isa naukA kA AkAra aura prakAra adbhuta hai / kATha ke do lambe-lambe Tukar3oM para tIna ber3e Tukar3e lage hote haiM / bIcavAle ber3e taqhte para baiThakara eka patavAra ke sahAre loga ise samudra meM calAte haiM / samudra kI laharoM ke sAtha yaha uThatA aura giratA hai / isake DUbane kA qhatarA nahIM hotA aura na naukAoM kI bhA~ti ulaTane kA / maDerA ke taTa para maiMne kaI nara-nAriyoM ko isa prakAra jala krIr3A karate dekhaa| sabhI prasanna aura mastI meM DUbe hue the / isa bAta ke kahane kI AvazyakatA nahIM ki sabhI dvIpoM ke kinAre machalI mArane ke lie acche sthAna samajhe jAte haiM / jahA~ taTa U~ce-U~ce caTTAnoM se ghirA rahatA hai, vahA~ machalI mArane meM suvidhA nahIM hotI, para samatala taTa para yaha vyavasAya acchI taraha calatA hai / kuncala nagara se thor3I dUra pazcima kI ora eka aisA hI sthAna hai jisakA nAma 'kamArA de lobasa' hai / yahA~ pahAr3I aura samudra ke bIca thor3I sI bhUmi samatala milatI hai| pahAr3I ko kATa-kATa kara makAnoM kI zreNiyA~ banI haiN| inameM machue loga rahate haiM aura apanA vyApAra calAte haiN| taTa para saikar3oM choTIchoTI naukAyeM par3I rahatI hai| inhIM meM baiThakara bar3I phurtI ke sAtha machue loga samudra meM cale jAte haiM aura machaliyoM kA zikAra karate haiM / kamArA de loksa meM machaliyoM ke sukhAne aura namaka lagA kara Dibbe meM bharane ke kArakhAne haiM / inhIM kArakhAnoM se taiyAra kI huI machaliyA~ maDerA ke anya bhAgoM meM tathA bAhara bhejI jAtI haiN| bhArata ke loga apane mallAhoM kI avasthA se yadi ina videzI machutroM kI tulanA kareM to unheM z2amIna aura AsamAna kA pharka mAlUma hogaa| bhArata ke mallAha dInatA kI mUrti haiN| ThIka isake ulaTe videzI mallAha sampanna aura khuzahAla hote haiM / unake rahane ke lie, jhopar3iyA~ nahIM, barana sAfa-suthare pakke makAna hote haiM, jinameM rAma ke sabhI sAmAna maujUda rahate haiN| dina bhara jala aura dhUpa meM zarIra ko pIr3ita karane ke bAda yadi bhArata ke mallAha ko peTa bhara anna mila jAya to bahuta hai, para videza ke mallAhoM ke pAsa ba~gale aura moTara haiM, jinakI kalpanA yahA~ ke kama loga kara sakate haiM / www.umaragyanbhandar.com
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] maDerA REAK ___ yaha batalAnA Avazyaka hai ki maDerA meM kaI jvAlAmukhI pahAr3a haiN| inameM se bahata-se bujha gaye haiN| aba bhI kisI se lAvA nikalatA rahatA hai, ise ThIka nahIM kaha sktaa| para bujhe hue jvAlAmukhI pahAr3oM ke do phala hue haiN| eka to parvata ke phaTa jAne se pAnI nikala pAyA hai| aise. pAnI se bhare hue khaMdaka jhIla kI taraha dikhalAI dete haiM / dUsare aise sthAna hai, jahA~ pAnI nahIM nikalA hai aura ve parvatoM ke bhItara basane yogya haiN| jvAlAmukhI parvatoM ke ina bandakoM meM haz2AroM manuSya base hue haiM aura khetI karate haiM / jvAlAmukhI parvata ke pAma kI bhami atyanta upajAU hotI hai / isI lie kRpaka aise sthAnoM se adhika lAbha uThAte haiM / maDerA meM aise sthAnoM para aAlU aura pyAz2a khuba boye jAte haiM aura unakI paidAvAra bhI acchI hotI hai| ___ maDerA ko yadi hama aTalAMTika mahAsAgara kA phUla kaheM to isameM koI atyukti nhiiN| prakRti kA dAna to ise milA hI hai, para manuSya ne bhI isakI kRtrima zobhA bar3hAne meM koI kamI nahIM kI hai / sundara makAnoM aura sar3akoM se phincala nagara meM phUloM kA bAjAra] dvIpa bharA huA hai| yadyapi dhana yahA~ bahuta mAtrA meM nahIM hai, phira bhI yaha dvIpa khuzahAla kahA lAdanA thA vaha paba lada cukA thaa| jahAz2a kA pahalA bhauMpA jA sakatA hai| phancala aTalAMTika kA eka vyApArika kendra huaA aura yAtriyoM ko yaha sUcanA mila gaI ki ava thor3I hai / yorapa, aphrIkA, jibrAlTara, pazcimIya dvIpapuJja tathA dera meM jahAz2a chuTanevAlA hai / kucha samaya pazcAt jahAz2a dakSiNI amerikA, ina sabhI sthAnoM se jahAz2oM kA aAnA- kI nIce laTakanevAlI sIr3hiyA~ khIMca lI gai aura antima jAnA lagA rahatA hai| yadi ina jahAz2oM kA AnA-jAnA na bhope ke sAtha jahAz2a meM spandana yA gyaa| ancala sUrya kI ho to maDerA do dina ke bhItara eka atyanta nirdhana dvIpa rozanI se prakAzita thaa| dekhate hI dekhate latAoM aura bana jAya / isakA sArA vyApAra aura udyoga niryAta para phUloM se zrAvRtAncala ke camakIle bhakAna lupta ho gaye hI nibhara hai| ___ aura kevala vizAla uttuGga kAlI pahAr3I hI dUra se dikhajahAz2a kA Thahare bahuta dera ho cukI thii| jo mAla lAI dene lgii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikSA aura bhAratavAsI lekhaka, zrIyuta caitanyadAsa lIgar3ha- vizvavidyAlaya' ke artha vibhAga ke pradhAna DAkTara bI0 ena0 kaula kA kahanA hai ki 'bhArata jaise deza meM jahA~ itane thor3e zikSita haiM, zikSA ko rokanA buddhi-viruddha hai' / abhI hAla meM jApAna ke jagadvikhyAta kavi nagUcI ne bhI yahI bAta aura DhaGga se kahI thI / jApAna meM to g2arIba se garIba AdamI akhabAra par3hatA hai / jaimini mehatA ne hindU vizvavidyAlaya ke apane pAra - sAla ke bhASaNa meM batalAyA thA ki jApAna ne 60 sAla ke andara zikSA sambandhI AzAtIta unnati kI hai / san 1631 meM vahA~ 100 AdamiyoM meM 96 AdamI par3he-likhe the / hindustAna kI mardumazumArI kI riporTa se patA calatA hai ki yahA~ usI samaya 100 meM sirpha 8 par3he-likhe the / jApAna 'jo tarakkI kI hai vaha bhAratavAsiyoM se chipI nahIM hai| bhArata ke vyavasAya ke kSetra meM usakA bolabAlA hai| zikSA kA mahattva saMsAra ke sabhI rASTra mahasUsa karane laga gaye haiM / isa kAma ko sabhI rASTroM kI sarakAra dina para dina apane hAthoM meM le rahI hai / kyoM na ho ? rASTroM kI unnati aura zikSA kA abhinna sambandha jo hai / hama apane deza meM hI dekhate haiN| TrAvenakora riyAsata bar3I unnati para hai| vahA~ hara sAla sarakArI kharca kA 23.2% zikSA vibhAga para kharca kiyA jAtA hai jaba ki briTiza bhArata meM sirfa 4% zikSA ke lie qharca hotA hai / isa samaya to yahA~ logoM ko 18 yUnivarsiTiyA~ hIM jyAdA mAlUma hotI haiN| udhara jarmanI meM jisakI AbAdI 6 karor3a 60 lAkha ke lagabhaga hai, unakI saMkhyA 23 hai / iTalI ke 4 karor3a 10 lAkha kI jana-saMkhyA meM 26 vizvavidyAyala haiM aura briTena meM unakI saMkhyA 16 hai jaba ki usakI AbAdI 4 karor3a 25 lAkha ke qarIba hai / .446 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat zikSita bekAroM kI bar3hatI huI saMkhyA ko dekhakara deza ke katipaya zikSApremI loga vizvavidyAlayoM ke vartamAna zikSAkrama ko roka denA yA kama kara denA cAhate haiM / lekhaka mahodaya ne pramANa dekara aise logoM kI usa bhAvanA kA isa lekha meM virodha kiyA hai| uparyukta yorapIya yUnivarsiTiyoM meM kahIM kahIM 20 haz2Ara taka lar3ake par3hate haiM / jaba hama dUsare unnatizIla dezoM kI tarafa naz2ara karate haiM taba hama apane ko bahuta pIche pAte haiM / hamArI pragati itanI dhImI hai ki jisa sthAna se hama bahuta dina hue cale the abhI usake pAsa hI haiN| agara briTena ke hI udAharaNa ko leM to grAja bhArata meM 128 yUnivarsiTiyA~ honI cAhie / zikSA saMsthAnoM kI kamI kA hI yaha kAraNa hai ki bhI bhArata meM 100 meM kevala 8 AdamI hI par3he-likhe haiM / a~garez2I par3he-likhoM kI saMkhyA to aura bhI kama hai / isa hAlata ke hote hue bhI kucha loga aise haiM jo zikSA ke sakhta qhilAfa haiN| ve yUnivarsiTiyoM ko girA denA cAhate haiM, aura kucha aise bhI haiM jinakA yaha kahanA hai| ki hindustAna kI zikSA kA tarIqA usakI z2arUratoM se mela nahIM khAtA zrataeva yahA~ roz2I-roz2agAra sambandhI zikSA Adi kA bhI prabandha honA cAhie / aise vicAra kA AdhAra deza ke zikSita navayuvakoM kI bekArI hai| isameM zaka nahIM ki bekArI bhArata kI mahAmArI hai| apane mulka ke honahAra lar3akoM ko bekAra ghUmate dekhakara kisake dila meM darda na paidA hogA ? se 30 aba hamAre sAmane do prazna haiM- ( 1 ) kyA ina yUnivarsiTiyoM se deza kA kucha lAbha nahIM ? (2) kyA inhoMne deza meM bekArI ko bar3hAyA hai ? pahale prazna ke javAba meM hamAre tilaka, gAMdhI, Taigora, mAlavIya, neharU, ramana aura bosa Adi haiN| aise logoM ke nAmoM kI sUcI yahA~ dene kI AvazyakatA nahIM hai, kyoMki deza kA baccA baccA usase vAqifa hai| kisI amerikana ne abhI hAla meM kahA thA ki saMsAra meM koI deza aisA nahIM hai jahA~ tIna tIna mahApuruSa eka sAtha vidyamAna hoN| jarmanI meM sirfa hiTalara haiM, iTalI meM musolinI, lekina bhArata meM gA~dhI, Taigora aura neharU haiM / www.umaragyanbhandar.com
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] zikSA aura bhAratavAsI __ kyA ye bhAratamAtA ke lAla anapar3ha haiM ? purAne z2amAne yUnivarsiTiyoM se jaisA hama dekhate haiM, deza kA phAyadA ke saMskRta-pAThazAlAoM ke vidyArthI haiM ? kabhI nhiiN| ye to hai, hAni bilakula nhiiN| zikSA kA pracAra dina para dina a~garejI skUloM-kAlejoM ke hI par3he hue haiM / yUnivarsiTiyA~ bar3hanA cAhie / isa gurutama kArya kA bhAra rAjA aura prajA to hameM Age bar3hanA hI sikhalAtI haiM aura hamArI gulAmI donoM para hai| sarakAra ke Upara isakA vizeSa bhAra hai, yaha kI bhAvanA ko dUra karatI haiM / kAMgresa ke pichale Andolana sabhI mAnate haiM / lekina bhArata kI a~garez2I sarakAra, mAlUma se bhI yaha patA calatA hai ki par3he-likhoM meM hI svatantratA hotA hai, hindustAniyoM ke lie zikSA kI z2arUrata nahIM pAne kI vizeSa abhilASA hai| samajhatI hai| zikSA ke lie bhArata-sarakAra kA khaz2AnA pahale prazna kA hamane uttara de diyaa| aba hama dUsare hamezA khAlI rahA hai| prazna para vicAra kreNge| isI sarakAra ne apane deza meM agale 5 varSoM ke lie zikSitoM meM bekArI z2arUra hai, lekina kucha loga use bajaTa meM yUnivarsiTiyoM ke vAste karIba 40 lAkha rupayA bar3hAkara bhI kahate haiM / agara eka grejueTa pulisa kA sipAhI aura maMjUra kiyA hai / zikSA ke lie yahA~ bhArata meM phrI hotA hai to loga hAhAkAra karate haiN| kyA yArapIya dezoM AdamI 4 AnA 3 paisA sarakArI koSa se prativarSa kharca meM grejueTa pulisa ke sipAhI nahIM haiM ? z2arUra haiM / isake hotA hai, para fauja kA kharca hara eka AdamI pIche 1 lie vahA~ loga zikSA-saMsthAoM ko kabhI doSa nahIM dete haiM, rupayA 9 AnA 2 paisA hai| balki udyoga-dhandhoM ke bar3hAne kI koziza karate haiM aura sarakAra zikSA ko jaisA cAhie vaisA protsAhana nahIM zrAdamI ke lie upayukta kAma paidA karate haiM / bI0 e0, * de rahI hai, isalie yahA~ ke dhanI-mAnI aura dAnI sajjanoM ema0 e0 pAsoM kI bAta chor3ie, kAnapura ke sarakArI ko Age AnA cAhie / bhAratavarSa meM aba bhI kAfI paisA Tekanikala skUla ke par3e lar3ake, Dapharina ke zikSita keDeTa, hai, dAniyoM kI bhI kamI nahIM hai| sirpha nadI ke bahAva rur3akI ke iMjIniyara, kRSizAstra-vizeSajJa aura DAkTara ko eka tarafa se roka kara dUsarI tarafa le jAnA hai| jo ityAdi bhI to kAphI saMkhyA meM bhArata meM bekAra haiM-videzI dhana mandiroM, tAlAboM aura sAdhu-santoM meM kharca hotA hai 'DigarI holDara' bhI yahA~ bekAra mila jaayeNge| usako aba skUloM, kAlejoM aura yUnivarsiTiyoM meM kharca isase sApha jAhira hai ki zikSA-saMsthAnoM kA bekArI karanA hai| isakI aba sakhta z2arUrata hai| ke savAla se koI sambandha nahIM hai / bekArI kA savAla to abhI hAla meM briTena ke lArDa nUfIlDa ne AksaforDa tabhI hala ho sakatA hai jaba bhAratavarSa meM udyoga-dhandhoM kI vizvavidyAlaya ko lagabhaga 3 karor3a rupayA dAna kiyA hai| kAfI unnati hogI aura naye naye kArakhAne khuleMge, jinameM vahA~ kI janatA kI vidyA kI tarafa kaisI ruci hai, isase hamAre par3he-likhe navayuvaka apane yogyatAnusAra kAma paayNge| bhalI bhA~ti prakaTa ho jAtA hai| jinhoMne kAzI-hinda arthazAstra ke prAcArya DAkTara kaula kA bhI yahI vizvavidyAlaya ko dekhA hai ve yaha sunakara avazya Azcarya kahanA hai-- "par3he-likhoM ko kAma dilAne ke do tarIke haiN| kareMge ki yaha saba karAmAta sirpha 13 karor3a rupaye kI hai| pahalA yaha ki rASTrIya Aya kA eka bar3A bhAga isa samAja ukta vizvavidyAlaya kI mahattA ko dekhate hue 11 karor3a ke hAtha Aye aura dUsarA yaha ki rASTrIya Aya bar3hAI kI rakama bahuta thor3I mAlUma par3atI hai / kyA bhArata meM jAya / " cUMki bhArata kI vartamAna dazA meM pahale tarIke se naphIlDa nahIM haiM ? kyA yahA~ kA eka AdamI 3 karor3a kA kucha fAyadA nahIM hone kA, isalie dUsare tarIke se kAma dAna nahIM kara sakatA hai ? ina savAloM kA javAba hamAre lenA caahie| dUsare tarIke ke mAne haiM kRSi tathA vyApAra lakSmIpati bhAI hI deNge| unake javAba para deza kA bhaviSya kI tarakkI / . - bahuta kucha nirbhara karatA hai| - - - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya bImA-vyavasAya kI pragati lekhaka, zrIyuta avanondrakumAra vidyAlaMkAra bImA kA mahatva zurU kiyaa| 1897 meM 'iNDiyana myucyuala kampanI', a gs mAja va rASTra ke Arthika va sAmAjika kalakattA, empAyara aAfa iNDiyA kampanI, bambaI, kI jIvana meM bImA kA kyA sthAna hai, sthApanA huii| isake bAda lAhaura kI bhArata-bImA-kampanI isako bhAratIya janatA ne abhI taka sthApita huii| 1871-1906 taka bImA-kampaniyoM kI ThIka prakAra se hRdayaMgama nahIM kiyA saMkhyA 5-6 se adhika nahIM bddhii| 1906 ke bAda svadezI FASPAPER hai| Antarika aura antarrASTrIya Andolana se anya vyavasAyoM ke samAna isakA bhI bala vyApAra ke lie bImA sabase adhika milaa| usa samaya kI milI huI uttejanA kA hI yaha Avazyaka hai / koI bhI vyavasAyI apanA mAla bhejane kA phala hai ki bImA-vyavasAya dhIre dhIre magara sthiratA ke sAhasa na karegA jaba taka koI bImA kampanI usakI surakSA sAtha tarakkI karatA jA rahA hai| kI z2immevArI apane Upara na le| koI bhI vyavasAyI 1924 taka yaha pragati bahuta dhImI thii| isa sAla koI nayA kArakhAnA va sTora na kholegA jaba taka usakA bImA kampaniyoM kI kula saMkhyA kevala 53 thii| 1934 meM bImA na karA legaa| bImA kevala Aga lagane ke bhaya se yaha bar3hakara 194 hogii| hI nahIM, balki Aga lagane ke phalasvarUpa honevAle nuka-. 1912 va 1928 ke bImA-kampanI-ekTa ke mutAbika sAnoM ke kAraNa bhI Avazyaka hai| isI prakAra koI mAla 1934 ke sAla isa deza meM bImA kA kAma karanevAlI bhArata se bAhara videza nahIM bhejA jA sakatA jaba taka kampaniyA~ isa prakAra thIMusakA sAmudrika bImA na ho gayA ho| koI bhI vyakti hindastAna meM kevala jIvana jIvana bImA kevala dUsare apanA moTara binA bImA karAye sar3aka para calAne kA varSa kula rajisTarDa bImA kA kAma va dUsare kAma bImA karane karanevAlI karanevAlI vAlI sAhasa na kregaa| yaha kevala isIlie nahIM ki sar3aka 1932 419 169 124 29 16 qharAba hone se moTara meM paMcara ho jAne kA andezA hai yA 1933 441 194 - 145 34 15 moTara-durghaTanA se kSati pahu~cane kA bhaya hai, balki isalie 1934 466 217 165 36 bhI ki koI tIsarI pArTI harjAne kA dAvA na kara de| 16 isI prakAra vaiyaktika jIvana meM daradazI zrAdamI apane 217 bhAratIya bImA kampaniyoM kA prAntavAra vivaraNa jIvana kA bImA karAte haiM. jisase unakA parivAra unake isa prakAra haipIche nirAzrita na rhe| yahI nahIM, isase bAdhita rUpa se bambaI 61 siMdha 14 baMgAla 41 mitavyayitA kI Adata par3atI hai| jIvana-bImA ke rUpa meM dillI 10 jamA rupayA rASTra kI eka sampatti hotA hai, jisase naye naye madarAsa 37 saMyukta-prAMta. 10 udyoga-dhaMdhe calate haiM aura naye naye kArabAra khulate haiN| paMjAba. itara prAMta 15 29 yadyapi bImA vyavasAya hamAre deza meM 1871 se prArambha 149 videzI kampaniyoM meM se 125 ke atirikta huaA hai, tathApi isakI vizeSa pragati pichale pandraha sAloM anya jIvana bImA ke alAvA anya prakAra kA bImA kA meM hI huI hai| magara aba bhI hamAre deza ke janasAdhAraNa __ bhI kArya karatI haiM / videzI kampaniyoM kA deza-vibhAga isa bhA kAya karatA hai / vidaza kI dRSTi meM jIvana-bImA kA mahattva nahIM caDhA hai| prakAra hai. bhAratIya bImA-vyavasAya kI pragati greTa briTena 69 amarIkA 16 1871 meM pahale-pahala 'bAmbe-myucyuala kampanI' kI briTiza sAmrAjya ke itara deza 20 jApAna 9. sthApanA huii| 1875 meM 'aoriyaNTala kampanI' ne kAma yorapIya dezoM kI 20 jAvA 5 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] 'bhAratIya bImA vyavasAya kI pragati 449 bImA kI vArSika utpanna (karor3a ru.) (karor3a ru.) 4.25 1934 meM 27 naI kampaniyA~ khulI jinakA prAntavAra ke cAlU kAma kA nIce diyA byorA aura adhika spaSTa vivaraNa isa prakAra hai karatA haibambaI 5 paMjAba 7 madarAsa 6 cAlU kAma pichale pAMca sAloM meM 100 naI bImA-kampaniyA~ khulI, magara kAma na milane ke kAraNa 13 ko apanA kAma-kAja bImA-patrakoM kI saMkhyA rakama sameTa lenA pdd'aa| navIna kAma bhAratIya 5.54 lAkha 102 dezI aura videzI bImA-kampaniyA~ kisa prakAra aura 12 videzI 2.20 " 76 kitanA kAma karatI haiM. yaha nIce ke koSThaka se mAlUma hogaa| 1933 bhAratIya 6.36 " 114 5.33 isase yaha bhI mAlUma hogA ki dezI kampaniyoM kI apekSA (bhAratIya 7deg42 " 132 videzI kampaniyA~ kitanA Age bar3hI huI haiM aura kisa 12 / videzI 2.45, 84 450 prakAra isa deza kA rupayA videza le jA rahI hai| isakA artha hai ki prativarSa 4 karoDa 50 lAkha aura bImA-patrakoM kI bImA kI saptAha kA pratyeka pAlisI pratimAsa 37 lAkha aura pratidina savA lAkha rupayA isa rakrama utpanna kI ausatana deza se videzoM ko bImA ke rUpa meM jAtA hai| saMkhyA (karor3a ru.) (karor3a ru0) kista rupaye para hamane jIvana-bImA ke kArya kA ullekha kiyA 1932 hai / itara bImA ke dhaMdhoM kI pragati nimna koSThaka se mAlUma bhAratIya kampanI hogI1,13,000 1906 1 1,674 (rupaye lAkhoM meM) paradezI kampanI 1932 1933 1634 bhAratIya videzI bhAratIya videzI bhAratIya videzI kula 1,39,000 2766 16 Aga kA bhAratIya kampanI prImiyama 29 97 31 97 30 105 dughaTanA aura 1,55,005 2400 1,555 videzI kampanI vividha 28 48 58 47 17 51 3,126 sAmudrika 8 36 9 35 7 2,8000 37 / / yoga sAmAnya kula 1,83,000 33.00 175 prImiyama 65 181 72 179 54 193 1934 bhAratIya kampanI isase spaSTa hai ki bhAratIya kampaniyA~ isa dizA meM 1,83,000 2800 150 videzI kampaniyoM se pIche hI nahIM haiM, balki unhoMne 1933 videzI kampanI meM prApta kiyA bAz2Ara bhI 1934 meM kho diyA hai / saba aora - 32,000 17.00 50 3,213 dezI kampaniyoM kI zrAmadanI ghaTI hai| isakA artha hai ki kula 2,15,000 3800 2.00 videzI kampaniyoM se mukAbilA abhI bahuta z2abardasta hai aura ___ isase spaSTa hai ki isa vyavasAya meM bhI bAz2Ara videzI bhAratIya kampaniyoM ke paira abhI jIvana-bImA ke samAna kampaniyoM ke adhIna hai| makkhana aura malAI videzI idhara jame nahIM haiN| kampaniyA~ le jAtI haiM, aura bhAratIya kampaniyoM ko chAcha yaha citra nirAzAjanaka mAlUma hotA hai| magara jaba se hI santoSa karanA par3atA hai / isa bAta ko bImA-kampaniyoM hama pichale 25 sAla kI pragati ko dekhate haiM taba kahanA 1,528 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 varSa 135 " 141 , ur 0 UNU 1 2 al 223 " par3atA hai ki nirAzA kA koI sthAna nahIM hai| 1921 ke prativarSa nayA kAma bar3hA hai, usI ke sAtha nirantara prativarSa asahayoga-aAndolana ke sthagita hone ke bAda jaba bahuta-se prImiyama tathA anya cIz2oM meM bhI vRddhi hotI rahI hai| dezabhakta jeloM se bAhara nikale aura unhoMne apane purAne . nIce ke koSThaka se mAlUma hogA ki prImiyama aura jIvanapezoM ko karanA pasanda na kiyA taba rASTrIya netAoM kA phaMDa meM pichale sAloM meM kaisI vRddhi hotI rahI hai.. dhyAna isa ora gayA aura yaha unhIM ke udyoga kA phala prImiyama se hai ki 1924 meM jahA~ bImA kampaniyoM kI kula saMkhyA 75 AmadanI kula AmadanI jIvana-phaMDa thI, vahA~ 1934 meM 217 ho gii| pragati kA itihAsa . 1913 103 lAkha 127 lAkha 583 lAkha pichale sAloM meM bhAratIya bImA-vyavasAya ne kitanI 1914 109 " 1915 pragati kI hai, yaha nimna koSThaka se bhale prakAra jJAta 107 " 677 " 1916 hogA 107 " 1917 111 " sAla ke bIca nayA sAla ke anta meM 1918 114 kAma-kAja kula kAma 1919 128 167 " 320 lAkha 223 kareM 1920 140 191 " 224 " 23 " - 1921 160 219 " 863 " 1916 175 22 " 1922 174 " 237 " 937 " 1917 . 24 " 1923 186 " 249 " 1030 - 5 1918 287 1924 205 " 290 " 1257 " 1926 . 253 1376 " 1920 517 1927 292 426 " 1571 // 1921 547 1928 1717 1922 1929 1873 1923 585 1930 431 2053 1924 689 1931 468 2244 " 1932 686 " 2508 1926 1035 1933 577 " 816 " 2872 " 1927 1277 1934 658 " 835 " 3187 " 1928 1541 sarasarI dRSTi se dekhane para yaha pragati santoSajanaka 1929 1729 mAlUma hotI hai| naye kAma, kula cAlU kAma, prImiyama 1930 sUda kI AmadanI, jIvana-bImA kA jamAphaMDa Adi saba ora pragati hI naz2ara AtI hai| magara jaba hama bhArata kI 1932 bar3hatI huI jana-saMkhyA aura usake jIvana-nirvAha Adi 2483 " bAtoM ko lakSa meM rakhakara vicAra karate haiM taba ye prAkaDe 1934 2892 " 137 " prabhAvotpAdaka nahIM mAlUma hote| yorapIya dezoM aura isase spaSTa hai ki 1924 se isameM jhapATe ke sAtha amarIkA ke jIvana-bImA kI rakamoM se jaba hama apanI __ unnati huI hai| isameM ullekha yogya bAta yaha hai ki jahA~ tulanA karate haiM taba mAlUma hotA hai ki isa dizA 450 564 462 " 587 " 1925 815 518 1650 1776 " " 116 " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 ] meM kitanA vyApaka kSetra kArya karane ke lie khAlI pratiyogitA eka pramukha kAraNa hai / Upara hama batA cuke haiM par3A hai-- DAlara ki kisa prakAra videzI kampaniyoM kA bhAratIya bAz2Ara para prabhutva hai 1 ve bhAratIya kampaniyoM se jahA~ adhika sakSama haiM, 1,07,94,80,00,000 vahA~ unako yahA~ vyavasAya karane ke lie riyAyateM bhI bahuta25,00,00,00,000 sI milI huI haiM / unako bhArata sarakAra ke pAsa koI 12,62,50,00,000 pU~jI jamA nahIM karanI pdd'tii| bhArata meM bIme kA jo 7,39,30,00,000 kucha kArabAra ve karatI haiM usako dikhAne ke lie ve bAdhya - nahIM haiN| isalie ve grAhaka ko pha~sAne ke lie manamAnA kharca kara sakatI haiN| una para isake lie koI bandhana nahIM 4,55,80,00,000 4,16,20,00,000 50,00,00,000 50,00,00,000 1,77,10,00,000 hai / 'yUniyana eMzyureMsa sosAyaTI' ke mainejara misTara DablyU0 1,40,00,00,000 eca0 bAlkara ke kathanAnusAra 'bImA kA jahA~ taka tAlluka 1,11,00,00,000 hai, bhArata mukta vANijyaM dvAra kA deza hai| yahA~ koI 71,00,00,000 rakkama jamA nahIM karanI par3atI, aura nAma mAtra ko pratibandhaka - qAnUna hai / kara vizeSakara vAstavika AmadanI para inkamaTaiksa bhara hai|' isase andAz2A lagAyA jA sakatA 31,00,00,000 hai ki videzI aura bhAratIya kampaniyA~ samAna sthiti meM 12,30,00,000 apanA kAravAra nahIM kara rahI haiN| isake muqAbile meM turkI, spena, iTalI, AsTreliyA, baiz2ila, cilI, uruguzrA Adi dezoM meM yA to videzI kaMmpaniyoM ke lie daravAz2A ekadama banda hai yA itane kar3e kAnUna haiM ki unako kAma nahIM milatA / santoSa kI bAta itanI hai ki bhArata sarakAra prativyakti bImA ne dezI kampaniyoM kI isa dainyAvasthA ko dUra karane kA 2,300ru0 nizcaya kara liyA hai aura isa bAta ko svIkAra kara liyA 1,800 11 hai ki jisa deza meM bhAratIyoM ko bImA kA vyavasAya karane kI manAhI hogI usa deza kI kampanI isa deza meM kAma-kAja na kara skegii| itanA hI nahIM, usane naye bila meM jo 750 " 3 faravarI 1937 ko asembalI meM peza huA hai- videzI 1,000 " 600 1 amarIkA yorapa iMglaiMDa kanADA jApAna jarmanI AsTreliyA phrAMsa iTalI dakSiNa aphrIkA DenmArka * dakSiNa amarIkA bhArata nyUz2IlaiMDa hamArA deza isa vyavasAya meM kitanA pichar3A huA hai, isakA andAz2A isI se kiyA jA sakatA hai ki hamAre deza meM prativyakti bImA kI rakama 6 ) AtI hai, jaba ki anya dezoM meM - saMyukta rAjya (amarIkA) kanADA nyUz2IleMDa sTreliyA iMgleMDa svIDana iTalI nArve bhAratIya bImA vyavasAya kI pragati jApAna nIdaralaiMDa bhArata dy wwk 450 11 400 " dd www 350 1 6 33 mArga kI bAdhAyeM bhArata anya vyavasAyoM ke samAna isameM bhI pichar3A huA hai| isake do kAraNa haiN| eka bAhya aura dUsarA Antarika / bAhya kAraNoM meM videzI kampaniyoM kI tIvra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 451 kampaniyoM ke lie bhArata sarakAra ke pAsa pU~jI jamA karAnA, aura bhArata meM kiye dhandhe kA hisAba alaga rakhane aura usakI bhArata sarakAra ke ekyureTara dvArA jA~ca karAne kA bhI vidhAna kiyA hai| magara itanA hI kAfI nahIM hai / bhAratIya bImA kampaniyA~ saMrakSaNa cAhatI haiN| sarakAra kI taka kI udAsInatA bhAratIya bImA vyavasAya kI unnati ke mArga meM bahuta bAdhaka rahI hai| sarakAra apanA saba bImA kA kAma va bIme kI rakama dezI kampaniyoM meM jamA karAkara dezI vyavasAya ko protsAhana de sakatI hai| isI prakAra relave, kArporezana, TrAma-kampanI, porTaTrasTa, myunisi www.umaragyanbhandar.com
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 sarasvatI . [bhAga 38 . pala borDa zrAdi sarakArI va nIma sarakArI saMsthAtroM ko abhAva meM bhI bahuta sI kampaniyAM khar3I ho jAtI haiM aura bAdhita kara sakatI hai ki ve bImA kI saba rakameM dezI pIche kAma na calane para baiTha jAtI haiN| kucha ne to aura kampaniyoM meM jamA kreN| dezI kampaniyoM kA videzI koI roz2agAra na dekhakara bImA kampanI kholane kA bIr3A le kampaniyoM ke Upara varcasva aura zreSThatA sthApita karane ke rakkhA hai / isakA phala yaha hotA hai ki aise anuttaradAyI lie yaha bhI Avazyaka hai ki isa deza meM bImA kA kAma logoM ke uThAye kAma ke phela ho jAne se sAre vyavasAya karanevAlI videzI kampaniyA~ apanA bImA dezI kampaniyoM ko dhakkA lagatA hai / yadyapi naye bila meM yaha vyavasthA kI meM kreN| isI prakAra anya upAyoM dvArA sarakAra dezI gaI hai ki jIvana bImA kA kAma prArambha karane se pahale bImA kampaniyoM ko saMrakSaNa de sakatI hai| yaha kahanA kama se kama do lAkha rupayA sarakAra ke pAsa jamA karAnA ki dezI aura videzI kampaniyoM kI hor3a anucita aura 50 haz2Ara se kAma cAlU karanA hogaa| hama cAhate tarIke para nahIM cala rahI hai, ThIka nahIM hai| yaha sambhava haiM ki bImA kampanI kI pU~jI cAra tAla ke andara do hai ki yaha saca ho ki videzI kampaniyA~ anucita lAkha ho jAnI caahie| aisI eka dhArA bila meM jor3a bagaira kAnUnI sAdhanoM, va upAyoM kA mukAbile meM sahArA na dI jAya / kampanI ke jIvana ke sthAyitva ke lie yaha letI hoN| videzoM kI apekSA yahA~ dara unhoMne na girAI Avazyaka hai| jIvana-bImA kA sambandha eka vyakti se ho, ejeNToM ko bhI ve dezI kampaniyoM kI apekSA adhika va isI jIvana se nahIM, apitu eka parivAra aura isa jIvana kamIzana na detI hoN| magara naye bila ke dvArA ejeNToM ke bAda ke jIvana se bhI hai| isakA sambandha vastutaH sAre ke kamIzana kI dara kA nizcita kiyA jAnA isa bAta rASTrIya va sAmAjika jIvana se hai| isalie yaha jarUrI hai| kA sUcaka hai ki pratiyogitA anucita DhaMga para cala rahI DipAjiTa kI rakama do lAkha rakhakara kampanI ke jIvana hai| yaha saba na bhI ho, to bhI yaha mAnanA hogA ki donoM ko sthAyI banAne kA yatna kiyA gayA hai aura yaha ucita samAna sthiti meM nahIM haiN| ucita pratiyogitA unhIM ke hai| pU~jI thor3I hone kI hAlata meM DipAjiTa kI rakama bIca kahI jA sakatI hai jo samAna bala aura samAna sthiti kA z2yAdA honA bImA karAnevAloM ke lAbha kI dRSTi se ke hoN| isa dRSTi se dekhane para mAlUma hogA ki bhAratIya ucita hI hai| bImA-kampaniyA~ mAsUma bacce haiN| isake mukAbile meM videzI navIna kampaniyA~ adhika mAtrA meM kAma prApta karane ke kampaniyoM ko yaha vyavasAya karate hue bahuta sAla ho gaye lie ejeNToM ko kamIzana bharapUra detI haiM / ejeNTa bhI haiN| unakA vizvavyApI saMgaThana hai aura vizvavyApI kAma pAne ke pralobhana meM mitroM, sambandhiyoM, riztedAroM tathA vyApAra hai| isake mukAbile meM adhikAMza bhAratIya bImA- anya vyaktiyoM ko bImA karAne ke lie bAdhita karane ke kampaniyoM kA vyavasAya kisI prAnta kI sImA se bhI Age lie unako apane kamIzana meM se kucha hissA de dete haiM, nahIM bar3hA hai| isalie dezI bImA kampaniyoM ko sarakAra- aura bahuta bAra to apanA hissA kataI chor3a dete haiM, dvArA saMrakSaNa avazya milanA cAhie / aura kaI to pahalI bAra kA prImiyama taka apane pAsa se Antarika bAdhAyeM de dete haiM / isakA pariNAma yaha hotA hai ki bImA karAnevidezI kampaniyoM kI tIvra pratiyogitA ke atirikta vAle kucha sAla ke bAda prImiyama denA banda kara dete haiM / bhAratIya bImA-vyavasAya kI unnati meM dUsarI rukAvaTa Anta- 1929 meM aise logoM kI saMkhyA 30 pratizata aura 1932 rika bAdhAye haiN| bhAratIya kampaniyoM kI pU~jI thor3I hai| meM inakI saMkhyA 46 pratizata thI / yaha bar3hatI huI saMkhyA isI kA pariNAma hai ki pichale dasa varSoM meM sthApita bahuta- batA rahI hai ki isako rokane ke lie kAnUna kI AvazyakatA sI kampaniyoM ke pA~va abhI jame nahIM, kucha eka ne munAfA hai| ejeNToM ke lie lAisensa kI vyavasthA karane aura abhI nahIM bA~TA hai, aura pichale pA~ca varSoM meM sthApita ejeNToM ke kamIzana aura ribeTa kI dara nirdhArita kara dene kampaniyoM meM se kaI ne apanA kAma-dhandhA banda kara diyA se aAzA hai, bila isa burAI ko kama karane meM sahAyaka hai| isakA kAraNa yahI hai ki dekhAdekhI paryApta pU~jI ke hogaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5]. bhAratIya bImA vyavasAya kI pragati pU~jI kA upayoga bhAratIya bImA kampaniyoM kI isa samaya 35 karor3a se Upara pU~jI sarakArI sikyUriTIz2a meM jamA hai / yaha pU~jI isa samaya cala hai aura isakA upayoga deza ke vyavasAya tathA udyoga-dhandhoM ke bar3hAne meM kucha nahIM ho rahA hai / isake mukAbale meM videzI kampaniyoM kI pU~jI kA viniyoga taddezIya udyoga-dhandhoM ko bar3hAne meM hotA hai / yahA~ bahuta se kArya pU~jI ke abhAva meM ruke par3e haiN| karAcI se bambaI taka rela banAne kA kAma pU~jI ke binA rukA par3A hai| dUsarI ora sarakAra ke pAsa jamA karAne se sUda zrAja-kala kama hotA jAtA hai / isalie z2arUrata isa bAta kI hai ki bImA kampaniyoM ko apanI pU~jI kA kucha bhAga deza ke udyoga-dhandhoM aura vyavasAya meM lagAne kI ijAz2ata dI jAya / isase jahA~ bImA kampaniyoM ko lAbha hogA, vahA~ deza ke zrArthika jIvana ko bhI bala milegA / bImA kampaniyA~ myunisipailiTiyoM ke sahayoga se g2arIba logoM ke lie makAna banAne kA kAma apane hAtha meM le sakatI haiN| dillI kI ghanI bastI kI samasyA sarakAra ko isa samaya parezAna kara rahI hai| kirAyedAra kirAye kI U~cI reTa dekhakara daGga haiN| bImA kampaniyA~ isa kArya meM janatA aura sarakAra donoM ke lie apanI pU~jI se sahAyaka ho sakatI haiM / duHkha hai ki naye bila meM isakI koI vyavasthA nahIM rakhI gaI hai / AzA hai, silekTa kamiTI isa abhAva ko dUra kara degI / yuvakoM ke lie bImA vyavasAya abhI bacapana meM hai aura zaharoM taka kavi bahuta gA cuke madhura gIta, una madhura milana ke, madhura gIta aba hRdaya tatri ke tAra cher3a kavi gA dukhiyoM ke Aha gIta / ve madhura gIta, ye grAha gIta kavi donAM hI haiM dekha gIta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat sImita hai / gA~voM kI to bAta dUra rahI, bar3e bar3e kasboM taka bhI nahIM pahu~cA hai / isa vyavasAya ko gA~voM taka pahu~cAne ke lie yaha z2arUrI hai ki yadi eka parivAra ke do yA tIna vyakti eka hI kampanI meM bImA karAveM to unheM prImiyama meM kama se kama pA~ca pratizata chUTa dI jaay| navIna bila isa viSaya meM sarvathA cupa hai / magara vyavasAya ke vistAra aura lAbha kI dRSTi se yaha Avazyaka hai / kavi gA dukhiyoM ke prAha gota lekhaka, zrIyuta mittala yaha vyavasAya yuvakoM kI bekArI bahuta aMzoM meM dUra karane meM sahAyaka huA hai / yaha to eka prakaTa rahasya hai| ki 1922 ke bAda asahayoga Andolana sthagita hone para bahuta-se vakIloM aura netAoM ko isI vyavasAya ne avalamba diyA hai aura jIvikA se nizcinta kara diyA hai / kucha ko to isa vyavasAya ne amIroM kI zreNI meM pahu~cA diyA hai / yaha vyavasAya kitanA lAbhaprada hai, yaha isI se jAnA jA sakatA hai ki bhArata kI bar3I cAra bImA kampaniyoM ne apane ejeNToM ko isa prakAra kamIzana diyA hairupaye san 1930 1931 1932 453 28,26,180 27,51, 371 28,96,991 1933 33,04,184 isase spaSTa hai ki isa vyavasAya meM utsAhI, parizramI, catura yuvakoM ke lie bahuta kSetra khulA huA hai / zrAzA hai, berojagArI ke kAraNa idhara-udhara bhaTakanevAle yuvaka apane bhAgya kI parIkSA isa lAina meM bhI kareMge / unase bharatA vaibhava apAra inase bahate A~sU punIta / kavi gAdukhiyoM ke rudana gItajinake nanheM nanheM bAlakaroTI ko uThate cIkha, cIna kavi gA aba aise Aha gIta www.umaragyanbhandar.com
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAMkI nATaka kaliMga yuddha kI eka rAta lekhaka, zrIyuta durgAdAsa bhAskara, ema0 e0, ela-ela0 bI0 pahalA dRzya hoMge / para mere bhAgya meM vaha saba cIjeM kahA~ ? apane deza kI suramya bhUmi ko chor3akara maiM apane jIvana ke mA liMga-yuddha ke antima dinoM meM cakra dina isa sUkhe baMjara maidAna meM guz2Ara rahA huuN| yaha saba vartI samrATa azoka kI senAyeM kyoM ? kyoMki hindU-kulapati mahArAja kaliMga ke dara. ki kaliMga kI rAjadhAnI svarNapura ko bAra meM kucha bauddha bhikSutroM kA apamAna huaA thA, ghere hue haiN| vasanta-Rtu kI tAroM- isalie kaliMga-adhipati ko samrATa azoka kI bharI rAta hai| samrATa kI senA ke adhInatA svIkAra karanI hogii| unake apamAna ke do sipAhI yuddhajita aura vasantakumAra eka tambU meM baiThe pratizodha ke lie mere Izvara ! apane pyAre deza ko haiN| vasantakumAra diye kI rozanI meM koI pustaka par3ha rahA chor3e hue mujhe eka sAla ho rahA hai / ......lekina hai| yuddha jita rAta ke sannATe meM AkAza meM TimaTimAte nhiiN| ina bAtoM se kyA ? takadIra meM yahI likhA hue tAroM ko dekha rahA hai / tambU ke pIche eka rakSaka Tahala hogA / vasaMtakumAra, sundara cIz2oM ke vicAra-mAtra se rahA hai|]. hI hRdaya meM kasaka-sI kyoM uThane lagatI hai ? yuddhajita-zrAja mujhe apanI janmabhUmi kI yAda phira vasaMtakumAra-isalie ki sundaratA loka-pUjita hone para tar3aphA rahI hai| tAroM ke madhyama prakAza meM ye safeda bhI sthira nahIM hai| vaha samaya ke bahAva meM bahatI safeda tambU kaise bhale mAlUma dete haiM, ThIka usI taraha calI jAtI hai / koI cIz2a usake pravAha ko roka nahIM jaise vasanta Rtu kI chiTakI huI cA~danI meM nahAte sakatI / hamArI sRSTi kI yahI eka karuNa kahAnI hai / hue hamAre upavanoM ke pedd'| yuddhajita-isa yuddha ke khUnI paMjoM meM hameM phaMse hue kitanA isa samaya havA ke madhura jhoMke mere gharavAloM ko samaya bIta cukA hai ! janmabhUmi kI kisI adanA thapakiyA~ dekara mIThI nIMda sulA rahe hoMge / hA~, zAyada / bastI kI koI galI bhI yAda A jAtI hai to hRdaya vaha merI yAda meM abhI jAga rahI ho aura isa bhayaMkara meM eka hUka sI uThatI hai / vasaMtakumAra, dina-rAta hama yuddha se jahA~ krUra mRtyu hara samaya ghAta lagAye baiThI apane vipakSiyoM ke khUna se holI khelate haiM, parantu hai, mere baca nikalane kI sambhAvanA para vicAra kara hamArI nasoM meM bahanevAle eka bindu lahU meM bhI ina rahI ho| svarNapuranivAsiyoM ke viruddha jinake khUna se hamAre merI pyArI janmabhUmi jahA~ bhInI bhInI sugandhi, hAtha AThoM pahara ra~ge rahate haiM, z2arA bhI vairabhAva nahIM havAtroM ke kaMdhoM para ladI rahatI hai, prakRti ne jahA~ hai| tumheM isa para kabhI hairAnI nahIM huI ? apanI nidhi ko luTA diyA hai, jahA~ phaloM se lade vasaMtakumAra-hairAnI ! mujhe to koI hairAnI nahIM hotii| vRkSa khar3e haiM, ananta kA gIta gAnevAle sundara jharane - jo vinAzakArI mRtyu ke sAtha rahakara AThoM pahara harI-bharI ghATiyA~, himAlaya kI gaganacumbI coTiyA~, usake raurava tANDava kA tamAzA dekha rahA ho, jo . yaha saba mere lie svapna ho gaye haiM / Aha ! mere pyAre apane vipakSiyoM para kiye gaye eka eka vAra ke veda. deza bhU-svarga kazmIra......vahA~ ke kA~ToM kI yAda bhI nAmaya anta ko dila meM liye phiratA ho, batAo mujhe tar3aphA detI hai / zAyada mere bacapana ke navayuvaka usake khana meM vairabhAva kaise raha sakatA hai ? aura phira sAthI isa samaya apane gharoM meM anAja ke Dhera lagA hama murdo se vairabhAva bhalA kyoMkara kara sakate haiM ? rahe hoMge......... / ina dinoM yahA~ kitane hI phala pake yuddhajita, jahA~ mauta vinAza kA bhayAnaka khela khela 454 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] kaliMga yuddha kI eka rAta 455 rahI ho, jaisA ki Aja-kala yahA~, to samajha lo ki saMsAra se dUra rahanA cAhie, bharI javAnI meM maiM apane vahA~ 'tuma' aura 'maiM' hamAre zatru aura hamAre sAthI dila meM kaise sthAna hU~ ? aura phira mRtyu ke (paharedAra guz2aratA hai) rahasya ko samajhane ke lie bhI to Ayu kI praur3hatA murdo kI taraha hI haiM, jinakI AtmAyeM kisI dUsare cAhie / para isa barbaratA ke rAjya meM hamAre sAmane rahasyamaya saMsAra ke chora para bicara rahI ho / usakA nagna nRtya dina-rAta karAyA jA rahA hai / vasaMtayuddhajita, aba hamArI vaha avasthA kahA~ hai, kumAra, maiM apane jIvana ke pahale DhaMga ko tilAJjali jo hamAre diloM kI gaharAiyoM meM zatrutA, dveSa-bhAva, de cukA huuN| ve raMgIna svapna aura mahattvAkAMkSAyeM ghRNA yA isa prakAra ke dUsare vikAroM kA praveza ho vismRti ke gar3he meM calI gaI haiM, para mujhe merI jnmske|...... bhUmi kI yAda nahIM bhuultii| merI bastI ke phaloM se hama usa avasthA ko pAra kara cuke haiN| saMsAra lade hue per3a, nirmala jala kI bahatI huI nadiyA~. ke ye rAjamukuTadhArI eka dUsare se ghRNA kara sakate haiM jharanoM ke zrAhlAdakArI gIta, harI-bharI ghATiyA~ aura yA dharma ke ThekedAra naMge siravAle ye bhikSu jinakA vizAla parvata-zikharoM kA citra merI A~khoM ke sAmane abhimAna ina mukaTadhArI rAjAoM se bhI bar3hakara hai khicA rahatA hai| sA~jha kA ghara lauTate hue DhoroM ke aura jo zAyada yaha samajhate haiM ki manuSyoM kI paraspara gale kI ghaMTiyoM kI mIThI AvAz2a aba bhI mere kAnoM sahAnubhati unheM unake ucca pada se DigA degI ve eka- meM sunAI de rahI hai / tumhIM batAo, inheM maiM dila se dusare ke viruddha z2ahara ugala sakate haiM yA Izvara ke kaise nikAla deN| pratinidhi ye bhUdeva eka dUsare ke viruddha ghRNA kA vasaMtakumAra-yuddhajita, tuma ThIka kahate ho / janma-bhUmi pracAra kara sakate haiM / zatrutA aura vaira-bhAva ko apane kI choTI choTI pyArI cIz2oM kI madhura smRti se hRdaya diloM meM vahI sthAna de sakate haiN| hama to kevala . adhIra hone lagatA hai| pATalIputra meM merA ghara ThIka isalie haiM ki ina mukuTadhAriyoM aura dharma ke Theke- patitapAvanI gaGgA ke kinAre hai, jahA~ gaGgAjala ke dAroM kI krUra icchAtroM ke izAre para mareM yA dUsaroM kaNoM se lade hue havA ke jhoMke mere hara vakta ke ko maareN| sAthI the| dina bhara maiM mA~jhiyoM ko mAla se puddhajita--yaha to nahIM ki samaya guz2arane ke sAtha hamArA ladI huI kaztiyoM ko khete hue dekhA karatA thaa| utsAha ThaMDA par3a gayA hai yA yaha ki dila apane unakI surIlI tAneM aba bhI mere kAnoM meM gUMja rahI haiN| kartavya-parAyaNatA ke dharma se ukatAne laga gayA ho| vahIM maiMne apanI kucha cunI huI kavitAyeM likhI thiiN| nahIM, hargiz2a nahIM / maiM isa samaya bhI cakravartI priyadarzI yuddhajita--tumhArI sundara kavitAtroM ne gaMgA ke kinAre samrATa azoka ke lie apane prANa nyochAvara kara para janma liyA hai| vahA~ kazmIra meM maiM bhI manohara sakatA huuN| mRtyu kA samaya to niyata ho cukA hai, svapnoM ke saMsAra meM rahA karatA thaa| para mere svapna cAhe vaha ghar3I aAja-isa rAta ko abhI pA jAya / para tumhArI kavitAoM kA rUpa dhAraNa na kara sake / merA zrAha ! isa bAta ko maiM kaise bhUla jAU~ ki merA yaha svarNa-svapna eka Adarza samAja kI sRSTi karanA cAhatA kaumArya jisameM jIvana kI umaMgeM bharI haiM, jo saikar3oM thaa| maiM eka aisI saMskRti aura nIti ko janma denA mahattvAkAMkSAoM ko dila meM liye hai, jo gRhastha- cAhatA thA jo isa saMsAra ke itihAsa meM eka naI jIvana ke sukhI bahAva meM bahanA cAhatA hai, jisameM cIz2a hotii| maiM isa pRthvI ko svarga banAnA cAhatA prema kI hiloreM lene kI utkaTa aAkAMkSA hai, jo amara thA, jahA~ hara eka prANI svatantra ho / maiM jhoMpar3iyoM yaza kA bhUkhA hai, batAzro kumArAvasthA kI ina . meM bhI rAjamahaloM kA-sA sukha lAnA cAhatA thaa| umaMgoM, AkAMkSAoM aura usake sukha-svapnoM ko bhUla- anIti se dabe hue hara prANI kI AtmA meM maiM eka kara mauta ke bhayAnaka vicAroM ko jinheM kaumArya ke :- nayA jIvana phUMka detA aura unheM aTala vizvAsa dilA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 sarasvatI detA ki apanI takadIra ke mAlika ve svayaM haiM / parantu yuddha bhUmi kI isa ur3atI huI dhUla se mere ve svarNa-svapna dhu~dhale par3a gaye haiM / aba yadi mere dila meM koI icchA hotI hai to rAta ko sone kI / Izvara se merI eka hI prAthanA hotI hai - vaha meM vipakSiyoM kA sAmanA karane kI unakI qhUnI talavAra se A~kheM / hA~, tumhAre una hAla hai ? vasantakumAra--ve bahuta dinoM se mere hRdaya meM soye par3e haiM / zAyada avasara milane para ve phira hare ho jAya~ / yuddha jita - aura idhara mauta hara vakta ghAta lagAye baiThI hai / tumhAre hRdaya ke ve gIta jo bhaviSya meM mAnava samAja kI prasannatA kA udgama ho sakate the, zAyada ve tumhArI z2abAna para Ane se pahale hI tumhAre sAtha hI isa miTTI meM mila jAya~ aura unake sthAna para samrAT azoka ke isa bhayAnaka yuddha aura bauddha bhikSutroM ke lomaharSaNa pratizodha kI kahAnI raha jAya / parantu ina duHkhada vicAroM meM par3e rahane se kyA lAbha? ye vicAra kisI vigata jIvana kI bhUlI huI smRtiyoM kI taraha lauTa lauTakara pretAtmAoM kI taraha mujhe mere karttavya se vimukha kara rahe haiN| samaya ho gayA hai ki maiM svarNapura kI prAcIra para kisI abhAge vipakSI ke zikAra ke lie chipatA huA pahu~cU~ / eka sthAna para jahA~ maiMne tumheM eka TUTA huA patthara dikhAyA thA, kaI rAtoM ke lagAtAra parizrama se maiMne eka sUrAkha banAkara pA~va rakhane ke lie jagaha banA lI hai / usameM paira rakhakara prAcIra kI chata para car3hane meM koI kaThinAI nahIM hogii| vasantakumAra, aMdhere meM ekAeka kisI para vAra karake usakI jAna lenA bhI eka khela hai / usake ghAvoM se bahatA huA garma garma khUna abhI banda hone bhI nahIM pAtA ki usakA zarIra mAMsa ke lothar3e ko taraha z2amIna para gira par3atA hai| aura usake sagesambandhI usake zoka meM usI taraha duHkha se bilakhate haiM, jisa taraha mere marane para mere zoka santapta zrAtmaja karuNa- krandana kareMge / vasantakumAra, aba mujhe ina bAtoM se ghina hone lagI hai / parantu aba tumheM so Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat merI bhujAoM zakti de yA lie satarka aba kyA bacane ke gItoM kA [ bhAga 3 jAnA caahie| rAta bahuta bIta cukI hai aura savere tumhArA paharA hai / (apane hathiyAra sa~bhAlakara eka kambala pror3hatA hai / ) yaha tuma kyA par3ha rahe ho ? vasantakumAra-kucha gIta haiM, jo mere deza ke eka sukavi ne race the / ina gItoM meM svadeza ke gaganacumbI parvatoM, vizAla nadiyoM, suvistRta maidAnoM aura vanoM meM klAla karanevAle pakSiyoM ke kalarava kA varNana hai / yadi samaya ne sAtha diyA to maiM bhI aise hI amara gIta banAyA karU~gA / yuddha jita - ThIka hai / tuma aise hI gIta banAyA karoge / (surAhI se thor3A pAnI u~Dela kara pItA hai) hA~, yadi mujhe lauTane meM dera ho jAya to diyA bujhA kara so jAnA / lo maiM calA / vasantakumAra - jAno, Izvara tumhArA sahAyaka ho / yuddhajita -- aura naukara se kahanA, thor3A pAnI bhara rakkhe | jaba maiM lauTUMgA taba mere hAtha kisI ke khUna se ra~ge hoMge / ( rAta ke nivir3a andhakAra ko eka bAra dekhatA hai aura phira bAhara nikala jAtA hai / ) vasantakumAra koI gIta gunagunAtA hai / ( pardA giratA hai) dUsarA dRzya kaliMga kI rAjadhAnI svarNapura ke prAcIra kA eka burja / [ sudakSa eka navayuvaka sipAhI nIce maidAna meMjahA~ samrAT azoka ke asaMkhya sainika tambuoMoM meM par3e haiM, naz2ara daur3AtA hai / vIrasena usakA eka aura samavayaska sAthI rIcha kI khAla or3he usI kI ora A rahA hai / eka kone meM dIvaTa para eka diyA jala rahA hai / ] vIrasena - tumhArA paharA kaba qhatma hotA hai ? sudakSa - eka ghar3I taka jaba rAta AdhI bIta jAyagI / vIrasena --nIce maidAna meM magadha-senA ke vistRta DeroM meM kaisI qhAmozI chAI huI hai ? maiM rAta ke a~dhere meM parachAI kI taraha inake bIca meM jAkara apanI janmabhUmi ke eka zatru kI jIvanalIlA samApta kara parachAI kI taraha cupa-cApa vApasa lauTa grAU~gA / sudakSa, isa choTI Ayu meM aise khUnI kAma meM yaha nipuNatA prApta www.umaragyanbhandar.com
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 kaliMga yuddha kI eka rAta kara lenA kaisI vicitra bAta hai ? ina chaH mahInoM meM maiM pUre 100 naujavAnoM ke khUna se holI khela cukA hU~, aura kevala eka bAra merA bAra qhAlI gayA hai / sudakSa, vicAra karo / mere aura tumhAre jaise pUre eka sau javAna jinake dila meM apane samrATa ke lie mara miTane kI prabala AkAMkSA aura hRdaya meM niDaratA kA rAjya thA, aise pUre eka sau azoka ke sipAhiyoM ke maiM mauta kI goda sulA cukA huuN| mere ina khUnI hAthoM ne unake sundara zarIroM ko sadA ke lie miTTI meM milA diyA hai| sudakSa, tuma jAnate ho mujhe sundara cIz2oM se kitanA anurAga hai / grAha ! yadi hindU-kulapati kaliMga nareza kA unake abhimAnI sAmanta samrAT azoka kI bhejI huI sandhi kI zartoM ko isa taraha ThukarAne kA parAmarzana dete to kaliMga kI pavitra bhUmi meM ye khUna kI nadiyA~ na bahatIM ! jaba maiM cAroM ora bhUkha se vilapate hue svarNapura- nivAsiyoM kA karuNa krandana sunatA hU~ taba mujhe ina abhimAnI sAmantoM para apAra krodha AtA hai, dila cAhatA hai ki eka eka ko pakar3a kara chakar3oM meM jota dU~ / hA~, sudakSa, tumhArI una pratimAoM kA kyA huA ? sudakSa - mitra, tuma hamezA yaha bAta pUchakara mujhe udAsa kara dete ho| kyA batAU~ ? bahuta dina hue mere hathiyAra nikamme ho gye| merI chainiyoM ko jaMga laga gayA hai / hathaur3e TUTa cuke haiN| vIrasena, kisI samaya mere hRdaya meM una divya mUrtiyoM kI sRSTi hotI rahatI thii| kabhI maiM 'una suDaula mUrtiyoM ko svarNapura meM pratiSThita karatA aura 'satyaM' 'zivaM 'sundaram' ke bhAva se apane deza vAsiyoM ke hRdaya zrota-prota kara detaa| merI una divya mUrtiyoM para loga zraddhA ke phUla car3hAte / grAha ! yadi mujhe isa andheragardI se chuTTI mila jAtI to yaha saba kucha aba bhI ho sakatA hai / Aja bhI yadi yaha khUnI holI banda ho jAya to maiM apanI ina divya mUrtiyoM se svarNapura ko svargadhAma banA dU~ / vIrasena - zrAha ! kyA hI acchA ho yadi hamAre zAsaka hamase vaha sevA leM jisake lie hama banAye gaye haiM / vaha ghar3I bhI kaisI zubha hogI jaba hamAre yahA~ 'satya' kA rAjya hogA / jaba eka aise rAjya kA nirmANa hogA jahA~ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 457 loga eka-dUsare se IrSyA na kareMge jahA~ mithyA abhi mAna na hogA | sudakSa, satya kA yaha mArga koI kaThina mArga nahIM hai| bhalA batAyo, samrAT azoka se hamArA kyA jhagar3A hai / yahI na ki kucha bhikSuoM kA svarNapura nivAsiyoM ne apamAna kiyA thA aura isa bAta ko bhI hue kaI sAla ho gaye aura hama saba bhUla cuke haiM / parantu mithyA abhimAna aura jhUThe haTha ke vaza koI bhI pakSa isa jhagar3e kA anta karane ko taiyAra nahIM hai / kaI bAra jaba maiM apane vipakSiyoM ke khUna se holI khelate hue magadha senA ke DeroM meM jAtA hU~ taba mere dila meM anAyAsa hI yaha vicAra uThatA hai ki 'jisa vipakSI kI maiMne abhI jAna lI hai usane merA kyA bigAr3A thA? zAyada avasara milane para hama donoM eka-dUsare ke mitra bana jAte aura isa rAkSasI kArya kI apekSA hama mAnava-jAti kI bhalAI meM laga sakate the'| mere andara apane prati eka virodha bhAva paidA ho gayA hai, apane Apase ghRNA-sI ho gaI hai| para dUsare hI dina phira usI amAnuSika kRtya ke lie maiM kamara bA~dha kara cala nikalatA hU~, jisase deza sevA kA ja bIr3A maiMne uThAyA hai usa para haqa na aaye| yaha dezasevA kI dhuna bhI dimAg2a meM lage hue eka kIr3e kI taraha hai jo hamAre andara eka pAgalapana-sA paidA karatA rahatA sudakSa - kauna hai ? / eka AvAz2a - svarNapura kA durjaya khaDga / magadha kI mauta kA sandeza ! cale jAo kaha kara sudakSa bolA vIrasena, udhara nIce dekho, kaisA sannATA chAyA huA hai, AkAza meM tAre kisa taraha jagamagA rahe haiN| bhAI sAvadhAna rahanA / mujhe ina tAroM ke prakAza se Dara lagatA hai / mere kitane hI sAthI mujhase bichur3a cuke haiM aura inake cale jAne para mujhe apane bace hue sAthiyoM se kucha moha-sA ho gayA hai| Izvara tumhArI rakSA kre| mujhe kucha aisA vahama sA ho gayA hai ki ye TimaTimAte hue tAre tumhAre viruddha koI kucakra racane ke lie kahIM Aja hI rAta ko na cuna leM 1 mitra, sAvadhAna rahanA / www.umaragyanbhandar.com
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 458 vIrasena - maiM magadha ke ina DeroM se bhale prakAra paricita hU~ paharedAroM kI khoM meM dhUla jhoMkatA huA apane zikAra ke lie parachAI kI taraha phiratA rahatA hU~ / vicAra karo, pUre eka sau bAra maiM aisA khela khela cukA hU~ / sudakSa - phira bhI maiM cAhatA hU~ - grAha kitanA cAhatA hU~ ki tumhAre sAtha raha kara zrAja kisI qhatare meM tumhArA hAtha ba~TA sakU~ / sarasvatI vIrasena - nahIM, nahIM, ina vahamoM meM na pdd'o| isameM kevala sAhasa kA hI kAma nahIM hai / aura abhI to tumhArI chainiyoM ko una divya mUrtiyoM meM jAna DAlanI hai, jinase hamArI rAjadhAnI kA sira U~cA honA hai / sudakSa - aura tumhAre ve svapna jinase deza meM tuma eka naI rAjyavyavasthA kI nIMva rakhanA cAhate ho, jisameM hamAre zAsaka rAjasattA kA ThIka prayoga kareM, jisameM vaha saccA abhimAna aura svArthaparAyaNatA ke lie prajAtroM kA utpIDita karane kI apekSA unakI sevA karanA apanA dharma samajheM | kyA jAne kisI samaya apane ina svargIya svapnoM ko kArya ke rUpa meM pariNata karane kA hameM avasara prApta ho jAya / hA~, Aja tuma kitanI dera meM lauToge ? vIrasena -- tumhArA paharA qhatma hone se pahale hI maiM lauTa AU~gA / jaba maiM isI sthAna para vApasa zrAkara ( sITI bajAtA hai) isa taraha sITI bajAU~ tatra tuma yaha rassA nIce laTakA denaa| (prAcIra para se laTakate hue rasse se nIce utaratA hai / ) mere lauTane taka bhagavAn tumhArI rakSA kare / sudakSa - sAvadhAna rahanA / Izvara tumhArA sahAyaka ho / ( vIrasena - nIce z2amIna para kUda par3atA hai / sudakSa rassA Upara khIMca letA hai / ) kucha samaya taka nistabdhatA chAI rahatI hai / sudakSa idhara-udhara prAcIra para TahalatA hai| 'yaha magadha aura kaliMga' 'hindU aura baudha' ! inakA jhagar3A hI kyA hai ? aba jaba yahA~ hama sabake siroM para mauta ma~DarA rahI hai, usa samaya bhI ina bheda-bhAvoM ko bhulAne meM hama asamartha haiM / vasantaRtu kI ina khilatI huI kaliyoM ke phUla banane meM zAyada koI sandeha na ho, parantu isa bharI javAnI meM hama yahA~ mRtyu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 kI lapeTa se eka kSaNa bhara bhI surakSita raha sakeMge, yaha koI nahIM kaha sakatA / jahA~ cAroM ora mRtyu mu~ha bAyeM ghUmatI rahatI hai, vahA~ jIvana kA kyA bharosA ?' (prAcIra para kisI kA hAtha sahAre ke lie TaTolatA dikhAI detA hai) yuddhajita idhara-udhara sAvadhAnI se dekhakara sudakSa ke pIche zrAkara khar3A ho jAtA hai, parantu use isakA patA nahIM calatA / vaha usI prakAra apanI dhuna meM gunagunAtA hai| 'hamAre Upara koI adRzya hAtha hara samaya parachAI kI taraha pIche-pIche lagA rahatA hai aura jaba vaha hAtha anajAna meM kisI navayuvaka para vAra karatA hai, (koI AhaTa pAkara pIche mur3atA hai ) kauna hai ? yuddha jita - ( usa para ekAeka vAra karatA huA ) samrAT azoka kA eka yuddha-sevaka svarNapura-nivAsiyoM kA kAla / (sudakSa isa zrAghAta ko sahana nahIM kara sakatA / yuddhajita usake peTa meM kaTAra bhoMka detA hai| sudakSa gira kara vahIM ThaMDA par3a jAtA hai / yuddhajita kaTAra ko bAhara nikAlatA hai aura apane pratidvandvI ko lotha dekhakara kA~pa uThatA hai / phira idhara-udhara dekhakara jahA~ se vaha prAcIra para car3hA thA, usI sthAna se nIce utara jAtA hai / ) pardA giratA hai / tIsarA dRzya [ samrAT azoka kI senA Dere | vasantakumAra pustaka par3hane meM tallIna hai| naukara pAnI bhara kara lauTa jAtA hai / (paharedAra guz2aratA hai) kucha samaya taka nistabdhatA chAI rahatI hai / vasantakumAra pustaka kA pannA ulaTatA hai| tambU kI Ar3a meM vIra sena rIcha kI khAla zror3he satarka hokara Age bar3hatA hai / aura dabe pA~va tambU ke andara jAkara binA haTa kiye apanI kaTAra se vasantakumAra kA hRdaya vidIrNa kara detA hai aura usake mRta zarIra ko usakI zayyA para liTA detA hai / (paharedAra guz2aratA hai) vIrasena sA~sa roke vahA~ khar3A rahatA hai aura phira cupake se jidhara se AyA thA, udhara ho lauTa jAtA hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 5] . kaliMga yuddha kI eka rAta kucha samaya guz2ara jAtA hai / a~dhere meM yuddhajita AtA (pahalI bAra vasantakumAra ko dekhatA hai| are huA dikhAI detA hai| (apanA kambala utAra kara hAtha - tuma so rahe ho ? kapar3e bhI nahIM utaare| yaha to ThIka ghone lagatA hai| nhiiN| diyA bhI jalatA choDa diyaa|) yuddha jita-vasantakumAra, abhI taka tuma jAga rahe ho ? ve (z2arA naz2adIka jAkara) vasanta......mere pyAre kyA hI acche gIta hoMge jo eka sipAhI ko itanI mitra / rAta taka sone nahIM dete / vasantakumAra, vaha bhI (pachAr3a khAkara giratA hai)......ufa...mauta ! kitanA dardanAka samaya thA / usa vicAre ko eka zabda ......vasanta kA yaha anta |......yh Izvara kA bhI kahane kA avasara na milA / tAroM ke prakAza meM - nyAya hai--merI karanI kA phala......... prAcIra para isa taraha Tahala rahA thA, jaise koI premI . aura vahA~ ? svarNapura ke prAcIra para mere jaisA . chiTakI huI cA~danI meM kisI khile hue upavana meM hI koI abhAgA aAyagA aura............mere Izvara Tahala rahA ho| zAyada vaha koI gIta gunagunA .........(paharedAra guz2aratA hai)| rahA thA jaba mRtyu ne use apanI goda meM le liyaa| pardA giratA hai| isa ThaMDe pAnI se mere citta ko kucha zAnti __ cauthA dRzya milI hai| aba maiM nizcinta hokara soU~gA / vasanta- (svarNapura ke prAcIra para sudakSa kA nirjIva zarIra kumAra, nIMda bhI kyA pyArI cIz2a hai, jo saba ThaNDA par3A hai| kucha dera bAda vIrasena aAkara sITI cintAoM ko sameTa letI hai ? bajAtA hai...z2arA ruka kara phira sITI bajAtA hai| cAroM . (paharedAra guz2aratA hai) ora nistabdhatA kA rAjya hai / * . aba yaha diyA bujhA denA cAhie / mujhe isakI pardA giratA hai / . . koI AvazyakatA nahIM hai aura tumheM aba so jAnA caahie| * jAna DriMkavATara ke eka nATaka ke AdhAra pr| . A~sU kI mAlA TT . lekhaka, zrIyuta zyAmanArAyaNa pANDeya sAhityaratna saMmRti meM paga paga para dukha hai| mRtyu-aMka meM sukha hai| rajata-karoM ke jhIne paTa se alamala aMga chipaayaa| vaha vinAza-mukha ke sammukha hai| tAraka-hAra pinhA rajanI ko rimajhima rasa brsaayaa| mRtyu-aMka meM sukha hai| niriNI ke nirmala jala meM dho dho badana nahAyA / kahA~ indu vaha rAhu-vimukha hai| pahanAtI sevA-rata kamalA nava maNiyoM kI maalaa| sarasvatI potI Asava se bhara pyAlA para pyAlA / mRtyu-aMka meM sukha hai|| bhInI surabhi uThI gulAba kI madhapa hae mtvaale| svage-caraNa para jananI ke vaibhava kI yaha mdhushaalaa| navala pa~khuriyoM ke svAgata meM nAca, gAna, madhu pyAle / nidhana aura usakA bhI rukha hai| besudha raMgaraliyA~ Aye vana vana se milnevaale| .. mRtyu-aMka meM sukha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAI paramAnanda aura bhUle hue hindU lekhaka, prophesara premanArAyaNa mAthura, ema0 e0, bI0 kAma0 zrI bhAI paramAnanda hindU-mahAsabhA ke pramukha karNadhAroM bhAI jI 'hindU-mahAsabhA' ke pramukha sUtradhAra haiN| yaha yA meM haiM / isa nAte yadi bhAI jI hindU-saMskRti aura bhI eka prakaTa bAta hai ki 'hindu-mahAsabhA' ke virodha sabhyatA kI unnati ke karane yA usakI avanati ke rokane meM 'musalima lIga' kI sthApanA huI hai aura so bhI meM vizeSa dilacaspI leM to koI aAzcarya kI bAta nhiiN| usI ke usUloM para / musalima lIga ko bhI hamezA isI isa viSaya meM bhAI jI kA apanA eka vizeSa dRSTi-koNa hai| bAta kA qhatarA rahatA hai ki yadi kisI prakAra deza meM kintu bhAI jI jisa rAjanai teka sUjha aura deza-prema kA svarAjya' sthApita ho gayA to hindU musalamAnoM ko hara prAyaH paricaya dete rahate haiM vaha eka ajIba-sI vastu prakAra se dabAne kA prayatna kareMge aura musalima sabhyatA. mAlUma par3atI hai| aura muslima hitoM kI sarvathA avahelanA kI jaaygii| bhAI jI ne 'sarasvatI' ke pichale aMka ke apane ataH ve sadA isa bAta kA prayatna karate rahate haiM ki isake 'bhale hae hinda' zIrSaka lekha meM tIna praznoM para vicAra pahale ki deza meM svarAjya kI sthApanA ho, jahA~ taka ho kiyA hai- (1) kAMgresa kA deza meM jAgRti utpanna karane sake aura jisa prakAra bhI saMbhava ho, musalima hitoM kI pUrNa meM koI hAtha nahIM thA aura na hai| "kAMgresa kA satyAgraha rUpa se rakSA kara lI jAya / jaba taka yA Andolana bhArata meM rAjanaitika jAgRti kA pariNAma isa bAre meM unheM saMtoSa na ho taba ta thA, na ki usakA kaarnn"| bhAI jI kI rAya meM ki deza vartamAna rAjanaitika aura aArthika zoSaNa kA zikAra deza kI isa jAgRti kA ekamAtra kAraNa gata mahAyuddha bhI banA rahe to kAI hAni nhiiN| isa prakAra deza meM ina thaa| (2) kAMgresa kI karabAniyoM ke bAre meM bhAI daloM meM paraspara saMgharSa calatA rahatA hai aura hinda-musalima jI kA qhayAla hai ki ve g2alata rAste para kI gaI karabA- prazna kA jo kucha astitva hai vaha ina saMsthAoM kI nIti niyA~ haiM aura unameM "asaliyata ke bajAya zora bahuta kA hI bahuta kucha pariNAma hai| jisa vAtAvaraNa ke lie jyAdA hai"| (3) bhAI joM ne yaha batalAyA hai ki yadi hindU-sabhA aura musalima-lIga uttaradAyI haiM vaha hindU-musanayA vidhAna pahale se burA hai jaisA ki kAMgresa kahatI hai, lima prazna ko hala karane kI apekSA usako adhika jaTila (aura mere qhayAla se to isa viSaya meM sambhava hai, bhAI jI banAne meM hI sahAyaka ho sakatA hai| yahA~ eka bAta aura ko koI saMdeha ho, anyathA sArA deza yaha bAta eka-svara vicAraNIya hai| jina hitoM kI hindU-sabhA aura musalimase kaha cukA hai) "to usa hAlata meM kAMgresa apanI karabA- lIga rakSA karanA cAhatI haiM ve vAstava meM unhIM ucca aura niyoM para kAI garva nahIM kara sktii| aura agara yaha madhyama zreNI ke hinduoM aura musalamAnoM se sambandha rakhate vidhAna acchA hai to jaisA ki Upara kahA gayA hai, isake haiM jinako sarakArI naukariyoM, TAiTiloM aura kauMsiloM tathA lie briTiza gavarnameMTa z2immedAra hai, kyoMki briTiza gavarna- asembaliyoM kI sIToM kI hI vizeSa cintA rahatI hai| meMTa mahAyuddha kI samApti para pArliyAmeMTa meM kI gaI anyathA Aja to pratyeka bhAratavAsI ko roTI kA ghoSaNA ke anusAra bhArata meM eka prajAsattAtmaka vidhAna prazna hala karane kI sabase bar3I samasyA naz2ara AtI hai pracalita karane ke lie bAdhya thii|" aura isa viSaya meM jAti aura dharma kA bheda-bhAva to uThatA ___isake pahale ki hama bhAI jI kI ina dhAraNAoM ko hI nahIM / Aja eka hindU kisAna, majadUra aura vyApArI z2arA gaura se samajhane kI koziza kareM, yaha jAna lenA anu- bhI unhIM Arthika kaThinAiyoM kA zikAra banA huA hai cita na hogA ki bhAI jI kI vicAradhArAoM ke paM jinakA ki eka musalamAna, sikha yA paarsii| sabakI sI manovRtti kArya karatI rahI hai| __ samasyA eka hai, usameM koI virodha dekhanA usa samasyA ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] bhAI paramAnanda aura bhUle hue hindU prati apanI ajJatA prakaTa karanA hai| isa prakAra hindU-sabhA vyakti se yaha AzA karanA anucita nahIM hai ki ve isa yA musalima-lIga kA yaha dAvA ki ve hinduoM yA musala- antara ko bhale prakAra samajhe aura usameM koI maulika aura mAnoM ke hita-cintana meM lagI huI haiM, 'bilakula rada ho vAstavika bheda na kreN| jAtA hai| unake to hita eka haiM aura usakI rakSA bhI bhAI jI kA yaha kahanA bhI ThIka hI hai ki kAMgresa bhI vahI saMsthA kara sakatI hai jisakA dvAra sabake lie khulA svayaM usa vAtAvaraNa se prabhAvita huI jaisA ki vaha aAja huA ho aura jo apanI zakti ke lie sabakI zakti aura bhI hotI hai| yaha to pratyeka jIvita saMsthA kA lakSaNa saMgaThana para nirbhara rahatI ho / parantu bhAI jI yaha saba jAna- hI hai / para vAstavika aura mahattvapUrNa prazna to yaha hai ki kara bhI nahIM jAnanA cAhate aura ve hindU-sabhA ke dRSTikoNa rASTrIya aura antarrASTrIya tathA zikSA aura anubhava ke phalako hI saba bAtoM meM Age rakhanA ucita samajhate haiN| svarUpa jo canda loga apane anya bhAiyoM kI apekSA - aba bhAI jI ke ukta lekha ke vicAroM kI aora shraaie| adhika lAbha uThA lete haiM aura unase adhika jAgRta ho bhAI jI isa bAta ko to svIkAra karate haiM ki Aja deza meM jAte haiM ve usa jAgRti kA kisa prakAra upayoga karate haiN| rAjanaitika jAgRti utpanna ho cukI hai, kintu ve kAMgresa ko yadi ve loga saMgaThita hokara eka saMsthA ke rUpa meM usa -isakA zreya nahIM denA caahte| ve mahAtmA gAMdhI kA kevala jAgRti kA anya logoM meM bhI pracAra karate haiM aura unakI isa bAta kA 'kreDiTa' dene ko taiyAra haiM ki unhoMne bhI vicAra-dhArAoM meM parivartana utpanna karane meM saphala ho "satyAgraha-Andolana calAne meM ise istemAla kara liyA jAte haiM to hama usI saMsthA ko isa jAgRti ke utpanna karane aura kAMgresa kA nAma bddhaayaa|" unakI rAya meM deza meM kA zreya dete haiN| kyA kAMgresa ne isa prakAra deza meM jAgRti jo jAgRti utpanna huI hai vaha kevala mahAyuddha ke kAraNa | nahIM utpanna kI ? kyA usake netAoM aura kAryakartAoM isameM saMdeha nahIM ki mahAyuddha kA prabhAva bhAratavarSa para bhI ne isa lambe-caur3e mulka ke gA~va gA~va meM jAkara vahA~ kI par3A jaisA ki saMsAra ke anya dezoM para par3A, aura bhArata- sotI huI janatA ke kAnoM meM jAgRta aura jIvita saMsAra vAsiyoM meM jAgRti utpanna huii| kintu aAja kI duniyA kI jhanakAra nahIM DAlI ? kyA unhoMne una taka mulka ke andara jaba eka deza kA dUsare deza se rela, tAra, DAka kI Az2AdI aura prAtma-vizvAsa kA sandeza nahIM pahu~cAyA ? Adi ke dvArA itanA ghaniSTha sambandha sthApita hogayA hai, kyA bhAI jI kA yaha qhayAla hai ki bhAratavarSa kI 35 karor3a yaha bAta to pratidina hamAre jIvana meM ghaTatI hI rahatI hai janatA meM se pratyeka ke andara jo jAgRti aura deza-prema ki hamArI vicAradhArAoM para na kevala hamArI zikSA, kI mAtrA pAI jAtI hai vaha unake nijI adhyayana, hamAre deza kI paristhiti, kintu antarrASTrIya bAtoM kA bhI anubhava aura saMsAra kI paristhitiyoM ko svayaM samajha sakane prabhAva par3atA hai, yadyapi yaha prabhAva hama loga pratidina na kA pariNAma hai ? jisa deza meM 92 phI sadI loga gAMvoM to anubhava hI kara sakate haiM aura na apanI vicAradhArAtroM meM azikSA kA jIvana vyatIta karate hoM unake viSaya meM kA isa prakAra vizleSaNa hI kara sakate haiM ki isakA kitanA yaha socanA to sAfa bhUla hogii| yaha nahIM kahA jA sakatA aMza aura kauna-sA kisa paristhiti kA pariNAma hai, aura na hai ki yaha jAgRti una logoM ke dvArA utpanna kI gaI hai isa prakAra ke vizleSaNa kI koI aAvazyakatA hI jAna jo svayaM lar3AI ke maidAnoM meM anya dezoM ke logoM ke par3atI hai| kevala itanA hI jAna lenA paryApta hai ki vartamAna samparka meM Aye aura navIna vicAra-dhArA lekara apane samaya meM manuSya kI vicAra-gati aneka rASTrIya aura antarrA-mulka ko lautte| isalie yaha svIkAra karanA hI STrIya paristhitiyoM kA pariNAma hai| mahAyuddha ke samaya kA par3egA ki deza kI vartamAna jAgRti ke utpanna karane meM yaha prabhAva adhika vikasita rUpa meM par3A aura isa kAraNa adhikAMza meM kAMgresa kA hAtha rahA hai / hA~, isameM sandeha isakA hameM zIghra anubhava ho skaa| kintu mUla meM bAta nahIM ki kAMgresa svayaM aise logoM kI saMsthA thI, jaisA ki vahI hai / usa samaya jo antarrASTrIya prabhAva pratyeka deza para vaha Aja bhI hai, jo apane anya bhAiyoM se adhika jAgRta par3A thA vaha Aja bhI par3a rahA hai| bhAI jI jaise dUradarzI avasthA meM the| aisI dazA meM yaha kaha denA ki vartamAna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 sarasvatI jAgRti kevala mahAyuddha kA pariNAma hai, kevala vicAravizleSaNa kI zakti kA prabhAva prakaTa karanA hai / aura satyAgraha - zrAndolana jahA~ eka aura rAjanaitika jAgRti kA pariNAma thA ( aura vaha jAgRti kAMgresa dvArA utpanna kI gaI thI, vahA~ yaha bhI mAnanA par3egA ki isase zrAge ke lie rAjanaitika jAgRti meM bahuta kucha vRddhi bhI huI hai / kevala ekatarafA bAta kaha DAlanA to ThIka nahIM / dUsarA prazna kAMgresa kI kurabAniyoM ke bAre meM uThatA hai / bhAI jI kA yaha kahanA to ThIka hI hai ki "isa prakAra ke tyAga kA lAbha taba hI ho sakatA hai jaba satya mArga para cala kara ThIka uddeza (rAiTa kaoNz2a) ke lie qurabAnI kI jAya" / parantu unakA yaha qhayAla ki kAMgresa ne jo kurabAniyA~ kI haiM ve na satya mArga para haiM, na ThIka uddeza ke lie, samajha meM hI nahIM AtA / bhAI jI kA 'satya mArga' aura 'ThIka uddeza' se kyA artha hai, yaha saba unhoMne spaSTa nahIM kiyA hai| kAMgresa kA uddeza to saMsAravidita hai / vaha to pUrNa svataMtratA ke lie kuravAniyA~ kara rahI hai kAMgresa kA mArga bhI nizcita hai-- satya aura ahiMsA / bhAI jI kA qhayAla hai ki kAMgresa kI musalamAnoM ke prati jo saudAbAz2I kI nIti rahI hai vaha deza ke lie ghAtaka siddha huI hai / bhAI jI kA yaha vicAra unake dRSTikoNa ke hisAba se sarvathA ThIka hai, kyoMki ve 'hindu' aura 'musalamAnoM' ke hitoM meM virodha mAnate haiM aura isa vAste unameM saudAbAjI kA prazna bhI uTha sakatA hai / yahI kAraNa hai ki eka tarafa hindU mahAsabhA isa saudAbAz2I ko apane pakSa meM karanA cAhatI hai to dUsarI ora musalima lIga apanI ora z2ora lagAnA cAhatI hai| phala vahI hotA hai sAdhanA lekhikA, zrImatI dinezanandinI coraDyA maiM cittavRttiyoM kA nirodha karU~gI, bikharI mana :zaktiyoM ko kendrIbhUta kara dhyAnAvasthita hoU~gI, saMkalpa vikalpa se mukta pAradojjvala zrAtmA meM, maiM sUkSma zrAkAza, candra aura sUrya hI nahIM dekhU~gI, kintu zrAtma-darzana bhI kara sakU~gI, usa vicitra darpaNa meM bhUta aura bhaviSya ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 jo aisI paristhiti meM sambhava ho sakatA hai ki saudA ho hI nahIM sakatA / jaisA Upara likhA jA cukA hai, kAMgresa kI dRSTi meM to hindU aura musalamAnoM kA savAla eka hai| unake hitoM meM virodha nahIM aura isa vAste vahA~ to saudAbAz2I kA prazna hI nahIM utthtaa| isake atirikta kAMgresa ne jina cIz2oM meM musalamAnoM se saudA karanA cAhA ( naukariyA~ aura kauMsiloM kI baiThakeM ) unakA hindu aura musalamAnoM ke hitoM se koI sambandha nhiiN| mAna lo, yadi hamArI dhArAsabhAtroM ke saba sadasya musalamAna janatA ke sacce pratinidhi haiM to unake lie aisA qAnUna banAnA lAz2amI hogA jisase musalamAna kisAnoM aura musalamAna maz2adUroM aura vyApAriyoM ko lAbha ho / para una qAnUnoM kA lAbha musalamAnoM taka hI sImita raha sakegA? unakA lAbha to hindU kisAnoM aura vyApAriyoM ko bhI avazya hI milegaa| tAtparya yaha hai ki bhAI jI kI yaha dalIla bhI ThIka nahIM mAlUma hotI / aura yaha kahanA ki kAMgresa meM kurabAniyoM ke atirikta 'zora' adhika hai, kevala apane hAtha se apanI A~khoM para burkA nA hai / anta meM eka bAta aura raha jAtI hai aura vaha yaha ki vartamAna vidhAna meM jo kucha acchAiyA~ haiM ve sarakAra kI kRpA se / ThIka hai, yadi bhAI jI jaise sajjana aisA na kaheMge to aura phira kauna kahegA ? ve yaha bhI isake sAtha kahate haiN| ki agara nayA vidhAna pahale se bhI burA haiM to vaha kAMgresa ke kaarnn| yaha bhI ThIka hai / jaba badanAmI kA dIkA kAMgresa ke matthe lagAnA hI hai taba yaha na kahA jAyagA to aura kyA kahA jAyagA ? 1 calacitra hI nahIM dekhU~gI, kintu madAndha aura mohAndha prANiyoM ko choTI choTI bAtoM ke lie mara miTate dekhakara AtmaglAni ra avajJA ke mukha mor3a lU~gI / maiM cittavRtiyoM kA nirodha karU~gI !!! www.umaragyanbhandar.com
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ malAra meM mahezvara lekhaka, zrIyuta kumArendra caTarjI, bI0 e0, __ela-TI0, aura zrIyuta gaNezarAma mizra bhArata kA prAcIna itihAsa usake prAcIna dhvaMsAvazeSoM meM kitanA adhika chipA huA hai, yaha bAta dina pratidina adhikAdhika prakaTa hotI jAtI hai| yaha lekha usakA eka nayA pramANa hai| usa lekha meM yaha batalAyA gayA hai ki malAra gA~va ke nivAsiyoM ne apane devamandira nirmANa kI kAmanA se eka prAcIna TekarI ko khodakara madhyakAlIna itihAsa para kitane mahattva kA prakAza DAlA hai| [mahezvara ke mandira ke bhItara kI bhUti] main sa parivartanazIla saMsAra meM zrAdi- ve kIrti-premI bar3e dUradarzI the, jinhoMne apane manogata PE kAla se lekara Aja taka kitane bhAvoM ko eka aise amiTa sAdhana-dvArA vyakta kiyA jo kitane parivartana hue, isakA patA kaI sadiyoM ke paMca-tattvoM ke grAghAtoM ko sahate hue bhI apane is 2 ra lagAnA kaThina hai / logoM ne apane samaya ke prabhutroM kI kathA kahane ke lie nirjIva hote hue Ema ko ajara aura amara samajhA aura bhI jIvita bane hue haiN| apanA vistAra bddh'aayaa| madonmatta purAtattvavettAoM ne aneka sthAnoM para ina dharAzAyI sattAdhIzoM ne asahAyoM ko dhvaMsa kiyA aura apanA prabhutva kathAkAroM dvArA unake prabhutroM kI sAmAjika, aitihAsika jamAyA / pRthvI para ve apane ko ajeya samajhakara apanA aura sabhyatA-pUrita kathAyeM sunane aura samajhane kA prayatna tANDava nRtya karate rahe, para anta meM medinI ko 'merI' 'merI' kiyA hai aura saMsAra ke kone kone meM unakA kIrti-DhiMDhorA kahate kahate kAla ke gAla meM samA gaye / parantu una logoM pITA hai / tathApi bhArata ke anekAneka sthAna abhI ve-dekhene kIrti-sthApanArtha nAnA prakAra ke jo devAlaya, prAcIra, sune' par3e hue haiN| bhUgarbha meM abhI aneka rahasyamaya sthAna kalAgAra, stUpa, stambha ityAdi sthApita kiye the ve aba chipe hue haiM, jinakA patA samaya hI de sakegA aura taba bhI bhatala para yA bhUgarbha meM par3e par3e unake samaya kI bhArata ke zRMkhalAbaddha prAcIna itihAsa kA pUrA patA laga vastu-sthiti kI ghoSaNA aura unakI dharmaparAyaNatA kA skegaa| paricaya dene ke lie tva banAye hue haiM / yadi prAcInatA kA patA denevAlA eka aisA hI bhUgarbhazAyI aura sabhyatA kI kathA sthAna 'mahAmAyA' kI kRpA se apar3ha kRSakoM dvArA madhya para kevala lekhanI-dvArA prAntagata vilAsapura-z2ile meM khojA jA cukA hai| isa nAva para khudAI dina rahatA / para prAcIna sthAna kA nAma 'malAra' hai| yaha sthAna bilAsapura phA.7 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 sarasvatI ke dakSiNa-pUrva kI ora sthita hai| isakI jana saMkhyA 33 haz2Ara hai / bastI gar3ha ke bAhara basI huI hai| gar3ha girakara tAlAba ke pAla sarIkhe vana gayA hai| kile ke cAroM tarafa jala se paripUrita caur3I khAI banI huI hai| vAI ke usa pAra aura gA~va ke bIca meM eka TekarI ke Upara kucha mAsa pahale mahAmAyA kA eka sthAna thA. aura pAsa hI vizAla vRkSa uge hue the| gAMva ke loga kahate haiM ki ve mahAmAyA ko 4-6 pIr3hI se dekhate-sunate cale Ate haiM / mahAmAyA kI prANa-pratiSThA kaba huI, kirAne kI aura karAI, yaha koI nahIM jAnatA / mandira kA bhItarI sthAna 10 x 10' ke lagabhaga hai / do tarapha kucha mUrtiyA~ samUcI, kucha TUTI-phUTI rakhI huI haiM / mandira ke cAroM tarafa kA hissA bhI bahuta acchA I [mahezvara ke mandira ke daravAje para mahAmAyA kI mUrtiyA~ ] bAharI tarapha usake kinAre hAthiyoM ke khudAba kA kAma anya prakAra kI bela bhI khudI huI hai| jo hismA mandira ke cAroM tarapha ThIka dikhatA hai usakI U~cAI nIMva se 10 yA 12 phuTa taka hai| ina dIvAroM ke Upara gA~va ke eka brAhmaNa ne jo grava sarvasammati se pujArI banA diyA kucha mAsa hue ukta mahAmAyA kI preraNA se yA unake pati bhagarbhita mahezvara kI preraNA se malAra ke mAlaguz2Ara aura grAmINa janatA ke mana meM mandira banAne kI grAkAMkSA jAga utthii| logoM ne dRr3ha saMkalpa kiyA aura kArya bhI prArambha kara diyaa| pahale vizAla vRkSa kATe gye| isI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 3 samaya eka durghaTanA ho gii| eka utsAhI kRpaka vRtta ke girane se dabakara mara gyaa| gA~va kA pratyeka utsAhI strIpuruSa kulI banA aura mahAmAyA ke mandira kI nIMva khor3I jAne lgii| saba kRSaka apanA apanA samaya bacAkara kAma karane lage / kevala unhIM logoM ko maz2adUrI dI jAtI thI jinakI majadUrI karanA hI jIvikA thI / nIMva khodane para pattharoM kA silasilA tathA mahezvara ke mandira kI sIr3hiyA~ milane ho premI svayaMsevakoM kA utsAha bar3ha gayA aura unhoMne dhIre dhIre aneka deva mUrtiyA~ aura mahezvara kA mandira nikaalaa| itanI khudAI ke bAda aba patA calA ki mahAmAyA kI do mUrtiyA~ devalI ke donoM tarapha hai aura bIca meM se 9 sIDiyoM ke nAMce saMganasA kI jalaharI ke madhya meM trikoNAkAra mahezvara virAjamAna haiN| aise trikoNAkAra zivaliGga bhArata meM atyanta virala hai / yathArtha meM mahAmAyA nAmaka donoM gatiyA~ daravAz2e kI caukhaTa ke donoM tarapha dvArapAla-svarUpa banAI gaI pratIta hotI hai| [malAra ke saMgra 1 www.umaragyanbhandar.com
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saMkhyA 5] malAra meM mahezvara 465 gayA hai, lakar3I DAla kara chappara banA liyA hai aura apane baiThane kA sthaan| ..Tekar3I ke khode jAne para anekAneka samUcI (akhaNDita) aura TUTI prAcIna mUrtiyA~ nikalI haiN| ye mUrtiyA~ kaI prakAra ke mahAdeva, devI, viSNu, gaNeza, bhairava, sarpa, mahAvIra, naMdI, nRsiMha, hAthI ityAdi kI nikalI haiN| kucha digambara mUrtiyA~ bhI nikalI haiM / ye mUrtiyA~ do prakAra kI haiM / kucha to buddha kI haiM aura kucha jaina tIrthakaroM kI / kaI mUrtiyA~ tatkAlIna rAjAoM kI-sI bhI nikalI haiN| mUrtiyoM ke alAvA bar3e maMdira ke bag2ala meM eka choTA maMdira yA cabUtarA-sA nikalA hai, jisake madhya meM eka zivaliMga hai| aura eka aora rAjAoM kI mUrtiyA~ jo khaMDita haiM, nikalI [malAra gA~va ke tAlAba ke pAsa kAle patthara kI mUrti] haiM / rAjAoM kI mUrtiyoM meM DAr3hI kA banAva dikhAyA gayA hai, sira para marAThI DhaMga kI pagar3I dikhatI hai| hAtha jor3e aura 13 phuTa caur3A cabUtarA banAkara rakkhI jAtI to hue inakI racanA kI gaI hai / kaI rAjAoM kI pagar3I yA acchA hotaa| aba bhI aisA kiyA jA sakatA hai| prakAza ke TopI prAcIna DhaMga kI banAI gaI haiN| hanUmAn kA eka lie cAroM tarafa khir3akiyA~ banavA denA bhI aAvazyaka hai| sira bahuta hI uttama bhAvapUrNa milA hai| cehare para camar3e kaI mUrtiyA~ bAhara par3I haiM / kaI gA~va bhara meM phailI huI kI jhurriyA~ bhI banAI gaI haiN| itanI bArIkI prAcIna mUrti haiN| kaI mUrtiyA~ jo saMbhavataH Tekar3I ke Asa-pAsa se prApta meM kahIM bhI dekhane meM nahIM AI thii| kaI martiyA~ pahacAna huI hoMgI, varSoM se gA~vavAloM ne apane ghara ke sAmane aura meM nahIM AtIM / to bhI nAgapura-myUz2iyama ke kyUreTara ne kaI ne apane ghara kI dIvAroM para cunavA lI haiN| bahuta kucha anumAna bhir3Akara unake nAmakaraNa kiye haiN| eka dIvAra meM eka digambara khar3I mUrti, 3 yA 4 eka kubera kI mUrti ko ve bahuta prAcIna batAte haiN| __ azlIla mUrtiyA~, buddha kI mUrti aura devI kI mUrtiyA~ lagI mUrtiyoM ke atirikta pAnI bharane kA eka TA~kA milA haiM / eka makAna ke sAmane daravAje ke donoM ora 2 ghor3e kI hai / eka samaI dIpaka jalAne kI, caraNa-pAdukAyeM aura mUrtiyA~ rakkhI haiM / gA~va ke madhya meM tilI yA gannA perane kA kucha azlIla mUrtiyA~ bhI nikalI haiN| mUrtiyA~ mAlaguz2Ara karIba 3 yA 4 phuTa U~cA eka kolhU rakkhA hai| kolhU sAhaba ne eka koThA banavAkara dIvAra ke sahAre katAra meM para bhI cAroM tarafa mUrtiyA~ khudI huI haiN| isase prAcIna rakhavA dI haiM / yadi ye mUrtiyA~ cAroM tarafa 3 phuTa U~cA kalApremiyoM kI pravRtti kA ThIka ThIka patA calatA hai| aisA nahIM thA ki ve apane devI-devatAoM ko aura unake maMdiroM ko hI kalApUrNa banAne kA prayatna karate the, barana ve jIvana ke upayogI padArthoM ko bhI bhAva aura kalA pUrNa banAte the| gA~va ke bAhara dUsarI ora do mIla kI dUrI para eka tAlAba ke kinAre eka devI kA maMdira hai| mUrti kAle RKARI pApANa kI hai| usake donoM ora kucha anya mUrtiyA~ bhI haiM / madira ke cAroM tarafa aneka TUTI phUTI mUrtiyA~ par3I haiM, jinameM se do samUcI azlIla mUrtiyA~ bhI haiM / malAra meM pAI gaI vibhinna mUrtiyoM se patA calatA hai nIMva para khudAI kA kAma ki isa prAcIna sthAna 1. zaiva aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 tIna tAmapatroM meM se pahalA aura tIsarA eka hI aora likhe gaye haiM / aura dUsarA donoM ora / yadyapi sadiyoM se ye patra bhUgarbha meM chipe rahe, to bhI jyoM ke tyoM par3hane yogya pAye gaye haiN| nAgapura bheje jAne para vahA~ ke saMgrahAlaya ke kyUreTara zrI0 ema0 e0 sabUra ne unheM sAfa kara liyA hai aura unakI pratilipi bhI chApa lI hai| tAmra-lekha ko nAgapura ke mArisa-kAleja ke prophesara zrI mirAzI aura zrI locanaprasAda jI pAMDeya ne par3hakara usakA sampAdana kiyA hai| unakA lekha 'epIgrAphiyA iMDikA' meM zIghra chpegaa| zrI pAMDeya jI ne tAmrapatroM kI pratilipi lene kI anumati dI thI, para ve zIghra hI nAgapura [hanUmAn kI mUrti bheja diye gaye / hama loga unheM dekha bhI na paaye| vAmamArgI aura marAThe rAjAtroM kA rAjya rahA hogaa| gA~va- tAmrapatroM para saMskRta ke akSara jo peTikA zISaka yA sampuTavAle kahate haiM ki gar3ha ke bhItara rAjA logoM ke mahala bhI zikhA-lipi ke nAma se prakhyAta haiM, khude haiM / yaha lipi 'vAkApahale rahe haiM, jinakA aba patA nahIM hai| kile ke cAroM Taka'-rAjavaMza ke samaya meM 500 IsavI se 700 IsavI taka tarafa kI caur3I khAI ke alAvA pahale kaI tAlAba the, para madhya bhArata meM pracalita thii| patroM para lipi acche akSaroM aba do hI zeSa hai| meM aura gaharI khudI huI hai| lekha kI bhASA saMskRta hai| yahA~ rUpa bhI bahutAyata se pAye jAte haiN| dekhane meM tInoM tAmrapatra 84" lambe, 5" caur3e aura "1" moTe bar3e bhayaMkara aura ajagara jaise moTe haiM, para kisI ko satAte haiN| eka hI zrAkAra ke ye tInoM tAmrapatra eka gola chllenhiiN| inake mukhya cAra prakAra haiM / inase gA~vavAle bila. dvArA natthI kiye hue haiN| tInoM kA vaz2ana 1231 tolA kula nahIM ddrte| gA~va kI pAThazAlA ke heDamAsTara zrI hai| golAkAra muhara 35 vyAsa kI hai / yaha muhara tIna kumudasiMha batalAte the ki khudAI ke samaya bar3e bar3e nAga bhAgoM meM vibhakta hai / UparI bhAga para nandI baila kA uThAvacAroM prakAra ke nikale the| gAMvavAloM ne unheM pakar3a- dAra citra banA huA hai| nandI ke sAmane trizUla aura kara dUdha pilAyA thA, unakI pUjA kI thI aura chor3a kamaMDalu banA hai| citra ke nIce kucha khudAva hai aura do diyA thaa| dAI ke samaya tIna tAmra-patra jo eka kar3e yA challe se natthI the, pAye gaye haiN| sAtha hI eka gola muhara bhI milI hai| mudrA aura tAmrapatra malAra ke mAlaguz2Ara zrI sudhArAma jI dvArA vilAsapura seNTrala baiMka ke mainejara bAbU pyArelAla gupta ke pAsa bheje gaye the| gupta jI 'mahAkAsalaitihAsa-samiti' ke sahAyaka mantrI haiN| gupta jI ne ina cIz2oM ko paMDita locanaprasAda pAMDeya ke pAsa bhejaa| pAMDeya jI ukta samiti ke mantrI haiM / Apane tAmrapatroM ko par3hA aura bhApAntara kiyA aura phira gupta jI ke dvArA vilAsapura ke DipTI kamiznara misTara ke0 ena0 nagarakaTTI ke pAsa bheja diyaa| ye saba cIjeM _ [gA~va meM eka makAna kI dIvAra meM lagI huI aba nAgapura-myUz2iyama meM rakkhI gaI haiN| eka digambara mUrti Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 ] samAnAntara rekhAyeM banI haiN| isake nIce eka khilA hugrA kamala aura usake donoM ora do banda kamala aMkita haiM / challe kA aura muhara kA kula vaz2ana 823 tolA hai| 1 patroM para saba khudAva 28 sataroM meM hai aura hara tarafa sAta sAta satareM likhI haiM / grakSara " bar3e haiM / inakI likhAvaTa mahAziva tIvaradeva ke tAmrapatroM se milatIjulatI hai, jo rAyapura - jile ke rAjima aura balodA ( phulajhara - z2amIdArI) meM pAye gaye the / ye tAmrapatra caMdravaMzI rAjA harSadeva yA harpagupta ke putra mahAzivagupta rAjadeva dvArA khudavAye gaye the / rAjA mahAzivaguta mahezvara kA bar3A bhakta thA, para malAra kI khudAI meM jo mahezvara kA mandira milA hai vaha kisake dvArA vanavAyA gayA thA, isakA patA nahIM lagatA / yadyapi tAmrapatra meM koI bhI san yA saMvat nahIM diyA gayA hai, tathApi lipi aura mUrtiyoM kI banAvaTa ityAdi aura rAjAoM ke malAra meM mahezvara [ sarasvatI kI mUrti ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Juta H NJUNTA em`er 467 [ tAmrapatra kI muhara ] nAmoM para se dAna-patroM kA racanAkAla vizeSajJoM ne sAtavIM sadI kA prathamArddha ThaharAyA hai / prAcIna 'zrIpura ' jo grAja-kAla rAyapura - jile meM 'sirapura' ke nAma se prakhyAta hai, pahale mahAkAsala kI rAjadhAnI thA / 600 I0 meM cInI yAtrI yUnaccoMga saMbhavataH isI zrIpura meM zrAyA thaa| sirapura ke rAjA candravazI the / ve apane ko pANDuvaMzI kahate the / ve vaiSNava the, para yAlocya tAmra patra yA dAna-patra ke dAtA mahAziva gupta ne apane ko 'parama mAhezvara' likhA hai aura unakI nAndIaMkita mudrA bhI unake mahezvara bhakta hone kA pramANa hai / guptarAja ne taraDaMzaka bhoga ke antargata kailAsapura nAmaka grAma bauddha bhikSu saMgha ko grApAr3ha zramAvAsyA ke dina dAna meM diyA thA aura likhita ghoSaNA kI thI ki jo isa vaMza meM dAna ko kSaraNa rakkhegA vaha 60,000 varSa taka svarga bhoga karegA aura jo isa dAna ko kSuNNa karegA vaha ananta naraka kA bhAgI hogaa| kathita tAmra patra isI dAna ke avasara para likhakara diye gaye the / malAra ke Asa-pAsa kailAsapura nAma kA koI gA~va nahIM hai / kAlAvadhi se kailAsapura kA apabhraMza kalasA yA www.umaragyanbhandar.com
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 sarasvatI [bhAga 38 vaiSNava the| tAmra-patra kI mudrA meM garur3a kI mUrti aMkita hai| tIvaradeva kA bhatIjA hapagupta thaa| usakA vivAha, magadha ?) ke maukhArI rAjA IzAna varmA ke putra rAjA sUrya varmA kI lar3akI vAsaTA' se huA thaa| rAnI vAsaTA aura rAjA harSagupta ke suputra mahAzivagupta hue, jo bAlAjuna bhI kahe jAte the| vAsaTA rAnI ke bhAI mahA zivagupta bAlArjuna ke mAmA bhAskara varmA (yAne sUrya varmA ke putra) bauddhamatAvalambI the| unakI siphAriza se mahAziva gupta ne bauddha bhikSayoM ko kailAzapura dAna meM diyA [TekarI kI khudAI kA dRzya] thA / tIvaradeva kA samaya anumAnataH 555 IsavI hai| isase unake bhatIje ke lar3ake kA samaya 600 se 630 kesalA honA sambhava hai| aura kalasA kA kalA ho jAnA taka honA sambhava hai| malAra ke pAsa jaitapura nAmaka grAma bhI sambhava pratIta hotA hai| malAra se 8 mIla dUra aAgneya sambhavataH yahA~ ke bauddhoM ko hI dAna meM diyA gayA ho aura kI aora 'kalA' nAmaka eka grAma hai| sambhava hai, yahIM vahA~ koI prakhyAta caitya rahA ho / kabhI kailAsapura rahA ho| dAnapatra ke tathA kucha mUtiyoM ke bheje jAne ke bAda se usI bhA~ti malAra se 11 mIla dUra akalatarA sTezana hI khudAI kA kAma sarakAra-dvArA banda karA diyA gayA hai / se tIna mIla tAroda nAma kA eka gA~va hai, jo sambhavataH vizeSajJoM kA kahanA hai ki sAdhAraNa vyaktiyoM dvArA khodane taraDanzaka kA apabhraMza ho| vahA~ koI prAcIna bauddha-maTa ke kAraNa bhI kaI mUrtiyA~ ityAdi TUTa-phUTa gaI hoMgI, ke khaNDahara hoM to nizcita rUpa se usake 'taraDanzaka ataeva khudAI-vibhAga kI dekha-rekha meM yaha kAma honA hone kI saMbhAvanA hai| caahie| jaba yaha kAma ukta vibhAga dvArA hogA taba vaiSNava rAjA apane kA parama bhAgavata, zaiva rAjA saMbhavataH aura bhI aitihAsika rahasya prakaTa hae binA na apane ko parama mAhezvara, bauddha rAjA apane ko parama rhegaa| saugata kahate the ! sugata yA tathAgata buddha ko kahate haiN| kathita dAnapatroM ke mUla lekha kI nakala hama nIce de ___ kannauja ke rAjA harSavardhana eka dina sUrya kI, dUsare rahe haiM - dina ziva kI aura tIsare dina buddha kI pUjA karate the| isI prakAra udArahRdaya mahAziva gupta ne zaiva hote hue bhI bauddha-bhina-saMgha kA kathita grAma kailAzapura grahaNa ke samaya dAna-patra likhakara diyA thaa| __jyotiSa-gaNita se patA lagatA hai ki aApAr3ha mahIne meM sUrya-grahaNa 608, 627 aaura 646 IsavI meM amAvAsyA tithi ko par3A thA / ataH mahAziva gupta kA dAna 608 yA 627 meM diyA gayA hogaa| 646 isakA honA saMbhava nahIM ho sktaa| ___ sirapura ke eka prasiddha rAjA tIvara deva ho gaye hai| unake bhI kaI tAmra-patra mile haiN| ve [gar3ha ke cAroM ora jalapUrNa khAI] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 ] malAra meM mahezvara mallAra ( jilA bilAsapura, sI0 pI0 meM prApta mahAzivagupta bAlArjuna kA tAmra - lekha / mudrA -- trizUlayukta samAsIna vRSabha / lipi -- sampuTa zikhA / OM svastya zipa kSitIzavidyAbhyAsavizeSA sAditamahanIyavinaya sampata sampAditasakalavijigISuguNo guNavatsamAtaroryajJA prabhAva saMbhAvita mahAbhyudayaH kArtikeya iva kRttivAsaso rAjJaH zrIharSadevasya sUnuH somavaMzasambhavaH paramamAhezvara mAtApitRpAdAnudhyAta zrImahAziva guptarAjaH kuzalI / taraGanzaka bhogIya kailAsapura grAme brAhmaNAna sampUjya sapradhAnAn prativAsino yathAkAlAdhyAsinassamAhartRsannidhAtR sapramukhAnArdhakAriNaH sakaraNAnanyazcAsmatpAdopajIvinaH sarvarAjapuruSAn samAjJApayati viditamastu bhavatAM yathAsmAbhirayaM grAmaH sanidhiH seopanidhiH sadRzAparAdhaH sarvakarasametaH sarvapIr3AvarjitaH pratiniSiddha cATabhaTa DARS [ eka sundara mUrti kA sara ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 469 [kubera kI mUrti ] pravezatayA / taraDanzaka pratiSThita koradeva bhompAla kakArita vihArikA nivAsI caturdazAyyabhikSusaMghAya zrI bhAskarava mAtulavijJatayA tAmrazAsanena candrArkasamakAlaM mAtApitrorAtmanazca puNyAbhivRddhaye pADhAmAvAsyA sUryagrahoparAge udakapUrva pratipAdita ityatazca vidheyatayA samucitabhogabhAgAdikamupanayadbhirbhavadbhiH sukhaM prativastavyamiti / bhAvinazca bhUmipAlAnuddizyedamabhidhIyate-- bhUmipradAdivi lalanti patanti hanta hRtvA mahIM nRpaMnayo narake nRzaMsAH etadvayaM parikalayya calAJca lakSmImAtustathA kuruta yadbhavatAmabhISTama zrapi ca / rakSApAlana yastAvat phale mugatidurgatI / ko nAma svargamutsRjya narakaM pratipadyate / / vyAsagItAMzcAtra zlokAnudAharantiagnerapatyaM prathamaM suvarNa bhUvaiSNavI sUryasutAzca gAvaH / www.umaragyanbhandar.com
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 470 dattAtrayastena bhavanti lokA yaH kAJcanaM gAM ca mahIJca dadyAt // SaSTivarSasahasrANi svarge modati bhUmidaH / zrAcchettA cAnumantA ca tAnyeva narake vaset // bahubhirvasudhA dattA rAjabhiH sagarAdibhiH / yasya yasya yadA bhUmi: tasya tasya tadA phalam // svadattAM paradattAM vA yatnAdrakSa yudhiSThira ! mahIM mahimatAM zreSTha dAnAcchu yonupAlanam // sarasvatI mudrA: rAjJaH zrIharSaguptasya sUnoH sadguNazAlinaH / zAsanaM zivaguptasya sthita mAsavanasthite: || nIce hindI anuvAda diyA jAtA haisvAthya sampanna mahAzivagupta rAjA sadA mAtA-pitA ke caraNoM kA dhyAna kiyA karate haiM / ve mahezvara- bhakta haiM / somavaMzI haiM aura harSagupta ke putra haiM / ve kRttivAsaputra kArtikeya ke samAna parAkramazAlI aura vijetA ke saba guNa, buddhi aura balasampanna haiM / taraDanzaka bhogasthita kailAsapura gA~va meM brAhmaNoM kI pUjA karake pratyeka grAma vAsI ko, rAjakarmacAriyoM kA anya rAjAmAtyoM ko aura apane padAzrita saba sevakoM ko yaha zrAjJA dete haiM ki tuma logoM ko vidita ho ki saba vyakta aura gupta dhana sampatti aura samasta kara sameta yaha gA~va (kailAsapura ) apanI aura purakhoM kI mahimA aura puNya bar3hAne ke hetu isa tAmra-patra para jala chor3akara zrASAr3ha mahIne kI 15vIM tithi ( zramAvAsyA) ko sUrya grahaNa ke samaya taraDanzaka sthita kAradeva kI strI alakA nirmita (bauddha) bhikSusaMgha ke 14 Arya bhikSuoM ko mAmA jI zrI bhAskara varmA ke anurodha se dAna kiyA / jaba taka caMdra-sUrya raheM taba taka yaha bhikSusaMgha isa gA~va Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [bhAga 38 kI AmadanI bhoga kare / isa gA~va meM koI rAjakarmacArI kara vasUla na kara sakegA, na kisI prakAra kA atyAcAra kara sakegA / koI sainika yA pulisavAlA isa gA~va meM praveza nahIM kara sakegA / aisA jAna kara saba loga gA~va kI saba prakAra kI AmadanI zrAnandapUrvaka bhikSusaMgha ko diyA kareM / bhaviSya adhikAriyoM ko batAyA jAtA hai ki jo bhUmidAna karanevAle isa dAna ko qAyama rakkheMge ve isa loka meM pratiSThA aura paraloka meM svarga bhoga kreNge| jo isa dAna ko z2abta kareMge, hAya aise nRzaMsa manuSya naraka meM jAya~ge / yaha manuSya jIvana nazvara hai aura lakSmI caMcalA hai, aisA jAnakara kisa mArga se caloge, cuna lo / pica bhUmidAna sukha kA kAraNa hai aura bhUmiharaNa duHkha kA kAraNa hai / svarga-sukha chor3a karake kauna naraka bhoganA cAhegA ? isa sambandha meM sudhIgaNa vyAsa kA yaha zloka gAyA karate haiM / yathA -- mi kA prathama santAna suvarNa hai / pRthvI viSNu kI kanyA hai | gAya sUrya se utpanna huI hai / jo suvarNa, bhUmi aura godAna karatA hai vaha tribhuvana dAna kA phala lAbha karatA hai / bhUmidAtA 60,000 varSa taka svarga bhoga karatA hai aura jo dAna kI huI bhUmi ko chIna letA hai yA chInane meM sahAyatA karatA hai yA sahamata hotA hai vaha naraka meM jAtA hai / sagara se Aja taka bahuta-se rAjAoM ne bhUmidAna kiyA hai / jaba jo rAjA bhUmyadhikArI hokara bhUmi - dAna kara gaye haiM ve hI usakA phala pA gaye haiM / he yudhiSThira, svayaM dI huI yA dUsare kI dI huI bhUmi kI sadA yatna-sahita rakSA karate raho / kisI kI z2amIna chIna kara dAna karane kI pekSA dAna kI huI bhUmi kI rakSA karanA adhika puNyajanaka hai| www.umaragyanbhandar.com
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghArAvAhika upanyAsa SatabaskaSamanthanhCGXLLXGTCXO SONG SONG NGAY zani kI dazA chaLaLaLaLaLaLacchawwwwwwwwww anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta mizra rAdhAmAdhava bAbU eka bahuta hI Astika vicAra ke AdamI the| santoSa unakA eka mAtra putra thaa| kalakatte ke meDikala kAleja meM vaha par3hatA thaa| vahA~ eka bairisTara kI kanyA se usakI ghaniSThatA ho gii| usake sAtha vaha vivAha karane para bhI taiyAra ho gayA / parantu vaha bairisTara vilAyata se lauTA huA thA aura rAdhAmAdhava bAbU kI dRSTi meM vaha dharmabhraSTa thA isalie unheM yaha sahya nahIM thA ki usakI kanyA ke sAtha unake putra kA vivAha ho| ve usa bairisTara kI kanyA kI ora se putra kI zrAsakti dUra karane kI cintA meM par3e hI the ki ekAeka vAsantI nAmaka eka sundarI kintu mAtA pitA se hIna kanyA kI ora unakI dRSTi pdd'ii| unhoMne usI ke -sAtha santoSa kA vivAha kara diyaa| parantu santoSa ko usa vivAha se santoSa nahIM huaa| vaha virakta hokara ghara se kalakatte calA gyaa| isase rAdhAmAdhava bAbU aura bhI cintita hue| ve socane lage ki vAsantI kA jIvana kisa prakAra sukhamaya banAyA jA ske| navA~ pariccheda kahanI haiM / kyA isa samaya tuma sunoge ?" santoSa ne mastaka hilA kara apanI sahamati sUcita kii| taba vasu mahodaya ne upadeza vahIM para use baiThane ko kahA aura svayaM bhI usake pAsa hI TRENERer3e z2oroM kI garmI thii| do pahara rAta baiTha gye| vyatIta ho cukI thii| vAyu nAma santoSakumAra pitA kA tAra pAkara gA~va pAyA thaa| taka ko nahIM cala rahI thii| pUrva usako Aye jaba do dina bIta gaye taba sadAziva se usane 16 ke AkAza meM candramA udita ho. kahA-"pitA jI ne mujhe kyoM bulAyA hai, yaha bAta aba bhI pass Aye the| unakI kiraNeM cA~dI kI unhoMne mujhe nahIM batalAI / kala hI maiM calA jaauuNgaa|" our COM caddara-sI bichAkara cAroM dizAoM sadAziva ne vasu mahodaya ke pAsa jAkara yaha bAta kaha ko ujjvala kara rahI thiiN| eka ghara ke barAmade meM eka dii| unheM jaba mAlUma huA ki santoSa kalakattA lauTa yuvA puruSa khar3A thaa| jyotsnA ke prakAza meM animeSa dRSTi jAnevAlA hai taba ve use khojane ke lie aaye| sAmane se vaha yamunA kI taraGgoM kA nartana dekha rahA thaa| hI barAmade meM vaha unheM mila gayA / vasu mahodaya ne use vaha yuvA santoSa thaa| candramA ke prakAza meM usane baiThane ko khaa| pitA-putra donoM hI cupa rahe / santoSa dekhA ki samIpa hI pitA jI khar3e haiM / usa samaya usako apane Apa kucha bolegA, yaha AzA unheM dikhAI pdd'ii| . cintA kA vega itanA prabala thA ki vaha pitA ke Agamana unakA santoSa aAja itanA parAyA ho gayA ki do bAteM kI grAhaTa nahIM pA sakA / z2arA dUra Age bar3hate hI usane karake bhI unheM nahIM tRpta karanA cAhatA ! unakI A~khoM meM sunA ki pitA use bulA rahe haiM / usake samIpa Ate hI A~sutroM kI dhArA itane prabala vega se umar3a par3I ki vasu mahodaya ne kahA-"santoSa, tumase thor3I-sI bAteM usakA saMvaraNa karanA unake lie asambhava ho gyaa| putra 471 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 .. sarasvatI [ bhAga 38 ke mu~ha kI ora dRSTi pherakara unhoMne kahA-santU, kyA santoSa ke mu~ha kI aora dRSTi sthira rakhakara vasu mahotU kala calA jAyagA ? daya ne kahA--santoSa, tujhase isa taraha kA uttara pAU~gA, kAtara svara se santoSa ne kahA-icchA to hai| adhika yaha AzA maiMne kabhI nahIM kii| kisI bhI kArya ke saMbaMdha samaya taka rukane se par3hAI meM hAni hogii| meM asamarthatA prakaTa karanA kyA puruSa ke lie lajjA kA vasu mahodaya kA vakSa bhedakara eka vyathita niHzvAsa viSaya nahIM hai ? tU mUrkha nahIM hai, par3hA-likhA hai| tere mu~ha vAyu meM mila gyaa| unhoMne ruddhaprAya kaNTha se kahA- maiM se yaha bAta zobhA nahIM detI / isake sivA, beTA, tujhe chor3acAhatA hU~ ki tU abhI se hI z2amIMdArI kA thor3A-bahuta kAma kara mere aura koI hai nahIM, yaha bhI tujhe mAlUma hai / isa vaMza dekha liyA kr| maiM vRddha ho calA hU~, zarIra meM bala bhI kI sArI mAna-maryAdA tere hI Upara nirbhara hai| isa ora nahIM raha gayA hai, adhika samaya taka jIvita raha sakU~gA, yaha yadi tU dhyAna nahIM detA to kyA pitA-pitAmaha kI kIrti nahIM mAlUma pdd'taa| isake sivA tujhe to DAkTarI par3hane naSTa kara denA cAhatA hai ? yaha kyA tere lie gaurava kI kI itanI adhika AvazyakatA bhI nahIM hai / tujhe AhAra- bAta hogI ? tU hI merA ekamAtra vaMza-rakSaka hai dUsarA koI vastra kI to kAI cintA hai nahIM, ataeva yadi abhI se hI hai nahIM, jisake dvArA isa abhAva kI pUrti kara lU~ / beTA, tU thor3A-bahuta kAma-kAja dekhane lage to bAda ko koI aba bhI samajha jA / merA sabhI kucha tere hI Upara nirbhara hai| jhaMjhaTa na mAlUma par3egA / isI lie tujhase kahatA hU~ ki tU aba lar3akA nahIM hai| par3hA-likhA hai, hara eka bAta ko aba paDhane kI AvazyakatA nahIM hai| soca-samajha sakatA hai| isa samaya tere jo vicAra haiM ve pitA jI Aja isa prakAra vizeSa sneha kisa matalaba se kalyANakArI nahIM haiN| prakaTa kara rahe haiM, yaha bAta santoSa se chipI na raha skii| "to bhalA maiM kyA karU~ ? yaha saba to maiM bilakula hI pitA jI use apane pAsa kyoM rakhanA cAhate haiM, yaha bhI nahIM smjhtaa|" .. usane samajha liyaa| jo pitA bAlya-kAla se hI isa ora z2arA dera taka cupa raha kara karuNa kaMTha se unhoMne phira vizeSa dhyAna rakhatA AyA hai ki kahIM putra ke par3hane-likhane kahA-chiH ! beTA, aisI bAta nahIM kahanI caahie| yaha saba meM kisI prakAra kA vighna na hone pAve, vahI Aja usase tU na dekhegA to bhalA aura kauna dekhegA ? dUsarI bAta yaha bhI kaha rahA hai ki aba par3hane likhane kI koI AvazyakatA hai ki tU aba akelA nahIM raha gayA hai| tUne vivAha kara hI nahIM hai / santoSa ne socA ki yaha saba kucha nahIM liyA hai| usake prati bhI terA kucha kartavya hai ? tU mere hai, suSamA se mujhe dUra rakhanA hI unakA ekamAtra uddeza hai| Upara Rddha ho sakatA hai, parantu usane kyA kiyA hai ? putra ko mauna dekhakara vasu mahodaya ne kahA-kyA tujhe usakA to koI aparAdha nahIM hai| santU , bhaiyA mere, aba yaha pasanda nahIM hai? bhI tU samajhane kI koziza kara / bur3hApe meM mujhe santoSa ne dRr3ha kaMTha se kahA-aba adhika samaya to aura-Age unake mu~ha se aura koI zabda na nikala lagegA nhiiN| thor3e dinoM taka parizrama karake yadi pAsa kara skaa| sakatA hU~ to use adhUrA kyoM rakkhU ? ___yaha sunakara santoSa ne ruddhaprAya svara se kahA-"bAbU na mahodaya ne kahA---jamIMdArI kA kAma sIkhanA jI. mujhe kSamA kiijiegaa| maiM ApakI samasta prAjJAtroM bhI to Avazyaka hai| vaha bhI to yoM hI nahIM pA jaaygaa| kA pAlana karatA AyA hU~, kevala......" santoSa kA "vaha saba mujhase kisI kAla meM bhI nahIM ho sakegA galA u~dha gyaa| dhIre-dhIre uTha kara vaha calA gyaa| bAbU jii| maiM use jIvana-paryanta na samajha skuuNgaa| Apa vasu mahodaya usI taraha akele hI baiThe baiThe bar3I dera taka haiM, dAdAbhAI haiM / " socate rahe / bAlikA kI bhAvI dukhamaya avasthA kA anubhava ___ dAdAbhAI se usakA tAtparya thA dIvAna sadAziva se| karake anutApa se unakA hRdaya paripUrNa ho utthaa| usa santoSa bAlya-kAla se hI unheM dAdAbhAI kahakara pukAratA rAta ko unheM phira nIMda nahIM A skii| zrAyA hai| dUsare dina santoSakumAra dopahara ko antaHpura meM gyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ pujArinI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umana. Surat [citrakAra-zrIyuta rAmagopAla vijayavargIya andar.com
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5 zani kI dazA use dekhate hI tAI ne pUchA- to kyA tU Aja hI kalakatte hai, vaha kyA isa avasthA ke logoM ke sahane ke yogya hai ? calA-jAyagA? bhalA batAo to! santoSa ne dhImI AvAz2a meM uttara diyA-tumheM kisane santoSa ne kahA--jaba kiyA hai taba kyoM nahIM socA ? batalAyA ? aba maiM kyoM isa taraha ghasITA jA rahA hU~ ? apane karma z2arA-sA muskarAkara tAI ne kahA--tumane nahIM batalAyA kA phala apane Apa bhoga kro| bahU cAhate the, bahU pA to kyA maiM suna hI nahIM sakatI thI ? abhI kula do hI gaye ho / aba kyA cAhie ? mujhe kyA karanA hai ? maiM cAhU~ dina to tujhe yahA~ Aye hue| Aja hI calane ko bhI to isI kSaNa yaha saba chor3akara calA jaauuN| aura maiM taiyAra ho gayA ! samajhatA hU~ ki zIghra hI mujhe aisA karanA bhI pdd'egaa| isa bAta ke uttara meM santoSa ne kahA ki yahA~ rahane nahIM to tuma logoM ke hAtha se chuTakArA na mila para merI tabIata acchI nahIM rhtii| isake sivA yahA~ sakegA ? rahane meM lAbha hI kyA hai ? kevala jhamelA hI to lagA uttara kI z2arA bhI pratIkSA na karake santoSa tez2I se rahatA hai| paira bar3hAtA huA ghara se bAhara nikala gayA / devara ke lar3ake - santoSa kI yaha bAta tAI ke hRdaya meM bahuta tez2a bANa kI yaha durbuddhi dekhakara tAI jI sannATe meM A gii| bar3I kI taraha bidha gaI / eka aAha bhara kara unhoMne kahA- yaha dera taka ve usI sthAna para baiThI rhiiN| kaisI bAta kahatA hai santU ? bhalA aisA bhI kahIM ho sakatA hai ? durbhAgyavaza vAsantI pAsavAle kamare meM hI baiThI thii| : ghara meM rahane se kahIM tabIyata kharAba ho jAtI hai ? becArI bahU vaha cupacApa baiThI baiThI pati tathA tAI kI sArI bAteM suna mu~ha sukhAye baiThI rahatI hai| use udAsa dekhakara hama loga rahI thii| eka bhI bAta aisI nahIM huI jo usake kAna taka . kitane duHkhI hote haiM, yaha kyA tU samajha sakegA ? rAjarAnI na pahu~ca sakI ho / tAI ke mu~ha se usane jaba apanI carcA hokara bhI dulArI hamArI saba kucha tyAga kara baiThI hai, kyA sunI taba use bar3I lajjA AI / vaha mana hI mana socane tU yaha dekhatA hai ? aisA karake aura na jalA santU, merA lagI ki svAmI kI jo kucha icchA ho, ve vahI kreN| tAI rAjA bhaiyA to| eka bAra apane bAbU jI ke cehare para dRSTi unase koI bAta kyoM kahatI haiM ? ve yadi mujhe nahIM pyAra DAlakara to dekha ! chiH ! chiH ! tU isa taraha kA ho kaise karate to kyA koI z2abardastI pyAra karavA sakatA hai ? vyartha gayA ? terI to buddhi hI jAtI rhii| jisa eka parAI lar3akI meM isa taraha kI bAteM kaha kahakara unheM cir3hAne kI kyA ko tane gale se bA~dha rakkhA hai usakI cintA to AvazyakatA hai ? karanI hI caahie| vAsantI ko yaha nahIM mAlUma thA ki mere patideva kisI tAI kI bAta kATakara santoSa ne kahA-itanI bAteM aura strI ko pyAra karate haiM / usase yaha bAta kisI ne batato kaha gaI ho, lekina yaha nahIM dekhatI ho ki doSa kisakA lAI hI nhiiN| isalie svAmI ke caritra ke sambandha meM hai| maiMne to pahale hI batalA diyA thaa| aba mujhase yaha use kisI prakAra kA sandeha nahIM ho sakA / svAmI jo use saba kahane kI kyA AvazyakatA hai ? tuma saba loga mila pyAra nahIM karate, ghRNA kI dRSTi se dekhate haiM, usakA kAraNa kara yadi mujhe isa taraha taGga karate rahoge to bha . batalAye vaha kucha aura hI samajhatI thii| usakI dhAraNA thI ki detA hU~, mAmalA ThIka na hogaa| abhI to maiM ghara A bhI mujhe g2arIba kI lar3akI samajha kara hI ve isa prakAra upekSA jAyA karatA hU~, kintu yadi isI taraha kI bAte jArI rahIM kI dRSTi se dekhate haiM / vaha mana hI mana kahane lgii-hogaa| to isa ora dekhUgA bhI nhiiN| - isake lie kyA zikAyata hai ? ve yadi isI meM zAnti pAte santoSa kI yaha bAta sunakara tAI jI Dara gii| ve kahane haiM to unake hRdaya meM azAnti kA bhAva utpanna karane kI lagI-tU to itanI hI-sI bAta para kruddha ho gyaa| tujhe kyA AvazyakatA hai ? to logoM ke sAmane mukha dikhAnA nahIM pdd'taa| tujhe kyA batalAU~ ? cAroM zrora jo isa taraha kA ha~sI-ThaTTA ho rahA Shree Sudhragami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 - sarasvatI [bhAga 38 dasavA~ pariccheda aA~sutroM ke Avega se vAsantI kA kaNTha u~dha gyaa| vila kisI prakAra apane ko sa~bhAla kara usane kahA-bAbU jI, _ putra ke pratikUla aAcaraNa ke kAraNa vasu mahodaya kA Apa hamAre bhaviSya kI aora z2arA bhI dhyAna nahIM dete| zarIra kramazaH girane lgaa| zvazura ke zarIra kI avasthA Apake cale jAne para hamArI kyA dazA hogI? aura dekhakara vAsantI bahuta hI cintita ho utthii| vasu mahodaya vaha kucha kaha na skii| aA~suyoM ne usakA kaNTha ruddha kara ko aba khAne-pIne kI bhI icchA bahuta kama huA karatI diyaa| thii| isase vAsantI aura dukhI hotii| kisI kisI dina vAsantI ko sAntvanA dete hue vasu mahodaya ne kahAto vaha bahuta hI anunaya-vinaya karatI, rotI aura khAne ke kyA z2arA-sA zarIra kharAba ho jAne se hI kAI zrAdamI mara lie unase bahuta aAgraha krtii| putravadhU kA santuSTa rakhane jAtA hai biTiyA ? tuma mere lie cintA mata kro| ke lie ve sadA hI saceSTa rahA karate the, isalie jo parantu mujhe yaha bahuta bar3A duHkha raha hI gayA ki biTiyA kucha vaha kahatI, ve vahI kiyA karate the / parantu vidhAtA maiMne kiyA to tumheM sukhI karane kA prayatna kintu kara diyA ke vidhAna ko anyathA karane kI zakti to kisI meM hai bahuta duHkhii| yaha kaSTa mujhe sAtha meM lekara hI jAnA pdd'egaa| nahIM, vaha hokara hI rahatA hai| duzcintAoM ke kAraNa vAsantI ne snigdha karATha se kahA-zrApa yaha bAta unakA zarIra dina dina girane lgaa| kyoM kaha rahe haiM bAbU jI ? Apake pAsa Akara maiM bahuta . eka dina kI bAta hai| dopahara ke samaya vasu mahodaya hI sukhI huI huuN| Apako usake lie duHkha kyoM ho bhojana karane ke lie baiThe the| tAI jI thAlI lagA rahA hai ? rahI thiiN| pAsa baiThI vAsantI paMkhA jhala rahI thii| usa prasaGga ko roka dene ke lie vasu mahodaya ne santoSakumAra kalakattA lauTa gayA thA, isase ve usa para kahA-calo biTiyA, hama loga thor3e dina taka kahIM havA bahuta hI kruddha ho uThe the| parantu apanA sArA krodha ve khA zrAveM aura tuma apane isa 'bacce' ko moTA kara mana hI mana liye rahe, isa sambandha meM kisI se koI bAta le shraayo| unhoMne kahI nhiiN| vAsantI prasanna ho gii| usane kahA-bahuta acchI ___thor3I dera taka cupacApa baiThI rahane ke bAda vAsantI . bAta hai bAbU jii| yaha aApane acchA socA hai| isase ne kahA-bAbU jI, zrApa dina dina AhAra chor3ate jA ApakI tabIata bhI bahala jAyagI aura zarIra bhI sudhara rahe haiM, isase ApakA zarIra aura kharAba hotA jA rahA hai| jAyagA / yaha kahakara usane phira pUchA-to kahA~ calane ___putravadhU ke udAsa aura sUkhe hue mu~ha kI zrora tAkakara kA vicAra hai ? vasu mahodaya ne kahA-kyA sadA hI AdamI kI khurAka "yaha to abhI nahIM ThIka kiyA biTiyA, lekina calanA vaisI kI vaisI hI banI rahatI hai beTI ? bur3hAI kA zarIra jalda hI hogaa| mujhe bhI yaha anubhava ho rahA hai ki ThaharA ! isake sivA, mere inakAra karane para bhI to khilAye Aja-kala merI tabIata kucha qharAba hai| binA tuma prANa chor3anevAlI nahIM ho! tAI ne kahA-kAzI yA isI prakAra ke anya - eka halakI Aha bhara kara vAsantI ne kahA-Apa kisI sthAna meM calA jAya to kyA ThIka na hogA? zarIra kI aora z2arA bhI dhyAna nahIM dete bAbU jI, isalie . vasu mahodaya ne kahA-acchA to hai| kAzI ho calA aApakA zarIra aura bhI kharAba hotA jA rahA hai| ApakI jAya / abhI se hI thor3I-bahuta taiyArI kara lenI caahie| isa avasthA ke kAraNa hameM bar3A bhaya ho rahA hai| isa bAra kA hisAba-kitAba taya karake nikala par3anA vasu mahodaya ne kahA-isameM Darane kI kauna-sI bAta cAhie / hai biTiyA ! merA zarIra jarA kucha qharAba rahanA hai, thor3e bhojana se nivRtta hone ke bAda vasu mahodaya baiThaka meM hI dinoM meM ThIka ho jaaygaa| isameM ghabarAne kI kauna sI cale gaye / vasantI vahIM para baiTha kara cupacApa apane bhAgya bAta hai biTiyA ? para vicAra karane lgii| vaha socane lagI ki zvazura kI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] zani kI dazA * mRtyu ho jAne para merI kyA dazA hogii| jisakI dayA taka karane kA adhikAra de diyaa| isa prakAra unhoMne se Aja maiM rAjarAjezvarI banI baiThI hU~, usI ke abhAva putravadhU ko hI sArI sampatti kI ekamAtra svAminI banA meM kadAcit phira mujhe aAzraya ke lie bhaTakanA pdd'egaa| diyA aura yaha bhI likha diyA ki inakI anumati ke yahI cintA use kaI dinoM se udvigna kara rahI thii| binA koI kucha bhI na kara sakegA, yadi koI kucha karegA santoSakumAra atyadhika haTha ke hI kAraNa kalakatte bhI to vaha niyamita na mAnA jA skegaa| calA gayA / vasu mahodaya ne use bahuta rokA thA, parantu dAnapatra likhakara vasu mahodaya ne vRddha dIvAna jI vaha kisI prakAra bhI ghara rahane ko taiyAra nahIM huaa| tathA kalakatte se Aye hue cAra mahAnubhAvoM ko sAkSI usake cale jAne para vasu mahodaya ne mana hI mana yaha sthira banAkara usa para svayaM hastAkSara kiyaa| rajisTrI karavAne ke kiyA ki yadi kahIM merI mRtyu ho gaI aura vAsantI santoSa lie eTI ko de diyaa| unhoMne usase yaha bhI kaha ke hAtha meM par3a gaI to usakI bar3I durdazA hogii| santoSa diyA ki rajisTrI karavA kara ise tuma apane hI pAsa rakkhe kI yaha durmati jaba taka dUra nahIM hotI taba taka vAsantI kA raho, merI mRtyu hone para jaba zrAddha Adi ho jAya taba ise bhaviSya bahuta hI andhakAramaya banA rhegaa| isalie yaha vAsantI ko denaa| isase pahale hama logoM ko chor3a kara . Avazyaka hai ki maiM apane jIvanakAla meM hI usake lie aura kisI ke bhI kAna meM yaha bAta na par3ane paave| dUsare koI pakkA prabandha kara dUM, anyathA bAda ko santoSa kahIM dina vaha dAnapatra lekara ve loga cale gye| dIvAna sadAuse ghara se bAhara na kara de / jisane vivAhitA patnI kI ziva ne eka bAra kahA thA ki santoSa ko sampatti se isa prakAra kI upekSA kara rakkhI hai usake lie asAdhya bilakula hI vaJcita kara denA ucita na hogA / kucha bhI nahIM hai / usakA hRdaya Aja bhI anAdi bAbU isake uttara meM vasu mahodaya ne kahA- hamAre pitA pitAmaha kI kanyA ke hI prati aAkarSita hai| bahata sambhava hai ki ke pavitra sthAna meM koI vilAyata se lauTe hae- zrAdamI merI mRtyu ho jAne para vaha usake sAtha vivAha bhI kara le| kI kanyA pAkara ise apavitra kare, yaha mere lie asahya kadAcita vaha merI matya kI hI pratIkSA meM rukA bhI hai| hai| yadi kahIM aisA havA to merI prAtmA ko bar3A kleza yaha bhI sambhava hai ki vivAha karake vaha kalakatte meM hI basa milegA, svarga meM jAkara bhI maiM zAnti na pA skuuNgaa| jAya gA~va kI ora eka bAra dRSTi phera kara dekhe bhI usake atirikta santoSa mUrkha bhI nahIM hai, vaha par3hA-likhA na / taba to pUrvajoM kA ghara aura rAdhAvallabha kA mandira hai, apane nirvAha ke lie bahuta kucha kamA legaa| yaha zrAdi naSTa hI ho jAyagA / bAta sunate hI dIvAna jI cupa ho gaye, phira unhoMne isa tIna-cAra dina ke bAda basu mahodaya ke yahA~ vipina bAta kI carcA nahIM kii| bAbU tathA tIna-cAra anya sajana Akara upasthita hue| dAna-patra taiyAra ho jAne para vasu mahodaya mAno bahuta una sabase parAmarza karake unhoMne eka dAna-patra taiyAra kucha nizcinta ho gye| isa dAna-patra ke sambandha meM kiyaa| usa dAna-patra ke dvArA unhoMne apanI sArI z2amI- unhoMne bhaujAI yA vAsantI ko koI bhI bAta nahIM batalAI / dArI, koThiyA~ tathA anya prakAra kI sthAvara aura jaMgama vAsantI vRddha kI sevA meM tana-mana se lagI rahatI, vRddha sampatti kA vAsantI ko ho uttarAdhikArI banA diyaa| zvazura ko sukhI karane ke lie asAdhya sAdhanA karake bhI santoSakumAra ke lie unhoMne usameM koI vyavasthA nahIM vaha tRpti kA anubhava nahIM karatI thii| kii| sAdhAraNa bhattA bhI nahIM niyata kiyaa| tAI jI ke . vAsantI kabhI kisI prakAra kA banAva-zRGgAra nahIM lie yaha vyavasthA huI ki unheM jIvanaparyanta do sau karatI thii| vaha sadA hI bahuta sAdI pozAka meM rahatI rupaye mAsika milate rheNge| ghara meM hI ve rheNgii| tIrtha- thii| sAtha hI usakI mukhAkRti para prasannatA kI rekhA yAtrA, dAna-puNya yA anya dhArmika kRtyoM ke lie ve bhI kabhI nahIM dikhAI par3atI thii| usakI isa malina riyAsata se svatantra vRtti paavegii| vasu mahodaya ne usa chavi para dRSTi par3ate hI vasu mahodaya hRdaya meM apAra dAna-patra ke dvArA vAsantI ko sampatti kA dAna tathA vikraya vedanA kA anubhava karate the| unhoMne socA thA ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 do dina ke bAda hI santoSa ko apanI bhUla mAlUma ho rakhane kA prayatna kiyA karatI thii| ve donoM hI zvazura jAyagI aura vaha mana hI mana duHkhI hokara kSamA mA~gane aura putravadhU eka-dUsare se apanI avasthA chipA kara hI ke lie aavegaa| parantu isakA koI lakSaNa na dikhAI rakhanA cAhate the / parantu vasu mahodaya ke hRdaya meM vAsantI pdd'aa| taba unhoMne putra ko bulAkara upadeza kiyA, kI hIna aura malina mUrti bANa kI taraha cubhA karatI thii| samajhAyA-bujhAyA, use DA~Ta-phaTakAra btlaaii| kintu lAkha prayatna karake bhI vAsantI use chipA nahIM sakatI isakA bhI usa para kisI prakAra kA prabhAva na pdd'aa| anta thii| nirmama aura asahya yantraNA ke kAraNa kisI kisI meM ve nirAza ho gye| aba ve yaha anubhava karane lage ki dina to vasu mahodaya ke hRtpiNDa kI kriyA to mAno bandamaiMne vAsantI ke prati bahuta bar3A aparAdha kiyA hai| sI ho jAyA karatI thI, ve kisI prakAra bhI apane ko unhoMne vAsantI ko bahuta-se bahumUlya vastra aura AbhUSaNa sa~bhAla nahIM pAte the| tAI jI dina dina devara ke zarIra diye the, parantu unheM vaha anAvazyaka samajhatI rahI, koI ko isa taraha girate dekhakara bahuta cintita ho rahI thiiN| unakA upayoga nahIM karatI thii| vaha phaTe-purAne kapar3e ve chipAkara kabhI kabhI santoSa ko patra bhI likhA karatI . pahanakara hI dina kATA karatI thii| vAsantI kI isa prakAra thIM aura hara eka patra meM usase yahI Agraha karatIM ki tuma kI azAntimaya mAnasika avasthA tathA malina veza-bhUSA ghara cale Ao / parantu AnA to dUra rahA, vaha kisI dekhakara vasu mahodaya bhI bahuta duHkhI hote the| unhoMne do- patra kA uttara taka nahIM detA thaa| eka bAra isa sambandha meM vAsantI se pUchA bhii| isase vaha samaya jisa taraha bIta rahA thA, usI taraha vaha bItatA idhara thor3e dinoM se zvazura ko prasanna karane ke lie unake gyaa| usane kisI kI ora dhyAna na diyA / zvazura ke sAmane jAte samaya kucha acche kapar3e aura do-cAra gahane zarIra kI avasthA dekhakara vAsantI pazcima kI ora jAne bhI pahana liyA karatI thI, kintu zAyada saMsAra kI avasthA ke lie bahuta vyagra ho rahI thI, kintu ghara-gRhasthI ke se anabhijJa vAsantI yaha nahIM jAnatI thI ki gurujanoM se jhaMjhaToM tathA taraha taraha ke bAdhA-vighna ke kAraNa yAtrA kA satya chipAyA nahIM jA sktaa| dina kramazaH pIche haTane lgaa| anta meM eka dina vasu __vAsantI ko sukhI karane ke lie vasu mahodaya apanI mahodaya ne kahalA bhejA ki AsAr3ha mAsa kI amAvAsyA zakti bhara kucha uThA nahIM rakhate the / vAsantI se bhI jahA~ ke Asa-pAsa kAzI-yAtrA kA dina sthira huA hai| taka bana par3atA, vaha apanI avasthA unase chipAye hI taba vAsantI kI duzcintA bahuta kucha dUra ho gii| gIta lekhikA, zrImatI tArA pANDeya kauna. tU mujhako bulAtI ? janani jIvana Aja merA, bhUmi meM, jala meM, gagana meM, __ saphala hone ko huA hai| pralaya sA tU kyoM macAtI ? sajani yaha madhu-mAsa AyA, madhura maMjula isa ghar3I meM, niThura ho mujhako rulAtI / saMga priya ke maiM rhuuNgii| kauna tU mujhako bulAtI ? ciravyathA ko bhUla kara aba, A rahA bacapana nayA, tU dekhane de hAsa zizu kA ? prema kA hI gAna -gaatii| ho rahI mamatA nirAlI, Aja tU mujhako na bhaatii| kauna tU mujhako bulAtI ? kauna tU mujhako bulAtI ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ unnati ke patha para lekhaka, paNDita mohanalAla neharU cAsoM varSoM se navayuvakoM ke dimAgoM meM yaha bAta burA samajhatA hai / isI se yuvaka use buddhihIna kahane lagate ghUmA karatI hai ki hamAre bApa dAdA yadi bevakUfa haiM / jise dekho, tarakkI kI dohAI detA hai| nahIM to nire bakavAsI the / yoM to kucha na kucha vicAroM tarakkI hai kyA ? vartamAna sthiti meM parivartana / koI meM aura unake prakaTa karane meM samaya samaya para bheda rahA ho bhI kisI bAta se santuSTa nahIM, zAyada maujUdA sthiti se kabhI hai, magara aba una vicAroM kA bahAva isI tarafa rahatA koI santuSTa nahIM rhaa| parivartana kI yA tarakkI kI sadA hai ki hamAre bApa-dAdA nire bakavAsI the aura hama naujavAna cAhanA rahI hai| kAma karake dikhAnevAloM meM haiN| thor3e hI dinoM kI bAta hai ki sAmAjika kSetra meM strI - hama yaha bhUla jAte haiM ki bahudhA jo kucha bhI hama kara ko kisI parivartana kI cAhanA na thii| vaha apanI usa sakate haiM vaha usI 'bakavAsa' kA natIjA hotA hai yA yoM z2amAne kI dazA se khuza thI aura kisI parivartana ke pakSakahie ki bar3eA ke pratApa kA puNya hotA hai| zrAja-kala pAtI ko ghRNA ko dRSTi se dekhatI thii| vaha dazA acchI chuAchUta ke khilApha bar3e z2ora laga rahe haiN| isI kA thI yA burI, mujhe isase isa vakta matalaba nhiiN| strI-zikSA udAharaNa denA zAyada bejA nhiiN| aAja se pacAsa yA ke, khAsakara usa zikSA ke jo Aja-kala pracalita hai, sATha varSa pahale aise hindU sajjana ho cuke haiM jinhoMne phailAva se use apane vyaktitva kA qhayAla paidA huA aura chuAchUta ke qhilAfa AvAz2a uThAI thii| pahale ve usane apanI dazA ke sudhAra kA Andolana utthaayaa| nakkU bane rahe, kintu apanI raTa lagAye rhe| unheM pazcimI dezoM meM usa Andolana kA virodha huaa| svayaM kisI kA chuA khAne kI himmata na pdd'ii| unake puruSagaNa ne usakA qhAsA virodha kiyA aura mAra-pITa bAda kI pIr3hI ne kahA ki kahate to Apa haiM, magara kI naubata pahu~cI, parantu Akhira meM usako saphalatA milii| jaba khuda na kiyA to bakabaka se kyA lAbha, hama to kara yaha tarakkI samajhI gaIM, kintu thor3e hI dinoM meM phira dikhaayeNge| unhoMne corI-chipe hoTaloM meM khAnA-pInA zurU usakA virodha uTha khar3A huA aura jarmanI iTalI meM strI kiyA, yahA~ taka ki aisA karanevAle eka-dUsare se chipakara phira purAnI dazA meM Dhakela dI gii| una virodhiyoM kI hoTaloM meM khAte aura pIte bhI the| unako yaha himmata rAya meM yaha tarabakrI huii| na huI ki svajAti ke kisI vyakti ke sAmane aisA pUrvI dezoM meM strI-Andolana kA virodha nAmamAtra kreN| vahA~ to ve bhI bagulA-bhagata ho bane rahate / lar3ake- ko bhI nahIM huaa| puruSoM ne svayaM unheM bahuta kucha usake bAloM para isakA yaha asara huA ki ve eka kadama Age lie utsAhita kiyA / bhAratavarSa svayaM hI dAsatA meM hai, dene gaye aura corI-chipe kI rasma ur3A dii| yaha burA huA yA kA savAla hI kyA ? phira bhI jo kucha vaha de sakA thA bhalA, isase hameM matalaba nahIM / hamArA to yaha kahanA hai ki usameM usane saMkoca nahIM kiyA / dene yA na dene ke vAste inhoMne jo kucha bhI kiyA vaha usI 'bakavAsa' kA natIjA yaha z2arUrI hai ki denevAle ke pAsa vaha vastu ho / yahA~ to hai jo unake dAdA-paradAdA kiyA karate the| sIr3hI sIr3hI Apa miyA~ mA~gatevAlA masalA hai| jo kucha bhI Apa denA ye loga yahA~ taka pahu~ce, magara svayaM hara pIr3hI eka hI cAheM yA jo bhI parivartana karanA ho usake vAste apane sIr3hI cddh'ii| phira yaha kahanA ki unhoMne apane bApa-dAdoM mAlikoM se darakhvAsta karanI hotI hai / aura vahA~ virodha se koI bAta z2yAdA kI, jhUThA abhimAna hai| milatA hai jaisA ki hindU putrI ke sampattyadhikAra kAnUna . AdamI sadA hI tabadIlI cAhatA hai, jise vaha tarakkI aura antarjAtIya-vivAha kAnUna kI durdazA se sAbita hai| kahatA hai aura vRddha hone para dUsaroM kA usase Age bar3hanA strI-zikSA kI. misAla liijie| thor3e hI dina Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ "sarasvatI [ bhAga 38 hue ki strI ko zikSA denA bilakula burA samajhA Age cala kara ye DhaMga badala gye| usa samaya ke jAtA thA / sudhAraka paidA ho gaye aura lekacarabAz2I kAfI netAoM ne badhAI denI chor3a dI aura sAfa sAfa zikAyata kara ddaalii| kucha loga unakI bAta mAnakara lar3akiyoM karanI prArambha kara dii| apane se pahale netAoM kA maz2Aka ko par3hAne lge| magara una sudhArakoM kI yaha maMzA kabhI udd'aayaa| unake bAda tIsarA dala AyA jo garma kahalAne na thI ki lar3akiyA~ usI taraha kI aura utanI hI zikSA lagA aura sarakAra ke sAmane mA~geM peza karane lgaa| cauthe pAve, jaisI lar3ake pAte haiN| unameM se koI to itanI zikSA ne asahayoga kI dhamakI dI aura kara dikhaayaa| eka ko denA cAhate the ki strI ko ghara ke kAma-kAja meM suvidhA dUsarA, dUsare ko tIsarA aura tIsare ko cauthA Darapoka ho, koI jo unase adhika ekTrImisTa the, kevala itanA batAyA kiye aura yahI kahA kiye ki pahalebAle bakabaka cAhate the ki unakI lar3akI anya puruSoM se bAtacIta kara ke atirikta kisI masarafa ke nahIM the| purAne netAoM sake aura ho sake to videzI bhASA meM bhI caTAqha-paTAqha ke anuyAyI aba taka unhIM zabdoM meM yAda kiye jAte haiM / bola ske| thor3e se AdamI aise bhI the jo use puruSoM z2arA gaura kIjie aura socie ki binA pahale ke ke barAbara zikSA denA cAhate the| magara ve bhI yaha nahIM zurU kiye aura dabI z2abAna zikAyata kiye cauthe taka socate the ki vaha puruSa kI barAbarI ko taiyAra ho jaaygii| mAmalA pahu~catA ho kaise ? baccA paidA na ho to kabhI bar3A aise puruSa maujUda haiM jo yaha kahate haiM ki strI ko puruSoM ke kaise hogA ? vAstava meM koI bhI kAyara na thA, binA kahe barAbara adhikAra hone cAhie aura aisI striyA~ bhI haiM sunanevAle kaise suneM aura binA sune dUsare kaise jAneM! jo yahI bAta kahatI haiN| magara zAyada ve puruSa aura agara hama kaheM ki nirI bakavAsa bhI itanI burI cIz2a nahIM ve striyA~ yaha bAta g2alata kahatI haiM ki puruSoM ne unake jitanA use kucha loga dikhAnA cAhate haiM to zAyada g2alata vAste kucha nahIM kiyaa| aisA kahanevAle strI-Andolana na hogaa| kA itihAsa nahIM jaante| aba rAjanaitika Andolana ne phira palaTA khAyA hai| ____ agara kisI bujurga ne gharelU zikSA dene kI AvAz2a garma hI loga eka-dUsare ko burA-bhalA kahane lage haiM / na uThAI hotI yA yoM kaheM ki bakavAsa zurU na kI hotI jo loga maMtri-pada grahaNa ke virodhI haiM ve usake pakSapAtiyoM aura unake bAda kucha loga aura Age na bar3he hote to ko kamaz2ora aura eka taraha se kAyara samajhane lage haiM aura aAja yaha dazA na hotI ki unheM itanA bhI kahane kA ye donoM purAne kisma ke libarala netAoM ko to ArAmasAhasa hotA / yaha unhIM bakavAsI logoM . ke puNya kA phala kursIvAle rAjanItijJa samajhate hI haiN| zAyada yaha ThIka hai ki aise loga maujUda haiM jo samAnatA kI dhvani uThAye hue bhI hai, kyoMki ve sivA garma logoM ko burA kahane ke aura haiM / uThAveM, z2arUra uThAveM, aisA cAhie bhI, magara una logoM 40-50 varSa pahale ke purAne netAnoM kI dohAI dene ke kucha ko jinhoMne nIMva DAlI hai, kyA badanAma karanA z2arUrI hai ? karate bhI to nhiiN| ve yaha bhUle hue haiM ki usa samaya se jinhoMne itanI sahAyatA dI unakA dila bejA dukhAyA pacAsa varSa aAge duniyA jA cukI hai / magara kAMgresa ke bhItarI, jAya, yaha kahA~ kA insAfa hai ? donoM daloM meM samAnatA hote hue bhI unameM se eka dUsare ko gata pacAsa varSa kA kAMgresa kA itihAsa dekhA jAya, zurU pichar3A huaA dala samajhatA hai jo usakI rAya meM bodA hai| zurU ke netAoM ke vyAkhyAna par3he jAya~, to ThakuraseAhAtI kI vAstava meM aisA nahIM hai| apane samaya ke pratyeka gaMdha unameM aAtI hai / "sarakAra ne kiyA to bahuta kucha aura sudhAraka-dala ne pUrA kAma kiyA aura aba bhI kara hama isa para use dhanyavAda dete haiM, kintu vaha kAphI nahIM hai|" rahA hai| AN Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ madarAsa kA sammelana lekhaka, zrIyuta zrImannArAyaNa agravAla hindI-sAhitya-sammelana kA adhivezana madarAsa jaise aAkara moTara meM le gye| seTha jamanAlAla jI kA DibbA 9i ahindI prAnta meM honA kitanA mahattvapUrNa thA, hamAre Dibbe ke pAsa hI thaa| madarAsa-sTezana para unakA isakA andAz2A to sammelana meM upasthita hue binA nahIM khUba svAgata kiyA gyaa| svayaMsevakoM kA bhI acchA cala sakatA thaa| mahAtmA gAMdhI aura seTha jamanAlAla jI prabandha thaa| hama loga tyAgarAya nagara meM 'dakSiNa-bhAratake kAraNa sammelana ne vahA~ ke. bahuta-se netAoM aura prati- hindI-pracAra-sabhA' ke naye bhavanoM meM ThaharAye gye| usI SThita sajjanoM tathA sannAriyoM ko AkarSita kiyA / hindI- sthAna para sammelana kA adhivezana bhI huaa| pracAra aura rASTrIya bhAvanA kI dRSTi se madarAsa kA yaha zAma ko thor3I hI dera bAda kanavokezana huaa| adhivezana kucha kama mahattva kA na thaa| isane rASTrabhASA zrI puruSottamadAsa TaMDana ne dIkSAnta-bhASaNa kiyaa| mahAtmA hindI ke sUtra dvArA uttara aura dakSiNa ko eka sUtra meM jI bhI sabhApati kI haisiyata se upasthita the| zahara ke bA~dhakara eka mahAn rASTra kI pakkI nIMva DAlI hai| jisa kAma karIba karIba sabhI pratiSThita loga Aye the| mahAtmA jI ne ko mahAtmA gAMdhI aura seTha jamanAlAla jI karIba aThAraha bhI kAphI dera taka bhASaNa kiyA aura rASTrIyatA kI dRSTi varSoM se kara rahe the usakA digdarzana isa sammelana se se hindI-pracAra kA mahattva btlaayaa| . male prakAra huA hai| x dUsare dina dopahara ko sammelana kA khulA adhivezana vardhA se hama loga 25 mArca ko ravAnA hue| maiM huaa| zrImatI lokasundarI rAmana (sara sI0 bI0 rAmana mahAtmA jI ke Dibbe meM hI thA / mahAtmA jI ke sAtha safara kI patnI) svAgatAdhyakSA thiiN| unhoMne hindI meM atyanta karane kA merA yaha pahalA hI maukA thaa| unake darzana ke sundara bhASaNa kiyaa| hindI bolanA to unako abhI acchI lie pratyeka sTezana para itanI bhIr3a ikaTThI ho jAtI hai, taraha nahIM pAtA, lekina rASTrabhASA hindI ke prati unakA isakI mujhe kalpanA bhI na thii| rAta bhara "mahAtmA gAMdhI agAdha prema dekhakara sabako bar3A Ananda hushraa| kI jaya" kAnoM meM par3atI rahI / seonA to bahuta muzkila ho seTha jamanAlAla jI kA bhASaNa choTA kintu sAragarbhita gyaa| lekina mahAtmA jI to itanA zoragula hone para bhI thaa| sAhityakAra hone kA dAvA to unhoMne kabhI kiyA gaharI nIMda lene ke AdI haiN| dina meM to mahAtmA jI hI nahIM, aura isa sambandha meM unhone bar3e sundara DhaMga se harijanoM ke lie dhana ekatra karane meM laga gye| jyoM hI apanI safAI bhASaNa ke zurU meM hI de dii| kintu hindIsTezana AtA, aura bhIr3a hamAre Dibbe ke sAmane ikaTThI ho pracAra-kArya meM seTha jI ne tana, mana, dhana se sevA kI hai, jAtI, mahAtmA jI "Dabyo ! Dabyo ::' kaha kara apanA aura unhoMne pracAra kA kArya bar3hAne ke lie apane hAtha bar3hA dete the| pahale to maiM 'Dabbo' kA artha nahIM anubhava aura vicAra sarala kintu svAbhAvika bhASA meM smjhaa| bAda meM mAlUma huA ki 'Dabbo' kA artha telagU hamAre sAmane rkkhe| apane bhASaNa meM unhoMne dakSiNa ke meM 'paisA' hai| mahAtmA jI ke darzanoM ke lie z2yAdAtara netAoM se hindI sIkhane ke lie z2oradAra apIla kI garIba loga jinake tana para kAfI vastra bhI nahIM the, jamA tA.ka hamako antarmAntIya kArya meM eka videzI bhASAhote the| unase harijanoM kI sevA ke lie mahAtmA jI a~garez2I kA sahArA na lenA pdd'e| eka eka paisA ekatra karane meM saMtoSa mAnate haiN| x x . x usI dina zAma ko mahAtmA jI ne madarAsa ke karIba madarAsa-sTezana para bhIr3a kama karane ke lie zrI karIba sabhI kAMgresa ke netAoM ko bulAyA aura 'hindu. pajagopAlAcArya mahAtmA jI ko eka sTezana pahale hI stAnI' ko kAMgresa kI kArravAI kI bhASA banAne ke sambandha x x Shree Sudharmaswami.Gyanbhandar-Umara, Surat. . . ... www.umaragyanbhandar.com
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 sarasvatI [bhAga 38 [zrI satyanArAyaNa jI aura paM0 harihara zarmA] katA hai, jinake binA hamArI nIMva kabhI pakkI nahIM ho sakatI / agara hama a~garez2I ke pracAra kI ora apanI naz2ara DAleM to mAlUma hogA ki a~garez2I bhASA ke zikSaNa ke sivA a~garez2I zArTa heDa (saMketa-lipi) aura TAipa rAiTiMga kI vajaha se a~garez2I kA pracAra deza ke pratyeka kSetra meM bahuta bar3hA hai, isalie jaba taka hama hindI TAipa rAiTiMga aura saMketa-lipi jAnane vAloM ko kAphI saMkhyA meM taiyAra nahIM kareMge taba taka janatA se hindI meM hI kArravAI [seTha jamanAlAla bajAz2a sammelana ke sabhApati aura patra-vyavahAra karane kI apIla karanA vyartha hI samajhanA meM karIba tIna ghaMTe taka carcA kii| zrI rAjagopAlAcArya caahie| isa sambandha meM isa bAra sammelana ne eka prastAva isa prastAva kA hamezA virodha karate Aye haiM, kintu bhI svIkRta kiyA hai| kintu isa kAma ko hameM prastAva pAsa mahAtmA jI ke bahuta kucha samajhAne para unhoMne bAta mAna karake hI nahIM chor3a denA caahie| sammelana ne prayAga meM lii| dasare dina sammelana ke khule adhivezana meM 'hindI- zArTaheDa aura TAipa rAiTiMga ke varga kholane kA jo nizcaya hindustAnI ko kAMgresa ke kArya kI bhASA banAne kA prastAva zrI rAjagopAlAcArya se hI peza karavAyA gyaa| unhoMne apanA bhASaNa tAmila meM kiyA, jisakA hindI meM bhASAntara kiyA gyaa| sarvazrI prakAzam, zAmbamUrti, aura kAlezvararAva ne apane jIvana meM pahale-pahala hindI meM bhASaNa kara apane deza-prema kA paricaya diyA / isa sammelana meM a~garez2I kA bilakula upayoga na honA kama mahattva kI bAta na thii| hindI-pracAra ko majabUta banAne ke lie isameM kaI prastAva pAsa hue| hindI-pracAra ko saphala banAne ke lie, kevala propegenDA se kAma na calegA, kucha Thosa sAdhanoM kI bhI Avazya isa bhavana meM mahAtmA jI Thahare the / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] madarAsa kA sammelana 481 kiyA hai usako zIghra hI kArya kA rUpa denA cAhie aura zikSaNa saMsthAoM ko bhI isa ora dhyAna denA zrAvazyaka hai| AkhirI dina zrI TaMDana jI ke hindI-vyAkaraNasambandhI prastAva para kAphI dera taka bahasa huii| zrIrAjagopAlAcArya taka ne vAdavivAda meM bhAga liyaa| ____ sammelana ke samApta hone ke pahale zrImatI rAmana ne kucha dera hindI meM aura phira apane udgAroM ko acchI taraha vyakta karane ke lie tAmila meM bhASaNa kiyA / unake sundara bhAvoM, vicAroM tathA rASTrabhASA ke prati prema kI jitanI prazaMsA kI jAya, thor3I hogii| namratA to [zrI seTha jamanAlAla bajAz2a aura zrImatI lokasundarI ramana] unameM kUTa kUTa kara bharI huI hai| unake bhASaNa kA bahuta ina pariSadoM ko jIvita banAne ke lie adhika samaya aura prabhAva huaa| seTha jamanAlAla jI kA bhI antima bhApaNa taiyArI honI caahie| marmasparzI tatha bhAratIya sAhitya-pariSad bhI sAtha sAtha hone se hara varSa kI taraha sammelana ke antargata bhinna bhinna sammelana kA kAryakrama itanA jakar3a gayA thA ki adhikatara pariSadeM bhI huii| kintu nirvAcita adhyakSoM ke na Ane se kArya ThIka samaya para zurU na ho skaa| kAryakrama meM adalazrI TaMDana jI ko hI sAhitya aura darzana-pariSadoM kI badala bhI kaI bAra kI gaI / isa prakAra samaya kA apamAna adhyakSatA kA bhAra lenA pdd'aa| ye donoM pariSada eka sAtha karanA ucita nahIM mAlUma par3atA / aAzA hai, bhaviSya meM hI kara dI gii| TaMDana jI ne sAhitya aura darzana ke isa bAta para adhika dhyAna diyA jAyagA / pAThakoM ko yaha pArasparika sambandha para sundara bhASaNa kiyA / vijJAna-pariSad jAnakara qhazI huI hogI ki aAgAmI sammelana zimale meM ke nirvAcita adhyakSa zrI rAmanArAyaNa jI mizra upasthita honA nizcita huA hai| the| unake Thosa aura mahattvapUrNa kArya kI saba logoM ne prazaMsA kii| prAcArya narendradeva jI kI anupasthiti ke dakSiNa-bhArata hindI pracAra-sabhA ne gata 18 varSoM meM kAraNa itihAsa-pariSad kA adhyakSa-pada isa bAra phira zrI atyanta prazaMsanIya kAma kiyA hai| isa sabhA ke prayatna jayacandra vidyAlaMkAra ne grahaNa kiyaa| kavi-sammelana kA kA hI yaha phala thA ki uttara aura dakSiNa bhArata ke loga sabhApatitva zrI gAMgeya narottama zAstrI ne kiyaa| rASTrabhASA ke dvArA paraspara vicAra-vinimaya kara ske| vibhinna pariSadoM kA vartamAna DhaMga bilakula santoSajanaka jisa paudhe ko mahAtmA gAMdhI aura seTha jamanAlAla jI nahIM mAlUma pdd'taa| ina pariSadoM meM svAgatAdhyakSa aura ne aThAraha varSa pUrva lagAyA thA usako aAja eka puSpita adhyakSa kA bhASaNa par3hA jAnA hI kAphI samajhA jAne lagA vRkSa ke rUpa meM dekhakara kisa hindI-bhASI ko prasannatA hai| mahattvapUrNa viSayoM para carcA honA z2arUrI hai| isalie na hogI ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bhAratIya sainika kI sAhasa-pUrNa kahAnI O vikToriyA krAsa lekhaka, zrIyuta benIprasAda zukla REEREYMllI se dasa kosa dakSiNa yamunA ke kI ora daudd'ii| bher3oM kI gola meM siMhanI kI taraha kalAPDATA kinAre kizanapura nAma kA eka choTA- vatI ke Ate hI becArI kaMkar3a ko goToM ko kalAvatI kI F sA gA~va hai / jAToM kI bastI hai| dayA para chor3akara saba lar3ake cabUtare se kUdakara galI meM 9 makAna saba kacce haiM / gA~va ke bIca khar3e ho gye| kalAvatI ne lAta mArakara goToM ko nIce MAASER meM kevala sUbedAra ghanazyAmasiMha ke girA diyA, aura hA~phatI huI garaja kara bolI- "qhabaradAra! 17 ghara meM patthara ke khambhe lage haiM, aura jo mere daravAz2e para kadama rakkhA / hA~, kahe deto hU~ / ' ghara ke Age eka lambA-caur3A cabUtarA hai jisake kinAre "itanA nArAz2a kyoM hotI hai ? merI goTeM kyoM para patthara jar3e hue haiN| inhIM pattharoM para gA~va ke kucha pheMka dI ? gAliyA~ kyoM detI hai ?" lar3ake ikaTThe hokara cikane patthara para kaMkar3a kI goTeM banA- bAhara kalAvatI ko z2ora se bolate sunakara kalAvatI kara khela rahe the / khelanenAle do the aura dasa-bAraha lar3ake kI mA bAhara nikala AI aura garajakara bolI-"kyA ghera kara khela dekha rahe the| sUryadeva apanI tirachI kiraNoM hai rI kalAvatI ?" se U~ce per3oM ko sone kA mukuTa pahanAte aura pake gehU~ ke "mA ! ye nikamme yahA~ juzrA khelate haiM, jhagar3ate haiN| khetoM para sunaharI cAdara bichAte astAcala ko jA rahe the, maiMne aAkara manA kiyA taba yaha cetA gAlI dene lgaa| lekina ye khilAr3I apane kAma meM vyasta the ki inake khela kahatA hai, kalAvatI ke sAtha byAha ......" itanA kahate meM vighna par3a gyaa| ghara ke bhItara se eka navayuvatI bAhara kahate kalAvatI kA svara lajjA se madhyama par3a gayA aura nikalI aura lar3ake ko dekhakara dvAra para khar3I ho gii| vaha mAtA kI ora dekhane lgii| lar3akI kI AdhI bAta - lar3akI kA kada U~cA, raMga tapAye sone kI taraha sunate hI mAtA kI bhauheM kamAna kI taraha tana gii| vaha aura lambA mukha svAsthya kI lalAI se damaka rahA thaa| Akara patthara para khar3I ho gaI aura dahAr3a kara bolIkAle bAloM kA jUr3A U~cA karake bA~dha rakkhA thA, jisase "kyoM re cetA! terI itanI himmata ! jAnatA nahIM vaha aura bhI lambI mAlUma hotI thii| vaha kAlI ghA~dharI, kalAvatI sUbedAra kI beTI hai| choTe mu~ha bar3I bAta kahatA pIle raMga kI aor3hanI aura pIle raMga kI kamIz2a jisameM hare hai| isakA bApa lAma para gayA hai / nahIM to terI z2abAna sATana ke kapha lage the, pahane thii| peTa kA jitanA hissA khIMca letA / jA, calA jA yahA~ se / basa / " or3hanI nahIM DhaMka sakI thI, vahA~ jaMjIradAra cA~dI ke baTana zoragula sunakara Asa-pAsa ke jATa strI-puruSa vahA~ dikhAI dete the| navayuvatI ke paira kA zabda sunakara saba ekatra ho gye| cetasiMha kI mAtA bhI apane daravAje lar3ake udhara dekhane lge| eka khilAr3I ne dhIre se para khar3I saba bAteM suna rahI thii| logoM ne cetasiMha apane sAthI se kahA-"cetasiMha ! udhara dekha / kalAvatI ko vahA~ se haTA diyA / cetasiMha dukhI hRdaya se ghara aayaa| shraagii|" ghara ke dvAra para krodha se bharI mAtA ko khar3I dekhakara sanna "mujhase kyA kahatA hai ? bhAI, maiM kyA karU~?" ho gyaa| cetasiMha ko cupacApa patthara kI mUrti kI taraha naTakhaTa lar3ake ne ha~sakara phira kahA-"karanA kyA nizcala dekhakara mAtA kA krodha aura bhI bar3ha gyaa| lagI hai ? kalAvatI se byAha kara le|" isa bAta para saba lar3ake cetasiMha ko DaoNTaneThahAkA mArakara ha~sa pdd'e| lar3akoM ke ha~sate hI kalAvatI "kyoM re cetA ? tere lAja nahIM hai| kutte kI taraha jo saba bAteM suna rahI thI aura krodha meM bhara rahI thI, lar3ako dutakArA jAtA hai, lekina phira vahIM jAtA hai| tere bApa se Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat - www.umaragyanbhandar.com
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saMkhyA 5] vikToriyA krAsa 483 unase vaira thaa| aba unake daravAz2e para mata jaanaa| aisI aura phira gambhIra svara meM bolA-"vela sUbedAra ! hama bAta jabAna para mata laanaa| vaha sUbedAra kI beTI hai| hola brigeDa ko phAlena kA hakma detA hai|" acchA , cala / ghara cl|" hukma pAkara ardalI sUbedAra ne bAhara Akara bigula cetasiMha cupacApa ghara ke bhItara paayaa| krodha, kSobha bajAyA. aura janarala sAhaba phira gahana cintA meM lIna aura apamAna se usakA hRdaya laMkA kI taraha jala rahA ho gye| thaa| usakI vRddhA mAtA aba bhI cupa nahIM hotI thI. dhIre janarala elisa kI cintA kA yaha sababa thA ki jarmanadhIre baDabaDAtI jAtI thii| cetasiha aba nahIM saha sakA. senA ne do mahIne meM belajiyama kA tahasa-nahasa kara uttarI ghAyala siMha kI taraha garaja kara bolA-"mA. basa kr| phrAMsa para mahAvikaTa hamalA kiyA thaa| a~garejoM kI senA hada ho gaI / acchA taba nahIM to aba kahatA huuN| maiM bhI phrAMsa kI sahAyatA na kara sake, isI lie jarmana janarala jATa kA beTA hU~.tere caraNoM kI saugaMdha khAtA huuN| aba meM vAna klaka ne ekAeka tIna ArmI kora pazcima kI aora sUbedAra banagA aura taba kalAvatI se byAha kruuNgaa| nahIM mor3akara iMgliza cenela' ko ghera lenA caahaa| lekina isa gA~va meM mu~ha nahIM dikhaauuNgaa|" belajiyama ke jItane meM do mahIne kI dera ho jAne se dUsare dina cetasiMha ko gA~va meM kisI ne nahIM janarala phreMca ke adhIna Der3ha lAkha a~garez2I senA aura dekhaa| janarala sara jemsa vilakAksa ke adhIna 60,000 hindu(2) stAnI senA iMgliza cenala ko bacAne ke lie uttarI ___eka choTe se Dere meM brigeDiyara janarala elisa cupa- phrAMsa meM pahu~ca gii| cApa baiThe haiN| sAmane choTe Tebila para eka momabattI jala hindustAnI senA ke pA~coM DivIz2ana briTiza senA ke . rahI hai, jisake manda prakAza meM janarala ke cehare para cintA dAhane bAz2a para aArAsa nagara kI rakSA karane ke lie tainAta kI rekhAyeM spaSTa dikhAI detI haiN| ardharAtri kA samaya hai. the| brigeDiyara janarala rAbarTa tIna DivIz2ana (36.000) pracaNDa ThaMDI vAyu garaja garajakara ruI kI taraha barpha kI senA liye aArAsa nagara se dasa mIla uttara eka pahAr3I varSA se uttarI phrAMsa ko Dhaka rahI hai| AkAza syAhI kI para (hila naM060) khAiyA~ khodakara jenarala vAna kuka taraha kAlA hai aura barpha kI varSA se hAtha bhara dUra kI vastu kI senA ko roka rahe the| pahalI lAina ke do mIla bhI nahIM dikhAI detii| itane meM Dere kA pardA haTakara eka pIche janarala elisa ke sAtha do DivIz2ana riz2arva senA thii| bhora hogayA. aura eka sikha zrAfisara jisakI pagaDI aura ina donoM senAoM ke bIca meM eka gaharA nAlA thaa| pichalI ovarakoTa para bAlU kI taraha safeda barpha jamI thI, Dere ke rAta meM bhISaNa tUfAna aura barpha meM chipakara 500 jarmana'andara AyA, aura sIdhe khar3e hokara sAhaba ko faujI sipAhiyoM ne nAle para santariyoM ko mArakara adhikAra kara salAma kiyA / janarala sAhaba ne salAma kA javAba dete hue liyA thA aura kaTIle tAra bA~dhakara mezInagarne lagA dI praznasUcaka dRSTi se sikha Aphisara kI ora dekhaa| sAhaba thiiN| yahI cintA janarala elisa ko hairAna kara rahI thii| kA izArA pAkara sikha sUbedAra ne phira salAma kiyA aura sUbedAra santasiMha ke bAhara jAte hI janarala elisa kahA-"huz2ara, hama sikha skAuTa kaMpanI naM0 2 lekara nAle apane mana meM kahane lage ki 'yadi hamalA karake nAle para para gye| hamako duzmana kI maujUdagI kA qhayAla thA, se jarmana-senA haTAI jAyagI to topoM kI garaja sunakara isase barpha meM chipate hue gye| lekina duzmana hoziyAra kahIM jenarala rAbarTa kAI bhayaMkara bhUla na kara baittheN| isameM the. isase pUrI khabara lene ke lie hamane hamalA kiyA aura to koI zaka hI nahIM ki nAle para jarmana Tukar3I kI madada nAle para pahu~ca gye| nAle meM duzmana ke pAMca sau javAna para aura bhI jarmana-senA idhara-udhara chipI hogii| isase chipe hae haiN| pacAsa javAnoM kA nukasAna uThAkara hamane janarala rAbarTa kA nAlA pArakara duzmanoM ko mArate hue kaMpanI ko lauttaayaa|" pIche haTakara hamArI riz2arva lAina se mila jAnA cAhie / - janarala ne adhIra hokara sUbedAra ko izAre se rokA agara janarala rAbarTa ko qhabara na dI jAyagI to tIna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 sarasvatI [bhAga 3 DivIz2ana senA ghira jAyagI / zroha ! cAhe jaise ho, janarala kii| cetasiMha ne ciTThI sa~bhAlakara jeba meM rakha lI, rAbarTa ko qhabara denA hogaa| lekina kaise qhabara pahu~cAI uchalakara ghor3e para savAra hogayA aura paramAtmA kA nAma jAya ? sainika kabUtara isa bhayaMkara barphIle tUphAna meM bekAra lekara ghor3e ko eNr3a lagA dii| havA kI taraha ghor3A haiN| betAra kI qhabara jarmana pA jaayNge| cAhe jaise ho, nAle kI ora bar3hA aura barpha meM chipa gyaa| janarala rAbarTa ko khabara denI hI pdd'egii| kyA iMDiyana minaToM meM ghor3A tIra kI taraha nAle ke pAsa pahu~ca senA meM aisA kAI bahAdura sipAhI nahIM hai, jo hamArA gyaa| bAlU kI taraha barpha se pRthvI DhaMkI thI aura dhunakI sAMketika patra nAlA pArakara janarala rAbarTa ke pAsa pahu~cA ruI kI taraha barpha kA pardA par3A thA, isase nAlA-sthita de / janarala elisa ne sigAra eka aora pheMka diyA, aura jarmana-senA ne na to ghor3e kI TApa kA zabda sunA aura uTha khar3e hue| aovara koTa pahanakara aura Topa lagAkara na use dekhA hii| ekAeka nAle ke pAsa akele savAra Dere se bAhara nikala aaye| ko dekhakara jarmana akacakA gaye, lekina phira sa~bhalakara bAhara maidAna meM 24,000 sipAhI katAroM meM dIvAra dhar3Adhar3a goliyA~ barasAne lge| kitanI goliyA~ vardI kI taraha khar3e the| a~garez2a aura hindustAnI Afisara chUkara aura kitanI kAna ke pAsa se sanasanAtI huI nikala apanI apanI jagaha mUrti kI taraha khar3e the / itane meM ardalI gii| cetasiMha ne ghor3e ko aura tez2a kiyA aura kasakara sUbedAra santasiMha ne kar3akakara sAhaba kA hukma sunAyA- e~r3a lgaaii| acchI nasla kA ghor3A chalA~ga mArakara nAlA "hai koI aisA bahAdura sipAhI jo jenarala sAhaba kA pAra kara palaka mArate hI havA kI taraha agarez2I katAra meM patra lekara nAlA pArakara jenarala rATa ke pAsa le jAya ?" pahu~ca gyaa| cetasiMha kUda pdd'aa| pITha khAlI hote hI sUbedAra kI lalakAra para kucha kSaNa senA meM sannATA chAyA bahAdura ghor3A girA, aura girate hI mara gyaa| usake rahA / phira eka sipAhI apanI katAra se bAhara AyA aura zarIra meM 80 goliyoM ke ghAva the| sUbedAra ko faujI salAma kiyaa| sipAhI ko lekara sUbedAra janarala rAbarTa khAI para khar3e dUrabIna se akele savAra santasiMha ne janarala elisa ke sAmane peza kiyaa| sipAhI kA yaha adbhuta sAhasa dekha rahe the| barpha bar3e z2ora se gira kucha kadama Age bar3hA aura janarala sAhaba ko salAma kara rahI thI, lekina aba andhakAra kama ho calA thA, dhuMdhalA-sA sIdhA khar3A hogyaa| prakAza phaila rahA thaa| cetasiMha ne robadAra cehare aura vardI sAhaba ne noTabuka nikAlakara sipAhI ko sira se paira se janarala rAvarTa ko pahacAna kara faujI salAma kiyA aura taka dekhakara kahA-"vela ! tuma kisa rejimeMTa kA sipAhI khata nikAla kara Age bddh'aayaa| janarala rAbarTa khata lekara hai ? kyA nAma hai ?" usI samaya par3hane lage aura phira kucha vicAra karate __ "navI bhUpAla inapheMTrI, jATa-kampanI naM0 3, nAma hue bolecetasiMha 333 nN0| "zAbAza bahAdura ! tumhArA nAma kyA hai ?" ___ "vela cetasiMha ! hamArA qhata brigeDiyara janarala rAbarTa __ "cetasiMha naM 0 333, navIM bhUpAla inpheMTrI jATa kampanI ke pAsa le jA sakatA hai ? duzmana ne rAta ke tUphAna meM naM. 3 / " nAle para kabjA kara liyA hai| tumako duzmana ke bIca se "acchA cetasiMha ! tumhAre kAma se hama bahuta khuza : nAlA pArakara jAnA par3egA / muzkila kAma hai| hai| kyA isa qhata kA javAba janarala elisa ke pAsa le jAnatA hai ?" jA sakatA hai ? tumhArA darjA bar3hA diyA jaaygaa| tumako ___ "huz2ara ! jAnatA huuN| hamako acchA ghor3A milanA inAma milegaa|" cAhie / hama ApakA qhata pahu~cA deNge|" "hujUra, bezaka le jaaygaa| hamako acchA ghor3A "acchA, acchA, zAbAza ! hama apanA khAsa ghor3A milanA caahie|" tumako degaa|" ___ "vela bahAdura ! hama apanA qhAsa ghor3A detA hai| janarala elisa ne ciTThI likhakara cetasiMha ke havAle. ghor3A lAyA gayA aura cetasiMha jenarala rAbarTa kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikToriyA krAsa saMkhyA5] patra lekara ghor3e para savAra huA aura barpha meM chipatA nAle kI ora bddh'aa| nAle ke pAsa pahu~cakara cetasiMha ne ghor3e ko eka kar3I eNr3a lgaaii| usI vicitra savAra ko phira kelA dekhakara jarmana - sipAhI fAyara karane lage, lekina goliyoM kI bhayAnaka varSA meM bhI ghor3A nAlA pArakara janarala elisa kI senA meM pahu~ca gayA aura jarmana fAyara karate hI raha gaye / janarala elisa ke sAtha saba a~garez2a aura bhAratIya fisara cetasiMha kA adbhuta kArya dekha rahe the / apanI lAina meM Akara cetasiMha ghor3e para se kUda par3A / usake kUdate hI becArA ghor3A jisakA zarIra goliyoM se calanI ho gayA thA, girakara paramadhAma ko sidhAra gayA / cetasiMha ke pRthvI para paira rakhate hI samasta senA ne harSanAda kiyA / janarala elisa ne Age bar3hakara cAdara ke sAtha cetasiMha se hAtha milAyA / cetasiMha ne faujI salAma kara janarala rAbarTa kA patra janarala elisa ke hAtha meM rakha diyA aura tIna qadama pIche haTakara khar3A hogayA / janarala elisa ne patra kholakara par3hA aura kucha socate hue gambhIra svara se bole - "vela bahAdura ! bhI kAma pUrA nahIM huA / eka bAra tumako hamArA qhata janarala rAbarTa ke pAsa phira le jAnA hogA / " " huz2Ura, hama le jAyagA / hamako acchA ghor3A milanA cAhie / " kaptAna vATasana kA ghor3A pahale se hI maujUda thA / cetasiMha qhata lekara ghor3e para savAra hogayA / garaja kara ghor3e kA eNDa lagAI aura pUre vega se use chor3a diyA / isa bAra cetasiMha ne pahalA sthAna chor3akara dUsarI jagaha se ko pAra karanA caahaa| barpha aura bhI ghanI hogaI thI; hAtha se hAtha nahIM sUjhatA thaa| barpha meM chipatA huA ghor3A isa bAra bhI nAlA pAra kara gyaa| lekina isa bAra muhima bar3I kaThina thI, nAle ke cAroM ora jarmanoM ne kaTIle tAra kI tIna katAreM lagA dI thiiN| ukkAba kI taraha uchala uchala kara cetasiMha kA ghor3A tAroM ko pAra karatA calA jA rahA thaa| krodha meM zrAkara jarmanoM ne nAle meM chipI huI jarmanatopoM se tAka tAka kara savAra para gole barasAnA zurU kara diyA / cetasiMha ke cAroM ora bhayaMkara zabda kara gole phaTane lage / ghor3A tAroM kI qatAra DAka kara Age bar3ha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 455 gayA thA ki eka golA bhayaMkara zabda karake usake pAsa girA / cetasiMha bar3e z2ora se eka ora gira par3A, usakI rAna se ghor3A nikala gayA / rAna meM coTa zrA jAne se cetasiMha behoza - sA hogayA / cetasiMha ne samajhA ki gole kA koI Tukar3A usakI jA~gha meM laga gayA hai, lekina hoza sa~bhAlane para usane dekhA ki gole kI coTa se ghor3e ke Tukar3e-Tukar3e ur3a gaye haiM, kevala ghor3e kI pasaliyA~ aura kAThI rAna meM dabI raha gaI hai| kamara meM laTakatI huI talavAra ke bala girane se jA~gha meM dhamaka gaI thI, isI se vaha la~gar3Ane lagA aura koI coTa zarIra meM nahIM AI thii| Izvara ko dhanyavAda dekara cetasiMha uTha khar3A huA aura la~gar3Ate la~gar3Ate a~garez2I lAina meM pahu~ca gayA / janarala rAbarTa bar3I utsukatA se pratIkSA kara rahe the / cetasiMha ko dekhate hI prasanna hokara Age bar3he aura janarala elisa kA patra lekara par3hane lage / patra par3hakara unhoMne jeba ke havAle kiyA aura ghUma kara apane pIche khar3e hindustAnI sira se kahane lage - " vela sUbedAra ghanazyAmasiMha ! hamane isa bahAdura kA nAma noTa kara liyA hai / tumhArI kaMpanI meM yaha havaladAra banAyA jAtA hai / isako ArAma cAhie / " yaha kahakara janarala rAbarTa cale gaye aura havaladAra cetasiMha, sUbedAra ghanazyAma siMha ke sAtha TreMca meM ghuse / 25 fuTa gaharI aura tIsa phuTa caur3I tIna yA cAra mIla lambI eka nahara pahAr3I ke prabhAga meM khoda dI gaI thii| isI nahara meM janarala rAbarTa kI senA duzmana se yuddha kara rahI thI / isa nahara ke pIche sthAna sthAna para dara qatAreM thiiN| ina naharI sar3akoM meM gA~Tha bhara kIcar3a bhara gayA thA, jisake taqhte DAlakara pATane kA prayatna kiyA jAtA thA / nahara ke eka tarafa kI dIvAra para morce bA~dhakara taraha taraha kI topeM lagA dI gaI thIM, aura AdhI senAAfisara aura sipAhI apanI apanI jagaha para lohe kI mUrti kI taraha khar3e the / zrAdhI thakI senA ke vizrAma ke. lie nahara ke dUsarI ora zeroM kI mA~da kI taraha daravAz2e khoda kara bhItara bar3e bar3e kamare khAda diye gaye the, jisameM sipAhI sote the aura jisameM aspatAla bhI thA / gA~Tha bhara www.umaragyanbhandar.com 1 -
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 bIle kIcar3a meM DUbate hue sUbedAra cetasiMha ko liye eka nIMda taba khulI jaba topoM kI bhISaNa garaja usakI guphA mA~da meM praviSTa hue| __ meM bhI Ane lgii| vaha tar3apa kara uThakara baiTha gayA / bIsa qadama jAne para eka bar3A gola kamarA milaa| momabattI bujha gaI thii| bhayAnaka andhakAra aura sannATA yaha bhI pRthvI khoda kara banAyA gayA thaa| dIvAra se milA thaa| bar3e bar3e cUhe usake paira se hokara daur3a rahe the aura huA eka cabUtarA thA, jisa para sUkhI ghAsa par3I thI aura pITha para car3hane kA prayatna karate the / cetasiMha vega se uTha katAra kI katAra kambala par3e hue the jina para sipAhI par3e se khar3A huA / kambala pheMka diyA, sAphA bAMdhA, aura bandUka rahe the| kucha kambala qhAlI bhI the| kevala eka momabattI uThAkara a~dhere meM TaTolatA, do-cAra cUhoM ko kucalatA, apanI kSudra kiraNa se vahA~ ke abhedya ghane andhakAra kA bheda bAhara nikala aayaa| kara manuSya-jAti ke kaThora krUra hiMsaka kAryoM para prakAza cetasiMha ne bAhara Akara dekhaa| smazAna ko mAta DAla rahI thii| kucha ghAyala sipAhI bhI the| momabattI karanevAlA dRzya thaa| cetasiMha samajha gayA ki sarakArI ke sAmane baiThe jo tIna manuSya kAma kara rahe the ve senA ne TreMca chor3a diyA hai| bijalI kI taraha usake DAkTara the| sUbedAra ghanazyAmasiMha cetasiMha ko DAkTara mastiSka meM yaha vicAra AyA ki usane jAna para khela kara , ke sipurda kara calate bne| ve cetasiMha se kahate gaye ki jo samAcAra janarala rAbarTa ko diyA thA usI se janarala do ghaMTe ArAma karane ke bAda tumako apanI naukarI para rAbarTa ne eka ghaMTe meM morcA chor3a diyA hai| gAMTha bhara hamAre pAsa baiTarI naM0 10 para hAz2ira honA hai| kIcar3a majhAtA huzrA vaha apanI senA ke pada-cihnoM para ___ DAkTara ne cetasiMha ko dekhaa| thakAvaTa ke kAraNa Age bar3hane lgaa| bhISaNa sardI se usake hAtha-paira ThiThure vaha khar3A nahIM ho sakatA thaa| bhAratIya DAkTara ne usako jA rahe the / barfa ne andhakAra ko caugunA kara diyA thA cAya ityAdi dekara eka kambala para so jAne aura do lekina usakA dhyAna idhara nahIM thaa| usakA mana kisanapura kambala or3hane ke lie diye aura yaha bhI kaha diyA ki kI galiyoM kA cakkara kATa rahA thaa| "hAya bhAgya ! mere tuma ThIka do ghaMTe meM jagA liye jAnoge | thakAvaTa se hI kAma se senA ne ghira jAne se bacane ke lie TreMca cetasiMha kI nasa nasa TUTa rahI thii| kambala or3hate hI vaha chor3I, aura vahI mujhe-kevala mujhI ko yahA~ chor3akara gaharI nIMda meM so gyaa| calI gaI ! kalAvatI ! yAda rakhanA / maiMne tere lie gardana ___ sUbedAra ghanazyAma ko morce para Ate hI kaptAna hathelI para rakha dI, to bhI havaladAra hI rhaa| isase yaha eTalI kA hukma milA ki eka ghaMTe meM topoM ke sAtha pIche na samajhanA ki maiM havaladAra hI rhuuNgaa| abhI lar3AI bahuta haTanA pdd'egaa| kaptAna eTalI ko janarala rAbarTa ke hukma dina clegii| tujha para tinake kI taraha jAna nichAvara kara ke mutAbika pIche nAlA pAra kara janarala elisa ko senA se dUMgA aura sUbedAra z2arUra bnuuNgaa|" mila jAnA hai| rAste meM zatru-senA ke chipane kI pUrI apane vicAroM meM DUbA huaA cetasiMha TreMca ke bAhara aura saccI qhabara mila cukI hai, isase lauTatI huI eDavAnsa nikala AyA aura nAle kI ora bar3hA / janarala elisa lAina ko yuddha karate hue zatru-senA ko sAfa karate hue kA anumAna saca niklaa| janarala rAbarTa kA nAlA pAra jAnA hogaa| kucha senA pIche chor3a dI jAyagI, jo barAbara karane meM yuddha karanA par3A / jarmanoM kI pAMca rejimeMTa nAle topa calAkara janarala vAna klaka ko dhokhA detI rahegI aura meM thiiN| unhoMne kaptAna eTalI kI senA para eka ghaMTe taka eka ghaMTe ke bAda pIche vaha bhI haTakara nAlA pAra kara pradhAna bar3I bhISaNa Aga barasAI, lekina saMgInoM se duzmanoM ko senA se mila jAyagI / sUbedAra ghanazyAmasiMha ne hukma pAte mAratI huI janarala rAbarTa kI senA janarala elisa kI hI 15 minaTa meM Treca kA morcA chor3a diyaa| unako senA se jAkara mila gaI / isa yuddha meM do haz2Ara jarmanasivA apanI pyArI kaladAra topoM ke aura kisI kI bhI lAzeM maidAna meM par3I raha gaI, jinheM barfa ne samAdhi de dii| sudha nahIM rhii| jaba janarala vAna klaka ko patA lagA ki hindustAnI cetasiMha thakA hone se gaharI nIMda so gayA thaa| usakI senA bhArAsa kI aora haTakara baca gii| taba unhoMne jaldI / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikToriyA krAsa saMkhyA 5 ] meM janarala rAbarTa kA pIchA karanA acchA nahIM smjhaa| janarala vAna laka ne hAviTaz2ara topoM kI qatAra lagAkara briTiza senA aura nagara ko bha~ja DAlanA cAhA / goloM ke - phaTane se dhue~ ke bAdala aura lAla raMga kI rozanI cAroM ora phaila rahI thI / sArI briTiza senA dhue~ ke bAdaloM meM Dha~kI thI / andhakAra aisA thA ki hAtha se hAtha nahIM . sUjhatA thaa| isa nivir3a andhakAra meM zatru kA patA lagAne aura nizAnA mArane ke lie bar3e bar3e gole AkAza meM pheMke jAte the aura vahA~ se phaTakara sUrya kI taraha prakAza karate hue zatru senA para girate aura girakara bhI apane prakAza se 'zatru kA bheda khola dete the / isI faujI AtizabAz2I kI rozanI kA sahArA letA huA cetasiMha nAle kI ora calA jA rahA thaa| goloM kI lAla rozanI se bhI usako sahAyatA mila rahI pii| dhIre dhIre vaha una jhAr3iyoM ke pAsa pahu~cA jo nAle ke nAroM para ugI huI thIM / yahA~ bahuta-sI lAzeM una jarmana aura bhAratIya sipAhiyoM kI par3I thIM jinheM senA uThA nahIM kI thI / yahA~ kI dazA dekhakara cetasiMha ne samajha liyA ki ina jhAr3iyoM meM chipe hue jarmanoM ko nikAlane ke lie bhAratIya senA ko saMgInoM se kAma lenA par3A hai / ghAyala aura mRtakoM ko bacAtA huAA cetasiMha calA jA rahA thA ki usako eka ora karAhane kA zabda sunAI diyA / lAzoM ko bacAtA huA jaba vaha usa zabda kI ora bar3hA taba usane gole kI rozanI meM dekhA ki kucha sipAhI mare par3e haiM aura unake bIca meM eka AdamI uThane kA yatna karatA hai, lekina karAha kara gira jAtA hai / cetasiMha lapaka kara ghAyala sipAhI ke pAsa pahu~cA / diyAsalAI nikAla kara zrovarakoTa kI Ar3a meM jalAkara ghAyala ko pahacAna liyA, aura acAnaka usake mu~ha se nikala gayA " sUbedAra ghanazyAmasiMha / " sUbedAra kI vardI qhUna se bhIga gaI thI, aura pAsa hI unakA jhabbedAra sAfA par3A thA | cetasiMha ne usI sAfa se sUbedAra ke ghuTane kA ghAva bA~dha diyA, aura phira unheM pITha para lAdakara nAle meM utara kara pAra ho gayA / do-cAra qadama a~dhere meM bar3hane para vaha kA~TedAra tAroM se ar3a gyaa| tAroM meM hI bijalI kA tIvra prakAza usa para aa par3A aura sannATe " ko cIra kara zabda huA, "hAlTa !" te Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat - 457 "hAlTa ! haiMDsa apa ! kauna hai ?" cetasiMha ne kar3aka kara AvAz2a dI - "iMDiyana soljara cetasiMha | " bijalI kA prakAza miTa gayA, aura andhakAra meM do kAlI zakaleM cetasiMha ke sAmane Akara khar3I ho gaI / cetasiMha ke sira para pistaula tAnakara lephTineMTa sTenalI ne TArca kI rozanI DAlI aura pUchA " dUsarA ghAyala AdamI kauna hai ?" " sUbedAra ghanazyAmasiMha cauthI jATa palTana / " "hamAre sAtha cale Ao / " Age zrAge lephTineMTa sTenalI, unake pIche cetasiMha sUbedAra ko pITha para lAde, unake pIche sUbedAra santasiMha TreMca ( morcoM) ko pAra kara kaiMpa meM zrAye / sUbedAra ke ghuTane ko tor3atI huI do goliyA~ nikala gaI thIM, isase ve lAhaura iMDiyana jenarala hAspiTala rUmAna besa meM bheja diye gaye / aura santasiMha ne cetasiMha ko brigeDiyara janarala rAbarTa ke sAmane peza kara diyA / usa samaya janarala rAbarTa baiTariyoM ke pIche khar3e hue U~ce zrAfisaroM se parAmarza kara rahe the / santasiMha ne cetasiMha ke sAtha jAkara faujI salAma kiyA / sAhaba ne ghUmakara cetasiMha ko sira se paira taka dekhA, aura phira apanI noTabuka nikAlakara kucha panne ulaTane ke bAda madhura svara se bole - " sUbedAra sAhaba, isa javAna kA nAma cetasiMha hai ? kyA yaha vahI sipAhI hai jisane apanI bahAdurI se hamArI fauja ko bahuta bar3e qhatare se bacAyA hai / cetasiMha kahA~ kAma karatA hai ?" cetasiMha ne kahA - ' - " huz2Ura ne hameM fortha jATa rejimeMTa meM meharabAnI karake havaladAra kara diyA thA / usa dina hameM do ghaMTe kA vakta ArAma karane ko milA thA, lekina hamako asa..." bAta kATa kara santasiMha Age bar3hAye aura faujI salAma kara kar3aka kara bole - "huz2Ura, isa sipAhI ne jarmana-lAina pArakara jo bahAdurI kA kAma kiyA hai use saba Afisara jAnate haiN| lauTate hue yaha javAna maidAna meM ghAyala par3e hue sUbedAra ghanazyAmasiMha ko bhI uThAkara lAyA hai| isakI bahAdurI inAma ke kAbila hai / " sAhaba prasanna hokara ha~sane lage aura ha~sate ha~sate cetasiMha kI ora dekhakara bole - " cetasiMha, hama tumhAre kAma. www.umaragyanbhandar.com
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 sarasvatI [bhAga 38 se bahuta khuza ho gayA hai| havaladArI tumhAre inAma ke krorofArma dekara DAkTara karnala brADaphorDa ne DAkTara lie kAfI nahIM hai| tumako kamizana diyA jAtA hai| kaptAna jozI kI sahAyatA se apanA kAmakara paTTI bA~dha sUbedAra ghanazyAmasiMha kI jagaha tuma phortha jATa meM sUbedAra dii| DAkTara karnala bADaforDa sUbedAra ke palaMga para muke kiye gaye / hama jAgIra ke.lie gavarnameMTa aAfa iMDiyA hue the / sUbedAra ke cehare para se klorofArma kA asara dhIre se sifAriza kregaa| cetasiMha, tumako sabase U~cA miliTarI dhIre dUra ho rahA thaa| pahale unhoMne A~kheM kholane kA tamagA 'vikToriyA krAsa' diyA jAtA hai / " yatna kiyA, aura phira bar3e yatna se apanI raktavarNa A~kheM cetasiMha, santasiMha ke izAre para, sAhaba ke sAmane kholakara cAroM ora dekhane lge| sUbedAra ghanazyAmasiMha ghuTane Teka kara baiTha gaye / janarala rAbarTa ne apanI talavAra ko hoza meM AyA dekha dayAlu karnala ne bar3I narmI se unake myAna se nikAla kara cetasiMha ke donoM kandhoM para krama se mastaka para hAtha rakhate hue ha~sa kara kahA-"vela sUbedAra cha diyaa| phira cetasiha ko khar3e ho jAne kA hukma diyaa| sAhaba, pAla raaitt| saba ThIka hai| Apa kA sirpha eka jaba cetasiMha vinamrabhAva se khar3A ho gayA taba sAhaba ne paira kATa diyA gayA hai|" Age bar3hakara apane hAtha se cetasiMha ke donoM kandhoM para sAhaba haH haH haH haH ha~sate hue DAkTara jozI ke tIna tIna sTAra jar3akara chAtI para 'vikToriyA krAsa' kA sAtha cale gaye / kevala eka yorapIya narsa raha gii| sUbedAra tamagA laTakA diyaa| ne pAnI maaNgaa| narsa ne zIze ke glAsa meM dUdha bharakara ___ janarala vAna kraka kA prayatna saphala nahIM ho skaa| pilA diyA aura phira do cammaca pAnI / dUdha aura pAnI 15 dina goloM kI pralayaMkArI varSA meM bhI bhAratIya senA pIne se svastha hokara sUbedAra ne cetasiMha kI ora dekhaa| eka paga pIche nahIM httii| hajAroM vIra kAma A gye| usake tamagoM se vibhUSita sundara zarIra ko ve ninimeSa 15 dina DyUTI karane para cetasiMha ko 7 dina kI chuTTI netroM se dekhate raha gye| cetasiMha Age bar3ha aura caraNa milI / jhaTa milITarI lArI para savAra hokara cetasiMha 30 chUkara sUbedAra ko praNAma kiyaa| ghanazyAmasiMha gadgada mIla dUra rUthAna kI ora cale aaye| 8 bajane kA samaya ho gaye, unakI A~khoM se do ba~da A~sU Dharaka pdd'e| thaa| teja ThaMDI havA cala rahI thii| lArI ArAsa nagara unhoMne prema se cetasiMha ke sira para hAtha rakkhA aura gadke bhItara se jA rahI thii| AkAzayAnoM aura bar3I topoM gada girA se bole-"beTA cetA, dUne apanI himmata aura kI mAra se ramaNIka zrArAsa nagara smazAna ho rahA thaa| jAmardI se darjA pAyA hai| aba merA koI ThIka nhiiN| bar3I bar3I imArateM goloM ke girane se hA~r3I kI taraha phUTa mujhase praNa kara, merA lar3akA banakara merA ghara-bAra sNbhaal|" gaI thiiN| nagara jana-zUnya thaa| bhAratIya sipAhiyoM, kucha cetasiMha sUbedAra kA phira caraNa-sparza kara kahane lagerasada-sAmAna aura eka calate-phirate aspatAla ke sivA cAcA jI, Apa fikra na kreN| mujhe Apa apanA beTA hI vahA~ kucha nahIM thaa| smjhe| Apa jo AjJA deMge maiM vahI kruuNgaa|" sAta dina 1 ghaMTe meM cetasiMha ko lekara lArI lAhaura iMDiyana 'ruzrAnabesa' meM rahakara cetasiMha phrAMTa para cale gye| janarala aspatAla ke phATaka para khar3I ho gii| isa aspa- sUbedAra ghanazyAmasiMha acche hone lage, do mahIne meM unake tAla meM 5,000 ghAyala aura bImAra sipAhI kapar3e ke DeroM kaTe paira meM lakar3I kI nakalI TA~ga lagAkara ve bambaI bheja meM par3e the| lArI se kUdakara cetasiMha sUbedAra ghanazyAma diye gye| vahA~ se peMzana pAkara apane ghara cale gye| siMha kI talAza meM bhItara phuNce| sUbedAra kI vardI dekhakara do barasa phrAMsa meM kAma karane ke bAda cetasiMha kI badalI saba karmacArI zrAdara se peza aaye| isase cetasiMha ko ijipTa ko hogii| laMdana ke vAra-zrAfisa ne saba zakti sahaja meM mAlUma ho gayA ki sUbedAra kA Aparezana ho rahA lagAkara turkI ko parAjita karanA sabase pahalI nIti maanaa| hai| jhaTapaTa cetasiMha sarjana-vArDa ke Dere meM gye| vahA~ janarala elenabI ijipTa meM par3I huI bhAratIya aura briTiza DAkTaroM kI bhIr3a thii| cetasiMha bhI jAkara pIche cupacApa senA ke pradhAna fIlDa mArzala banAye gye| janarala ele. khar3e ho gye| nabI ne turkI ko pUrNarUpa se parAjita karane ke lie do Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] vikToriyA krAsa lAkha savAroM kI mAMga peza kii| isalie phrAMsa meM bhAratIya kA kalarava ghara lauTate hue go-vRnda ke gale kI ghaMTiyA~, aura risAle jo paidala palTana kA kAma kara rahe the, ghor3e-sahita majadUroM kI besurI tAna bhaMga kara rahA thaa| inheM kAfI na ijipTa lauTA diye gye| cetasiMha bhI risAle ke savAra samajhakara gA~va ke lar3akoM ne apane kolAhala se gA~va kI the, isalie 15 jATa kevelarI meM risAladAra hokara ejipTa zAnti ko kosoM dUra bhagA diyA thaa| gA~va bhara meM daur3akara aagye| unhoMne apane svara se gA~va bhara ko hilA diyA thaa| senA ke ekatra ho jAne para janarala elenabI ne 60,000 ve cillA rahe the, "cetasiMha Agaye", "cetasiMha shraagye|" savAroM ko jahAz2oM para savAra karAkara turkI-senA ke uttara zora sunakara cetasiMha kI mAtA dvAra para Akara khar3I ke pRSTha-bhAga ke samIpa ke baMdaragAha meM utAra diyA, aura hogii| cetasiMha ikke se kUda par3e aura mAtA ke caraNoM dakSiNa se 1,40,000 savAroM ko lekara donoM ora se para sira rakhakara azrujala se dho diyaa| mAtA ne pA~ca varSa bAz2a kI taraha usa para TUTa pdd'e| tukoM ke 1,60,000 se bichur3e hue putra kA hRdaya se lagAkara A~cala se A~sU javAnoM ne ghira kara apane zastra rakha diye| turkI ke pUrNa poMcha diye| cetasiMha ghara meM gaye, mAtA se bAteM kara sUbeparAbhava se bhAratIya sipAhiyoM kA kAma mesopoTAmiyA aura dAra ke ghara meM Aye aura niHzaMka bhItara cale gye| ijipTa meM halakA par3a gyaa| tIna barasa ijipTa meM janarala A~gana meM eka bar3e palaMga para la~gar3e sUbedAra ghanazyAmaelenabI ke adhIna kAma karane para cetasiMha ne 6 mahIne kI siMha baiThe hukkA pI rahe the| pAsa hI eka maciyA para baiThI chuTTI paaii| mahAyuddha samApta hogayA thaa| eprila ke sUbedArina paMkhA jhala rahI thiiN| cetasiMha ne jAte hI donoM prArambha meM cetasiMha svez2a meM jahAz2a para baitthe| haz2AroM ke caraNa chue / sUbedAra cetasiMha ko dekhakara gadgada hogaye hindustAnI sainika 5 varSa ke bAda svadeza ko lauTa aura cetasiMha kA hAtha pakar3akara apane pAsa baiThAte hue rahe the| kahA-"pAzro beTA / ' phira cetasiMha kI pITha para hAtha jahAz2a ko adana chor3e sAtavA~ dina thaa| AThaveM pherate hue sUbedArina kI ora dekhakara kahA-"dekha, kalAdina jaba cetasiMha Daka para Aye usa samaya pUrva dizA meM vatI kI mA~, cetasiMha ne lar3AI meM bar3A nAma pAyA hai| - sUryadeva kA ratha A gayA thaa| unakA sArathI aruNa merI jAna bacAI hai aura apanI bahAdurI se sUbedAra aMdhakAra ko bhagAtA huaA bhagavAn ke prakhara teja kI sUcanA hogayA hai / " de rahA thA / aAkAza meM lAla-lAla bAdala ghor3e the, sUbedArina ne ha~sakara kahA-"cetA, tujhe to maiMne jinakI AbhA bambaI kI U~cI mInAroM para par3a rahI thii| pahacAnA hI nhiiN| 5 barasa meM itanA U~cA hogayA hai| jahAz2a ke bandaragAha meM pahu~cate pahu~cate sUryadeva ke bhI kalAvatI pA~ca barasa meM mujhase bhI laMbI hogaI hai| maiM . *darzana hone lage aura unhoMne bambaI ke U~ce U~ce mInAroM hairAna thI ki isake lie vara kahA~ milegA ?" ko sunahare raGga se ra~ga kara samudra kI nIlI chAtI para eka sUbedAra ghanazyAmasiMha z2ora se ha~sa pdd'e| unhoMne sunaharI rekhA khIMca dii| kahA-"hairAna kyoM hotI hai ? cetasiMha se acchA vara kahA~ cetasiMha 7 baje savere jahAz2a se utre| eka gAr3I milegA? cetasiMha kalAvatI se bhI lambA hai| donoM kA karake mAdhavabAg2a aaye| dharmazAlA meM dina bhara vizrAma kara kaisA acchA jor3A hai ! kalAvatI sUbedAra kI beTI hai aura rAtri meM bAmbe-mela se ravAnA ho gye| ve dUsare dina arddha- cetasiMha sUbedAra mejara hai|" rAtri ke samaya dehalI-sTezana para Agaye aura veTiMgarUma meM sUbedArina ne ha~sate ha~sate kahA-"yahI bAta to maiM so gaye / savere ikkA karake apane gA~va kI ora ravAnA sadA se kahatI AI huuN|" isa para saba ha~sane lge| ho gye| dina bhara calakara ikkA jaba gAMva meM pahu~cA, eka khambhe kI Ar3a se kalAvatI jhA~ka rahI thI, sUryAsta ho cukA thA, lekina dhuMdhalA-sA prakAza pake gehU~ lekina usakA gorA hRSTa-puSTa eka hAtha dikhAI detA thaa| ke khetoM para par3a rahA thaa| apUrva zAnti thI, jise pakSiyoM byAha meM sUbedAra santasiMha bhI Aye the / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ RAR naI pustake [pratimAsa prApta honevAlI naI pustakoM kI sUcI / paricaya yathAsamaya prakAzita hogA bhAratI-bhaNDAra, lIDara-presa, ilAhAbAda se 1-rASTrasaMgha aura vizva-zAnti-lekhaka, zrIyuta prakAzita 2 pustakeM rAmanArAyaNa yAdavendu, bI0 e0, ela-ela0 bI, prakAzaka, 1-kAmAyanI-lekhaka, zrIyuta jayazaMkaraprasAda, mAnasarovara-sAhitya-niketana, murAdAbAda haiM / mU0 3 / / ) hai| sajilda pustaka kA mUlya 3) hai| yadyapi kramagati se bhAratIya rAjanIti kA sambandha 2-AdhI rAta-lekhaka, zrIyuta lakSmInArAyaNa antarrASTrIya rAjanIti se nikaTatara hotA jA rahA hai, tathApi mizra, bI0 e0, mUlya 1) hai| antarrASTrIya rAjanIti ke adhyayana kI ora hindI-bhASA3--sahelI ke patra-lekhikA. misez2a sayyada kAsima bhASI vidvAnoM kA apekSAkRta kama dhyAna gayA hai / prastuta alI, sAhityAlaMkAra, prakAzaka, navalakizora-presa, bukaDipo, pustaka ke lekhaka ne isa gambhIra pustaka-dvArA hindIvAloM lakhanaU haiM / mUlya / ) hai| kA isa sambandha meM nissandeha upakAra kiyA hai / 4-haz2arata muhammada kA jIvana-carita-lekhaka, pustaka ke prathama bhAga meM rASTra-saMgha kI utpatti aura zrIyuta paM0 sundaralAla, prakAzaka, dakSiNa-bhArata hindI- vikAsa tathA usake vidhAna vyavasthA kA vizada varNana pracAra-sabhA, madarAsa haiM / mUlya / / ) hai / hai| dvitIya bhAga meM saMgha dvArA kiye gaye vibhinna prayoga5-mIrAbAI nATaka-lekhaka, zrIyuta mukundalAla prayatnoM kA varNana hai / isa bhAga meM niHzastrIkaraNa, yuddha varmA, bI0 e0, prakAzaka, bhArgava-pustakAlaya, gAyaghATa, kA mUla-kAraNa aura usakA nirAkaraNa, phesiz2ma aura banArasa haiM / mUlya ||-) hai| sAmyavAda Adi viSayoM kA pANDityapUrNa vivecana kiyA 6-mizrabandhupralApa-(prathama bhAga) nirmANakartA gayA hai / isake atirikta pariziSTa meM saMgha kA vidhAna, zrIyuta nArAyaNaprasAda 'betAba', prakAzaka, mahAmaMtrI kavIndra usake sadasya aura unakA vArSika zulka Adi kA byorA 'rAma', sampAdaka brAhmaNa rAya patrikA, paTiyAlA sTeTa haiN| diyA gayA hai| mUlya // ) hai| ___ isa grantha ke par3hane se jAna par3atA hai ki lekhaka ne -gIta-lekhaka va prakAzaka, zrIyuta bAlakRSNa vizva-samasyAyoM kA gambhIra adhyayana kiyA hai| unake baladuvA, bI0 e0, ela-ela0 bI0, beladAra phATaka likhane kI zailI bhI sundara hai| lekhaka ke nirNayAtmaka caurastA, 57/123 sirakI muhAla, kAnapura haiN| vyaktigata vicAroM ne pustaka kA pATha adhika manoraMjaka 8-prakAza ke kucha kiraNa-saMkalayitA, zrIyuta banA diyA hai| zrIrAmaratnadAsa 'taruNa', prakAzaka, zrIrAmAnanda-mizana, aisI pustaka meM viSaya-sUcI, anukramaNikA aAdi kA nAsika haiM / mUlya - // hai| na rahanA khaTakatA hai| zrI sampUrNAnanda kI bhUmikA kA bhI 9-cecaka yA zItalA se bacane ke upAya- patA-ThikAnA nhiiN| prakAzaka ne chapAI-safAI kI ora lekhaka, gosvAmI sItArAma zarmA vaidya vizArada, zrImatI satarkatA se dhyAna nahIM diyaa| tathApi pustaka upayogI AnandadevI-dharmArtha-aauSadhAlaya, barafaqhAnA, alIgar3ha haiN| hai aura hindI-premiyoM ko ise apanAnA caahie| binA mUlya vitrnnaarth| 2- hiTalara mahAn-lekhaka, zrIyuta candrazekhara zAstrI, prakAzaka, bhAratI-sAhitya-mandira, dehalI haiM / mUlya 3) hai / 490 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] Aja samasta saMsAra kI A~kheM jarmanI ke usa bhAgya vidhAtA eDalpha hiTalara kI ora lagI huI haiM jisane kala aura Aja ke jarmanI meM AkAza-pAtAla kA antara lA diyA hai| hiTalara ne apanI krAntikArI nIti se eka varSa ke bhItara hI bhItara jarmanI kI jo kAyA palaTa dI hai usakA _ adhyayana vAstava meM rAjanIti kA eka bar3A manoraMjaka aura sAtha hI sAtha manorama adhyayana hai / cAhe hama hiTalarijma ke pakSa meM hoM yA vipakSa meM, saMsAra ko vartamAna rAjanIti ko samajhane ke lie hiTalara ke vyaktitva kA adhyayana tyantavazyaka hai / prastuta pustaka meM lekhaka ne hiTalara ke jIvana-carita ke atirikta jarmanI meM rASTrIyatA kA vikAsa aura mahAyuddha - sambandhI usakI nIti kI bhI kAfI sundara vivecanA kI hai| vartamAna jarmanI kA citraNa to lekhaka ne adhika sundara kiyA hI hai / bhASA ke sambandha meM lekhaka kahIM-kahIM asAvadhAna-sA dekha par3ate haiM / a~garez2I - vAkya vinyAsa kA isa prakAra prayoga ki hindI kA maulika svarUpa hI lupta ho jAya, sundara nahIM lagatA / tathApi zailI manoraMjaka aura prabhAvazAlI hai / rAjanIti ke vidyArthiyoM ke prati rikta sAdhAraNa varga ke pAThakoM ke lie bhI yaha pustaka upayogI siddha hogI / -kusumakumAra 3 - phUTA zIzA -- lekhaka zrIyuta sadguruzaraNa avasthI ema0 e0, prakAzaka, kRSNakalA- pustakamAlA, ilAhAbAda haiM / mUlya 2|| ) hai | 1 'phUTA zIzA' meM lekhaka kI isI zIrSaka kI dasa kahAniyoM kA saMgraha hai / lekhaka yogya, zikSaka tathA sAhitya ke vibhinna aGgoM ke samAlocaka haiN| aisI sthiti meM unakA sAhitya-sRjana kI ora agrasara honA anupayukta nahIM / 1 'phUTA zIzA' kI saba kahAniyA~ apanA eka hI zIrSaka rakhane ke kAraNa sambhava hai, apane bhItara lekhaka kA kSetra sImita kiye hoM / lekhaka kathAnaka ke upayukta zIrSaka rakhane kA nizcaya karake jaisA jIvana ke sTAroM kA nirIkSaNa karatA, apane vicAroM kA unameM unmeSa karatA, aura apanI antaSTa kisI dUsarI sImA kI ora bar3hAtA, na huA ho; kintu prastuta zIrSaka kI kahAniyA~ pAThaka ke mana para aisA prabhAva nahIM chor3atIM / saba kahAniyoM kA eka hI zIrSaka 4 3 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat M 491 hone ke kAraNa pAThaka pahale se hI pratyeka kahAnI ko eka navIna utsukatA se par3hanA prArambha karatA hai / kahanA na hogA ki ina kahAniyoM ke saMga yaha eka sundara bAta huI hai / isa saMgraha kI adhikAMza kahAniyA~ sundara haiM / bhASA kA sundara pravAha, varNana meM suruci aura vicAroM kA acchA cayana ina kahAniyoM meM milatA hai / AzA hai, suyogya lekhaka kI isa kRti kA hindI-premI avazya svAgata kareMge / : vA0 pA0 4 - tIna varSa (upanyAsa) - lekhaka zrI bhagavatIcaraNa varmA, prakAzaka di liTarerI siMDikeTa, prayAga / mUlya 2) hai / pRSTha saMkhyA 347 aura chapAI, geTa apa Adi sundara / prastuta pustaka 'tIna varSa' eka zreSTha upanyAsa hai / isakA vAtAvaraNa U~cI zreNI ke dhanI-mAnI logoM kA hai, jisameM ramezacandra - eka buddhimAn, kintu nirdhana vyakti milatA hai / ku~vara ajitakumAra se klAsa meM usakI dostI hotI hai aura vaha apane do sAla usI ke sAtha samRddhi kI hiloroM meM jhUlatA huA bitAtA hai| isI bIca sara kRSNakumAra kI lar3akI prabhA se ina donoM kI dostI ho jAtI hai / prabhA rameza ko apane prema kA khilaunA banA letI hai / pahalA varSa to raMga-raliyoM meM biitaa| dUsare varSa rameza prabhA ke sAtha 'jvAiMTa sTaDI' karatA hai aura eka lar3akI ke sAtha jvAiMTa sTaDI karane kA jo pariNAma honA cAhie, vahI hotA hai / rameza dvitIya zreNI meM pAsa huA, ajita prathama zreNI meM / I tIsarA varSa prArambha huA / rameza aura prabhA kA prema bar3hatA gayA / zrajita rameza ko prabhA se alaga rakhanA cAhatA thA, kintu andhA rameza na mAnA ajita ke anurodha se rameza prabhA se vivAha kA prastAva karatA hai / kintu prabhA eka haz2Ara rupayA mAhavAra cAhatI hai / nirAza rameza eka dina jita para TUTa par3atA hai| kisI prakAra ajita ke prANa baca jAte haiM / rameza zarAba pInA zurU karatA hai / vaha kAnapura bhAga jAtA hai| saroja nAma kI eka vezyA ke yahA~ rahane lagatA hai / saroja ke hRdaya thA / vaha rameza se prema karane lagI, kintu dhokhA khAyA hutrA rameza use ThukarA detA hai| saroja bImAra hokara mara jAtI hai aura rameza ke nAma cAra lAkha chor3a jAtI hai| isa rupaye kA pAkara I * www.umaragyanbhandar.com
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 rameza phira gambhIra jIvana prArambha karatA hai| prabhA aba eka bAra zurU karane para pUre upanyAsa ko par3akara hI bhI vivAha kA prastAva karatI hai, kintu rameza ise 'vezyA- zAMti milatI hai| ghaTanA-krama pAThaka kI kautUhala-pravRtti vRtti' kahakara ThukarA detA hai| ko sajaga rakhatA hai| sahRdaya vyaktiyoM ko upanyAsa meM tIna varSa' aise to caritra-pradhAna upanyAsa hai, kintu "strI usI prakAra kI saMpatti hai jisa prakAra kI saMpatti hama usameM abhinayAtmaka upanyAsa ke tattva bhI milate haiN| gulAma ko, kuttoM ko athavA anya jAnavaroM ko kaha sakate ajita yathArthavAdI hai| vaha sAMsArika vastuoM ke sthita haiM" (pRSTha 136) Adi apriya sthala avazya hI khaTakeMge; rUpa meM hI vizvAsa karatA hai| prema usake lie korI kintu pUre upanyAsa ko par3hakara varmA jI ko badhAI diye pArthiva lena-dena hai aura strI eka Amoda-pramoda kI vstu| binA nahIM rahA jaataa| rameza zrAdarzavAdI hai| vaha strI ko devI samajhatA hai aura -satyaprasAda thapaliyAla prema ko AdhyAtmikatA ke smkkss| vaha dhokhA khAkara 5-bhavabhUti- mUlalekhaka, mahAmahopAdhyAya svargIya hI ajita kA anuyAyI hotA hai / prabhA eka titalI hai, satIzacandra vidyAbhUSaNa, anuvAdaka, paMDita jvAlAdatta zarmA puruSoM ko khuza karane ke lie samaya samaya para raMga badalatI aura prakAzaka gaGgA pustakamAlA kAryAlaya lakhanaU haiN| hai / saroja Adarza vezyA hai| vezyA hote hue bhI hRdayahIna mUlya sAdI kApI kA ) dasa Ane aura sajilda kA nahIM hai / sAtha hI z2amIMdAra, raIsa, vezyAgAmI, zarAbI, 18) eka rupayA do aAne hai| relave ke TikaTa ekjAminara Adi vibhinna zreNI ke logoM yaha pustaka saMskRta ke suprasiddha nATakakAra mahAkavi kA bhI isa upanyAsa meM sajIva aura manoraJjaka citraNa hai| bhavabhUti kA AlocanAtmaka paricaya hai| vidvAn lekhaka ne varmA jI jIvana ko eka DhalA huA susaMgaThita rUpa ukta mahAkavi kI jIvanI, vaMza-paricaya tathA kavitvazakti nahIM dete| unake mata meM "pratyeka vyakti eka pahelI hai para prakAza DAlane kA samucita rUpa se prayatna kiyA hai| aura saMskRti ina paheliyoM ke ekatrita samUha kA dUsarA kintu isase bhI adhika prayatna kiyA hai pAThakoM ko ukta nAma hai|" eka adRzya zakti manuSyoM ko parde ke pIche se mahAkavi kI vicAradhArA tathA unake samaya kI sAmAjika nacAtI-DulAtI rahatI hai| burAI bhalAI ko ye "kevala avasthA se paricita karAne kaa| lekhaka mahodaya ke matAnusAra tulanAtmaka vyaktigata prazna" samajhate haiN| ye pApa aura mahAkavi bhavabhUti ke tInoM hI nATaka-mahAvIracarita, puNya ko bhI "manuSya ke dRSTikoNa kI viSamatA kA dUsarA uttararAmacarita tathA mAlatI-mAdhava---kI racanA usa yuga nAma" samajhate haiN| ___ meM huI thI jaba bauddhadharma apane abhyudaya kI carama sImA isa upanyAsa meM kautUhala, romainsa aura ghaTanAkrama para pahu~ca kara avanati ke patha para agrasara ho rahA thA aura bahuta hI upayukta rakkhe gaye haiN| sabhI pAtra vAMchita pariNAma vaidika dharma kI dundubhI phira se bajanI prArambha ho gaI thii| ke lie kAma karate haiN| isameM nAyaka koI nahIM hai| sabhI mahAkavi bhavabhUti ne apanI upayukta racanAoM ke dvArA pramukha pAtra svatantra haiM, kintu lekhaka ke dRSTikoNoM kA samarthana vaidika dharma kI zreSThatA kA pratipAdana karane kI ceSTA kI karate hue pariNAma kI puSTi meM yoga dete haiN| prema kI thii| isa mata kI puSTi ke lie vidyAbhUSaNa jI ne ina viphalatA dikhAne meM upanyAsakAra saphala hue haiN| ghaTanA- tInoM hI nATakoM se bahuta-se pramANa uddhRta kiye haiM, jo krama itanA svAbhAvika ho gayA hai ki upanyAsa upanyAsa sarvathA mAnya haiN| nahIM mAlUma pdd'taa| mahAkavi bhavabhUti kI racanAoM para unake yuga kA ___saroja se caritra-citraNa meM mAnava jIvana kI upAdeyatA. kitanA adhika prabhAva par3A hai aura unakI racanAoM meM aura zreSThatA kI dhvani hai| 'sevA sadana' kI sumana pratiphala ke itihAsa kI kitanI adhika aura prAmANika sAmagrI bikharI lie vyAkula hokara kucha asvAbhAvika-sI ho jAtI hai, kintu par3I hai, isa bAta kI vivecanA vidyAbhUSaNa mahodaya ne saroja eka zAMtapremikA ke rUpa meM gAliyA~ sunatI rahatI hai| mahAkavi ke dvArA nirmita nATakoM meM Aye hue pAtroM ke saroja kA caritra Adarza hai, kintu asvAbhAvika nahIM hai| pArasparika saMlApa tathA kriyAkalApa kI AlocanA ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] naI pustake 493 rAjadhAnI silasile meM kI hai / bhavabhUti ke dvArA varNita sthAnoM kA eka abhAva kI uttama DhaMga se pUrti ho rahI hai / homiyopaithI bhI paricaya dene ke lie vidyAbhaSaNa mahodaya ne yatheSTa prayatna cikitsA praNAlI dina pratidina isa deza meM adhikAdhika kiyA hai| kinta Adhanika bhagola ke anusAra una sthAnoM upayogI siddha hotI jA rahI hai| aisI dazA meM isa viSaya kA paricaya dene meM unheM kahA~ taka saphalatA milI hai, yaha ke prAmANika granthoM kA hindI meM ho jAnA ati Avazyaka bAta vicAraNIya hai| udAharaNa ke lie bhavabhUti ke hai| prasannatA kI bAta hai ki adhikArI vidvAnoM kA dhyAna mahAvIracarita ke cauthe tathA uttararAmacarita ke pahale isa aora prAkaSTa ho gayA hai| uparyakta yukta granthamAlA eka aGka meM zRGgaverapura kA nAma pAyA hai| isakA paricaya aisA hI prayatna hai| cikitsA-premiyoM ko isa mAlA ke dete hue vidyAbhaSaNa mahodaya ne likhA hai---"niSAdarAja grAhaka banakara lAbha uThAnA cAhie / guha se usakI rAjadhAnI zRGgaverapura meM mile the| guha kI 7-jyoti-sampAdaka, zrIyuta madanagopAla mizra, kA vartamAna nAma caNDAlagaDha yA cunAragaDha hai|" prakAza prakAzaka, mainejara jyoti (mAsika patrikA) jyoti-kAryAlaya, yahA~ vidyAbhaSaNa jI kA zRGgaverapura kA matalaba hai IsTa kAnyakabja-kAleja roDa, lakhanaU haiN| vArSika mUlya svadeza iMDiyana relave ke sTezana cunAra se, jo yuktisaGgata bhI nahIM meM 3 // aura videza meM 5) hai| hai / kahA~ prayAga se pazcima bIsa-bAisa mIla kI dUrI para yaha vividha viSaya vibhUSita eka mAsika patrikA hai| . avasthita zRGgaverapura aura kahA~ mirjApura se bhI mIloM pUrva lakhanaU ke kAnyakabja-kAleja ke tattvAvadhAna meM isakA cunAra ! ayodhyA se calakara cunAra ke sAmane gaGgA pAra prakAzana ho rahA hai| aAlocya aMka isakA dvitIya aMka karanevAlA vyakti itanA lambA rAstA taya karane ke bAda hai| isameM prakAzita sabhI lekhoM, kavitAoM aura kahAniyAM bhI prayAga nahIM pahu~ca sakatA, kyoMki use prayAga ke samIpa kI saMkhyA 23 hai / aneka citroM kA bhI sundara saMgraha kiyA bhI prAkara naukA kI zaraNa lenI pdd'egii| astu, isa pustaka gayA hai| chapAI sAfa aura sundara hai| yadi jyoti kA meM bhavabhUti ke sambandha meM adhyayana karane kI kAfI sAmagrI prakAzana isI rUpa meM hotA rahA to isase hindI kA hita prastuta kI gaI hai| pustaka gambhIra adhyayana tathA bahuta hogaa| hindI-premiyoM ko isa naI patrikA kA svAgata adhika khoja ke sAtha likhI gaI hai| karanA caahie| -bijalI kA sAhitya-aMka-sampAdaka, zrIyuta -ThAkuradatta mizra praphullacandra aojhA 'mukta', prakAzaka, bijalI-kAryAlaya, 6- strI va bAlaroga cikitsA--lekhaka va prakA- bA~kIpura, paTanA haiM / vArSika mUlya 3) hai| zaka DAkTara bAbA sI0 sI0 sarakAra eca0 ema0 bI0, bijalI ke sampAdaka zrIyuta mukta jI kA paricaya dene homiyopaithika meDikala kAleja, lakhanaU haiN| pRSTha-saMkhyA kI z2arUrata nahIM hai| kavitA aura kahAnI likhane meM ve / 443 aura mUlya 2 // ) hai| siddhahasta hai| bijalI kA sundara DhaMga se sampAdana kara aAlocya pustaka homiyopaithika cAru cikitsA-mAlA unhoMne isa kSetra meM bhI saphalatA prApta kI hai| kA dUsarA puSpa hai / isameM striyoM aura bAlakoM ke rogoM aura bijalI kA jo yaha sAhitya-aMka Apane nikAlA hai unakI cikitsA kA varNana kiyA gayA hai| isake lekhaka usameM sAhitya-viSayaka 41 lekha, kavitAyeM aura kahAniyoM DAkTara sarakAra isa cikitsA praNAlI ke anubhavI ciki- kA saMgraha hai| isameM prakAzita citroM kI saMkhyA 21 hai / tsaka haiM, ataeva ve isa viSaya ke grantha likhane ke sarvathA isake sabhI lekha sundara aura supAThya haiN| adhikArI haiM / hindI meM Apake dvArA homiyopaithika cikitsA- AzA hai, mukta jI 'bijalI' ko bihAra kI eka praNAlI sambandhI jo grantha-racanA ho rahI hai usase hindI ke Adarza patrikA banAne meM saphala hoNge| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ citra-saMgraha dillI meM pada-grahaNa ke prazna para vicAra karane ke lie pichale mArca mAsa meM netAoM kA eka sammelana huA thaa| yaha citra usI avasara kA hai| paMDita javAharalAla neharU, pahAtmA gAMdhI, khAna abdula g2aphphAra khAM Adi harijana bastI meM jA rahe haiN| paMhita javAharalAla neharU, saradAra paTela pAra zrImatI sarojanI nAyaDU (dillI meM kAMgresa kI eka mahattva pUrNa baiThaka ShebAda) zrImatI nAyaDU citra khicAnA nahIM cAhatI thiiN| citra meM unakA yaha anicchAbhAva spaSTa hai rgyant
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ jarmana logoM kA svAsthya yorapa meM sabase acchA samajhA jAtA hai| isakA eka kAraNa bhojana meM phaloM kA niyamita vyavahAra hai| yaha jarmanI ke eka phalodyAna aura phala ikaTA karanevAloM kA citra hai| rAhakala kA~gAr3I ke naye rahAtaka bIca meM gAMdhI-DopI lagAye zrI satyamUrti baiThe haiM, jinhoMne isa varSa dInAta mAvA kisaa lcom
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ s sakasay ) hindU-triyoM ke apaharaNa ke mUla-kAraNa vAkyoM meM yuvatiyoM ko yuvakoM se na milane kI salAha bhI dI hai| isa maryAdA kA svayaM lekhaka mahodaya ke ghara meM AdaraNIya sampAdaka jI ! kahA~ taka pAlana hotA hai, yaha eka par3osI kI haisiyata se sAdara vande ! mujhe bhalI bhA~ti vidita hai| kintu maiM isa viSaya meM kucha sitambara kI 'sarasvatI' meM prakAzita zrI saMtarAma jI ke 'hindU-striyoM ke apaharaNa ke mUla kAraNa' zIrSaka lekha ko na kahanA hI ucita samajhatI huuN| ___ maiM svayaM aise vAda-vivAda ko anucita samajhatI hU~ par3hakara mere hRdaya meM jo vicAra uThe unheM lekhabaddha karake maiMne ApakI sevA meM prakAzanArtha bhejA aura vaha jisameM vaiyaktika AkSepa kI naubata A jaay| zrI saMtarAma jI vayovRddha aura vicAravAn vyakti haiN| bhaviSya meM isa 'pharavarI' ke aMka meM prakAzita huA / lekha kA uttara denA to dUra rahA apitu Apako patra likhakara zrI saMtarAma jI ne viSaya meM merA cupa rahanA hI unake lie kAfI uttara hai / * vaiyaktika rUpa se mujhe ayogya tathA mUrkha siddha karane kI nivedikA ceSTA kI hai| unakI samajha meM merI umra kI lar3akiyA~ -vizvamohinI vyAsa sAMsArika bAtoM se itanI anabhijJa hotI haiM ki ve striyoM para mArca ke aMka kI kahAniyA~ lagAye gaye AkSepoM ko na to samajha sakatI haiM aura na 'matabheda' kI uttamatA meM kadApi matabheda nahIM ho sakatA unakA uttara dene kI yogyatA hI rakhatI haiN| aura vaha anya do kahAniyoM se bhI uttama pratIta hotI hai| zrI saMtarAma jI ko yaha samajha lenA cAhie ki pratibhA profasara ahamadaalA ema profesara ahamadaalI ema0 e0 kI 'hamArI galI' unakI kisI kI virAsata nahIM hai| maiM bhI kacha na kaLa likha letI apanI galI hai, usameM praveza karanA z2abara dastI hogii| hU~ aura merA apanA choTA-sA rekArDa bhI hai| mera lekha meM yadi sudarzana jI kI 'kalayuga nahIM karayuga hai yaha !' kahAnI unheM nArI-dRdaya kA ucchavAsa nahIM milatA to isakA yaha meM kadAcit hI kAI doSa nikAla ske| para ukta zIrSaka . artha kadApi nahIM ki vaha lekha merA nahIM hai, apitu usase unhoMne kyoM diyA, yaha samajha meM nahIM AtA / 'matabheda' meM yahI prakaTa hotA hai ki lekhaka mahodaya ko nArI-hRdaya kI rameza aura uSA ke matabheda kA darzana sArI kahAnI meM hotA z2arA bhI pahacAna nahIM hai| yaha bAta unake pichale lekha se hai, jo usa ke prAdurbhAva se lekara pAThaka ko usake anta bhI spaSTa ho jAtI hai| zrI saMtarAma jI ne isa prakAra kA taka pahu~cane kA atyanta utsuka kara detA hai| 'kala yuga AkSepa karake jisa manovRtti kA paricaya diyA hai vaha nahIM' kaha kara lekhaka ne cAhe vartamAna pAzcAtya sabhyatA se kadApa kSamya nhiiN| jaba deza unnati kI ora agrasara ho prabhAvita navayuvakoM ke sambandha meM apane vicAra jAhira kiye rahA hai aura aise logoM kI AvazyakatA hai jo nArI- hoM, para 'kara yuga hai yaha' kA kAI bhAva pradarzita nahIM hotaa| jAti kI jAgrati meM sahAyaka hoM, isa z2amAne meM isa prakAra pUrI kahAnI par3ha jAie, para 'karayuga hai yaha' kI yAda taka ke pIche le jAnevAle vicAra kahA~ taka ucita haiM ? isakA nahIM paatii| -sumeracanda kauzala, bI0 e0 nirNaya 'sarasvatI' ke pAThaka svayaM kara sakate haiN| *zrImatI vizvamohinI jI kA yaha patra isa vivAda kA Age calakara Apane apane vicAroM ko manovaijJAnika antima lekha hai| AzA hai, lekhaka mahAnubhAva isa vivAda tathya kahane kA sAhasa kiyA hai, sAtha hI kalApUrNa kA yahIM se anta samajhege / -sampAdaka 496 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyatyasta rekhA zabda pahelI CROSSWORD PUZZLE IN HINDI zuddha pUrtiyoM para 20) nyUnatama sazuddhiyoM para niyama-(1) varga naM0 10 meM nimnalikhita pAri- bhI eka hI lifAfe yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiM / toSika diye jaayeNge| prathama pAritoSika-sampUrNatayA zuddha manIaArDara va varga-pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga-nambara 10, iMDiyana pUrti para 300) nakada / dvitIya pAritoSika-nyUnatama presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se pAnI caahie| azuddhiyoM para 200) nakada / varganirmAtA kI pUrti se, (ka) lifAfe meM varga-parti ke sAtha manIArDara kI jo muhara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI rasIda yA praveza-zulka-patra natthI hokara zrAnA anivArya hai| sahI mAnI jaaygii| rasIda yA praveza-zulka-patra na hone para varga-pUrti kI jA~ca (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie na kI jaaygii| lifAfe kI dUsarI ora arthAt pITha para jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa manIgrArDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti saMkhyA likhanI aGka-paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se aAvazyaka hai| zrArambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai - (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha aura isa cihna (a) ke pahale samApta hotA hai| aGka-paricaya jitanI pUrti-saMkhyAye bhejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI ora par3he jAnevAle __ vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI zabdoM ke aGka alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti kA kevala eka hI patA calegA ki kauna zabda kisa ora ko par3hA jAyagA / inAma mila sakatA hai| vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA (3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jAya / peMsila se kI gaI pUrtiyAM svIkAra na kI jAya~gI / akSara sundara, meM nahIM lauTAI jAyagI / iMDiyana presa ke karmacArI isameM 'suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane caahie| jo / ___ bhAga nahIM le skeNge| (7) jo varga-pUrti 24 maI taka nahIM pahu~cegI, jA~ca akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha azuddha mAnA jaaygaa| __ meM nahIM zAmila kI jAyagI / sthAnIya pUrtiyA~ 24 tA0 ko (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo phrIsa pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dUra ke sthAnoM varga ke Upara chapI hai dAkhila karanI hogii| phIsa manI- (athAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTThI pahu~cane meM zrArDara-dvArA yA sarasvatI-pratiyogitA ke praveza-zulka-patra / 24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 (Credit voucher) dvArA dAkhila kI jA sakatI hai| dina bAda taka lI jaaygii| varga- nirmAtA kA nirNaya saba ina praveza-zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 31 yA prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogaa| zuddha varga-parti 6) meM kharIdI jA sakatI haiN| 31 kI kitAba meM grATAne kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale aGka meM prakAzita mUlya ke aura 6) kI kitAba meM 11 mulya ke 6 patra ba~dhe hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-pUrti haiN| eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patA. kI zuddhatA azuddhatA kI jAMca kara ske| ThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIbArDara-dvArA apanI (5) isa varga ke banAne meM 'saMkSipta hindI-zabdasAgara' apanI phIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyAM aura 'bAla-zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai| 497 Shree Sudhstoastami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 - jagata ke mAlika / 5-- ThIka / 8- kaThinAiyA~ par3ane para kacce dila ke manuSya...... ho jAte haiN| 9 - isake mukha para eka vizeSa camaka rahatI hai| 11 - aMgIkAra / 16 - jinakI mAnasika zaktiyA~ tIvra hotI haiM, ve binA abhyAsa hI yaha ThIka karate haiM / apanI yAdadAzta ke lie varga 10 kI pUrtiyoM kI naqala yahA~ para kara lIjie / aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rakhie / 18 - hAtha / 19 - zaharoM meM kaccA dUdha prAyaH aisA hI milatA hai| 20 - yahA~ dhAka ulaTa gayA hai| 21 - kisI ajanavI manuSya kA rahana-sahana sabase pahale isI se mAlUma par3atA hai| 22 - isakI dazA yA avasthA meM parivartana nahIM hotA / 23 - yadi zahara na hotA, to yaha bhI dikhalAI na par3atA / 24 - tarAz2U | 25-saja 26 - yaha kAma topoM ke dvArA hotA hai| 27- aisA manuSya yadi sarvapriya hotA hai, to bahuta samaya ke baad| 29- anucita / 30 - yadi sadIM mAmUlI ho, to isameM mAlUma nahIM pdd'tii| 31 - kamare kI dIvAra para prAyaH kIla ke sahAre laTakatI huI dekhI gaI hai| 8 jaga dI zva ra ga 15 ha lA 23 nA 5 bAyeM se dAhine ga pa nc EF lI 13 tA 27 lI va dA E tA ra jaga dI zva ra ca chatra dA la kA sa la kA chada na z nA sa ra na 22 nA tA 14 khe ra nIlA tA sp TC 5. 30. khe 13. svI kA 27 ra nI lA yo ci 20 nA 22. Ren 25 rA 92 svIkA nA 22 yo ci Ren nA rA 20 rA 31 nA 20 ( 498 ) a-paricaya za Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 17 ty ra 28 DI 17 dhA ra DI Upara se nIce 1 - kisAnoM ke kisI kisI kacce kue~ kI..aisI nIcI aura DhAlU hotI hai, ki pAsa se nikalane vAloM ko kue~ meM phisala jAne kA bhaya rahatA hai| 2 - koI koI bahuta surIlA hotA hai| 3 - g2arIbI / 4-guptabheda / 5. isakA nAma dUra dUra taka prasiddha ho jAtA hai| 6- tasavIra banAnA / 7 - usa prakAra kA / 10- rAja mahala meM bar3hiyA se bar3hiyA kA pAyA jAnA eka sAdhAraNa bAta hai / 12- prAyaH sAhasI aura parizramI hI isase Ananda uThAte haiN| 13- isa para calane se kaThinAiyA~ uThAnI hI pdd'eNgii| 14 - ve mAtA-pitA bar3e hI kaTTara haiM, jo lar3akoM kI niraparAdha...... ko bhI burA samajhate haiM / 15-thake hue ghor3e ko isase ArAma pahu~catA hai| 17 - dukhiyoM kA kAma prAyaH isake binA nahIM calatA / 19 - bela kA phira se harA honaa| 20 - divAlI kA banA huA zubha samajhA jAtA hai / 21- zAstroM se prakaTa hai ki siddhi prAyaH isI ke dvArA 22- kaMDoM kA Dhera / eka samaya isako apane T milI hai| 27 - tuccha hone para bhI dhanI mahala meM sthAna dete haiM / 28 -- lagAtAra varSA | noTa- rikta koSThoM ke akSara mAtrA rahita aura pUrNa haiM varga naM0 6 kI zuddha pUrti varga nambara 9 kI zuddha pUrti jo baMda liphAphe meM muhara lagAkara rakha dI gaI thI, yahA~ dI jA rahI hai| pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiN| 2 ma na mo ha na ha na 8 kA ra ka da bhra na ya ru 21 22 kaThina na Tha phara a nA rI 18 18 la nA 24 12. skA dhara ma 14 15. dha rA 26 24 ka ha nA madhu ka ra 10 e 2.3. ra ba da anurAdha 25. ma 11 laca nA ka ja nI 26 130 va ma 33 para ga bhra Ta 20 gira la nA 16 117 kapi 2.5. 26 bATa 31 gha / na 24 ghUMTa dic www.umaragyanbhandar.com
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ varga naM. 10 phIsa / / tA / 499 ) jA~ca kA fArma varga naM. 9 kI zuddha pUrti aura pAritopika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiM / yadi Apako yaha saMdeha ho ki aApa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1) phIsa ke sAtha nimna fArma kI khAnApurI karake 15 maI taka bhejeN| ApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kreNge| yadi ApakI pUrti ApakI sUcanA ke anusAra TIka nikalI to puraskAroM meM se jo zrApakI pUrti ke anusAra hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI fIsa lauTA dI jaaygii| para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cukA hai unheM isa fArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| la FI nA cindIdAra kIra -bindIdAra sakora para se kATie--- se aTipa dA nA -30 va parika koSThoM ke mAra mAtrA-rahita aura pUrNa hai) menejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkata hogaa| pUrA nAma......... ---------- pUrti na0"" varga naM0 6 (jA~ca kA fArma) maiMne sarasvatI meM chape varga naM0 9 ke aApake : uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti ikAI azuddhi nahIM hai| | eka azuddhi hai| naM..........ma do azuddhiyA~ haiN| varga naM0 10 phIsa bindIdAra lAina para kATie 2 jagadI merI pUrti para jo pAritoSika milA ho use turanta bhejie| maiM 1) jA~ca kI phIsa bheja rahA huuN| hastAkSara y patA ... 16 19 nIlA ha vidIdAra kora para se kArie -"..... ....... -bindITAra lakIra para me kATie-.-- ise kATa kara liphAphe para cipakA dIjie . . A Fa (rika koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa hai) menajara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAya"........................ - panA """"" . . . ................................ mainejara varga naM0 10 iMDiyana presa, li0, - ilAhAbAda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 500 ) pratiyogiyoM kI zaMkAyeM aura badhAiyA~ zuddha vargapUrti prakAzita hone para pratiyogiyoM ko kI kRpA kareMge ki Apake likhe 'nagaja', 'sAkara' aura apanI bhUla kA patA cala jAtA hai| para kucha aise 'bar3ahana' kisa bhASA ke zabda haiM - aura kahA~ z2yAdA bhI loga haiM jo apanI dalIla ko chor3anA nahIM cAhate bole jAte haiM aura inakA kyA artha hai ? aura apanI hI pUrti ko ThIka samajhate haiN| isa taraha sau0 sarasvatIdevI zarmA ke eka patra kA eka Avazyaka aMza hama yahA~ uddhRta zrIsarasvatI mahilA pustakAlaya jenaralagaMja, mathurA karate haiM AzA hai, isa patra meM kI gaI zaMkAoM kA bhI (1) 'pAmara' kyoM 'pAtara' kyoM nahIM ? uttara ve pratiyogI deMge jinhoMne saMketoM ko ThIka ThIka pichale mAsa ke varga meM naM0 25 vAyeM se dAhane zrApane samajhA hai| -sampAdaka 'pAmara' zabda nirdiSTa kiyA hai aura isakA saMketa thA- (3) tIna vAra meM prathama puraskAra jIta liyA "isakA uddezya hI nIca hai"| kintu 'pAmara' kA uddezya ApakI varga-pUrtiyoM meM merA yaha tRtIya prayatna thaa| ho nIca nahIM hotA, 'pAmara' to svayaM nIca kA paryAyavAcI prathama prayatna meM mujhe santoSa hI mAtra karanA pdd'aa| dvitIya zabda hai aura yadi isakI jagaha 'pAtara' zabda jo vezyA prayatna meM 1) kA praveza zulka-patra prAta huaaa| isase merA ke artha kA hai, hotA to vizeSa zuddha va vaijJAnika hotaa| utsAha bddh'aa| aba isa tRtIya prayatna meM-varga naM. 5 kI aura usakA uddezya bhI nIca hotA hai, yaha artha isameM pUrti meM-mujhe prathama puraskAra pAne kA avasara milA hai| phiTa hotA hai| aAzA hai, Apa mere isa patra ko chApa deMge ina paheliyoM kI pUrti meM mana itanA vyasta ho jAtA tAki anya vyakti bhI isa para apanI sammati deN| hai ki pUrtikAra isakI pUrti ke samaya duniyA ke anya ___ mizrIlAla zarmA c/o DA0 pRthvInAtha caturvedI vyavahAra bhUla-sA jAtA hai| . . madanamohana phArmesI, dhanakuTI, kAnapura mere nAma se varga nambara 5 kI pUrti meM prathama puraskAra . . noTa-varganirmAtA kA kahanA hai ki "pAmara" kI ghoSaNA sunakara yahA~ ke aneka vyakti utsAhita hue zabda hI ThIka hai| para ve cAhata haiM ki isakA uttara haiM, phalasvarUpa unhoMne agrima varga naM06 kI pUrtiyA~ koI pratiyogI hI jisane isa zabda ko apanI pUrti Apake pAsa bhejI bhI haiN| meM bharA ho, de to acchA hogA, kyoMki patralekhaka sundarIdevI c/o paNDita rAmacandra jI mahodaya bhI yahI cAhate haiN| uttara hamAre pAsa 15 sAhityAcArya (golDa meDalisTa) mIThApura, paTanA maI taka A jAnA caahie| -sampAdaka (4) badhAI kA eka aura patra (2) kisa bhASA ke zabda haiM ? ci. sudhIrakumAra tathA ci0 sukumArI bAlA ne jo zrImAn jI, Apane jo varga naM07 kI zuddha pUrti apane varga naM05 kI pUrtiyoM bhejI thIM unakA inAma TIka samaya mArca san 1937 ke aMka meM prakAzita kI hai usameM kucha para mila gyaa| dhnyvaad| zabda aise dikhAI dete haiM jo na to pracalita haiM aura na aba bahuta-se logoM ne aApakI nakala karanI zurU kisI koSa meM haiM aura na unakA koI artha samajha meM zrAtA kI hai, kintu merA vizvAsa hai ki ve zrApa ko nahIM pahu~ca hai-jaise (1) naM0 10 (Upara se nIce)-'nagaja' ? sakate-mUlya meM kamI tathA isa pahelI ke kAraNa 'sarasvatI' (2) naM. 3 (bAyeM se dAhane)-'sAkara' ? (3) naM0 24 kI lokapriyatA itanI adhika bar3ha gaI hai ki dekhakara (Upara se nIce)-'bar3ahana' ? jo artha ina nambaroM kA Azcarya hotA hai / diyA hai unase 'nagara' 'sAgara' 'bar3ahala'- uttama suzIlakumArI mizrA c/o eca0 esa0 pAThaka, DipTI aura sArthaka zabda banate haiN| taba kyA Apa yaha batalAne kalakTara, bijnaur| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 501 ) 00) meM do pAritoSika inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 497 para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie aura do kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| bindIdAra lakora para se kATie barganaM0 10 4 ja ga dI zva | ra ga 15. ha lA 23 nA RE 23 15 pa 18 3 ha lA 23 nA RE tA 21 va 26 dA pa la kA jaga dI zva | ra yu lI nA R sa RE va na - 24 sI (raktakoSThoM ke akSara mAtrA rahita aura pUrNa hai) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma patA nA la kA sa na tA 14 16 ra L. 4 30. khe nA nIlA nA 5. 64 11 122 svIkA raMva 7 ra nI lA yo ci nA ra pra 25. rA pUrti ke 1.2. svIkA nA yo ci 22. Sy rA nA phIsa II) rA 31 naaa ga 17 17 dhA PC thA ra ra DI bindIdAra lakIra para se kATie Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat bindIdAra lakIra para se kATie varga naM0 10 2. ra gadIzvara ja ga lA 23 nA 2EUR H 18 ha lA 23 pa nA 26 .. pa tA 21 va ra lI dA jagadIzva | ra ra nA 24 10 va la kA lI (rikta koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa hai) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogA / pUrA nAma patA R dA 4 90 sa la na 24 nA sa na 2% nA 14 tA 16 pha F4 ra nI lA nA T 30 khe 11 12. svIkA va 20 nIlA 20 195 svIkA 22. nA Wu yo ci 25 yI ci ga nA 25 ra pra pUrti naM0 rA nA 2 l phIsa II) za nA 20 rA 31 17 dhA 26 DI 17 dhA ra DI bindIdAra lakIra para se kATie apanI yAdadAzta ke lie varga 10 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rakhie / www.umaragyanbhandar.com
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - ( 502 ) Avazyaka sUcanAyeM sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje dina meM sarvasAdhAraNa (1) varga naM08 ke jAMca ke phArmoM para vicAra hone ke sAmane kholA jaaygaa| usa samaya jo sajjana cAheM svayaM se zrImatI manoramAdevI. 82 bairahanA ilAhAbAda kA bhI upasthita hokara usa dakha sakata hA tRtIya puraskAra pAne kA adhikAra siddha havA, ataH vaha (4) niyamoM meM hamane spaSTa kara diyA hai ki pravezapuraskAra phira se bajAya 14 ke 15 vyaktiyoM meM bAMTA gayA . zulka manibArDara dvArA yA hamAre kAryAlaya se kharIde gaye aura pratyeka ko || milaa| praveza-zulka-patroM ke rUpa meM hI pAnA cAhie; phira bhI ___(2) sthAnIya pUrtiyA~ 'sarasvatI-pratiyogitA-baksa' meM kucha loga DAka ke TikaToM ke rUpa meM praveza-zulka bheja dete jo kAryAlaya ke sAmane rakhA gayA hai, dina meM dasa aura haiN| yahA~ hama eka bAra phira spaSTa kara denA cAhate haiM ki pAMca ke bIca meM DAlI jA sakatI haiN| isa prakAra TikaToM ke sAtha AI huI pUrtiyA~ aniyamita (3)varga nambara 10 kA natIjA jo banda lifAfe meM muhara samajhI jAtI haiM aura isa prakAra Aye hue TikaToM ke bhI lagA kara rakha diyA gayA hai, tA. 27 maI san 1937 ko hama z2immedAra nahIM hoNge| mala saMkSipta hiMdI-zabdasyagara maijima hiMnI ebdasAgara NASI jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura bahumUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabda. sAgara kI prAyaH sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupaye / SSSVEADOS hindI zabdasAgara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ andre bAdhAra AdhAra kA banAye jAya~ / una jagahoM se anyatra koI sigareTa Adi na pIne pAve aura vahA~ likhA rahe - qhatarA ! dhUmra-pAna kA aDDA ! yadi navAba chatArI kI minisTrI kama se kama itanA bhI kara de to samajheMge ki vaha bahuta saphala rahI / hukkA yA sigareTa pIne se pInevAle kA hI svAsthya qharAba ho so bAta nahIM hai / isakA duSpariNAma usake par3osiyoM ko bhI bhugatanA par3atA hai| jina maz2adUroM yA kisAnoM ko cilama pIne kA zauka hotA hai unameM kitane hI apane par3osiyoM kI jhopar3iyA~ phU~ka dene kA zreya prApta karate haiM / rela kI yAtrA jinheM thor3I-bahuta bhI karanI par3I hai ve jAnate haiM ki cilama pInevAle rela ke DibboM ke andara cithar3e Adi jalAkara kisa prakAra durgandhi phailAte haiM aura musAfiroM ko parezAna karate haiN| aise loga kisa kisa * prakAra se hAni pahu~cA sakate haiM, isakI ginatI nahIM hai / abhI hAla meM ilAhAbAda yUnivarsiTI ke sigareTa ke zauqIna eka vidyArthI ne apane eka sAthI ko kAnA banA diyA hai| ye mahAzaya lAparavAhI se mitroM ke sAtha baiThe sigareTa pI rahe the / ittifAka se inake sigareTa kI jalatI huI noka inake eka mitra kI kha meM laga gii| usase usa becAre kI putalI jala gaI aura vaha lakhanaU ke meDikala kAleja meM ilAja ke lie bhejA gyaa| ema0 esa-sI0 kI parIkSA * me vaha baiThanevAlA thA, jo aba usake lie sambhava nahIM rahA / X X 1 paJjAba meM kAMgresI bahumata kA bhaya nahIM hai / kadAcit isIlie vahA~ kI vyavasthApikA sabhA jalda bulAI gaI hai / pahale dina jaba sadasya rAja-bhakti kI zapatha le rahe the, eka vicitra ghaTanA huii| eka buqapoza sadasya ne sabhApati se ziSTAcAra ke anusAra hAtha milAne se inakAra kara diyA aura kahA - " maiM musalamAna strI hU~ / isalie kisI anya marda se hAtha nahIM milaauuNgii|" yaha to ThIka hai, para binA mu~ha dekhe loga yaha kaise samajheMge ki ye vahI sadasyA haiM jo bAqAyade cunI gaI haiN| patA nahIM, ye mahAzayA. voTa mA~gane kaise gaI thIM aura voTaroM ne binA mu~ha dekhe inheM voTa kaise de diyA / eka paMjAbI patra kA kahanA hai ki islAmI Adeza ke anusAra strI kI AvAz2a bhI parapuruSa ke kAnoM meM na par3anI caahie| patA nahIM, isa zrAdeza kA pAlana ye devI kaise kareMgI / kucha logo kA anumAna hai ki saMyukta prAntIya kauMsila kI jaba baiThaka hogI taba usameM bhI do-eka miyAne phuNceNge| dekhanA hai ki una para kaisI bItatI hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat X X X X X X X saMyukta-prAnta meM kAMgresa ke maMtripada asvIkAra kara dene se navA chatArI ne jI huz2UroM kA maMtrimaMDala banAyA hai / usa dina samAcAra-patroM meM hamane par3hA ki prAntIya vyavasthApikA sabhA kI baiThaka taba bulAI jAyagI jaba yaha maMtrimaMDala apanA kAryakrama taiyAra kara legA / hamArA prastAva hai ki yadi yaha maMtrimaMDala satra kAma chor3akara sirfa sigareTa-pAna ko niyamita aura niyantrita karane kA bIr3A uThA to bahuta jalda lokapriya ho jAya / skUloM meM sigareTa pInevAle lar3ake eka tarafa aura na pInevAle dUsarI tarafa baiThAle jAya~, reloM meM jaise mAne aura mardAne Dibbe rahate haiM, vaise hI dhUmra-pAnavAle aura dhUmra-pAnavAle Dibbe lagAye jAya~, zaharoM meM jaise ikkA, tA~gA, moTara Adi khar3A karane ke aDDa e rahate haiM, vaise hI dhUmra-pAna ke zraDDe usa dina lazkara ( gvAliyara) meM eka brAhmaNa strI apanI 9 varSIyA kanyA ke sAtha makAna kI chata se pRthvI para kUda par3I aura mara gaI / kAraNa yaha batAyA jAtA hai ki usane eka vaizya ko apanA pati banAne kI bhUla kI thI / ittifAqa kI bAta ki usa becAre vaizya kA intakAla ho gyaa| usakI isa brAhmaNa strI ne apane par3osiyoM se bahuterA kahA ki ve usake pati kI lAza ko smazAna pahu~cA deN| para use hAtha kauna lagAtA ? usane jAti ke bAhara zAdI kI thI ! savere dasa baje se zAma ko sAr3he 503 www.umaragyanbhandar.com
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 pA~ca baje taka jaba lAza par3I raha gaI taba strI ne hatAza hokara ukta prakAra se apane prANa de diye| yaha strI zAyada naraka meM jAyagI aura jina kulIna (?) hindunoM ne usakI prArthanA nahIM sunI unake lie zAyada indra apanA zrAsana khAlI kara rahe hoMge / *X sarasvatI X 1X bihArI satasaI ke dohoM para vyaGga citra banAne meM zrI kedAra zarmA ne kamAla kiyA hai| unake bahuta se citra isa stambha meM prakAzita ho cuke haiN| yahA~ hama eka aura prakAzita kara rahe haiM / artha spaSTa hai / aro saMgati doSa lagai sabai kahe ju sA~ce baina / ki bhrU gate, bhaye kuMTila gati naina // X X X 'nainItAla ke eka hoTala ke mainejara kA ronA hai ki isa varSa nainItAla meM bhI bhISaNa akAla par3anevAlA hai aura yaha aisI ghaTanA hai jo nainItAla ke iti Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 hAsa meM pahalI hI bAra ghaTane jA rahI hai| bAta yaha hai ki isa varSa yuktaprAntIya sarakAra ne lakhanaU meM ho garmI bitAne kA nizcaya kiyA / aisI dazA meM nainItAla kI cahala-pahala kA kama ho jAnA avazyambhAvI hai| garmI kI fasala kATane ke uddeza se jo hoTalavAle, sinemAvAle, vaiye aura nartakiyoM Adi vahA~ jA DaTI haiM unheM va khAlI hAtha lauTanA pdd'egaa| ye saba loga vahA~ baiThe navAba chatArI kI minisTrI ko kosa rahe haiM aura Izvara se prArthanA kara rahe haiM ki kAMgresavAle isa minisTrI kA jitanI * jaldI khAtmA kara deM, utanA hI acchaa| kisI ne ThIka hI kahA hai- "sabai sahAyaka sabala ke kou na nivala sahAya / " X X X hindI kI varNamAlA meM jitane akSara haiM ve saba 'puMliGga' haiM / kevala tIna akSara i, I aura RR strIliGga hai / vyAkaraNa ke uccAraNa-sambandhI niyamoM ke hI bala para ye akSara strIliGga ho so bAta nahIM, apanI sughar3a banAvaTa meM bhI ye akSara apanA strIpana vyakta karate haiM / i aura I to aise dikhate haiM, mAno koI parama sundarI yuvatI nRtya meM tallIna ho / ina akSaroM ko nikAla denA hindI-varNa- mAlA se strI ko nikAla denA hai| para sune kauna ? kucha loga kAkA sAhaba kI ginatI santoM meM karate haiM aura santoM kA strI se vaira svAbhAvika hai / X X X kAMgresa- kamiTiyoM ko bhI apanA samparka gaye haiM / Apane paMDita javAharalAla neharU ne deza kiyA hai ki ve musalamAnoM se bar3hAveM / bAbU rAjendraprasAda aura nAge * elAna kiyA hai - "koI gA~va kAMgresa ke binA na ho aura - koI kAMgresa kamiTI musalamAnoM se rahita na ho|" aba mAna lIjie, kisI aise gA~va meM kAMgresa kamiTI banAnI ho jahA~ eka bhI musalamAna na ho to isa niyama kA pAlana kaise hogA ? do hI sUrateM ho sakatI haiN| yA to vahA~ kucha musalamAna basAye jAya~ yA vahA~ ke kucha hindU musalamAna ho jAya~ / isa yuga meM isa deza kA devatA musalamAna hai / bagaira usako prasanna kiye deza kA uddhAra sambhava nahIM hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ MBALPRECarde aanti 4. jyA INT prAntIya svarAjya kI sthApanA prophesara kItha kA mata gata pahalI aprela se san 1935 ke gavarnameMTa prophesara berIDela kItha briTena ke sabase bar3e Apha iMDiyA ekTa ke anusAra bhAratavarSa meM prAntIya vidhAna-vettA mAne jAte haiN| unakA kahanA hai ki svarAjya kI sthApanA ho gaI hai| parantu yaha duHkha kI uttaradAyI zAsana meM gavarnaroM ko vizeSAdhikAra bAta hai ki isakA Arambha jisa utsAha aura honA hI na cAhie / 'skATsamaina' meM unhoMne eka patra vizvAsa ke sAtha honA cAhie thA, vaha nigAhoM se prakAzita karAyA hai| usakA Azaya yaha haiojhala-sA ho rahA hai| jina prAntoM kI vyavasthApikA mahAtmA gAMdhI ne aura unakI preraNA se kAMgresa ne sabhAoM meM kAMgresa kA bahumata hai, vahA~ nizcaya hI uttaradAyI zAsana ke siddhAntoM kA adhyayana kiyA hai aura kAMgresI maMtriyoM kI niyukti honI cAhae thii| yaha samajha liyA hai-jisako sara semuela hora kabhI samajha kAMgresa maMtri-pada grahaNa karane ke lie taiyAra thI aura nahIM pAye-ki gavarnaroM ko vizeSAdhikAra denA uttaradAyI prArambha meM sarakAra kA rukha bhI aisA thA ki vaha zAsana ke bilakula asaMgata hai| bhArata-zAsana-vidhAna meM kAMgresa ke mArga meM bAdhaka nahIM jAna par3atI thii| parantu prArambha se hI yaha truTi hai ki usane gavarnaroM ko qhAsa kAMgresa ne jaba yaha AzvAsana mA~gA ki yadi mantrI z2immedArI sauMpakara z2immedArI nakalI banA dii| vidhAna ke andara kArya kareMge to gavarnara unake lArDa asakina (madarAsa ke gavarnara) aura lArDa brAborna kAryoM meM hastakSepa nahIM kareMge taba gavarnaroM ne use (bambaI ke gavarnara) kA yaha kahanA bilakula nirarthaka hai ki ve aisA AzvAsana dene se inakAra kara diyaa| phalata: mantriyoM ko saba taraha se sahAyatA, sahAnubhUti aura sahayoga kAMgresa ne mantripada nahIM grahaNa kiyaa| gavarnaroM kA deMge, kyoMki usa vidhAna ne gavarnaroM para aisA adhikAra kahanA hai ki niyamAnusAra ve aisA AzvAsana nahIM aura kartavya DAla diyA hai jo mantriyoM kI z2immedArI ko de sakate the aura kAMgresI netAoM kA kahanA hai ki prahasana banA detA hai / yaha kheda kI bAta hai ki gavarnaroM ko ve de sakate the| isa prakAra eka bhISaNa vaidhAnika adhika nizcita pratijJA karane kA adhikAra nahIM diyA gyaa| samasyA utpanna ho gaI hai aura yadi samajhaute kI koI alpamatavAloM kA mantrimaNDala banAnA z2immedAra surata na nikalI to isa vidhAna ke anasAra sarakAra ko hI na mAnanA hai| gavarnara loga sarakAra kA kadAcit hI kArya ho ske| isa sambandha meM deza- kAma apane hAtha meM jitanA hI jalda le leM utanA hI videza ke vidvAnoM aura kAMgresa ke netAoM tathA acchA hai| dAyI zAsana ko vidhAna kA bhaMga honA chipAne sarakArI pakSa ke samarthakoM ne lambe vaktavya prakAzita ke kAma meM na lAnA caahie| kiye haiN| 'sarasvatI' ke pAThakoM kI jAnakArI ke lie yahA~ hama kucha mahattvapUrNa vaktavya prakAzita sara tejabahAdura sapU kA mata karate haiN| rAiTa Anarebula sara tejabahAdura saprU una vyaktiyoM meM haiM jinake pAMDitya kA bhAratavarSa aura 505 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara. Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 sarasvatI [ bhAga 38 iMglaiMDa donoM jagaha mAna hai| unakA kahanA hai ki jA sakatI; aura dUsarI ora yaha bAta hai ki itane bar3e bahumata hote hue kAMgresa ne AzvAsana vyartha maaNgaa| bahumata meM hokara bhI kAMgresI loga gavarnaroM se AzvAsana aura jaba AzvAsana na milane para usane maMtri-pada mAMgane ke lie utsuka hue| maMtriyoM ke pIche jo bhArI nahIM svIkAra kiyA taba gavarnaroM ne jo kiyA unake bahumata thA usakI upekSA koI gavarnara nahIM kara sakatA lie vahI ucita thaa| alpasaMkhyakoM ke maMtrimaMDala thaa| agara vaha aisA karatA bhI to usakI davA kAMgresI ve banA sakate the| aise maMtrimaMDala bana bhI cuke haiN| maMtriyoM ke hAtha meM thii| kAMgresa ne AzvAsana kI jo mA~ga unake vaktavya ke kucha aMza isa prakAra haiM- peza kI hai usake kAraNa usa para yaha doSa lagAyA jA ____ mujhe isa bAta meM sandeha nahIM hai ki mahAtmA gAMdhI ne sakatA hai ki usane z2immedArI ko grahaNa karane meM AnAjo yukti nikAlI thI vaha sacAI aura ImAnadArI se prerita kAnI kI hai aura cunAva kI saragarmI meM jo vAde voTaroM thii| kintu savAla to yaha hai ki kyA unakA prastAva se kiye the unako pUrNa rUpa se pUrA karane meM vaha asamartha vidhAna ke anukUla thA yA pratikUla / isa sambandha meM maiM hai| agara yaha kahA jAya ki dAyitva bar3A hai aura adhikAra yahI kaha sakatA hU~ ki gavarnaroM ne jo kucha kiyA hai usake sImita hai, to bhI maMtripada ke dAyitva ko svIkAra karane se sivA unake sAmane aura koI rAstA nahIM thaa| saba inakAra karanA nyAyasaMgata nahIM kahA jA sktaa| cunAva ' prAntoM ke gavarnaroM ne eka-sA hI javAba diyA hai isase yaha kI saphalatA ke bAda maMtripada to svAbhAvika rUpa se grahaNa tarka karanA ki ucca adhikAriyoM kA Adeza pAkara hI kara lenA thaa| unhoMne apanI nIti akhtiyAra kI hai, ataH prAntIya cU~ki bAdazAha kI sarakAra jArI rahanA z2arUrI hai, vidhAna eka maz2Aka hai-dveSa aura pakSapAta se khAlI nahIM isalie gavarnara isa bAta ke lie bAdhya hue haiM ki hai| agara sabane eka-sA hI javAba diyA hai yA javAba alpasaMkhyaka daloM yA samUhoM ko matrimaMDala banAne ke lie bulAveM / alpasaMkhyakoM kA zAsana gata 100 varSoM ke andara kaI bAra kAryAnvita ho cukA hai| eka lekhaka ne likhA hai ki 1836 se 1841 taka, 1846 se 1852 taka, 1858 se 1859 taka, 1866 se 1868 taka, 1885 se 1886 taka, 1886 se 1892 taka, 1910 se 1915 taka, 1924 meM aura phira 1926 se 1631 taka alpasaMkhyakoM kA zAsana rahA hai| kintu sarvottama paristhitiyoM meM bhI alpasaMkhyakoM ke zAsana meM ekatA, sAhasa tathA Avazyaka samarthana kA abhAva rahatA hai| alpasaMkhyakoM kA zAsana kAnUnI aura vaidhAnika dRSTi se usI prakAra zAsana kahA jA sakatA hai jaisA ki bahumata kA zAsana hai| usameM [sara tejabahAdura sapU] truTiyA~ avazya haiM, udAharaNArtha vaha koI sthAyI nIti nahIM dene ko unheM Adeza kiyA gayA hai to isakA sababa yaha akhtiyAra kara sktaa| ataH bhArata ke 6 prAntoM meM hai ki isake sivA aura koI javAba hI nahIM thaa| alpasaMkhyakoM ke jo maMtrimaMDala banane jA rahe haiM ve bahuta ___ jahA~ taka rAjanaitika pahalU kA sambandha hai, prArambha thor3e hI dinoM taka cala sakeMge, adhika dinoM taka kAyama acchA nahIM huA hai / zatrutA aura tanAtanI kA vAtAvaraNa na raha skeNge| isa vAste aise matrimaMDaloM se kisI ko utpanna ho gayA hai| eka ora yaha bAta spaSTa hai ki kucha prasannatA nahIM ho sktii| AvazyakatA hai dRr3ha aura sthAyI prAntoM meM kAMgresa ne nirvAcaka-samudAya kA vizvAsa itanI maMtrimaMDala kii| jaba ye maMtrimaDala apadastha kara diye adhika mAtrA meM prApta kiyA hai ki usakI upekSA nahIM kI jAya~ge, jisakA honA nikaTa bhaviSya meM anivArya hai taba Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 5] sAmayika vicAra pravAha 507 . kyA hogA ? esembalI ko bhaMga karane kA pariNAma yaha zrI rAjagopAlAcArya kA vaktavya hogA ki pratyeka prAnta meM kAMgresa kI aura bhI adhika zrI rAjagopAlAcArya madarAsa ke kAMgresadala ke saphalatA hogii| dUsarA rAstA yaha hogA ki gavarnara zAsana pradhAna netA hai aura unakI sUjha, pratibhA aura vivekake saba adhikAroM ko apane hAtha meM le leNge| kintu aisA baddhi kA baDe baDe vidvAna loga lohA mAnate haiN| unhoMne karanA zAyada gavarnaroM ko bhI acchA na mAlUma hogaa| kaI vaktavya prakAzita karAye haiM aura pratyeka meM unhoMne ___ kAMgresI netAoM ko zAnta citta se sampUrNa sthiti para isa bAta para jora diyA hai ki yadi icchA hotI to vicAra karanA caahie| samasyA ko sulajhAne ke lie sarakAra kI ora se AzvAsana diyA jA sakatA unheM tathA vAyasarAya aura gavarnaroM ko kucha samajhautA thaa| apane eka vaktavya meM ve kahate haiMkaranA caahie| saMrakSaNoM ke aucitya para maiM kucha nahIM sara tejabahAdara sapra ke vaktavya ke do bhAga kiye jA kahU~gA unameM se kucha aise haiM jinakA meM virodha kara cukA sakate haiM-eka to unhoMne kaThaputale kI taraha bane hue huuN| kintu mujhe yaha aAzA nahIM hai ki roz2amarrA ke zAsana maMtrimaMDaloM kI pairavI kI hai, aura dUsare gavanaroM se jo meM unakA upayoga kiyA jaaygaa| agara kisI gavanara meM AzvAsana mA~gA gayA thA usa para unhoMne TIkA-TippaNI itanI nAsamajhI ho ki maMtrimaNDala ke pIche jo bahumata kI hai| kA bala hai usakI upekSA kare to eka avvala darje kI unhoMne briTena ke una alpasaMkhyaka dala ke maMtrivaidhAnika samasyA utpanna ho jaaygii| usa samaya maMtrimaMDala maMDaloM kI sUcI peza kI hai jinake dvArA vahA~ bhinna bhinna kA istIfA denA nyAya saMgata hogA aura bahumata ke dvArA samayoM para zAsana hue haiM, para briTena meM una maMtri-maMDaloM zAsana calAnA gavarnara ke lie kaThina ho jaaygaa| lokamata aise maMtrimaMDala ke pakSa meM hogaa| gavarnara ko kisI prakAra kA naitika yA rAjanaitika samarthana na prApta hogaa| mahAtmA gAMdhI pUchate haiM ki kyA sara saimuela hora tathA anya mantriyoM ko maiMne yaha kahate nahIM sunA ki gavarnara sAdhAraNataH hastakSepa karane ke apane vistRta adhikAroM kA upayoga nahIM kreNge| __ agara kAMgresa ke prastAva meM aura kucha nahIM mAMgA gayA hai to sammAna ke sAtha yaha pUchA jA sakatA hai ki AzvAsanoM ke pIche vaha kyoM par3I hai| apane bahumata para kyoM 'nahIM nirbhara karate jo ApakI apanI zakti hai| jaba [zrI rAjagopAlAcArya] nirvAcaka samudAya kA samarthana prApta hai taba gavanara ke ne jina paristhitiyoM meM zAsana kiyA thA, ve yahA~ kI usa hastakSepa se bhaya khAne kI kyA z2arUrata hai ? maiM mahAtmA paristhiti se bilakula bhinna haiM jisameM yahA~ ke gavarnaroM ne gAMdhI ke sAtha anyAya nahIM karanA caahtaa| kintu unake maMtri-maMDala banAye haiM, jinakI sArvajanika rUpa se nindA ho vaktavya ke eka bhAga ko dUsare bhAga se saMgata nahIM paataa| rahI hai| sara tejabahAdura ne briTiza vidhAna kI vartamAna usa vaktavya meM eka acchI bAta yaha hai ki usake anusAra kArya paddhati kI upekSA kI hai, jisakA yaha rUpa hai ki zrAma kAMgresa aba bhI maMtri-pada grahaNa karane ke sambandha meM apanI cunAva ke bAda parAjita dala ke maMtrI turanta istIphA de sthiti para punarvicAra kara sakatI hai| usameM isake lie dete haiM, aura ve purAne samaya kI taraha Thaharate nahIM ki mArga abhI khulA hai| jaba maMtripada grahaNa kara leMge taba unameM pArliyAmeMTa kI baiThaka ho jAya taba ve istIfA deN| bhArata aura virodhI pakSa meM saMparka ho jAyagA aura tabhI pArliyA- meM naye vidhAna ke anusAra purAne maMtri-maMDaloM kA qhAtmA meMTarI zAsana kI vizeSatA hogii| ho jAtA hai, isalie yahA~ unake istIphe kA prazna nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI bhAga 38 hai| iMglaiMDa meM yaha bAta bahuta hI anucita samajhI jAyagI kAyama karane kI icchA hotI to kAMgresa ko AzvAsana aura vahA~ aisA honA asambhava hai ki usa dala ke dene kA eka se adhika upAya the / hama svAyatta zAsana taba netA ko maMtri-maMDala banAne ke lie bulAyA jAya jisake taka kabhI nahIM prApta kara sakate jaba taka hama use kahIM viruddha nirvAcakoM (voTaroM) ne nizcita rUpa se apanA se prArambha na kareM / sara tejabahAdura kahate haiM ki rItiyA~ nirNaya prakaTa kiyA hai| para yahA~ bhArata meM jina prAntoM meM abhyAsa se bar3hI haiM, aura isake bAda ve garva ke sAtha kahate kAMgresa ko bahumata prApta huaA hai, vahA~ aisA hI ho rahA hai| haiM ki abhyAsa kA yaha matalaba hai ki kAma kiyA jAya sara tejabahAdura sata ne apane vaktavya meM jeniMga kI kitAba aura kAma karane se inakAra na kiyA jaay| isase koI kA havAlA diyA hai| vaha yahA~ bilakula nahIM lAgU hotaa| inakAra nahIM karatA, aura sara tejabahAdura yaha bAta kaha yahA~ ke prAntoM meM kAma calAne ke lie jo maMtri-maMDala kara kucha bhI sAbita nahIM kara rahe haiN| hama AzvAsana banAye gaye haiM unase unakA kucha bhI sambandha nahIM hai mA~gate the aura aba bhI mAMgate haiM, tAki hama maMtripada isalie bhAratIya prAntoM meM jo maMtrimaMDala bane haiM unakA svIkAra kareM aura usa AzvAsana ke anusAra kAma kara zrIcitya maujUdA yA purAne briTiza kAryoM se siddha nahIM ho sakeM / para hamane pada-grahaNa karane se inakAra kara diyA, sakatA / gavarnameMTa aAfa iMDiyA ekTa ke zabdoM kI Ar3a kyoMki gavarnara yaha nahIM cAhate ki yaha rIti kAyama ho meM ina vicitra asambhava kAryoM kI puSTi kI jA sakatI hai| yA ise zurU bhI kiyA jAya / gavarnara cAhate haiM ki maMtriyoM gavarnameMTa aAfa iMDiyA ekTa ke bhAva kA Azaya usI kA sadA unake hastakSepa kA bhaya lagA rahe, aura unheM yaha siddhAnta ke anusAra batAyA jA sakatA hai jisa para vaha AzA hai ki hama koI aisA kAma na kareM jisameM unakA ekTa nirbhara hai aura kevala zabda-koSa dekhakara usa ekTa hastakSepa ho / isa taraha se kAma karanA rAjanIti nahIM hai, kA matalaba nahIM samajhAyA jA sktaa| aura isase koI rIti kAyama na hogii| sara tejabahAdura saprU ke vaktavya ke dUsare bhAga para aba vicAra kiyA jAtA hai. jisameM Apa likhate haiM ki kAnunI mahAtmA gAMdhI kA vaktavya rUpa se gavarnaroM ke sAmane hastakSepa na karane kA zrAzvAsana AzvAsana mA~gane ke sambandha meM kAMgresa ne dillI dene kI mA~ga nahIM peza kI jA sktii| sara saprU kahate haiM meM jo prastAva pAsa kiyA thA usake ekamAtra preraka ki kAnUnI z2immedArI ke bAhara gavarnara kucha nahIM kara mahAtmA gAMdhI the| unakA kahanA hai ki isa sambandha * sakate / isakA uttara yaha hai ki unase aisA karAne ke lie meM unhoMne kAnUnI paMDitoM se parAmarza kara liyA thA koI nahIM cAhatA thaa| hama sirpha yahI cAhate haiM ki hameM aura unhoMne koI aisI kar3I zarta nahIM rakkhI thI tabhI maMtripada svIkAra karanA cAhie jaba gavarnara yaha jise gavarnara loga vidhAna ke bhItara svIkAra nahIM AzvAsana de deM ki ve hastakSepa karane ke kAnUnI hakoM se kara sakate the| unhoMne duHkha ke sAtha yaha kahA hai kAma na leNge| yadi gavarnara yaha mahasUsa kareM ki kisI ki aba kalama yA bahumata kA nahIM, talavAra kA mAmale meM maMtri-maMDala g2alatI para hai, aura vaha itanI g2alatI zAsana hogaa| ve kahate haiMpara hai ki unheM (gavarnara ko) avazya hastakSepa karanA koI asambhava zarta lagAne kI merI icchA nahIM thii| cAhie to aisI dazA meM unheM esembalI bhaMga kara denI isake viruddha maiMne aisI zarta lagAnI cAhI jise gavarnara cAhie yA mantrI ko nikAla denA cAhie, yAnI loga AsAnI se svIkAra kara skeN| aisI zarta lagAne kA isakA yaha matalaba hai ki unheM prAntIya zAsana kAI irAdA hI nahIM thA jisakA matalaba vidhAna meM kucha ke dAyare ke bhItara yaha samajhanA cAhie ki hasta- bhI parivartana karAnA ho| kAMgresajana acchI taraha jAnate the kSepa karane kA matalaba maMtriyoM ko badalanA hai yA punaH ki ve aise kisI saMzodhana ke lie nahIM kaha sakate aura nirvAcana ke lie nirvAcakoM se apIla karanA hai| na kahate / yadi vAstava meM prAntIya svarAjya (svAyatta zAsana) kAMgresa kI nIti koI saMzodhana karAnA nahIM, balki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ : saMkhyA 5] sAmayika vicAra-pravAha vidhAna kA bilakula anta karanA hai, jise koI AdamI nahIM loga apane hastakSepa-sambandhI atyadhika adhikAroM kA pasanda krtaa| kAMgresajana yaha bhI jAnate the aura jAnate haiM prayoga nahIM kareMge ? maiM kahatA hU~ ki kAMgresa ke usa prastAva ki ve zarta ke sAtha pada grahaNa karake bhI usa vidhAna kA meM isase adhika kucha nahIM mAMgA gayA thaa| briTiza sarakAra anta nahIM kara skte| kAMgresa kI jisa zAkhA kA vizvAsa kI ora se kahA gayA hai ki yaha vidhAna prAntoM ko bhItarI pada grahaNa karane meM hai usakA uddeza yaha thA ki aise svataMtratA detA hai| agara aisA hai to gavarnara loga nahIM, upAyoM dvArA jo kAMgresa ke ahiMsAtmaka dhyeya se asaMgata balki mantrI loga apanI avadhi taka apane prAntoM ke na ho, aisI sthiti utpanna kara dI jAya jisase sArA adhi- zAsana samajhadArI se karane ke lie z2immedAra haiN| z2immekAra janatA ke hAtha meM calA jaay| usakA uddeza kAMgresa kA bala bar3hAne kA thA, jisane yaha prakaTa kara diyA hai ki vaha janatA kA pratinidhitva karatI hai| maiMne socA ki yaha uddeza taba taka siddha nahIM ho sakatA jaba taka gavanaroM aura kAMgresa-mantriyoM meM yaha sajanocita kaula karAra na ho jAya ki gavarnara loga taba taka apane vizeSAdhikAroM-dvArA hastakSepa na kareMge jaba taka mantrI usa vidhAna ke andara kAma kreNge| aisA na karane se padagrahaNa ke bAda zIvra aDaMge lagAye jAne lgte| maiM samajhatA hU~ ki sacAI kI dRSTi se aisA kaula-karAra ucita thA / gavarnaroM ko apane vicAra se kAma karane kA adhikAra hai / nissandeha unakA aisA kaha denA vidhAna ke viruddha na hotA mahAtmA gAMdhI ki ve mantriyoM ke vaidhAnika kAmoM ke viruddha apanI icchA dAra aura kartavyaparAyaNa mantrI apane nitya ke kartavya meM kA prayoga nahIM kreNge| yAda rakhanA cAhie ki yaha kaula- hastakSepa baradAzta nahIM kara sktaa| / una bahata-se saMrakSaNoM ko sparza na karatA isalie majhe to aisA jAna par3atA hai ki briTiza jina para gavarnaroM kA adhikAra nahIM hai| nirvAcakoM kA sarakAra ne phira eka bAra kI huI apanI pratijJA toDI hai-- suvicArita sahArA prApta kiye hue kisI prabala dala se yaha vAdAqhilAfI kI hai| kAnoM ko jo vAdA sunAyA thA AzA nahIM kI jA sakatI ki vaha gavarnaroM ke manamAne taura usakA anubhava hRdaya ko nahIM kraayaa| isa bAta meM mujhe para hastakSepa karane kI AzaMkA ke rahate hue apane ko sandeha nahIM hai ki vaha hama logoM para apanI icchA taba taka anizcita avasthA meM ddaale| lAda sakatI hai aura lAdegI jaba taka usakA virodha karane yaha prazna dUsare rUpa meM bhI kiyA jA sakatA hai| gavarnara ke lie bhItara se apanA bala kAfI bar3hA nahIM lete| parantu logoM ko mantriyoM ke prati saujanya kA bartAva rakhanA caahie| . yaha kAryataH prAntIya svatantratA nahIM kahI jA sktii| merI rAya meM jina viSayoM para kAnUna se mantriyoM ko pUrA sarakAra ke hI banAye hue niyama se kAMgresa ne bahumata prApta niyaMtraNa diyA gayA hai aura jinameM hastakSepa karane ke lie kiyA, magara usakA tiraskAra karake sarakAra ne spaSTa zabdoM gavarnara kAnUna se bAdhya nahIM haiM unameM agara ve hastakSepa kareM meM usa svatantratA kA anta kara diyA jo vidhAna-dvArA dene to yaha spaSTataH asaujanya hogaa| eka aAtmasammAnI mantrI kI dohAI unakI aora se dI gaI hai| jise yaha yAda ho ki use ajeya bahumata kA sahArA hai, isalie aba talavAra kA zAsana hogA, kalama kA yA hastakSepa na karane kA aisA vacana mA~ge binA raha nahIM nirvivAda bahumata kA nhiiN| saba taraha kI sadbhAvanA rakhate sakatA / kyA maiMne sara semuela hora aura dUsare maMtriyoM ko hue bhI sarakAra ke kAma kA yahI artha sUjhatA hai, kyoMki bAra bAra yaha kahate nahIM sunA hai ki sAdhAraNata: gavarnara mujhe apane sUtra kI sacAI para solaha Ane vizvAsa hai aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 sarasvatI usake svIkAra karane se saMkaTa rokA jA sakatA thA aura usake phala-svarUpa adhikAra svabhAvataH niyama aura zAnti pUrvaka naukarazAhI ke hAtha se sabase bar3e aura pUre lokatantra ke hAtha meM sauMpA jA sakatA thA / bhArata - saciva lArDa z2eTaleMDa kA vaktavya bhArata-saciva lArDa z2aTaleMDa kA kahanA hai ki mahAtmA gAMdhI ne kadAcita vidhAna ko par3hA hI nahIM yA par3hA hai to unheM hidAyatoM kA smaraNa hI nahIM rhaa| cU~ki bhAratavAsI mahAtmA jI kI sabhI bAtoM ko saca mAna lete haiM isalie unhoMne galataphahamI dUra karane ke uddeza se eka lambA vaktavya nikAlA hai / usakA eka Avazyaka aMza yaha hai aisI avasthA meM yaha ucita hai ki g2alataphahamI ko dUra karane ke lie maiM isa bAta ko spaSTa kara dU~ ki gavarnaroM ke sAmane jo mA~ga upasthita kI gaI thI vaha aisI mA~ga [ lArDa z2eTalaiMDa ] thI jise vidhAna meM saMzodhana hue binA gavarnara pUrA nahIM kara sakate the / yaha bAta eka udAharaNa dekara samajhAI jA sakatI hai / aikTa kI dafA 252 ne gavarnaroM para kucha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 qhAsa z2immedAriyA~ lAda dI haiM / alpasaMkhyakoM ke vaidha hitoM kI rakSA karanA unameM se eka z2immedArI hai / jahA~ taka isa prakAra kI kisI z2immedArI kA savAla uThatA hai, gavarnara ko apanI vyaktigata nirNaya buddhi se yaha nizcaya karanA cAhie ki kyA kAravAI kI jAya / mAna lIjie ki kisI aise prAnta meM jisameM hinduoM kA bahumata hai athavA musalamAnoM kA bahumata hai, maMtrimaMDala ne eka prastAva kiyA ki muslima skUloM athavA hindU-skUloM kI saMkhyA kama kara dI jaay| aisA prastAva karanA kAnUna kI sImA ke andara hogA, ise vaidhAnika kArya nahIM kaha sakate / vidhAna ke andara aisA karanA sambhava hogA, isI kAraNa to pArliyAmeMTa ne saMrakSaNa kI vyavasthA kI aura gavarnaroM para vizeSa z2immedAriyA~ lAdI haiM / isa mAmale se yaha spaSTa hai ki alpasaMkhyakoM ke vaidha hitoM kI rakSA kA savAla khar3A hogA aura gavarnara apanI vyaktigata nirNaya-buddhi se kAma legA / agara gavarnara AzvAsana de detA to vaha isa mAmale meM gavarnara apane dAyitva kA nirvAha nahIM kara sakegA / isase yaha bAta bilakula spaSTa ho jAtI hai ki vidhAna ke anusAra gavarnara AzvAsana nahIM de sakate the / mahAtmA gAMdhI kA yaha kathana ki gavarnara zrAzvAsana de sakate the, g2alata hai| aise saMrakSaNoM kI zrAvazyakatA aura vistAra ke sambandha meM matabheda ho sakatA hai, kintu isa bAta meM sandeha nahIM kiyA jA sakatA ki bhArata kI alpasaMkhyaka jAtiyA~ ina saMrakSaNoM ko bahuta mahatvapUrNa aura mUlyavAn samajhatI haiM / eka bhAratIya patra ne likhA hai ki hastakSepa na karane kI kAMgresa kI maMzA ThIka vaisI hai jaisI ki grAga lagAnevAle upadravakAriyoM kI yaha mA~ga ki unake dvArA prajvalita kI jAnevAlI Aga ke bujhAne ke lie damakaloM kA upayoga na kiyA jAya / dukha hai ki bahumatavAle dala ne 6 prAntoM meM maMtripada grahaNa karane se inakAra kara diyA hai / baMgAla, paMjAba, pazcimottara - prAnta, sindha tathA AsAma ke prAntoM meM jahA~ kAMgresa kA bahumata nahIM hai, maMtrimaMDala bana gaye haiM aura ve apanA kArya kara rahe haiM / una prAntoM meM jahA~ kAMgresa kA bahumata hai alpamatavAle maMtrimaMDala banAye gaye haiM / ina maMtriyoM ke sAtha hamArI sadbhAvanA hai aura hama unakI www.umaragyanbhandar.com
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ / saMkhyA 5] sAmayika vicAra-pravAha sarAhanA karate haiM ki isa kaThina kAma ko unhoMne pratinidhi vAyasarAya se bheMTa karane kI icchA prakaTa kare to apane hAtha meM liyA hai| kucha logoM kA kathana hai ki vAyasarAya samajhautA karane ke lie usase milane ko aise maMtrimaMDaloM ko niyukta karanA vidhAna ke viruddha hai| khuzI se taiyAra hoNge| kintu briTiza sarakAra isa bAta ko mAnane ke lie taiyAra jahA~ taka bhaviSya kA sambandha hai vaha vyavasthApikA nahIM hai / aikTa meM prAntIya zAsana ko calAne ke lie sabhAtroM ke rukha para nirbhara karatA hai| aikTa meM likhA hai maMtrimaDala kI AvazyakatA anivArya kara dI gaI hai| usameM ki vidhAna ke kAryAnvita hone kI tArIkha se 6 mahIne ke . likhA hai ki gavarnara ko salAha va sahAyatA dene ke lie andara hI ve sabhAyeM bulAyI jAya / ho sakatA hai ki maMtriyoM kI eka pariSad hogii| aura usameM yaha bhI likhA alpamatavAle maMtrimaMDaloM kI nIti ko vyavasthApikA hai ki jahA~ taka maMtriyoM ko cunane kA sambandha hai, gavarnara sabhAyeM svIkAra kara leM / agara aisA huA to ThIka hI hai / apane svataMtra icchAnusAra kAma kregaa| ekTa kA zrAzaya agara vyavasthApikAtroM ne unakI nIti ko svIkAra na yaha z2arUra hai ki agara sambhava ho to maMtriyoM kA cunAva kiyA to unheM adhikAra hogA ki ve nirdhArita rUpa se bahumatavAle dala se karanA cAhie, kyoMki aisA na hone apanI asvIkRti prakaTa kreN| phira bahumatavAle dala ko se koI maMtrimaMDala vyavasthApikA meM apane biloM ko nahIM uttaradAyitvapUrNa zAsana kI saMsAra-pracalita rIti ke pAsa kara sakegA aura na qharca kI mAMgoM ko svIkAra karA anusAra maMtrimaMDala banAne kA aura maMtriyoM ko apadastha sakegA, isIlie hidAyatanAme ke 7 ve pairA meM likhA hai karane kA adhikAra hogaa| ki aise maMtriyoM ko cunane kA bharasaka prayatna karanA cAhie saMrakSita adhikAra vidhAna kA eka antargata aMga jo vyavasthApikA meM bahumata ko apane pakSa meM rakha skeN| hai / pArliyAmeMTa ke atirikta aura koI usameM parivartana nahIM kintu yaha Adeza bahuta saqhta aura aparihArya nahIM hai| kara sktaa| gavarnara kAMgresa ko vidhAna kI una zartoM se agara bahumatavAle dala ke pratinidhi pada-grahaNa karanA jinase aura saba dala ba~dhe hue haiM, mukta nahIM samajha skte| asvIkAra kara dete haiM to phira gavarnara ko isa bAta kI maiM khuzI ke sAtha isa bAta ko jo sara saimuela hora tathA svatantratA hai ki vaha anya vyaktiyoM ko maMtrimaMDala banAne dUsaroM ke dvArA kahI gaI hai, phira duharAtA hU~ ki koI kAraNa ke lie nimaMtrita kare, kyoMki samrATa kI sarakAra kA nahIM hai ki gavarnara ke vizeSAdhikAroM ke upayoga karane kI jArI rahanA Avazyaka hai| agara aise logoM ne gavarnara AvazyakatA kyoM utpanna ho / ve apane vizeSAdhikAroM kA ke nimaMtraNa ko svIkAra kara liyA hai to aikTa meM aisI upayoga kareMge yA nahIM, yaha bAta maMtriyoM kI nIti aura koI bAta nahIM hai jo unake yA gavarnara ke kAma ko kArya para hI nirbhara kregaa| sahayoga aura sahAnubhUti hI gaira-kAnUnI kara de| ke AdhAra para vidhAna saMcAlita ho sakegA yaha bhI salAha dI gaI hai ki vAyasarAya mahAtmA gAMdhI ko bulAveM aura padagrahaNa ke sambandha meM apane rukha meM parivartana karane ko unheM rAjI kareM, kyoMki unhIM ke kahane se kAMgresa kI vijJapti kAMgresa ne yaha rukha akhtiyAra kiyA hai| maiM nahIM samajhatA isa sambandha meM bhAratIya kAMgresa kamiTI ke daphtara ki aisA karane se kucha lAbha hogaa| kAMgresa ke logoM ne se bhI eka vijJapti nikalI hai, jisakA eka mahattvahI pada-grahaNa karane se inakAra kiyA hai, ataH jaba taka ve pUrNa aMza isa prakAra haiapane rukha ko badalane ke lie taiyAra na hoMge taba taka hamAre mitra kahate haiM ki kAMgresa una thor3e dinoM meM isa sambandha meM aura kucha kahanA faz2ala hai| isake viparIta bhI kisAnoM kI dazA sudhArane ke lie kucha na kucha kara hI agara gavarnaroM kI vaidhAnika sthiti ke sambandha meM g2alata- sktii| para kAMgresa ko vizvAsa hai ki utanA to chatArI, phahamI hone ke kAraNa hI unhoMne apanA nirNaya kiyA hai rAva aura reDDI bhI kreNge| maMtrimaNDala bane yA na bane, aura agara mahAtmA gAMdhI yA kAMgresa kA aura koI janatA kA kucha bhalA hogA hI aura vaha isa kAraNa ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 . sarasvatI [bhAga 38 usane kAMgresajanoM ko bar3I saMkhyA meM vyavasthApaka-sabhAoM eka hI cIz2a baca gaI hai aura vaha hai gAMdhI jI ke zabdoM meM bhejA hai| meM talavAra kA zAsana' / taba bhI kahA jAtA hai ki kAMgresa ne apanI cAla calane meM g2alatI kI hai| usane g2alatI kI yA nahIM, ise samaya hI siddha kregaa| yaha ThIka hai ki kAMgresa kevala mahAtmAjI kA dUsarA vaktavya cAlabAjiyoM se honevAle lAbha meM vizvAsa nahIM krtii| lADe jeTaleMDa ke uttara meM mahAtmA jI ne eka use mAlUma hai ki vaha sAmrAjyavAda jo bhAratIyoM ko pIsa vaktavya nikAlA hai jisakA eka Avazyaka aMza kara unakA jIvana-rasa cUsatA jA rahA hai. kevala cAlabAjiyoM yaha haise nahIM haTAyA jA sktaa| ataH usake progrAma meM cAla meM samajhatA hU~ ki briTiza rAjanItijJoM ke vaktavya bAz2iyA~ gauNa sthAna rakhatI haiN| " nyAya-rahita tathA pakSapAta aura khudamukhtyArI kI bhAvanA se - isake sivA yadi kAMgresa aAdhAra kevala vaidhAnika nIti yukta haiN| isalie maiM unase kahanA cAhatA hU~ ki maiMne jo hotI to vaha bhI dUsare daloM kI taraha isa mauke ko na zarta rakkhI thI usakA gavarnara loga pUrA kara sakate the cuuktii| vyavasthApaka-sabhAtroM kA praveza kAMgresa ke kAryakrama athavA nahIM, isa bAta para vicAra karane ke lie eka paMcAkA eka bahuta choTA-sA aMga hai| usase jitanA lAbha yata baiThAI jAya, jisameM eka pratinidhi briTiza sarakAra kA uThAyA jA sakatA thA-arthAt janavargataka pahu~canA aura ho, eka kAMgresa kA aura tIsarA ukta donoM pratinidhiyoM use jAgRta karanA-vaha cunAva ke samaya hI uThAyA jA kA sammata vyakta ho| cukA hai| jo aura kucha kiyA jA sakatA hai use kAMgresa 'vartamAna mantriyoM ko kAnUnana mantri-pada grahaNa karane ke virodhI svayaM hI kareMge, kyoMki bahumatarUpI talavAra __ kA adhikAra hai yA nahIM', isa viSaya para bhI ukta paMcAyata unake sira para barAbara laTaka rahI hai| kAMgresa isase Age hI vicAra kare / pahale bhI aisI paMcAyateM baiThI haiN| yadi bar3hatI yadi hvAiTa-hAla ne apane gavarnaroM ko usa AzvAsana briTiza sarakAra mere isa prastAva ko svIkAra kara le to maiM pradAna kI AjJA dI hotI jisakI mA~ga kAMgresavAloM ne kI kAMgresa ke| yahI salAha dUMgA ki vaha bhI isake lie taiyAra thii| yaha nahIM hazrA, ataH svabhAvataH kAMgresavAle binA rahe / maiM cAhatA hU~, satya kI vijaya ho| kisI prakAra kI parezAnI ke apane sthAna para DaTe haiN| kAMgresajanoM ke lie maMtritva grahaNa karanA svayameva koI bhaviSya lakSya yA sAdhya nahIM thA / kAMgresa Aja bhI yaha vizvAsa. isa prakAra abhI ina vaktavyoM kA anta nahIM huA karatI hai ki janatA ke hAthoM meM vAstavika zakti tabhI hai aura kAMgresa aura sarakAra donoM apanI apanI AvegI jaba z2ora-z2abardastI kA mukAbilA kiyA jaaygaa| jida para kAyama haiN| donoM ke zubhacintaka isa prayatna aura usakA yaha vizvAsa taba taka rahegA jaba taka sAmrAjya- meM haiM ki unake bIca eka sammAnajanaka samajhautA ho vAda svayaM hI dUsarA rAstA nahIM pkdd'taa| vaha dUsarA jAya aura bhArata ke itihAsa meM eka nayA pRSTha rAstA pakar3anA cAhatA hai yA nahIM, isakI parIkSA ke lie Arambha ho / parantu tarkoM ke kaTu-pravAha aise dina ko hI bhAratIya kAMgresa kamiTI ne apane prastAva meM AzvAsana- dUra kiye hue haiM aura bhaviSya kAMgresa aura sarakAra vAlI bAta jor3a dI thii| usane use asvIkAra kara diyA. ke navona saMgharSa se vyApta jAna par3atA hai| aisI aura sAtha sAtha bahumata-dvArA zAsana hone ke vaidhAnika sthiti meM pariNAma kyA hogA, yaha abhI kahA nahIM khela ko bhI asvIkAra kara diyaa| usake lie aba kevala jA sakatA / yaha to samaya hI btaayegaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10. . . . . . . . 00.00000000000000000..OOO.DOD . . . . ..... . ... . . . . . ... ... . Shree-Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [zrInandakizora agravAla ke saujanya se lailA majanU (eka prAcIna citra) www.umaragyanbhandar.com . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ lksks aay'i gulliaa / Johayo rar sampAdaka devIdatta zukla zrInAthasiMha jUna 1937 } bhAga 38, khaMDa 1 ___ saMkhyA 6, pUrNa saMkhyA 450 jyeSTha 1664 niyati lekhaka, ThAkura gopAlazaraNasiMha AzAoM kI mAdakatA kucha raGga dikhAnevAlI hai| jIvana ko aba kahA~ khIMcakara __ vaha pahu~cAnevAlI hai| abhilASAoM ke upavana meM madhuRtu AnevAlI hai| yahI dekhanA hai apane ko kyA vaha lAnevAlI hai| jo duniyA hai bIta gaI vaha kabhI na AnevAlI hai| para jo duniyA aba AI hai vaha bhI jAnevAlI hai| jIvana ke sukha-dukha kA nirNaya niyati sunAnevAlI hai| ghora ghaTA yaha kAlI-kAlI kyA barasAnevAlI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ samAlocanA javAharalAla neharU lekhaka, zrIyuta jyotiprasAda mizra 'nirmala' paNDita javAharalAla neharUjI kA vyaktigata jIvana bhAratavarSa ke rAjanaitika jIvana ke sAtha itanA adhika ghula mila gayA hai ki eka ko dUsare se alaga karanA asambhava hai| isIlie unako AtmakathA ko bahuta-se. loga deza kI kathA bhI kahate haiN| unakI isa AtmakathA ko bagaira par3he kisI bhAratavAsI kA rAjanaitika jJAna pUrNa nahIM samajhA jA sakatA hai| isa lekha meM yogya lekhaka ne javAharalAla jI kI isa AtmakathA kA saMkSepa meM bar3e hI sundara DhaGga se paricaya diyA hai| Dita javAharalAla neharU deza ke rASTrIya viSaya kI yaha eka zreSTha kRti hai| vilAyata tathA karNadhAroM meM pradhAna haiM | ve rAja- aMnyAnya dezoM ke pramukha patrakAroM ne isa graMtha kI vistRta naitika netA aura rAjanIti ke marmajJa AlocanAyeM prakAzita kI haiM aura bIsavIM sadI kA ise to haiM hI, eka utkRSTa vidvAn , mahattvapUrNa graMtha batalAyA hai / neharU jI ne isa pustaka meM vicArazIla lekhaka aura pravINa 'apanI bAta' kahate hue navIna vicAroM se yukta bhArata ke aAlocaka bhI haiN| videzI rAja- rASTrIya itihAsa kA kramika vikAsa itane sundara DhaMga se nIti aura itihAsa kI vidvattA unakI vizeSatA hai / jisa aMkita kiyA hai ki isase lagabhaga pandraha varSa ke bhItara kI prakAra unakI vANI meM poja, pravAha, vIratva, maulikatA bhAratIya samasyAoM para pUrNa prakAza par3a jAtA hai| merI aura spaSTavAditA hai, usI prakAra unakI racanA meM bhI ye kahAnI' kyA hai, neharU jI ne svayaM likhA hai. isameM sAre guNa vidyamAna haiN| neharU jI kI vANI deza ko pichale kucha varSoM kI khAsa qhAsa ghaTanAyoM kA saMgraha nahIM; jAgrata aura unnati karane meM jitanI sahAyaka huI hai, utanI isake likhane kA yaha makasada thA bhI nhiiN| yaha to samaya hI unakI racanAyeM bhI sahAyaka huI haiN| isa dRSTi se isa samaya para mere apane mana meM uThanevAle khayAlAta aura sambandha meM mahAtmA gAMdhI ke bAda neharU jI kA hI sthAna hai| jaz2abAta kA aura bAharI vAkyAta kA una para kisa taraha neharU jI ne saMsAravyApI rAjanaitika samasyAoM ko projasvI aura kyA asara par3A, usakA digdarzana-mAtra hai| isameM aura AkarSaka rUpa meM lipibaddha karake rASTrIya pragati ko maiMne apane mAnasika vikAsa ko-apane qhayAlAta ke vyApaka aura sthAyI banAne kA sundara udyoga kiyA hai| utAra-car3hAva ko-sahI citrita karane kI koziza kI ve a~garez2I-bhASA ke ucca koTi ke z2abardasta lekhaka haiN| hai |.........khaas bAta yaha nahIM ki mujha para kyA guz2arA, . unakI a~garez2I kI pustakoM kA yatheSTa pracAra bhI huA hai| balki yaha hai ki vaha mujhe kaisA lagA aura usakA mujha prasannatA kI bAta hai ki hindI meM bhI unakI racanAyeM para kyA asara huaa| yahI isa kitAba ko acchAI aura aba sulabha ho gaI haiM aura inase hindI sAhitya ke eka burAI jAnane kI kasauTI hai|" pustaka kA nAma 'merI vizeSa aMga kI pUrti huI hai| kahAnI' sArthaka hai| neharU jI ne isameM apanI kahAnI ___ 'merI kahAnI'-neharU jI ne yoM to kaI mahattvapUrNa likhI hai| prArambha meM unhoMne apane pArivArika jIvana, pustakeM likhI haiM, kintu kucha samaya huA unakA 'merI bAlyakAla aura zikSA se sambandha rakhanevAlI bAteM likhI kahAnI' nAma kA navIna graMtha prakAzita huA hai| yaha eka haiN| phira san 1920 se lagabhaga vartamAna kAla taka kI vizAla graMtha hai| rAjanIti ke vidvAnoM kA kathana hai ki rAjanaitika ghaTanAoM kA varNana kiyA hai| isa bAta ko 522 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] javAharalAla neharU 523 isa prakAra bhI kaha sakate haiM ki unhoMne apanI kathA likhane ke bahAne 'deza kI kathA' likhI hai| gata AndolanoM meM neharU jI kA vizeSa hAtha rahA hai, isalie ghaTanAtroM ke varNana meM sphUrti aura satyatA kA sundara paricaya milatA hai| mahAtmA gAMdhI ne apanI 'aAtmakathA' meM vAstavika rUpa se apanI hI kahAnI likhI hai, kintu unake likhane kA DhaMga nirAlA hai / mahAtmA jI kI 'aAtmakathA' eka dArzanika pahalU para likhI gaI hai, kintu neharU jI kI 'merI kahAnI' likhane kA dhyeya dUsarA hI hai| unhoMne isa graMtha meM apane jIvana ke anubhavoM ke varNana ke sAtha-sAtha, usa samaya ke AndolanoM se unakA mAnasika vikAsa kaise huzrA aura dezasevA kI ora unake vicAroM kI kisa prakAra puSTi hotI gaI, isakA prabhAvazAlI vaNana kiyA hai| hama ise eka prakAra se deza ke pichale caudaha varSoM meM ghaTita honevAlI ghaTanAoM kI 'DAyarI' bhI kaha sakate haiN| isa 'DAyarI' yA merI kahAnI' meM neharU jI ne bhArata meM rAjanaitika dRSTi se kyA uthala puthala hue, kina kina AndolanoM se deza meM jAgRti huI, kauna-kauna-sI ghaTanAyoM kA prabhAva bhAratIya jana-samUha para par3A, deza ke kina kina netAoM ne isameM pramukha bhAga liyA aura bhArata sarakAra kA rukha kisa ora rahA, yaha sabakA saba Apane bar3e acche DhaMga se isa pustaka meM batAyA hai| baMgAla ke svargIya netA sara rAsavihArI ghoSa ke sambandha . zailA aura bhASA-graMtha kI racanA-zailI bar3I manA- meM eka sthAna para unhoMne likhA hai-"sara rAsavihArI hara aura rocaka hai| par3hane meM upanyAsa kA-sA aAnanda ghuTe hue mADareTa mAne jAte the aura khApa una dinoM zrAtA hai / ghaTanAoM kA varNana silasilevAra hone ke kAraNa pramukha tilaka-ziSya mAne jAte the, yadyapi pIche jAkara ve vaha eka rAjanaitika upanyAsa-sA jAna par3atA hai| vyaktigata kapota kI taraha kAmala aura mADareToM ke lie bhI atyadhika anubhavoM, samaya samaya para honevAlI sAdhAraNa se sAdhAraNa mADareTa ho gye|" (pRSTha 47) isake sivA aura bhI ghaTanAoM kA prabhAva hRdaya para par3e binA nahIM rhtaa| paMktiyA~ paThanIya haiMisase zailI aura bhI AkarSaka aura manoraMjaka ho gaI hai| magara zaukataalI vahA~ maujUda the, jo adhakacare viSaya ke varNana meM vinoda, hAsya aura vyaMgya kI puTa logoM meM joza bharA karate the|" (pRSTha 59) neharU jI ne jagaha jagaha aise DhaMga se dI hai ki racanA "adAlata meM eka phaTe hAla mahAzaya peza kiye gaye sajIva ho uThI hai| vinoda to unake saMgharSamaya jIvana kI jinhoMne halafiyA bayAna diyA ki dastaqhata motIlAla jI jIvanI zakti hai| unhoMne svayaM likhA hai-"......magara ke hI haiN|" (pRSTha 109) z2indA rahanA mere lie to prAyaH asahya ho jAtA, agara "jisa taraha jAdUgara ke piTAre meM se acAnaka kabUtara merI z2indagI meM kucha loga ha~sI maz2Aka kI kucha mAtrA na nikala par3ate haiM, usI taraha aADinensa vagairaha nikala DAlate rahate / " ('merI kahAnI' pRSTha 254) paDate haiN|" (pratha 226) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 sarasvatI . [bhAga 38 ......rAmasvAmI (sara pI0 sI0 rAmasvAmI ayyara) vicAra-svAtaMtrya neharU jI kI racanA kA pradhAna guNa hai| cakkaradAra jInoM ko pAra karate hue gagana-cumbI mInAra tIvra bhASA meM kharI bAta kahane yA prakaTa karane meM ve pUrNa para car3hate car3hate coTI taka jA pahu~ce, jaba ki maiM pRthvI para svataMtratA se kAma lete haiM / 'merI kahAnI' meM vicAroM ke hI pRthvI kA sAdhAraNa prANI banA hA huuN|" (pRSTha 726) prakaTa karane meM pUrNa svataMtratA pAI jAtI hai| spaSTavAditA kI isI prakAra sArI pustaka meM vyaMgya-vinoda aura muhA- to jhalaka sAre graMtha meM hai hii| dikhAvaTI ziSTAcAra se yukta varoM se bhASA kA aoja vyakta hotA hai| yahI nahIM, kahIM vicAroM kA sarvathA abhAva hai| aisI zailI para paMDita jI ko kahIM heDiMga taka vinodapUrNa haiM-jaise briTiza zAsakoM pUrA vizvAsa bhI hai| ve svayaM likhate haiM-"......jo kI hU hU', 'briTiza zAsana kA kaccA ciTThA' aura 'nAbhA kA loga sArvajanika kAmoM meM par3ate haiM unheM Apasa meM ekanATaka' aadi| jahAM eka ora gadyazailI meM manoraMjakatA dUsare ke aura janatA ke sAtha, jisakI ki ve sevA karanA kA dhyAna rakkhA gayA hai, vahIM dUsarI ora kavitva kI bhI cAhate haiM, spaSTavAditA se kAma lenA caahie| dikhAvaTI jhalaka dikhAI par3atI hai| neharU jI ne likhane meM jahA~ ziSTAcAra aura asamaMjasa aura kabhI kabhI parezAnI meM gambhIratA dhAraNa kI hai, vahA~ kI bhASA praur3ha aura bhAvanA- DAlanevAle praznoM ko TAla dene se na to hama eka-dUsare pUrNa ho gaI hai| pratyeka 'caipTara' meM saMsAra ke dArzanikoM, ko acchI taraha samajha sakate haiM aura na apane sAmane kI kaviyoM kI utkRSTa racanAyeM bhI uddhRta haiN| isase bhAvu- samasyAoM kA marma hI jAna sakate haiN|" (prastAvanA katA aura gambhIratA kA pUrNa aAbhAsa milatA hai| pRSTha 10) kintu spaSTavAditA aura vicAra-svAtatrya ke kAraNa kavitAoM meM hI nahIM, gadya meM bhI sthAna sthAna para unakI kahIM bhI vikSobha aura kaTutA kA anubhava nahIM hotA, barana bhAvukatA prakaTa hotI hai / mahAtmA gAMdhI aura paMDita motI- par3hane para aAnanda hI AtA hai / dveSa yA durbhAvanA lezalAla neharU ke milApa ko unhoMne isa prakAra likhA hai- mAtra bhI kahIM nahIM prakaTa hotI / apane pitA svargIya paMDita ____ "manovizleSaNa-zAstra kI bhASA meM kaheM to yaha eka motIlAla neharU, mahAtmA gAMdhI tathA asahayoga aura antarmukha kA eka bahirmukha ke sAtha milApa thA / " satyAgraha meM zAmila honevAle dezabhaktoM kI unhoMne yathA(pRSTha 81) sthAna carcA karate hue unake kAryoM kI tIvra AlocanAyeM "barasoM maiMne jela meM bitAye haiM ! akele baiThe hue, kI haiM, kintu aise sthala bhI vinoda aura ziSTatA se pUrNa apane vicAroM meM Dabe hue, kitanI RtuoM ko maiMne eka- hI haiM / libarala pArTI ke kAryoM tathA usake netAoM kI dUsare ke pIche Ate-jAte aura anta meM vismRti ke garbha meM TIkA-TippaNI meM bhI vicAra-svAtaMtrya ko pradhAnatA dI gaI lona hote dekhA hai ! kitane candramAoM ko maiMne pUrNa hai, aura bar3I sundaratA ke sAtha unake vAstavika vicAroM, vikasita aura kSINa hote dekhA hai aura kitane jhilamila manobhAvoM kA citraNa kiyA gayA hai, jo zAlInatA se yukta karate tArAmaMDala kA abAdha aura anavarata gati aura hai| saMbhavataH aise sthala vicAra-vaiSamya ke kAraNa libaraloM zAna ke sAtha ghUmate hue dekhA hai ! mere yauvana ke kitane ko kSubdha karanevAle ho sakate haiM, kintu narama-garama kA atIta divasoM kI yahA~ citA-bhasma huI hai aura kabhI vicAra na karanevAle pAThakoM ke lie sAre graMtha meM vicArakabhI maiM ina atIta divasoM kI pretAtmAoM ko uThate hue, svataMtratA aura spaSTavAditA kA pravAha eka-sA pravAhita apanI duHkhada smRtiyoM ko sAtha lAte hue, kAna ke pAsa hotA hI milegaa| isI prakAra bhArata tathA briTena kI Akara yaha kahate hue sunatA hU~ 'kyA yaha karane yogya zAsana-paddhatiyoM para bhI-jo ghaTanAoM se saMbaMdha rakhatI haiMthA' ! aura isakA javAba dene meM mujhe koI jhijhaka nahIM apanA spaSTa mata prakaTa kiyA gayA hai| vicAra-svAtaMtrya kI hai|" (pRSTha 728) dRSTi se isa pustaka kI samatA rAjanIti-viSaya kI koI yaha avataraNa kAvyAtmaka zailI kA eka sundara udA- dUsarI pustaka nahIM kara sakatI hai| aitihAsika dRSTikoNa se bhI isa graMtha kA kama mahattva vicAra-svAtaMtrya aura aitihAsika mahattva nahIM hai / ise hama san 1920 se san 1934 taka kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6.] javAharalAla neharU Za .525 paMDita javAharalAla neharU kA eka aprApya citra / ise prayAga ke prasiddha phoTogrAphara zrI pI0 ena0 varmA ne qhAsa taura se zarasyatI ke lie sIvA yathA / pahADiyAthI kontima giraphtArI aura zrI kamalA jI kI bImArI ke pUrva kA dina hai|
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 sarasvatI kAMgresa kA itihAsa kaha sakate haiM / ina caudaha-pandraha varSoM meM deza kI jo unnati huI aura jana sAdhAraNa meM jAgRti kA jo saMcAra huA hai vaha rASTrIya dRSTi se itihAsa kI cIz2a hai / neharU jI ne pradhAna rUpa se isa graMtha meM 'asahayoga', 'sAmpradAyikatA kA daura daurA', 'sAimana kamIzana kA Agamana', 'savinaya avajJA', 'yaravadA kI saMdhi-carcA', 'dillI kA samajhautA', 'golamez2a kAnphareMsa', 'DomIniyana 'sTeTsa' aura 'Az2AdI', 'bhUkampa', 'pUraba aura pazcima meM lokataMtra' tathA deza ke bhinna bhinna zaharoM meM honevAle kAMgresa ke adhivezanoM kA varNana tathA usake guNa-doSoM kA vivecana bhale prakAra kiyA hai| ukta samasyAyeM apanA aitihAsika mahattva rakhatI haiN| isI lie yaha pustaka bhI apanI mahattA rakhatI / eka qhAsa bAta aura hai ki abhI taka rASTrIya yA kAMgresa-saMbaMdhI jo graMtha prakAzita hue haiM unameM prAyaH ghaTanAoM kA kramapUrvaka varNana hI prApta hotA hai, kintu 'merI kahAnI' meM ghaTanAoM ke varNana ke sAtha hI sAtha unakI AMtarika paristhitiyoM kA avasara ke anusAra vyaktigata bhI - jo citraNa kiyA gayA hai vaha bar3A vyApaka hai aura vAstavikatA se paricita karAne meM sahAyaka hotA hai / varNana aura AlocanA - yaha pustaka arasaTha paricchedoM meM samApta kI gaI hai / prAyaH sabhI paricchedoM ke viSayoM kA pratipAdana varNanAtmaka rIti se kiyA gayA hai| kucha paricchedoM meM viSayoM kA sundara vivecana bhI huA hai / 'maz2ahaba kyA hai', 'jela meM pazu-pakSI', 'libarala dRSTikoNa', 'DomIniyana sTeTsa aura Az2AdI', 'antarjAtIya vivAha aura lipi kA prazna', 'pUraba aura pazcima meM lokataMtra' Adi prakaraNa vivecanAtmaka DhaMga se likhe gaye haiM / varNana aura vivecana meM neharU jI ne z2oradAra bhASA meM apane vicAroM ko vyakta kiyA hai| kisI bhI vicAra ko ghumA-phirA kara aura vistAra ke sAtha nahIM likhA hai, barana custa aura durusta DhaMga se varNana aura vivecana kiyA hai| neharU jI ko kaI varSoM taka Az2AdI ke lie jeloM meM rahanA par3A hai, isalie jela - saMbaMdhI apane vicAroM ko unhoMne bar3I sundaratA ke sAtha aMkita kiyA hai sAtha hI jeloM ke sudhAra ke saMbaMdha meM kar3I TIkA TippaNI bhI kI hai| 'merI kahAnI' meM viSayoM aura ghaTanAoM kA varNana AlocanAtmaka rIti se Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 1 huA hai / yahI AlocanA aura TIkA-TippaNI pustaka kA jIvana hai / isake par3hane se libarala pArTI, kAMgresa-dala, kAMgresa aura sarakAra kA matabheda, sarakArI rukha, sAmpradAyikatA Adi ke saMbaMdha meM bahuta-sI Antarika bAtoM kA jJAna ho jAtA hai| deza meM bar3e bar3e netA haiM / libarala dala ke aura kAMgresa ke netAoM meM matabheda rahA hai| muslima netA bhI samaya samaya para apanI nIti badalate rahe haiN| kabhI sampradAyavAdiyoM kA bolabAlA huA, kabhI anya dala ke netAoM kA / dhIre dhIre AndolanoM kA khAtmA hotA gayA aura rAjanaitika kSetra meM netAoM kI nIti ne kaThina pahelI kA rUpa dhAraNa kara liyaa| paMDita jI ne 'merI kahAnI' meM rASTra ke aise bhinna bhinna daloM aura netAoM kI nItiyoM kA zrAlo. canAtmaka rUpa meM vizleSaNa kiyA hai| isase hameM unakI nItiyoM kA ho patA nahIM calatA, barana unheM vyaktigata rUpa se bhI jAnane kA maukA milatA hai / narama se narama aura garama se garama netAoM ke vyaktitva kA AkarSaka aura nirbhIka citraNa kiyA gayA hai / livarala netAoM meM zrI gopAla kRSNa gokhale ke zAnta svabhAva aura sahanazIlatA kI neharU jI ne prazaMsA kI hai| sara tejabahAdura saprU, sara pI0 sI0 rAmasvAmI ayyara, bhUpendranAtha vasu, sara rAsavihArI ghoSa aura mahAmAnya zrInivAsa zAstrI ke saMbaMdha meM aneka ghaTanAoM kA z2ikra karate hue kaI manoraMjaka bAteM likhI hai| misTara gokhale se eka bAra bhUpendranAtha vasu se rela meM bheMTa ho gaI / isa ghaTanA kA z2ikra karate hue neharU jI ne likhA hai-- "vasu mahodaya gokhale ke pAsa gaye aura bAta-cIta meM pUchane lage ki kyA maiM Apake Dibbe meM safara kara sakatA huuN| yaha sunakara pahale to gAMkhale kucha cauMke, kyoMki basu mahAzaya bar3e bAtUnI the, lekina phira svabhAvavaza ve rAjI ho gaye / " (pRSTha 36 ) mAnanIya zrInivAsa zAstrI kI kaI sthaloM para carcA kI gaI hai| misez2a besenTa kI naz2arabandI para zrI zAstrI jI kI nIti kA z2ikra karate hue likhA hai zrI "mujhe yAda hai ki naz2arabandI ke kucha dina pahale taka zrInivAsa zAstrI ke vaktRtvapUrNa bhASaNoM ko par3hakara hama logoM ke dila hila jAte the / lekina naz2arabandI se ThIka pahale yA usake bAda se zrI zAstrI cupa ho gaye / www.umaragyanbhandar.com
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] jaba kAma kA vakta AyA taba vaha hameM bilakula chor3a gaye...... unakI cuppI para hamameM bahuta mAyUsI aura nArAz2agI phailii| taba se mere dila meM yaha vizvAsa ghara kara gayA hai ki zrI zAstrI karmavIra nahIM haiM aura saMkaTa kAla unakI pratibhA ke anukUla nahIM par3atA / " (pRSTha 41 ) eka sthAna para tilaka ke pramukha ziSya zrI khAparDe aura mADareTa netA sara rAsavihArI ghoSa kI bAtacIta kA prasaMga hai / vaha isa prakAra hai " khAparDe kahane lage ki gokhale briTiza sarakAra ke ejenTa the / unhoMne landana meM mere Upara bhediye kA kAma kiyA / ...... sara rAsavihArI bole- gokhale puruSottama the I maiM kisI ko unake qhilAfa eka zabda na bolane dUMgA / taba khAparDe zrInivAsa zAstrI kI burAI karane lage / lekina unhoMne koI nArAz2agI nahIM dikhaaii| isake bAda zrI khAparDe unake muqAbile meM tilaka kI tArIfa karane lage / bole-- 'tilaka nissandeha mahApuruSa, eka Azcaryajanaka puruSa, mahAtmA haiM / ' sara rAsabihArI bolemahAtmA ! maiM aise mahAtmAnoM se nafarata karatA hU~ / " isI prakAra libarala pArTI kI nIti aura usake netAoM ke bAre meM aneka prasaMga Aye haiM, jinase bar3A manoraMjana hotA hai tathA tatkAlIna livarala netAoM ke sambandha meM jo kAMgresa ke bhI kartAdhartA the- vyaktigata bAteM mAlUma hotI haiN| sAtha hI isase unakI vicArapravRttiyoM kA bhI anumAna lagAyA jA sakatA hai / qhilAfata - grAndolana, musalamAna netAoM aura sampradAyavAdiyoM para aisA jAna par3atA hai ki neharU jI kI prArambha se hI vakradRSTi rahI hai / 'merI kahAnI' meM inakI tIvra AlocanA kI gaI hai| musalamAnoM ke netA zrI muhammada alI jinnA ke vyaktitva kA citraNa bar3I qhUbI ke sAtha huA hai / eka sthAna para likhA hai-- javAharalAla neharU " sarojinI nAyaDU ne unheM (mi0 jinnA) 'hindUmusalima ekatA kA dUta' kahA thA. usa khaddaradhArI bhambha meM jo hindustAnI meM vyAkhyAna dene kA matAlabA karatI thI, vaha apane ko bilakula bemela pAte the / ...... Age jAkara ekatA kA yaha purAnA elacI una pratigAmI logoM meM mila gayA jo musalamAnoM meM bahuta hI sampradAyavAdA the / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 527 maulAnA mohammada alI deza ke bar3e musalima netAoM meM the, kintu 'kokAnaDA kI kAMgresa aura muhammada alI' zIrSaka pariccheda ko par3hakara maulAnA sAhaba ke vicAroM kA pUrNatayA bodha ho jAtA hai| paMDita jI ne alI bhAiyoM ko usI vakta se sampradAyavAdI samajha rakkhA thA jaba ve qhilAfata Andolana ke kartAdhartA the aura kAMgresa ke stambha the| neharU jI ke mata ke anusAra - "alI bhAiyoM ne bhI, jo qhuda maz2ahabI tabIyata ke AdamI the, isa silasile Par (maulaviyoM kA prabhAva bar3hAne meM) aura tAqata dI / " lI bandhutroM ke sambandha meM do avataraNa adhika rocaka haiM " muhammada alI ne kahA- koI bhI kurAna ko apane dimAg2a kA daravAz2A kholakara aura eka jijJAsu kI bhAvanA se par3hegA to z2arUra hI vaha usakI sacAI kA kAyala ho jAyagA / unhoMne yaha bhI kahA ki bApU (gAMdhI jI) ne use g2aura se par3hA hai aura ve z2arUra islAma kI sacAI ke qAyala ho gaye hoge / lekina unake dila kI mag2arUrI unheM usako z2Ahira karane se manA karatI hai / " (pRSTha 146 ) "lAhaura kAMgresa ke vakta AkhirI dafA, maiM unase milA thA / ...... unhoMne mujhe gambhIra cetAvanI dI - 'javAhara ! maiM tumheM cetAye detA hU~ ki tumhAre Aja ke ye sAthI-saMgI saba tumako akelA chor3a deMge / jaba koI musIbata kA aura Ana-bAna kA maukA zrAyegA usI vakta ye tumhArA sAtha chor3a deNge| yAda rakhanA khuda tumhAre kAMgresI hI tumheM phA~sI ke taqhteM para bheja deNge|' kaisI manahUsa bhaviSyavANI thI !" (pRSTha 147) kAMgresa Andolana aura usake netAtroM kI nIti para bhI 'merI kahAnI' meM AlocanAtmaka dRSTi DAlI gaI hai| apane pitA svargIya paMDita motIlAla neharU, mahAtmA gAMdhI, paM0 madanamohana mAlavIya, lAlA lAjapatarAya, dezabandhu dAsa, je0 ema0 sena gupta, abdula gaphphAra khA~, DAkTara ansArI, hakIma ajamala qhA~ Adi kA bhI prasaMga ke anusAra z2ikra kiyA gayA hai| inake vyaktigata jIvana ke sambandha meM aneka naI bAteM mAlUma hotI haiN| apane pitA . paMDita motIlAla neharU kA caritra citraNa bar3I khUbI, sacAI aura niSpakSatA se kiyA hai| paMDita motIlAla jI svabhAva ke ugra, z2iddI aura kAMdhI the| lekina isake sivA buddhimAn, svAbhimAnI aura zrAna-bAnavAle bhI the / www.umaragyanbhandar.com
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ sapA [bhAga pahale ve mADareTa the, bAda ko ve ugra kAMgresI bana gaye the| yadAkadA matabheda prakaTa karate hue apanI nIti kA pratianeka sthaloM para svargIya neharU jI ke vyaktitva para sundara pAdana kiyA hai| neharU jI eka yuddha-priya netA haiM, saMgharSa prakAza par3atA hai| kucha avataraNa isa prakAra haiM- hI unake jIvana kI pradhAnatA hai| mahAtmA jI ne jitane ___"lekina jahA~ maiM unakI ijjata karatA thA aura unheM aAndolanoM kA saMcAlana kiyA, kucha dina bAda ve mahAtmA bahuta hI cAhatA thA, vahA~ maiM unase DaratA bhI thaa| naukara- jI kI preraNA yA deza meM matabheda ke kAraNa asaphalatA cAkara aura dasaroM para bigaDate hae maiMne unheM dekhA thaa| ko prApta hae, isa para neharU jI ne apanI spaSTa rAya jAhira usa samaya ve bar3e bhayaMkara mAlUma hote the aura maiM mAre Dara kI hai / isa sambandha meM mahAtmA jI ke kucha vicAroM se matake kAMpane lagatA thaa|......unkaa svabhAva dara asala bheda bhI jAhira kiyA hai| kucha avataraNa isa prakAra haiMbhayaMkara thA aura unakI zrAyu ke Dhalate dinoM meM bhI "yoM majamoM se mujhe parahez2a na thA, magara unakA-sA gussA mujhe kisI dUsare meM dekhane ko nahIM ke sAtha calanevAloM kA jaisA hAla hotA hai, yAnI dhakke milaa| lekina khuzakismatI se unameM ha~sI-maz2Aka kA khAnA aura apane paira kucalavAnA ye mujhe lalacAne ko mAddA bar3e z2ora kA thA aura ve irAde ke bar3e pakke the| kAfI na the|" (pRSTha 10) "ve akasara kahate the ki 'daridra nArAyaNa' ke lie ___paMDita motIlAla jI 'svarAjya-pArTI ke lIDara the| dhana cAhie |...mujhe yaha bAta pasanda nahIM thii| kyoMki svarAjya-pArTI ne asembalI meM apanA bahumata kAyama kara mujhe to daridratA eka ghRNita cIz2a mAlUma hotI thI, liyA thaa| isa sambandha meM eka sthAna para likhA hai- jisase lar3akara use ukhAr3a pheMkanA cAhie, na ki use ___"pitA jI asembalI ke kAmoM meM usI taraha tairane bar3hAvA denA caahie|" (pRSTha 237) lage jaise battaqha pAnI meM / " (pRSTha 160) satyAgraha-aAndolana ko mahAtmA jI ne caurIcaurAsvarAjya-pArTI ke sAtha mahAmanA mAlavIya jI kI kAMDa ke bAda sthagita kara diyA thaa| isa para neharU jI neznalisTa pArTI kA bhI prasaMga AyA hai| isa prasaMga meM ne apanI dalIloM se yaha z2Ahira kiyA hai ki gAMdhI jI mahAmanA mAlavIyajI ke sambandha meM kaI bAteM likhI haiN| ne yaha galatI kI thI aura apanI projasvinI AlocanA kahIM kahIM mAlavIya jI kI nIti aura deza-prema kI sundara meM apanA mata prakaTa kiyA hai / isI prakAra aneka sthaloM vyAkhyA kI gaI hai| kucha avataraNa isa prakAra hai- para mahAtmA jI aura unake bhaktoM kI prazaMsA bhI kI hai| "naI neznalisTa pArTI adhika mADareTa yA garama dRSTi- saradAra vallabhabhAI paTela ke lie eka sthAna para likhA koNa kI pratinidhi thii| vaha nizcita rUpa se svarAjya-pArTI hai-"saradAra vallabhabhAI se bar3ha kara hindustAna meM koI se z2yAdA sarakAra kI tarafa jhukI huI thii|" pRSTha (193) dUsarA gAMdhI jI kA bhakta nahIM hai / " neharU jI ne mahAtmA "purAne tAllukAta kI vajaha se ve kAMgresa meM z2arUra jI kI AlocanA ke sAtha hI aneka sthaloM para unakI bane hue the, lekina unakA (mAlavIya jI) dimAgI dRSTikoNa bhUri bhUri prazaMsA kI hai| unakI sacAI, AdhyAtmikatA, libaraloM yA mADareToM ke dRSTikoNa se z2yAdA bhinna na thaa|" aura caritra-bala ke ve kAyala haiN| udAharaNArtha(pRSTha 193) "asahayoga janatA kA eka aAndolana thaa| usakA "unakI AvAz2a kI tarafa logoM kA dhyAna aba bhI aguzrA thA aisA dabaMga zakhsa jise hindustAna ke loga jAtA hai, lekina ve jo bhASA bolate haiM use aba bahuta- bar3e bhakti-bhAva se dekhate the|" (pRSTha 85) se loga na to samajhate hI haiM aura na usakI paravAha hI "gAMdhI jI kA z2ora kisI kisI savAla ko buddhi se karate haiN|" (pRSTha 195) samajhane para kabhI nahIM hotA thA, balki caritra-bala aura mahAtmA gAMdhI kI satyatA, ImAnadArI, ahiMsA-sambandhI pavitratA para hotA thA, aura unheM hindustAna ke logoM ko usUloM kI bhI prazaMsA aura kahIM kahIM aAlocanA kI hai| dRr3hatA aura caritra-bala dene meM Azcaryajanaka saphalatA rAjanaitika kSetra meM neharU jI ne gAMdhI jI kI rAjanIti se milI hai|" (pRSTha 93) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] "kucha kucha to gAMdhI jI ke zabda mere kAnoM meM khaTakate the jaise 'rAma-rAjya' jise phira ve lAnA cAhate the| lekina maiM isI qhayAla se tasallI kara liyA karatA thA ki gAMdhI jI ne usakA prayoga isalie kiyA hai ki ina zabdoM ko saba jAnate haiM aura janatA unheM samajha letI hai / unameM janatA ke hRdaya taka pahu~ca jAne kI vilakSaNa svAbhAvika zakti thI / " (pRSTha 90 ) paM0 javAharalAla jI ne 'merI kahAnI' meM gAMdhI jI ke lie 'mahAtmA' kA zabda do hI eka sthAnoM meM prayoga kiyA hai / isa sambandha meM unhoMne jo dalIla dI bhI bar3e mArke kI hai- hai vaha "maiMne isa pustaka meM saba jagaha mahAtmA gAMdhI ke jaya gAMdhI jI likhA hai, kyoMki vaha khuda 'mahAtmA gAMdhI' ke badale 'gAMdhI jI' kahA jAnA pasanda karate haiM / a~garez2a lekhakoM ke lekhoM aura pustakoM meM maiMne isa 'jI' kI vicitra vyAkhyAyeM dekhI haiM / kucha ne kalpanA kara lI hai ki vaha pyAra kA zabda hai, aura gAMdhI jI ke mAnI haiM 'nanheM se pyAre gAMdhI' / yaha bilakula vAhiyAta hai / " (pRSTha 38) deza meM jitane Andolana hue ve prAyaH eka ke bAda dUsare asaphala hote gye| aisA kyoM huA, isa para bhI neharU jI ne vihaMgama dRSTi DAlI hai / neharU jI ne yaha sAfa taura se likhA hai ki saphalatA kI z2immedArI kucha to kAMgresa meM ghusa AnevAle gaira-jimmedAra kAryakartAoM para aura kucha deza ke vAtAvaraNa ke parivartana para hai| inameM sAmpradAyika logoM ke sivA sarakAra ke rAjanaitika dA~va-peMcoM kA bhI vizeSa hAtha rahA hai / 'kauMsila praveza', 'kisAna - zrAndo lana', 'namaka satyAgraha' Adi kI asaphalatAoM ke rahasyoM kA bhI udghATana z2oradAra dalIloM ke sAtha kiyA hai / pustaka kA tIna hissA AlocanA aura varNana se bharA huA hai| jela meM adhika rahane ke kAraNa yadyapi neharU jI ko kahIM kahIM AndolanoM ke sambandha meM kucha jJAtavya bAtoM kA vivaraNa nahIM mila sakA hai-- jaisA ki unhoMne svayaM svIkAra kiyA hai - to bhI upalabdha sAmagrI itanI yatheSTa hai ki usake varNana aura AlocanAtmaka citraNa meM kAfI sajIvatA zrA gaI hai| javAharalAla neharU kisAna aura majadUra - paMDita javAharalAla neharU ne 'apanI kahAnI' meM prAya: maz2adUroM aura kisAnoM kI mA~goM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 529 kA, unakI unnati aura saMgaThana kA pakSa samarthana kiyA hai / unake svArtha meM jo rukAvaTeM par3IM yA par3a rahI haiM unakI hara jagaha muqhAlifta kI hai| neharU jI meM yaha bhAvanA vidyArthI jIvana se hI hai / pustaka ke prAraMbhika aMzoM aura ghaTanAoM ke par3hane se isa bAta kA paricaya prApta hotA hai / vilAyata meM zikSA pAne ke samaya se hI unake hRdaya meM isa bhAvanA kA udaya ho cukA thaa| bhArata meM jaba ve prAye aura sArvajanika kAmoM meM bhAga lene lage taba 'avadha ke kisAna Andolana' ne unake hRdaya para gaharA prabhAva DAlA / inhIM kisAna-sabhAoM ke dvArA neharU jI ko bhASaNa karane kI zakti prApta huI / 'kisAnoM meM bhramaNa ' pariccheda meM unhoMne kisAnoM kI daridratA aura saMkaTa kA acchA digdarzana karAyA hai / 'yuktaprAMta meM karabaMdI', 'yukta prAMta meM kisAnoMsaMbaMdhI dikkateM' aura 'TreDayUniyana kAMgresa' ke pariccheda isI prakAra ke vicAroM se zrota-prota haiN| g2arIbI kI kaThinAiyoM kA neharU jI ko acchA anubhava hai aura use dUra karane meM unakI preraNA hai / unhoMne apane vicAroM ko nirdhana zreNI ke vicAroM ke anurUpa banA liyA hai / yahI kAraNa hai ki ve isa samasyA ko bar3I qhUbI aura vivecanAtmaka DhaMga se aMkita karane meM saphala hue haiN| bhArata meM hI nahIM, jaba jaba neharU jI ne yorapa kI yAtrA kI thI taba ta vahA~ bhI isI samudAya ke vicAroM kA svAgata kiyA aura usake aAntarika svarUpa ko samajhane kI ceSTA kI / 'brUselsa meM pIr3itoM kI sabhA' lekha meM yorapa ke pIr3itoM tathA vahA~ ke maz2adUroM kI nIti aura Andolana kA jItA jAgatA citra citrita kiyA hai| bhArata meM maz2adUroM ke samarthaka aura netA zrI ena0 ema0 jozI kI neharU jI bar3I prazaMsA kI hai / neharU jI meM samAjavAda kI bhAvanA bahuta kucha isI zreNI ke logoM ke kAraNa prApta huI hai aura samAjavAda kI vyAkhyA bhI unake anurUpa huI hai| samAjavAdI netA zrI ema0 ena0 rAya se unakI mulAqAta mAsko (rUsa) meM huI thii| neharU jI ne svayaM likhA hai - "ema0 ena0 rAya ke buddhi-vaibhava kA mujha para acchA asara pdd'aa|" (pRSTha 190 ) isI prakAra sArI pustaka meM prAraMbha se aMta taka bhArata ke isa vizAla samudAya kA z2ikra prasaMgavaza huA hai, jisase neharU jI ke hRdaya kI vizAlatA kA paricaya milatA hai / www.umaragyanbhandar.com
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI videzI rAjanIti -- neharU jI ne pichale varSo meM do-eka bAra yorapa kI yAtrA kI / jarmanI, sviTaz2alaiMDa, frAMsa, iMgleMDa aura rUsa Adi dezoM meM jAkara vahA~ ke sArvajanika AndolanoM kA adhyayana kiyA / yorapa kI samasyAoM kA varNana neharU jI ne 'yora meM', 'ApasI matabheda,' 'brUselsa meM pIr3itoM kI sabhA, ' zIrSaka stambhoM meM bhalI bhA~ti kiyA hai / ina paricchedoM meM rAjanaitika vicAroM ko lipibaddha karane ke sivA videzoM meM nirvAsita kaI bhAratIyoM kA bhI z2ikra kiyA hai| ina aMzoM ko par3hakara nirvAsitoM ke saMbaMdha meM kaI jJAtavya bAteM mAlUma hotI haiM / aise sthala manoraMjaka haiM / rAjA mahendrapratApa, zrI zyAma jI kRSNa varmA, lAlA haradayAla, maulavI ubaidullA, maulavI barakataullA, vIrendranAtha caTTopAdhyAya, ema0 ena. rAya aura campaka ramana pille ke vicAroM aura unake vyaktigata jIvana kI aneka ghaTanAoM kA vivaraNa prApta hotA hai / san 1927 meM brUselsa meM honevAlI pIr3itoM kI kAnphareMsa meM neharU jI zAmila hue the / isa kAnafareMsa ke sabhApati briTena ke maz2adUra - netA jArja lAMsabarI the / neharU jI ne jArja lAMsabarI kI rAjanIti ko bar3e vinodAtmaka DhaMga se likhA hai| bhArata kI hI bhA~ti yorapa meM bhI pU~jIvAda ke viruddha eka Andolana ho rahA hai / kamyUnisToM kA pracAra kArya bar3ha rahA hai, isakA bhI z2ikra kiyA hai| isa stambha se yorapa kI rAjanaitika uthala-puthala para gaharA prakAza par3atA hai| rUsa ke bhramaNa ne to neharU jI ko "adhyayana karane kI eka buniyAda de dI / " 1 vyaktigata bAteM - aMta meM hama neharU jI kI vyaktigata bAtoM aura saujanya- pUrNa vicAroM kA binA ullekha kiye nahIM raha sakate / neharU jI ne 'apanI kahAnI' meM vyaktigata bAteM bhI likhI haiN| jahA~ unhoMne zrauroM ke saMbaMdha meM spaSTavAditA se kAma liyA hai, vahA~ apane lie bhI vahI rukha akhtiyAra kiyA hai| ve musIbatoM se ghabarAnevAle nahIM / saMgharSamaya jIvana ke ve qAyala haiN| apane parivAra, mAlIhAlata kA bhI yathAsthAna spaSTatA ke sAtha likhA hai| kucha sthala to bar3e hRdayavidAraka haiM, mArmika bhAvanA se bhare haiN| svargIya kamalA neharU ke saMbaMdha meM kucha avataraNa isa prakAra haiM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 apane parivAra meM zAnti aura sAntvanA milI hai / maiMne mahasUsa kiyA ki isa dizA meM maiM khuda kitanA apAtra nikalA / yaha socakara mujhe zarma bhI mAlUma huI / maiMne mahasUsa kiyA ki san 1920 se lekara merI patnI ne jo uttama vyavahAra kiyA usakA maiM kitanA RNI hU~ / svAbhimAnI aura mRdula svabhAva kI hote hue bhI usane na merI sanakoM hI ko baradAzta kiyA, balki jaba jaba mujhe zAnti aura tasallI kI sabase z2yAdA z2arUrata thI taba taba vaha usane mujhe dI / " (pRSTha 130) zrImatI kamalA neharU ke saMbaMdha meM kaI sthAnoM para kucha mArmika bAteM likhI gaI haiM aura ve karuNA se pUrNa haiM / aisA jAna par3atA hai ki neharU jI ne svayaM aise mArmika viSayoM kI upekSA kI hai| aise avataraNoM ko par3hane se bedanA kA anubhava hotA hai / "mujhe patA lagA ki mere pitA jI aura mere bAre meM eka bahuta pracalita kahAvata yaha hai ki hama hara haphte apane kapar3e perisa kI kisI lAMDrI meM dhulane ko bhejate the / ... isase jyAdA jIva aura vAhiyAta bAta kI kalpanA bhI maiM nahIM kara sktaa| agara koI itanA mUrkha ho ki vaha aise jhUThe bar3appana ke lie isa taraha kI fiz2UlaqharcI kare, to maiM samajhatA hU~ ki vaha avvala darje kA ullU hI samajhA jAyagA / " (pRSTha 252) paM0 javAharalAla jI ne apane ko vyaktigata rUpa se 'hindU' aura 'brAhmaNa' ghoSita kiyA hai / yaha eka mArke kI bAta hai / Aja kala kAMgresa ke hindU netA prAyaH isa vicAra ke haiM ki ve apane ko 'hindU' kahane aura 'hindUtva' kA samarthana karane meM lajjA kA anubhava karate haiN| neharU jI ne 'hindUtva' kI atyadhika prazaMsA kI hai| kAMgresa ke eka netA ke lie, phira paMDita javAharalAla jI aise vyakti jo " z2abardasta kazamakaza aura musIbatoM ke vakta meM mujhe eka kazmIrI gharAne meM utpanna hue haiM aura jinakA rahana parivAra ke logoM meM apanI mAtA zrImatI svarUparAnI neharU, zrI vijayAlakSmI paMDita, zrImatI kRSNA neharU aura zrI ranajIta paMDita kA z2ikra bhI kiyA hai| apanI Arthika sthiti kA digdarzana bhI karAyA hai| logoM ko yaha mAlUma hai ki paM0 motIlAla jI phrAMsa se kapar3A dhulavA kara ma~gavAte the / isa saMbaMdha meM neharU jI ne uttejanA- pUrNa aura spaSTa vicAra prakaTa kiye haiM www.umaragyanbhandar.com
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] sahana prAraMbha meM vilAyatI DhaGga kA rahA hai, bar3e gaurava kA viSaya hai / unhoMne hindUdharma kI zAlInatA aura udAratA tyadhika prazaMsA kI hai| ve eka sthAna para likhate haiM" bahuta-se musalamAnoM ke lie to yaha zAyada aura bhI muzkila ho, kyoMki unake yahA~ vicAroM kI Az2AdI maz2ahabI taura para nahIM dI gaI / vicAroM kI naz2ara se dekhA jAya to unakA sIdhA magara taGga rAstA hai aura usakA anuyAyI z2arA bhI dAne - bAyeM nahIM jA sakatA / hindutroM kI hAlata isase kucha alaga hai / vyavahAra meM cAhe ve kaTTara hoM, unake yahA~ bahuta purAne bure aura ghasITane vAle rasmavAja mAne jAte haiM, phira bhI ve hamezA dharma ke viSaya meM nihAyata krAMtikArI aura maulika vicAroM kI carcA karane ke lie bhI hamezA taiyAra rahate haiM / ...... hindU dharma ko sAdhAraNa artha meM maz2ahaba nahIM kaha sakate / aura phira bhI kitane gajaba kI dRr3hatA usameM hai ! apane Apako z2indA rakhane kI kitanI z2abardasta tAqata ! bhale hI koI apane ko nAstika kahatA ho -- jaisA ki cArvAka thA, phira bhI koI yaha nahIM kaha sakatA ki vaha hindU nahIM rahA / " (pRSTha 145) neharU jI ko 'brAhmaNatva' aura 'paMDita' zabda se nafarata nahIM hai / ve svayaM likhate haiM- " maiM eka brAhmaNa paidA hunA thA aura mAlUma hotA hai ki brAhmaNa hI rahU~gA, phira maiM dharma aura sAmAjika rasma- ravAja ke bAre meM kucha bhI kahatA aura karatA rahU~ / hindustAnI duniyA ke lie maiM paMDita hI hU~ / " (pRSTha 145) javAharalAla neharU isI prakAra ke aneka krAMtikArI vicAra paMDita jI ne 'merI kahAnI' meM aMkita kiye haiM / ' antarjAtIya vivAha aura lipi kA prazna' stambha meM unhoMne vaivAhika samasyA para acchA prakAza DAlA hai / hindI-bhASA aura hindustAnI-lipi para bhI apanI vizeSa rAya dI hai / isI prasaMga meM unhoMne hindI ke akhabAra navIsoM kI bhI thor3I sI qhabara lI hai| unhoMne likhA hai - "hindI ke sAhityika aura sampAdaka kitane z2yAdA tunukamijAz2a haiM" / "grAtma AlocanA kI hindI meM pUrI kamI hai auraAlocanA kA sTaiMDarDa bahuta nIcA hai / " lekina "kisI dina deza meM hindI ke aqhabAra eka jabardasta tAqata bana Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 531 jAya~ge, lekina jaba taka hindI ke lekhaka aura patrakAra purAnI rUr3hiyoM aura bandhanoM se apane Apako bAhara nahIM nikAleMge aura grAma janatA ko sAhasa ke sAtha saMbodhita karanA na sIkheMge taba taka unakI adhika unnati na ho skegii|" (pRSTha 55 3) 'merI kahAnI' ke anta meM 'pariziSTa' meM sphuTa patravyavahAra prakAzita kiyA gayA hai / phira 'nirdezikA' dI gaI hai| aMtima bhAga meM 'upasaMhAra' kA caipTara bar3A hI bhAvapUrNa aura paM0 javAharalAla jI ke vyaktigata yA nijI bhAvanA kA ekIkaraNa hai / yaha stambha kucha kAvyAtmaka-sA ho gayA hai| isameM unhoMne apane siddhAntoM, vicAroM aura nIti kA thor3e zabdoM meM spaSTa pratipAdana kiyA hai| unhoMne anta meM likhA hai-- "agara apane maujUdA jJAna aura anubhava ke sAtha mujhe apane jIvana ko phira se duharAne kA mauqA mile to isameM zaka nahIM ki maiM apane vyaktigata jIvana meM aneka tabdIliyA~ karane kI koziza karU~gA...... lekina sArvajanika viSayoM meM mere pramukha nirNaya jyoM ke tyoM bane raheMge kyoMki ve merI apekSA kahIM adhika z2abardasta haiN......|" (pRSTha 728) isa prakAra 'merI kahAnI' eka gauravapUrNa aura sundara grantha hai / ise par3hakara kitanI hI jJAtavya bAteM hRdaya - paTala para aMkita ho jAtI haiN| sabase bar3I bAta to yaha hai ki bhAratavarSa ke eka bar3e netA ke - jisakA gharAnA Az2AdI ke yuddha meMr3hakara hai, jisake cehare para hAsya, gambhIratA aura saMgharSa ke cihna nirantara amiTa ho rahate haiM-- mAnasika vicAroM kA yaha sundara lipibaddha itihAsa hameM unnati ke mArga meM agrasara hone kA saMdeza detA hai / mUla grantha a~garejI bhASA meM hai / isake hindI sampAdaka paMDita haribhAU upAdhyAya tathA 'sastA - sAhitya - maMDala' bhI badhAI ke pAtra haiM jinhoMne aise sundara grantha ko hindI bhASiyoM ke sAmane upasthita kiyA hai / * * 'merI kahAnI' paMDita javAharalAla neharU kI AtmakathA | hindI sampAdaka - zrI haribhAU upAdhyAya / prakAzaka -- sastA - sAhitya maMDala dillI / zrAkAra DimAI aTha-pejI, pRSTha saMkhyA lagabhaga 800 | mUlya 4) hai | www.umaragyanbhandar.com
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ [mahArAnA kumbha kA vijayastambha (cittaura) / ] udayapura ke sambandha meM hindI meM kAphI sacitra lekha prakAzita ho cuke haiN| para yaha lekha una sabase bhinna hai / isake lekhaka naipAla ke eka sambhrAnta vyakti haiM aura Apane eka vizeSa dRSTikoNa se udayapura ke sambandha meM apane vicAra vyakta kiye haiM / isa lekha ke sAtha jo citra haiM . ve bhI sarvathA navIna haiM / vambara kI rAta thI jaba maiM 'paMjAba - eksapresa' se pazcima kI ora jA rahA thaa| mere dimAg2a meM taraha taraha ke qhayAla A rahe the ki vaha deza kaisA hogA, loga kaise hoNge| maiMne suna rakkhA thA ki vaha aisI jagaha hai, jahA~ U~ce pahAr3a haiM, jinhoMne bahAdura rAjapUtoM ko zrAzraya diyA thA / rAjapUtoM kI isa vIra bhUmi ke bAre meM maiMne jo kathAyeM par3I thIM unase nAnA kAlpanika citroM kA mAnasa paTala meM udita honA svAbhAvika thA / udayapura- yAtrA lekhaka, zrIyuta di0 nepAlI bI0 e0 jAr3A zurU hI huA thA, to bhI gAr3I jitanA hI pazcima kI ora jA rahI thI, sardI bhI utanI hI bar3hatI mAlUma par3atI thI / maiM inTara klAsa kA yAtrI thA / gAr3I meM zora-gula itanA thA ki nIMda nahIM par3I / lie vahIM utara par3e / dehalI mela ke Ane meM DhAI ghaNTe bAkI the| maiMne apane mitra ko jo farsTa klAsa ke paiseJjara the, veTiMga rUma meM vizrAma karane ke lie khaa| parantu ve rAjI na hue aura hamane pleTaphArma para hI apanA bistarA lgaayaa| mujhe aba bhI nIMda nahIM thii| rAjasthAna ke qhayAla usI taraha mere dimAg2a meM cakkara kATa rahe the / koI paricita AdamI to vahA~ thA nahIM, jisase maiM udayapura ke bAre meM bAteM karatA aura apane kalpita citroM se usakI tulanA karatA / kucha dera bAda maiMne bhI vahIM vhIlara ke sTAla para apanA bistarA lagA diyaa| usI samaya eka rocaka ghaTanA ghaTI, jo aba bhI mujhe ha~sA detI hai| gAr3I Ane meM dera thI aura bahuta se musAfira idharaudhara Tahala rahe the| itane meM eka sajjana ne mujhe vhIlara ke sTAla para par3A dekhakara mujhe vhIlara kA ejenTa samajha liyaa| unhoMne merI ora chaH zrAne paise bar3hAkara kahA'sinemA - saMsAra' kI eka prati de diijie| maiMne unase paisA rAta meM eka baje kA samaya thA, jaba gAr3I mogalasarAya meM pahu~cI / hama logoM ko dUsarI gAr3I badalanI thI, isa 532 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] udayapura-yAtrA na lekara kahA ki maiM bhI ApakI hI taraha eka musAphira hU~, vhIlara kA ejenTa nahIM hU~ / ve sajjana zarmindA hokara mujhase mAfI mA~ga cale gaye / subaha hone para jaba maiMne apane mitra se yaha kathA sunAI taba ve bhI bahuta ha~se aura udayapura taka mujhe vhIlara kA ejenTa kahakara hI sambodhita karate rahe / dUsare dina 9 baje hamArI gAr3I AgarA phuNcii| bI0 vI0 sI0 AI. relave kI gAr3I meM hama logoM ko yahA~ savAra honA thaa| Trena meM 9 ghaNTe kI dera thI, kintu usake lie kyA cintA thI, jaba hama grAgarA meM maujUda the / jalapAna kara hama loga tAjamahala kI ora cala pdd'e| rAste meM Agare ke prasiddha kile ko dekhakara mujhe bahuta khuzI huii| yaha hindU-muslima kalA kA eka sundara namUnA 1 bhItara kitanI hI saMgamaramara kI imArateM haiM / eka koTarI aisI hai jisako banda kara dene para bhI usake ardhapAra darzaka pattharoM dvArA bhItara rozanI AtI rahatI hai / hamAre pathapradarzaka ko to mug2ala sAmrAjya kA sArA itihAsa mukhasthasA thA / unako qilA-sambandhI aneka kisse yAda the aura una kismoM ko ve isa taraha kahate the, mAno unhoMne ve sArI ghaTanAyeM apanI A~khoM dekhI / aitihAsika ghaTanAoM [ udayapura - jagannAtha mandira aura zahara ke kucha yaza kA dRzya / ] [ udayapura - bAz2Ara / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 533 ke bIca bIca meM ye maz2AkiyA DhaMga se mug2ala bAdazAhoM kI rAsalIlAoM kA bhI varNana karate jAte the / kilA dekhane ke bAda hama loga sIdhe tAjamahala kI ora bddh'e| duniyA kI isa prasiddha imArata ko abhI taka maiMne tasavIroM meM hI dekhA thA / use sAkSAt dekhakara merI . khuzI kA koI ThikAnA na rahA / maiM bahuta dera taka TakaTakI lagAye use dekhatA rahA / maiM soca rahA thA ki ghara lauTane para tAja ke bAre meM pUchane para merA uttara kyA hogA / tAja kI tArIfa A~kheM hI kara sakatI haiM- javAna nahIM / zAma ko hama loga gAr3I para savAra ho gaye / rAta hone ke kAraNa rAste kI cIjeM nahIM dekha sakate the / hA~, bharatapura kA dahI bar3A abhI taka yAda hai ! subaha sAta baje grAMkheM khulIM / grAsamAna meM lAlI chA rahI thii| isa lAlI meM vRkSa-rahita parvata bhI lAla mAlUma par3ate the / cAroM tarapha jisa ora naz2ara daur3atI, sUkhI z2amIna ke sivA aura kucha nahIM dekha par3atA thaa| hA~, kahIM kahIM gehUM kI khetI naz2ara yAtI zrI / dhAna rAjapUtAne meM hotA hI nahIM / udayapura meM sunane meM thAyA ki vahA~ dhAna kI kucha khetI hotI hai / kintu upaja itanI kama hai ki www.umaragyanbhandar.com
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 [ udayapura - "pegsa phIDiGga (sUrI ko khAnA denA) nAmaka sthAna se zahara kA dRzya / ] hamArI gAr3I kitane rAjyoM kI sImAoM ko pAra karatI huI dhaka dhaka karatI jA rahI thii| rAjaghRtAne meM kitane hI aise choTe-choTe rAjya haiM jinakA adhikAMza marubhUmi hI hai / ataH vahA~ ke rAjA loga bahuta amIrI DhATavATa yA zaukInI rahana-sahana nahIM rakha skte| sAdhAraNa janasamudAya ke viSaya meM to kahanA hI kyA hai| ve to hindustAna sarasvatI sArI prajA ko dIvAlI ke avasara para hI bhAta khAne ko gar3ha phuNcii| yahIM milatA hai / pakar3anI thI / meM sarvatra hI garIba haiN| pahAr3oM ko lA~ghatI huI hamArI gAr3I isa maruprAya deza meM jA rahI thii| pahAr3a aura gAr3I se mAno bAz2I lagI huI thI, kintu isameM pahAr3I kI hI jIta jAna par3atI thii| hamArI adhika gaI thIM / himAlaya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 se paricita mere netra usa dIna prakRti ko dekhakara virakta se ho rahe the| usa samaya maiM socatA thA. kyA udayapura bhI aisA hI hogaa| ajamera ke bAda jitane pahAr3a naz2ara Aye. prAyaH una sarvo para maiMne kilebandI dekhii| kiloM meM maz2abUta patthara ke makAna bane hue the / dekhane meM bahuta purAne jAna par3ate the / rAjasthAna ke bahAdura lar3Ake yahIM rAtri meM Azraya lete the / una dinoM kisI mug2ala ke lie una pahAr3oM kA sAmanA karanA AsAna na thA / merI dhyAnamudrA TUTa gaI jaba merI gAr3I cittaurase badalakara udayapura-sTeTa-relave gAr3I pahale se hI khar3I thii| savAra hone hI candradeva ke sahita pazcima kA nIlA nabha sAtha hI cala rahA thaa| hama jala-pAna karate hue usa diganta vyApta parvataprAya marubhUmi para apanI rAya bhI jAhira karate jAte the / hama loga cittauragar3ha se cAra ghaMTe meM udayapura pahu~ca [udayapura--"ghanaghora vATa" jisakA phATaka pUrvIya kalA kA jItA jAgatA namUnA hai / ] www.umaragyanbhandar.com
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] gye| sTezana para hama logoM ko lene ke lie kucha sajjana Aye hue the / kucha samaya to jAna-pahacAna aura kuzala prazna meM lgaa| phira moTara meM savAra hokara hama zahara meM gaye / gesTahAusa bijalI kI rozanI se jagamagA rahA thA / eka choTI pahAr3I para mahArAnA kA mahala camaka rahA thaa| usa samaya mujhe koI bhI choTA makAna naz2ara nahIM par3A / rAtri ke samaya usa vidyutprakAza meM mujhe yahI mAlUma hotA thA, mAno sArA udayapura jagamaga kara rahA hai ! maiMne apane mitra se kahA- hameM aba apanI sunI-sunAI dhAraNA badalanI par3egI / udayapura-yAtrA [ udayapura - "ghanaghora nRtya " - yaha bar3e bar3e tyohAra aura parva ke avasara para mahArAjA ke sAmane huA karatA hai / vahA~ para darabAra ke pratiSThita sajjana loga upasthita rahate haiM / ] prAtaHkAla jaba hama loga uThe taba sAta baja cuke the, kintu abhI a~dherA hI thaa| usa samaya kucha vRSTi bhI ho rahI thI, jisase prakRti kA saundarya kucha nikhara-sA grAyA thA / saghana vRkSoM se Dha~ke usa pahAr3a para kuharA-sA chAyA huA thA, jo zobhA meM aura bhI vRddhi kara rahA thaa| ATha baje hama loga bAhara nikalanevAle the, progrAma kAphI lambA caur3A thA, to bhI hama logoM ko rukanA hI par3A / kintu jala-pAna karane ke bAda bhI pAnI nahIM banda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 535 [ udayapura - jaganivAsa - yaha mahArAnA kA zrAnanda-bhavana hai / ] huaa| kucha dera aura ruke, kintu vahA~ koI sunavAI na thI / anta meM hama logoM ko calanA hI par3A, kyoMki udayapura meM hama logoM ko gine-cune dina hI bitAne the, aura unhIM dinoM meM hI mukhya mukhya darzanIya sthAnoM ko dekhanA thA / hama logoM kA moTara zahara kI eka mukhya galI se guz2ara rahA thA / imArateM to bar3I bar3I thIM, kintu sar3akeM kahie yA galiyA~ hameM bilakula raddI mAlUma par3atI thIM / usa roz2a parva kA dina thA, bAz2Ara meM kAfI cahala-pahala thI / rAjapUta loga bar3I saMkhyA meM rAjamahala kI ora jA rahe the / striyoM kI bhI kAphI bhIr3a thii| itane bar3e jana-samUha meM maiMne bahuta kama logoM ko rAjapUtI bAne meM dekhA / aba na vaha lambI dAr3hI aura mUcheM haiM, na vaha virATa zarIra aura caur3e sIne / unake ceharoM para kAnti yA teja bhI nahIM, aura na vaha gehu~trA raGga hI / nAka picakI aura A~kheM bhItara dha~sI huI dekhakara merA citta prasanna nahIM huA / hama loga udayapura ke mahAn www.umaragyanbhandar.com
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 sarasvatI [ bhAga 38 + + + + + jagaha dI thii| zAhajahA~ ne isa jagaha ko bahuta pasanda kiyA thaa| dUsare g2adara ke dinoM meM bhayabhIta a~garez2oM ko yahIM aAzraya milA thaa| tatkAlIna mahArAnA ne qhatare kA sAmanA karake ina logoM ko zaraNa dI thii| dUsare roz2a hama logoM kA cakkara kucha dera taka huaaa| hama udayapura zahara se prAyaH 60 mIla kI dUrI para 'jaya-samandara' taka gye| 'jaya-samandara' sacamuca hI eka samudra kI taraha hai| isakA gherA 92 mIla hai| isake bhItara udayapura-mahArAnA kA purAnA rAjamahala / kitane hI pahAr3a haiM, jina para bahuta-se gA~va base hue haiM aura dekhane meM sarovara ke gana-gAra-ghATa para pahu~ce / yahA~ se nAva dvArA hama dvIpa-se mAlUma par3ate haiN| hama loga kucha dUra taka nAva loga 'jaganivAsa' kI ora cle| isako mahArAnA ke pUrva para gye| usa agAdha 'jaya-samandara ko dekhakara vApasa puruSoM ne banavAyA thaa| grISma Rtu meM jaba sArA rAjapUtAnA lauTa aaye| garamI ke mAre tar3apatA hai usa samaya bhI yahA~ ThaMDA hone ke mahArAnA kA zrArAma ke pAsa hI hai aura kAraNa mahArAnA isa citramaya bhavana meM nivAsa karate the| mahala taka calA gayA hai| jAdUghara meM rAjya meM milI huI mahala tAlAba ke bIca meM hai| bhItara kitane hI phuhAre lage purAnI cIz2oM kA saMgraha hai| yahIM mahArAnA pratApa kI talavAra haiM / garmI mAlUma par3ane para ye saba khola diye jAte haiN| hai / isI taraha kI isameM aura bhI kitanI hI bhavya smRtiyA~ udayapura ke pAsa-pAsa kRtrima jhIleM haiN| sivA eka rakkhI huI haiM, jo eka hindra ke mana meM vIra-rasa kA saMcAra tarapha ke bAkI tInoM tarafa jhIla hI jhIla haiM / inheM udaya- karatI haiN| pura meM 'sAgara' kahate haiN| bahuta bar3I jhIla ko 'samandara' kahate haiN| ye saba jhIle isa taraha eka-dUsare se juTI huI haiM ki hara jagaha kiztiyoM se jAyA jA sakatA hai| udayapura ke kucha aMza to TAputroM kI taraha ina jhIloM ke bIca-bIca meM par3e haiN| mahArAnA kA lIlAbhavana bhI inake bIca meM hI hai| dekhane meM ye saba choTe choTe TApU mAlUma par3ate haiM / kucha dUra para hameM eka bhavana naz2ara pdd'aa| yaha bhavana do bAtoM ke lie prasiddha hai| eka to pitA se bAgI udayapura-nayA rAjamahala, jisako mahArAnA ne pAzcAtya zilpakalA ke hue zAhajahA~ ko mahArAnA ne yahIM anusAra banavAyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] udayapura-yAtrA udayapura kI darzanIya sabhI cIz2a mere mitra ne mujhe dikhlaaii| mahArAnA ke mahala se lekara pablika skUla taka ko maiMne dekhA / pablika skUla kI manovaijJAnika rasAyana-zAlA bahuta hI rocaka tathA upayukta cIz2a mAlUma pdd'ii| bAlakoM ko unake carita, prakRti aura mana kI pravRtti ke anusAra zikSA pradAna kI jAtI hai, jo eka naI saMsthA hai. jina dekhakara [udayapura-jhIla se ghirA huA zahara / ] mujhe bar3I prasannatA huii| udayapura zahara ke cAroM tarafa. cAra TUTe hue phATaka haiM, patthara kA eka mandira hai| yaha mandira cittaura ke purAne jinheM 'cola' kahata haiM / ye TUTe phATaka purAne zahara kI maMdiroM kI bhaddI naqala hai| loga kahate haiM ki mIrAbAI sImA sUcita karate haiN| udayapura bahuta hI choTA zahara hai, ne jagannAthapurI (ur3IsA) se bhagavAn ko bulAkara yahA~ kintu yaha phATaka bahuta bar3A hai| mahArAnA aura unake padharAyA thA, isI lie ise jagannAtha maMdira kahate haiN| kucha riztedAroM ke mahalo ke sivA aura saba imArateM zahara udayapura-rAjya rAjapUtAnA meM hI kyA, sAre bhAratavarSa ke yogya nahIM hai| galiyA~ bhI taGga haiN| to bhI bijalI meM prasiddha hai| mahArAnA kA rAjavaMza sAtavIM zatAbdI se kA prabandha hai| mahArAnA kA mahala to aAdhunika DhaGga kI rAjya karatA A rahA hai| eka samaya thA jaba cittaura imArata kA eka sundara namanA hai / sAre zahara meM yadi koI apanI bahAdurI se mug2aloM ko nAka meM dama kiye hue thaa| dekhane yogya imArata hai to mahArAnA kA mahala hai| udayapura usake bAda bhI udayapura svataMtra rhaa| aAja bhI udayapura mahArAnA pratApa ke pitA mahAganA udayasiMha ne basAyA thaa| ke sikkoM meM dostelaMdana' likhA jAtA hai| yahA~ ke zahara ke andara nIna sau varSa kA parAnA zAnadAra mahArAnAnoM meM koI bhI grAja taka briTena ke bAdazAha kA e0 DI0 sI0 nahIM banAyA gayA hai| udayapura meM ekasattAka rAjatantra hai| mahArAnA jo kucha cAheM, kara sakate haiN| vahA~ koI prajA-pariSad nahIM hai aura na koI aisA svataMtra samAcAra-patra hai jo prajA kI icchA ko prakAzita kre| prajA ko sarakArI mAmaloM meM rAya prakaTa karane kA niSedha hai / prajA ne kabhI udayapura---fatehasAgara' jisake kinAre mahArAnA ne bahuta bar3A bAg2a banAyA hai / ] aisA kiyA bhI nhiiN| RA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 briTiza ke sikke ke samAna hI vaz2anadAra hote hue bhI mUlya meM kama ho gayA hai / udayapurI rupayA a~garez2I dasa Ane ke barAbara hai| udayapura meM purAne z2amAne se hI apanA sikkA hai| yahA~ kI ekannI cA~dI kI hotI hai| yahA~ ke apane sikkoM para 'dostelaMdana' zabda likhA hotA hai| udayapura pahAr3oM ke bhItara basA hai| rAjya kI upajAU z2amIna bar3ebar3e jAgIradAroM meM ba~TI huI hai aura pratyeka jAgIradAra apanI apanI [udayapura- 'jaya-samandara' jisakA gherA 92 mIla hai / / jAgIra kA svataMtra zAsaka hai / prajA sAre rAjya kA bhAra ATha-dasa vyaktiyoM ke hAtha meM hai| bahuta g2arIba, azikSita aura bAharI duniyA se aparicita yahI mahArAnA ko salAha dete haiM aura usake mutAbika hai| yahA~ ke bhIloM ko jaMgala ke kanda-mUla khAkara jInA saba kAma hotA hai| aura phaTe-purAne lattoM se apanI lAja DhaMkanA par3atA hai| Adhunika jagat se udayapura bahuta pIche hai| kaI bhIloM kI aisI dazA dekhakara maiM bahuta dukhI huaa| dezI rAjyoM meM nirvAcana kA adhikAra prajA ko mila hamane udayapura se lauTatI bAra cittauragar3ha ko bhI cukA hai aura asalI zakti na rahane para bhI jana-sabhA dekhaa| relave sTezana se sirpha tIna hI mIla kI dUrI para rAjakAja meM apanA mata z2Ahira karatI hai / hama logoM ne eka choTI-sI pahAr3I para yaha aitihAsika gar3ha banA huA sunA ki yahA~ ke adhikArI rAjya meM kisI prakAra kA hai| cittauragar3ha mahArAnA pratApa aura unake pahale samaya Andolana pasanda nahIM krte| AryasamAja taka ko bhI meM bhI samasta rAjapUtI zakti kA eka pradhAna kendra thaa| sa~bhala sa~bhala kara paira rakhanA par3atA hai| yahIM alAuddIna khilajI kI apAra senA se mahInoM ghire ____ hAla meM udayapura-rAjya ke bhItara 'nAthadvArA' meM kaI rahane para jaba saphalatA kI aAzA na raha gaI taba padminI ne sikke mile haiM / ina sikkoM meM 'sivijAnapadA' zabda likhe apane ko agni ko arpaNa kiyA thaa| mIrAbAI ke haiM, jisase mAlUma par3atA hai ki pA~cavIM-chaThI zatAbdI meM pUjA-gRha kA cihna aba bhI maujUda hai, aura usakA yahA~ prajAtantra rAjya thaa| usa samaya isa bahAdura deza meM jIrNoddhAra kiyA jA rahA hai / mahArAnA kumbha kA vijayajanasattAka zAsana thaa| hindustAna meM pahale aise bahuta-se stambha bhI usa z2amAne kI eka zAnadAra smRti hai| cittaura prajAtantra rAjya the| unhIM meM se zivi kA bhI eka gaNataMtra ke bhItara aisI aisI bahuta sAmagriyA~ haiM jo kisI bhI thA / udayapura kI Arthika dazA asantoSajanaka hai| kucha itihAsa-premI ke lie kAphI haiN| cittauragar3ha meM vahA~ kI hI varSa pahale aphIma kI khetI se udayapura-rAjya ko bahuta-sI purAnI cIz2oM ko eka bar3e makAna meM rakhakara kAfI AmadanI hotI thii| aba isake ruka jAne se eka myuz2iyama kA rUpa diyA gayA hai| udayapura kA niryAta prAyaH banda ho gayA hai aura kAI cittauragar3ha kI cAroM ora patthara kI maz2abUta dIvAra cIz2a vyApAra ke lie bAhara nahIM jAtI, balki bAhara se hai, jo dUra se hI bahuta DarAvanI mAlUma par3atI hai| gar3ha hI khAne-pIne se lekara kapar3e-latte taka sabhI cIjeM bahuta taka gAr3iyoM kI sar3aka banI huI hai aura rAste ke bIca parimANa meM rAjya meM AtI haiN| isalie vahA~ kA sikkA bIca meM bar3e bar3e phATaka haiM jinako pola kahate haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAMkI nATaka sArA pApa kI chAyA lekhaka, prophesara ramAzaMkara zukla, ema0 e0 llukedAra Anandamohana kI koThI kA kada ke AdamI jAna par3ate haiN| gaura varNa haiM; kintu mUMchaeka kamarA, jo vAstava meM unakI dAr3hI hamezA sAfa karate rahane se cehare para zyAmatA jhalaka ekAnta baiThaka hai| kamare kA ThATa- AI hai / pozAka sAdI, kintu custa hai / sArA bAnA khAdI sajAvaTa kA DhaMga, purAne raIsoM kI kA hai| sira para kiztInumA khAdI kI TopI lagAye haiN| KA ruci kA hai| dIvAreM halake sabz2a Anandamohana aura cArucandra paraspara bar3e vizvasta raMga kI haiM aura unake UparI choroM para khUbasUrata beloM ke mitra haiN| aAnandamohana purAnI Dhaba ke vinodI sAhityika raMga DAle gaye haiN| dIvAroM para tIna aora kevala tIna jIva haiM / kintu purAne hone para bhI navInatA se parahez2a nahIM citra Ta~ge haiM, jinameM se do citroM para halake AsamAnI karate / cArucandra kI 'vasudhA' ke ve saMrakSaka haiN| cAru para raMgavAle rezama ke prAvaraNa par3e haiN| khulA huA citra bar3I kRpA rakhate haiM aura pArivArika antaraMga mAmaloM meM tAllukedAra sAhaba kI yuvA avasthA kA hai| chata ke cAra prAyaH unase salAha liyA karate haiM / Aja bhI kisI masale konoM para cAra raMga kI zIze kI haMDiyA~ TaeNgI haiM aura para donoM baiThe bAteM kara rahe haiM / ] bIca meM eka bahuta bar3A zIze kA jhAr3a laTaka rahA hai| Ananda0-mujhe nahIM mAlUma thA ki duniyA itanI Age pharza para kAlIna bichA hai aura do bahuta bar3e aura U~ce bar3ha gaI hogii| eka vijJApana meM 31 ciTThiyA~ aura gaddoM para himadhavala cAdareM bichI haiM, jinake sahAre karIne se 14 tasavIreM ! ina vijJApanavAlI bahuMtroM kA alabama kaI bar3e takiye lagAye gaye haiN| daravAje se pAyaMdAz2a se paira banAU~ yA kyA? uThAte hI do konoM meM AbanUsI kAma kI do U~cI, gola, cAru0-nahIM sAhaba, vinoda ke lie inameM se eka ko aura mora kI gardana para sadhI huI TebaloM para raMgIna mahakate cunanA hogA aura phira vahI tasavIra jItI-jAgatI hue phUloM ke guladaste rakkhe haiM, jo dopaharI jhelakara murajhA- Apake ghara kI zobhA bddh'aayegii| se gaye haiM / uttara kI ora raMgIna zIzoMvAlI khir3akI hai Ananda0-ajI, ye saba iztahArI bahue~ haiM / aura iztaaura daravAje se dUra bAI ora eka purAne DhaMga kI Tebala hArI cIjeM saba numAyazI hotI haiN| samajhe ! aura usake tIna aora U~cI kursiyA~ par3I haiN| Tebala para cAru0-Apane ye sabhI patra par3he hoNge| inameM aneka parilikhane-par3hane kA sabhI Avazyaka sAmAna sajA hai| vAra atyanta pratiSThita hoNge| sabhI loga apanI ' gadde para takiye ke sahAre Anandamohana baiThe haiN| kanyAoM ko suyogya banAnA cAhate haiM aura zreSThakula zarIra adhika sthUla hai| raMga gehu~A~ aura A~kheM bar3I para se nAtA jor3anA cAhate haiN| phira ApakA parivAra cehare kI moTAI ke kAraNa kucha bhItara kI ora ho gaI haiN| to...... cazmA lagAye hue haiM / badana para baniyAyana ke Upara bar3hiyA aAnanda0-yahI to bAta hai| dekhate ho merI jAyadAda ! cunnaTadAra malamala kA DhIlA kurtA hai, jisameM zAyada mujhe isI kI cintA hai| ye saba lar3akiyA~ moTara itanA itra mala diyA gayA hai ki sArA kamarA khuzabU se aura peTrola kI bhUkhI haiN| inheM moTara kI havA acchI bhara gayA hai| DhIlA pAyajAmA pahane hue haiN| zrAsa-pAsa / lagatI hai, a~garez2I kampaniyoM aura dUkAnoM meM inakI bahuta-se kAg2az2Ata phaile hue haiN| pratiSThA bar3hatI hai aura sinemA-thiyeTaroM meM inakA jI unake sAmane vasudhA-sampAdaka cArucaMdra baiThe haiN| bahalatA hai| saca mAno sampAdaka jI, ye saba jalatI inakI avasthA 34 varSa kI hogii| baiThe hone para bhI U~ce huI diyAsalAiyA~ haiM, jahA~ hoMgI bAga lgaayegii| 539 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 sarasvatI cAru0 -- parantu zrApakA vinoda bhI to utanA hI zikSita hai / Apa hI kahie ki yUnIvarsiTI kI sarvocca zikSA prApta yuvaka ke lie Apa kaisI jIvana saMginI DhU~r3hanA cAhate haiM / zrAnanda0 - tuma naujavAnoM meM abhI samajha kI gaharAI nahIM hai| maiM bhI par3hA likhA hU~, maiMne bhI duniyA dekhI hai / maiM tumase pUchatA hU~ ki mAna lo (eka tasavIra uThAkara ), yaha lar3akI bI0 e0 pAsa hai / dekhate ho isakI sUrata ? A~khoM para cazmA car3hA hai aura zarIra eka dama kAr3ator3a hai / yaha to raMga-biraMgI titalI hai / titaliyA~ ghara kA bojha nahIM sa~bhAla sktiiN| vinoda kI mA jaba taka jIvita rahI, maiMne ghara ke prabandha meM kabhI cU~ nahIM kI / na naukaroM kA tUfAna thA, na cIz2oM kA nuksAna | bIsiyoM zrAye gaye bane rahate haiM, parantu svAgata-satkAra meM kabhI bhUla nahIM huii| phira kyA vaha par3hI-likhI na thI ? jaba kabhI avakAza milatA, rAmAyaNa aura brajavilAsa kA pATha karatI aura sadA hI pUjA-pATha aura dAnadharma meM lagI rahatI thI / cAru0 - isa yogyatA para koI kaise kucha kaha sakatA hai / parantu yaha to Apako mAnanA par3egA ki dampati meM paraspara vicAra - sAmya kI atyanta AvazyakatA hai / Aja ke zikSita yuvakoM ke vicAra ApakI koTi ke nahIM haiN| AnaMda0 - maiM to samajhatA hU~, jitanI adhika zikSA, utanA jyAdA vicAra - vaiSamya / ema0 e0 pAsa pati aura bI0 e0 pAsa patnI donoM hI milakara zeksapiyara ke nATakoM ko eka ruci se nahIM par3ha skte| phira gRhasthI na to DiveTiMga sosAyaTI hai aura na usakA bhAra asembalI kA bajaTa hai| pati aura patnI meM vijaya-parAjaya kA prazna nahIM hai jitanA ki samajhadArI ke sAtha jhukane aura prabhAva DAlane kA / ( eka patra uThAkara ) dekhie ( tasavIra para a~gulI rakhate hue) ye kauna haiM (cazme ke bhItara se A~kheM gar3A kara dekhate hue ) -- kumArI praphulla ema0 e0 / likhA hai- filAsafI meM ema0 e0 huI haiN| zikSaNa -zAstra kA bar3hiyA zAna hai| inake pitA, sunate ho cAru, eka bahuta bar3e Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 sarakArI aphasara haiM / (kucha socakara ) hA~, inake pitA bahuta bar3e afasara haiM / hU~ / (kucha socane lagate haiM) cAru0 - aura lar3akI bhI to kucha kama zikSita nahIM hai-- vinoda ke mukAbale kI hI hai| AnaMda 0 - yaha bAta bhI hai, para inake pitA bahuta bar3e haiN| maiM vinoda kA vivAha aise kula meM z2arUra karanA cAhatA hU~ / cAru0 - to kyA lar3akI Apako pasaMda nahIM hai ? usakA kula hI pasaMda hai ? AnaMda0 -- lar3akI ? hA~, yaha to maiM kSaNa bhara ke lie bhUla hI gayA thA / cAru0 - jI hA~, vivAhita hokara lar3akI hI yahA~ zrAyagI, usakA kula nahIM / AnaMda0 - yaha lar3akI.. .. ( kucha Thahara kara ) kyoM cAru... ( phira kucha socakara ) kucha moTI aura bhaddI jAna par3atI hai / hai na ? ( tasavIra dikhAtA hai) cAru0 - zAyada aisA ho sakatA hai / AnaMda 0 - lekina itanI moTI tAz2I bahU bhI kisa kAma kI, jise ....... cAru0 -- kisI ko Apa kAr3Itor3a kahate haiM aura kisI ko moTI - tAz2I / merA qhayAla hai ki yaha lar3akI bahuta svastha hai / zrAnaMda0 - mere pitA jI kahA karate the ki zAdI ke lie kuMDalI kA mela milanA cAhie, lekina aba to tasavIroM kA mela milane lagA hai ! cAru0 - kuMDalI ke aMkoM ke rahasya se to tasavIra kI chAyA kahIM adhika spaSTa hai / vivAha kuMDalI milane meM nahIM hai-- mana milane meM hai / AnaMda0 - aura ApakA mana milanA vaisA hI hai, jaise ghI ke sAtha kokojama / tasavIra se mana nahIM milatA- zakala milatI hai / cAru0 - lekina jaba svayaMvara hote the taba sivA rUpa-raMga aura dhana-vaibhava ke kisa bAta kA vicAra kiyA jAtA thA ? zrAnaMda0 - maiM samajhatA hU~ ki ema0 e0 pAsa ho jAnA hI samajhadAra gRhastha hone kI nizAnI nahIM hai / maiM to nahIM cAhatA ki merI bahU-beTI gavarnara kI dAvatoM meM zAmila ho yA...... www.umaragyanbhandar.com
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saMkhyA 6] pApa kI chAyA cAru0-tAllukedAra sAhaba, z2arA tthhrie| isa prazna ko vinoda-kahie sampAdaka jI, aAja to pUrA daphtara khole yahA~ cher3akara Apa kisI bAta kA phaisalA nahIM kara baiThe haiM / (ciTThiyoM aura tasavIroM ko dekhakara) yaha saba sakate / savAla vinoda ke vivAha kA hai| 'vasudhA' kyA balA hai ? (kucha utsukatA ke sAtha) acchA, meM vijJApana dene para Apake pAsa ye saba patra-tasavIreM jAna par3atA hai, mahilA-saMsAra ke staMbha ke lie ye aura saMdesa Aye haiN| lar3akI pasaMda karanI hI hai / citra Apake pAsa Aye haiM ? (citroM ko hAtha meM lekara hA~, ApakA khayAla kahIM dUsarI ora ho to bAta eka-eka karake dekhatA hai aura kucha TIkA-TippaNI bhI nirAlI hai| karatA jAtA hai) yaha kauna haiM-kumArI zIlavatI / inakI AnaMda0--taba ApakA kyA qhayAla hai ? yogyatA nahIM likhI ki Apa prathama myunisipala kamicAru0-maiM ApakI mana milanevAlI bAta z2arUra pasaMda bhara haiM-hA~, yaha dUsarA citra kisakA hai ? kumArI karatA hU~, agara Apa sacce dila se aisA kaha rahe haiN| durgArAnI bI0 e0 / inakI yogyatA kyA hai ? kyA AnaMda.--.maiMne yoM hI kaha diyA hai; kyoMki maiM jAnatA hU~, Apane leDIz2a siMgalsa meM caimpiyanazipa lI hamAre samAja meM 'mana' kI paTarI para calanevAlA koI hai ? acchA, yaha tIsarI kauna haiM--kumArI praphulla 'mela' nahIM hai| ema0 e0 / zrApa kauna haiM ? kyA mahilA vyAyAmacAru0 (ha~sate hue)-kintu isa mAmale meM to Apa vinoda zAlA kI saMcAlikA haiM ! (khUba ha~satA hai) zarIra ko bhI koI Az2AdI nahIM denA cAhate, yadyapi vaha se to bilakula 'Danalapa TAyara jAna par3atI hai ! ema0 e0 pAsa karane ke bAda kAnUna kA bhI paMDita cAru0-jI nahIM 'vasudhA' ke aAgAmI aGka meM inakA pariho cukA hai| caya isa prakAra chapegA-ApakA vivAha zrI AnaMda0-kintu Apa yaha bhI to bhUla jAte haiM ki yaha vinodakumAra ema e. ela-ela0 bI0 se huA ___ savAla merI qhAnadAnI ijz2ata kA hai| hai| navadampati ko badhAI ! cAru0-vinoda para to ApakA avizvAsa nahIM hai ? usakI vinoda-taba to usake nIce yaha kavitA bhI chApa denA___ yogyatA hI Apake kula kI zobhA hai| usakI sUchama racanA kari thakI, prasannatA se Apa kaise inakAra kara sakate haiM ? bhahari girI bhava-kUpa / aAnaMda0-isI vizvAsa para to maiM phUlA huA huuN| mujhe bidhinA kI moTI akala . bharosA hai ki vaha mere nirNaya ko g2alata nahIM sAbita kali pragaTI yA rUpa ! kara sakatA / maiMne isI lie nizcaya kara liyA hai cAru0 (uchalakara)-vAha-vAha ! (khUba ha~satA hai) (tatkAla ki praphulla ke sAtha vinoda kA vivAha nizcita kara gambhIra banakara) kintu vinoda, yaha vinoda nahIM liyA jaay| hai| yAda rakhanA, tumhAre lie yaha niyukti ho [isI samaya naukara aAkara sUcanA detA hai ki koI cukI haiN| sarakArI afasara tAlluqadAra sAhaba se milane AyA hai| vinoda- yaha kyoM nahIM kahate ki kAnUna kI parIkSA pAsa [sunate hI AnaMdamohana tez2I se uThakara dIvAnaqhAne kI karane ke bAda praikTisa karane kA 'lAyasensa' milaneora jAte / sampAdaka jI akele raha jAte haiM] vAlA hai / acchA, yaha to kaho, pitA jI jAte jAte (vinoda kA praveza) aApase kyA kaha gaye aura (hAtha ke citroM ko eka [vinoda U~ce kada kA bahuta suMdara yuvaka hai| caur3A ora pheMka kara) yaha saba kyA mAjarA hai ? lalATa aura bar3I-bar3I pAnIdAra A~kheM / svastha zarIra aura cAru0-yaha Apako siMgala se Dabala karane kI taiyArI hai| ceharA ha~samukha / Tenisa khelane kI pozAka meM hai| hAtha meM , praphulla ke pitA tAllukedAra sAhaba se mila cuke haiM / eka bar3hiyA raikeTa liye hai, jise vaha calate aura bAteM ve eka bahuta bar3e sarakArI afasara haiM / tumheM eka karate hue dhumAtA jAtA hai] sAtha do phAyade hoNge| ema0 e0 pAsa bIbI milegI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 aura tuma eka sAtha bahuta bar3e sarakArI afasara ke dAmAda bana jAoge ! vinoda - kyA yaha saba saca hai ? sarasvatI cAru0 - hA~, kyoM tumheM qhuzI hotI hai na ? vinoda - chiH chiH sampAdaka jI... ( kucha soca kara ) acchA dekhA jAyagA / abhI suSamA aura reNukA Tenisa khelane nahIM AI ? 1 cAru0 - AtI hoNgii| magara yaha to kaho ki tumhArI isa sambandha meM kyA rAya hai / maiM zAyada samajha lU~ to tumhArI sahAyatA kara sakU~gA / sAtha hI yaha to maiM spaSTa kaha denA cAhatA hU~ ki tumheM kalpanA kI lagAma khIMcakara anubhava ke mArga para calanA hogA / vinoda- isakA kyA artha hai ? cAru0--merA saMketa suSamA se hai / (kucha socakara ) zAyada reNukA se bhI ho / vinoda - ( gambhIra hokara ) yaha kisI kI sammati dene-nadene kA savAla nahIM hai / cAru0 - tAllukedAra sAhaba to aisA nahIM smjhte| unheM vivAha-sambandha karate samaya kula-maryAdA kA bar3A qhayAla hai / phira praphulla bhI to qhUba par3hI-likhI hai / vinoda - (eka ora jAkara kursI para baiThatA hai) sampAdaka jI, Apase sAfa sAfa bAteM kara lene meM koI harja nahIM / maiM apane lie suSamA ko cuna cukA hU~ / (Anandamohana kA praveza / Ate Ate ve vinoda ke antima zabda suna lete haiM / ) Ananda0 - maiMne yaha kyA sunA vinoda ? 1 ( gaddI para takiye ke sahAre baiTha jAte haiM) [vinoda lajjA se sira nIcA kara letA hai ] kyoM sampAdaka jI, maiMne kyA yaha ThIka sunA hai ki vinoda ne suSamA ko apane lie cuna liyA hai ? cAru0 - (vinoda kI ora dekhate hue) maiM samajhatA hU~ ki vadhU ke cunAva meM vara kI sammati utanI hI zrAvazyaka hai, jitanI vara ke pitA tathA anya parivAravAloM kI / (isI samaya vinoda uThakara jAnA cAhatA hai) - ( hAtha ke saMketa se rokate hue ) Thaharo vinoda, apane jIvana meM maiM pahalI bAra isa prakAra kA anubhava kara rahA hU~ / tuma mere putra ho, parantu durbhAgya se zrAnanda0- ( Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 mAtRhIna ho, anyathA maiM tumhAre vicAra dUsarI taraha samajha sakatA thA / isI lie maiM...... ( .. ( kucha rukakara ) hU~... jo kucha ho / maiM tumhAre mana kI bAta jAnanA cAhatA hU~ / 1 vinoda - ( spaSTatA aura gambhIratA se ) zAyada abhI-abhI Apa mAlUma kara cuke haiM / / zrAnanda0 - yahI na ! yahI na ! ve donoM nitya yahA~ Tenisa khelane AtI haiN| maiM nirantara isa vyasana ko sazaMka dRSTi se dekhatA thA / parantu Aja to maiM dekhatA hU~, yaha nirlajjatA mere vaMza kI lajjA se jhUmanA cAhatI hai / vinoda, reNukA ho yA suSamA / tumhAre sAtha donoM par3hI haiM / parantu kyA zikSAlayoM ke Adarza tumheM isI mArga para le jAnA cAhate haiM ? reNukA ho yA suSamA, inakI kula-maryAdA kyA hai ? aba se cArachaH varSa pUrva ve kahA~ thIM, yaha kauna jAnatA hai ? suSamA eka vRddha naukara aura vidhavA mAtA ke sAtha rahatI hai| ho sakatA hai, kucha sampatti usakI mAtA ke pAsa aura reNukA, vaha eka vRddhA dAsI ke sAtha usa ba~gale meM rahatI hai / vahI buDDhA naukara usake yahA~ bhI AtA-jAtA hai| kauna jAnatA hai ki reNukA kI kula - maryAdA kyA hai ? tuma kyA itanA bhI nahIM soca sakate ki mere ucca vaMza ke lie kisa prakAra kA sambandhAvazyaka hai ? I vinoda - bAbU jI, prema kI maryAdA to sImita nahIM hai / Ananda 0 -- (Aveza meM ) prema-prema- prema ! tuma logoM kA hRdaya prema kA srota hai yA nirlajja vAsanA kA ? cakAcauMdha kA nAma prema hai yA samajhadArI kA ? vinoda - prema na cakAcauMdha hai, na samajhadArI, vaha anubhUti hai / vaha eka zrAzraya hai - hRdaya vahIM ThaharatA hai / zrAnanda0 - afasosa ! maiMne tumase bAtacIta hI kyoM kI ? -- maiM lar3akoM kI nAsamajhI meM kyoM par3a gayA ? (kucha Thahara kara ) to tumhArA nizcaya kyA yahI hai ? yadi yahI to tumheM use turanta hI bhUla jAnA par3egA / (isI samaya reNukA kamare ke daravAz2e taka kara Thahara jAtI hai / vaha Tenisa khelane kI taiyArI se AI hai| bAhara se hI zrAnandamohana kI AvAz2a sunakara baiThaka se www.umaragyanbhandar.com
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] pApa kI chAyA saTe hue DrAiMgarUma meM pahu~cakara kAna lagAkara bAteM reNukA - prakAza kA mArga aMdhakAra ke Upara hai ! hamArI sunatI haiN|) maitrI kA vaibhava kyA yahI tuccha lAlasA thI ? tuma vinoda-maiM sabhI kucha bhUlane ke lie taiyAra huuN| para eka jAnate the, maiM anAthinI hU~, maiMne dUsaroM ke dAna aura bAta nahIM bhUla sakatA (bIca meM hI aAnandamohana paropakAra para jIvana-yApana kiyA hai| phira, tumane kisa tez2I se uThakara bAhara cale jAte haiN| reNukA unheM aAzA se, kisa moha se, kisa bhrama se merI A~khoM para dekha nahIM par3atI)...(vinoda kahatA hI rahatA hai) aura paTTI bA~dhI ? vinoda, tumane kSaNa bhara ke lie bhI vaha hai-sussmaa| na socA ki tumhAre vaibhava kA unmAda merI daridra (reNukA turanta praveza karatI hai) asamarthatA ko nahIM kucala sakatA thaa| pApa kI reNukA0--kyA nahIM bhUla sakate vinoda ? (sampAdaka jI aA~kheM aMdhI huA karatI haiM ? kI ora dekhakara kucha lajjA aura saMkoca se Arakta vinoda-yaha kyoM bhUlatI ho renU ki A~kheM baMda kara lene mukha ho jAtI hai) kyA kahA vinoda ? se hI kSaNa bhara ke lie bavaMDara se baca sakatI ho| (isI samaya naukara kA praveza) acchI dRSTivAloM ko bhI to A~dhI meM aMdhA bananA naukara-(sampAdaka jI kI ora dekhakara) Apako bAbU par3atA hai ! sAhaba ne saba kAg2az2oM ke sAtha bulAyA hai) (vinoda reNukA yaha saca hai vinoda, tumane apane nATaka kA. kI aora dekhakara) cAya, hAz2ira karU~? pahalA hI pardA merI A~khoM ke sAmane phailAyA thA ! yaha (sampAdaka jI jAte haiM) bhI saca hai ki tumhAre sukha kI cA~danI ko maiMne hI vinoda---nahIM, abhI nahIM / (reNukA se) tumane kyA sunA pahalI bAra badalI banakara udAsa aura mlAna banA renU ? tuma kyA samajhIM ? ddaalaa| kintu ...kintu...(Thaharakara aura avaruddha reNukA-kucha sunA hai aura kucha samajhI hU~ / bAkI sunanA kaMTha se) vinoda, tumane yaha na samajhA ki chAyA kA aura samajhanA cAhatI huuN| astitva vastu se bhinna nahIM huA krtaa| yaha vinoda--usameM sunane aura samajhane jaisI bAta hI kauna-sI bhI samajha lo vinoda ki prakAza meM hI chAyA kA bodha hai ? tuma yaha to jAnatI hI ho ki vivAha eka hotA hai| Aja maiM anubhava karatI hU~ ki isa bavaMDara vyavasthA hai ----vidhAna hai| usameM kucha vicAra se kAma meM maiM tinake kI taraha ur3a cukI hU~ aura tuma patthara lenA par3atA hai| kI taraha sthira ho| ...... reNukA - isakA artha yaha hai ki vivAha kI bAta eka (cakkara A jAtA hai) avicAra hai aura vivAha vastutaH vicAra hai ! kyA vinoda-(use sa~bhAlanA cAhatA hai| isI samaya suSamA tumhArI kAnUnI yogyatA aise hI tarka kA sahArA le praveza karatI hai| vinoda sakapakA jAtA hai) sakatI hai? suSamA (vinoda kI upekSA karatI huI) renU, (renU ko gaza [isI samaya suSamA bhI A pahu~catI hai; kintu vaha AgayA hai| vaha rUmAla nikAla kara havA karatI hai| ekAeka bhItara praveza nahIM krtii| saMdeha ke sAtha bAhara vinoda sahAyatA dene ke lie phira Age bar3hatA hai) dUra khar3e khar3e sunatI hai| raho, (vinoda kI aora ghRNA aura krodha se dekhatI hai) vinoda-para maiMne tumase kaba ghRNA kI hai renU ? maiMne inhIM kAnoM se saba kucha sunA hai| tumhArA pauruSareNukA-ghRNA ! vaha maiM sahana kara sakatI thii| tumane mujhase tumhArA unmAda striyoM ke hRdaya ke sAtha yoM khilavAr3a __ ghRNA nahIM kI, para mujhe ghRNita banA DAlA vinoda ! kara sakatA hai ! (reNukA kI ora saMketa kara) ye vinoda-pravAha ke viruddha tairanevAle ko kabhI pAnI kI tumhArI hI A~kheM haiM jinheM tumane aMdhA banAyA hai sataha ke nIce hokara jAnA par3atA hai / hamArI lAlasAyeM yaha tumhArA hI hRdaya hai jise tumane cUra cUra kiyA samAja ke pravAha ke viruddha thiiN| aura kucha nhiiN| hai-yaha tumhArA hI pauruSa hai jise tumane isa taraha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 'sarasvatI [bhAga 38 kalaMkita kiyA hai ! (krodha aura Avega kA nATaya bhI hU~ aura tumheM yaha bhI mAnanA par3egA ki maiM pazutA karatI hai) kI sataha se Upara bhI uTha sakatA hU~-uTha rahA huuN| (reNukA hoza meM Akara suSamA kI ora dekhatI hai- reNukA-(ghRNA aura krodha se) kaisA acchA manuSyatva hai ! phira vinoda kI ora dekhatI hai--phira ekAeka uchala kara pApa kI pahalI siddhi ko vaha pazutva kaha sakatA hai khar3I ho jAtI hai) - aura pApa kI dUsarI siddhi ko manuSyatA / (kSaNa bhara reNukA- tuma bhI AgaI sughamA--merA apamAna karane ke Thahara kara) acchA vinoda, ......(phira kucha soca kara) - lie ! khaira, abhI nhiiN| abhI to mujhe dekhanA hai ki aMdhI suSamA-chiH! bahana, maiM to tumhAre isa apamAna para lajjita . A~kheM isa kalaI ko kaba taka sonA samajhatI haiM / huuN| aura sabase adhika lajjita hU~ isalie ki maiM aAha ! vinoda, tumane merA tiraskAra kara acchA hI bhI Aja eka strI hI huuN| kiyaa| zrAzAoM kA eka eka tinakA cunakara maiMne reNukA-strI-strI-strI hU~-(vinoda se) kyA dekhate ho jo nIr3a banAyA thA use tumane eka hI phUMka meM ur3A vinoda ? inhIM A~khoM se mujhe aura suSamA donoM hI diyaa| ThIka kiyA / (suSamA kI ora dekhakara) ' ko eka sAtha dekha sakate ho ? eka hI dRSTi meM tuma manuSyatA kA takAz2A aba tumhAre sAtha hai, suSamA / ghRNA aura prema donoM hI vahana kara sakate ho ? eka ho sakatA hai saMsAra meM puNya bhAvanAyeM gaMgAjala hI nigAha meM mRtyu aura jIvana kI jhA~kI dikhA kI taraha baha rahI hoM, yaha bhI ho sakatA hai ki pRthvI sakate ho ? puruSa ! tumhArA pApa samAja meM puNya ke para nirmalatA cA~danI kI taraha phaila rahI ho aura nAma se bikatA hai tumhArI nArakIya vAsanAyeM samAja kadAcit prema duniyA kI A~khoM meM bAla-sulabha meM kalyANa kA prasAra karatI haiN| mohakatA banakara jhalaka rahA ho-parantu maiM ina sabakI vinoda-vAsanA kA pratidAna dhikkAra hai aura asaMyama kA apavAda hI huuN| isI lie vidhAtA ne mujhe nirAzrita puraskAra tiraskAra hai / renU, hama donoM hI vAsanA ke banAyA hai, aura maiM abhI isa anaMta AkAza meM zikAra haiM, jise samAja durbalatA kahatA hai| para maiM choTI-sI badalI banakara ur3a rahI huuN| para merI yaha mAnatA AyA hU~ ki prema kA pahalA ubhAra atyanta icchA hai ki maiM kAlI ghaTA bana kara vAsanA hI hai| isa pRthvI para uma. saMsAra kA samasta puNya mere pApa suSamA-(Aveza meM) taba to tuma nire pazu ho, kyoMki pazu ke AvaraNa se DhaMka jaay| vikAra hI jAnate haiM aura pazuoM kA saMyama unakI (vega ke sAtha bAhara calI jAtI hai / suSamA usake svAbhAvika pravRtti hai| pIche 'renU renU' kahatI huI daur3atI hai| vinoda sira nIcA vinoda (kiJcit kSobha se)-suSamA, tuma kucha na kho| kiye kucha socatA hai) maiM pazu hU~ aura pazutA kara sakatA hU~, kintu maiM manuSya (pardA giratA hai) POSE Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaba mileMge! lekhaka, zrIyuta narendra Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMgeAja se do prema-yogI aba viyogI hI raheMge! ___Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! satya ho yadi, kalpa kI bhI kalpanA kara dhIra bA~dhU, vizva-patha hai, hama pathika, para kauna jAnA, kahA~ jAnA ? kintu kaise vyathe kI AzA liye yaha yoga sAdhU ? tIra bhI dhArA-sadRza gativAn , thiratA kA bahAnA ! jAnatA hU~ aba na hama-tuma mila sakeMge! anta ? gati hI satya hai, kaise mileMge! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge ! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! AyagA madhu-mAsa phira bhI, AyagI zyAmala ghaTA ghira, yadi mujhe usa pAra ke bhI milana kA vizvAsa hotA, A~kha bhara kara dekha lo aba, maiM na AU~gA kabhI phira, satya kahatA hU~ na maiM asahAya yA nirupAya hotA, prANa tana se bichur3akara kaise mileMge! . vyartha haiM ve svapna- 'hama phira bhI mileMge !' Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! aba na ronA, vyartha hogA hara ghar3I A~sU bahAnA, Aja se apane viyogI hRdaya ko ha~sanA-sikhAnA aba na ha~sane ke lie hama tuma mileMge! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge ! Aja taka kisakA huA saca svapna, jisane svapna dekhA? kalpanA ke mRdula kara se miTI kisakI bhAgya-rekhA ? kyA kabhI sambhava ki hama phira bhI mileMge? Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! Aja se hama tuma gineMge eka hI nabha ke sitAre, dUra hoMge para sadA ko jo nadI ke do kinAre- sindhu-taTa para bhI na jo do mila sakeMge! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge ! Aha, antima rAta vaha ! baiThI rahIM tuma pAsa merezIza kandhe para dhare ghana kuntaloM se gAta ghere! . kSINa svara meM kahA thA-'aba kaba mileMge ?' Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! taTa nadI ke, bhagna ura ke do vibhAgoM ke sadRza haiM, 'kaba mileMge? pUchatA maiM vizva se jaba viraha-kAtara, cIra jinako vizva kI gati baha rahI hai, ve vivaza haiM, 'kaba mileMge?' gUMjate pratidhvani-ninAdita vyoma-sAgara, eka atha-iti para na patha meM mila sakeMge! 'kaba mileMge?' prazna, uttara 'kaba mileMge ?' Aja ke bichur3e na jAne kaba mileMge! Aja ke bichur3e na jAne kaba mileNge| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1636 kA dezI kampanI kAnUna lekhaka, zrIyuta prophesara premacanda malahotra kA calAne tathA unakI unnati karane ke lie pU~jI kA saMcaya honA ti zrAvazyaka hai| adhika parimANa kI utpatti ke lie bar3I pU~jI darakAra hotI hai / pU~jI kampaniyoM dvArA mugamatA se ekatra ho jAtI hai / zrAja-kala prAyaH mizrita pU~jIvAlI kampaniyoM dvArA hI udyogoM tathA vyavasAyoM ke lie pU~jI milatI hai / ye kampaniyA~ parimita z2immedArI ke siddhAnta para sthApita hotI haiN| yadi ina kampaniyoM kA prabandha svArthiyoM aura chaliyoM ke hAthoM meM zrA jAya to logoM kA vizvAsa kampaniyoM para se haTa jAya aura taba dhanotpatti tathA vyavasAya ke lie pU~jI kA ekatra karanA bahuta kaThina ho jAya aura deza kI bahuta hAni ho / bhArata meM mizrita pU~jIvAle baiMkoM kA zrArambha 1865 se huA hai| isI varSa ilAhAbAda baiMka sthApita huA thA / 1894 meM paMjAba nezanala baiMka aura 1901 meM pIpalsa baiMka khule / para mizrita pU~jIvAle baiMkoM kI vRddhi 1906 se hI huI hai / isI samaya svadezI Andolana bar3e z2oroM para thaa| isalie yaha svAbhAvika thA ki bahuta se svadezI baiMka bhI khulate / 1913-14 meM 552 mizrita pU~jIvAle baiMka the, jinakI prApta pU~jI 7,91,51, 420 rupayA thI / 1913 meM bahuta-se baiMka TUTa gaye, kyoMki kaI baiMka zurU se hI sthira the| kaI baiMkoM ke to nAma bar3e aura darzana thor3e the| jaise ki solara baiMka grAfa lAhaura kI - prAmANita pU~jI to eka karor3a rupayA thI aura prApta pU~jI kevala 8 haz2Ara rupayA ! aise aneka baiMka the| kaI baiMkoM ne apane pAsa kAfI nakada rupayA na rakhakara bahuta sA dhandhoM yA udyogoM meM lagA diyA thA, jahA~ se z2arUrata para rupayA sugamatA se sameTA nahIM jA sakatA thaa| isake atirikta baiMkoM kA prabandha aise puruSoM ke hAtha meM thA jo baiMka - kArya se anabhijJa the| kaI baiMkoM ne bahuta-sA rupayA kAlpanika vyaktiyoM ke nAma para udhAra de diyA thaa| kaI baiMkoM ne apane hissedAroM ko lAbha-bhAga mUladhana meM se bA~TA / ina saba anucita vyavahAroM se baiMkoM kA TUTanA svAbhAvika thA / 1913 ke kampanI kAnUna meM kucha aise doSa the jinase Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat lAbha uThAkara bahuta-sI bepeMdI kI kampaniyA~ khula jAtI thiiN| isase kevala logoM ke dhana kI hI hAni nahIM huI, barana loga kampaniyoM meM rupayA lagAne se saMkoca karane lage / taba sarakAra ne yaha apanA kartavya samajhA ki dhana lagAnevAloM ke hitoM kI rakSA kI jAya / zrataeva 1936 ke naye kampanI kAnUna meM nimnalikhita bAteM rakkhI gaI haiM(1) chalI aura jAlI kampaniyoM para pratibandha lagAnA / (2) kampaniyoM ke sUcanA-patra meM vistAra pUrvaka zrAvazyaka vijJApana kA denA / - (2) kampaniyoM ke hissedAroM kI Aya sambandhI avasthA kA pUre taura para paricaya karAnA / (4) hissedAroM ke adhikAroM kA bar3hAnA / (5) kampaniyoM ke prabandha-sambandhI pratinidhiyoM ke bAre meM kAnUna ko badalanA / (6) baiMkiMga kI kampaniyoM ke bAre meM qAnUna kA saMzodhana karanA / 1929 meM sarakAra ne bhAratIya baiMkoM ke vyavasAya kI jA~ca karane ke lie prAMtIya aura kendrIya baiMkiMga kamiTiyA~ bitthaaii| baiMkoM kA jo nayA kAnUna banAyA gayA hai vaha isI kendrIya baiMkiMga kamiTI kI sifArizoM ke AdhAra para banAyA gayA hai / isa qAnUna ke anusAra baiMkiMga kampanI usako ThaharAyA hai jisakA mukhya dhaMdhA cAlU jamA athavA aura taraha rupayA lenA hai aura rupaye kI vApasI ceka aura huMDI ke dvArA denA hai| isake atirikta baiMkiMga- kampanI nimnalikhita kArya bhI kara sakatI hai (1) z2amAnata yA binA z2amAnata ke rupayA udhAra denA / (2) huMDI -purjA, promisarI noTa, sikyuriTIz2a, jahAz2I mAla kA huMDI-parcA athavA pratijJA patra kA qharIdanA, becanA athavA baTTA kATanA / (3) videzI vinimaya kA qharIdanA / (4) udhAra ke bIjaka kA denA athavA svIkAra karanA / (5) bImA karanA / (6) cA~dI yA sone kA becanA athavA kharIdanA / 546 * www.umaragyanbhandar.com
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] 1936 kA dezI kampanI-qAnUna (7) z2evara athavA jokhima ke dravya kI rakSA rkhnaa| samaya RNa kA 13 pratizata aura usake asthira (8) rupaye ko vasUla karanA aura eka jagaha se dUsarI RNa kA 5 pratizata ho| -- jagaha bhejnaa| isa naye kAnUna se pahale agara koI baiMka logoM ke (9) kisI kI jAyadAda kA prabandha karanA athavA TrasTI mA~gane para unakA rupayA unheM pUre taura para unakI mA~ga bnnaa| para nahIM de sakatA thA to usa baiMka ko apanA kAma baMda (10) baiMka ke vyavasAya ke lie rupayA udhAra lenaa| karanA par3atA thA, cAhe usakI asalI hAlata bilakula (11) mAla-asabAba ko gudAma meM rakhane kA kAma krnaa| Thosa aura zrAya sthira kyoM na hoN| para aba naye (12) udhAra kA prabandha krnaa| kAnUna ke anusAra baiMkiMga-kampanI kacaharI se prArthanA (13) apanA rupayA vasUla karane ke lie jaMgama sampatti kara sakatI hai ki use apane DipAz2iTaroM ko rupayA kucha athavA acala sampatti kA becnaa| dera ke bAda dene kI AjJA mila jAyaM aura isa samaya isa kAnUna meM yaha truTi hai ki jisa kampanI meM dasa meM vaha apanI alpakAlika Aya-sambandhI kaThinAiyA~ manuSyoM se kama vyakti zAmila hoM usa para yaha nayA kAnUna ThIka kara skeN| isase baiMka apane ko anucita divAle nahIM laga sktaa| isI taraha jina kampaniyoM kA mukhya se bacA skeNge| parantu baiMka kI prArthanA kacaharI tabhI sunegI kAma tijArata karanA ho ve isa kAnUna ke bAhara haiM, cAhe jaba usa prArthanA ke sAtha kampaniyoM ke rajisTrAra kA bhI ve logoM se rupayA jamA karane ko leM aura ceka ke dvArA vijJApana ho / kAma bhI kreN| isameM yaha bhI doSa hai ki tijArata karane kampanI apane hisse apane Apa nahIM kharIda sakatI, - vAlI kampaniyA~ apane baiMkiMga-vibhAga se rupayA lekara na vaha kisI ko apane hisse qharIdane ko rupayA udhAra apanI tijArata meM phaMsA detI haiN| de sakatI hai| ___ jo bhI baiMkiMga kampanI 15 janavarI 1937 ke bAda sthApita hogI vaha apane prabandha ke lie prabandha-pratinidhi nayA kAnUna aura anya kampaniyA~ / nahIM niyukta kara sktii| isase yaha sudhAra huA hai ki (1) kampaniyoM ke DAyarekTaroM kA cunAva prativarSa hogaa| baiMka kA rupayA mainejiMga ejaMTa apane dhaMdhoM meM nahIM lagA (2) naI kampaniyoM meM prabandha-pratinidhi 20 varSa se adhika sakate aura baiMka mainejiMga ejaMTa se mukta rheNge| ke lie niyukta nahIM kiye jaayeNge| ___ nimnalikhita dhArAtroM se baiMkoM kI Aya-sambandhI (3) mainejiMga ejaMTa ko niyukta karanA, unako haTAnA sthiratA ho jAyagI aura banAvaTI athavA thothI kampaniyA~ aura unake paTTe kI zarte taya karanA yA badalanA, ye nahIM khula skeNgii| saba bAteM kampanI kI aisI sabhA meM taya hoMgI jisameM (1) koI baiMkiMga-kampanI jo 15 janavarI 1937 ke bAda saba hissedAra bhAga le skeNge| sthApita hogI, taba taka apanA kAma nahIM zurU (4) mainejiMga ejeTha kA vetana kampanI ke svAlisa munAfe kara sakatI jaba taka kama se kama 50,000 rupayA para pratizata ke hisAba se hogaa| agara kampanI kampanI kI kriyA-sampatti (Working Capital) kA khAlisa munAfA kama hogA to unheM nizcita na ho| kiyA huaA atyalpa vetana aura daftara calAne kA (2) jaba taka sthAyI koSa prApta pU~jI ke tulya na ho taba qharca milegaa| taka kampanI ke vArSika lAbha meM se pratizata sthAyI (5) kampanI kI bar3I mITiMga sAla meM eka dafA avazya koSa . meM jamA kiyA jaay| sthAyI koSa sarakArI hogii| sikyuriTiyoM aura TrasTa-sikyuriTiyoM meM hI lagAyA (6) koI bhI kampanI apane DAyarekTaroM ko udhAra rupayA jaay| nahIM de sakegI aura na udhAra kA jimmA le skegii| (3) hara eka baiMkiMga-kampanI kA nakada koSa usake niyata vaha usa kampanI ko udhAra de sakatI hai jisa para Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sarasvatI [bhAga 38 isa kampanI kA DAyarekTara usa kampanI kA bhI DAya- parantu aba naI kampaniyoM ke hissedAra bhI kampanI ke rekTara yA hissedAra ho| prabandha meM yathAyogya bhAga le skeNge| yaha sudhAra naI kampaniyoM ke lie bahuta hI upayogI (8) kampanI kI bar3I mITiMga meM kampanI ke hisAba kI hogaa| jAMca karanevAlA arthAt ADITara bulAyA jA sakegA, (7) mainejiMga ejaMTa ke DAyarekTara kampanI ke kula DAya- aura vaha hisAba kI apanI jAMca kA mITiMga meM rekTaroM ke tRtIyAMza se adhika na hoNge| vivaraNa de skegaa| pahale to bahudhA kampaniyoM kA asalI prabandha mainejiMga hissedAroM ke dRSTikoNa se yaha bhI eka bahuta upayogI ejaMTa ke adhikAra meM thA aura hissedAra kevala nAma-mAtra sudhAra hai / ke lie the| hA~, unheM munAfA z2arUra mila jAtA thaa| PAN dIpadAna lekhaka, zrIyuta dvijendranAtha mizra 'nirguNa' are sAhasI ! are vIra! DhU~r3ha rahe ho jala - tala meM kucha tinakoM kI naukA lekara kise khojane cale dhIra? tuma jahA~-tahA~ bikhare motI ? AdyantahIna sA jalamaya patha ! nIrava saritA kA vakSa cIra ! dUra - dUra taka nIra * nIra! svargaGgA ke sneha - hIna Asa pAsa ye tama pizAca tArA-dIpaka kI amara kirana ! ha~sa rahe khar3e dhara tru-shriir| are! karoge spardhA kaise ... . . agaNita lahareMcaJcala-adhIra! kSaNa - bhagura snehI-jIvana ? kauna bAta laga gaI acAnaka baha uThe na jAne kaba samIra ? Uba gayA jo jaga se mana ? 'kisa sukha kI AzA se nikale kisI eka ajJAta zodha para komala prANoM kI bAjI ! tapazcaraNa karane laghutana ! tila tila jalate hotI na pIra ? patA nahIM, kisa prApti-hetu ..yA bandI ho gaye praNaya ke isa kImata para tuma ho raajii| samA gayA ura meM saMtApa ! meToge sone kI lakIra ? premAnala kI jalatI jvAlA kauna kahe mara miTane kIcale jA rahe ho cupacApa! tumako aisI icchA kyoM hai ? ho udAsIna, bhAtI na bhIra ? "dravita hue kisa dukhiyA ko kauna kahe, jIvana kyoM hai ? lakha sUne taTa baiThI rotI ? __ kyA jIvana hI hai vyathA-pIra ? ... Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' lA hAvara lekhaka, prophesara satyAcaraNa, ema0 e0 prophesara satyAcaraNa jI kA maDerA zIrSaka lekha hama 'sarasvatI' ke pichale aMka meM chApa cuke haiN| amarIkA se yorapa Ate hue unakI yAtrA kA yaha dUsarA lekha hai| jisa ba maDerA dvIpa A~khoM se bilakula saba yahI jAnanA cAhate the ki ye vAyuyAna kisa rASTra ke aojhala ho gayA thaa| phira aTa- haiN| para ve itanI u~cAI para the ki jahAz2a ke karmacAriyoM zra lAMTika kI nIlimAmaya jalarAzi tathA yAtriyoM meM koI unako pahacAna nahIM sakA. kevala ra ke atirikta aura kucha dikhAI anumAna se sabhI unheM spena ke batalAte the| aura ve spenaISLATKAI nahIM par3atA thaa| Aja lagabhaga sarakAra ke the athavA vidrohiyoM ke the, yaha bhI ThIka ThIka 10 dina samudratala para bIta cuke the| emsaTarDama pahu~cane meM koI nahIM kaha sakatA thaa| abhI 6 dina aura zeSa the| isa bIca meM plImAutha, lA hAvara porcugala ke taTa se lagabhaga 4.5 mIla kI dUrI para ina donoM sthAnoM para jahAz2a ko aura rukanA thaa| mujhe hamArA jahAz2a jA rahA thaa| itanI dUrI hone para bhI taTa sabase adhika utsukatA lA hAvara dekhane kI thI, kyoMki acchI taraha dikhalAI par3atA thaa| bhare pahADI taTa aura aitihAsika sthAna hone ke sAtha sAtha isakA sAmudrika hamAre jahAz2a ke bIca athAha jala-rAzi thii| kabhI kabhI mahattva bhI hai| jahAz2a bIca meM zrA jAtA thaa| aTalAMTika bhinna spena ke gRha-yuddha kA varNana dakSiNI amerikA ke bhinna prakAra kI machaliyoM ke lie prasiddha hai| kabhI cA~dI patroM meM bhalI bhAMti paDha cakA thaa| yaha bhI patA laga gayA kI taraha camakatI haI uDanevAlI machaliyA~ jahAja se thA ki vAyuyAna duzmanoM ke jala-potoM kI tAka meM ur3A thor3I dara para cakkara kATatI thiiN| kala to jahAz2a ke de karate haiM aura avasara pAte hI unakA saMhAra kara dete haiN| taka pahu~cane kI dhRSTatA karatI thiiN| sabase adhika Ananda isameM sandeha nahIM ki hama loga Daca jahAz2a meM the, para DAlafina machalI ke dekhane meM AtA thaa| DAlafina kA hamezA isa bAta kA bhaya thA ki kahIM dhokhe se hamAre jahAz2a kalevara bar3A aura mAMsala hotA hai / jala se isake bAhara kA satyAnAza aura hamAre jIvana kI bali na ho jaay| hote hI samudra meM eka choTI-sI caTTAna-sI pratIta hone kaptAna eka catura vyakti thaa| usane sabhI karmacAriyoM ko lagatI thii| Deka para baiThe hue ina jalIya jantuoM ke zrAvazyakatA se adhika satarka rahane kI prAjJA de dI thii| dekhane ke atirikta aura manoraJjana kA sAmAna hI kyA ho jaba taka jahAz2a porcugala aura spena ke taTa ke pAsa se ho kara sakatA hai? guz2ara rahA thA taba taka kisI karmacArI ko caina nahIM thii| mere sAtha eka mulATA-jAti ke sajjana the| inakI ___ yaha yAtrA kucha adbhuta thii| hRdaya sazaGka rahatA aura janma-bhUmi Daca-gAyanA thI aura ye jAvA meM Daca sarakAra se loga dera taka Deka para samaya gjaarte| jisa samaya ke mAtahata zikSA vibhAga ke karmacArI the| malATA. jibrAlTara ke sIdha meM hamArA jahAz2a pahu~cA usa samaya jAti ke loga bhArata ke eMglo-iNDiyana kI bhAMti mizrita kitane hI jaMgI aura vyApArI jahAz2a drutagati se idhara- rakta ke hote haiM / ina sajjana meM Daca aura nIgro rakta udhara prAde-jAte dikhalAI pdd'e| jaMgI jahAjoM kA AkAra kA saMyoga thaa| ataH inakI gaNanA goroM meM nahIM dasarI hI bhA~ti kA hotA hai| unakI rUpa-rekhA dekhate hI sakatI thii| aise logoM ke sAtha sAmAjika avasaroM para loga unake mahatva ko samajha jAte haiM / jibrAlTara se uttara kAloM jaisA hI vyavahAra kiyA jAtA hai| amarIkA meM kAle kI aora porcugala ke kinAre pahu~cate hI kaI vAyuyAna. aura goroM kA bheda sarvatra dIkha par3atA hai, antara yahI hai ur3ate hue dikhalAI diye| jahAz2a meM har3akampa maca gii| - ki kahIM kama aura kahIM j'yaadaa|| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 ki jahAz2a se utarate samaya sTuaArDa ko eka eka lifAfA deM aura usa lifAfA meM yaha patra likha kara rakkhA ho ki jo vyavahAra-bheda hamAre sAtha kiyA gayA hai usase hama khinna haiM aura Tipa ke sthAna para yaha patra hai / maiMne isa rAya kI puSTi kii| socA ki isa ghaTanA se sTuaArDa mahodaya ko janma bhara ke lie eka acchI zikSA mila jAyagI / para yaha bAta jahA~ kI tahA~ raha gii| sTuaArDa ko isa bAta kI khabara mila gaI aura usane anunaya-vinaya kara usa a~garez2a mahilA se DAiniMga-hAla meM hI bhojana lA hAvara nagara tathA samudra-taTa] karane kA anurodha kiyaa| dUsare dina jaba loga DAiniMga hAla meM gaye taba ukta mahilA ko eka kursI para AsIna - inheM eka ghaTanA bar3I apriya lagI, jisakA ullekha paayaa| jisa bAta ke lie ukta saMkalpa kiyA gayA thA karanA Avazyaka samajhatA hU~ / jisa klAsa meM ye mahAzaya usakA sahaja hI nipaTArA hote dekha bAta samApta kara yAtrA kara rahe the usI meM eka a~garez2a mahilA bhI thii| dI gii| ise chor3a kara usa klAsa meM aura koI pUrNa zvetAGga nahIM thaa| biske kI khAr3I meM jahAz2a pahu~ca cukA thaa| yaha yaha mahilA maDerA se hI jahAz2a meM car3hI thI aura plImAutha khAr3I tUfAnoM ke lie prasiddha hai, para sitambara kA mAsa jA rahI thii| isake bhojana kA DhaMga kucha vicitra thA, jo zAnta hotA hai| ataH kisI prakAra kA kaSTa nahIM huaa| svAbhimAnI yAtriyoM ke lie apamAna kI bAta thii| bAta hama loga spena ke taTa se dUra nikala Aye the| jo zaGkA yaha thI ki ukta mahilA 'DAiniMga-hAla' meM saba yAtriyoM raha rahakara yAtriyoM ko satA rahI thI vaha dUra ho gii| ke sAtha bhojana na kara 'smokiMga rUma' meM hI bhojana ma~gA aba logoM ke hRdaya meM plImAutha pahu~cane kI utsukatA thii| letI thii| sTuArDa bhI isa para koI Apatti nahIM karatA jisa samaya hama loga plImAutha pahu~ce usa samaya thaa| Akhira vaha bhI to thA zvetAGga hii| yaha bheda-bhAva aparAhna kA samaya thaa| taTa se dUra hI jahAz2a laga gayA sabhI ko khaTakatA thA, para koI isa mAmale ko kaise cher3atA ? thaa| AlIzAna makAna plImAutha kI utkRSTatA kI sUcanA prabandha jahAz2a kA thA, usameM hastakSepa karane kA kisI ko de rahe the / bahuta-se yAtrI yahIM utara gye| inake adhikAra nahIM thaa| para eka bAta yAtriyoM ke hAtha meM thI, lie kampanI kA boTa taTa para le jAne ke lie lagA thA / vaha thI ttip'| dakSiNI amerikA se yahA~ taka reDiyo ke samAcAra ke bhArata chor3ate hI pazcimIya dezoM meM sabhI jagaha sekkoM ko Tipa dene kI prathA hai| kisI hoTala meM cale jAie / bhojya padArtha kA mUlya to denA hI par3egA, para sevaka ko bhI 'Tipa' denA Avazyaka hai| yadi koI vyakti Tipa kI rasma adA nahIM karatA to karmacArI use bar3I ghRNA kI dRSTi se dekhate haiM aura use kisI nIca kula aura samAja kA samajhate haiN| jahAjoM meM bhI Tipa kA denaa| zrAvazyaka samajhA jAtA hai| madhyama kodi ke loga bhI 1 pauMDa taka Tipa de dete haiN| ___ ukta mulATA mahAzaya ne yaha rAya kI ki jitane yAtrI isa vyavahAra-bheda se khinna haiM ve sabhI isa bAta kA saMkalpa kareM lA hAvara ke lA rUthiyarsa sTrITa kA eka dRzya / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] lA hAvara 551 atirikta kisI patra ko dekhane kA saubhAgya nahIM huzrA thA / maDerA meM pArcugIz2a patra milate the, jinheM maiM par3ha nahIM sakatA thaa| ataH TAimsa kI eka prati plImAutha meM kharIdI / isI patra-dvArA prathama bAra yuktaprAnta ke bhUtapUrva zikSA-vibhAga ke DAyarekTara misTara mekenjI kI mRtyu kA samAcAra milaa| ____ hamArA jahAz2a plImAutha meM muzkila se 2-2 // ghaTe ThaharA / aba lA hAvara kI ora cala par3A / hAvara jAnevAle bhI kaI yAtrI the, jo prAyaH phreMca the / kucha aise bhI the, jo iTalI aura sviTz2alaiMDa jAnevAle the| ina logoM [lA hAvara kA gambeTA skvAyara / ] kA vicAra hAvara utarakara perisa hote hue apane apane dezoM kA jAne kA thaa| hAvara ke pazcAt emsaTarDama hI phrAMsa deza ke isa bhAga ke kinAre kinAre calate kucha jAkara jahAz2a ko rukanA thaa| isalie yAtriyoM kI saMkhyA samaya bIta cukA thA / dUra se hI lA hAvara kI dhuMdhalI rUparekhA ghaTanI svAbhAvika thii| dikhalAI par3ane lgii| jahAz2a jisa krama se Age bar3hatA yadi yorapa ke nakaze meM lA hAvara kI sthiti ko dekheM thA usI krama se eka aAkAza ko chUnevAlA U~cA-sA to uttara-pazcima ke sire para uThe hue eka bhu-bhAga kA stambha dikhalAI par3atA thaa| pUchane para mAlUma huA ki Tukar3A dikhalAI degaa| yaha bhAga mIloM taka calA gayA hai| vaha vizva-vikhyAta phreMca jahAz2a nAramaNDI ke Tikane kI Age cala kara tIna aora se ghirA huaA sthAna hai jo hAvara jagaha hai| phrAMsIsiyoM ne vijaya-garva ke ullAsa meM isa ko eka ucca koTi ke bandaragAha kA rUpa detA hai| prAtaH- stambha kI racanA kI hai| kAla kA samaya thaa| jahAz2a iMgliza-cainala ko pAra kara lA hAvara phrAMsa kA dUsare nambara kA bandaragAha isI bhU-khaNDa ke pAsa hokara jA rahA thaa| taTa pahAr3I hai| hai| sarvaprathama mArsela hai| usakI sthiti bhUmadhya-sAgara meM ina U~ce sthAnoM para saikar3oM makAna bane hue haiN| jahA~ hone ke kAraNa pUrvI dezoM se vyApAra Adi ke lie adhika yaha U~cA bhAga prArambha hotA hai vahIM sire para lAiTa suvidhAjanaka hai / para aTalAMTika mahAsAgara ke vyApAra ke hAusa hai| jo bhI jahAz2a rAtri ke samaya iMgliza cainala se lie lA hAvara hI adhika prasiddha hai| amarIkA jAnevAle hAvara kI ora bar3hatA hai use pahale isI kA darzana hotA hai| jahAz2a yahIM lage rahate haiM / nAramaNDI kA fAMsa aura amarIkA ke bIca AnA-jAnA lagA rahatA hai| isI se isa vizAla pota kI sthiti yahIM rahatI hai| prAkRtika dRSTi se hAvara bahuta surakSita bandaragAha hai| iMgliza-cainala meM barAbara tUfAna uThA karate haiM / para tInoM ora se pRthvI se ghirA hone ke kAraNa hAvara ke pAsa tUfAna kI AzaMkA nahIM rhtii| jahAz2a ke taTa para lagate hI hAvara nagara dekhane kI yojanA huii| 10-12 zrAdamiyoM kI eka pArTI bana gaI / inameM 3-4 bacce bhI the| 2 TaiksiyA~ kirAye para kara lI gaI aura hama loga zahara ke bhItara dAkhila hue| jisa samaya jahAz2a taTa para lagA thA usa samaya dhUpa [bAlavAda de strAsabarga / phrAMsa aura beljiyama hAtha / thii| para muzkila se thor3I dUra zahara ke bhItara gaye hoMge ki milA rahe haiM / ] aAkAza meghAcchanna ho gayA aura bUMde par3ane lagIM / phrAMsa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 sarasvatI [bhAga 38 paMktiyAM lagI huI haiM / bIca meM makAnoM kI katAreM haiM / yadi isa prakAra zaharoM meM bhavana-nirmANa kI vyavasthA ho to kisI kA svAsthya asamaya kyoM qharAba ho ? videzoM ke makAnoM aura sar3akoM ke viSaya meM adhika kahanA piSTa-peSaNa mAtra hai| bhArata se unakI tulanA hI nahIM ho sktii| nakkAla bhArata meM videzI sabhyatA kI vastue~ juTa rahI haiN| vaha bhI ardhAvasthA meM / yadi moTara hai to ThIka sar3aka nahIM / pazcimIya dezoM meM moTara ke sAtha athavA usake pahale logoM ne sar3akoM kA masalA hala kara [lA hAvara kA thiyeTara ghara tathA navIna udyAna / ] liyA thaa| bhArata meM prativarSa moTaroM kI saMkhyA vRddhi ho rahI hai, para sar3akoM kI ora koI dekhanevAlA nhiiN| jaba aura iMglaiMDa meM yaha koI naI bAta nahIM hai| kSaNa kSaNa kisI sar3aka se moTara nikalatA hai, garda ke bAdala nIce se vAyu-maNDala meM parivartana huA karatA hai| eka kSaNa dhUpa Upara taka apanA sAmrAjya jamA lete haiM aura apane bhaktoM hai to dUsare kSaNa varSA hone lagatI hai aura tIsare kSaNa yadi ko (yA zikAroM ko) rAjayakSmA kA prasAda bA~Tate cale aole par3ane lage to kyA aAzcarya ! para logoM kA AnA- jAte haiN| isakI aora na nagara-pitAaoM kA dhyAna jAtA jAnA banda nahIM hotaa| puruSa aura strI donoM hI barasAtI hai aura na heltha-AfisaroM kaa| jise isa samasyA DAle apane apane kAma meM lage rahate haiN| kI bhayaMkaratA kA anumAna lagAnA ho ve sarakAra-dvArA makAnoM kI dRSTi se hAvara ke viSaya meM kyA kahanA prakAzita rAjayakSmA se grasta rogiyoM kI kramazaH saMkhyA hai! pazcimIya yorapa ke sabhI bar3e nagaroM meM sundara vizAla vRddhi kI ripoTo ko dekheM / videzoM meM ye bAteM sahana nahIM makAna dekhane meM Ate haiM / phrAMsIsI loga bar3e kalApriya kI jA sakatI haiN| vahA~ to do hI vikalpa sAmane haiN| hote haiM / hAvara meM unakI isa pariSkRta ruci kA pUrNa yA to moTaroM kA bahiSkAra athavA sar3akoM kI ThIka paricaya milatA hai| sar3akeM sAfa aura maz2abUta banI huI haiN| avasthA / garda kA kahIM nAma taka nhiiN| dUkAne aura rahane ke makAna lA rU thiyarsa sTrITa dekhane ke pazcAt 'boladonoM hI acchI taraha saje hue rahate haiN| phuTa-pAtha para vArda de strAsabarga' kI ora bddh'e| logoM ne jahAz2a meM hI barAbara loga Ate-jAte rahate haiN| sabake mukha para prasannatA isa smAraka kI carcA kI thii| gata yorapIya mahAyuddha ke aura svAbhimAna ke bhAva sAfa sAfa jhalakate rahate haiN| pazcAt prAyaH sabhI pazcimIya yorapIya dezoM meM kucha na ___sAtha kaI loga the aura sabakI bhinna AvazyakatAyeM thiiN| kaI dUkAnoM meM jAne kA avasara huaaa| logoM ne manacAhI cIz2e khriidiiN| isake bAda hama loga sabase pahale lA rU thiyarsa sTrITa para phuNce| isa sar3aka kA nAma prasiddha phrAMsIsI pradhAna mantrI thiyarsa ke saMsmaraNArtha rakkhA gayA hai / ukta pradhAna mantrI apane samaya meM yorapa ke rAjanaitika AkAza kA eka camakatA huzrA nakSatra thA / isa sar3aka ke kinAre makAna mAnoM sA~ce meM Dhale hue bane haiM / bIca meM TrAma-ve aura moTara Adi ke lie vistRta sar3aka hai| sar3aka ke donoM ora caur3e caur3e phuTa-pAtha bane hue haiM / inhIM phuTa-pAthoM para vRkSoM kI sundara hAvara nagara kA 'perisa myUz2iyama' / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com lArU thiyarsa sTrITa para Mata naya
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 6 ] kucha smAraka bane haiM / Aja to unakA tAtkAlika mahattva jAna par3atA hai, para kAlAntara meM ve hI aitihAsika sthAna kA rUpa leMge / aise hI sthAnoM meM bolavAda de strAsabarga bhI hai| isake sAtha tIna dezoM kA itihAsa sambaddha hai, arthAt phrAMsa, jarmanI aura beljiyama kA / jinhoMne yorapa ke itihAsa kA adhyayana kiyA hai unheM yaha acchI taraha mAlUma hai ki phrAMsa aura jarmanI kA varSoM pUrva se manamuTAva calA A rahA hai / san 1870 meM phrAMsa aura jarmanI meM yuddha huA / jarmanI vijayI rahA aura usane phrAMsa ke alasasa aura lArena nAma ke do prAntoM ko apane adhikAra meM kara liyA / ye donoM prAnta bar3e upajAU aura saghana rUpa se AbAda haiM / phrAMsa ko isase bar3I kSati huI, para vijita phrAMsa kara hI kyA sakatA thA ? samaya kA phera hotA hai / lA hAvara gata yorapIya mahAyuddha meM pAsA palaTa gayA / madonmatta jarmanI kA darpa cUra huA aura phrAMsa ne barsalAI kI sandhi ke anusAra jarmanI kA pakSahIna pakSI kI bhA~ti yorapa ke bhAgyAkAza meM chor3a diyA / isI samaya usane lagabhaga 50 varSoM se khAye hue apane alasesa aura lorena prAntoM ko prApta kiyA / isI ke smAraka meM bolavArda de strAsabarga meM do mUrtiyA~ hAtha milAtI huI nirmANa kI gaI / eka ora to beljiyama hai aura dUsarI ora phrAMsa beljiyama ne isa yuddha meM phrAMsa kI sahAyatA hI nahIM kI, barana apane ko miTA diyA thaa| phrAMsa ne isa ghaTanA ke lie ukta smAraka kA nirmANa kara beljiyama ke prati apanI kRtajJatA jJApita kI hai| 553 [hAvara bandaragAha meM nAramaNDI ke praveza kA dRzya / ] I hAvara dekhanevAloM ke lie eka aura sthAna atyanta darzanIya hai / vaha hai 'gambeTA skvAyara' | isa sthAna kA bhI sambandha phrAMsa kI aitihAsika lar3AI se hai / yaha batalAyA I jA cukA hai ki san 1870 meM jarmanI aura phrAMsa meM lar3AI huI thI / isI samaya phrAMsa meM eka prasiddha vIra thA, jisakA nAma thA gambeTA / jarmana logoM ne apane adbhuta parAkrama se phrAMsa kI sImA ko pAra kara perisa ko ghera liyA thA / isa ghere ke kAraNa perisa se bAhara nikalakara dUsare sthAnoM para jarmanI ke viruddha phrAMsIsI sipAhiyoM ko saMcAlana karanevAlA koI vyakti nahIM milatA thaa| sAre phrAMsa meM AtaGka chAyA huA thA / nepoliyana ( tIsarA ) bhI jarmanoM kA bandI bana cukA thA / usa samaya gambeTA bar3I vIratA ke sAtha bailUna ke sahAre perisa se ur3akara bordo pahu~cA aura sainya kA saMcAlana kiyaa| durbhAgyavaza gambeTA isa lar3AI meM kRtakArya nahIM huA / para vIratApUrNa mukAbile kA yaha phala avazya huA ki jarmana logoM ne perisa kA chor3a diyA / gambeTA skAyara isI ghaTanA se sambaddha hai / ukta skvAyara ke madhya meM eka svargIya devI kI bahuta hI manohara mUrti hai| mUrti se thor3I dUra para phUloM kI kyAriyA~ banI huI haiM, jinake kinAre raMga-biraMge pattharoM se jar3e haiN| kitane hI fauvAre haiM, jinase jala kI kSINa para vega-pUrNa dhArAyeM nikalatI rahatI haiN| kahA jAtA hai ki yaha skvAyara premI aura premikAoM ke milana ke lie prasiddha hai / yoM to zrAja-kala sinemA kA pracalana sabhI sabhya dezoM [ hAvara ke samudra-taTa para nAramaNDI ke Tikane kA sthala / ] meM hai, para yaha nirvivAda hai ki phrAMsa se bar3hakara nRtya aura phA. 5 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 sarasvatI [ bhAga 3 rez2a aura phrAMsIsiyoM kI prakRti meM antara hai / a~garez2a binA paricaya karAye kaThinAI se kisI se milanA-julanA pasanda kreNge| mere pAsa samaya to nahIM thA, phira bhI jo 2.4 minaTa bAteM huI ve bar3I kautuka-pUrNa thiiN| unhoMne bhAratIyoM ke prati apanA vizeSa prema batalAyA, jisake lie maiMne unheM dhanyavAda diyaa| bAtacIta ke silasile meM mAlUma huA ki gata mahAyuddha meM unakA bhAratIya sainikoM ke sAtha sambandha ho gayA thaa| unhoMne do vastuoM kI prazaMsA kI ; eka to bhAratIyoM kI pagar3I kI aura dUsare capAtI yA roTI kI / unakI dRSTi meM sarda mulka ke lie hAvara ke samudra-taTa para jala aura dhUpa-snAna kA sthAna / ] pagaDI lAbhadAyaka hai / mAlUma hotA hai, kisI sikkha sipAhI ne inheM apanI mIThI roTI se khUba prasanna kiyA thA, jisase sinemA premI kadAcit hI koI deza ho| amarIkA meM ve aba taka usakA svAda bhUla nahIM sake the| isa dizA meM bar3I unnati huI hai| vahA~ karor3oM rupaye inhIM samaya adhika ho cukA thaa| TaiksIvAle kA jahAz2a kI vyavasAyoM meM lage hue haiM, para phrAMsIsiyoM ke rakta meM thiyeTara aora bar3hane kA Adeza diyaa| itane meM hamArI pArTI aura nRtya kA prema bhinA hai| lA hAvara meM bhI isI prakAra ke eka sajjana ne 'nAramaNDI' ke Tikane ke sthAna ko kA eka thiyeTara hai, jisake sAtha sundara bAg2a lagA huA dekhane kI icchA prakaTa kii| DrAivara se kahA gayA ki hai| sAre nagara meM yaha sabase uttama thiyeTara mAnA vaha usI ora le cle| jahA~ hamArA jahAz2a rukA thA jAtA hai| thiyeTara kA bhavana tIna maMz2ilA hai| isameM vahA~ se thor3I hI dUrI para nAramaNDI ke Tikane kA sthAna surApAna kA bhI prabandha hai| usake lie bhI sthAna thaa| thor3I dera meM hama loga vahA~ pahu~ca gye| jisa bane hue haiN| yaha thiyeTara adhika rAtri taka logoM kA samaya hama loga vahA~ pahu~ce, durbhAgyavaza nAramaMDI Amoda-pramoda karatA hai| dina meM to vATikA kA hI aAnanda nyUyArka ke lie prasthAna kara cukA thaa| para usI sthAna lene loga Ate haiN| para phrAMsa kA dUsare nambara kA jahAz2a 'ila de phrAMsa' thaa| ___ hAvara kA 'perisa-myUz2iyama' bhI dekhane yogya hai| yaha lagabhaga 55-56 haz2Ara Tana kA jahAz2a hai| phrAMsa ke madhyakAlIna phrAMsa kI citrakArI aura udyoga dhandhoM kA yahA~ dUsare nambara ke bandaragAha para dUsare nambara kA jahAz2a dekhane acchA saMgraha hai| sAhityikoM ke bhI saMsmaraNa Adi haiM, kA saubhAgya huA / apane jIvana meM 'ila de phrAMsa' se bar3A jo samaya dene para dekhe jA sakate haiN| saca bAta yaha jahAz2a aura dUsarA koI nahIM dekhA thaa| isakI u~cAI hai ki ina ajAyabagharoM ke dekhane ke lie vizeSa samaya' sau phuTa se adhika thii| haz2AroM yAtriyoM ke lie caahie| jahAz2a ke yAtriyoM ke lie parimita samaya meM sthAna thaa| saba vastuoM kA gaura se dekhanA kaThina hai| phira bhI saMgraha ke aba taka hAvara ke sambandha meM eka bAta nahIM batalA bahiraGga ko hI dekhakara myUz2iyama kI uttamatA kA andAz2A skaa| vaha hai isake samudrataTa para dhUpa aura, jala-snAna kA lagAyA jA sakatA hai| prabandha / taTa para kaI vizAla bhavana bane hue haiM, jahA~ sukha thiyeTara ke pAsa eka phreMca sajjana ko apanI ora kI sAmagriyA~ juTI rahatI haiN| inhIM bhavanoM ke nIce choTeutsukatA-pUrNa dRSTi pheMkate hue dekhakara maiM kucha kSaNa ke lie choTe kamare bane hote haiM, jinameM loga apane kapar3oM ko badalate ruka gyaa| ve bhI Age bar3he aura a~garez2I meM abhivAdana haiN| samudra kA jala svabhAvataH aise sthAnoM para chichalA ke zabdoM kA bolate hue unhoMne hAtha bddh'aayaa| ye sajjana hotA hai| isalie logoM ko snAna karane meM bhaya nahIM bar3e betakallufa aura milanasAra-se jAna pdd'e| yahI a~ga- mAlUma hotaa| kinAre para dUra taka bAlukAmaya bhUmi hotI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] lI hAvara hai; isI para leTakara logaM dhUpa-snAna karate haiN| dhUpa aura bAkI the / taba taka lA hAvara kI zobhA. dekhate rhe| thor3I jala-snAna kA prabandha dekhakara hRdaya bar3A prasanna huaa| dera meM bhUmi-khaNDa aura jala-rAzi ghUmatI-sI pratIta hone svAsthya ke lie samudra kA jala-snAna aura vAyu-sevana se lgii| taTa para bar3e-bar3e makAna cakra ke samAna ghUmane bar3hakara aura koI prAkRtika vastu nahIM hai| rAjayakSmA ke lge| phira jisa bhU-khaNDa ke kinAre se hokara lA hAvara rogiyoM taka ke lie yadi koI vastu atyanta hitakara hai to pahu~ce the usI ke kinAre se guz2arane lge| dekhate hI dekhate samudrataTa kA sevana / vaha bhU-khaNDa bhI adRzya ho gyaa| kevala iMgliza cainala TaiksIvAle se bidAI le hama loga apane jahAz2a meM kI uttuMga lahareM hI samudra ko lapeTe dikhalAI par3a zrA dhmke| 15-20 minaTa abhI jahAz2a khulane meM aura rahI thiiN| dUrAgata saGgIta lekhaka, zrIyuta rAmadulAre gupta dUra usa gahana zUnya se kauna razmi-sA AtA rekhAkAra; candrikA-snAta vyoma-sA saumya, sneha-sA barasAtA rasadhAra ? alabha-jIkna ke gata sukha-citra miTe-se, punaH banAtA kauna, jagAtA supta mukula mRdu-bhAra unIMde nayana zAnti-se mauna ? hRdaya kA praNayotpanna abhAva ghanA ho uThatA raha raha kara na jAne kisa madhu-madirA meM aura maiM cala detA bahakara / gUr3ha chAyApatha ke mRdu-bhAva camaka jAte [thakara milakara, pavana ke mRdula sparza se sihara kusuma jyoM muMda jAte khilakara ! Aja vismRti meM juganU-se damakakara jagakara raha jAte vAyu meM TUTe tAroM-se zuddha, sita, asthira dikhalAte / svarga-razmiyoM ke nirmAtA, sRSTA, dUrAgata saGgIta ! hRdaya-deza meM apara-loka ke bhara do saMzaya-svapna punIta ! Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka karuNa kahAnI. kahAnI kA anta lekhaka, zrIyuta pRthvInAtha zarmA Presenjhe usa dina yahA~ ke bar3e daftara cala diyaa| kucha hI kSaNoM ke bAda use sAtha lekara meM apane eka mitra ke pAsa kAma lauTa aayaa| se jAnA pdd'aa| maiM abhI vahA~ jAkara "dekho bhaI jagatarAma, ye kahate haiM, tumhAre pAsa isa 26 baiThA hI thA ki jyotihIna parantu samaya sonA ho hI nahIM sktaa|" caMcala A~khoM se mujhe ghUratA hazrA "mere pAsa!" usane abhimAna se merI zrora dekhaa| CON eka vyakti mere pAsa se nikala aura apane koTa kI bhItarI jeba meM hAtha DAlakara usameM gyaa| bar3hI huI tathA mailI adhapakI dAr3hI, andara dhaMse- se sone ke pA~ca-chaH bar3e bar3e Tukar3e nikAla kara unheM mez2a hue gAla, rekhAMkita mastaka, rUkhe bAla, phaTe hue tathA maile- para pheMkatA huA bolA-"yaha liijie| jagata kA svarNakucaile vastra, pA~va naMge, sira nNgaa| itane bar3e sarakArI sneha jhUThA nahIM hai|" daphtara meM mAnavatA kA yaha vicitra namUnA kyA kara rahA hai, kaMcana ke usa adbhuta pujArI kI ora maiMne z2arA gaura maiM socane lgaa| z2arA kutUhala se apane mitra se pUchA- se dekhA aura muskarA kara pUchA-"sone ko chor3akara kyA "yaha daridratA kI mUrti kauna hai ?" kisI aura cIz2a se bhI kabhI Apane prema kiyA hai ?" __usane merI ajJAnatA para ha~sakara javAba diyA- "prema !" sahasA usake cehare para eka alaukika "daridratA kI mUrti yaha to nirA sonA hai sonA / idhara ke mRdulatA khela utthii| gambhIra svara meM bolA- "hA~ daphtaroM meM kauna hai jo isake vyaktitva se aparicita ho| kiyA hai|" Der3ha sau pAtA hai aura eka sau cAlIsa bacAtA hai|" "kisase?" ___ "eka sau cAlIsa ?" maiMne aAzcarya se usakI aora "pUchate ho kisse"| usake cehare para kI mRdulatA dekhaa| eka kSaNa meM hI lupta ho gii| apane svara meM eka tIkhA ___ "hA~ / aura yaha saba sone ke Tukar3oM meM isake yahA~ vyaMgya bhara kara mere prazna ko kavitA kI bhASA meM pha~sAkara mAno mujhe lauTAtA huaA kahane lagA--- "sardI meM sunaharI "sone ke Tukar3oM meM ?" mujhe aura bhI Azcarya hushraa| dhUpa se, vasanta meM sunahare phUloM se aura patajhar3a meM pIle "hA~, svarNa hI isake jIvana kA dhyeya hai| sone se pattoM se|" kabhI eka sA~sa ke lie bhI alaga nahIM hotaa| dina bhara vaha mez2a para par3e hue apane sone ke Tukar3oM ko uThAne apane sone ke Tukar3oM kI udher3a-buna meM lagA rahatA hai| kabhI lgaa| unheM apanI jeba meM DAlakara usane merI ora unase kAlpanika mahala gar3hatA hai aura kabhI unakA mAyA- phira dekhA aura sIdhI bhASA meM bolA- "bAbU jI prema kI jAla bunakara apane cAroM ora phailA letA hai| rAta ko kahAniyA~ dila meM chipI huI hI zobhA pAtI haiN| unheM apane svapnoM-dvArA sone kA eka saMsAra basAkara usI meM cher3akara jagAne se kyA lAbha ?" magna ho jAtA hai| mujhe vizvAsa hai ki isa samaya bhI yaha kahakara mujhe vismita-sA chor3akara vaha cupake se isakI jeba meM do-cAra sone ke Tukar3e avazya par3e hoNge| vahA~ se cala diyaa| "sacamuca ?" .. usane mere sandeha kA kucha javAba na diyaa| aura jisa usa svarNa-dIvAne kI prema-kahAnI jAnane ke lie mere -- rAha se vaha adbhuta vyakti gayA thA usI rAha se tez2I se hRdaya meM kutUhala to avazya uThatA rhaa| para na to adhika maujUda hai" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] kahAnI kA anta avakAza hI milatA thA aura na isa viSaya ko lekara ThIka kara deM to maiM apanA sArA svarNa aApake caraNoM meM usake sammukha jAne kA sAhasa hI hotA thaa| isalie dina lA rkkhuugaa| kyA Apa abhI use dekhane ke lie cala para dina bItate gaye aura unake sAtha hI kutUhala bhI manda sakeMge ?" par3atA gyaa| yahA~ taka ki maiMne usase milane kA nizcaya "kyoM nhiiN|" hI lagabhaga chor3a diyaa| kintu vidhi ke DhaMga nirAle hote haiM / mere anAvakAza tathA bhaya se Upara uThakara usane . maiM usake saMga ho liyaa| merA moTara.abhI bAhara hI eka dina sahasA use phira mere sammukha lA khar3A kiyaa| khar3A thaa| moTara ne dasa hI miniTa meM hameM usakI batAI galI ___ maiM abhI aspatAla se lauTA thA, thakakara cUra ho ke bAhara le jAkara khar3A kara diyaa| vaha eka patalI-sI rahA thA, isalie ArAma kI aAzA meM apane baiThane- Ter3hI-mer3hI galI thii| usI ke madhya meM choTA-sA tathA bahuta vAle kamare ke eka kone meM zrArAma-kursI para A~kheM mUMda purAnA idhara-udhara ke makAnoM meM phaMsA aura zAyada unake kara jA lettaa| mujhe yoM par3e par3e abhI kaThinatA se dasa sahAre hI khar3A eka makAna thaa| mujhe lekara vaha usI meM miniTa hI guz2are the ki merI ghaMTI z2ora se baja uThI aura ghusa gyaa| makAna meM kUr3e-karkaTa se bharA eka choTA-sA isake sAtha hI naukara ne kamare meM praveza kiyaa| A~gana thaa| usake eka kone meM dhUla se lathapatha do-tIna "kyA bAta hai ?" maine z2arA khIjhakara puuchaa| bAlaka khela rahe the aura unase kucha dUrI para baiThI eka "eka manuSya Apase milanA cAhatA hai kisI rogI adher3a avasthA kI mailI-kucailI strI una para khIjha rahI ke viSaya meM / " thii| A~gana ke anta para eka Ubar3a-khAbar3a-sA jInA thaa| icchA to bahuta huI ki use javAba de dU~ / para DAkTara usake dvArA hama makAna kI pahalI chata para jA pahu~ce / isI ko yaha adhikAra kahA~ ? kyA jAne navAgantuka kauna-sI chata kI dAhanI ora rogI kA kamarA thaa| kamare meM ghusate duHkha-gAthA lekara AyA hai / merI z2arA-sI dera bhI anartha hI maiM daMga raha gayA / vaha itanA sAfa-sutharA thA ki aA~gana DhA sakatI hai| isalie naukara ko use andara lAne kA tathA jIne se ulajhatI A rahI A~kheM use dekhakara sacamuca Adeza dekara maiM usI kSaNa uTha khar3A huA aura rogI cauMdhiyA gaI / kamare ke madhya meM dUdha kI bhA~ti eka svaccha dekhanevAle kamare kI ora lpkaa| itane meM naukara bhI bichaunA bichA thA aura usa para par3A thA murajhAye use lekara A gyaa| are yaha to vahI kaMcana-premI thA! kamala ke phUla-sA eka ATha varSIya abodha bAlaka / usake aAja usakI dAr3hI aura bhI adhika bar3hI huI thI, para sira cehare para karuNA jhalaka rahI thI, netroM ke konoM se para eka mailI-sI pagar3I rakkhe thA, pA~va meM eka TUTA-sA vedanA jhAMka rahI thI, para hoMThoM para alpasphuTita jUtA bhI thA, netroM meM caMcalatA ke sthAna para ghabarAhaTa muskarAhaTa thii| thI, lalATa kI rekhAyeM aura bhI gaharI ho uThI thiiN| . cArapAI ke nikaTa kursI para koI lagabhaga sATha varSa "tuma ?" mere mukha se anAyAsa nikala gyaa| kI eka patalI-sI bUr3hI aurata baiThI thii| usakI sAr3I ___ "jii| kyA Apa hI DAkTara avinAza rAya haiM ?" hima kI bhA~ti zveta thI aura raMga saMgamaramara kI taraha / usane z2arA Azcarya se puuchaa| vaha bhI mujhe pahacAna usakA ceharA jhurriyoM se bharA thA, para A~khoM meM eka adbhuta cukA thaa| jyoti thI, lAvaNya thaa| aisA pratIta hotA thA jaise kisI "hA~, kahie kyA prAjJA hai ?" * ne rAtoM-rAta eka navelI apsarA se chInakara unheM, purAnI "DAkTara sAhaba, eka bar3I AzA lekara ApakI sevA A~khoM ke badale, usake cehare para jar3a diyA ho| mujhe meM AyA hU~ / " dekhakara vaha kursI mere lie chor3a uThakara cArapAI para jA "kyA koI bImAra hai ?" baiThI / kursI para baiThate hue maiMne bAlaka kI kalAI hAtha meM "jI / merA bccaa|" usane merI aora sahAnubhUtyAkAMkSI lI aura jagatarAma se pUchA---"ise kyA kaSTa hai ?" mukha se dekhA aura z2arA ghabarA kara bolA-"zrApa yadi use "DAkTara sAhaba, kyA batAU~ ?" usane eka dIrgha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 558 .. sarasvatI - [bhAga 38 niHzvAsa chor3akara prArambha kiyA-"kabhI to do do cAra "pahAr3a para ?" bur3hiyA bIca meM hI bola uThI- "yaha cAra ghaMTe isI bhAMti muskarAtA rahatA hai, phira sahasA pIr3A asambhava hai !" se karAhane lagatA hai|" "kucha asambhava nhiiN|" jagatarAma ne use roka kara ___"kahA~ pIr3A hotI hai ?" z2arA uttejita svara meM kahA- "maiM eka do dina meM hI isakA "peTa meN|" prabandha kara duuNgaa|" jinake cAroM ora cintA ma~DarA rahI thI aise cAra "tuma prabandha kara doge !" bur3hiyA cArapAI se uTha kara utsuka netroM ke nirIkSaNa meM maiMne parIkSA prArambha kara do| A~gana meM Tahalane lagI-"kaba taka prabandha kiye jAnoge ? dasa hI miniTa meM maine roga DhU~Dha liyaa| use aMtar3iyoM kA apane baccoM kA peTa kATa kara kaba taka apane gAr3he pasIne tapedika thA aura thA bhI kAphI purAnA / kI kamAI idhara bahAye jAnoge ? nhiiN| kucha bhI ho aba "kyoM jI ?" dhar3akate hue dila se jagatarAma ne mujhase isa anyAya ko rokanA hI hogaa|" a~garez2I meM pUchA "nyAya aura anyAya ucita aura anacita maiM to ___ "maiM samajhatA hU~ ise TI0 bI0 hai|" maiMne bhI a~garez2I aAja taka inake bheda ko samajha nahIM pAyA huuN|" jagatarAma meM javAba diyaa| merA qhayAla thA ki jAdU ke netroMvAlI ne prArambha kiyaa| vaha bur3hiyA kucha bhI na samajha pAyegI, para TI0 bI0 hamArI itane meM rogI ke kamare se eka kSINa AvAz2a AI gharelU bAtacIta meM isa AsAnI se ghusa cukA hai ki use "ammaa|" ise sunate hI bur3hiyA andara bhAga gaI, para , to Aja-kala apar3ha bhI samajha lete haiN| jagatarAma kahatA calA gayA-"DAkTara sAhaba jIvana kI ... "TI0 bI0 !" bur3hiyA sahasA cillA utthii| usakA nIrasatA aura kaTutA ne mere hRdaya ko itanA masalA hai hRdaya vastroM ke baMdhana tor3akara dhar3akatA huaA sAfa dIkhane ki komalatA aura madhuratA ke do-eka binduoM ko chor3a lagA / usake karuNAjanaka netroM meM A~sU chalakane kara vaha isa samaya patthara se bhI kaThora ho cukA hai aura lage-"to yaha antima kiraNa bhI aba asta hone jA una binduoM ko vahA~ aMkita karanevAlI thI eka svargIya rahI hai|" apsarA jo merI rAha meM pavana ke jhoMke kI bhA~ti AI vaha karAhatI huI kamare se bAhara nikala gaI aura aura calI gii| aAja jIvana kI ghar3iyA~ kevala usI bAhara par3I cArapAI para donoM hAthoM se mu~ha DhA~pa kara baiTha gii| kI smRti ke bala para bitA rahA huuN| yaha rugNa bAlaka . mujhe apanI bhUla para pachatAvA to bahuta huaA, para usI devI kA smRti-cihna hai| kyA isakI dekha-bhAla zrAzvAsana dene ke sivA kara hI kyA sakatA thaa| maiM karanA mere lie ucita nahIM ? Apa hI batAyeM isameM kaunakamare se bAhara nikala kara usake pAsa jA phuNcaa| sA anyAya hai|" "parantu ghabarAne kI koI bAta nahIM / " maiMne kahanA yaha kaha kara vaha sahasA ruka gyaa| usane aAdhA kSaNa zrArambha kiyA--"yadi ThIka rAha para calA jAya to mujhe merI ora dekhA aura bolA-"kSamA kiijiegaa| jihvA lar3ake ke svastha hone kI pUrI AzA hai|" kI utAvalI ke kAraNa maiMne apanI rAmakahAnI se yoM hI ___"sacamuca ?" cehare para par3e hue hAthoM ke padoM ko zrApakA amUlya samaya naSTa kara diyaa| hA~, pahAr3a ke atiapane netroM se haTAkara avizvAsa-bharI dRSTi se dekhate hue rikta aura hameM kyA karanA hogA ?" bur3hiyA bolii| ___ "maiM kucha davAiyA~ likhe detA huuN| unakA ise nirantara "to batalAie raah|" jagatarAma jo aba taka bAhara sevana kraatro|" zrA cukA thA, bolA- "kyA bahuta kaThina hai ?" "basa ?" ___"kaThina to nahIM para maha~gA bahuta hai| pahale to "aura yadi ho sake to eka acchI-sI narsa bhI ThIka jitanI jaldI ho sake, rogI ko kisI pahAr3a para le jAnA kara lo|" . hogaa|" "saba kucha karU~gA aura taba taka kiye jAU~gA jaba Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] kahAnI kA anta taka dhAtu kA eka Tukar3A bhI pAsa meM rhegaa|" vaha phira khelane kA prayAsa kiyA, para do-cAra atiraMjanA bhare citroM joza meM A gayA "pahAr3a kauna-sA ThIka hogA?" ko aMkita karane ke atirikta kucha na kara skii| kabhI "soln|" maiMne javAba diyA aura jeba se kalama mujhe vaha jagatarAma aura usakI naisargika premikA ko phUloM aura kAg2az2a nikAla kara nusakhA likhane lgaa| itane meM ke athAha sAgara meM juganuoM kI jhilamilAtI jyoti meM bur3hiyA phira bAhara A gaI / vaha mujhase kucha pUchane ke lie eka-dUsare se ulajhate hue dikhA detii| kabhI cA~da kI mu~ha kholane jA rahI thI ki jagatarAma bola uThA-"maiMne cA~danI meM ve donoM nadI ke kinAre zilA-khaNDa para baiThe saba bAta samajha lI hai| inheM aba adhika kaSTa dene kI hue nadI kI laharoM ke gIta meM apane hRdaya meM uThatI huI koI z2arUrata nhiiN|" prema-hiloroM ke saMgIta ko chor3ate hue jhalakA detI aura ___maiM aba taka nusakhA likha cukA thaa| use jagatarAma kabhI bahiyA~ meM bahiyA~ DAlakara sUraja kI kiraNoM para pRthvI ke hAtha meM dekara maiM uTha khar3A huaa| aura AkAza ke madhya meM nRtya karate hue dRSTi-gocara karavA - "maiM parasoM ise pahAr3a para le jaauuNgaa| kyA kala detii| phira sahasA AkAza meM bAdala chA jAte, sUrya chipa Apa phira aAne kA kaSTa na uThAyeMge ?" mere koTa kI jeba jAtA, kiraNeM simaTa jAtIM aura becArA jagatarAma lur3hakatA meM noToM kA eka choTA-sA pulindA DAlate hue jagatarAma huA pRthvI para A girtaa| para usakI premikA eka indrane puuchaa| dhanuSa ke sahAre jo taba taka aAkAza meM bana cukA hotA . bahuta acchA / " maiMne sIr3hiyA~ utarate hue javAba thA, aTakI rhtii| isake Age kalpanA kahIM bhI na diyaa| mujhe kyA Apatti ho sakatI thI ? pahu~ca pAtI thii| isalie jaba eka dina mujhe solana se tAra-dvArA jagatarAma kA bulAvA A pahu~cA taba maiMne faurana eka DAkTara kA apane rogiyoM ke sAtha vahI nirlepa vahA~ jAne kA nizcaya kara liyaa| yadyapi yahA~ kAma bahuta sambandha hotA hai jo kamala ke pattoM kA jala se / jaba taka thA, phira bhI maiMne usI dina yAtrA kI taiyArI kara dii| rogI ke pAsa rahate haiM taba taka sabase nikaTa, para rogI-gRha zAyada isa kavitvamaya vAtAvaraNa meM jagatarAma apanI se bAhara nikalate hI unake mastiSka meM usa g2arIba ke romAMsa' kI kahAnI ugala de| lie prAyaH z2arA-sA sthAna bhI nahIM rhtaa| Akhira itane (5) se mastiSka meM saMsAra bhara kI cintAtroM ko kaise bA~dhe bala khAtI, hA~phatI, dama letI aura yAtriyoM ko dhue~ phireM ? parantu manovijJAna ke isa prasiddha siddhAnta ko bhI se vyAkula karatI huI baccA-gAr3I-sI vaha relagAr3I solana' aba kI bAra mu~ha kI khAnI pdd'ii| Aja jagatarAma aura kI ora bar3hI jA rahI thI aura mujhe liye jA rahI thI una usake nanheM rogI ko pahAr3a para gaye eka mAsa ke duHkhiyoM kI vicitra TolI meN| donoM ora kSitija taka karIba ho cukA thA, para na mujhe usa bAlaka kI vaha phaile hue parvata aura ghATiyA~ apane madhya meM se guz2arate hue duHkha-bharI musakAna bhUlI thI aura na usa bur3hiyA kI usa mAnavika khilaune ko dekhakara muskarAte-se pratIta hote camakatI huI tar3aphanevAlI aA~kheM / para mujhe sabase adhika the| cAroM ora lage hue cIr3a ke vRkSa aura kahIM kahIM se parezAna kara rahe the jagatarAma aura atIta ke A~cala meM sira nikAlate hue jaMgalI puSpoM ke jhuNDa havA ke jhokoM chipI huI usakI prem-khaanii| patA nahIM, vaha kaisA adbhuta ke dvArA bhUma rahe the / bAdaloM ke zveta aura zyAma Tukar3e prema thA, usameM kyA jAdU thaa| na mAlUma madana ne una vRkSoM aura phUloM ke sAtha TakarAte hue eka-dUsare se kisa rasa se sane zaroM se una donoM ke hRdayoM ko bedhA ulajha rahe the / kitanI mastI aura aAnanda thA unakI thA ki aAja mAyA-jAla kA putalA jagatarAma bhI ulajhana meM ! kahA~ vaha prakRti kA hRdaya-hArI sundara aura itanA ugra AdarzavAdI bana baiThA thaa| bAta yahA~ pIr3A-rahita jagata aura kahA~ manuSya kA duHkhoM aura taka bar3ha gaI thI ki dopaharI kI tandrA kI Ar3a meM merI vedanAoM se bharA saMsAra, jisake kone kone meM nirAzA aura kalpanA ne kaI bAra usa bIte hue prema-nATaka ko cintA ghusI baiThI hai, jahA~ prasannatA kI Ar3a meM sadA kaSTa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 sarasvatI [ bhAga 38 chipA rahatA hai| kyA manuSya ur3a kara usa jagat meM rogagrasta dharohara ko lAkara rakkhA thaa| hama dasa hI nahIM pahu~ca sakatA thA ? manuSya ke sAtha sRSTikartA miniTa meM vahA~ pahu~ca gye| ne itanA anyAya kyoM kiyA ? para kyA sacamuca anyAya makAna ke bAhara barAmade meM kambala lapeTe eka ArAma kiyA hai ? kauna jAne. bAdaloM aura phaloM kI bhI apanI karsI para baDhiyA paDI thii| cehare para udAsI chAI huI thI. cintAyeM hoM. vedanAyeM hoN| unake prema meM bhI viraha A~kheM sUja rahI thiiN| mujhe dekhakara baiThe baiThe ho nirAzA ho / jI meM to aAtA thA ki isa tarka ko mAnU , para bAdala bhare kSINa svara meM bolI- "zrApa A gye| bar3I kRpA ke Tukar3oM kI usa pAgala banAnevAlI sIMga sundaratA meM kii| Apa bhI lagA lIjie z2ora / " asundaratA sUjhatI hI na thii| maiM bahuta dera taka isa "zrApa ghabarAie nhiiN|" maiMne DhAr3hasa dete hue kahAsamasyA meM pha~sA rahA / yahA~ taka ki vRkSoM aura phUloM se "Izvara ne cAhA to saba ThIka ho jaaygaa|" khelanevAlI havA ke jhoMkoM ne mujhase bhI cher3achAr3a "ThIka !" bur3hiyA ne mujhe aise dekhA mAno eka prArambha kara dI aura unameM chipI huI mAdakatA ne do nausikhiyA bAlaka huuN| phira eka vedanA bharI jhUThI muskAna hI kSaNoM meM mujhe parAsta kara diyaa| mere lAkha rokane para usake hoThoM ko chakara lupta ho gii| bhI merI A~kheM mUMda gaI aura merA sira beMca kI pITha para bur3hiyA ko vahIM chor3akara barAmadA pAra kara hama rogI lur3haka gyaa| kaha nahIM sakatA, kitanI dera taka maiM isa ke kamare meM jA phuNce| daravAz2e se z2arA haTakara rogI kI avasthA meM par3A rahA, kitane sTezana Aye aura cale gye| cArapAI thii| usI para A~kheM mUMde aura besudha vaha bAlaka para jaba merI A~kha khulI taba gAr3I apanI cAla dhImI par3A thaa| sA~sa tez2I se cala rahI thii| usake pAsa karatI huI solana para Thaharane jA rahI thii| mere A~kheM hI eka kursI para baiThI narsa a~garez2I kA eka upanyAsa malate malate vaha Thahara bhI gii| maiMne uThakara khir3akI se par3hane meM nimagna thii| zAyada svargIya gArvisa mahodaya kI bAhara jhA~kA / malina mukha liye eka ghisA huA sA koI kRti thii| hameM dekhakara vaha jhaTapaTa uTha khar3I huI / kambala or3he aura apane utsuka netroM ko gAr3I para kitAba ko banda kara kursI para rakha diyA / gar3Aye jagatarAma eka laimpa ke khambhe se lagA khar3A thaa| "ye lAhaura se DAkTara Aye haiN|" jagatarAma ne mujhe dekhakara vaha merI ora daudd'aa| merA paricaya kraayaa| "kyoM / kyA kaSTa hai use ?" maiMne cintA bhare svara meM "z2arA cArTa to dikhalAnA / " maiMne pAsavAlI kursI gAr3I se utarate hue puuchaa| para baiThate hue khaa| "nimoniyA / " usane ruMdhe hue gale se javAba diyaa| usane cArTa mere hAtha meM de diyA, jisase patA calA "nimoniyA ?" yaha to anartha ho gyaa| tapedika ke ki lar3ake ko cauthe hI dina se lagAtAra 104 aura 105 rogI ke lie yaha prAyaH ghAtaka hI siddha hotA hai / para eka DigrI ke karIba jvara pA rahA thA aura nAr3I kI gati bhI DAkTara itanA nirAzavAdI kyoM ho? zAyada isakA bahuta tIvra thii| bAqI bAteM bhI kucha vizeSa santoSa-janaka aAkramaNa itanA tIkhA na ho| yatna karane se zAyada aba na thiiN| maiMne cArTa pRthvI para rakha diyA aura svayaM bacce kI bhI vaha abhAgA bAlaka baca jAya / "kaba se hai ?" parIkSA karane lgaa| jitanI maiM samajhatA thA, usakI avasthA "aAja cauthA dina hai|" usase kahIM adhika qharAba thii| usakA zarIra gaMgAre kI "hoza meM to hai ?" bhA~ti jala rahA thaa| nimoniyA Dabala thaa| donoM phephar3e "nhiiN|" bahuta burI taraha se grasita the| unmAda ke cihna bhI sAfa isase adhika pUchanA maiMne ucita na smjhaa| apanA dIkha rahe the| aisI avasthA meM to usakA vaha rAta kATanA sAmAna eka kulI ke havAle karake maiM jagatarAma ke sAtha bhI mujhe kaThina pratIta hotA thaa| ... ho liyaa| sTezana se kucha hI dUrI para cIr3a ke vRkSoM se "z2arA nusakhe tathA davAiyA~ bhI dikhAnA / " maiMne narsa ghire eka ekAnta aura sundara ba~gale meM jagatarAma ne apanI se phira prArthanA kii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] usane saba cIjeM pAsa par3I huI tipAI para mere sammukha rakha diiN| maiMne sabako gaura se dekhA / cikitsA ThIka rAste para ho rahI thI / dete bhI na banatA thaa| maiM cupake se vahA~ se khisaka gayA aura rogI ke upacAra meM jA lgaa| rogI kI avasthA kSaNa pratikSaNa bigar3atI jA rahI thii| koI eka ghaMTe ke anantara "abhI yahI davAiyA~ diye jAo / " maiMne kahA aura sthAnIya DAkTara mahodaya bhI A gye| unase salAha karake bAhara nikala AyA / jagatarAma mere pIche thA / hamane eka-Adha iMjekzana bhI de diyA / parantu phala kucha na "bacA loge na ?" jagatarAma ne bhare hue gale se nikalA / hamArI saba kI daur3a-dhUpa ke bAbajUda bhI usI rAta pUchA / itanI vyathA thI, itanI yAcanA thI usake svara meM bAlaka ne usa bur3hiyA - apanI nAnI kI goda meM sadA ki mere jaise DAkTara kA kaThora hRdaya bhI vikala ho uThA / ke lie A~kheM mU~da lIM / aisI karuNA - janaka aura asAmayika mRtyu ko pachAr3ane ke lie to DAkTaroM ke pAsa saMjIvanI bUTI jaisI koI vastu avazya honI caahie| mujhe apane sImita jJAna para krodha to bahuta AAyA, para kara kyA sakatA thaa| apane bhAvoM ko chipAkara maiMne javAba diyA- "hA~ yadi Aja kI rAta nikala gaI to / " jagatarAma isa hRdaya vidAraka dRzya ko dekhane kA sAhasa nahIM pakar3a sakA thA, isalie pichale koI bIsa miniTa se barAmade meM Akara baiThA sutroM dvArA apanI bar3hI huI dAr3hI ko bhigo rahA thA / mujhe bAhara nikalate dekhakara vaha uTha baiThA aura hicakI lekara bolA - "cala diyA ?" "hA~ / " bur3hiyA hamase kucha hI antara para thI / merI AvAz2a sunakara vaha uThakara tIra kI taraha khar3I ho gaI / kambala ko utArakara kursI para pheMka diyA aura merI ora bar3hatI huI garajI - "kyoM chipA rahe ho ? sAfa sAfa kyoM nahIM batAte ! yaha kyoM nahIM kahate ki Aja kI rAta bItane se pahale pahale vaha pAra ho jAyagA / " yaha kahakara vaha z2ora se ro pdd'ii| maiMne kucha na kahA / aisI avasthA meM to zrAzvAsana kahAnI kA anta AkarSaNamaya vizva tumhArA ! majjita isa chavi ke samudra milatA nahIM meM kinArA | gIta lekhaka, zrIyuta ku~vara candraprakAzasiMha jalada - vezma suradhanu - AraMjita Upara nIla- vyoma zazi-zobhita, krIr3ita satata ananta aGka meM kiraNa-kAnta kala tArA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat jagatarAma ne koI zradhA kSaNa kAle bAdaloM meM se jhA~kate hue do cAra kSINa jyotivAle tAroM kI ora zUnya dRSTi se dekhA / phira ukhar3e hue svara meM eka dIrgha nizvAsa chor3akara bolA - " to yaha hai merI prema-kahAnI kA anta / " 561 hA~ anta ! para usa kahAnI kA Arambha kyA thA, kathAnaka kyA thA, yaha usa samaya usase kauna pUcha sakatA thA / Urmila jaladhi-keza urvI-ura laharAtA tama-vAsa asita-tara, svana-vibhora nizItha - zayana para, vaha sari-dhArA - hArA / mada-manda-mUrcchita kali ke dRga, bahatA malaya manda gandha-sruga, e rUpa, cira abhinava terI rUpamayI yaha kArA / www.umaragyanbhandar.com
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ ejyukezana korTa lekhaka, paMDita rAjanAtha pANDeya, ema0 e0 / i 5 SAMRAT De dina" meM jaba ki lakhanaU pradaSTAL zanI ke darzakoM ke bIca "ejyuPR kezana korTa" kI dhUma thI, eka dina rUmI daravAje se ghusate hI bAI ora ke vizAla "sA~cI-dvAra" ke nIce eka amerikana paryaTaka ko mantramugdha-sA khar3A ukta dvAra kA avalokana karate dekhaa| lakhanaU Ane ke pahale ve sA~cI ho pAye the| unakA kahanA thA ki sA~cI-sthita asalI dvAra se bhI yaha dvAra [ ejyukezana korTa meM gavarnara kA Agamana / ] (bAI aora se-mejara breTa, korTa kA eka gAiDa, kaI bAtoM meM adhika spaSTa aura prabhAvotpAdaka hai| ve abhI taka sA~cI-dvAra taka hI aTaka rahe the| azoka kI lATa / paM0 zrInArAyaNa caturvedI, hiz2a aiksalainsI sara herI hega, kA z2ikra karane para ve use bhI dekhane gaye aura usI zrIyuta Ara0 TI0 zivadasAnI, eka darzaka / ) anveSaka dRSTi se dekhane lge| unhoMne usa para kI prati. azoka kI dhArmika senA dharma-vijaya ke bAda sA~cI-stUpa lipi kI nakala kI / bole-prayAga jAkara milAna kruuNgaa| kI parikramA karane pA rahI ho| prAcIna vAtAvaraNa meM kevala ejyukezana korTa ke bAhya vAtAvaraNa meM hI ve aise vartamAna samaya kI sUkSma se sUkSma deza-videza kI zikSAvibhora ho gaye the ki unakI sahadharmiNI isa bIca numAiza pragati ko rakhakara darzakoM ke lie tulanAtmaka dRSTi se thor3e hI ke na jAne anya kisa sthala kI ora calI gaI thIM isakA samaya meM anekAneka viSayoM kA avalokana aura manana unheM patA hI nahIM thaa| bAkI cIz2oM ke lie bole-phira karane kA avasara upasthita kara denA vaijJAnika sUjha thii| Akara dekhuugaa| vAstava meM isa prakAra kA vismaraNa thA bhI korTa ke bhItara lagabhaga 350 phITa lambI, 30 phITa svAbhAvika / ejyukezana korTa kA bahiraGga itanA kalA- caur3I jagaha meM prAyaH do pharlAGga lambI mez2oM para nAnA pUrNa aura atIta ko punarjIvita kara sAmane rakhanevAlA prakAra kI asaMkhya cIz2oM kA saMgraha kiyA gayA thA / jagaha thA ki pArakhI hI nahIM sAdhAraNa A~khoMvAlA vyakti bhI aparyApta aura saMgRhIta sAmagrI pracura thI jisase sArI jagaha usase prabhAvita hue binA nahIM raha sakatA thaa| zAma ko eka Thosa cIz2a mAlUma par3atI thii| pratyeka vastu suruci husenAbAda hAI skUla ke lar3ake baiMDa bajAte dhIre-dhIre sA~cI- pUrvaka samucita zreNI meM sajAI gaI thii| saMyojaka ne itane dvAra ke nIce se guz2arate ejyukezana korTa meM praveza kara thor3e samaya meM hI aneka pradezoM aura saMsthAnoM kI sAmagraM rahe the / usa samaya aisA jAna par3atA thA jaise sadiyoM pUrva ekatrita kara lI thii| Sersittinarmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] ejyukezana korTa RONE raaaa zikSA vAstava meM eka kalA hai aura isakI saphalatA hai isakI lokpriytaa| ejyukezana korTa meM pratyeka vaya aura ruci ke logoM ke lie itanI adhika sAmagrI ekatrita thI ki kisI bhI vyakti ko vahA~ se nirAza lauTane kA avasara hI nahIM mila sakatA thaa| apane jIvana se sambandha rakhanevAlI tathA apane jJAna kI paridhi kI vastuyoM se milatIjulatI cIjeM aise krama aura sarala DhaGga se pradarzita kI [citrazAlA kA eka bhaag|] gaI thI jisase sabake lie (bhArata kI aitihAsika imAratoM ke citra / ) bodhagamya thiiN| mAnavasamAja aAja jJAna aura sabhyatA kI jisa sImA para pahu~ca utsAha kA saMcAra karanA hI anya zikSA-sambandhI kArya rahA hai usakI eka spaSTa jhA~ ko dekara janatA meM jJAna aura kI taraha ejyukezana korTa kA bhI dhyeya thaa| isa korTa kI atyadhika lokapriyatA isa bAta kA pramANa thI ki isa korTa ko pAzAtIta saphalatA prApta huii| vastuoM kA nirmANa karane tathA naI naI cIz2oM ke avalokana kI utsukatA--- ye do pravRttiyA~ bAlakoM meM prabala hotI hai| lar3ake apanI banAI cIz2oM ke prati eka vizeSa mamatA, garva tathA apanatva kA bhAva rakhate haiM / ejyukezana korTa meM deza ke bhinna-bhinna skUloM ke bAlaka-bAlikAnoM tathA [yuktapata ke bAlakoM ke banAye hue lakar3I ke kAma kA prdrshn|] adhyApakoM dvArA banAI huI (pIcha dIvAra meM adhyApakoM ke banAye citroM kA saMgraha hai|) cIz2a rakhI gaI thiiN| lar3ake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 meena ko vastu-nirmANa kalA ke uttarottara vikAsa kA digdarzana hotA thaa| vahA~ 'mAtA-zizu tathA 'kRSaka deA atyanta bhavya citra pradarzita the| zikSA ke Upara pahale aura aba kA vyaya kiyA gayA gabana meMTa kA dhana tathA skUloM kI saMkhyA kI uttarottara vRddhi cATI dvArA dikhAI gaI thii| dvAra se praveza kara darzaka pahale aATa gailarI meM pahu~catA thaa| vahA~ zakavaye itavAla'' ke anya dezoM ke vidyArthiyoM ke kAma kA prdrshn| kucha aMza citroM meM (usake nIce yukta prAMta ke vidyArthiyoM ke banAye hue kapar3e kA saMgraha hai|) pradarzita kiye gaye the| "maI hairata hU~ ki duniyA tathA lar3akiyAM apane skUloM kI cIjeM bar3e cAva se dekhane kyA se kyA ho jAyegI" to khUba hI bana par3A thaa| isa zrAtI thiiN| unake sAtha unake abhibhAvakoM kA bhI prAnA kAra meM apane prAnta ke skUloM tathA kAlejoM ke vidyArthiyoM hotA thaa| para hama jaisA pahale kaha cuke haiM, ejyukezana aura zikSakoM kI banAI huI kucha tasavIra aura citrakAriyA~ korTa bAlaka, yuvA aura vRddha sabhI ke lie ekasA manoraMjaka aura jJAnapUrNa thaa| avalokana aura manana ke lie yahA~ pracura parimANa meM sAmagrI maujUda thii| BE darzaka sA~cIdvAra se hokara, azoka kI lATa dekhatA. ejyukezana koTa ke dvAra para prAtA thaa| dvAra para hI use prAcIna tathA navIna kI tulanAsmaka jhA~kI milatI thii| dIvAla para ke eka vizAla 'cATa se bhArata [yuktaprAMta ke nArmalaskUloM kA kAma ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] ejyukezana koTe - AMRAST vg PIEXRRAN bar3e hI U~ce darje kI thiiN| inspekTara aAfa skUlsa kI nigarAnI meM gorakhapura ke gavarnameMTa jubilI hAI skUla ke vidyArthiyoM tathA DrAiMga mAsTara dvArA taiyAra kI gaI prAcIna bhavanoM kI tasabIra bar3I hI acchI thiiN| isa koSTha meM lakar3I ke cire hue cikane tala para kevala koroM ko ubhAr3a yA davAkara nikAlI huI ravI bAbU tathA vRkSa prAdi kI AkRti ucca zreNI kI kArIgarI kA namUnA thii| (ejyukezana korTa ke pustaka-vibhAga kA eka aMza / zrI zambhanAtha mizra tathA (iNDiyana presa, prayAga kI pustakoM kA pradazana) prayAga-mahilA-vidyApITha kI pradhAnAdhyApikA tathA chAtrAoM ke banAye citra aura prAnta ke lagabhaga sabhI TreniMga kAlejoM se aneka sAmAna Aye ajantA kI citrakAriyoM kI pratilipiyA~ bahuta hI uttama the| prayAga ke gavarnameMTa TreniMga kAleja kA bhejA huA dIvAla aura sarAhanIya thiiN| para kA lambA-caur3A cArTa, jisameM IsA pUrva 2000 varSa pahale prAcIna zikSA saMsthAnoM (saMskRta pAThazAlA tathA se lekara vartamAna kAla taka kA bhArata kA itihAsa pradarzita arabI madarasoM) ne amUlya hastalikhita pustakeM bhejI thiiN| thA, darzakoM kA vizeSa dhyAna AkarSita karatA thaa| gavarnameMTa banArasa ke biDalA-saMskRta-pAThazAlA kA bhejA hA citroM meM pradarzita chAndogyopaniSad bar3A hI mundara kAma thaa| [ejyukezana korTa meM iMglaiMDa ke skUloM ke vAlaka-bAlikAnoM ke kAma kA pra (zikSAsaMbaMdhI patra aura patrikAyeM, rASTrasaMgha kA sAhitya aura buddhimApaka sAhitya tathA khela ke vibhAga / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 3 [a~garejI skUloM se pAye hue bhaugolika aura aitihAsika 'mAila' / / yuktaprAMta ke a~garejI skUloM ke vijJAna ke vidyArthiyoM ke kArya www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] ejyukezana korTa FRET WORK ETC. [ yuktaprAMta ke skUloM ke vidyArthiyoM ke banAye hue lakar3I ke kAma kA pradarzana / ] hAI skUla sItApura, gavarnameMTa iMTara kAleja faiz2AbAda, dUna skUla, deharAdUna tathA thiyosophikala skUla banArasa kI bhejI huI lakar3I kI cIjeM prazaMsanIya thiiN| deza ke sudUra prAntoM se bhejI huI dariyA~, Tebula klaoNtha, padoM tathA kAlInoM kI kArIgarI sarAhanIya thii| nArmala skUloM kI bhejI huI zaizava tathA prArambhika zikSA se sambandha rakhanevAlI cIjeM mahattvapUrNa thiiN| jhA~sI nArmala skUla kI bhejI huI bhUgola sambandhI bhinnabhinna prAkRtika parivartanoM ko par3hAne kI sarala yuktiyA~ ullekhanIya thiiN| paM0 zrInArAyaNa caturvedI ne yorapa, ame rikA tathA jApAna kI lAI huI zikSA sambandhI apanI tasavIroM kA saMgraha bhejA thaa| una tasavIroM se videzoM ke skUloM meM vidyArthiyoM ke jIvana kA AbhAsa mila jAtA thA / jApAnI skUloM kI tasavIroM ke dekhane se mAlUma [ ejyukezana korTa meM cikitsA vibhAga / grA~kha ke roga aura usake sAtha zIziyoM meM asAdhAraNa bacce |] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 567 [ bhAratIya pAThazAlA kA prAcInatama citra / ] ( yaha, bhArata stUpa jo IsA ke pUrva kI tIsarI zatAbdI meM nirmita huA thA, meM khudA huA pAyA gayA hai / yaha paNDita zrInArAyaNa caturvedI ke 'bhAratIya zikSA ke citramaya itihAsa' nAmaka saMgraha meM pradarzita kiyA gayA thA / ) par3atA thA ki vahA~ ke skUloM meM baccoM ke khela aura vicaraNa para vizeSa dhyAna diyA jAtA hai| cekoslAvekiyA ke skUloM meM lar3akoM ko vahA~ kI pradhAna kArIgarI zIze ke kAmoM meM dakSatA prApta karane para vizeSa dhyAna diyA jAtA hai / ve tasavIreM isa dRSTi se vizeSa ullekhanIya thiiN| zikSAvibhAga ke vartamAna DAirekTara kI bhejI huI iMglaiMDa ke skUloM ke choTe-choTe baccoM kI banAI huI vastutroM kA vizAla saMgraha prazaMsanIya thA / 1 yUnivarsiTiyoM ke bheje hue cArTa mahattvapUrNa the / unase aneka navIna bAtoM kI jAnakArI ho sakatI thI / lar3akiyoM [ ejyukezana vIka meM Drila Adi kI pratiyogitAyeM ho rahI haiM / ] www.umaragyanbhandar.com
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 sarasvatI [bhAga 38 manAyA Instastic P oon 50AM POST Ast / Crore R S [prathama zatAbdI kA khilaunaa|| (eka bAlaka khilaune ke ghor3e kA TorI se gvIca rahA hai| kauna kaha sakatA hai ki yaha khilaunA grAja kA nahIM kiMtu prAyaH do haz2Ara varSa pahale kA hai| yaha citra bhI paM. zrInArAyaNa caturvedI ke saMgraha se liyA gayA hai| yaha nAgA juna kANDA nAmaka sthAna ke eka maMdira meM-jA prathama zatAbdI meM banA thA--pAyA gayA hai|) dviAra para 'mAtamneha aura sarasvatI jI ke citra para sarvaprathama dRSTi par3atI thii| ke koSTha kI sanAvaTa tathA kArIgarI kI asaMkhya vastue~ thiiN| isa koSTa meM sarahadI sUbe taka se lar3akiyoM ne apanI mundara sundara cIz2a bhejI thiiN| prArambhika aura sekaMdarI vAkyulara skUla ke baccoM aura zikSakoM kI bhejI huI cI mAlika aura prazaMsanIya thiiN| (yukezana koTa ke saMyojaka zikSA ke isa aMga ke svayaM vizeSajJa haiN| unake sakala ke vidyArthiyoM aura adhyApakoM para unake vyaktitva aura anubhavoM kA prabhAva par3anA svAbhAvika hI hai| bAla- ejyukezana vIka meM lAThI ke sAmahika khela kA prdrshn| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ EDUCATION COURT aijyukezanakorTa kA siMhadvAra [paMDita zrInArAyaNa caturvedI ke saujanya se.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] ejyukezana korTa kAyoM ke vibhAga meM ina prAnta ke bAlikA vidyAlayoM ke kAya kA anupama pradazana thaa| unake dekhane se mAlUma honA thA ki hamArI kanyAyoM meM kitanI pratibhA hai / isI prakAra bAlaka-bAlikAnoM kI citrakalA ke nAne bhI apaya the aura isa bAna ke pramAga the ki hamAre bAlakoM meM kalAsambandhI kitane U~ce darje kI pratibhA hai| ejyukezana korTa kA avalokana samAta kara bAhara pAne ke kucha [ejyukezana korTa meM yuktaprAMta kI bAlikAoM ke hastakauzala kA prdrshn|| pahale tasavIroM ko eka (chata ke nIce kAle citroM kI mAlA dekhane yogya thii|) paMkti prAcIna kAla se lekara vartamAna samaya taka kI zikSA-pragati ko pradarzita karatI thii| bhAratIya zikSA ke isa citramaya itihAsa kA saMgraha .. itihAsa-vibhAga meM azoka ke bhArata aura briTiza bhArata kA tulanAtmaka nakzA / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 A paM0 zrInArAyaNa caturvedI ne preSita kiyA thaa| inameM adhikAMza tasavIra prAcIna mUrtiyoM kI thiiN| kucha tasavIreM prAcIna grantho ke ullekhoM ke anusAra banAI huI thiiN| isa gailerI meM mug2ala kAla kI citrakAriyA~ tathA vartamAna samaya ke klAsa kI tasavIreM bhI thiiN| ina tasavIroM-dvArA pradarzita zikSA ke itihAsa ko eka pustaka kI sAmagrI smjhie| astu / ejyukezana koTa kI sArI vastuoM kA thAr3e meM varNana karanA asambhava hai / vAstava meM ve cIjeM to dekhine se hI tAlluka rakhatI thiiN| kama se kama 3.4 dina meM moTe taura para ve dekhI aura samajhI jA sakatI thiiN| maiMne yUnivarsiTI ke eka vidyArthI ko kaI cAToM kI (dehAto skUloM ke vidyArthiyoM ke kArya kA pradarzana / ] [eka dehAtI skUla kI lAThI kI TIma pratiyogitA ke lie tayAra khar3I hai| ejyukezana vIka meM dehAtI skUloM se AI huI 'lejima' kI eka 'TIma' / [ejyukezana vIka meM eka dehAtI skUla kI TIma Drila kI pratiyogitA ke lie tayAra khar3I hai|] ejyukezana vIka meM kAlavina tAlukadAra kAlija ke vidyArthiyoM dvArA Drila kA pradarzana / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] nakala karate dekhA / pUchane para mAlUma huA ki ve pichale 15 dinoM se sandhyA kA samaya ejyukezana korTa meM bitAte haiM aura jaba taka yaha korTa rahegA taba taka isI prakAra Ate raheMge / jyukezana isa prakAra eka ke bAda eka asaMkhya zikSAprada vastuoM kA avalokana kara darzaka kucha adhika zikSita ho bAhara nikalatA thA / bAhara zrAte samaya, darvAz2e para darzakoM ke lie yadi likhanA cAheM to apanI rAya likhane ke lie jo rajisTara rakhA thA, use dekhakara use prasannatA hotI hogI ki deza tathA videza ke sabhI vaya aura paristhiti ke logoM kA ejyukezana korTa ke sambandha meM vahI vicAra jo usake / sabhI logoM kA kahanA thA ki ejyukezana korTa atyanta zikSAprada, susajjita aura sArI numAiza meM sarvotkRSTa korTa thA / yahI kAraNa thA ki deza ke aneka z2immedAra logoM kI rAya thI ki isa korTa ko eka sthAyI zikSA-pradarzanI kA rUpa de diyA jAya / 'ejyukezana korTa' kI ora se ejyukezana saptAha manAyA gayA thA jisameM prAnta bhara ke lagabhaga 25 haz2Ara lar3akoM ne * " We are over sixty years of age, but the saying live and learn" has never been more fully impressed upen us by practical experience than to-day."-Rao Raja, Raj Bahadur Pandit Shyam Bihari Misra and Pandit Sukhdeo Behari Misra. "I am going back, after a visit to this Court, a better educated man."-Hon'ble Pandit P. N. Sapru. + "isa pradarzanI ke zikSA-bhAga ko dekhakara maiM bahuta prasanna huA aura mujhe zikSA bhI milii| apane mitra caturvedI jI ko unakI isa sundara kRti para badhAI detA hU~ / " - bAbU puruSottamadAsa jI TaMDana / "It is the best of its kind I have so far seen in this country. " - Mr. C. Y. Chintamani. "There is nothing better, more instructive and more interesting that I have seen in the Exhibition than the Education Court." - The Right Honourable Sir Tej Bahadur Sapru and Shriyut Sachchidanand Sinha. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat KETTRICO paM71 [ ejyukezana vIka meM 'mArca pAsTa' ke lie baiNDa ke sAtha vidyArthI tayAra khar3e haiN| isameM eka haz2Ara se adhika vidyArthI sammilita hue the / ] bhAga liyA thaa| isa saptAha ke kAryakrama kA sthAna thA numAiza kA vizAla "grehAuMDa sTaiDiyama" / kevala ejyuke - zana saptAha ke jalasoM meM hI yaha vizAla " sTeDiyama " AdamiyoM se ThasAThasa bharA huA dekhA gayA / apane anekAneka kheloM se lar3akoM ne darzakoM ko mugdha kara liyA thaa| baccoM kA itanA bar3A sAmUhika aura saMgaThita utsava pratyeka ke jIvana para eka sthAyI aura amiTa chApa chor3anevAlA thA / pAritoSika vitaraNa kA dRzya aura bhI prabhAvAnvita karanevAlA thA / isa dina mAnanIya vizezvaranAtha jI zrIvAstava cIfa jaja, zravadha, sabhApati the aura zrImatI khareghATa ne pAritoSika vitaraNa kiyA thaa| cA~dI kI 18 zIlDa aura aneka anya pAritoSika diye gaye the I cAroM ora numAiza bhara meM ejyukezana- saptAha kI ho dhUma thI 1 [ ejyukezana vIka ke pAritoSika vitaraNa meM mahilAvidyAlaya kI lar3akiyA~ maMgalAcaraNa kara rahI haiM / ] www.umaragyanbhandar.com
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 [ejyukezana vIka kI aMtima pratiyogitA dekhane ke / ejyukezana vIka meM eka dehAtI skUla ke Drila kA pradarzana / lie grehAuMDa resiGga sTeDiyama meM darzakoM kI bhiidd''|] ejyukezana korTa kA UparI prabandha advitIya thaa| cIz2oM kI sajAvaTa surucipUrNa aura manovaijJAnika DhaMga para thii| darzakoM ke chUne aura haTAne para bhI cIjeM sajI huI rahatI thiiN| gAiDa utsAha aura namratA se darzakoM ko samajhAte the| ve sabhI utsAhI aura ziSTa navayuvaka the| isa korTa ke saMyojaka bhI hara samaya sAmane naz2ara Ate the-- kabhI svayaM cIz2oM ko sApha karate aura ThIka sthAna para sajAte, kabhI darzakoM ko samajhAte aura kabhI gAiDoM ko nirdeza karate hue| itane ThaMDhe dinoM meM bhI bhIr3a kI adhikatA se kabhI kabhI loga mUcchita ho jAte the / aisI paristhiti ke lie 'pharsTa eDa' kA prabandha thaa| bAhara striyoM ke alaga baiThane tathA puruSoM-striyoM ke pAsa pAsa baiThane kI jagaha kA prabandha thaa| agara loga khelanA cAheM to baiDamiMgaTana kA [skUloM ke bAgoM kI upaja / prabandha bhI thaa| sandhyA ko sinemA-dvArA zikSA-sambandhI tasavIreM dikhAI jAtI thiiN| ejyukezana korTa meM darzakoM kI ko dekhakara isake saMyojaka paM0 zrInArAyaNa caturvedI (ema0 suvidhA aura unase sadbhAva rakhane kA pUrA dhyAna diyA e0, (laMdana), inspekTara aAfa skUlsa, phaiz2AbAda) kI pratibhA, gayA thaa| yahI kAraNa thA ki yaha korTa sArI numAiza bhara saujanya aura saMgaThana-zakti se vizeSa prabhAvita hote the| meM sabase adhika loka-priya thA aura loga ejyukezana korTa vAstava meM isa korTa kI saphalatA kA sArA zreya unhIM ko hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamArI rASTra-bhASA kaisI ho lekhaka, zrIyuta santarAma, bI0 e0 'hindI-hindustAnI' ke sambandha meM hama 'sarasvatI' ke gata aMkoM meM do lekha chApa cuke haiN| yaha usI viSaya kA tIsarA lekha hai aura isa lekha meM vidvAn lekhaka ne apane dRSTikoNa ko adhika spaSTa rUpa meM upasthita kiyA hai| AzA hai, hindI ke anya vidvAn bhI isa viSaya ke vivecana meM pravRtta hoMge, __ kyoMki yaha viSaya upekSaNIya nahIM hai| / EENNEPen r3e dina se hindunA meM eka "hindI-hindustAnI zabda kA maiMne yahA~ irAdatana a aisI maMDalI utpanna hogaI hai jo prayoga kiyA hai / .........'ina barasoM ke daramyAna unakI hindI ko rASTa-bhASA banAne ke zailI meM kitanA adhika antara ho gayA hai| asala meM yaha 2G bahAne usameM arabI-fArasI ke moTe- dRSTi-parivartana khuda-ba-khuda tabhI se vyakta hone lagA ARTISRAE moTe galA-ghoMTU zabda DhUMsane kI thaa| ........ve samAja ke maujUdA taassuboM para kaTAkSa ceSTA kara rahI hai| jahA~ taka mujhe to karate the, para una para kabhI sIdhA hamalA nahIM jJAta hai, isa maMDalI ke netA zrIyuta kAkA kAlelakara aura karate the|" isake parama sahAyaka zrI haribhAU upAdhyAya aura zrI zrIyuta haribhAU upAdhyAya ne zrI javAharalAla jI viyogI hari jI haiN| kAkA jI ke hindI lekha dekhane kA kI a~garez2I meM likhI Atma-kathA kA hindI meM anuvAda to mujhe pahale kabhI suavasara nahIM milA, parantu viyogI kiyA hai| hindI pustaka kA nAma 'merI kahAnI' hai| hari jI, 'harijana-sevaka' ke saMpAdaka banakara isa maMDalI meM usake AvaraNa pRSTha para hameM likhA milatA haisammilita hone ke pUrva, jaisI sundara aura sarasa hindI "yaha to samaya-samaya para mere apane mana meM uThanevAle likhate the, use par3hakara mana aAnanda-vibhora ho jAtA thaa| qhayAlAta aura jaz2abAta kA aura bAharI vAkyAta kA unakI pahalI hindI aura unakI Aja-kala kI hindI kA una para kisa taraha aura kyA asara par3A, isakA digdarzana eka-eka namUnA maiM yahA~ detA huuN| isase donoM ke antara mAtra hai|" kA patA laga jaaygaa| pichale dinoM kAkA kAlelakara lAhaura Aye the / taba viyogI hari jI kI pahale kI bhASA--- "braja-bhASA unase milane kA mujhe avasara milA thaa| ve bhArata meM ke sAhitya-sUrya sUradAsa ke nAma se hama sabhI paricita haiN| eka rASTra-bhASA aura eka rASTra-lipi ke pracAra ke uddeza choTe se runakatA gA~va ke isa vrajavAsI santa ne hindI- se hI daurA kara rahe the| lAhaura meM unhoMne aneka vidvAnoM bhASiyoM ke ghara-ghara meM zraddhA-bhaktipUrNa eka ajara-amara se isa viSaya para bAta-cIta kI thii| parantu jahA~ taka mujhe sthAna banA liyA hai| mahAprabhu zrIvallabhAcArya ke isa jJAta hai ve, kama-se-kama paMjAba ke sambandha meM, kisI nizcaya parama kRpA-pAtra ne 'aSTachApa' kA sarvocca sthAna prApta kara para nahIM pahu~ca sake the| isake bAda 'rASTra-bhASA hindI kA zrIkRSNa-bhakti ko hamAre hRdaya meM sadA ke lie basA diyA pracAra, kisa lie ?' zIrSaka unakA eka lekha mujhe kalahai / sUra-sAgara ke ratna mahodadhi ke caudaha ratnoM se kahIM kattA ke sAptAhika 'vizvamitra' meM par3hane ko milA / usake adhika kAntimaya aura bahumUlya haiN| sUra ke pada-ratnoM kI pATha se isa rASTra-bhASA-pracAraka-maMDalI ke vicAroM kA aura zrAbhA hI kucha aura hai| sUra kI sUkti-maNiyoM se bhASA- jisa prakAra kI ve hindI cAhate haiM usakA bahuta kucha patA sAhitya alaMkRta hokara vizvasAhitya meM sadA gaurava laga gyaa| kAkA jI mahArASTra haiM / saMskRta ke paNDita, sthAnIya rahegA, isameM sandeha nhiiN|" a~garez2I ke vidvAn aura marAThI evaM gujarAtI ke suyogya 'harijana-sevaka' kI hindI kA namUnA lekhaka haiN| urdU zrApa nahIM par3ha sakate / parantu Apake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat - - www.umaragyan bhandaf-tom
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 sarasvatI uparyukta lekha meM a~garez2I, marAThI evaM gujarAtI kA to kadAcit eka bhI zabda nahIM, bharamAra hai kevala carabI - fArasI ke zabdoM kI / jaise ki haragiz2a, nestonAbUda madada, tasafiyA, taMgadilI, firakAparastI, z2arie, a~garez2IdA~, qhataranAka, cunAMce, grAmafahama, fArasI rasma qhata, qhAnadAna, daramiyAna, harUfa, ajIbo garIba, haGgAmA, buz2urga / isase vidita hotA hai ki hindI kA rASTra-bhASA banAne kA eka mAtra sAdhana ye sajjana usameM arabI aura fArasI ke moTe-moTe zabdoM ko ghuser3anA hI samajhate haiM / kadAcit unako AzA hai ki isase musalamAna prasanna hokara hindI bhASA tathA devanAgarI lipi ko apanAyeMge parantu mujhe to unakI yaha zrAzA durAzAmAtra hI jAna par3atI hai / 1 maiM dUsarI bhASAoM ke zabdoM ko lene ke viruddha nahIM / inase hamArI bhASA kA zabda - bhANDAra bar3hatA hai / parantu hameM kevala vahI zabda lene cAhie jinake bhAva ko prakaTa karanevAle zabda hamArI bhASA meM na hoM / 'yadi' ke rahate 'ipha' aura 'agara ' ko lenA; 'vicAroM, bhAvoM auaura ghaTanAtroM' ke rahate 'khayAlAta, jaz2abAta aura vAkayAta' likhanA, 'akSara, citra-vicitra, aura lipi' ko chor3akara ' harUpha, ajIbo garIba aura rasma qhata kA prayoga karanA sarvathA anAvazyaka barana hAnikAraka hai / yaha hindI par3hanevAle baccoM para atyAcAra hai| mujhe yU0 pI0 kA patA nahIM, parantu maiM nizcaya ke sAtha kaha sakatA hU~ ki paMjAba ke skUloM kI lar3akiyA~ ina fArasI arabI zabdoM ko bilakula nahIM samajhatIM / ina anAvazyaka zabdoM ko lenA bhASA ke bhADAra ko ratnoM ke sthAna meM ghAsa-phUsa aura kUr3A-karakaTa se bharane kI vyartha ceSTA karanA hai / mAnava jIvana kevala bahuta-se zabda sIkhane ke lie hI nhiiN| zabda to mAnasika vikAsa kA sAdhana mAtra haiM / kAkA kAlelakara kahate haiM ki "rASTra bhASA kA nAma zikSA aura saMskRti se sambandha rakhatA hai| isakA sambandha na to kisI qisma kI rAjanIti se hai aura na kisI dharma yA saMpradAya se / " kAkA jI kI bAta ko mAnakara bhI maiM pUchatA hU~ ki isa prakAra ke videzI bhASAoM ke zabda ghuser3ane se zikSA yA saMskRti ko kyA lAbha pahu~catA hai ? jaz2abAta kI jagaha yadi bhAvanA likha diyA jAya to zikSA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAMga 38 meM kauna kaThinAI A jAtI hai ? bacce ke mastiSka meM bahuta se videzI paryAyavAcI zabda ha~sane se usake bauddhika vikAsa meM kyA sahAyatA milatI hai ? bhASA kA saMskRti ke sAtha sambandha maiM svIkAra karatA hU~ / isI lie maiM ina anAvazyaka zabdoM ko lene ke pakSa meM nahIM / araba kI aura fArasa kI apanI-apanI saMskRtiyA~ haiN| unakI bhASAoM ke zabda una saMskRtiyoM ke bhAvoM ko prakaTa karate haiN| bhArata kI, vizeSataH yahA~ ke hindutroM kI, apanI eka viziSTa saMskRti hai / usake bhAva saMskRta aura hamArI prAntIya bhASAoM ke zabdoM meM bhare hue haiM / 'dharma' zabda jisa bhAva kA dyotaka hai, 'maz2ahaba' usako nahIM dikhalAtA / arabI aura fArasI saMskRti evaM bhASA kI rakSA araba aura fArasa kara rahA hai / unakI rakSA kI cintA bhAratIyoM ko nahIM honI caahie| hameM to apane dharma, panI bhASA aura apanI saMskRti kI rakSA kI zrAvazyakatA hai / so hindI kA rASTra-bhASA banAne yA bhArata kI sabakI samajha meM A jAnevAlI bhASA banAne ke bahAne saMskRtazabdoM ko kaThina yA paNDitAU batAkara unakA jo bahiSkAra kiyA jA rahA hai isase saMskRta bhASA aura bhAratIya sabhyatA kI ghora hAni hone kI AzaMkA hai / isa samaya bhArata meM kahIM bhI saMskRta nahIM bolI jAtI / phira bhI yahA~ kI sabhI bhASAyeM apanA zabda - bhANDAra saMskRta se hI bharatI haiN| saMskRta sabhI prAntIya bhASAoM ko ekatA ke sUtra meM bA~dhanevAlA sUtra hai / yadi yaha bAta nahIM to kyA kAraNa hai ki eka hindU ke lie saMskRta sIkhanA jitanA sugama hai, utanA eka araba - nivAsI ke lie nahIM ? saMskRta zabdoM kA pracAra baMda ho jAne se hindutroM ke lie bhI saMskRta graMthoM kA par3hanA utanA hI kaThina ho jAyagA jitanA ki araboM yA tuka ke lie hai / aisI avasthA meM hamAre prAcIna sAhitya, itihAsa, saMskRti, dharma aura pUrvajoM se hamArA sambandhaviccheda ho jAyagA, jaise urdU-phArasI par3hanevAle bhAratIya musalamAnoM kA rAma kRSNa Adi mahApuruSoM aura AryasaMskRti se ho cukA hai / yadi bhArata meM bhAratIya bhASA aura saMskRti kI rakSA na hogI to phira aura kahA~ hogI ? - kAkA kAlelakara kahate haiM- "hama apane yahA~ koI naI bhASA nahIM banAne jA rahe haiN| jisa bhASA ko uttara www.umaragyanbhandar.com
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] hamArI rASTra-bhASA kaisI ho 575 hindustAna ke zaharAtI aura dehAtI loga milakara bolate nhiiN| gAMva meM bhI loga naz2ara sAnI, amara taMkIha, muddaI, haiM aura jo saboM kI samajha meM bar3I AsAnI se A sakatI muddA alaha zrAdi bolane lage haiN| yaha kyoM ? kevala isahai usI ko hama bhArata kI rASTra-bhASA-hindustAna kI lie ki una para ye zabda DhUMse gaye haiN| paMjAba kI kanyAkaumI z2abAna maaneNge| hama apanI rASTra-bhASA ko paNDitoM pAThazAlAoM meM, vizeSataH Arya-samAja aura sanAtana-dharma aura maulaviyoM kI taraha saMskRta yA arabI-phArasI ke zabdoM kI putrI-pAThazAlAoM meM, jo hindI par3hAI jAtI hai vaha zuddha se lAdanA nahIM cAhate ".........isa sambandha meM merA saMskRtAnugAminI hindI hai| isalie una pAThazAlAoM nivedana hai ki yadi 'jaz2abAta, qhayAlAta, vAkayAta, kI par3hI lar3akiyoM ko "nestonAbUda, mayassara, labAlaba, phirakAparastI' Adi zabdoM ko zrApa burA nahIM samajhate izatiyAka, qhuda-ba-khuda' Adi zabda aise hI aparicita to phira maulavI loga aura kauna-sI bhASA likhate haiM ? jAna par3ate haiM, jaise cInI yA jApAnI zabda / arabI-phArasI ko saMskRta ke barAbara kA sthAna denA parantu rASTra-bhASA ke nAma para yaha kar3avA ghUTa unheM bar3A bhArI anyAya hai| saMskRta kA bhAratIyoM para nigalanA pdd'egaa| isI prakAra haidarAbAda (dakSiNa) vizeSa adhikAra hai| usakI rakSA aura pracAra hamArA kI prAyaH nabbe prati saikar3A janatA hindU hai| usameM telagU, parama kartavya hai| yadi bhAratIya usakI rakSA nahIM kareMge tAmila, kanArI aura marAThI bolanevAle haiN| unake lie to aura kauna karegA ? isakA jitanA adhika pracAra hogA, arabI-fArasI ke zabdoM kA zuddhoccAraNa karanA bhI kaThina bhAratIya bhASAoM meM utanI hI adhika ekatA sthApita hai| parantu niz2Ama sAhaba ne vahA~ kI rAjA-bhASA urdU hogii| yaha kahanA ThIka nahIM ki koI naI bhASA nahIM banAkara aura usmAniyA-vizvavidyAlaya sthApita kara banAI jA rahI hai / maiM kahatA hU~, bar3e yatnapUrvaka banAI jA vahA~ kI bhASA hI badala dI hai / jo urdU haidarAbAda ke rahI hai| Aja se paccIsa varSa pahale se lekara Aja taka hindutroM ke pUrvajoM ke lie cInI yA lAtInI ke samAna hindI meM jitanI pustake yA patrikAyeM chapI haiM unameM se aparicita thI vahI aba rAjya ke pracAra se unakI mAtRkisI kI bhI bhASA vaisI nahIM, jaisI Aja kAkA kAlelakara bhASA-sI banatI jA rahI hai| seo yaha to yatna aura pracAra jI kI maMDalI banAne jA rahI hai yA jaisI 'merI kahAnI' kI bAta hai / iMglaiMDa meM thaikare Adi ke samaya meM janatA evaM 'harijana-sevaka' meM dekhane ko milatI hai| paMjAba meM phreMca aura lAtInI zabdoM aura vAkyoM kA likhanA aura sikha guruoM ke samaya meM jaisI bhASA bolI jAtI thI, bolanA eka bar3I mAna pratiSThA kI bAta samajhatI thii| usakA namUnA gurutroM kI vANI meM milatA hai| guru tega. parantu tatpazcAt svadeza-premI a~garez2a lekhakoM ne una bahAdura kA eka pada hai saba zabdoM aura vAkyoM ko dUdha meM se makkhI kI bhA~ti kAhe re vana khojana jAI / nikAla kara bAhara pheMka diyaa| sarva-nivAsI sadA alopA, tohi saMga smaaii| jisa vastu ko manuSya apane lie upayogI samajhakara puhupa madhya jimi bAsa basata hai, mukura mA~hi jasa chaaii| svecchApUrvaka khAtA hai vaha pacakara usake zarIra kA aMga taise hI hari basai nirantara, ghara hI khojahu~ jaaii| bana jAtI hai aura usase usakI deha puSTa hotI hai| isake bAhara bhItara ekai jAnahu~, yaha guru jJAna btaaii| viparIta jo vastu balAt anicchApUrvaka usake bhItara dU~sI jana nAnaka bina aApe cInheM, miTe na bhrama kI kAI / / jAtI hai vaha vijAtIya dravya use. hAni karatA hai| nIroga isase sarala hindI aura kyA ho sakatI hai| parantu jaba se zarIra para jaba roga ke vijAtIya kIr3e aAkramaNa karate haiM paMjAba meM adAlata kI bhASA urdU huI hai aura jaba se taba zarIra unako mAra kara bhagA detA hai, ve usa para paMjAba ke sabhI sarakArI skUloM meM urdU hI zikSA kA adhikAra nahIM pA sakate / parantu jaba zarIra nirbala ho jAtA mAdhyama banA dI gaI hai taba se guru-vANI ko samajhane- hai taba ve kIr3e usameM ghara banA lete haiM aura usakI nAka, vAloM kA abhAva-sA ho gayA hai| aba paMjAba kI kAMgresI mu~ha Adi ke mArga se vaise ke vaise nikalane lagate striyA~ 'inkalAba jindAbAda' kahatI haiM, 'krAnti kI jaya ! haiN| yahI dazA kisI jAti kI hai| balavAn jAti to Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 sarasvatI videzI bhASAoM meM se naye aura upayogI zabda lekara zrAtmasAt kara letI hai / phira unakA aisA rUpAntara hotA hai ki patA hI nahIM lagatA ki ve zabda kisI videzI bhASA ke haiM yA svadezI bhASA ke / parantu parAdhIna nirbala jAti para jaba koI sabala jAti prabhutva jamAtI hai taba vaha apanI bhASA apanA rahana-sahana aura apanA dharma usake gale meM ha~sane kA yatna karatI hai / nirbala jAti kucha kAla taka to vijetA ke usa sAMskRtika aura bhASAsambandhI' AkramaNa kA prativAda karatI hai, parantu jaba usameM jIvaTa nahIM raha jAtI taba cupacApa hAra mAnakara una dAsatA ke cihnoM kA AbhUSaNa samajhakara dhAraNa kara letI hai / yU0 pI0 meM musalamAnoM kA sthira rAjya dera taka rahA hai| AgarA, lakhanaU, dillI islAma ke kendra rahe haiM / isalie yU0 pI0 hI urdU kA gar3ha hai / vahA~ hindU parivAroM kI striyA~ bhI 'namaste' ke sthAna meM 'dutrA - 'salAma' kahatI haiM / yU0 pI0 kI adAlata kI bhASA bhI urdU hai / yadyapi hindI ko bhI adAlatoM meM sthAna diyA gayA hai, tathApi kacit hI koI aisA nagara hogA, jahA~ adAlata kI bhASA hindI ho / kAzI taka meM sArA adAlatI kAma urdU meM hotA hai / zrI mAlavIya jI jaise hindI-premiyoM ke udyoga ke rahate bhI abhI yU 0 pI0 urdU - zrAkrAnta hI hai / usI yU0 pI0 kI bhASA ko hindI, hindI - hindustAnI aura rASTra bhASA kahakara dUsare prAntoM para lAdA jA rahA hai / phira Azcarya kI bAta yaha hai ki jisa mArga para hindI svAbhAvika rUpa se cala rahI hai use udhara se haTAkara daladala meM pha~sAyA jA rahA hai| pustakoM aura patrikAoM kI hindI to kadAcit yU0 pI0 meM kahIM bhI nahIM bolI jAtI / vahA~ kI bhASA to abhI musalamAnoM kI dAsatA se nikalane kA yatna hI kara rahI thI ki yaha rASTrabhASA pracAraka maNDalI 'jaz2abAta aura vAqayAta' ke gole usa para pheMkane lagI / maiM nahIM kaha sakatA, goMDA, bastI evaM gorakhapura ke gA~voM meM loga 'jaz2abAta aura vAkayAta' jaise zabda samajhate hoNge| phira yaha bhASA nagara aura gA~va kI kaise huI ? sAhityika bhASA bola-cAla kI bhASA se sadA alaga rahegI / itihAsa aura vijJAna ke lie Apako naye naye zabda gar3hane hI pdd'eNge| yadi Apa unaka saMskRta se na gar3hakara arabI-phArasI se gar3heMge to Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 videzI 'ghara se vaira avara se nAtA' kI lokokti ko caritArtha karate hue Apa bhArata kI bhASA sambandhI ekatA sAdhita na karake adhika pRthakatva kA hI kAraNa baneMge / a~garez2I bhASA hai / use sIkhane meM barasoM laga jAte haiM / parantu kitanI bhI kaThina pustaka ho, kabhI koI bhAratIya usakI a~garez2I ke kaThina yA durbodha hone kI zikAyata nahIM krtaa| isake viparIta saMskRta kA koI choTA-sA bhI zabda A jAya to bhASA kI kliSTatA kI zikAyata hone lagatI hai / isakA kAraNa kadAcit yaha hai ki a~garez2I se anabhijJatA prakaTa karanA apane ko sabhya samAja kI dRSTi meM girAnA samajhA jAtA hai, parantu hindI kI kliSTatA kI zikAyata karanA bar3appana aura bhASA-tattva kA vizeSajJa hone kA lakSaNa hai / yadi fArasI arabI ke anAvazyaka aura galA ghoMTU zabdoM kA rakhanA atIva Avazyaka hai to a~garez2I ne aisA kauna bhArI aparAdha kiyA hai ? use apanAne se to sAre saMsAra ke sAtha sambandha sthApita ho jAtA hai / arava aura fArasa se a~garez2a sabhya aura zaktizAlI bhI adhika haiM / bAta vAstava meM yaha hai ki kevala korI yukti aura tarka ke ghor3e daur3Ane se kucha nahIM banatA / saMga asatya bhI saMgaThita satya ko dabA letA hai / anyAya para hote hue bhI iTalI abIsIniyA ko har3apa baiThA / saMsAra meM karmayogI kI hI jIta hai / darzana - zAstra ke pujArI hindutroM kI sau sammatiyA~ haiM / koI kahatA hai, ba~galA rASTra-bhASA honI cAhie, koI a~garez2I ke guNa gA rahA hai, koI hindI ke sAtha vyabhicAra karake aisI bhASA taiyAra karane kI ceSTA kara rahA hai jo zrAdhA tItara aura AdhA baTera hai, koI "merA fAdara - ina-lA merI vAipha ko bahuta burI taraha TrITa karatA hai" aisI bhASA kA hI premI 1 rahA hai / sArAMza yaha hai ki hinduoM ke jitane mu~ha utanI hI bAteM haiM / vAgvIratA bahuta hai, karmaNyatA kucha bhI nahIM / udhara musalamAna kAzmIra se kanyA kumArI taka eka svara se urdU ke lie pukAra kara rahe haiN| jisakA pariNAma yaha hai ki unheM saphalatA ho rahI hai / bihAra jaise prAntoM meM bhI urdU adAlata kI bhASA ho gaI hai| kAkA kAlelakara kahate haiM ki "hama rASTra-bhASA meM se saMskRta aura arabI-phArasI zabdoM ke nikAla DAlane ke www.umaragyanbhandar.com
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] pakSa meM nahIM haiM / " merA nivedana hai ki arabI-phArasI zabda to Apa nikAla hI nahIM sakate / Apake aisI koI ceSTA karate hI deza kA rAjanaitika vAyumaNDala bigar3a jAyagA, musalamAna rUTha jAya~ge / parantu saMskRta ke zabdoM kA bahiSkAra to Apa na jAnate hue bhI kara rahe haiM / 'samUla nAza' kI jagaha 'nestanAbUda ' 'phUTa' kI jagaha 'nAittifAqI' aura 'bhayAvaha' kI jagaha 'qhataranAka' likhanA saMskRta ke zabdoM kA bahiSkAra nahIM to aura kyA hai| yadi Apa kaheM ki samajhAne ke lie likhA hai to 'anI hilezana', 'iseyUniyana' aura 'DeMjarasa ' bhI to kahIM likhA hotA / musalamAna se DaranA aura a~garez2a ke sAmane akar3anA, yaha hai ?pa musalamAnI saMskRti ko to gale lagAte haiM, parantu " pazcimI saMskRti kI prabhutA ko maz2abUta" nahIM banane denA caahte| kyoM ? islAmika saMskRti meM aise kyA sadguNa haiM jo pazcimI saMskRti meM nahIM ! jo arava aura IrAnI bhArata meM Akara basa gaye haiM athavA jina bhAratIyoM ne islAma dharma grahaNa kara liyA hai, nyAya aura deza-prema cAhatA hai ki ve arabI-phArasI ko chor3akara isa deza kI bhASA ko hI apanAyeM / hamane grAja taka iMglaiMDa yA jApAna meM basanevAle kisI arava yA IrAnI ko a~garez2oM yA jApAniyoM ko arabI-phArasI zabda apanI bhASA meM ghuser3ane kA vivaza karate nahIM sunaa| phira bhArata kA hI bAbA Adama kyoM nirAlA hai ? rASTra-bhASA ke nAma para jisa prakAra kI ga~dalI bhASA uparyukta maNDalI likhane lagI hai, vaisI urdU yA jise zrI kAlelakara jI fArasI rasma qhata meM hindI kahate haiM, likhate maiMne eka bhI musalamAna vidvAn ko nahIM dekhA / jisa prakAra kAMgresa ne musalamAnoM kI anucita mA~goM ke sAmane sira jhukAkara aura qhilAfata jaisA zrAndolana khar3A karake rASTrIya dRSTi se bar3I bhArI bhUla kI thI aura jisakA kaTu phala deza ko va cakhanA par3a rahA hai, maiM samajhatA hU~, uparyukta rASTra-bhASA pracAraka maNDalI kI ceSTAyeM bhI vaise hI duSpariNAma utpanna kregii| musalamAna to saMskRta ke zabdoM ko apanAyeMge nahIM, hA~, tarka-jIvI hindU saMskRta kA parityAga avazya kara deMge / hamArI rASTra-bhASA kaisI ho ' eka rASTra-lipi banAne kA vicAra bar3A zubha hai / parantu usameM bhI sabako prasanna karane kI nIti hAnikAraka siddha phA0 8 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 577 hogI / paMjAba meM urdU, gurumukhI aura hindI - tIna lipiyA~ pracalita haiM / sikha aura musalamAna to gurumukhI aura urdUko chor3ane kA taiyAra nahIM, hA~, napuMsaka hinduoM meM kisI bAta para dRr3ha rahane kI zakti nahIM, unako hindI se haTA kara - cAhe kisI ora lagA dIjie / nAgarI lipi kI kATa-chA~Ta meM jitanA samaya aura zrama vyaya kiyA jA rahA hai, yadi utanA hindutroM meM nAgarI ke prati prema ko dRr3ha karane meM lagAyA jAya to adhika upakAra kI AzA hai / hamArI nAgarI lipi jApAna kI lipi se to adhika doSapUrNa nahIM | kyA jApAna usI lipi ko rakhate hue svataMtra aura ekatA ke sUtra meM zrAddha nahIM ? maiMne sunA hai, jApAnI-lipi varNamAlA nahIM, barana usakA eka eka akSara eka eka zabda yA vAkya kA dyotaka hai / usa grakSara kA uccAraNa jApAna aura cIna ke bhinna bhinna bhAgoM meM cAhe bhinna bhinna ho, parantu likhA jAne para usakA artha sarvatra eka hI samajhA jAyagA / rUsI sovieToM ne apanI ekatA ko dRr3ha karane ke lie kisI naI lipi kA nirmANa nahIM kiyA, varana eka purAnI varNamAlA kA hI jIrNoddhAra karake usakA pracAra kiyA hai| bhArata kI rASTra-bhASA hindI aura rASTra-lipi nAgarI hone se hI deza kA kalyANa hai, isa bAta ko svIkAra kara hameM inake pracAra evaM udvAra meM dRr3hatApUrvaka laga jAnA cAhie | yApakI saphalatA caura zakti ko dekhakara dUsare loga, yadi unameM deza-prema kI bhAvanA hai, svayameva Apake sAtha zrA mileMge / isa prakAra minnateM aura cApalUsiyA~ karane se kucha lAbha na hogA / isase hindI - premiyoM kA bhI saMgaThana na rahegA aura dUsare loga bhI zrApa se na mileMge / zrIyuta haribhAU upAdhyAya 'merI kahAnI' kI bhASA ke saMbaMdha meM kahate haiM ki yaha anuvAda bahuta kucha zrI javAharalAla jI kI bhASA meM huA hai / arthAt agara mUla lekhaka khuda hindI meM likhate to vaha hindI aisI hI hotI / merI rAya meM aisI aTapaTI bhASA likhane ke lie yaha koI paryApta kAraNa nhiiN| zrI javAharalAla jI rAjanaitika viSayoM meM netA aura pramANa ho sakate haiM, parantu isakA yaha artha bilakula nahIM ki ve pratyeka bAta meM netA aura pramANa haiM / vilAyata se navAgata koI a~garez2a athavA zrI aNe, athavA zrI satyamUrtti yA zrI ravIndranAtha ThAkura jaisI www.umaragyanbhandar.com
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 sarasvatI [bhAga 38 hindI bolate haiM, kyA Apa usI UTa-paTA~ga hindI meM . zrI haribhAU jI kahate haiM- "yadi hameM sacamuca unakI pustakeM likheMge aura usakA nAma 'rASTra-bhASA yAnI hI hindI ko rASTra-bhASA ke yogya banAnA hai to usameM hindI-hindastAnI rakha kara sAre rASTra ko usakA anukaraNa hindustAna meM pracalita tamAma dharmoM aura prAntoM kI karane kA upadeza deMge? merA vicAra hai, Apa kabhI bhI bhASAoM ke supracalita zabdoM kA samAveza avazya karanA vaisA dussAhasa nahIM kara sakate / aAja taka kisI jarmana hogaa|" aura ki "35 karor3a hindustAniyoM kI bhASA dezabhakta ne apanI 'zrAtma-kathA' a~garez2I meM, kisI a~garez2a vahI ho sakatI hai jisako saba loga AsAnI se samajha sake ne phreMca' meM yA kisI iTAliyana ne 'fArasI' meM nahIM likhI aura bola skeN|" aba dekhanA yaha hai ki 'merI kahAnI' hai| zrI javAharalAla jI ne khuda hindI meM na likha kara meM telagU, tAmila, malayAlama, kanAr3I, paMjAbI, siMdhI, use videzI bhASA meM likhA hai| isase spaSTa hai ki ve apanI mulatAnI, aura jhaMgI aAdi bhAratIya bhASAoM ke kitane hindI ko sAhityika yA anukaraNIya nahIM smjhte| paMDita zabda haiM / maiM samajhatA hU~, zAyada hI koI nikle| phira mahAvIraprasAda jI dvivedI aura bAba zyAmasundaradAsa jI kyA "khvAhizAta, jaz2abAta aura vAkayAta" ko saba koI zrAdi sajjana hindI ke prAmANika lekhaka mAne jAte samajhatA hai ? maiMne to faujI goroM ko dekhA hai / sAdhAraNa haiM aura sAhityika hindI ke lie unakI hI zailI kA par3he-likhe hone para bhI ve a~garez2I kI sAhityika pustakoM anukaraNa karanA parama Avazyaka hai| kalpanA kIjie ki ke bahuta-se zabdoM ke artha nahIM samajhate / unako unake yadi zrI javAharalAla jI apanI mUla a~garez2I pustaka artha samajhAne par3ate haiN| to kyA ghaTanA, bhAvanA, lAlasA ApakI hindI jaisI 'vikAsa-zIla' a~garez2I meM likhate Adi zabdoM ko yadi musalamAna na samajhe yA samajhane aura usameM cInI, jApAnI aura habzI bhASAoM ke bahuta- kA yatna karane meM apanA apamAna samajhe to unako prasanna se zabda DhUMsa dete kyoMki iMglaiMDa meM bahuta-se habzI bhI karane ke lie sAhityika hindI kA hI mUlocchedanaM kara basa gaye haiM, to usakI kaisI miTTI qharAba hotI / mahAtmA diyA jAya ? yaha sabako prasanna karane yA musalamAnoM ke gAMdhI jI ke a~garez2I lekhoM aura javAharalAla jI kI padalehana kI kunIti deza ko le ddbegii| yaha kisI bAta 'merI kahAnI' ko a~garez2oM meM kadra hone kA eka bar3A ko satya aura ucita samajhate hae bhI usa para kAraNa yaha hai ki vaha parimArjita a~garez2I meM likhI gaI hai| kaTibaddha hokara DaTa jAne kI zakti dezavAsiyoM zuddha a~garez2I ke roba se daba kara hI loga unake sAmane meM na chodd'egii| isa dAsatA-sUcaka pravRtti ko jitanA sira jhukA dete haiN| zIghra roka diyA jAya utanA hI rASTra kA bhalA hai| subodha adApAla lekhaka, zrIyuta dvijendranAtha mizra 'nirguNa' bAlApana kyoM vismRta hotA ? bAdala Upara uThate, Darate, rote, unake A~sU bahate; Aja hamAre nayanoM se matavAlApana kyoM nisRta hotA? indradhanuSa ko pAne usase tIra calAne hama uTha par3ate; bAlApana kyoM vismRta hotA? para aba bholI prakRti naTI se vijJAnI mana vikRta hotA bAlApana kyoM vismRta hotA ? kevala do sAthI ko lekara eka nayA saMsAra basAtA; mA~ ke atulita sneha-kaNoM ko pAkara usako pyAra kiyA thA miTTI ke laghu mahaloM kA nirmANa tAja kA zIza jhukAtA; bhAI bahanoM kI godI meM car3hakara unheM dulAra diyA thA; para kyoM aba merA gRha bar3hakara pUre jaga meM vistRta hotA? aba jaga bharake sukha-dukha meMpar3apUrNa-sneha kyoM apahRta hotA bAlApana kyoM vismRta hotA? bAlApana kyoM vismRta hotA ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAnapura kA TekanolAjikala iMsTiTyUTa lekhaka, zrIyuta zyAmanArAyaNa kapUra, bI0 esa-sI0 E HATTET dyogika tathA vyAvasAyika zikSA prAnta ke tatkAlIna gavarnara sara hArakorTa baTalara ke nAma se SNA aura bhAratIya udyoga-dhandhoM kI sambaddha karake TekanolAjikala iMsTiTyUTa kA kArya prArambha Boyo unnati ke lie bhAratIya janatA * ho gyaa| 1921 ke navambara meM gavarnara mahodaya ne " vigata 50 varSoM se barAbara aAndo- iMsTiTyUTa kI imAratoM kA zilAropaNa-saMskAra bhI sampanna ALS lana kara rahI hai| san 1880 meM kiyaa| - bhAratIyoM kI isa mAMga ke sambandha prAntIya sarakAra ke isa nizcaya ke pUrva isa iMsTiTayUTa meM eka mahattvapUrNa riporTa bhI prakAzita huI thii| isa riporTa kI rUpa-rekhA sarvathA bhinna rakhane kA vicAra kiyA jA rahA kI atyanta Avazyaka sifArizoM para bhI varSoM taka koI thaa| prArambha meM isakA pramukha uddeza zikSaNa saMsthA jaisA kAryavAhI nahIM kI gii| phira bhI janatA kI praudyogika na hokara prAntIya udyoga-dhandhoM meM sahAyatA pahu~cAne evaM zikSA kI mA~ga barAbara bar3hatI gaI aura usake lie unheM unnata banAne ke lie anveSaNa-kArya karanA thaa| Andolana bhI jArI rhaa| yuktaprAnta kI adhikAMza praudyo- isI uddeza ko lekara 'risarca iMsTiTyUTa' ke nAma se isakA gika zikSaNa saMsthAnoM evaM kAnapura ke hArakorTa baTalara kAma zurU bhI ho gayA thaa| san 1920 meM isa masale kI TekanolAjikala isTiTayUTa ke sthApita kiye jAne kA jA~ca ke lie eka kamiTI niyukta kI gii| isa kamiTI adhikAMza zreya isI aAndolana ko hai| ne siphAriza kI ki iMsTiTayUTa meM anveSaNa ke sAtha hI ___ san 1907 meM nainItAla meM praudyogika kAnphareMsa kA ucca koTi kI zraudyogika zikSA kA bhI prabandha honA adhivezana huaa| isa adhivezana meM yuktaprAnta meM ucca caahie| isI kamiTI kI sifArizoM ke phala-svarUpa koTi kI audyogika zikSA dene ke lie TekanolAjikala sarakAra ne 'hArakorTa baTalara TekanolAjikala iMsTiTyUTa' iMsTiTyUTa sthApita karane kA nizcaya kiyA gyaa| isa kI sthApanA kA nizcaya kiyaa| bAta kI siphAriza kI gaI ki isa TekanolAjikala 1921 ke sitambara meM zikSaNa-kArya prArambha ho iMsTiTyUTa kA rasAyana-vibhAga yuktaprAnta ke pramukha gyaa| vidyArthiyoM ke kAma ke lie prArambha meM prArajI zraudyogika nagara kAnapura meM sthApita kiyA jAya aura taura para kucha prayogazAlAyeM banAI gii| iMjIniyariMga iMjIniyariMga vibhAga rur3akI ke iMjIniyariMga kAleja meM hI vibhAga kI zikSA kA prabandha lakhanaU ke sarakArI banA rahe / prastAva pAsa ho jAne ke bAda phira cuppI sAdha lI Tekanikala skUla meM kiyA gyaa| zurU meM sarakAra ne gaI aura use kArya rUpa meM pariNata karane ke lie koI iMsTiTyUTa kI sthApanA ke lie jo skIma maMjUra kI thI khAsa koziza nahIM kI gaI / san 1916-18 ke iNDiyana usake anusAra iMsTiTyUTa kA uddeza audyogika rasAyana iMDasTriyala kamIzana ne eka bAra phira audyogika zikSA kI zikSA denA aura udyoga-dhandhoM ko sahAyatA pahu~cAne kI AvazyakatA para jora diyA aura pichale 30-35 varSoM se evaM unnata banAne ke lie anveSaNa-kArya karanA thaa| nirantara Andolana kiye jAne para bhI isa sambandha meM koI astu iMsTiTyUTa kA pAThyakrama bhI inhIM uddezoM ko lekara kAma na kiye jAne para kheda prakaTa kiyaa| taiyAra kiyA gyaa| bhAratIya vizvavidyAlayoM se vijJAna meM ___ san 1907 meM TekanolAjikala iMsTiTyUTa kI sthApanA grejueTa honevAle vidyArthiyoM ko isTiTyUTa meM bhartI karane kA prastAva pAsa ho jAne para bhI use kAryarUpa meM pariNata kA niyama banAyA gyaa| vidyArthiyoM ko maukhika aura karane meM pUre 14 varSa laga gye| 17 faravarI 1921 kA vyAvahArika donoM prakAra kI zikSA dene kA prabandha yuktaprAntIya sarakAra ne eka prastAva pAsa karake kAnapura kiyA gyaa| pratyeka viSaya kA samucita jJAna prApta karane meM 'TekanolAjikala iMsTiTayUTa' kI sthApanA kI skIma ko ke lie tIna sAla kA korsa rakkhA gyaa| prayogazAlAoM svIkAra kiyaa| isa nizcaya ke anusAra usI varSa yukta- ke atirikta sthAnIya miloM meM bhI kAma karane kI suvidhAyeM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 iMsTiTayUTa aAfa zugara TekanolAjI' nAmaka svatantra saMsthA kA rUpa dhAraNa kara liyA hai| zurU ke chaH sAta varSa taka iMsTiTyUTa meM zikSA prApta karanevAle vidyArthiyoM kI saMkhyA bahuta hI sImita rakkhI gaI thii| pratyeka vibhAga meM prativarSa kevala 3 vidyArthI dAkhila kiye jAte the| prAntIya sarakAra pratyeka vidyArthI ko. 40) mAsika kI chAtravRtti detI thii| inake atirikta iMsTiTayUTa ke priMsipala ko pratyeka vibhAga meM do niHzulka vidyArthI dAkhila kara lene kA adhikAra thA / yukta prAnta ke atirikta dUsare prAntoM ke vidyArthiyoM ko bhI yahA~ zikSA kIsuvidhAyeM dI gaI thIM, parantu unheM athavA unakI prAntIya sarakAra ko unakI zikSA kA pUrA qharca denA par3atA thaa| isTiTyUTa bhavana / ] 1926 taka suprasiddha vaijJAnika DAkTara I0 Ara0 - vATasana isTiTayUTa ke prathama priMsipala rahe | unakI mRtyu ke prApta kI gii| yuktaprAnta meM zraudyogika rasAyana kI zikSA bAda DAkTara gilabarTa je0 phAulara sthAyI rUpa se priMsipala dene kA yaha prathama prayatna thaa| ucca koTi kI praudyogika niyukta kiye gye| 1929 ke anta meM DAkTara eca0 DI0 zikSA ke lie una dinoM aAndolana avazya kiyA Drena sthAyI rUpa se priMsipala banAye gye| para ve bhI tIna jAtA thA, parantu vidyArthiyoM meM khAsa taura para vizva- varSa se adhika samaya taka isa pada para na raha ske| unake vidyAlayoM kI zikSA samApta karanevAle vidyArthiyoM meM- isa bAda iMsTiTyUTa ke kharca meM kamI karane ke khayAla se priMsipala prakAra kI vyAvahArika zikSA prApta karane kI vizeSa kA svataMtra pada tor3a diyA gyaa| prAnta ke udyoga-vibhAga ke abhiruci na thii| astu, vidyArthiyoM ko isa prakAra kI DAirekTara ko eksa Aphiziyo ke rUpa se priMsapala ke pada zikSA ke prati AkarSita karane ke lie prAntIya sarakAra kA bhAra sauMpA gayA, parantu prabandha Adi ke lie iMsTiTyUTa ne prathama varSa iMsTiTyUTa meM bhartI honevAle sabhI vidyArthiyoM ke adhikAriyoM meM se eka sIniyara membara kAryakArI ko 75) mAsika ko chAtravRtti dene kA prabandha kiyaa| priMsipala banA diyA jAtA hai / DAkTara Drena ke bAda yuktavyAvahArika zikSA kA ThIka ThIka prabandha karane ke prAntIya sarakAra ke tela-vizeSajJa zrI je0 e0 heyara DyUka uddeza se vidyArthiyoM kI saMkhyA bahuta hI sImita rakkhI kaI varSa taka isa pada para kArya karate rahe / aAja-kala telagaI thii| prathama varSa kevala 3 vidyArthI bhartI kiye vijJAna ke suprasiddha paNDita zrIyuta dattAtraya yazavaMta AThagaye / prathama varSa kevala praudyogika rasAyana kI zikSA vale priMsipala kA kAma karate haiN| dene kA prabandha kiyA gayA / praudyogika rasAyana kI zikSA astu, 1928 meM sarakAra ne iMsTiTyUTa ke pichale ke dvArA vidyArthiyoM ko bahuta-se vyavasAyoM kA sAdhAraNa sAta varSoM ke kArya kI jA~ca ke lie tathA ina sAta vyAvahArika jJAna karA diyA jAtA thaa| agale varSa varSoM ke kArya se prApta honevAle anubhavoM ko dRSTi meM 1922-23 meM vidyArthiyoM kI saMkhyA bar3hane para tela aura rakhate hue use bhaviSya meM aura adhika unnata evaM upayogI camar3e ke vijJAnoM kI zikSA dene ke lie aura do vibhAga banAne ke sambandha meM sifArizeM karane ke lie eka kamiTI khole gye| 1926 meM zakara-vijJAna kI zikSA dene kA niyukta kI / isa kamiTI kI siphArizoM ke anusAra Ayojana kiyA gyaa| zakara-vibhAga kI unnati ke sAtha- iMsTiTyUTa meM bI0 esa-sI0 ke bajAya vijJAna meM iMTarasAtha isa vibhAga kI bhI unnati ho gaI aura aba isa mIDieTa pAsa vidyArthI bhI bhartI kiye jAne lge| dAkhile ke vibhAga ne dasa varSa ke andara unnati karake 'impIriyala lie pravezikA-parIkSA kA prabandha kiyA gyaa| vidyArthiyoM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] kAnapura kA TekanolAjikala iMsTiTyUTa 581 kI saMkhyA tIna hI rakkhI gaI / vaz2IfA 40) mAsika se ghaTA kA kara diyA gyaa| vaz2IfoM kI saMkhyA kama karake zakara aura kara 25) mAsika kara diyA gyaa| dUsare prAntoM ke vidyA- tela ke vibhAgoM meM kevala do-do rakkhI gii| sAdhAraNa anu. rthiyoM se 1500) vArpika zulka lenA taya kiyA gyaa| sandhAna vibhAga meM kevala eka / isa kamiTI ne bhI zikSA ko isTiTyUTa kI upayogitA dekhakara kucha dUsarI prAntIya niHzulka hI rkkhaa| dUsare prAntoM ke vidyArthiyoM se phIsa lene sarakAroM ne bhI apane prAnta ke vidyArthiyoM ko iMsTiTyUTa meM kA niyama pUrvavat banA rhaa| do varSa kI zikSA ke bAda zikSA prApta karane ke lie chAtravRttiyA~ denA prArambha kara iMsTiTyUTa se DiplomA prApta karane vAle vidyArthiyoM ko diyA / yaha krama abhI taka jArI hai| ezosieTa grApha hArakoTa baTalara TekanolAjikala isTayUTa' 198 ke bAda 1931 meM zikSAvibhAga ke tatkAlIna (e0 eca0 bI0 TI0 AI0) kA TAiTila tathA DiplomA TAirekTara zrIyuta me kenjI kI adhyakSatA meM phira eka prApta karane ke bAda do varSa taka anveSaNa-kArya karanevAle jA~ca-kamiTI niyukta kI gii| isa kamiTI ne iMsTiTyUTa ke vidyArthiyoM ko phelo (epha.0 eca0 bI0 TI0 AI0) kA pichale anubhavoM ke aAdhAra para kaI eka mahattvapUrNa siphA- TAiTila diyA jAne lgaa| yaha krama abhI taka jArI hai / riza kii| ina sitArizoM ke anusAra iMsTaTayUTa kA cama- aba iMsTiTayUTa kA zakara-vibhAga impIriyala kosila vibhAga tor3a diyA gyaa| bAda meM isa vibhAga ke antargata grAma egrikalacarala risarca (zAhI kR.pa-anusandhAna. mezIne evaM prayogazAlA yAdi ke yaMtra grAdi dayAla-bAg2a samiti) kI sahAyatA se imIriyala isTaTayUTa grAU zugara kI praudyogika zikSaNa saMsthA ko bheja diye gye| aba TekanolAjI nAmaka eka svataMtra bRhat saMsthA meM parivartita cama-vijJAna kI zikSA bhI dayAla bAga meM hI dI jAtI hai| kara diyA gayA hai / yaha saMsthA bhI hArakorTa baTalara TekanoiMsTaTayUTa meM zikSaNa kArya kevala zakara aura tela ina lAjikala iMsTiTayUTa kI hI imAratoM meM sthita hai / gata 11 do vibhAgoM taka hI sImita rakkhA gyaa| sAdhAraNa anusandhAnavibhAga meM zikSaNa kArya banda kara diyA gayA aura kevala anusandhAna kA pravandha rakkhA gyaa| isa kArya ke lie prativarSa do vidyArthI liye jAne lge| zakara aura tela ke vibhAgoM meM dasa-dasa vidyArthiyoM kI zikSA kA pravandha kiyA gayA / aAI. esasI0 pAsa vidyArthiyoM kA liyA jAnA banda karake phira se bI0 esasI0 pAsa vidyArthI liye [sAiMTiphika sosAiTI ke padAdhikArI / ] jAne lge| kosa tIna kI kAsa tAna (bIca meM iMsTiTyUTa ke vartamAna sthAnApanna priMsipala zrIyuta paMDita dattAtraya yazavanta aAThavale aura capa se ghaTAkara do varSa impIriyala iMsTiTyUTa aAfa zugara TekanolAjI ke DAirekTara zrIyuta pAra0 sI0 zrIvAstava baiThe haiN|) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 I mArca 1937 ko vAisarAya kI kAryakAriNI kauMsila ke sadasya sara feMka nAyasa ne isakA udghATana kiyA thA / . isa iMsTiTyUTa meM zakara - vijJAna kI saba prakAra kI zikSA kA prabandha hai / zikSaNa kArya ke sAtha hI sAtha yaha saMsthA zakara-vyavasAya- sambandhI anveSaNa kArya bhI karatI hai| zakara - vyavasAya ko unnata banAne ke lie yathAsambhava saba prakAra kI vaijJAnika sahAyatA dene kA bhI samucita prabandha hai / impIriyala kauMsila Apha egrikala carala risarca ke zakara - vijJAna ke vizeSajJa zrI Ara0 sI0 zrIvAstava jo aba taka hArakorTa baTalara TekanolAjikala iMsTiTyUTa ke zakara - vibhAga ke bhI adhyakSa the, isa navIna sasthA ke DAirekTara niyukta kiye gaye haiM / isa navIna saMsthA meM zikSaNa kArya ke lie AgAmI julAI mAsa se tIna korsa niyata kiye gaye haiM, zugaraiMjIniyara, zugara - kemisTa aura zugara bvAyalara / ye tInoM korsa tIna tIna varSa ke hoNge| tInoM meM 12-12 vidyArthI bhartI kiye jaayNge| zugara iMjIniyara zakara - miloM ke iMjIniyara kA kAma kareMge / isa korsa kI zikSA prApta karane ke lie vidyArthiyoM kA iMjIniyariMga meM bI0 esa-sI0 pAsa honA Avazyaka hogA / kemisTa korsa ke lie sAdhA raNa vijJAna ke bI0 esa-sI0 liye jaayNge| paina bvAyalara korsa jo aba taka kevala sAla bhara kA thA, bar3hAkara tIna varSa kA kara diyA jaaygaa| aba taka isa korsa ke lie inTreMsa pAsa vidyArthI liye jAyA karate the, aba vijJAna lekara inTaramIDieTa pAsa karanevAle vidyArthI liye jAya~ge / dAkhile ke lie impIriyala kauMsila Apha egrikalacarala risarca ko likhanA hogaa| ina tIna varSoM meM prathama varSa to iMsTiTyUTa meM par3hAI meM lagegA aura bAkI do varSa zakara ke kAraqhAne meM kAma karanA hogA / isa taraha tIna varSa bitAne ke bAda sArTiphikeTa pradAna kiyA jAyagA / Tekane | lAjikala iMsTiTyUTa meM aba kevala tela-vijJAna kI zikSA dI jAtI hai| isa vibhAga ke korsa meM bhAratIya telahanoM aura unase taiyAra honevAle samasta teloM kA pUrNa vaijJAnika jJAna, unase navInatama Adhunika rIti se tela taiyAra karane evaM unheM zuddhi karane kI vibhinna rItiyA~, tela-vijJAna se sambandha rakhanevAle sAbuna, raMga-rogana Adi vijJAnoM kI bhI zikSA zAmila hai| saiddhAntika evaM vyAva sarasvatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 hArika donoM hI prakAra kI zikSA dene kA yahA~ prabandha hai / vAstava meM tela - vijJAna kI itanI pUrI zikSA dene kA Ayojana bhArata meM isa saMsthA ke atirikta aura kahIM nahIM hai / isa iMsTiTyUTa ko bhI kRSi anusandhAna-samiti se Arthika sahAyatA milatI hai| isa sahAyatA ke badale meM iMsTiTyUTa meM kRSi anusandhAna-samiti kI sifAriza se yuktaprAMta ke alAvA dUsare prAntoM ke pA~ca vidyArthI dAqhila kiye jAte haiN| inake atirikta pA~ca vidyArthI yuktaprAnta ke liye jAte haiM / ina dasa vidyArthiyoM ke atirikta dUsare prAntoM evaM riyAsatoM Adi ke jo aura vidyArthI iMsTiTyUTa meM zikSA grahaNa karanA cAhate haiM unase 50) mAsika fIsa lI jAtI hai| niyamita rUpa se DiplomA kI zikSA grahaNa karanevAle vidyArthiyoM ke alAvA tela - vijJAna ke vibhinna aMgoM, tela, sAbuna, raMga-rogana Adi kI zikSA ke lie chaH se ATha mAsa taka ke choTe-choTe korsoM meM bhI kucha vidyArthI dAkhila kiye jAte haiN| tela - vijJAna kI sAdhAraNa zikSA samApta karane ke bAda do vidyArthiyoM ko anusandhAna kArya karane kI bhI suvidhA dI jAtI hai| inameM se eka vidyArthI ko prAntIya sarakAra do varSa taka 60) mAsika kI chAtravRtti detI hai| tela- vijJAna ke atirikta sAdhAraNa anusandhAnavibhAga meM bhI do vidyArthI prativarSa liye jAte haiM / ina vidyArthiyoM ke lie koI vizeSa pAThyakrama nirdhArita nahIM hai / inheM kucha mahattvapUrNa zraudyogika praznoM kA anusandhAnakArya karanA hotA hai / isa iMsTiTyUTa ke zikSaNa kArya kA pramukha uddeza aise vidyArthI taiyAra karanA hai jo zikSA samApta karane ke bAda udyoga-dhandhoM meM sahAyatA pahu~cAyeM, unakA saMgaThana evaM saMcAlana kareM, mauqA milane para apanA kArobAra bhI zurU kareM aura vizvavidyAlayoM meM zikSA prApta karanevAle vidyArthiyoM kI taraha bAbUgirI ke lie mAre mAre na phireM / iMsTiTyUTa ko apane isa uddeza meM saphalatA bhI milI hai| isa uddeza ko dhyAna meM rakhate hue iMsTiTyUTa meM zrama taura para aise hI vidyArthiyoM ko bhartI karate haiN| jinheM udyoga vyavasAya se vizeSa abhiruci hotI hai yA jo svayaM pU~jI lagAkara athavA usakA prabandha kara apane nijI kArabAra calAne kA prabandha kara sakate haiM athavA zikSA samApta karane ke bAda kisI nizcita vyavasAya meM www.umaragyanbhandar.com
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] sthAna prApta karane kI AzA rakhate haiN| phira bhI iMsTiTyUTa ke adhikArI iMsTiTyUTa se zikSA samApta karane vidyArthiyoM ko kAma dilAne athavA apanA nijI kAravAra zurU karane para yathAsambhava saba prakAra kI sahAyatA pahu~cAte haiM aura unase barAbara samparka banAye rakhate haiN| zikSA samApta karane ke varSoM bAda bhI ve apane vidyArthiyoM kI sahAyatA ke lie sadaiva prastuta rahate haiM - sAdhAraNa kAlejoM aura vizvavidyAlayoM ke samAna zikSA samApta hote hI sambandha-viccheda nahIM kara dete / isake phalasvarUpa iMsTiTyUTa ke vidyArthiyoM ko kAma milane meM kAfI subhItA hotA hai / kAnapura kA TekanolAjikala iMsTiTyUTa + + + + sabhI prakAra kI Adhunika praudyogika zikSAoM kA dhArastambha rasAyana hai / rasAyana vijJAna ke do pramukha vibhAga haiM-- saiddhAntika aura vyAvahArika / bhAratIya vizva vidyAlayoM meM Ama taura para saiddhAntika rasAyana kI zikSA evaM anveSaNa kArya hI para adhika dhyAna diyA jAtA hai / aba kucha vizvavidyAlayoM ne audyogika rasAyana kI zikSA kA prabandha kiyA hai / aba bhI bahuta se vizvavidyAlayoM meM audyogika evaM vyAvahArika rasAyana kI zikSA kA ullekhanIya prabandha nahIM hai| yuktaprAnta meM sarvaprathama vyAvahArika evaM audyogika rasAyana kI zikSA kA prabandha karane kA zreya TekanolAjikala iMsTiTyUTa ko hI prApta hai / yuktaprAnta meM hI nahIM, samasta bhArata meM zraudyogika evaM vyAva hArika rasAyana kI zikSA denevAlI samasta saMsthAoM meM baiMgalora kI 'iMDiyana iMsTiTyUTa Apha sAiMsa' ke bAda isI saMsthA ko pramukha sthAna prApta hai / prAntIya sarakAra ke prabandha se isa iMsTiTyUTa ko audyogika zikSA dene kI samucita suvidhAyeM bhI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 583 prApta haiM / vyAvahArika evaM audyogika rasAyana kI zikSA ke lie Ama taura para tIna bAtoM kI AvazyakatA par3atI hai / saiddhAntika rasAyana kA samucita jJAna evaM usakI zikSA ke lie prayogazAlAoM kI vyavasthA, vyAvahArika rasAyana kI zikSA ke lie uttama Adhunika prayogazAlAyeM tathA mekenikala evaM ilekTrikala iMjIniyariMga kI zikSA kA prabandha | TeknolAjikala iMsTiTyUTa meM ina tInoM hI bAtoM kA samucita prabandha hai / iMsTiTyUTa meM bhartI honevAle vidyArthI grAma taura para vizvavidyAlayoM ke bI0 esa-sI0 aura ema0 esa. sI0 hone ke nAte saiddhAntika rasAyana kA samucita jJAna rakhate haiM / vyAvahArika rasAyana evaM iMjIniyariMga kI zikSA kA iMsTiTyUTa meM acchA prabandha hai| Ama taura para vyAvahArika evaM audyogika rasAyana kI zikSA para vizeSa dhyAna diyA jAtA hai| eka catura evaM vyavahArakuzala rasAyanajJa kA iMjIniyariMga ke jitane jJAna kI z2arUrata hotI hai, vidyArthiyoM kA utanA jJAna karA dene kA yahA~ samucita prabandha hai / vAstava meM eka vyAvahArika rasAyanajJa se iMjIniyara hone kI AzA bhI nahIM kI jA sakatI, parantu usake lie yaha jarUrI hai ki vaha iMjIniyara kI bhASA samajha sake aura apane vicAroM ko iMjIniyara ko samajhA sake / use z2arUrata par3ane para apanI vizeSa mezInoM kA AviSkAra bhI karanA hotA hai / isake lie iMsTiTyUTa meM mezIna Diz2Aina 1 [ prayogazAlA : ] www.umaragyanbhandar.com
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 sarasvatI evaM racanA kI zikSA kA prabandha kiyA gayA hai| videzoM meM pratyeka viSaya ke lie alaga alaga vizeSajJa hote haiM / kisI bhI viSaya para thor3e se kharce meM vizeSajJoM kI sammati grAsAnI se mila jAtI hai| ataH vahA~ iMjIniyariMga kA jJAna na hone se bhI kAma cala jAtA hai / parantu bhArata meM vizeSajJoM se kacce mAla kI qharIda se lekara mezInoM kI qharIda, phiTiMga tathA marammata ke atirikta utpAdana aura vikI Adi kI bhI dekha-bhAla karanI par3atI hai / ina sabhI bAtoM meM pUrNatayA vijJa honA eka atyanta kaThina kArya hai / parantu iMsTiTayUTa meM use yathAsAdhya sabhI zrAvazyaka viSayoM kA vyAvahArika jJAna prApta karane meM sahAyatA dI jAtI hai| iMsTiTyUTa meM uttama grAdhunika prayogazAlAoM ke atirikta choTe-choTe mADela kArakhAnoM kA bhI prabandha hai / prayogazAlAoM meM kAma karane ke sAtha hI vidyArthI ina phaikTariyoM vyAvahArika jJAna prApta karate haiN| apanI faikTariyoM meM kAma karane ke alAvA pramukha praudyogika kendroM kI qhAsa qhAsa faikTariyoM ke dekhane aura unameM kAma karane kI vyavasthA kI jAtI hai| faikTariyoM ko dekhane se bahuta-sA jJAna anAyAsa hI prApta ho jAtA hai / itanI zikSA aura vyAvahArika jJAna ke bAda vidyArthI apane pairoM khar3e hone meM samartha ho jAte haiM / [ mukhya bhavana -- pUrvI madhya bhAga / ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 3 vidyArthiyoM meM AtmavizvAsa utpanna karane aura kArakhAnA kholane kI pUrI jAnakArI karAne ke lie isTi TayaTa kI nijI faikTariyoM kA adhikAMza kAma vidyArthiyoM ko sauMpa diyA jAtA hai / iMsTiTyUTa ke adhikArI unheM zrAvazyaka parAmarza dete rahate haiM aura una para niyaMtraNa rakhate haiM / ina faikTariyoM meM tela, sAbuna, raMga-rogana aura zakara kI faikTariyoM ke nAma vizeSa ullekhanIya haiN| ina faikTariyoM kA uddeza vyApArika na hokara zikSaNAtmaka hI hai / yahA~ vidyArthiyoM ko vyApArika DhaMga se utpAdana kI zikSA dI jAtI hai aura unameM kArakhAnoM jaise vAtAvaraNa meM kAma karane kI yogyatA utpanna kI jAtI hai| inhIM kArakhAnoM meM iMsTiTyUTa meM honevAle anusandhAna kArya ke vyAvasAyika rUpa kI pUrI jA~ca-par3atAla kI jAtI hai / isa anusandhAna ke kArya se kevala vidyArthiyoM ko hI nahIM, varana udyoga-dhandhoM ke saMcAlakoM ko bhI bar3I sahAyatA milatI hai / svatantra anusandhAna kArya ke alAvA iMsTiTyUTa ke adhikArI udyogadhandhoM ke saMcAlakoM kI samasyAoM ko sulajhAne ke lie bhI barAbara prayatnazIla rahate haiM aura unase barAbara samparka banAye rakhate haiM / svayaM miloM meM jAkara milavAloM kI kaThinAiyoM ko samabhakara unheM dUra karane ke upAya batalAte haiM aura kArakhAne ko unnata evaM lAbhadAyaka banAne ke lie parivartana, parivarddhana evaM sudhAra Adi ke lie vAra parAmarza dete rahate haiM / sAdhAraNa abhiruci kI praudyogika samasyAoM para kArya karane ke lie iMsTiTyUTa meM kisI prakAra kI phIsa nahIM lI jAtI / udyoga-dhandhoM ke saMcAlana, vyavasthA evaM mezIna yAdi se sambandha rakhanevAle nAnA prakAra ke praznoM ke uttara diye jAte haiN| vAstava meM uttarI bhArata meM udyoga-dhandhoM ke bAre meM jAnakArI prApta www.umaragyanbhandar.com Wx
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] karane aura tatsambandhI anusandhAna kArya karane ke lie yaha iMsTiTyUTa eka prAmANika saMsthA hai / prayogazAlAoM ke hI samAna iMsTiTyUTa kA pustakA laya aura vAcanAlaya bhI bilakula apa Tu DeTa hai| pustakA laya meM vijJAna, kalAkauzala, udyoga, vyavasAya evaM TekanolAjI-sambandhI sahasroM zreSTha pustakeM maujUda haiM / yahA~ iNDiyana peTenTa spesiphikezana kI pUrI fAila bhI rakkhI jAtI hai / prativarSa Tekanikala viSayoM para prakAzita honevAlA navIna sAmayika sAhitya bhI barAbara zrAtA rahatA hai / a~garez2I ke atirikta jarmana aura phreMca bhASA ko uttama vaijJAnika pustakeM evaM patra-patrikAyeM bhI ma~gAI jAtI haiM / yahA~ kAnapura kA TekanolAjikala iMsTiTyUTa yaha kahanA asaMgata na hogA ki jarmana bhASA kA vaijJAnika sAhitya a~garez2I se kahIM adhika bar3hA-car3hA hai aura adhikAMza prAmAki vaijJAnika pustakeM jarmana bhASA se anuvAdita kI jAtI hai / iMsTiTyUTa ke pustakAlaya se vidyArthiyoM ke atirikta mila mAlika aura sarvasAdhAraNa bhI lAbha uThA sakate haiM / iMsTiTyUTa ke vidyArthiyoM meM vaijJAnika viSayoM meM anusandhAna kI abhiruci utpanna karane, vaijJAnika viSayoM para vAda-vivAda karane tathA unheM vaijJAnika lekha Adi likhane ke lie protsAhita karane ke lie 'sAiMTiphika sosAiTI' nAmaka vidyArthiyoM kI eka nijI saMsthA / isa saMsthA kI ora se 'jaranala grAfa TekanolAjI' nAmaka eka traimAsika patrikA prakAzita kI jAtI hai| isa patrikA ne bhArata hI meM nahIM, videzoM meM bhI acchA sammAna prApta kiyA hai| vidyArthiyoM-dvArA honevAle anusandhAna kArya kA vivaraNa bhI isI patrikA meM prakAzita hotA hai / isa patrikA ke prati - rikta sarakArI taura para bhI samaya samaya para vibhinna viSayoM phA. 9 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 585 para honevAle anusandhAna kArya ke vivaraNa buleTinoM ke rUpa meM prakAzita hote rahate haiM / yukta prAnta ke udyoga-dhandhoM se sambandha rakhanevAle aise 30-35 buleTina aba taka prakAzita ho cuke haiN| inameM se adhikAMza a~garejI meM haiM / anta meM isa iMsTiTyUTa se pAsa honevAle vidyArthiyoM kI kucha bAteM batalAnA bhI yahA~ zrAvazyaka hai / iMsTiTyUTa ke pUrva vidyArthiyoM meM 90 se 95 pratizata taka vidyArthI kAma [ pustakAlaya - mukhya bhAga / ] meM lage hue haiN| tela aura zakara vibhAga ko apane vidyAthiyoM ko kAma meM lagAne meM vizeSa saphalatA milI hai / bhAratavarSa meM aura yukta prAMta meM qhAsa taura para tela miloM kI acchI saMkhyA hai / ina sabake saMcAlana ke lie vizeSajJoM kI sakhta jarUrata thI / iMsTiTyUTa meM zikSA pAye hue vidyArthiyoM ke sahayoga kA mila mAlikoM ne pUrA lAbha uThAyA aura tela - vijJAna meM vizeSa yogyatA prApta karanevAle vidyArthiyoM kI zIghra hI acchI mA~ga ho gaI / tela-miloM ke atirikta inameM se kucha ko sAbuna aura raMga-rogana ke kAraqhAnoM meM acchI jagaheM milIM haiN| kucha ne apane nijI kArakhAne khola liye haiM / 1935 taka pAsa honevAle vidyArthiyoM meM bahuta thor3e vidyArthI aise haiM jo aba taka kisI kAma se nahIM laga sake haiM / iMsTiTyUTa ke adhikAriyoM evaM vidyArthiyoM se yukta prAntIya tela vyavasAya ko hI nahIM, www.umaragyanbhandar.com
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 sarasvatI [bhAga 38 barana bhAratavarSa ke anya bhAgoM ke tela, sAbuna evaM raMga- sAdhAraNa anusandhAna vibhAga se bahuta thor3e vidyAthIM rogana ke kArakhAnoM ko samucita lAbha pahuMcA hai| vAstava taiyAra hue haiM / inameM se adhikAMza kAma meM lage hue haiN| meM yukta-prAnta kI tela-miloM ko suvyavasthita rUpa se inheM sabhI prakAra ke rAsAyanika udyoga-dhandhoM meM jagaheM milI aAdhunika DhaMga para calAne kA adhikAMza zreya isa iMsTiTyUTa haiN| kucha ne aoSadhi banAne ke kArakhAne khAle haiM / eka ko hI prApta hai| vidyArthI ne apanA kA~ca kA kArakhAnA kholA hai| kucha ___ zakara-vibhAga ko apane vidyArthiyoM ko kAma meM ko aoSadhi-nirmANa karanevAle kArakhAnoM meM jagaheM mila gaI lagAne meM pUrNa saphalatA milI hai| 1926 ke pahale jaba haiM / iMsTiTyUTa ke pUrva ke chAtroM dvArA akele kAnapura meM iMsTiTyUTa meM zakara-vijJAna kI zikSA prArambha nahIM huI kaI kArakhAne bahuta saphalatA pUrvaka kAma kara rahe haiN| inameM thI, sAdhAraNa anusandhAna vibhAga ke vidyArthI zakara-miloM mArabila sopa varksa, mAthura maMjUra limiTeDa aura palsa meM le liye jAyA karate the / zakara-vijJAna ke vizeSajJa taiyAra prADakTsa limiTeDa, ke nAma vizeSatayA ullekhanIya hai / hone para unakI mA~ga aura z2yAdA bar3ha gaI / idhara zakara- ina tInoM ne thor3I sI pU~jI se zurU karake kAfI unnati vyavasAya kI unnati ne ina vidyArthiyoM ko kAma dilAne kI hai| kAnapura ke alAvA yukta-prAnta ke dUsare zaharo meM aura bhI adhika sahAyatA pahu~cAI hai / phalasvarUpa Aja meM bhI iMsTiTayUTa ke pUrva ke chAtroM ne apane kaI kArakhAne bhArata kA biralI hI koI zakara-mila aisI hogI, jahA~ khole haiM / isa iMsTiTyUTa se zikSA pAye hue do-eka kemisTa na hoN| siddhAnta lekhaka, paNDita rAmacarita upAdhyAya DaranA kisI se nahIM, maranA svadharma-hetu, mA~gie kisI se nahIM kintu yadi mA~ge binA kahanA use hI jise karake dikhAnA ho, kAma na cale to phira mA~gie rameza se. TalanA praNoM se nahIM, milanA khaloM se nahIM, kleza jo uThAnA ho to kIjie kisI se prema, likhanA use hI jise sIkhanA-sikhAnA ho| chor3ie sabhI ko yadi chUTanA ho kleza se calanA bar3oM kI cAla, jalanA kisI se nahIM, cintA ko haTAnA ho to kIjie na raMca cAha, rahanA usI ke sAtha jisakA ThikAnA ho, dharma cAha ho to haTa jAo lobha-leza se par3anA pralobha meM na, guru se akar3anA kyoM ? veza ko banAnA ho to banie umeza dAsa, * aDanA vahA~ hI jahA~ zatru ko bhagAnA ho // nAtA jor3anA hI ho to joDie svadeza se / MORE Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka sundara kahAnI munnI lekhaka, zrIyuta 'zrIhara' eka billI pAlI hai- ekadama safeda barpha jaisI / usakI isI sundaratA kI ora maiM khiMca gayA thA, jaba use dazahare kI chuTTI meM gA~va ke pUrabI Tole kI eka galI meM dekhA thaa| choTe choTe paira, gaThAsA badana aura bar3I bar3I gola gola painI A~kheM / vaha bahuta dina kI ho gaI thI, to bhI billiyoM ke do varSa ke baccoM ke sAtha baccI-sI hI lagatI thI / safAI para itanA dhyAna ki merI cArapAI para yadi dhulI huI cAdara bichI hotI to pA~va taka nahIM rakhatI thii| eka dina usane rAmU kA sArA dUdha pI ddaalaa| isa para rAmU ne ugra rUpa prakaTa kiyaa| mA jI ne kahA- rAmU, vaha bhI to bacI hI hai| bar3e bhaiyA kahate haiM, munnI ko dahI khilAyA kro| vaha gha se sAre cUhe bhagA degI, aura tuma plega se bacI rahogI / Far aura cappala DhU~r3hane lgaa| bhAbhI ne kahA - bAbU jI, vaha to ApakI rAnI kI tozaka banI hai / dekhA, munnI usI para paira phailAye so rahI hai / cappala lenA par3A, kyoMki usa dina nadI nahAne kA vicAra thaa| maiM khU~TI ke ghATa pahu~cA / vahA~ striyoM kA melA thaa| phira kaiMta ke sAmane gyaa| vahA~ bhaiMseM dhoI jA rahI thiiN| phira pula ke pAsa gayA / vahA~ dila nahIM lagA / mur3akara dekhA, munnI rAnI pIche thiiN| khelate khelate hama dUra nikala gaye - sAdhu kI kuTI ke ra Age / ekadama nirjana sthAna thA / zrAsa - pAsa choTI choTI jhAr3iyA~ aura chichale gahare nAle the / sthAna mere lie bar3A sundara thA / maiMne use apanA ghATa mAna liyA / dhotI-tauliyA eka jagaha para rakha dii| munnI ne tauliye para zrAsana jamA diyA / mu~ha dhoyA, nadI ke kinAre jAkara gIta gAyA, phira nadI meM baiThakara snAna kiyaa| jaba snAna kara kinAre yA taba dekhA, munnI vahA~ nahIM hai| samajhA, vaha naTakhaTa hai, kisI ora nikala gaI hogI, zrA jaaygii| dhotI badalI / munnI ko AvAz2a dI - do, tIna, cAra -pacIsoM bAra | para munnI nahIM AI / mana meM socA, kyA ghara calI gaI / kintu mujhe chor3akara kaise jA sakatI hai ? bahuta ghabarAyA / munnI mujhase kabhI kabhI nArAz2a ho jAtI hai, aura itanA adhika ki kucha samaya taka mere sAmane bhI nahIM AtI / eka dina maiM kucha rupaye gina rahA thA / jyoM hI maiM unheM hAtha meM letA, vaha paMjA mArakara girA detI / do-tIna bAra taka to maiM usake isa naTakhaTapane para ha~satA rahA, kintu jaba usane mujhe na ginane denA hI taya kara liyA, maiMne banAvaTI krodha meM usakI ora A~kheM badala kara dekhA / vaha dUra haTakara gurrAne lagI, aura jaba maiM itane para bhI use usI taraha dekhatA rahA, vaha vahA~ se dhIre dhIre calI gii| phira maiMne use bAra bAra bulAyA, vaha nahIM aaii| usane samajha liyA thA, maiM usa para kruddha hU~ / para maiM munnI ko usa avasthA meM nahIM chor3a sakatA thA / mujhe svayaM usake pAsa jAkara usako mAnanA par3A / manuSya kitanA premI hotA hai ! miTTI kA eka karaNa bhI use bA~dha sakatA hai / choTI-sI billI kA kyA mahattva ? kintu maiM usake lie parezAna thA / usakI khoja meM Age bar3ha calA | jhAr3iyA~ hilAI, nAle jhA~ke, para vaha kahIM na milii| bar3hatA hI gyaa| jahA~ nadI uttara ko mur3atI hai, vahIM eka gahare nAle eka kinAre eka nATe kada kA AdamI dikhAI diyaa| usakA raMga kAlA, badana khulA huA thaa| vaha kevala eka mailI tauliyA lapeTe baiThA thA / usakA mu~ha nadI kI ora, sira ke bAla bar3e bar3e, dAr3hI kucha bar3hI huI, jaise vaha koI nayA sAdhu ho| usI ke hAthoM meM merI munnI thii| maiM pAsa ke eka babUla kI coTa meM ho gyaa| vaha merI rAnI ko chAtI se dabAye nadI kI laharoM ko dekha rahA thA / ekAeka vaha munnI ko dekhakara kahane lagA- chuTTiyoM meM ghara Ane para maiM usake lie tamAzA ho jAtA hU~ aura vaha mere lie khilvaadd'| maiM kisI ke daravAz2e jAtA hU~ to vaha iztihAra kA kAma karatI hai / eka dina savere ATha baje dhotI aura tauliyA kandhe para 587 maiM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [ bhAga 38 - tuma jyoM kI tyoM vaisI hI choTI billI banI huI ho| vicAra nhiiN| rUkhI-sUkhI roTI para usako parataMtratA svIkAra tIna varSa ke bAda bhI vahI caMcalatA; vahI ghur3adaur3a ! cUhe karanI par3I hai / ke sAtha khelatI khelatI yahA~ aA gii| bar3e jhaTake se maiM eka ajIba duniyA meM jA pahu~cA thaa| vicAroM meM pakar3A, nahIM to tuma bhAga hI jaatiiN| tumhArI A~khoM meM eka naI halacala maca gii| jo meM pAyA, kaha dUM, calo abhI taka vahI camakatA saundarya aura teja maujUda hai| sItA kA abhI chur3AtA hU~, kintu sAhasa nahIM huaa| zithila lekina tumane mujhe nahIM pahacAnA / jaba AdamI nahIM paha- hokara babUla ke per3a ke sahAre khar3A rhaa| dekhA, vaha dhIrecAnate taba tuma kaise pahacAnatIM ? merI umra ke sAthI mujhase dhIre munnI kI pITha para dAhanA hAtha ghumA rahA thA / caMcala dUra rahate haiM / nahIM dekhatIM, mere kapar3e se badabU A rahI munnI cupacApa usakI ora dekha rahI thii| use bhAga jAne hai / yaha tauliyA vahI hai jisase tuma khelatI thiiN| dA~toM kA maukA thA, kintu vaha usI ko dekhatI rhii| vaha bAloM ko meM dabAkara isa jhopar3I se usa jhopar3I meM jAyA karatI thiiN| uThAte hue kahane lagA-choTI billI, tumhAre bAla kitane aba to phUsa kA vaha ghara bhI nahIM rahA / mahAn parivartana ho komala haiM / zrAno, tumheM cUma lU~ / isase eka mIThI sugandha gayA hai| merI deha kI tuma eka-eka haDDI gina sakatI ho| aAtI hai / tumhAre naye mAlika ne tumheM sAbuna se dhoyA z2arA tez2a bhAgatI to maiM tumheM pakar3a bhI na pAtA / sUrya hai| lekina billI, tumakA aba maiM chor3a duuNgaa| merI deha kI dhUpa mujhase DaratI thI jaba maiM hala lekara kheta meM subaha- para maila kI kaI taheM jamI huI haiM / tuma merI deha ke sparza zAma eka kara detA thaa| javAna baila jaba bhAgate the, miTTI se gandI ho jaaaogii| sambhava hai, tumhArA mAlika tumase ke bar3e bar3e DheloM ko cUra karatA huA maiM unheM ghera lAtA aprasanna ho jAya / maiM tumako kitanA pyAra karatA hU~ billI ! thaa| para aba .........kucha ruka kara vaha phira kahane tumane kabhI yaha vicAra kiyA hai ki tumhAre mAlika paise lagA.........maiM jAnatA hU~, billI, yadi abhI tumako se sAbuna qharIdakara tumheM dhote haiM aura tumhArI vimalI chor3a dU~, tuma bhAga jaaaogii| kucha dina pahale jaba tuma jo tumheM pAnI se sadA sAfa rakhatI thI, paise kI kamI se merI goda meM hotI aura sItA Akara tumheM khIMcane lagatA, auSadha binA mara gii| kitanA anartha hai billI ! tumane tuma mujhase aura lipaTa-sI jAtIM / Aja to tuma apanI merI Ukha kI khetI dekhI thii| vahA~ tuma macAna para khUba vivazatA dikhA rahI ho| sItA ko jAnatI ho? vahI khelatI rahatI thiiN| kabhI kabhI kUdakara titalI pakar3atI jisakI thAlI meM tuma usake sAtha dahI-bhAta khAtI thiiN| aura kabhI ur3ato huI pattiyoM ke pIche daur3atI thiiN| vaha vaha kahA~ hai ? tuma kyA jAnoM jaba gA~va ke loga hI nahIM kheta maiMne lagAna para liyA thaa| Ukha kI kamAI acchI jAnate haiM ? z2amIMdAroM ke ve lar3ake jo bacapana meM usake taraha na ho pAI thI, kyoMki maiM svayaM kamalA bAbU kA sAtha pAsa ke bAgIce meM kabaDDI khelate the, kabhI bhUlakara halavAhA thA / jaba kabhI unake kAma se chuTTI milatI, bhI usakI khoja nahIM krte| vaha pAsavAle gA~va meM eka apanI Ukha para daur3a jAtA thaa| kintu phira bhI mauke kI bAbU ke yahA~ peTa kI roTiyoM para naukara hai| vahA~ se maiMne gur3AI aura siMcAI kI kamI se Ukha patalI hI raha gaI / karja liyA thaa| rupayA na de skaa| vaha giravI rakha sAla ke anta meM jaba Ukha paka kara taiyAra huI, maiM pAsavAle liyA gayA hai / vaha aba bar3A ho gayA hai| hAtha-pA~va sTezana para use mila meM dene ke lie sira ke bala rAtoMkAfI maz2abUta ho cuke haiN| kevala pacIsa rupaye kA qarz2a rAta Dhone lgaa| bailagAr3I milatI thI, kintu bhAr3A kahA~ thaa| jor3a-jAr3a kara vaha aba tIna sau taka pahu~ca gayA hai| se AtA ! sAta sAta dina taka Ukha yoM hI par3I rahatI, sItA kahatA hai- bAbU jI, mujhe bAz2Ara aura pAsa ke sUkhakara kA~TA ho jAtI, phira bhI tIna-cAra thAnA mana mila pajAve para kAma karane diijie| maiM kucha hI dinoM meM sArA jaataa| usa samaya se usI se maiM apane parivAra kA pAlana RNa adA kara duuNgaa| lekina mAlika nahIM sunate / kitanA karatA thA, kintu lagAna bAkI kA bAqI hI rahatA / z2amIanyAya hai ! chaH sAla ke andara sItA ne apane pauruSa se dAra ne chappara se lagAna vasUla kiyaa| billI yAda hai jaba saikar3oM rupaye kI AmadanI unako karAI, kintu isakA koI chappara ujAr3A jA rahA thA aura sItA kI mA eka aora ro Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] . manI . munnI. rahI thii| usane munnI ko sAmane chor3a diyaa| vaha usI usameM maiM amaratva pA sakatA hU~-apane adhikAra kI kaunakI ora dekhatI rhii| sI bAta-hama garIboM meM bhI zakti hai| kala sItA vahA~ ___phira vaha nadI kI daur3atI huI laharoM ko dekhane lagA, nahIM rahegA / vaha prasanna thaa| maiMne eka aAha lI / munnI jaise vaha koI kavi ho| vaha kahane lagA- khUba daur3a ne idhara dekhA / mujhase A~kheM cAra huii| vaha idhara hI bddh'ii| lo lhro| tuma bhI tanika bhI rukatIM to sItA kI mA Upara maiM bhI bddh'aa| vaha use pakar3ane ke lie bar3hA, kintu mujhe zrA jAtI / eka para eka tuma aAtI hI rahatI ho| vaha bar3hate hue dekhakara usane kahA---yaha ApakI billI hai begAra meM gaI thii| tuma logoM ne kaise use pA liyA ? yaha ramA bAbU ? bhI eka rahasya hI hai| yahI vaha jagaha hai billI ! tuma khUba maiMne khaa-haaN| AI / billI, maiM aba smjhaa| yaha jIvana eka saMgrAma hai| jIvana kA gAna lekhaka, ku~vara sAmozvara siMha, bI0 e0, ela-ela0 bI0 "do dina kA yaha vaibhava hai do dina kI yaha lAlI hai" gAtI mere jIvana kI gAthA yaha matavAlI hai| . kaliyoM para jAkara pratidina madhukara mata ma~DarAyA kara ho masta dekha meghoM ko tU mora na itarAyA kr| pAgala-sI capala taraGgo, nAco mata uchala uchala kara hai cA~da tumheM lalacAtA nAhaka hI nikala nikala kara / . jala jala pataGga dIpaka para phUle mata phUla vRthA hI hasarata na miTA de apanI apane isa laghu jIvana para sapanoM ke pIche praNayI saMsAra cakita hai sArA rAteM na bitA de apanI / isa anupama bholepana pr| - "do dina kA yaha vaibhava hai do dina kI yaha lAlI hai" "do dina kA yaha vaibhava hai do dina kI yaha lAlI hai" ' gAtI mere jIvana kI gAthA yaha matavAlI hai| gAtI mere jIvana kI gAthA yaha maMtavAlI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArAvAhika upanyAsa 00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 888888888888777777777 7 777777777777777778888888888 zani kI dazA 500000007777777 anuvAdaka, paNDita ThAkuradatta mizra rAdhAmAdhava bAbU eka bahuta hI zrAstika vicAra ke AdamI the / santoSa unakA eka-mAtra putra thaa| kalakatte ke meDikala kAleja meM vaha par3hatA thaa| vahA~ eka bairisTara kI kanyA se usakI ghaniSThatA ho gaI / usake sAtha vaha vivAha karane ko taiyAra ho gayA / parantu vaha bairisTara vilAyata se lauTA huA thA aura rAdhAmAdhaba bAbU kI dRSTi meM vaha dharmabhraSTa thA, isalie unheM yaha sahya nahIM thA ki usakI kanyA ke sAtha unake putra kA vivAha ho / ve usa bairisTara kI kanyA kI ora se putra kI prAsakti dUra karane kI cintA meM par3e hI the ki ekAeka vAsantI nAmaka eka sundarI kintu mAtA-pitA se hIna kanyA kI ora unakI dRSTi pdd'ii| unhoMne usI ke sAtha santoSa kA vivAha kara diyA / parantu santoSa ko usa vivAha se santoSa nahIM huaa| vaha virakta hokara ghara se kalakatte calA gyaa| isase rAdhAmAdhava bAbU aura bhI cintita hue / ve socane lage ki vAsantI kA jIvana kisa prakAra sukhamaya banAyA jA ske| eka dina unhoMne tAra dekara santoSa ko bulAyA aura samajhA-bujhAkara use ThIka rAste para lAne kI koziza kii| parantu putra para jaba rAdhAmAdhava bAbU kI bAtoM kA z2arA bhI prabhAva na par3A taba ve bahuta nirAza hue| unhoMne eka dAnapatra ke dvArA apanI sArI sampatti vAsantI ke nAma likha dI aura isa bAta kI vyavasthA kara dI ki isa dAnapatra ' kA bheda unakI mRtyu se pahale na khulane paave| gyArahavA~ pariccheda . rAste meM santoSa ko dekhate hI suSamA ne moTara khar3I rAste meM mulAkAta kara dI thii| usane unheM moTara meM baiThAla liyA aura kahane sAka dina kI bAta hai| kucha aAvazyaka cIz2a-vastu lagI-kahie santoSa bhAI, Apa yahA~ kaise ? kharIdane ke lie santoSa bAhara nikalA thaa| bAz2Ara suSamA ko sAmane dekhakara santoSa lajjA ke mAre gar3A se nivRtta hone para vaha dharmatallA kI mor3a para Akara khar3A jA rahA thaa| usake jI meM AtA thA ki maiM isI samaya ho gayA aura TrAma kI rAha dekhane lgaa| itane meM pIche se moTara para se utara jAU~, kintu paira mAno uThanA hI nahIM eka moTara kI aAvAz2a sunAI pdd'ii| vaha utAvalI ke cAhate the| bahuta dinoM ke bAda suSamA ko dekhakara mAno sAtha eka kinAre kI aora haTa rahA thA ki ekAeka ArohI usakA zarIra sAmarthyahIna hotA jA rahA thA, usake mu~ha se kI aora usakI dRSTi pdd'ii| usane dekhA, usa moTara koI zabda nahIM nikala rahA thA, jihvA sUkhI jA rahI thii| meM suSamA baiThI thI aura vaha muskarAtI huI usI kI ora vaha kisI prakAra bhI apanI avasthA ko chipA nahIM sakatA tAka rahI hai| suSamA kI dRSTi se dRSTi milate hI santoSa thaa| suSamA usakA aAntarika bhAva bahuta kucha tAr3a gaI ne usakI aora se apanI dRSTi phera lii| kSaNa hI bhara ke aura kahane lagI-kucha bolate kyoM nahIM haiM ? kyA hama bAda usane phira dekhA to suSamA use bulA rahI hai| logoM se ruSTa ho gaye haiM ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] . zani kI dazA 591 bar3I dera ke bAda kisI taraha apane Apako sa~bhAla- "patA nahIM, kyoM ? kahIM jAnA acchA hI nahIM lgtaa|" kara ruMdhe hue kaNTha se santoSa ne kahA-kyA bolU~, koI suSamA ne.vismita bhAva se kahA-acchA kyoM nahIM aisI bAta to hai nhiiN| lagatA bhAI ? kyA vivAha ho jAne para koI dUsaroM ke yahA~ - suSamA kucha aAzcarya meM zrA gii| vaha kahane lagI- kA AnA-jAnA hI banda kara detA hai ?" kyoM santoSa bhAI, aisI koI bAta hI nahIM hai jo kahI kitanI vedanA sahakara santoSa ne pitA ke gRha kA jA sake? parityAga kiyA hai! usako icchA thI ki vaha sArA hAla. santoSa ne kampita kaNTha se kahA-nahIM, aba mere suSamA ko batalA de| parantu batalAve kaise ? bAra bAra pAsa kahane ko kucha nahIM raha gayA hai, saba samApta ho socane para bhI use koI aisA upAya nahIM sUjha pdd'aa| . cukaa| santoSa mana hI mana socane lagA ki maiM to jala jalasuSamA ne muskarAhaTa ke sAtha kahA-vAha santoSa kara mara hI rahA hU~, kyA aba suSamA ko bhI mere sAtha jalanA bhAI, yaha kaisI bAta hai ? Apane vivAha kara liyA aura par3egA ? isase to yaha kahIM acchA thA ki maiM dUra se hI hama logoM ko z2arA sI qhabara taka na dii| kyA hama loga usakI mUrti kA dhyAna karate karate dina kATa duuN| kyA vaha itane parAye ho gaye haiM ? abhI taka paristhiti ko samajha nahIM pAI ? suSamA kA ___santoSa ko niruttara dekhakara suSamA phira bolI- bhAva dekhakara to koI aisI bAta nahIM mAlUma par3atI ki qhabara nahIM dI to na sahI, isase koI hAni nahIM hai, kintu mere vivAha kA samAcAra pAkara vaha duHkhI huI hai ! vaha to bhAbhI jI se eka bAra mulAkAta to karA dIjie / mere aba bhI Ananda kara rahI hai| vedanA kA koI cihna hI hRdaya meM isa bAta kI atyanta abhilASA hai ki maiM unase usake mukha-maNDala para nahIM udita huA hai| to kyA milakara z2arA-sA bAtacIta kruuN| suSamA mujhase prema nahIM karatI thI? kyA maiM itane dinoM bar3I dera ke bAda santoSa ne kahA-qhabara kyA detA taka apane hRdaya meM eka mithyA zrAzA kA poSaNa karatA suSamA ? AyA hU~ ? na, yaha ho hI nahIM sakatA / merA mana to isa ____ kyoM, kyA vahA~ hama logoM ke jAne se ApakI koI samaya bhI yahI kaha rahA hai ki suSamA mujhase prema karatI hAni hotI ?" hai / paristhiti ko abhI vaha samajha nahIM rahI hai| "nahIM, yaha bAta nahIM thii|" ___ santoSa ko cupa dekhakara suSamA ne kahA- kyA soca "to ?" rahe haiM ? bAta kA uttara kyoM nahIM de rahe haiM ? batalAyA santoSa ne dabI AvAz2a se kahA-yAM hI icchA hI nahIM ki bahU kaisI milii| Apa isa taraha ke kaise ho gaye ? nahIM huii| vismita bhAva se suSamA ke mu~ha kI aora tAka kara suSamA ne vismita svara se kahA-isakA matalaba ? santoSa ne kahA--kisa taraha kA ho gayA hU~ suSamA ? ___ "matalaba kyA hai ? vahA~ jAkara hI tuma kyA karatI?" "aura nahIM to kyA ! ThIka se bolate nahIM haiM, bahU ke suSamA khilakhilA kara ha~sa pdd'ii| usane kahA-taba bAre meM kucha nahIM batalAte haiM / na jAne kaise udvigna se kI bAta to taya thii| aba Apase batalAne meM hI kyA- dikhAI par3a rahe haiM ! aApakI yaha avasthA kaise ho gaI ? lAbha hai ? Aie, aba ghara cleN| mA Apake lie bahuta eka halakI-sI Aha bhara kara santoSa ne kahA- mujhase adhIra ho rahI haiM / Apa Aja-kala Ate kyoM nahIM ? - kucha na pUcho suSamA / tuma mujhe kSamA kara do| suSamA ko dekhate hI santoSa kA duHkha nayA ho paayaa| "kyoM ? kSamA kisa bAta ke lie ?" usameM itanI bhI zakti na raha gaI ki vaha ThIka ThIka bAta "na jAne kyoM, tumhArI eka bhI bAta kA uttara mujhase kara sake / bharrAI huI AvAz2a se usane kahA--aba maiM na nahIM diyA jAtA / zAyada tuma mujhase ruSTa ho gaI ho|" cala sakU~gA sussmaa| suSamA ne eka rUkhI ha~sI ha~sakara kahA- nahIM, nahIM, - "kyoM?" ruSTa kyoM hoU~gI ? maiM to Apa logoM kI taraha z2arA z2arA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 sarasvatI sI bAta meM ruSTa honevAlI hU~ nahIM / acchA, Apa saca saca batalAie ki bhAbhI Apako pasanda AI yA nhiiN| santoSa ne gambhIra kaNTha se kahA- merI pasanda yA pasanda se kyA honA jAnA hai sutramA ? bAbU jI ne vivAha kiyA hai, ve hI samajheMge | maiM kauna hotA hU~ ? suSamA ne saMzayapUrNa kaNTha se kahA - yaha kyA kaha rahe haiM bhaiyA ? Apake mu~ha se to isa taraha kI bAta nahIM zobhA `detI / Apa par3he-likhe haiM / zrApa yadi mUrkhoM ke se kAma kareMge to bhalA dasa AdamI Apako kyA kaheMge ? isa taraha kI bAta ko mana meM sthAna dekara kyA Apa anyAya nahIM kara rahe haiM ? vaha bAlikA hai / usakA kyA aparAdha 1 use isa taraha upekSAmaya avasthA meM rakhanA kyA ucita hai ? jisa dina vaha apanI isa avasthA kA anubhava kara sakegI, usa samaya - usakA hRdaya kitanI vedanA se paripUrNa ho uThegA, yaha bhI Apane kabhI socA hai ? z2arA socie to ki Apake isa taraha ke vyavahAra se kitane loga duHkhI ho rahe haiM / sambhava hai ki yaha bAta Apako bahuta hI sAdhAraNa-sI jAna par3atI ho, kintu vAstava meM yaha itanI sAdhAraNa nahIM hai / Apake vRddha pitA Apake vyavahAra se kitanA kaSTa pA rahe haiM, kyA Apane kabhI isa para vicAra kiyA hai ? unheM duHkhI karanA kyA Apake lie ucita hai ? santAna cAhe kitane bhI aparAdha kare, vaha saba mAtA-pitA nIrava bhAva se sahana karate jAte haiM / santAna ke amaGgala kI zrAzaGkA se netroM I kA jala taka roka rakhane kA prayatna karate haiM, kintu unakA hRdaya kitanI vedanA se paripUrNa hai, yaha bhI Apane kisI dina socA hai ? isa vedanA kA phala avazya hI hama logoM ko kisI na kisI dina bhoganA par3egA / karmaphala kA bhoga kiye binA koI raha nahIM sktaa| Apa bhI na raha sakeMge / * kSaNa bhara cupa rahane ke bAda suSamA phira bolI | vaha kahane lagI---vivAhitA patnI ke prati puruSa kA karttavya kyA hai, yaha kyA Apako mAlUma nahIM hai ? usakI upekSA karake Apa kitanA bar3A anyAya kara rahe haiM ? ise cAhe Apa zrAja na bhI samajha sakeM, bAda ko to samajhanA hI par3egA / usa samaya Apako yaha mAlUma hogA ki anutApa kI pIr3A kaisI hotI hai / aba bhI maiM pase kahe detI hU~ | burA mAnane kI bAta nahIM hai| jo kucha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 kara gaye, vaha kara gaye, usake lie aba koI upAya nahIM hai / abhI kucha bigar3A nahIM hai| Apa z2arA-sA sAvadhAna hokara vicAra kiijie| Izvara para vizvAsa rakhie, eka dina vaha Apako zAnti degA / strI ko sukhI karane kA prayatna kIjie, moha tyAga dIjie / smaraNa rahe ki manuSya ke lie asAdhya kucha bhI nahIM hai / aura eka santoSa itanI dera taka mauna bhAva se suSamA kI bAteM suna rahA thA / usake zAnta hote hI lar3akhar3AtI huI zrAvAz2a se usane kahA- mujhase kucha mata kaho, mujhase yaha nahIM hone kA / isase adhika vaha kucha bhI nahIM kaha sakA, cupa hokara suSamA ke mu~ha kI ora tAkane lagA / usane dekhA ki suSamA ke mukha-maNDala para krodha kI rekhA udita ho AI hai| kSaNa bhara ke bAda suSamA ne kahA - lIjie, ApakA makAna A gayA / atra zrApa utara jAie / maiM bhI calU~gI / vilamba ho gayA hai / mA merI rAha dekha rahI hoMgI / zrApa to kabhI ye hI nahIM / moTara dvAra para Akara khar3I hogaI / santoSa usa samaya soca rahA thA, suSamA ko yaha samajhA dU~ ki maiM kyoM nahIM usake yahA~ jA sakA, kitane kaSTa se maiMne usane parivAra se sArA samparka chor3a rakhA hai / kyA yaha suSamA samajha sakatI hai ! vaha yadi yaha saba samajha pAtI to kyA isa taraha kI bAta kara sakatI thI ? santoSa kI vicAradhArA meM vyAghAta DAlate hue suSamA ne kahA- ghara A gayA hai / utrie| itanA kyA soca rahe haiM ? moTara para se utara kara santoSa khar3A ho gyaa| suSamA ne kahA - to aba maiM calatI hU~ santoSa bhAI / kaha nahIM sakatI ki kaba taka mulAqAta hogI / suSamA ne sophara ghara calane ko kahA | moTara cala par3I / aba santoSa ke mana meM yaha bAta AI ki suSamA ko z2arA-sA ruka jAne ko khuuN| kSaNa bhara taka use aura jI bhara kara dekha lU~ | kyA usase phira kabhI mulAqAta ho sakegI ? sambhava hai ki yahI antima bheTa ho / ekAnta meM baiTha kara santoSa suSamA ke hI sambandha kI taraha taraha kI bAteM socane lagA / www.umaragyanbhandar.com
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] . ... zani kI dazA bArahavA~ pariccheda paataa| kamare ke bhItara eka dIpaka TimaTimA kara jala rahA thaa| usake kSINa Aloka meM bAsantI kA vedanA pitA kA .viyoga se mujhAyA huaA mukha aura bhI malina jAna par3atA thaa| / rAtri kA dUsarA prahara vyatIta ho cukA thaa| kRSNapakSa pAsa hI eka dUsare kamare meM do-tIna DAkTaroM ke sAtha kI caturdazI ke pragAr3ha andhakAra se cAroM dizAyeM samA- vRddha dIvAna jI baiThe hue the / Aja prAtaHkAla se hI vasu cchAdita thIM / AkAza meM udita hokara tAroM kA samUha mahodaya ko eka prakAra kA haiz2A-sA ho gayA thaa| pahale kSINa Aloka kA vitaraNa kara rahA thaa| sAre gA~va meM to unhoMne kisI ko kucha batalAyA nahIM, kintu kramazaH nistabdhatA thii| samasta dina jo jana-kolAhala macA jaba usakA prakopa bar3ha gayA taba ve use chipA na sake / rahatA thA, usa samaya usakA nAma taka na thaa| kahIM kahIM logoM ne jaba dekhA ki nAr3I kI gati kramazaH manda hotI do-eka pathika avazya usa pragAr3ha andhakAra ko cIrate jA rahI hai taba santoSa kA tAra de diyA. parantu abhI hue apanA rAstA taya karate hue cale jA rahe the| taka vaha pAyA nahIM thaa| ____sar3aka ke kinAre para hI rAdhAmAdhava bAbU kA suvizAla Tebila para ghar3I rakkhI huI thii| usameM eka baja bhavana banA huA thaa| usake eka kamare se utanI rAta gyaa| ghar3I kA zabda sunakara vRddha ne A~kheM khola diiN| ko bhI aAloka kI rekhA dRSTigocara ho rahI thii| sAre pAsa hI baiThI huI bAsantI kI ora dekhakara unhoMne kahAgA~va meM nIravatA hone para bhI vasu mahodaya kI aTTAlikA kyA tuma abhI taka sAI nahIM ho ? bhAbhI kahA~ haiM ? para se logoM kI bAtacIta kI aspaSTa dhvani mila rahI thii| vRddha kI ora z2arA-sA jhukakara tAI jI ne kahAkadAcit usa samaya bhI unake yahA~ ke loga seAye nahIM kaho, kaisI tabIata hai ? maiM yahIM baiThI to huuN| the| ekAeka dekhane para yaha koI bhI samajha letA ki vasu mahodaya ne kSINa kaNTha se kahA-Apa jAkara ina sabhI logoM ke mukha para eka prakAra kI utkaNThA kA vizrAma kIjie, merI tabIata aba kucha acchI mAlUma cihna vartamAna hai, mAnoM sabhI loga bahuta hI vyasta haiN| par3a rahI hai| bAda ko unhoMne bahU kI aora dRSTi pherI aura makAna kI dUsarI maMz2ila ke Upara eka baiThaka banI huI kahane lage-biTiyA, suno, tumase mujhe kucha bAteM kahanI thii| usI baiThaka meM eka pala~ga par3A thaa| vasu mahodaya haiM / adhIra na honA / saMsAra kA yaha niyama hI hai| isase usI para leTe hue the| bur3hApe ke kAraNa unakA zarIra kAI baca nahIM sktaa| eka na eka dina sabhI ko jAnA bahuta hI zithila ho gayA thaa| roga ke kAraNa mu~ha pIlA pdd'egaa| yaha kyA, rotI ho biTiyA ! chiH ! rozro na / maiM par3a gayA thA, usake Upara mRtyu kA cihna spaSTa rUpa se jo kahatA hU~ vaha suno| beTI, maiM hI tumheM isa duHkha meM udita ho pAyA thaa| sirahAne ke pAsa bAsantI paMkhA le AyA huuN| usa samaya mere hRdaya meM yaha prAzA thI ki liye hue baiThI thI / vRddha ke mukha para dRSTi sthira rakha kara tumheM sukhI kara skuuNgaa| kintu tumhArI sukhamaya avasthA vaha nIrava bhAva se havA kara rahI thii| usake mukha para dekhanA mere bhAgya meM nahIM thaa| Aja maiM jA rahA huuN| nirAzA kI rekhA virAjamAna thii| bIca bIca meM aJcala beTI, mere hRdaya ko kisI prakAra kA bhI kleza yA duHkha ke chora se vaha A~sU poMcha letI thI, parantu isa bAta kA nahIM hai| kevala tumheM hI maiM akelI chor3e jA rahA hU~, dhyAna rakhatI thI ki dUsarA koI use A~sU pAMchate dekha tumheM dekhanevAlA koI nahIM raha gayA, mujhe kevala yahIna sake / pAsa hI tAI jI bhI baiThI thiiN| ve vasu mahodaya ve aura kucha na kaha ske| bAsantI ke donoM hI kapoloM ke zarIra para hAtha phera rahI thiiN| apane donoM hI atyanta para se aA~suoM kI dhArA baha clii| vasu mahodaya ne z2arAzithila evaM rakta-mAMsa se hIna hAthoM ko vakSa para rakhakara sA apane Apako sa~bhAla kara kahA-beTI, mere jIvana A~kheM banda kiye hue vRddha so rahe the| bIca-bIca meM kAla meM jo loga mere aAzraya meM haiM, merI mRtyu ke bAda yantraNA kI adhikatA ke kAraNa ve karAhane kA prayatna ve zrAzrayahIna na hone pAveM / unake Upara tumhArI dRSTi karate, kintu karAhane kA bhI zabda spaSTa rUpa se na nikala rahanI caahie| beTI, dekho, tuma kisI dina abhimAna meM phA. 10 . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 zrAkara isa ghara kA parityAga na karanA / tuma buddhimatI ho, usakI pITha para hAtha rakhakara dIvAna jI ne kahAsabhI samajha sakatI ho| isa ghara ko chor3a kara aura kahIM acchI taraha haiM bhAI / ghabarAte kyoM ho ? bhI tumhAre lie ThikAnA nahIM hai, yaha bAta sadA smaraNa bharrAI huI AvAz2a se santoSa ne kahA-mujhe unake rakhanA / eka bAta maiM tumase aura kahanA cAhatA huuN| kyA pAsa le clie| tuma merI yaha bAta smaraNa rakkhogI beTI ? bAsantI ucchava- dIvAna jI ne kahA- bhAI dhIre dhIre calo, ekAeka sita bhAva se ro pdd'ii| tumheM dekhane se unakI sA~sa banda ho jAne kI AzaGkA hai| bar3I dera ke bAda bAsantI ko kisI prakAra zAnta tuma adhika utAvalI mata kro| karake vasu mahodaya ne phira kahA-beTI, santoSa yadi ve donoM hI nIrava bhAva se rogI ke kamare ke dvAra para kisI dina apanI bhUla samajha sake aura tumhAre pAsa kSamA upasthita hue| kamarA khulA huA thaa| santoSa ne dekhA, mAMgane ke lie Ave to use kSamA kara denA beTI, abhi- sAmane hI usake pitA soye hue haiM, sirahAne ke pAsa mAna meM Akara use lauTAla na denA / bolo, beTI, tuma yU~ghaTa se mu~ha kA kucha aMza DhaMke hue eka kizorI baiThI use kSamA kara dogI na / hai| santoSa ne samajha liyA ki yaha aura koI nahIM hai, A~sutroM se ruMdhe hue kaNTha se bAsantI ne kahA-- merI hI anAdRtA patnI hai| sAtha hI sAtha usake mana meM zrApa AzIrvAda dIjie bAbU jI / eka prakAra kA vidvaSa kA bhI bhAva vikasita ho paayaa| vasu mahodaya ne kahA- maiM AzIrvAda detA hU~ ki vaha soca rahA thA ki isI ke kAraNa Aja maiM pitA ke santoSa ko kSamA kara dene kI zakti tumheM prApta hogii| sneha se vaMcita hokara ghara se bahiSkRta ho uThA huuN| atula dekhanA, bhAbhI ko kisI prakAra kA kaSTa na hone paave| aizvara kA adhIzvara hokara bhI maiM Aja yahA~ eka atithi aba ekamAtra ve hI tumhArI sahAyaka raha gaI haiN| mAtra huuN| abhimAna aura kSobha ke mAre santoSa kA vakSa tAI jI aura bAsantI donoM hI ro pdd'ii| vasu mahodaya phaTA jA rahA thaa| usake mana meM kevala yahI bAta A rahI ke murbhAye hue kapoloM para A~sutroM kI dhArA baha thI ki isake sAmane hI pitA jI ne yadi koI bAta kaha clii| dI to usa samaya mujhe apAra lajjA aAvegI, vaha lajjA dUsare dina prAtaHkAla vasu mahodaya kI nAr3I kI maiM kaise sa~bhAla skuuNgaa| apane kA~pate hue donoM pairoM ko avasthA bahuta hI qharAba ho gaI / yantraNA ke mAre ve kisI prakAra khIMcatA huA vaha kamare meM gayA aura pitA chaTapaTAne lge| sAMsArika jJAna se zUnya bAsantI animeSa ke caraNoM ke nIce mu~ha chipA kara vaha cupacApa A~sU dRSTi se unake mukha kA bhAva dekha rahI thii| usake bahAne lgaa| antaHkaraNa se rudana kA jo Avega uThatA thA vaha usake santoSa ko dekhakara . bAsantI ne kisI prakAra kI bhI roke nahIM rukatA thaa| Aja vaha apane Apako nitAnta kuNThA kA bhAva nahIM vyakta hone diyaa| vaha jaise baiThI thI, hI asahAya samajha rahI thii| usake mana meM raha-raha kara vaisI hI baiThI rhii| tAI jI pUjA-zrAhnika ke lie uTha yahI bAta AtI ki bAbU jI yadi na jIvita raha sake to gaI thiiN| vaha akelI hI baiThI thii| samIpa hI ghar3I rakkhI unake abhAva meM maiM kisake pAsa khar3I ho saka~gI, yaha haI thI. usakI ora dekhakara bAsantI ne utAvalI ke sAtha aparimita duHkha sahana karatI huI mujhe aura kitane dinoM paMkhA rakha diyA aura Tebila kI ora bddh'ii| vaha paMkhA taka jIvita rahanA pdd'egaa| uThAkara santoSa dhIre-dhIre jhalane lgaa| bAsantI ko duHsaha vedanA meM sArA rAstA kATakara prAtaHkAla uThatI dekhakara sadAziva bAbU usakI ora agrasara hue| santoSa ghara A pahu~cA / sIr3hI se car3hakara jaise hI vaha dUsarI bAsantI ne mRdu kaMTha se pUchA-kauna-sI davA dU~ ? maMz2ila para pahu~cA, sAmane vRddha dIvAna sadAziva dikhAI Tebila para se eka zIzI uThAkara dIvAna jI ne use pdd'e| unheM dekhate hI usane bhagna kaMTha se kahA-dAdA bhAI, de dii| bAsantI jaba calane ko udyata huI taba dIvAna jI bAbU jI ne mRdu-kaMTha se kahA-yadi soye hoM to jagAkara davA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] zani kI dazA dene kI z2arUrata nahIM hai| yaha bAta kahakara ve cale A rahA thA / mu~ha se kucha bhI na kaha kara usane svayaM bAyeM gye| __hAtha se paMkhA jhalanA zurU kara diyaa| kucha dera ke bAda ___ bAsantI hakkA-bakkA ho gii| vaha kucha soca hI rahI vasu mahodaya ko jaba cetanA AI taba unhoMne bahuta hI thI ki vasu mahodaya ne kSINa kaMTha se pukaaraa-bittiyaa| bharrAI huI AvAz2a se pukArA--bahU ! bAsantI utAvalI ke sAtha calakara zayyA ke pAsa zvazura ke mu~ha ke samIpa jhukakara usane kahA--kyA pahu~ca gaI aura unake mu~ha ke sAmane z2arA-sA jhuka kara hai bAbU jI ? kahane lagI-bAbU jI, kyA mujhe bulA rahe haiM ? vasu mahodaya ne kahA-~-vaha kahA~ gayA ? vasu mahodaya ne kahA-bar3I pyAsa lagI hai| bAsantI kAI bhI uttara nahIM de pAI thii| itane meM bAsantI ne zIzI se thor3I-sI davA eka kaTorI meM tAI jI A gaI / santoSa ko sAmane dekhate hI ve rone u~Delakara unake "ha meM DAla dii| vasu mahodaya davA lagI, mu~ha se kucha kaha na skiiN| pI gye| taba unhoMne kSINa-kaMTha se pukArA-bhAbhI ? vasu mahodaya ne kahA-santU, pAsa A jaa| bAsantI ne kahA-tAI jI pUjA karane gaI haiN| z2arA-sA Age bar3hakara santoSa jaise hI pitA ke samIpa vasu mahodaya ne kahA-mujhe paMkhA kauna hA~ka aAyA, ve usakI ora tAka kara kahane lage-santU, beTA, rahA hai ? Aja maiM cala rahA huuN| Aja tujhase eka bAta khuuNgaa| . bAsantI isa prazna kA kyA uttara detI ? vaha mastaka mAnegA ? jhukAye hue sthira bhAva se khar3I rhii| santoSa ne isa bAta kA koI uttara na diyaa| use unhoMne phira kahA-bahU, sadAziva ? koI bhI uttara cupa dekhakara vasu mahodaya ne phira kahA-mujhe kaSTa na de| na pAkara unhoMne kahA-sadAziva, bolate kyoM nahIM ho? itane dinoM se kaSTa sahana karatA A rahA hU~, Aja tU 'nAhI' aba santoSa sthira na raha skaa| usane sa~dhe hue kaMTha mata karanA / bola beTA, tU merI bahU ko sukhI kregaa| se kahA-bAbU jI! __ santoSa ne bharrAI huI AvAz2a se kahA-bAbU-mujhe . vasu mahodaya ke zarIra se mAno bijalI kA tAra chu kSamA karanA, maiMgayA aura usase Ahata hokara ve cauMka pdd'e| unhoMne vasu mahodaya ne asantoSamaya svara se kahA-beTA, A~kha khola dI aura sirahAne ke pAsa baiThe hue putra ko aba bhI tU nahIM samajha sakA ! mRtyukAla meM bhI mujhe dekhakara kSINa-kaMTha se kahA--santU, beTA! zAMti se na marane degA ? kintu maiM kahe jAtA hU~, yAda pitA ke mastaka para hAtha rakhakara santoSa ro pdd'aa| rakhanA, eka dina isake lie tujhe.... . kucha kSaNa ke bAda bAsantI ne azrugadgada svara se kahA- kramazaH vasu mahodaya ke zvAsa ke lakSaNa prakaTa hone bAbU jI kaise hote jA rahe haiM ! maiM mastaka para jala chor3atI lage / DAkTara ne Akara nAr3I kI parIkSA kI aura kaha diyA hU~, tuma z2arA z2ora se havA kro| ki aba samaya nahIM hai| santoSa rone lagA / usane pitA pahale santoSa samajha nahIM skaa| bAda ko jaba usake ke vakSa para mastaka rakha kara A~sutroM se ruMdhe hue kaMTha mastaka para ThaMDaka mAlUma huI taba usane mastaka uThAkara se kahA-bAbU, bAbU-sune jAie-yadi mujhase ho dekhA ki bAsantI barafa lekara zvazura ke mastaka para sakA to maiM zrApakI .... / AhistA-AhistA ragar3a rahI hai / santoSa ko taba taka isa bAda ko use aura kucha kahane kI AvazyakatA na bAta kA patA nahIM cala sakA thA ki pitA jI behozI kI pdd'ii| vasu mahodaya ne kSINa svara se lar3akhar3AtI huI jihvA hAlata meM haiN| usakI samajha meM yaha bAta na A sakI se kisI prakAra kahA-bahU ! bAda ko ve sthira ho ki use kyA karanA caahie| isase vaha vahA~ se khisaka gye| zAnti kA anveSaNa karane ke lie unakI AtmA kara eka bag2ala baiTha gyaa| bAsantI ko usa samaya krodha zAnti-dhAma meM calI gii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ - . naI palakeM / [pratimAsa prApta honevAlI naI pustakoM kI sUcI / paricaya yathAsamaya prakAzita hogA] .. 18-bhArgava-pustakAlaya, gAyaghATa, banArasa nandana paMta, prakAzaka, indrapriMTiMga varksa, alamor3A haiM / siTI-dvArA prakAzita pustakeM mUlya 1) hai| (1) dharma aura zikSA-saMgraha-kartA, zrIyuta jagannAtha- 14--e haiMDa buka zrAvagvAliyara (a~garez2I)prasAda bhArgava aura mUlya 1 // ) hai| lekhaka, zrIyuta ema0 bI0 garde, bI0 e0, prakAzaka, (2) hindI-a~garez2I-mAsTara-mUlya 1 / / ) hai| aAlIjAha darabAra-presa, gvAliyara, haiN| (3) vIra parazurAma-lekhaka, zrIyuta veNIrAma 15-17-zrI vijayadharma sUri jaina granthamAlA, 'zrImAlI' aura mUlya 1 // ) hai| choTA sarAphA, ujjaina ke dvArA prakAzita tIna (4) bhojana-zAstra-lekhaka, zrImatI rukmiNI devI pustake-- aura mUlya 1 // ) hai| 11) vaktA bano-anuvAdaka, zrI hamIralAla jI (5) samAja kI khopar3I-lekhaka, zrIyuta ramAkAnta mUraDiyA aura mUlya / / ) hai / tripAThI, 'prakAza' aura mUlya 1||) hai| (2) zrAvakAcAra-lekhaka, zrI munirAja vidyA___ (6) nAz2I jarmanI-lekhaka, zrIyuta kanhaiyAlAla vijaya jI haiM / varmA, ema0 e0, aura mUlya 1) hai| (3) arhat pravacana-saMgrAhaka, zrI munirAja vidyA(7) mIrAbAI nATaka-lekhaka, zrIyuta mukundIlAla vijaya jI aura mUlya / / ) hai| varmA, bI0 e0 aura mUlya ||3) hai| 18-santa (vicitra kathA)-anuvAdaka, zrIyuta (8) gharelU sastI davAyeM-lekhaka, prAcArya svAmI dIvAna vaMzadhArIlAla, prakAzaka, santa-kAryAlaya, prayAga 'vizvanAtha zAstrI 'vizveza' rAjavaidya aura mUlya 1 / / ) hai| haiN| mUlya / / ) hai| -gupta jI kI kAvya-dhArA-lekhaka, zrIyuta 16-jainasidvAnta-digdarzana-lekhaka, munirAja girijAdatta zukla 'girIza' bI0 e0, prakAzaka, chAtra-hita- mahArAja zrI nyAya vijaya jI, prakAzaka, bhogilAla dagakArI pustakamAlA, dArAgaMja, prayAga haiM / mUlya 2) hai| DuzA jaina, mAlegAma (nAsika), haiM / ___ 10-saMdhyA-rahasya- lekhaka, zrIyuta vizvanAtha 20-javAhara kA jauhara- racayitA, zrIyuta rAjAvidyAlaMkAra, prakAzaka, gurukula-vizvavidyAlaya, kAMgar3I, rAma zrIvAstava, prakAzaka, punIta-Azrama, TAMDA, po0 haradvAra haiM / mUlya 1) hai| baluyA, z2ilA banArasa haiM / mUlya ) / / hai / 11-zaitAna kI A~kha- lekhaka, zrIyuta rAhula - 21-svargIya paM0 mahAvIra kA paricaya-lekhaka, - sAMkRtyAyana, prakAzaka, hindI-kuTiyA, paMTanA haiM / mUlya zrIyuta jayadeva vidyApati, prakAzaka, zrIyuta premI zarmA, po0 caumU , jayapura haiN| 12-- haMsayoga-prakAza-lekhaka va prakAzaka, 22-- kAnUna benula mumAlika ke usUla aura zrIyuta haMsarAmasiMha, 'haMsayoga'-aAzrama, ser3iyA, po0 zrA0 najIra (urdU)-lekhaka, zrIyuta muhammada hamIra ullA, 'pokhar3A, gar3havAla, haiN| milane kA patA, makataba ibrAhImiyA haidarAbAda (dakana). 13-yugAnta (kavitA)-lekhaka, zrIyuta sumitrA- haiN| mUlya 1 / ) hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ . saMkhyA 6] naI pustakeM 597 1--bvAya-skAuTiMga-lekhaka, zrIyuta kRSNanandana- ke bAlakoM aura navayuvakoM) ko dezabhakti, svAvalamba, prasAda prakAzaka, senTrala bukaDipo, prayAga haiN| pRSTha-saMkhyA satyapriyatA, kartavyaparAyaNatA, nirbhIkatA Adi kI zikSA 4507 mUlya 2 // ) hai| milegii| pustaka na kevala bAlacaroM ke hI par3hane kI hai isa pustaka ke lekhaka bAlacarya zAstra ke acche vidvAn pratyuta pratyeka bAlaka, yuvaka, adhyApaka aura abhibhAvaka ke haiM / unhone apane kaI varSoM ke anubhava aura adhyayana ke manana karane kI vastu hai / phalasvarUpa isa viSaya kA itanA acchA jJAna prApta kara -bAlakRSNa rAva liyA hai ki ve isa para eka grantha likha sakane ke pUrNa 2-mizrabandhu-pralApa (prathama bhAga)--lekhaka, paMDita adhikArI ho gaye haiM / yaha hindI kA saubhAgya hai ki nArAyaNaprasAda 'betAba', prakAzaka, Ala iMDiyA zrI bhaTTa unhoMne apanI pustaka hindI meM likhI / hindI ke bhANDAra brAhmaNa mahAsabhA ke mahAmaMtrI haiM / zrAkAra choTA, pRSTha 128 ko bharane meM zrI kRSNanandanaprasAda jaise utsAhI karmavIroM mUlya / / ) hai| kA sAhAyya amUlya hai / unakI pustaka na kevala hindI prastuta pustaka aAja eka ciraparicita mitra se meM apane viSaya kI pahalI pustaka hai, na kevala vaha apane sammatyartha prApta huI hai| vicAra thA ki anya Avazyaka kArya viSaya kI eka ucca koTi kI pustaka hai, barana. vaha aisI nibaTA kara kucha dina bAda isako pddhuuNgaa| para do-cAra pustaka hai jisakA anya bhASAoM meM anuvAda karAne kI panne lauTate hI jI pUrI pustaka samApta kiye binA na maanaa| logoM ko AvazyakatA pratIta hogI aura isase hindI kA pustaka meM betAba jI kA eka phoTo bhI diyA huA -sammAna hogaa| hai / durbhAgya se mujhe unakA sAkSAtkAra nahIM huA hai, para ____ isa samaya bAlacarya jaise viSaya para itanI mahattvapUrNa foTo se betAba jI AkRti meM eka gambhIra pachAhI Aryapustaka likhanA kevala bAlacarya kI athavA hindI kI hI samAjI mAlUma par3ate haiN| kintu pustaka kI culabulI nahIM, barana deza kI sevA karanA hai| hamAre navayuvaka jisa bhASA aura lacchedAra zailI dekhate hI banatI hai| chapAI, alpAyu meM bAlacara bana jAte haiM usa samaya unake lie zIrSaka dene kA DhaMga, bhASA, yuktiyA~, urdU-fArasI kA puTa isakI mahattA, isake vAstavika rUpa aura upayogitA ko sabhI bAtoM se filma-kahAnI-lekhaka 'betAba' kA paricaya pUrNatayA kyA, kucha bhI samajha sakanA asambhava hotA hai| adhika milatA hai, 'betAba' gambhIra samAlocaka kA kama / phira samaya bItate bItate ve bAlacarya ke siddhAntoM ko raTa betAba jI pichalI pIr3hI ke samAlocakoM meM se eka haiM, kara, usake bAhya ADambaroM se aAkarSita hokara usake raMga jinameM divaMgata paMDita padmasiMha zarmA agragaNya the| betAba meM avazya raMga se jAte haiM, para usakI taha taka ve phira bhI jI zarmA jI kI hI taraha vipakSI ko zikaMje meM kasate haiM nahIM pahu~ca pAte / isa vizva-vistRta bAla-aAndolana kI aura acchI 'gati' banAte haiM / AtmA se unakA paricaya nahIM ho pAtA, unakI bAlacarya.. yaha pustaka hindI ke suvikhyAta lekhaka mizrabandhutroM zikSA apUrNa raha jAtI hai| kI chIchAledara karane ke lie likhI gaI hai| zrI brahmabhaTTa prastuta pustaka meM lekhaka ne bAlacarya ke siddhAntoM ko brAhmaNa sabhA mizra-bandhuoM se isa kAraNa nArAz2a hai ki sIdhI-sAdI kintu sajIva bhASA meM samajhAyA hai / bAlacarya unhoMne hindI-navaratna meM likhA hai ki "koI bhATa apane kA itihAsa, skAuTa zabda kA artha, skAuTiMga kA mahattva viSaya meM nahIM kaha sakatA ki vaha dvija hai| bhATa prAyaH Adi Adi viSayoM para unhoMne kevala prakAza hI nahIM brAhma bhaTTa kahAte haiM / " (pR0 222) DAlA hai, unheM sajIva banA diyA hai, unako eka praNAlI eka gauNa kAraNa yaha bhI hai ki mizrabandhuoM ne ke rUpa meM nahIM, apitu jIvana ke eka Avazyaka aMga ke sUradAsa, bhUSaNa, matirAma aura bihArIlAla ina cAra ratno rUpa meM dikhAyA hai| ko brAhmaNa to mAnA hai, para brAhma bhaTTa nahIM aura betAba jI . isa pustaka kA jitanA adhika pracAra ho utanA kA kahanA hai ki ye mahAkavi brahma bhaTTa the.aura brAhANa / hI hamAre deza ke bhAvI jIvana-nAyakoM (Aja-kala / brahma bhaTToM ko brAhmaNa siddha karane ke lie betAba jI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI - bhAga 3 ne taraha taraha ke pramANoM kA 'ambAra' lagA diyA hai, zilAlekha Adi meM zrAlekhyAkSara kaise likhe jAne cAhie, jinako par3hakara mujha jaise sAdhAraNa pAThaka ko yaha vizvAsa mudrAkSara (monogrAma) citrabandha (tug2arA) nAgarI akSaroM ho jAtA hai ki brahma bhaTTa loga janma se brAhmaNa haiM / vize- se kisa prakAra bana sakate haiM, ityAdi viSayoM kA unhoMne SajJoM kI bAta dUsarI hai| sarala tathA hRdayagrAhiNI zailI meM varNana kiyA hai / pustaka canda kavi ko sabhI bhaTTa mAnate haiM hii| sUradAsa jI ke antima bhAga prAkRti-khaNDa meM vargakASThoM para cAra unake hI vaMzaja haiM, isalie ve bhI brahma bhaTTa the| bhUSaNa prakAra ke AlekhyAkSaroM ke banAne kI vidhi pradarzita kI 'kanauja kula' ke brahma bhaTTa the na ki kanaujiyA brAhmaNa, aura gaI hai, jisase yaha pustaka vidyArthiyoM, AlekhyAdhyApakoM matirAma unake bhAI the ataeva ve bhI brahma bhaTTa the| bihArI- aura zilAlekha tathA sAinaborDa likhanevAloM ke lie atyanta upayogI ho gaI hai| pratyeka vidyAlaya meM jahA~ 'kavi' the aura 'kesava rAya' ke putra / aura 'rAya' upAdhi hindI-sulekha tathA akSara-aAlekhya kI zikSA dI jAtI se prakaTa hai ki ve brahma bhaTTa the / isa prakAra yaha siddha hotA hai, isa pustaka kA pracAra honA caahie| pustaka bar3e hai ki ye pAMcoM mahAkavi brahma bhaTTa the| parizrama se likhI gaI hai aura nirvivAda rUpa se hindI. apane ko U~ce kala kA brAhmaNa mAnakara brahma bhaTToM lipi-kalA aura akSara-vijJAna para ekamAtra prAmANika pustaka ko brAhmaNa mAnane se inakAra karanevAle mizrabandhuoM ko hai| isakA malya / / hai| yaha pustaka par3hakara kur3hana hogii| para kiyA kyA jAya ! (2) lipi-kalA kA pariziSTa-hamAre prAnta meM unhoMne bure ghara bAyana diyaa| merI to unase vinIta prArthanA sabhI skUloM meM sulekha kI zikSA kA prabandha hai| unameM hai ki isa pustaka ko par3hakara ve isa mahAsabhA ko kisI pracalita, solaha 'Adarza lipimAlAoM', lipi pustakoM, prakAra santuSTa kara deM, nahIM to 'mizrabandhu-pralApa' (dUsarA mADala kApiyAM Adi lipi-kalA sikhAne ke uddeza se bhAga) aura 'vinoda-parIkSA' rUpI do prahAra aura upasthita prakAzita lipi-pustakoM kI isa pariziSTAGka meM bhaTTa jI ne honevAle haiM ! sapramANa samAlocanA karake hindI-lipi-kalA kI upayukta bhagavAn kI asIma kRpA hogI jaba yaha janma-jAti- sevA kI hai| uparyukta lipi-pustakoM ke aAdarza-hIna, bhraSTa pA~ti kA mithyA abhimAna hama bhAratIyoM ke mastiSka se akSaroM ko uddhRta kara unake doSoM ko unhoMne vaannniklegaa| jAne, vaha sudina kaba aavegaa| cihnoM-dvArA dikhalAyA hai aura unhIM ke sAmane Adarza bAbUrAma saksenA, ema0 e0, DI0 li. akSara rakhakara tathA 'vizeSa sUcanA' ke stambha meM una doSoM 3-4-paMDita gaurIzaMkara bhaTTa, akSara-vijJAna- kI caTapaTI samIkSA kI hai| pracalita aura pAThya-vidhi kAryAlaya, masavAnapura, kAnapura, kI do pustakeM- meM svIkRta lipi-pustakoM ke akSaroM ko unhoMne (1) lipi-kalA-paMDita gaurIzaMkara bhaTTa lipi-kalA (1) avaijJAnika, (2) asvAbhAvika, (3) lekhanI-viruddha, ke vizeSajJa haiN| unhoMne devanAgarI ke akSaroM ko sundara (4) anupAta-hIna, (5) saundarya-hIna tathA (6) paraspara aura susaMgaThita karane meM apanA sArA jIvana lagAyA vibhinnAkAra ina SaT doSoM se yukta siddha kiyA hai| hai| kheda hai ki hama hindI-bhASI aba taka apane isa inake prakAzakAM aura pAThya-vidhi-nirmAtAoM ko isa eka-niSTha kalAkAra kI kRtiyoM kA samucita Adara nahIM AlocanA kI ora dhyAna denA caahie| isase hindI kara sake / prastuta pustaka meM bhaTTa jI ne lipi-kalA aura aura abodha bAlakoM kA bar3A upakAra hogaa| sulekhAakSara-vijJAna kI AvazyakatA aura upayogitA kA prati- dhyApaka aura apane bAlakoM ko hindI kA sulekha sikhAne pAdana aura usakI AvazyakatA na samajhanevAle sulekhA- ke lie isameM sandeha nahIM hai ki bhaTTa jI kI 'zrAdarza nAgarI nabhijJa vyaktiyoM ke bhrAnta vicAroM kA ucita khaNDana lipi-pustaka' (bhAga 1-6) hindI meM sarvazreSTha tathA ekamAtra kiyA hai| sundara aura lipi-vijJAna ke niyamoM se anu- vaijJAnika lipi-pustaka hai / isa 'pariziSTa' kA bhI muuly|) hai| modita nAgarI akSara kaise likhe jA sakate haiM, sAinaborDa, kailAzacandra zAstrI, ema0 e0 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] . naI pustakeM 599 5-sauMdarananda-mahAkAvya-lekhaka, adhyApaka rAma- kI sI nahIM jAna pdd'tii| anuvAdaka mahodaya ne sambhavataH dIna pANDeya ema0 e0, bI0 eDa 0 rA~cI kAleja (bihAra) ise apanI ora se jor3a diyA hai, jo ucita nahIM hai| aura prakAzaka gaGgA-pustakamAlA-kAryAlaya, lakhanaU haiN| azvaghoSa ko Takkara ke mahAkaviyoM kI racanAoM ko mUlya sAdI pustaka kA / / ) aATha pAne aura sajilda kA vAstavika rUpa meM hI prakAzita karanA sAhitya ke lie 1) eka rupayA hai| hitakara hai| apanI maulika pratibhA kI AbhA to svatantra ___ yaha pustaka mahAkavi azvaghoSa ke isI nAma ke saMskRta grantha likhakara bhI dikhalAI jA sakatI hai| kAvya kA sArAMza hai| mUla pustaka saMskRta ke zlokoM meM ThAkuradatta mizra hai aura anuvAda hindI-gadya meM kiyA gayA hai| isa kAvya ke nAyaka sundara jinakA dUsarA nAma nanda bhI thA, bauddha- 6-11-'gItA-presa', gorakhapura kI 6 pustakeM dharma ke pravartaka gautama buddha ke choTe bhAI the| buddha jaise kisI bhI prANI yA padArtha kI unnati yA pracAra tyAgazIla tathA viSaya-vAsanA se pare the, sundara vaise hI udyoga se to hote hI haiM, parantu sAtha meM bhAgya kA prAbalya bhoga-nirata / kSaNa bhara ke lie bhI apanI parama sundarI aura Izvara kI sadicchA kA sahArA bhI kAma karatA hai| patnI kA viyoga unheM sahya nahIM thaa| anta meM buddha ke isa samaya ke sAhityika sAdhanoM meM ukta kAma ke lie siddhAntoM ne unheM apanI ora AkarSita kiyA aura ve prabala prayatna kiye jAte haiM, kintu unnati yA pracAra meM sAMsArika sukhoM se sarvathA virakta ho gye| uparyukta sahArA na ho to sau meM do saphala hote haiN| saundarananda mahAkAvya aThAraha sargoM meM samApta huaA gItA-presa' se prakAzita honevAle sAhitya kI dinoMdina hai| isake dvArA jahA~ hameM bahuta-sI aitihAsika bAtoM kI unnati hone meM bhI maiM to usI sahAre ko mukhya mAnatA huuN| jAnakArI prApta hotI hai, vahIM kAvya kA bhI Ananda kahA jA sakatA hai ki sAhityika sAmagrI kA ve loga prApta hotA hai| bauddha-dharma ke siddhAntoM kA to ise sucAru cunAva karate haiM, parantu vaha bhI to usI hRdgata qhaz2AnA hI samajhanA caahie| isa pustaka meM manovaijJAnika Izvara kA hI prakAza hai| astu / 'gItA-presa' kI chaH adhyayana kI yatheSTa sAmagrI hai| bahuta hI nayanAbhirAma tathA pustakoM meMzarIra ko susajita karanevAle aneka taraha ke aMgarAgoM tathA (1) vartamAna zikSA ke lekhaka hanUmAnaprasAda vastrAbharaNa se susajjita prANAdhika priyA patnI se z2arA dera jI poddAra haiM / isameM Adhunika zikSA praNAlI ke ga~dale yA ke lie avakAza lekara nanda kA guru kI pUjA ke lie zuddhatama pAnI kA bahAva kaisA aura kisa rukha kA hai, usakA jAnA, lauTane meM vilamba hone ke kAraNa mana hI mana duHkhI salyasvarUpa spaSTa zabdoM meM prakaTa kiyA hai| vartamAna zikSA honA tathA bauddha-dharma kI dIkSA grahaNa karanA aura anta meM se vartamAna ke bAlaka-bAlikA yA bar3e vidyArthI kisa premAbhinaya ke taraha taraha ke apriya dRzya dekhakara sAMsArika sImA taka apane puruSAoM ke AcAra-vicAra, caritra-rakSA, honA zrAdi kisI bhI manovijJAna ke deza-prema yA AtmajJAna Adi kA smaraNa rakhate yA bigaDatevidyArthI ke lie bahuta rocaka pramANita hoNge| sudharate haiM Adi kA saMkSepa meM bhI acchA digdarzana karA ___anuvAdaka mahodaya ne kAvya ko saMkSipta kara diyA diyA hai / isa amUlya zikSAprada 50 pRSTha kI pustikA kA hai| isase azvaghoSa jaise jagatprasiddha kavi kI racanA kA mUlya ) hai| saundarya kahA~ taka surakSita raha sakA hai, yaha vicAraNIya hai| (2) zatapaJca caupAI-tulasI-kRta rAmAyaNa ke hA~, kathA kA sandarbha avazya nahIM TUTane pAyA / bhASA bhI uttarakANDa meM jo (114 dohA se 16 dohoM ke antargata sundara hai| kintu anuvAdaka mahodaya ne kadAcit kahIM AI huI haiM) 105 caupAiyA~ haiM aura unameM rAmacaritamAnasa kahIM mahAkavi kI zabdAvalI ko badala diyA hai| yathA- ke sampUrNa viSayoM kA sArabhUta aMza bhalIbhA~ti bharA hai ye vRkSa 'arebiyana nAiTa' ke bhUgarbhasthita udyAna ke vRkSoM unake amRtopama zrAzaya ko 'bhAvaprakAzinI' TIkA meM ko bhI mAta kara rahe the / (pR0 50) yaha ukti azvaghoSa prakAzita kiyA hai / hara eka caupAI ke pratyeka zabda kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 sarasvatI asalI bhAva hRdgata karAne ke lie aneka jagaha ke sugandhayukta sumana-svarUpa vAkyoM kA acchA samAveza huA hai| jJAna ke pyAse aura rAmacarita ke bhUkhe bhaktoM ke lie yaha pustaka avazya hI hRdayaMgama karane yogya hai / isameM 'zatapaJca caupAI' zabda ke jude jude artha aura zaMkA-samAdhAna bhI saba haiM / pRSTha 3 / / sau aura mUlya || ) hai | (3) bhaktiyoga - isameM nau prakAra kI bhakti ke sabhI aMga upAMgoM kA jJAna aura vijJAna donoM dRSTiyoM se vicAra kiyA hai aura una sabakI sopapattika vyAkhyA kI hai| bhakti-sambandhI sampUrNa viSayoM kA bhalIbhA~ti jJAna karAne meM yaha pustaka eka vizeSajJa vaktA kA kAma detI hai / isameM bhakta strI ho yA puruSa donoM ke jAnane ke 76 viSaya haiM, jinameM unake manana karane kI saba bAteM A gaI haiM / pustaka bahuta bar3I (7 sau pRSTha kI) hone para bhI mUlya 1= ) (4) mANDUkyopaniSad - - yaha atharvavedIya brAhmaNa bhAga ke antargata hai / isa para gaur3apAdAcArya kI kArikA, bhagavAn zaMkara kA bhASya, maMtroM kA artha aura hindI anuvAda sAmane hai| vedoM ke vaijJAnika aMzoM kA gUr3hatama zrAzaya samajhane ke sarala sAdhya sAdhanoM meM upaniSad aura purANa uttarottara sarala haiM / trikAladarzI tattvajJa maharSiyoM ne saMsAra kI bhalAI ke lie inameM sarvahitakArI viSaya acchI taraha bhara diye haiM / upaniSadoM kI sampUrNa saMkhyA sau se adhika hai, unameM adhikAMza upaniSad to akele vijJAna ke hI bhaNDAra haiM / unake sivA 32 prasiddha aura 10 aprasiddha haiM / 'mANDukyopaniSad' unhIM meM eka hai / isameM (1) zrAgama, (2) vaitathya, (3) advaita aura (4) lAta zAnti ke prakaraNoM meM zrAtmatattva sRSTikrama padArtha-jJAna, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 satyatvapratipAdana - jAgrata Adi ke bhedabhAva aura zrAtmajJAna ke vividha upAya Adi 142 viSayoM kA samAveza huA hai / lokottara jJAna kI vRddhi ke lie upaniSad hI sarvotkRSTa sAdhana haiM / isakA mUlya 1) aura pRSTha 3 sau haiM / (5) taittirIyopaniSad - -- yaha kRSNa yajurvedIya hai / isameM (1) zikSA, (2) brahmAnanda aura (3) bhRgu nAma kI 3 valliyA~ haiM, jinameM oMkAra Adi kI upAsanA hRdayAkAza Adi ke varNana - anna, prANa, mana, vijJAna aura Anandamaya kozoM Adi ke vijJAna pUrNa vivecana - ina sabakA brahmatva pratipAdana -- aura gRhAgata atithi Adi ke sevAdharma Adi 38 viSayoM kA vizada varNana yA vivecana hai / unameM eka eka meM bhI jJAtavya viSayoM kA zrAnandapUrNa samAveza huA hai / zrAtmajJAna ke lie yaha eka prakAra kA mahAprakAza hai| pR4 250 aura mUlya ||| ) hai / (6) "aitareyopaniSad" - yaha RgvedIya hai / isameM tIna adhyAyoM ke yathAkrama 3 aura 1-1 khaNDa 30 viSaya varNita hue haiM / unameM mukhyatayA sRSTikrama, deva, mAnava, mana aura anAdi kI utpatti yA unakI racanA kA vicAra, janmajanmAntara ke vivecana aura prajJAna tathA zrAtmajJAna Adi ke kathanopakathana haiM / pRSTha 100 aura mUlya 17). hai / isa sambandha meM mere jaise alpajJa kA yaha nivedana nirarthaka na ho to merI sammati meM Adhunika manuSyoM ke yatheccha phalalAbha meM uttejanApUrNa uSNatama upAyoM kI apekSA vedasammata ( yA vedArthabodhaka) upaniSadoM meM batalAye hue vividhopAyoM meM se jitane bhI ruci ke anukUla hoM aura bana sakeM, unakA anubhava, abhyAsa yA anuzIlana karane ke lie upaniSadoM kA avalokana karanA hI kalyANakArI hai / - hanumAna zarmA, caumU www.umaragyanbhandar.com
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavyasta rekhA zabda pahalI CROSSWORD PUZZLE IN HINDI 300 (zuddha purtiyoM para 0 niyama - (1) varga naM0 11 meM nimnalikhita pAritoSika diye jAya~ge | prathama pAritoSika - sampUrNatayA zuddha pUrti para 300) naqada / dvitIya pAritoSika - nyUnatama azuddhiyoM para 200) naqada / varganirmAtA kI pUrti se, jo muhara banda karake rakha dI gaI hai, jo pUrti milegI vahI sahI mAnI jAyagI / (2) varga ke rikta koSThoM meM aise akSara likhane cAhie jisase nirdiSTa zabda bana jAya / usa nirdiSTa zabda kA saMketa -paricaya meM diyA gayA hai| pratyeka zabda usa ghara se Arambha hotA hai jisa para koI na koI aGka lagA huA hai aura isa cihna () ke pahale samApta hotA hai / aGka-paricaya meM Upara se nIce aura bAyeM se dAhanI ora par3he jAnevAle zabdoM ke alaga alaga kara diye gaye haiM, jinase yaha patA calegA ki kauna zabda kisa ora ko par3hA jAyagA / (3) pratyeka varga kI pUrti syAhI se kI jaay| peMsila se kI gaI pUrtiyA~ svIkAra na kI jAya~gI / akSara sundara, suDaula aura chApe ke sadRza spaSTa likhane caahie| jo akSara par3hA na jA sakegA athavA bigAr3a kara yA kATakara dUsarI bAra likhA gayA hogA vaha zrazuddha mAnA jAyagA / yA (4) pratiyogitA meM zAmila hone ke lie jo fIsa varga ke Upara chapI hai dAqhila karanI hogii| fIsa manI - ArDara dvArA yA sarasvatI - pratiyogitA ke praveza zulka - patra (Credit voucher) dvArA dAkhila kI jA sakatI hai| ina praveza zulka-patroM kI kitAbeM hamAre kAryAlaya se 3) 6) meM qharIdI jA sakatI haiN| 3) kI kitAba meM ATha Ane mUlya ke aura 6) kI kitAba meM 1) mUlya ke 6 patra ba~dhe haiN| eka hI kuTumba ke aneka vyakti, jinakA patAThikAnA bhI eka hI ho, eka hI manIArDara dvArA apanI apanI fIsa bheja sakate haiM aura unakI varga-pUrtiyA~ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 2001 nyUnatam azuddhiyoM para bhI eka hI lifAfa yA paikeTa meM bhejI jA sakatI haiN| manIArDara va varga- pUrtiyA~ 'prabandhaka, varga- nambara 11, iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda' ke pate se AnI cAhie / (5) lifAfa meM varga-pUrti ke sAtha manIArDara kI rasIda yA praveza zulka-patra natthI hokara zrAnA anivArya hai / rasIda yA praveza zulka -patra na hone para varga-pUrti kI jA~ca na kI jaaygii| lifAfa kI dUsarI ora arthAt pITha para manIrDara bhejanevAle kA nAma aura pUrti saMkhyA likhanI zrAvazyaka hai| (6) kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra hai ki vaha jitanI pUrti - saMkhyAyeM bhejanI cAhe, bheje / kintu pratyeka vargapUrti sarasvatI patrikA ke hI chape hue fArma para honI cAhie / isa pratiyogitA meM eka vyakti ko kevala eka hI inAma mila sakatA hai / vargapUrti kI fIsa kisI bhI dazA meM nahIM lauTAI jaaygii| iMDiyana presa ke karmacArI isameM bhAga nahIM le sakeMge / (7) jo varga-pUrti 23 jUna taka nahIM pahu~cegI, jA~ca meM nahIM zAmila kI jAyagI / sthAnIya pUrtiyA~ 23 tA0 kA pA~ca baje taka baksa meM par3a jAnI cAhie aura dUra ke sthAnoM ( arthAt jahA~ se ilAhAbAda DAkagAr3I se ciTThI pahu~cane meM 24 ghaMTe yA adhika lagatA hai) se bhejanevAloM kI pUrtiyA~ 2 dina bAda taka lI jaayNgii| varga-nirmAtA kA nirNaya saba prakAra se aura pratyeka dazA meM mAnya hogA / zuddha varga-pUrti kI pratilipi sarasvatI patrikA ke agale zrRGka meM prakAzita hogI, jisase pUrti karanevAle sajjana apanI apanI varga-pUrti kI zuddhatA azuddhatA kI jA~ca kara sakeM / (8) isa varga ke banAne meM 'saMkSipta hindI - zabdasAgara' aura 'bAla-zabdasAgara' se sahAyatA lI gaI hai| 601. www.umaragyanbhandar.com
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1- g2arIboM ke mAlika / 5 kAyara manuSya isase pahacAnA jAtA hai 7 - silaganA | 8- koI koI bAta aisI hI hotI hai| 9 - varma yA baktara | 10 - isase sambandha rakhanevAle pRthvI para bar3A prabhAva rakhate haiM / 11 - isakI sahAyatA se striyA~ apanA loka-paraloka donoM sudhAra sakatI haiM / 12- hIrA / 14 - ise zrApa sthira na pAyeMge / bAyeM se dAhine 16 - dUta / 17- dAla yahI kI gaI thii| 18- dina / 19 - isase adhika sarvapriya koI muzkila se milegA / 24 - haTha - dharmiyoM kI mati yadi aisI nikale to koI zrAzcarya nhiiN| pAsa rakhie / taka apane apanI yAdadAzta ke lie varga 11 kI pUrtiyoM kI naqala yahA~ para kara lIjie / aura ise nirNaya prakAzita hone 14 - isakI zItalatA rasika janoM ke lie bhAva-preraka hotI hai| 15 - kahA jAtA hai ki jisa ghara meM strI puruSa se vahA~ dukha kI kamI nahIM ! 16- isake vaza hokara prAyaH nIcA dekhanA par3A hai / 18- bahuta se g2arIba aise bhI haiM jinake lie hara nayA yaha cintA kA preraka hotA hai / 20 --- isake na milane para prANa taka cale jAte haiM / 21 - garmI meM lU utanI nahIM... jitanI ki barasAta kI umasa / 22 - dehAtI gharoM kI kaccI dIvAreM isI se miTTI lekara uThAI jAtI haiN| 28- isakI caMcalatA prasiddha hai / 29- miTTI kA vaha choTA bartana jisameM kisI vastu ko noTa-rikta koSThoM ke akSara mAtrA -rahita aura 23 - eka taraha ke kAma kI maz2adUrI / 25 - maiM kA bahuvacana / sahaja hI meM ghara uThA sakate haiN| pUrNa haiM varga naM0 10 ko zuddha prati 26 - prakRti isa rUpa meM sundara bhI hai aura bhayAnaka bhii| 27- sahAre se jalda lage hai| 3 dI nA nA gha si 12 ra sA 24 ni ha yA 12 ra sA 12.0 ghA Di Yi 3. dI nA nA gha si ghA 13 na ni ha tha na la ya nA va lI LE ra nA vara Pin la vt la 12. m tI zrA ma ( 602 ) aGga-paricaya maa tI 18 vA sa ra 2EUR nA gA tA 2 nA gA la tA tI Shree Sadhammarswami Gyanbrandar Omara, Surat ra I. Upara se nIce 1 - isameM jyoti na hote hue bhI manuSya ke kArya meM kucha bAdhA nahIM pdd'tii| 2 -eka tIrtha kA nAma, jo dakSiNa bhArata meM hai| / 13- hilatA huA / 4 - makar3I ke jAle kA yaha dekhakara prakRti kI kArIgarI para zrAzcarya hotA hai| 5 jAdUgaranI / 6 - nAma rakhane kA saMskAra | 8 - yaha kabhI kabhI aisI yA par3atI hai ki kucha basa nahIM calatA / 10 - kitane hI manuSya ise svAda lekara khAte haiM / 13 - lajjA se paripUrNa..... meM AkarSaNa kI zakti prabala hotI hai| varga nambara 10 kI zuddha pUrti jo baMda liphAphe meM muhara lagAkara rakha dI gaI thI, yahA~ dI jA rahI hai| pAritoSika jItanevAloM kA nAma hama anyatra prakAzita kara rahe haiN| ja H ha 18 15 sa pa lA 23 nA 2. ha tha. zra Cong gadIzvara.. lAna 13 Jia 8 10 tApa sa la kA lI na hanA za svI kA ra 11 192 ma nA R va sana 24 pa da ra ra6 dAga nA 14 racanA panI lA RE dha la 2. yatho yo ci pha 27 ........ 22 Shuang 25 Mei Ping kha rA ta sa 20 ja harA 17 ka dhA AI\ ra 28 mi 31 chaDI www.umaragyanbhandar.com
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ varga naM011 phIsa F ( 603 ) jA~ca kA phArma varga naM0 10 kI zuddha pUrti aura pAritoSika pAnevAloM ke nAma anyatra prakAzita kiye gaye haiM / yadi Apako yaha saMdeha ho ki zrApa bhI inAma pAnevAloM meM haiM, para ApakA nAma nahIM chapA hai to 1) fIsa ke sAtha nimna fArma kI qhAnApurI karake 15 jUna taka bhejeN| ApakI pUrti kI hama phira se jA~ca kreNge| yadi ApakI pUrti ApakI sUcanA ke anusAra ThIka nikalI to puraskAroM meM se jo ApakI pUrti ke anusAra . hogA vaha phira se bA~TA jAyagA aura ApakI fIsa lauTA do jaaygii| para yadi ThIka na nikalI to fIsa nahIM lauTAI jaaygii| jinakA nAma chapa cakA hai unheM isa phArma ke bhejane kI z2arUrata nahIM hai| "vindIdAra lakIra para se kATiya vimdIdAra lakIra para se kATie C tI. ra. (rikta koSThoM ke akSara pAtrA-rahita aura pUrNa hai| mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma.......... dhAna 1 - varga naM. 10 (jA~ca kA fArma) maiMne sarasvatI meM chape varga naM0 10 ke Apake uttara se apanA uttara milAyA / merI pUrti [ koI azuddhi nahIM hai| eka azuddhi hai| na..........meM do azuddhiyA~ haiN| varga naM. 11 / bindIdAra lAina para kATie mA merI pUti para jo pAritoSika milA ho use turanta / bhejie| maiM 1) jA~ca kI fIsa bheja rahA huuN| IN . hastAkSara thA tI diya patA - bindIdAra lakIra para se kATie vA visTITAra lakIra para ise kATa kara liphAphe para cipakA dIjie 21 2 - 3 --- EI | (rikta koSThoM ke akSara mAtrA-rahita aura pUrNa haiM) anenara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAma ........... mainejara varga naM0 11 iMDiyana presa, li0, ilAhAbAda Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 604 ) . pratiyogiyoM kI bAteM kucha naI zaGkAyeM nIca nahIM hotaa| hA~, adhikAMza nIca vRtti dhAraNa kara 1-balI kyoM, chalo kyoM nahIM ? letI haiN| para isase yaha nahIM kaha sakate ki inakA uddeza zrIyuta sampAdaka jii| hI nIca hai| saMketa meM jo 'hI' zabda rakkhA huA hai vaha mArca 1937 kI varga-pahelI meM bAyeM se dAhane naM0 sAfa batalAtA hai ki usakA nIca uddeza ke sivA ucca -6 meM balI eva chalI do zabda banate haiN| isakA saMketa uddeza ho hI nahIM sktaa| kaI vezyAyeM apanA uddeza 'kRSNa ko bahutere aisA samajhate haiM', yaha diyA gayA hai| ucca koTi kA rakhatI haiM tathA pratyeka manuSya para unakI aba hameM isa para vicAra karanA hai| ijz2ata kA prabhAva par3atA hai| aisI avasthA meM pAtara ho koI bhI balayukta zarIrI balI ho sakatA hai, na ki hI nahIM sktaa| kRSNa hI / sAtha hI saMskRta-kAvya-sAhitya meM balI zabda aba 'pAmara' ko liijie| pAmara kA paryAyavAcI kRSNa ke lie prayukta nahIM kiyA gayA hai / isake viparIta zabda 'nIca' hotA hai| nIca vahI manuSya kahalAtA hai hindI hI nahIM, saMskRta-kAvya-sAhitya meM bhI kRSNa ko jo hamezA hI nIca kArya karatA rahatA aura nIca bAteM chaliyA-chalI kahakara adhikAMza meM sambodhita kiyA gayA hai| hI socA karatA hai| nIca kA uddeza hI nIca hotA hai| phira "kRSNa ko bahutere aisA samajhate haiM", isake lie yadi kisI manuSya kA uddeza nIca na ho to vaha nIca kabhI balI zabda prayukta karanA saMyojaka pahelI kI naI sUjha hai| nahIM kahA jA sakatA / isalie isakA uddeza hI nIca hai', -ramezacandra zarmA dehalI isa saMketa meM 'pAmara' hI ThIka jamatA hai, 'pAtara' nhiiN| 2-strIliGga yA puMlliGga harakizanalAla agravAla, heDa mAsTara, pcmddh'ii| zrImAn sampAdaka jI, varga naM0 9 ke 'aTakana' zabda ko lIjie / bAbU pAmara' aura 'pAtara ke kartavyoM aura uddezoM para bhI rAmacandra varmA jI use pu~lliGga banAye baiThe haiM, kintu saMketa vicAra kara lenA caahie| 'pAmara' arthAt nIca kaisA bhI meM hai, "yadi bar3I huI to koI koI baccA ro uThatA hai / " kartavya kare, usakA uddeza sadA hI nIca rhegaa| pAtara aba Apa hI kaheM. pratiyogIgaNa kyA kare ? yA to ve arthAta vezyA kA kartavya yA karma avazya nIca hotA hai| koza ke sampAdaka ko g2alata karAra de yA baMganimAtA kI parantu isakA uddeza to nhiiN| vaha kisI ko dhokhe meM DAla bhUla mAna kara hAni uThAye ? ataH Apase merI prArthanA kara hAni nahIM phuNctii| hai ki zrApa isa patra ko apanI sammAnitA patrikA meM sthAna ke sAtha hI zahA Apacalita tathA kisI dekara anya pratiyogiyoM ko sammAta lekara niNaya kara koza meM na milanevAle zabdoM kI hai| jJAta hotA hai, zaGkA DAlie ki uparyukta donoM mahodayoM meM kauna sahI hai aura karanevAlI mahodayA ne pratiyogitA kI niyamAvalI jo kauna galata ? pratimAsa prakAzita hotI hai, par3hane kA kaSTaM nahIM uThAyA, so0 ke0 DI0 tivArI, bI0 e0 thA0 rudhaulI, bastI anyathA koza kA nAma aura zabdoM kA artha na puuchtiiN| noTa-bAzA hai, pratiyogIgaNa inakA bhI uttara deNge| Apako niyama naM08 meM diye gaye kozoM meM ye saba zabda piralo zaGkAoM ke uttara mila jaayeNge| -kailAzacandra seTha 'pAtara' nahIM, 'pAmara' hI ThIka thaa| 'pAtara' kA uddeza bAga mujaphphara khA~ aAgarA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500) meM do pAritoSika inameM se eka Apa kaise prApta kara sakate haiM yaha jAnane ke lie pRSTha 601 para diye gaye niyamoM ko dhyAna se par3ha liijie| Apa ke lie aura do kUpana yahA~ diye jA rahe haiN| varga naM.11 phIsa varga naM0 11 phIsa 1) 2 dInAnAtha nAnAtha minA / / / tha pa "bindIdAra lakIra ra se kATipa ---- --- bindIdAra nakIra para se kATipa - - - - - - sindIdAra lakIra para se kATie / .. vindIdAra lakIra para se kATipa - - la M FET In (rikta koSThoM ke asara mAtrA-rahita aura pUrNa hai| menejara kA nirNaya muke hara makAra svIkRta hogaa| pUrA nAya - .............. (rikta koSThoM ke akSara mAtrArahita aura pUrNa haiM) mainejara kA nirNaya mujhe hara prakAra svIkRta hogaa| pUrA nAya ............................................ ... apanI yAdadAzta ke lie varga 11 kI pUrtiyoM kI nakala yahA~ kara lIjie, aura ise nirNaya prakAzita hone taka apane pAsa rkhie| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka sUcanAyeM (1) sthAnIya pratiyogiyoM kI suvidhA ke lie hamane praveza zulka patra chAna diye haiM jo hamAre kAryAlaya se nakada dAma dekara qharIde jA sakate haiM / una patroM para apanA nAma svayaM likha kara pUrti ke sAtha natthI karanA cAhie | (2) sthAnIya pUrtiyA~ 'sarasvatI - pratiyogitA baksa' meM jo kAryAlaya ke sAmane rakkhA gayA hai, dina meM dasa aura pA~ca ke bIca meM DAlI jA sakatI haiN| (3) varga nambara 11 kA natIjA jo banda lifAke meM muhara lagA kara rakha diyA gayA hai, tA0 26 jUna san 1937 ko 5. ( 606 ) maitima hiMdI zabdasAgara sarasvatI-sampAdakIya vibhAga meM 11 baje dina meM sarvasAdhAraNa ke sAmane kholA jAyagA / usa samaya jo sajjana cAheM svayaM upasthita hokara use dekha sakate haiM / (4) niyamoM meM hamane spaSTa kara diyA hai ki pravezazulka nirDara dvArA yA hamAre kAryAlaya se qharIde gaye praveza zulka-patroM ke rUpa meM hI zrAnA cAhie; phira bhI kucha loga DAka ke TikaToM ke rUpa meM praveza zulka bheja dete haiM / yahA~ hama eka bAra phira spaSTa kara denA cAhate haiM ki isa prakAra TikaToM ke sAtha AI huI pUrtiyA~ aniyamita samajhI jAtI haiM aura isa prakAra grAye hue TikaToM ke bhI hama z2immedAra nahIM hoMge / saMkSipta hiMdI zabdasAgara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat mUlya 4 jo loga zabdasAgara jaisA suvistRta aura bahumUlya grantha kharIdane meM asamartha haiM, unakI suvidhA ke lie usakA yaha saMkSipta saMskaraNa hai| isameM zabdasAgara kI prAyaH sabhI mahattvapUrNa vizeSatAyeM surakSita rakhane kI ceSTA kI gaI hai| mUlya 4) cAra rupaye / hindI - zabdasAgara www.umaragyanbhandar.com
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ hA vAdhAra vAyA link kahate haiM, kavi apane samaya kA gAyaka hotA hai, vaha maiM eka dayA kA pAtra are! nirjIvoM meM jAna DAlatA hai, sotoM ko jagAtA hai aura maiM nahIM raJca svAdhIna priye ! jAti ko jIvana-yuddha ke lie taiyAra karatA hai| acchI . x kavitA se citta meM utsAha, hRdaya meM aAnanda aura mana meM eka navayuvaka bhAratIya kI lekhanI se aisI nirAzAzAnti paidA hotI hai| maiM jaba koI kavitA par3hatA hU~ taba pUrNa paMktiyA~ nikala sakatI haiM, yaha maiMne pahale nahIM socA mere sAmane yaha dRSTikoNa barAbara rahatA hai| thaa| maiMne 'vizAla bhArata' jahA~ kA tahA~ rakha diyA aura x x mAdhurI' utthaaii| dekhA, pahale pRSTha para zrI ku~vara candrausa dina eka pustakAlaya meM mujhe bar3I dera taka eka prakAzasiMha jI ro rahe haiM- ... . mitra kI pratIkSA meM baiThanA pdd'aa| citta azAnta aura jIvana kA praticaraNa maraNa re! udAsa thA, isalie socA ki hindI kI kucha tAz2I kavi- itanA sundara nAma aura itanI nirAzApUrNa kavitA / tAyeM par3hakara apane hRdaya ko Ananda aura ullAsa se maiMne isa kavitA ko Age par3hanA munAsiba nahIM smjhaa| kyoM na bhruuN| mez2a para gata mAsa kI prAyaH sabhI mAsika patrikAyeM par3I thiiN| maiMne unheM eka eka karake uThAyA aura merI dRSTi :sarasvatI' ke hI samAna aAkarSaka 'vizvamitra' pratyeka patrikA kI prathama pRSTha para chapI kavitA par3ha gyaa| para gaI / usake prathama pRSTha para zrI bhagavatIprasAda vAjapeyI parantu par3hane ke bAda mujhe ghora nirAzA huii| kI 'panaghaTa para' zIrSaka kavitA aGkita hai| zIrSaka dekhakara . x x x maiMne socA isa kavitA meM avazya jIvana aura utsAha Aja-kala 'sarasvatI' kI bar3I dhUma hai| sabase pahale hogA / para usameM nimna paMktiyA~ par3hakara merA hRdaya maiMne yahI patrikA utthaaii| prathama pRSTha para ThAkara gopAla- baiTha gayA- . zaraNasiMha kI kavitA chapI hai| usakI antima paMktiyA~ ___ maiM dainya durdazA kI tar3apana, isa prakAra haiM maiM durbalatA kA nAza-kAla // .. andhakAramaya hI bhaviSya kA citra naz2ara AtA hai| * dhIre dhIre bhAgya-vibhAkara asta huaA jAtA hai| mujhe apanA duHkha bhUla gayA aura maiM socane lagA ki -- maiMne 'sarasvatI' banda kara dii| bhAratIyoM kA bhaviSya hindI ke kaviyoM meM yaha dInatA, nirAzA aura bandhana kA andhakAramaya nahIM hai| unameM jAgRti hai| phira ThAkura itanA bhAva kyoM hai ? aura yadi inheM samaya aura rASTra sAhaba yaha kisakA pratinidhitva kara rahe haiM ? kA pratinidhi kaheM to kyA yaha rASTra aura samaya kA svara hai ? khaira, maiMne 'sarasvatI' banda kara dI aura 'vizAla bhArata' x utthaayaa| isa patrikA meM pahale pRSTha para koI kavitA na kucha patrikAyeM aura par3I thiiN| unheM kholane kI icchA pAkara maiMne kucha pRSTha aura ultte| pahalI kavitA zrI Upara ke anubhavoM se daba cukI thii| para maiM ina kaviyoM bhagavatIcaraNa varmA kI hai / varmA jI navayuvaka aura utsAhI. jaisA nirAza nhiiN| isalie maiMne eka aura patrikA haiM / phira bhI Apa likhate haiM- uThAI / yaha 'sudhA' thii| isake prathama pRSTha para chapI kavitA . . . 607 x Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 sarasvatI [bhAga 38 kA zIrSaka thA dila ke phaphole aura lekhaka the zrI maiMne eka aura ra~gI-cuMgI patrikA utthaaii| yaha 'cA~da' ayodhyAsiMha upAdhyAya 'hriaudh'| zIrSaka se hI maiMne thaa| AvaraNa-pRSTha kA mAnacitra AkAza ko bhI dIpa samajha liyA thA ki kavi ko kisI se kucha zikAyata hai| dikhA rahA thaa| para andara kamArI saralA varmA ne eka kavitA meM hariaudha jI ne kavi ke dukhI mana ko isa citra banAkara pAThakoM ko kaba kI yAda dilAI thI aura prakAra sAntvanA dene kI ceSTA kI hai-- zrI rAmakumAra varmA ne garva ke sAtha likhA thAmatalabI duniyA hotI hai, karAheM kyoM bhara-bhara aahe| yaha TUTI-sI kabra aura TUTI-sI abhilASA merI / kaba aura vaha bhI ttuuttii| nirAzA kI hada ho gaI ! maiMne eka aura patrikA utthaaii| usake prathama pRSTa para yaha mAnA ki bhArata parAdhIna hai| bekArI, garIbI aura zrI maithilIzaraNa gupta kI asaphala zIrSaka kavitA chapI hai| mahAmArI kA cAroM ora dauradaurA hai| para deza kI aAtmA prathama pakti isa prakAra hai ___ ina sabake bhItara se vaisI hI uTha rahI hai jaise varSA meM - rahU~ aAja asaphala maiN| miTTI ke bhItara se vanaspatiyoM ke navAMkura uThate haiM / usa __isameM sandeha nahIM ki gupta jI ne saphalatA kA bhI isa jIvana ko hamAre kavi loga kyoM nahIM dekhate ? yaha eka kavitA meM brAhrAna kiyA hai| para asaphalatA kI yAda unheM prazna hai jisa para pratyeka hindI-premI kA vicAra karane kI eka minaTa bhI nahIM bhuultii| ve kahate haiM zrAvazyakatA hai| maraNa tAkatA hai tU mujhako para maiM kyoM dekhU tujhako ? 'akhabAra-kITa vyaGgaya-bihArI citrakAra, zrIyuta kedAra zamA jAma Digata pAni DigulAta giri, lakhi saba braja, behAla / kaMpa kisorI darasa te, khare lajAne lAla / / ANDA NAUR Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ citra-saMgraha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 kumArI dinezanandinI coraDyA / inako 'zabanama' / nAmaka kRti para isa varSa hindI-sAhitya-sammelana kI aora / se 500) kA sekasa riyA-pAritoSika milA hai| polo ke prasiddha khilAr3I jayapura ke mhaaraaj| zrIyuta ke0 vI0 sinahA apanI jApAnI patnI aura putra ke sAtha / jApAna meM 13 varSa rahane ke bAda zrApa hAla meM ijIniyariMga meM dakSa hokara bhArata lauTe haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-umara Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] citra-saMgraha ejyUkezana korTa kA siMhadvAra / isameM phATaka ke citroM kA vivaraNa dekhie / bIca meM azoka stambha kI pratilipi hai| ejyUkezana korTa ke phATaka ke mastaka kA vivrnn| . Upara kI Ar3I zahatIra meM stUpa kI pUjA, bIca meM chandaka jAtaka kI kathA aura nIce bodhivRkSa kI pUjA ke dRzya dikhalAye gaye haiN| vizeSa jAnakArI ke lie dekhie pRSTha 562 / / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara. Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ HARTH ARPLUITMENT sAmAyaka sAhitya hindI, hindustAnI aura urda nahIM kii| usane pahale to bhAratIya saMskRti kA nAma hindI, hindustAnI aura urdU kA jhagar3A abhI aura nizAna taka miTA denA cAhA thA; kintu isameM use calA hI jA rahA hai| hAla meM isa sambandha meM zrI saphalatA na milii| yaha videzI saMskRti asahayoga kara ke rAhula sAMkRtyAyana, prophesara amaranAtha jhA aura alaga hI rahatI to utanI kar3avAhaTa kabhI na paidA hotI; paMDita javAharalAla neharU ne apane vicAra prakaTa kintu usakA dhyeya to hamezA apanI pratidvaMdvI saMskRti para kiye haiN| zrI rAhula sAMkRtyAyana kA kahanA hai ki prahAra karane kA rhaa| jaba bhAratIya aura arabI saMskRti yaha do saMskRtiyoM kA jhagar3A hai aura taba taka sama- kA yahI bhAva gata sAta sau varSoM se Aja taka calA zrA jhaute kI sUrata nahIM nikala sakatI jaba taka arabI- rahA hai to kisI pArasparika samajhaute kI kyA aAzA ho phArasI ke himAyatI bhAratIya saMskRti se sulaha sakatI hai ? / karane kI icchA na kreN| prophesara amaranAtha jhA urdU ko zaharI aura hindI ko janatA kI bhASA kucha bhAI apanI niSpakSatA dikhalAne ke lie yaha kahate haiM aura hindustAnI ke rUpa meM donoM kA bhI kahane lage haiM ki hameM hindI kA na saMskRta zabdoM se sammilana unheM pasanda nahIM hai| paMDita javAharalAla bharanA cAhie aura na arabI zabdoM se / yaha bhI bhArI bhUla jI kA kahanA hai ki bhASAyeM jabaradastI nahIM bntii| hai| arabI bhAratIya bhASA nahIM hai aura na jisa bhASAmaqAbilA nahIM. sahayoga ke bhAva se hindI-urda donoM vaMza se bhAratIya bhASAoM kA sambandha hai usase isakA kI unnati ho sakatI hai| nIce hama ina tInoM vidvAnoM sambandha hI hai| isake viparIta saMskRta hindI kI jananI ke vaktavyoM ke kucha mahattva-pUrNa aMza uddhRta hai / hindI kI vibhari hai| hindI kI vibhaktiyA~ aura kriyApada taka saMskRta para karate haiN| avalambita haiM / isa prakAra yadi vicAra kara ke dekhA jAya zrI rAhula sAMkRtyAyana ke vicAra to saMskRta kA yaha svAbhAvika adhikAra hai ki vaha hindI-urdU kA jhagar3A bahuta purAnA hai| bIca meM hindI-kopa ko apane zabda-kopa se bhare / hA~, isameM yaha loga use bhUla- se gaye the; lekina isa sAla se phira usakI khayAla to z2arUra hI rakhanA par3egA ki zabda utane hI pariAvAz2a sunAI dene lagI hai| kucha loga isake lie bahuta mANa meM liye jAya~, jitane aAsAnI se hajama ho sake / kucha lAlAyita haiM ki kisI taraha yaha dUra kiyA jaay| yadi logoM kA kahanA hai ki hameM kyA aAvazyakatA hai zabdoM ko hindI-urdU kA jhagar3A kisI prakAra dUra ho jAya to saba saMskRta se lene kI ? hameM gA~voM kI ora calanA cAhie / ko prasannatA hogI; kintu isa jhagar3e ke kAraNa ko acchI yadi Apa tanika vicAra kareM to yaha bAta bhI hAsyAspada taraha se jAne binA ise zAnta karane kA prayAsa karanA hI hogii| bhalA, gAMvoM se isa vaijJAnika yuga ke lie 'nIma hakIma qhatarae jAna'-sA hI hogA / vAstava meM hindI- apekSita zabda kahA~ se milege ? kisI samaya isI dhuna meM urdU ke jhagar3e kA mUla kAraNa hai do saMskRtiyoM kA pAra- masta eka paMjAbI sajjana ne 'chAtrAvAsa' kA paryAya 'par3hAsparika jhgdd'aa| inameM se eka bhAratIya saMskRti hai, jo kuoM-koTThA' banAyA thaa| vAstavika bAta to yaha hai ki hindI kI himAyatI hai aura dUsarI videzI saMskRti hai, jisane hamAre aAja ke prayoga ke lie apekSita vaijJAnika zabdoM apane mUla rUpa se bahuta-se aMzoM meM vikRta ho jAne para kI prApti ke lie grAma kI sAdhAraNa janatA kI bolacAla bhI, bhAratIya saMskRti se kabhI sulaha karane kI koziza kI zaraNa lenA to vaisA hI hai, jaise moTara ke haloM aura 612 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakhyA 6] . sAmayika sAhitya . bijalI kI kaloM kI zakti ko bAbA Adama se cale Aye bhI vizeSatA hai, usakA udgama zuddha saMskRta se hai, haloM meM huuNddh'naa| jisake kAraNa hindI kA sambandha ba~galA, marAThI, gujarAtI, prophesara amaranAtha jhA kA vaktavya tAmila, malayAlama, telagU, karnATakI tathA bhAratavarSa kI maiMne hindI aura urdU, donoM bhASAoM ko par3hA hai, anya mukhya bhASAoM se bhI hai| dakSiNa bhArata kI bhASAyeM mujhe donoM ke sAhitya se prema hai aura yadyapi maiM jAnatA hU~ yadyapi janma se dravir3a haiM, kintu saMskRta kA una para itanA ki donoM hI bhASAtroM kA janma isI deza meM huA hai; adhika prabhAva hai aura una ke zabda-koSa meM saMskRta ke kintu phira bhI donoM kA vikAsa do bhinna-bhinna dizAoM meM itane sahasra zabda haiM ki mAtRbhASA se bhinnatA hone para bhI huA hai| donoM kI apanI-apanI paramparAyeM aura apane- dakSiNa-bhArata ke nivAsiyoM kA hindI ke samajhane meM adhika apane Adarza haiM, jinakA tyAga dene se unakI avanati hI kaThinAI nahIM mAlUma hotii| madarAsa-prAnta aura maisUra meM hogii| donoM bhASAoM ke pAsa apanA-apanA sampanna sAhitya hindI-pracAra ke kArya kI aAzAtIta saphalatA kA kAraNa hai, vizeSataH apane kavitA-sAhitya meM to unake pAsa aisI kevala yahI nahIM ki hindI sIkhane meM sugama hai balki yaha nidhiyA~ haiM jo kisI bhI bhASA ke lie gaurava kI vastu ho bhI hai ki bhAratavarSa ke adhikAMza bhAgoM meM samajhI jA sakatI haiN| donoM bhASAoM ke vikAsa ke sAtha unakI sakanevAlI bhASA, hindI ko sIkhanA upAdeyatA kI bhinna-bhinna vizeSatAyeM paidA ho gaI haiM, jo hamArI rASTrIya dRSTi se bhI acchA hai| doSa rahita nissandeha hindI bhI saMskRti kA sthAyI aMga bana gaI hai| eka bhASA ke sRjana nahIM hai / dehAta kI bhASA hone ke kAraNa hindI zahara kI ke udadeza se hindastAnI ke abhibhAvakoM ko bahuta-sI bhASA kI bhA~ti mArjita, sukumAra aura nAgarika nahIM hai| bAdhAtroM kA sAmanA karanA par3egA, jinameM se kucha durjeya kintu apane isa doSa ke kAraNa hI to vaha sajIva banI raha bhI hoNgii| lipi ki samasyA hI sabase bar3I samasyA nahIM sakI hai, isI kAraNa vaha jarA-jIrNa, niSNa hai-yadyapi bar3I samasyAyoM meM se yaha bhI eka hai / samasyA nIrasa hone se baca sakI hai| vAstava meM yaha hai ki donoM bhASAoM kI pRthak-pRthak jaba hama logoM meM isa kadara pArasparika avizvAsa sAhityika vizeSatAyeM haiM aura donoM kI saMskRtiyA~ bhI aura sandeha hai to phira isa vakta 'hindI' aura 'urdU' kI . bhinna-bhinna haiM, sAtha hI donoM ke apane-apane premI aura jagaha 'hindustAnI' kA nAma lenA ucita nahIM / jahA~ maiM abhibhAvaka haiN| donoM bhASAoM ke pRthak-pRthak astitva kI bAta kahatA hU~, urdU lagabhaga eka zatAbdI se uttarI bhArata meM zaharoM vahA~ maiM yaha bhI kaha denA cAhatA hU~ ki yuktaprAMta meM kI bhASA rahI hai, jahA~ muslima saMskRti ke kendra hone ke rahanevAloM kA kartavya hai ki unheM hindI aura urdU, donoM kAraNa muslima saMskRti kA adhika prabhAva rahA hai| usa ko hI sIkhanA aura jAnanA caahie| eka samaya thA jaba saMskRti ke prabhutva ke kAraNa urdU zAhI darabAroM kI nArmala aura hAI skUla meM donoM bhASAoM kI jAnakArI bhASA bana gaI aura jina logoM kA darabAra athavA anivArya thii| zAyada kAg2az2a para to yaha niyama aba bhI zAsana se samparka rahA unhoMne isa bhASA ko apanA maujUda hai, lekina aAvazyakatA isa bAta kI hai ki yaha liyaa| __ kAryAnvita bhI kiyA jAya / yadi zikSakavarga ko kucha hindI kA kaI zatAbdiyoM kA apanA anavaruddha iti- utsAha ho aura zikSA vibhAga kI tarafa se kucha sakhtI kI hAsa hai| hindI kavitA-sAhitya ko--tulasIdAsa aura jAya to usakA phala zrAzcarya-janaka hogaa| yadi donoM sUradAsa kI amara nidhiyoM ko bhI-gA~voM kI janatA paDhatI bhASAoM kA adhyayana hone lagegA to usase lAbha hI aura samajhatI hai| uttarI bhArata meM zAyada hI koI hogaa| donoM ke sAhitya ke jJAna se sahRdayatA bar3hegI aura aisA gA~va ho jahA~ zAma ko per3a ke nIce athavA vAstavika sAhitya-prema kA prAdurbhAva hogaa| maiM isake pakSa alAva ke pAsa Apa grAmINoM kI TolI meM hindI meM nahIM ki Aja taka ke aitihAsika vikAsa ko bhulAkara kavitA kA pATha hotA huA na dekheN| hindI kI eka aura phira saba kucha naye sire se zurU kiyA jAya / hindI aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI [bhAga 38 urdU donoM ko hI jIne kA adhikAra prApta hai-yaha adhi- hama eka bahuta khUbasUrata aura balavAn bhASA paidA kareMge, 'kAra unheM apane itihAsa se prApta huA hai| jisameM javAnI kI tAqata ho aura jo duniyA kI bhASAtroM zrI javAharalAla neharU ke vicAra meM eka mAkUla bhASA ho / kucha dina se phira hindI aura urdU kI bahasa uThI hai, yaha bAta hote hue bhI hameM yAda rakhanA hai ki bhASAyeM aura logoM ke diloM meM yaha zaka paidA hotA hai ki hindI- z2abaradastI nahIM banatIM yA bddh'tiiN| sAhitya phUla kI taraha vAle urdU ko dabA rahe haiM aura urdUvAle hindI ko / bagaira khilatA hai aura usa para dabAva DAlane se murbhA jAtA hai| isa prazna para gaura kiye jozIle lekha likhe jAte haiM aura isalie agara hindI-urdU abhI kucha dina taka yaha samajhA jAtA hai ki jitanA hama dUsare para hamalA kareM alaga-alaga jhuke, to hamako usa para etarAz2a nahIM karanA utanA hI hama apanI priya bhASA ko lAbha pahuMcAte haiN| cAhie / yaha koI zikAyata kI bAta nhiiN| hameM donoM ko lekina agara z2arA bhI vicAra kiyA jAya to yaha bila- samajhane kI koziza karanI cAhie, kyoMki jitane adhika kula fiz2ala mAlUma hotA hai| sAhitya aise nahIM bar3hA zabda hamArI bhASA meM hoM utanA hI acchaa| krte| hindI aura hindustAnI zabdoM para bahuta bahasa huI hai merA pUrA vizvAsa hai ki hindI aura urdU ke muqAbile aura g2alata fahamiyA~ phailI haiN| yaha eka fijUla kI bahasa se donoM ko hAni pahu~catI hai| vaha eka-dUsare ke sahayoga hai| donoM hI zabda hama apanI rASTra-bhASA ke lie kaha se hI bar3ha sakatI hai aura eka ke bar3hane se dUsare ko bhI sakate haiM, donoM sundara haiM aura hamAre deza aura jAti se phAyadA phuNcegaa| isalie unakA sambandha mukAbile kA sambandha rakhate haiN| lekina acchA ho, agara isa bahasa ko nahIM honA cAhie, cAhe ve kabhI alaga-alaga rAste para banda karane ke lie hama bolane kI bhASA ko hindustAnI kyoM na cle| dUsare kI tarakkI se qhuzI honI cAhie, kaheM aura lipi ko hindI yA urdU kaheM / isase sAfa-sAfa kyoMki usakA natIjA apanI tarakkI hogii| yorapa meM jaba mAlUma ho jAyagA ki hama kyA kaha rahe haiM / naye sAhitya (a~garez2I, phreMca, jarmana, iTAliyana) bar3he taba saba sAtha baDhe, eka dUsare ko dabAkara aura mukAbilA musolinI svastha kyoM hai ? karake nhiiN| __musolinI kA zArIrika svAsthya bahuta acchA ___ hindI aura urdU kA sambandha bahuta karIba kA hai, aura hai| isakA rahasya kyA hai ? isa sambandha meM kucha phira bhI kucha dUra hotA jA rahA hai| isase donoM kI hAni praznottara 'pratApa' meM prakAzita hue haiM, jo yahA~ hotI hai / eka zarIra para do sira haiM aura ve Apasa meM lar3A uddhRta kiye jAte haiN| karate haiN| hameM do bAteM samajhanI haiM aura hAlA~ki vaha do hAla meM musolinI se kucha prazna kiye gaye the bAteM UparI taura se kucha virodhI mAlUma hotI haiM, phira bhI jinakA uttara dete hue unhoMne batalAyA hai ki unakA unameM kAI asalI virodha nahIM hai| eka to yaha ki hama svAsthya itanA acchA kyoM hai| 1925 se aba taka ve aisI bhASA hindI aura urdU meM likhe aura boleM jo ki eka dina bhI bImAra nahIM pdd'e| unase prazna kiyA gayAbIca kI ho, aura jisameM saMskRta yA arabI aura fArasI "kyA zrApa koI niyamita bhojana kisI qhAsa mAtrA meM hI ke kaThina zabda kama hoM / isI ko Ama taura se hindustAnI karate haiM ? yadi hA~ to vaha cIz2a kyA hai ?" kahate haiN| kahA jAtA hai, aura yaha bAta sahI hai ki aisI isakA uttara dete hue unhoMne kahA ki maiM zarAba ko bIca kI bhASA likhane se donoM tarafa kI kharAbiyA~ pA svAsthya ke lie hAnikara samajhatA huuN| maiM zarAba kabhI jAtI haiM, eka dog2alI bhASA paidA hotI hai jo kisI ko nahIM pItA / maiM sirpha bar3e bhojoM ke avasara para hI thor3I-sI bhI pasanda nahIM hotI aura jisameM na saundarya hotA hai, na zarAba pItA hU~, kintu vigata mahAyuddha ke bAda se to maiMne shkti| yaha bAta sahI hote hue bhI bahuta buniyAda nahIM sigareTa kabhI nahIM pii| rakhatI aura merA vicAra hai ki hindI aura urdU ke mela se prazna-Apa kauna-sA bhojana karanA pasanda karate haiM ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] . sAmayika sAhitya 615 uttara--maiM sirfa sIdhA sAdA khAnA khAtA hU~, vaisA sAmrAjyavAda hai| sAmrAjyavAda-kisI rUpa meM bhI khAnA jaisA kisAna khAte haiM / maiM phala bahuta khAtA huuN| kyoM na ho, saMsAra ke lie kisI hAlata meM bhI hitakara prazna-kyA Apa cAya kahavA athavA aisI hI aura nahIM ho sktaa| sAmrAjyavAda cAhe leokatantra-zAsana ke koI cIz2a sevana karate haiM ? rUpa meM ho (jaisA ki pazcimI yorapa meM hai) aura cAhe vaha uttara--maiM cAya athavA-kahavA nahIM sevana krtaa| fAsisTa tAnAzAhI ke rUpa meM (jaisA ki madhya-yorapa ke - prazna -zrApa nitya kitanI dera taka aura kauna-sA . dezoM meM hai) hama eka svAtantrya-premI kI haisiyata se usakI vyAyAma karate haiM ? kadra nahIM kara skte| , uttara-maiM 30-40 minaTa taka nitya vyAyAma karatA hU~ tIsarI bAta jise hameM kabhI na bhUlanA cAhie vaha tathA saba prakAra ke kheloM kA abhyAsa karatA hU~ / garamI ke yaha hai ki hindustAna kI rASTrIyatA eka cIz2a hai| yadi dinoM meM maiM tairanA adhika pasanda karatA hU~ aura jAr3e ke hama unnati karanA cAhate haiM to hameM yAda rakhanA hai ki dinoM meM maiM skAiMga (kATha ke yaMtra pairoM meM pahanakara barafa para hindustAna ke vibhinna prAntoM aura sampradAyoM ko eka phisalanA) kA mujhe bahuta zauka hai / maiM pratidina ghor3e kI jhaNDe ke nIce apanI tAkata saMgaThita karanI hai| isI se savArI karatA huuN| maiM mazInavAle sabhI kheloM meM dakSa hamArA kalyANa ho sakatA hai| prAntIya athavA sAmprahU~, jaise sAikila, moTara sAikila, moTara aura havAI dAyika bheda-bhAva kA mahattva denA hamAre lie bahuta hI jahAz2a claanaa| ghAtaka hai| dezahitaiSI kA kartavya hai ki vaha deza kI prazna-sone ke sambandha meM ApakI Adate kaisI haiM ? sAmAjika aura Arthika samasyAoM ko vistRta dRSTikoNa uttara-maiM niyama-pUrvaka rAta ko 7-8 ghaMTe sotA se vicAra kreN| huuN| rAta ko lagabhaga 10 baje so jAnA aura savere 7 baje cauthI bAta hamAre lie yaha z2arUrI hai ki hama deza ke taka uTha par3anA merA niyama hai / maiM dina ko kabhI nahIM kisAnoM aura maz2adUroM kA saMyukta morcA banAkara unheM sotaa| adhika khAnA khAne se hI dina meM nIMda AtI hai| sAmrAjyavAda-virodhI saMgharSa meM ekatra kreN| deza kI sabhI sAmrAjyavAda-virodhI zaktiyoM ko kAMgresa ke netRtva meM zrI subhASacandra bosa kI pA~ca bAteM zrAz2AdI kI lar3AI lar3anI caahie| yaha prasannatA kI bAta hai ki sarakAra ne zrI antima mahattvapUrNa bAta jise hameM kabhI na bhUlanA subhASacandra bosa ko binA kisI zarta ke chor3a diyA cAhie ahiMsA kA siddhAnta hai| hai| chUTane ke bAda hI kalakattA meM unakA sArvajanika rUpa se acchA svAgata huaa| usa avasara para hindU-hita aura naye maMtrimaMDala bhASaNa karate samaya unhoMne bhAratIyoM ko pA~ca bAtoM kAMgresa ke mantri-pada na svIkAra karane para prAntIya para barAbara dhyAna rakhane kI salAha dii| ve pA~ca sarakAroM ne apane jo maMtrI niyukta kiye haiM unameM bAteM isa prakAra haiM musalamAnoM kI saMkhyA hinduoM kI apekSA bahuta pahalI bAta jise hameM kabhI na bhUlanA cAhie yaha hai adhika hai| isa para kucha samAcAra-patroM ne jinakA ki saMsAra Aja kidhara jA rahA hai| hindustAna kI takadIra kAMgresa se mata-bheda hai, yaha Andolana prArambha kiyA duniyA kI takadIra ke sAtha hai| ataeva saMsAra kI hai ki kAMgresa ke pada na grahaNa karane kA eka pariNAma maujUdA paristhitiyoM ko dhyAna meM rakhate hue hI hameM yaha huA hai ki jina prAntoM meM hinduoM kA bahumata hindustAna ke Andolana ke rukha ko ThIka rakhanA hai| hai vahA~ bhI musalamAna pradhAna maMtrI ho gaye haiN| isa koI bhI cAla calane ke pahale hameM acchI taraha seAca prakAra hinduoM kI hAni huI hai aura Age bhI lenA cAhie ki hameM Age kauna cAla calanI hai| unake hitoM para kuThArAghAta hotA rhegaa| isa bhrama dUsarI bAta jisakA hameM sadA qhayAla rakhanA cAhie pUrNa ukti kA sahayogI 'Aja' ne 'lIDara' ke eka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 sarasvatI lekha kA uttara dete hue bar3e sundara DhaGga se khaMDana kiyA hai / vaha likhatA hai - musalamAna mantriyoM ke kAraNa hindutroM para kauna-sI vipatti TUTa par3egI aura musalamAna janatA ko kauna-sA bihizta mila jAyagA, yaha 'lIDara' hI samajhatA hogA / jinheM dekhane ko A~kheM aura samajhane ke jAnate haiM ki navAba, rAjA aura 'sara' kI cAhe ve hindU ho yA musalamAna, Arthika cAhe lie buddhi hai ve zreNI ke loga, tathA rAjanaitika eka hI haiN| isI prakAra kisAna aura maz2adUra, hindU yA musalamAna, eka hI haiM / hama 'lIDara' se pUchate haiM ki deza ke sAmane mukhya prazna kyA hai ? janavarga kI daridratA, kisAnoM kI tabAhI, maz2adUroM kI durdazA, madhyavarga kA Arthika patana yA yaha ki kisa sampradAya ke kitane loga mantrimaNDala meM vartamAna haiN| sahayogI ko itanA samajhane kI buddhi to hogI hI ki rAjA aura navAba, cAhe ve hindU ho yA musalamAna apane kisAnoM kI tabAhI ke lie samAna rUpa se z2immedAra haiN| musalamAna navAba kyA hindU kisAnoM se adhika lagAna vasUla karegA aura musalamAna asAmiyoM kA sArA bakAyA aura qarz2a mAfa kara degA? yadi nahIM to unake mantrI banane se musalamAna janatA ko kauna-sA rAjya mila gayA aura kauna-sI vipatti hindU janatA ke sira para ma~DarAyegI ? vyartha meM hindU-musalima prazna ko isa sthAna para ghuser3akara mukhya praznoM ko pIche Thela denA kahA~ kI deza sevA hai ? janatA aisI mUrkha nahIM hai jo kisI ke bahakAve meM A jAya / vaha dekha rahI hai ki hindU-hita ke rakSaka grAja mantrI banane ke lie unhIM musalima mantrimaNDaloM meM sammilita ho rahe haiM jina para 'lIDara' ro rahA hai / tiravA ke rAjA sAhaba kisI samaya isa 1 prAnta kI hindU sabhA ke pradhAna the / para Aja ve chatArI ke navAba kI darabAradArI kara rahe haiM / mantritva milate dekhakara unakA hindU-prema kAphUra ho gyaa| sImAprAnta kI hindU-sabhA ke pradhAna ko musalima pradhAna mantrI kA hAtha ba~TAne meM kucha bhI saMkoca nahIM ho rahA hai| paMjAba ke prAyaH sAre hindU-hita-rakSaka musalamAna pradhAna mantrI ke sahayogI bana gaye haiN| 'lIDara' ke hRdaya meM yadi vastutaH musalima maMtrimaNDaloM kI sthApanA kA duHkha hai to vaha ina hindU hita rakSakoM ke nAma para roye jo zrAja una mantrimaNDaloM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ bhAga 38 kI sthApanA ke kAraNa tathA unake astitva ke samarthaka ho rahe haiM / cIna meM afImaciyoM ko phA~sI afIma ne cIniyoM kA bahuta ahita kiyA hai / isa naze ne eka prakAra se unakA jIvana hI barabAda kara diyA hai| krIma se chuTakArA pAne ke lie vahA~ kI sarakAra ne aba kar3e niyama banAye haiM / yahA~ taka ki jo afIma na chor3e use phA~sI taka kI sajA dene kA qAnUna bana gayA hai / isa sambandha meM 'bhArata' hAla meM eka jJAtavya lekha prakAzita huA hai / use hama yahA~ uddhRta karate haiM meM IsTa iMDiyA kampanI ne cInavAloM meM aphIma ko jo z2abarana pracAra kiyA thA usakA mUlya cIna ko apanI svAdhInatA se denA par3A hai| itanA hI nahIM, aba taka usakA apane saikar3oM nivAsiyoM ke prANa dekara bhI abhizApa se chuTakArA nahIM mila sakA hai / cIna kI sarakAra ne san 1935 meM ciyAMga kAI- zeka kI dekha-rekha meM afIma ke viruddha jihAda khar3A karane kA nizcaya kiyaa| sarakAra ne isa viSaya meM kar3e niyama banAye / pahalI bAra aparAdha karanevAloM ko garama lohe se 1 dAgane kI saz2A dI jAne lagI aura bAra-bAra aparAdha karanevAloM ko phA~sI kI saz2A kA niyama banA diyA gayA / isa niyama ke anusAra 1935 meM 965 vyaktiyoM ko phA~sI dI gii| gata varSa isase bhI adhika vyaktiyoM kI jAneM afIma ke kAraNa gii| phira bhI isa satyAnAzI naze meM kamI na huI / isa varSa yaha niyama banAyA gayA hai ki pratyeka aphIma khAnevAle ko prANadaMDa diyA jAyagA / isase avazya ullekhanIya kamI huI hai| cIna kI sarakAra daNDa dene ke sivA afImaciyoM kI Adata meM sudhAra karane kA bhI prayatna karatI hai| isake lie deza bhara meM seneToriyama jaisI saMsthAyeM khola dI gaI haiM, jinameM logoM kA ilAja mufta kiyA jAtA hai| pradarzana ke lie aphIma kI holI bhI sArvajanika sthAnoM meM jalAI jAtI hai / san 1773 ke pahale cIna meM koI afIma kA nAma bhI na jAnatA thA / 1776 meM IsTa iMDiyA kampanI ne kenTana ke bandaragAha meM afIma kI 1000 peTiyA~ utArIM / www.umaragyanbhandar.com
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] 1780 meM 5000 aura 1820 se 1830 ke bIca 16,000 peTiyA~ vArSika ke hisAba se afIma isa abhAge deza meM khapa gaI / san 1836 meM samrAT TAU kvAnA ke "maMtrI ne unase isa bAta kI zikAyata kI ki a~garez2a vyApAriyoM kA uddeza cIniyoM ko afIma khilA khilA kara kamaz2ora banA hai| kucha samaya bAda samrATa ke putra kI adhika aphIma khAne ke kAraNa mRtyu bhI ho gaI / taba samrATa ne grAzA nikAlI ki cIna ke kisI bhI bandaragAha para 'jaMgalI loga' utarane na paaveN| eka dUsarI zrAjJA meM kahA gayA 'kitane hI jahAjoM meM chipA kara aphIma kI 10-10 haz2Ara peTiyAM lAI jA cukI haiN| isa taraha kI jitanI bhI afIma mile, sarakArI qhaz2Ane meM jamA kara dI * jAya tAki vaha naSTa kI jA aura deza isa vyAdhi se mukta kiyA jA ske| isa bAta kA vacana liyA jAya ki ve krIma na lAveMge / ' sake videziyoM se kabhI isa deza meM sAmayika sAhitya isa taraha IsTa iMDiyA kampanI ko aphIma kI 20,283 peTiyoM se hAtha dhonA par3A / 2 lAkha pAunDa kI yaha afIma samrAT kI AjJA se jalA dI gaI / parantu cIna kI ApattiyoM kA phira bhI anta na hugrA / 1839 meM iMglaiMDa ke do jaMgI jahAjoM kA mukAbilA cIna ke samasta jaMgI ber3e se huA, jisameM 16 choTe jahAz2a the / eka ghaMTe ke andara cInI jahAz2oM meM se kucha DubA diye gaye, kucha bhAga gaye aura kenTana kA bandaragAha cAroM tarafa se ghera liyA gyaa| isake sivA anya bandaragAhoM para bhI briTiza jahAz2oM ne golAbArI kI, yahA~ taka ki 1842 taka cIna kI sabhI tarafa hAra hI hAra hotI dikhAI par3ane lagI / Akhira samrAT ko sandhi karanI pdd'ii| isa sandhi ke anusAra a~garez2oM ko vyApAra ke lie hA~gakA~ga diyA gyaa| kenTana, emoya, krUcU, niMgapo aura zAMghAI meM a~garez2oM kA rahane kA adhikAra diyA gayA aura unake jAna-mAla kI z2immedArI lI gaI / samrAT ne Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 617 kampanI se chInI huI aphIma kA dAma tathA yuddha ke qharca kI pUrti bhI karane kA vacana diyaa| isa taraha cIna aphIma ke kAraNa videziyoM ke caMgula meM pha~sA / cIna kI vartamAna sarakAra kA anumAna hai ki vaha san 1940 taka deza se aphIma kI Adata chur3Ane meM saphala ho jAyagI / gurukula ke nava-snAtakoM ko khAna abdula gaphphAra khA~ kA AzIrvAda isa varSa gurukula- kAGgar3I ke vArSika mahotsava ke avasara para khAna abdula gaphphAra khA~ bhI upasthita the / Apane nava- snAtakoM ko AzIrvAda dete hue kahA yahA~ Ate hue maiMne mahAtmA jI ko bhI Apa logoM kI tarafa se nimaMtraNa diyA thA, magara ve na A ske| unhoM nimna sandeza zrApa logoM ke lie bhejA hai-- " gurukula aura aise hI dUsare madarase hindU-muslima ekatA ke gar3ha hone cAhie / " merA bhI Apa logoM ko yahI sandeza hai| sTezanoM para 'hindU cAya ' ' hindU pAnI' tathA 'muslima cAya' muslima pAnI' kI AvAz2a ko sunakara mujhe bar3A duHkha hotA hai / isI lie to dUsare mulkoM ke loga hama para ha~sate haiM / hindU-muslima ekatA kevala bAteM banAne se na hogI / hamAre deza ke yuvakoM ko kucha karake dikhAnA cAhie | maiM apane taju kI binA para kaha sakatA hU~ ki khudAI qhidamatagAroM ne sImAnta ke hindU-musalamAnoM meM bhAI-bhAI kI bhAvanA ko paidA karane meM bahuta kucha kiyA hai / isameM AnevAle pratyeka vyakti ko binA kisI dharma aura jAti kA bheda kiye mAnava jAti kI sevA kI zapatha lenI hotI hai| nava-snAtako ! maiM tumase AzA karatA hU~ ki tuma loga qhudAI khidamatagAra banoge aura hindU-musalamAnoM meM ekatA sthApita karoge / www.umaragyanbhandar.com
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 sapAGgIya noTa LARITAMARHATTERIRANI samrATa jArja kA rAjyAbhiSeka sarakArI kharItoM meM bhI huA / isa lar3AI ke bAda grAma 12 maI ko landana meM samrATa jArja kA rAjyAbhiSe- phira bImAra hokara vApasa A gye| kintu acche ho jAne . kotsava bar3e dhUmadhAma ke sAtha ho gyaa| isa avasara para para havAI senA meM bhartI ho gaye aura san 1918 ke - landana meM sAmrAjyAntargata dezoM ke pratinidhiyoM ke sivA prArambha meM kainavela ke havAI sTezana meM niyukta hue / saMsAra ke bhinna bhinna dezoM ke rAja-pratinidhi bhI ekatra kucha hI mAsa meM Apane havAI jahAz2a kA saMcAlana sIkha hae the| isa mahotsava ke silasile meM briTiza sAmrAjya ke liyA aura usI varSa akTUbara meM Apa havAI ber3e ke sAtha vaibhava aura sAmarthya kA jo virATa pradarzana huaA thA vaha yuddha kSetra meM bheja diye gye| san 1919 meM zrApa havAI vAstava meM asAdhAraNa thaa| vibhAga meM skvADarana-lIDara niyukta hue aura usake dUsare ___ samrATa chaThe jArja kA pUrA nAma elabarTa phreDarika varSa viMga-kamAnDara banA diye gaye / bAda ko Apane jalaArthara jArja hai / Apa svargIya samrATa jArja (paMcama) aura senA aura havAI senA donoM se tyAgapaH de diyA aura rAjamAtA merI ke dvitIya putra haiN| ApakA janma 14 zAntimaya nAgarika jIvana vyatIta karane lge| disambara san 1895 kA hazrA thaa| zrApa isa samaya 41 isake bAda zrApake pitA ne zrApako kaimbrija-vizvavarSa ke haiM / bacapana meM zrApakA nAma priMsa elabarTa thaa| vidyAlaya ke TriniTI kAleja meM adhyayana ke lie bhejaa| 13 varSa kI Ayu taka Apa rAjamahala meM zikSA pAte rhe| kAleja meM Apane koI DigrI pAne ke lie bAkAyadA isake bAda Apa zrAsabArna ke jahAz2I zikSA ke kAleja meM adhyayana nahIM kiyA, kintu zrApa svatantra rUpa se itihAsa, bhartI hue| Apa yahA~ do varSa taka rhe| phira do varSa artha-zAstra aura bhautika vijJAna kA vizeSa adhyayana taka DArTamAutha meM rahe / ina kAlejoM meM Apako sAdhAraNa karate rahe / zikSA ke atirikta bhautika vijJAna, vidyut vijJAna, 23 jUna san 1920 meM samrATa ke janma-divasa ke iMjIniyarI, jahAz2a-saMcAlana tathA jala-senA ke itihAsa avasara para zrApako DyUka aAfa yArka kA pada prApta kA adhyayana karanA par3atA thaa| 17 varSa kI Ayu hone huA aura usI varSa aApane lArDa-sabhA meM sthAna grahaNa para san 1912 meM Apa kambaralaiNDa jahAz2a para vyAvahArika kiyaa| Apako audyogika praznoM se vizeSa dilacaspI hai zikSA prApta karane ke lie bheje gye| taba zrApa kAliMgavuDa aura Apane choTe tathA bar3e, ucca aura nimna vargoM ko ekajahAz2a para miDazipamaina banA kara bheje gye| vahA~ apane dUsare ke adhika nikaTa lAne kA prazaMsanIya prayatna kiyA hai| anya sAthiyoM ke samAna hI Apako bhI atyanta parizramapUrNa zrApa bhI samaya samaya para anya dezoM ke mahAn avasaroM aura sAdagI kA jIvana bitAnA par3atA thaa| para briTena ke rAja parivAra kI ora se sammilita hote rahe ___ isI samaya yorapa meM mahAyuddha chir3A aura Apa bhI haiM / san 1922 meM zrApa yUgosleviyA ke bAdazAha aura jahAz2I sainika ko haisiyata se usameM bheje gaye / mahAyuddha rUmAniyA ke bAdazAha kI dvitIya putrI ke vivAha meM sammimeM bhAga lete samaya Apa bImAra hue aura Apako chuTTI. lita hue the| usI varSa rUmAniyA ke naye bAdazAha ke lekara svadeza lauTanA par3A / jeTaleMDa kI mahattvapUrNa rAjyAbhiSeka ke avasara para Apa apane pitA ke badale samudrI lar3AI ke pahale Apa pUrNa svastha hokara phira apane upasthita hue the| ina donoM hI avasaroM para upasthita kAma para pahu~ca gaye aura Apane usa yuddha meM aise dhairya aura vyaktiyoM para zrApa ke vyaktitva aura vyavahAra kA bar3A vIratA se bhAga liyA ki ApakA ullekha yuddha-sambandhI acchA prabhAva par3A thaa| 618 Stree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6 ] sampAdakIya noTa samrAT chaThe jArja meM samrAjJI elijAvetha skATalaiMDa ke eka atyanta ucca parivAra kI kanyA haiM / vivAha ke pUrva ApakA nAma leDI eliz2Abetha eMjelA mAgyUriTa bojalina thA / ApakA janma 4 agasta san 1900 ko hArTaphorDazAyara huA thaa| isa prakAra grApa 36 // varSa kI haiN| bacapana meM Apa bar3I sundara aura sukumAra thiiN| ApakI mAta kAunTesa sTreMthamora ne Apako prArambhika zikSA dI thI / ApakA bacapana adhikAMza meM skATalaiMDa ke glemisa sthAna meM bItA / yorapIya mahAyuddha kA prArambha hone para zrApa ke cAra bar3e bhAI usameM bhAga lene ke lie cale gaye aura Apane eka naye jIvana meM praveza kiyaa| Apake mAtA-pitA ne apane glemisavAle mahala meM yuddha ke ghAyaloM ke lie aspatAla khola diyA aura grApa bhI ghAyala sainikoM kI sevA meM apanI mAtA kA hAtha ba~TAne lagIM / zrApakA adhikAMza samaya ghAyala sainikoM kI sevA aura unheM prasanna tathA utsAhita karane meM bItatA thA / san Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 619 samrAjJI eliz2Abetha 1920 meM Apake mAtA-pitA landana ke baTana-sTrITa meM grAkara rahane lage / san 1921 meM ApakI mAtA bImAra huI aura glemisa-mahala meM unake cIrA lagAyA gyaa| usI bIca rAjaparivAra ke kucha loga grApake yahA~ grAkara Thahare, jinameM DyUka grAfa yArka aura unakI bahana merI bhI thiiN| mAtA ke bImAra hone ke kAraNa zAhI mehamAnoM ke satkAra kA bhAra Apa hI para par3A aura apane bhAvI pati ke sAtha bAtacIta aura baiThane uThane kA Apako bahuta kAfI avasara milA / dhIre-dhIre donoM kI ghaniSThatA bar3hI aura donoM ekadUsare para anurakta ho gaye / san 1922 ke anta meM DyUka grApha yArka ke sAtha grApakA vivAha hone kI aphavAha phailane lagI aura janavarI 1923 meM isakI aura bhI puSTi huI jaba jyaka grAfa yArka Apake pitA ke velDanavarIvAle nivAsasthAna meM Apake sAtha jAkara tthhre| ina donoM kA prema honA samrATa aura samrAjJI ko bhI priya thA aura www.umaragyanbhandar.com
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarasvatI . thor3e hI dinoM ke bAda ina donoM kI sagAI kI ghoSaNA ho gii| kucha saptAhoM ke bAda DyUka grAfa yArka Apako sAtha lekara saiMDighama mahala meM apane mAtA-pitA ke pAsa Aye / anta meM usI varSa 26 apraila ko vesTa - minsTara ebI meM bar3I zAna zaukata ke sAtha grApa donoM kA vivAha huA / vivAha ke bAda san 1924 meM DyUka grAfa yArka apanI patnI ko sAtha lekara aphrIkA kI lambI yAtrA karane gaye / isa yAtrA zrApa keniyA, yugenDA, nIla nadI ke taTa ke pradeza aura khAratma yAdi meM ghUmate hue porTasUDAna se vApasa aaye| hara jagaha Apa logoM kA khUba svAgata huaa| Apa loga 20 apraila 1925 ko landana vApasa Agaye / san 1926 ke apraila mAsa meM Dacaisa grAfa yArka ne apane pitA ke baTana sTrITa ke landanavAle makAna meM priMsesa lIjave ko janma diyaa| isake bAda se zrApa loga landana ke mohalle meM apane alaga makAna meM rahane lage / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [samrAT aura samrAjJI apanI donoM putriyoM ke sAtha ] [ bhAMga 38. isI bIca Apa logoM ne AsTreliyA kI yAtrA kI / vahA~ naye gavarnameMTahAusa kA udghATana karanA thaa| AsTreliyA ke lie Apa donoM 'rinAuna' jahAz2advArA san 1927 meM ravAnA hue| pahale zrApa logoM ne nyUz2IlaiMDa kI yAtrA kI / vahA~ se ravAnA hokara zrApa siDanI - bandaragAha pahu~ce / siDanI se grApa loga kInsalaiMDa aura phira TasmA - niyA gaye / AsTreliyA kI yAtrA ke bAda Apa loga jaba svadeza vApasa grAye taba samrAT aura samrAjJI svayaM Apa logoM ke svAgata ke lie vikToriyA sTezana para pahu~ce / isa atirikta briTena kI janatA bhI bhArI tAdAda meM zrApa le.. ke svAgata ke lie upasthita thii| relave sTezana se loga sIdhe bakiMghama pailesa gaye, jahA~ priMsesa elIz2a batha apanI mAtA se milane ke lie unakI utsukatApUrvaka pratIkSA kara rahI thii| isa yAtrA ke sakuzala samApta hone para landanavAsiyoM kI ora se gilDahAla meM Apa logoM ko sArvajanika rUpa se badhAI dI gii| dhana isa prakAra Apane apane sAmrAjya kA bhI kAfI paricaya prApta kiyA hai| isase Apa apane vartamAna paramocca pada kA bhAra vahana karane meM pUrNarUpa se saphala -mano-. ratha hoMge / isa zubha avasara para hamArI yaha maMgala kAmanA hai ki samrATa dIrghajIvI hoM aura grApake zAsanakAla meM briTiza sAmrAjya aura bhI adhika gaurava prApta kare / www.umaragyanbhandar.com
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] sampAdakIya noTa AyalaiMDa kA nayA rUpa pada kA kArya presIDeMTa karegA, jo 7 varSa ke lie cunA. " _ AyalaiMDa misTara DI velarA ke zAsana meM vicitra DhaMga jAyagA aura jo rAjanaitika dalabandI se pare rhegaa| se a~garez2I sAmrAjya se alaga-sA hotA jA rahA hai / san (2) purAnI sIneTa sabhA ke sthAna para 60 sadasyoM kI eka 1921 meM aAyalaiMDa ke vidrohI sinafina-dala ke logoM se naI sabhA sthApita kI jaaygii| isake 11 sadasya pradhAnaa~garejI sarakAra kI jo sandhi huI thI usake anusAra uttarI maMtrI manonIta karegA aura zeSa janatA-dvArA cune hue zrAyaleMDa ko chor3akara zeSa aAyaleMDa kA 'phrI sTeTa' nAma kA hoNge| (3) Ayariza-bhASA rAjya kI sarakArI bhASA hogI eka nayA rAjya banAyA gayA thA aura use aAtma-zAsana-prApta aura rASTrIya jhaMDA harA, safeda aura nArajI' ina tIna raMgoM rAjya kA darjA diyA gayA thA / parantu DI velarA ne apane kA hogA / (4) talAka ke kAnUna meM sudhAra hogA jisase zAsana kAla meM phrI sTeTa ke zAsana-vidhAna meM aise parivatana talAqa diyA jAnA kAnUna se sambhava na hogaa| (5) phrI kara diye haiM ki usakA aba dUsarA hI rUpa ho gayA hai, sTeTa kA nAma aAyara (Eire) hogaa| jisase 'phrI sTeTa' 'Dominiyana' na rahakara bahuta kucha ina bAtoM se yahI prakaTa hotA hai ki DI velarA sAmrAjya 'prajAtantra-rAjya' bana gayA hai| aura idhara jaba se samrATa ke bhItara rahate hue eka sarvataMtra svatantra prajAtaMtra kI sthApanA aSTama eDavarDa ne siMhAsana kA tyAga kiyA hai taba se to karane jA rahe haiM aura ve yaha saba kAma dina-dopahara landana phrI sTeTa kI sarakAra kI vilagatA kA bhAva aura bhI spaSTa se kucha hI antara para rahate hue a~garez2I sAmrAjya ke ho gayA hai| siMhAsana-tyAga-sambandhI kAnUna ke briTiza sUtradhAroM kI jAnakArI meM kara rahe haiN| unake isa sAhasa pArliyAmeMTa meM pAsa karane ke pahale usa sambandha meM anya aura saphalatA kA mUla kAraNa yaha hai ki unake pIche unake DominiyanoM kI sarakAroM ke sAtha zrAyariza phrI sTeTa kI rASTra kA bala hai| . sarakAra se bhI a~garejI sarakAra ne salAha lI thii| usa samaya pradhAna maMtrI DI ghelarA ne yaha uttara diyA thA ki pUrvI yorapa kA nayA saMgaThana : hama apane yahA~ apanI Dela (pArliyAmeMTa) kI baiThaka karane. isa samaya yorapa meM jo kucha ho rahA hai usase yaha bAta jA rahe haiM, jisameM usa sambandha meM Avazyaka kAnUna pAsa pUrNatayA spaSTa ho gaI hai ki yorapa meM aba koI kisI kA kareMge / phalataH unhoMne hAla meM do kAnUna pAsa kiye haiN| dhanI-dhorI nahIM rhaa| eka rASTra-saMgha thA so abIsIniyA ke pratika ke anusAra phI sTeTa ke bhItarI mAmaloM meM aba bAdazAha mAmale ne usakA divAlA nikAla diyaa| yahI kAraNa hai kA nAma nahIM prayukta kiyA jAyA karegA, sAtha hI gavarnara- ki yorapa ke bar3e rASTroM ko chor3akara aura sabhI rASTra apane janarala kA pada bhI tor3a diyA gyaa| bhaviSya meM gavarnara- bhaviSya kI cintA se aAkula-vyAkula haiN| yahA~ taka ki janarala kI jagaha Dela ke presIDeMTa Dela kI baiThaka bulAyA jisa beljiyama kI rakSA kI gAraMTI phrAMsa aura briTena jaise kareMge tathA use sthagita kiyA kreNge| isake sivA biloM mahAn rASTra diye hue the usane bhI apane una saMrakSakoM se para bhI vahI hastAkSara kiyA kareMge / gavarnara-janarala kA zeSa namaskAra kara liyA hai aura apanI rakSA ke lie vaha kArya kAryakAriNI ke presIDeMTa kiyA kreNge| dUsare kAnUna apane pairoM khar3A honA munAsiba samajhatA hai| beljiyama ke dvArA bAharI kAryoM ke sambandha meM yaha vyavasthA kI gaI kI taraha svIz2aleMDa, hAleMDa, DenmArka Adi rASTra bhI cintita hai ki kAryakAriNI ke parAmarza ke anusAra briTiza sAmrAjya tathA satarka hai / parantu inakI apekSA vikaTa samasyA hai ke bAdazAha antarrASTrIya samajhaute tathA rAjadUtoM Adi kI pUrvI yorapa kI, jahA~ ke rASTra apane lie eka pRthak saMgha niyukti Adi kA kArya kiyA kreNge| aba vahA~ kI kI racanA kara rahe haiN| ve isa bAta se pahale se hI pArliyAmeMTa kA nayA nirvAcana hone jA rahA hai| ataeva Dara rahe haiM ki agale yuddha meM jarmanI kA paira pUrvI yorapa kI pradhAna maMtrI DI velarA ne zAsana-vidhAna meM krAntikArI ora hI bar3hegA, aura usa dazA meM AsTriyA aura haMgerI bhI parivartana karane kI ghoSaNA kI hai, jo isa prakAra hai-- apanI-apanI pahale kI sImAyeM prApta karane ke lie utsAhita (1) gavarnara-janarala kA pada tor3a diyA jAyagA aura unake hoNge| yaha eka spaSTa bAta hai aura pUrvI yorapa ke jo rAjya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 jarmanI aura zrAsTriyA-haMgerI kI purAnI sImAoM ke bhaMga hone para naye naye astitva meM Aye haiM yA unake rAjya kA vistAra huA hai ve yorapa kI vartamAna sthiti ko dekhate hue kaise cupa baiThe raha sakate haiM ? rUmAniyA ke netRtva meM poleMDa, z2encoslevekiyA, jugoslAviyA, yUnAna aura turkI kA jo nayA saMgha bana cukA hai vaha yorapa kI isa kAla kI eka mahatvapUrNa ghaTanA hai| ina chaH rAjyoM ke ekatA ke sUtra meM baddha ho jAne se yorapa ke isa aJcala meM eka mahattvapUrNa zakti astitva meM AgaI hai, jo eka ora jarmanI tathA iTalI kI tAnAzAhiyoM se Takkara le sakegI to dUsarI ora sobiyaTa rUsa ko jahA~ kA tahA~ roke rakhane meM samartha hogii| ina rAjyoM kA sammilita sAmarika bala isa samaya isa prakAra hai senA 3,25,000 rUmAniyA jugoslAviyA 1,50,000 z2e corale vekiyA. 2,00,000 poleMDa 3,80,000 turkI 2,12,000 yUnAna wwwSww sarasvatI jahAz2a vAyuyAna 10,000 9,500 12,199 53,700 40, 450 800 620 566 700 .370 119 kula 13,37,000 1,25, 749 3, 175 pUrvI yorapa kA yaha mitradala yadi kucha kAla taka aikya . ke sUtra meM zrAbaddha rahA aura isane ekamata se kAma kiyA to * pazcima meM na to jarmanI ko, na pUrvI bhUmadhya sAgara meM iTalI koI dussAhasa kA kArya karane kI himmata hogI / yahI nahIM, yorapa kI kyA, saMsAra kI antarrASTrIya rAjanIti meM bhI isa balazAlI saMgha kA qhAsA prabhAva par3egA / yorapa meM yaha saMgha evaM eziyA meM musalamAnI rAjyoM kA saMgha ye donoM bhaviSya meM antarrASTrIya kSetra meM apanA asAdhAraNa mahattva prakaTa kareMge, yadi inameM paraspara ekatA aura sadbhAva zrAja jaisA hI banA rahA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat jApAna kI saphalatA jApAniyoM kI rASTrIya pragati eka prakAra kA saMsAra kA eka nayA camatkAra hai / sau varSa ke bhItara hI unhoMne sabhI dizAoM meM apanI aisI unnati kI hai ki svayaM unnata se [ bhAga 38 unnata pAzcAtya deza bhI Azcarya cakita ho rahe haiN| mahAyuddha ke bAda jaba vAyuyAnoM kA yerpa meM atyadhika pracAra huA taba jApAna meM unake prati vaisA utsAha nahIM dikhAI diyA, jisase yahA~ taka kahA gayA ki isa kSetra meM jApAna yeorapa kI pratidvandvitA nahIM kara sakegA, kyoMki phephar3oM ke kamaz2ora hone ke kAraNa jApAnI loga vAyuyAnoM. kA saJcAlana jaisA cAhie, nahIM kara sakeMge / parantu va isakA pratyakSa pramANa mila gayA hai ki isa 'sUryodaya ke deza' ne vAyuyAnoM ke nirmANa tathA unake saJcAlana meM AzAtIta unnati kI hai| abhI hAla meM jApAnI ur3AkoM ne tokiyo se landana kI yAtrA 3 dina 22 ghaMTe aura 18 minaTa meM pUrI kI hai / san 1925 meM jaba jApAnI ur3Ake landana ke lie tokiyo se ur3e the taba unheM usa yAtrA meM eka mahInA se adhika samaya lagA thA / san 1928 meM phreMca ur3AkoM ne yahI yAtrA 6 dina aura 21 ghaMTe meM pUrI kI thI / para vahI yAtrA jApAnI ur3AkoM ne apane yahA~ ke bane hue vAyuyAna se uparyukta samaya meM pUrI kI hai| unakI saphalatA ke upalakSya meM jApAna meM tIna dina taka utsava manAyA gayA / tokiyo aura landana kA havAI mArga 10 haz2Ara mIla hai / jApAnI yAna vAhaka 200 mIla phrI ghaMTA ke hisAba se ur3e the| sArI yAtrA meM usake saJcAlaka ne ubale 'hue cAvala ke sivA aura kucha nahIM khAyA / ausa yAtrA ke 94 ghaMToM meM ve kula 10 ghaMTe soye / yAna saJca laka kA nAma masAkI inUmA hai / Aja sArA jApAna usake lie garva kara rahA hai / prArambhika zikSA kI riporTa san 1934-35 kI prArambhika zikSA kI riporTa bhArata sarakAra ke zikSA - kamiznara ne hAla meM prakAzita kI hai / yaha riporTa kAfI dera ke bAda nikalI hai / taba aisI dazA ' meM 1935 : 36 kI riporTa ke nikalane kI isa varSa kaise AzA kI jA sakatI hai ? qhaira, isa riporTa se deza ke zikSA pracAra kI vartamAna avasthA para acchA prakAza par3atA hai / isameM batAyA gayA hai ki skUloM meM jA sakane - vAle lar3akoM meM kula 50 fIsadI hI lar3ake skUloM meM par3hane jAte haiM / arthAt zeSa 50 fIsadI lar3akoM ke unake mAtA-pitA kinhIM anivArya kAraNoM se skUloM www.umaragyanbhandar.com
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 6] sampAdakIya noTa 623 meM yA to khuda bhI nahIM karAte haiM yA unheM skUla hI basorA-ghATI meM ho rahA hai| virodhI kabIlAMvAloM meM sulabha nahIM haiN| aura jaba lar3akoM kA yaha hAla hai taba torIkhela ke loga mukhya haiN| inakA netA ipI nAma ke lar3akiyoM ke sambandha meM kyA kahA jAya ? unakA ausata sthAna kA eka yuvA phakIra hai / yaha torIkhela-jAti kA hai, 16.5 phI sadI hI hai| riporTa meM yaha bhI likhA gayA jisa para usakA pUrA prabhAva hai / yaha aMgarez2a-sarakAra ke hai ki cauthe darje taka zikSA pA jAne para hI koI lar3akA viruddha svatantra kabIloM meM bahuta pahale se pracAra karatA thA yA lar3akI sAkSara kahalAne kA adhikArI ho sakatA hai| rahA hai / vaz2IrI, mahasUda, maddAkhela aAdi anya kabIloM parantu durbhAgya kI bAta hai ki prArambhika zikSA meM cauthe para bhI isakA kAphI prabhAva hai| parantu sarakAra kI saumya darje taka kevala 26 fI sadI hI lar3ake pahu~ca pAte haiN| nIti ke kAraNa ye kabIlevAle fakIra ke kahane meM nahIM arthAt 50 phI sadI lar3akoM meM bhI 24 phI sadI lar3ake Aye aura zAnta bane rahe / yaha faqIra isa samaya cauthe darje taka nahIM pahu~ca pAte aura bIca meM hI par3hanA khesArA aura zAkAtU kI ghATiyoM ke bIca meM eka kandarA chor3a baiThate haiN| aisA mAlUma par3atA hai ki lar3ake pahale meM rahatA hai| isakI umra 42 varSa hai| yaha bannU se koI yA dUsare darje se hI skUla jAnA chor3a dete haiN| aisI dazA 12 mIla para sthita ipI gA~va kA nivAsI hai| bannU se meM sAkSara lar3akoM kA ausata bhArata meM kula 26 phI sadI milAnI ko jo sar3aka gaI hai vaha ipI hokara gaI hai| hI hai| isI taraha skUla jA sakanevAlo lar3akiyoM meM kahate haiM ki kisI samaya yaha sarakAra ke mekainikala iMjIniya100 meM kevala 13 lar3akiyA~ cauthe darje taka pahu~ca pAtI riMga DipArTameMTa meM meTa thaa| kaMTrekTara se na paTane para isane haiN| isase prakaTa hotA hai ki skUla jA sakanevAlI lar3a- kAma chor3akara sAdhu kA bAnA dhAraNa kara liyA aura apane kiyoM meM sAkSara lar3akiyoM kI kitanI kama saMkhyA hai| tapa ke prabhAva se koI dasa-bAraha varSa ke bhItara isane yaha avasthA vAstava meM khedajanaka hai| skUla meM jAkara svatantra kabIloM para apanI aisI sattA sthApita kara lI hai lar3akoM kA bIca meM hI par3hanA chor3a baiThanA zikSA-pracAra ki aAja haz2AroM AdamI usake kahane se jAna dene ko ke mArga meM eka bar3A vighna hai aura jo aba sthAyI vyAdhi tayAra haiM / vaha apanI kandarA se bahuta kama bAhara AtA hai, kA rUpa dhAraNa kara gayA hai| isake pratIkAra kA samucita apanI dhyAna-dhAraNA meM hI lagA rahatA hai| usakI kandarA para honA cAhie aura upAya ekamAtra yahI hai ki ke dvAra para paharA rahatA hai / paharedAroM kI anubhati ke bhArambhika zikSA bAlakoM aura bAlikAoM donoM kI sAre binA koI bhI aAdamI fakIra se mila nahIM sakatA hai| deza meM anivArya kara dI jAya / parantu vartamAna Arthika isa bIca meM faqIra ko eka bahAnA mila gayA / astu bannU saMkaTa-kAla meM yaha sambhava nahIM hai, to bhI yaha z2arUra sambhava meM eka hindU lar3akI musalamAna banA lI gaI / isa para vahA~ hai ki zikSA-vibhAga isa bAta kA samucita prayatna kare ki ke hindU bahuta asantuSTa ho gye| yaha dekhakara sarakAra ne skUla meM jAnevAle lar3ake seMTa para seMTa cauthe darje taka z2arUra usa lar3akI ko hirAsata meM lekara usake mA-bApa ko sauMpa pddh'e| adhikAriyoM ko vyAvahArika prayatnoM kI khoja karanI diyaa| kahA jAtA hai ki bannU ke musalamAnoM ne sarakAra ke cAhie, jisameM prArambhika zikSA para kharca honevAlI isa vyavahAra kI ipI ke fakIra se fariyAda kii| phakIra rakama sArthaka ho| yaha saca hai ki adhikAMza mAtA- mauke kI khoja meM thA hii| isa bAta ke bahAne usane lUTapitA zikSA ke prati upekSA bhAva rakhane yA apanI garIbI mAra karane kA Adeza apane anuyAyiyoM ko de diyA, ke kAraNa apane baccoM ko prArambhika zikSA bhI nahIM dete| jisake phala-svarUpa sarakArI ilAke ke kaI gA~va va bAz2Ara isa jAnakArI se bhI samucita lAbha uThAnA caahie| aba taka lUTe jA cuke haiN| ina hamaloM meM nirastra prajA ke dhana kI hI nahIM, jana kI bhI hAni huI hai| yahI nahIM, sImA-prAnta kA upadrava aAkramaNakArI kucha prajAjanoM ko apane sAtha pakar3a bhI sImA-prAnta meM isa samaya sarakAra se svatantra qabIle- le gaye haiM / inakI saMkhyA 26 pahuMca gaI hai| isa lUTa-mAra sAloM se yuddha-sA ho rahA hai| yaha saMgharSa vajIristAna kI ke kAla meM jaba do a~garez2a afasara bhI mAre gaye aura Shr u tarmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 sarasvatI [ bhAga meM * khAsadAroM kI caukiyoM para bhI unake hamale zurU hue taba eka vicitra ravAja sarakAra kA grAsana DigA aura usane upadraviyoM ke kendra- siMdha ke eka aJcala meM hindU aura musalamAnoM meM sthAna khesArA ghATI meM apanI senA bhejakara upadraviyoM kA bhI antarjAtIya vivAha hotA hai, isakA patA pita damana karanA prArambha kara diyaa| idhara a~garez2I ilAke meM - nirvAcana ke samaya lagA hai| sindha meM thara aura pAna sarakAra nirastra logoM ko sazastra karane kI yojanA bhI jile meM eka tAluke meM rAjapUtoM kI eka jAti rhtii| kAma meM lA rahI hai tAki qabIlevAloM ke aAkramaNa karane jo apane par3osa ke eka jAti ke musalamAnoM ko vivAha / para ve unase apanI rakSA kara skeN| AzA hai, isa bAra apanI lar3akiyA~ detI hai| ye musalamAna arabAva kahalA sarakAra aisI koI sthAyI vyavasthA z2arUra kara DAlegI haiM aura una rAjapUtoM ko chor3akara aura kisI ke yahA~ / jisase svatantra kabIle bhaviSya meM phira aise upadrava na lar3akoM kA vivAha nahIM krte| vivAha kanyA ke pitA ke 4 kareM aura yadi kabhI kara baiThe to usa dazA meM a~garez2I meM hotA hai aura hindU-praNAlI se hotA hai / para jaba kanya ilAne ke prajAjana unakA pUrA muqAbilA kara skeN| sasurAla jAtI hai taba vahA~ usakA musalamAnI rIti se phira vivAha hotA hai, para kanyA na to usa samaya musalamAna ___paMjAba-sarakAra kA eka satkArya banAI jAtI hai, na usake bAda hI kbhii| yahI nahIM, vaha gata 1 aprela se bhArata kA zAsana eka naye vidhAna ke apane pati ke ghara meM svecchApUrvaka hindU-dharma ke anusAra anusAra ho rahA hai, parantu abhI taka isa bAta kA AbhAsa apanA jIvana yApana karatI hai| vaha hinda bhojana karatI hai. taka nahIM milA hai ki zAsana-kArya meM koI vizeSa parivartana apane ghara meM tulasI kI pUjA karatI hai, vrata Adi rahatI hA hai| kahA jAtA hai ki sabhI prAntoM ke maMtri-maNDala hai| usI taraha usakA pati apane dharma ke anusAra apanA isa samaya aisI krAntikArI yojanAyeM soca rahe haiM jinake jIvana-yApana karatA hai| para ina bAtoM ko lekara unameM kArya meM, pariNata hote hI isa abhAge deza kI sArI Adhi- kabhI kisI taraha kI khaTapaTa nahIM hotii| hA~, unake bacce vyAdhi aura dainya-duHkha anAyAsa hI dUra ho jaayeNge| musalamAna hI hote haiM, jinameM lar3akiyA~ to musalamAnoM ko isake lakSaNa bhI dikhAI dene lage haiN| abhI paMjAba byAhI jAtI haiN| aura yaha vyavasthA unameM eka yuga se calI meM vahA~ kI sarakAra ne jo vyavasthA saMkaTagrastoM kI aA rahI hai / ye donoM bhinna jAtiyA~ vahA~ paraspara prema sahAyatA karane ke lie kI hai vaha aAzAjanaka hai| hAla aba taka rahatI calI AI haiN| bAhara ke logoM kI meM mulatAna kI kamiznarI meM aoloM se vahA~ kI phasala ko patA bhI na lagatA. yadi gata nirvAcana-kAla bhttttrpnthii| bar3I hAni pahu~cI thii| isakI khabara pAte hI sabhI ucca musalamAna arabAba musalamAna ummedavAroM kA yaha kahakara adhikAriyoM ne mauke para pahu~ca kara hAni kI jA~ca kI virodha na karate ki ve hindU pakSIya musalamAna haiM aura kaTTara aura usakI sUcanA sarakAra ko tAra se dI / phalataH sarakAra musalamAnoM ko unheM voTa nahIM denA caahie| ne lagAna meM 18 lAkha rupaye kI chUTa dene kI aura 5 lAkha rupaye kI takAcI bA~Tane kI AjJA dii| isake sivA vipadgrastoM kI aAvazyaka sahAyatA karane meM eka lAkha bhUla-sudhAra . . rupayA aura kharca kiyA gayA / aura yaha saba kAma kula sarasvatI ke isa aMka meM 578 pRSTha para 'subodha sarasva 14 dina ke bhItara ho gyaa| isa taraha kI sahAyatA adApAla'-zISaka eka RvitA zrIyuta dvijendranAtha mizra pahu~cAne meM pahale itanI zIghratA se kAma nahIM liyA jAtA 'nirguNa' ke nAma se chapI haiN| donoM bAteM g2alata chapa gii| thaa| vAstava meM paMjAba kI naI sarakAra kA yaha zrI gaNeza haiM / vAstava maiM usa kavitA racayitA ko nAma 'zrIyuta / zubha kA sUcaka hai| anya prAntoM kI sarakAroM ko paMjAbaH subodha adAvAla hai, aura kavitA kA zIrSaka ?' hai / sarakAra kI isa sajagatA se zikSA grahaNa karanI caahie| pAThaka sudhAra kara par3hane kI kara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com