Book Title: Sankshipta Padma Puran
Author(s): Unknown
Publisher: Unknown
Catalog link: https://jainqq.org/explore/034102/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // OM zrIparamAtmane namaH // saMkSipta padmapurANa * sRSTikhaNDa * granthakA upakrama tathA isake svarUpakA paricaya svaccha candrAvadAtaM karikaramakarakSobhasaMjAtapherna brahmoddhUtiprasaktaivrataniyamaparaiH sevitaM vipramukhyaiH / OMkArAlaGkRtena tribhuvanaguruNA brahmaNA dRSTipUrta saMbhogAbhogaramyaM jalamazubhaharaM pauSkaraM naH punAtu // * zrIvyAsajI ke ziSya parama buddhimAn lomaharSaNajIne ekAntameM baiThe hue [apane putra ] ugrazravA nAmaka sUtase kahA - "beTA! tuma RSiyoMke AzramoMpara jAo aura unake pUchanepara sampUrNa dharmokA varNana kro| tumane mujhase jo saMkSepameM sunA hai, vaha unheM vistArapUrvaka sunaao| maiMne maharSi vedavyAsajIke mukhase samasta purANoMkA jJAna prApta kiyA hai aura vaha saba tumheM batA diyA hai; ataH aba muniyoMke samakSa tuma usakA vistArake sAtha varNana kro| prayAgameM kucha maharSiyoMne, jo uttama kuloMmeM utpanna hue the, sAkSAt bhagavAnse prazna kiyA thaa| ve [yajJa karaneke yogya ] kisI pAvana pradezako jAnanA cAhate the| bhagavAn nArAyaNa hI sabake hitaiSI haiM, ve dharmAnuSThAnakI icchA rakhanevAle una maharSiyoMke pUchanepara bole-- 'munivaro ! yaha sAmane jo cakra dikhAyI de rahA hai, isakI kahIM tulanA nahIM hai| isakI nAbhi sundara aura svarUpa divya hai| yaha satyakI ora jAnevAlA hai| isakI gati sundara evaM kalyANamayI hai| tumaloga sAvadhAna hokara niyamapUrvaka isake pIche-pIche jaao| tumheM apane liye hitakArI sthAnakI prApti hogii| yaha dharmamaya cakra yahA~se jA rahA hai| jAte-jAte jisa sthAnapara isakI nemi jIrNa-zIrNa hokara gira par3e, usIko puNyamaya pradeza smjhnaa|' una sabhI maharSiyoMse aisA kahakara bhagavAn antardhAna ho gaye aura vaha dharma cakra naimiSAraNyake gaGgAvarta nAmaka sthAnapara giraa| taba RSiyoMne nimi zIrNa honeke kAraNa usa sthAnakA nAma 'naimiSa' rakhA aura naimiSAraNyameM dIrghakAlataka cAlU rahanevAle yajJoMkA anuSThAna Arambha kara diyaa| vahIM tuma bhI jAo aura RSiyoMke pUchanepara unake dharma-viSayaka saMzayoMkA nivAraNa kro|" tadanantara jJAnI ugrazravA pitAkI AjJA mAnakara una munIzvaroMke pAsa gaye tathA unake caraNa pakar3akara hAtha jor3akara unhoMne praNAma kiyaa| sUtajI bar3e buddhimAn the, candramAke samAna ujjvala aura svaccha hai, jisameM hAthIkI sar3ake samAna AkAravAle nAkoMke idhara-udhara vegapUrvaka calane-phiranese phena paidA hotA rahatA hai, brahmAjIke prAdurbhAvakI kathA vArtAmeM lage hue vrata niyama-parAyaNa zreSTha brAhmaNa jisakA sadA sevana karate haiM, OMkAra japase vibhUSita tribhuvanaguru brahmAjIne jise apanI dRSTise pavitra kiyA hai, jo pInemeM svAdiSTa hai aura apanI vizAlatAke kAraNa ramaNIya jAna par3atA hai, vaha puSkaratIrthakA pApahArI jala hamalogoMko pavitra kare / Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcavasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa unhoMne apanI namratA aura praNAma Adike dvArA maharSiyoMko utpatti kaise huI, usase brahmAjIkA AvirbhAva kisa santuSTa kiyaa| ve yajJameM bhAga lenevAle maharSi bhI prakAra huA tathA kamalase prakaTa hue brahmAjIne kisa sadasyoMsahita bahuta prasanna hue tathA sabane ekatrita hokara taraha jagatkI sRSTi kI-ye saba bAteM inheM btaaiye| sUtajIkA yathAyogya Adara-satkAra kiyaa| unake isa prakAra pUchanepara lomaharSaNa-kumAra RSi bole-devatAoMke samAna tejasvI sUtajI ! sUtajIne sundara vANImeM sUkSma arthase bharA huA nyAyayukta Apa kaise aura kisa dezase yahA~ Aye haiM? apane vacana kahA-'maharSiyo! ApalogoMne jo mujhe purANa AnekA kAraNa btlaaiye| sunAnekI AjJA dI hai, isase mujhe bar3I prasannatA huI hai| sUtajIne kahA-maharSiyo ! mere buddhimAn pitA yaha mujhapara ApakA mahAn anugraha hai| sampUrNa dharmoke vyAsa-ziSya lomaharSaNajIne mujhe yaha AjJA dI hai ki pAlanameM lage rahanevAle purANavettA vidvAnoMne jinakI 'tuma muniyoMke pAsa jAkara unakI sevAmeM raho aura ve jo bhalIbhA~ti vyAkhyA kI hai, una purANokta viSayoMko maiMne kucha pUche, use btaao|' Apaloga mere pUjya hai| jaisA sunA hai, usI rUpameM vaha saba Apako sunaauuNgaa| batAiye, maiM kauna-sI kathA kahU~ ? purANa, itihAsa satpuruSoMkI dRSTi meM sUta jAtikA sanAtana dharma yahI hai ki athavA bhinna-bhinna prakArake dharma-jo AjJA dIjiye, vaha devatAoM, RSiyoM tathA amitatejasvI rAjAoMkI vahI sunaauuN| vaMza-paramparAko dhAraNa kare-use yAda rakhe tathA sUtajIkA yaha madhura vacana sunakara ve zreSTha maharSi itihAsa aura purANoMmeM jina brahmavAdI mahAtmAoMkA bahuta prasanna hue| atyanta vizvasanIya, vidvAn lomaharSaNa- varNana kiyA gayA hai, unakI stuti kare; kyoMki jaba putra ugrazravAko upasthita dekha unake hRdayameM purANa venakumAra rAjA pRthukA yajJa ho rahA thA, usa samaya sUta sunanekI icchA jAgrat huii| usa yajJameM yajamAna the maharSi aura mAgadhane pahale-pahala una mahArAjakI stuti hI kI zaunaka, jo sampUrNa zAstroMke vizeSajJa, medhAvI tathA thii| usa stutise santuSTa hokara mahAtmA pRthune una [vedake] vijJAnamaya AraNyaka-bhAgake AcArya the| ve donoMko varadAna diyaa| varadAnameM unhoMne sUtako sUta saba maharSiyoMke sAtha zraddhAkA Azraya lekara dharma sunanekI nAmaka deza aura mAgadhako magadhakA rAjya pradAna kiyA icchAse bole| ___ thaa| kSatriyake vIrya aura brAhmaNIke garbhase jisakA janma zaunakane kahA-mahAbuddhimAn sUtajI ! Apane hotA hai, vaha sUta kahalAtA hai| brAhmaNoMne mujhe purANa itihAsa aura purANoMkA jJAna prApta karaneke liye sunAnekA adhikAra diyA hai| Apane dharmakA vicAra brahmajJAniyoMmeM zreSTha bhagavAn vyAsajIkI bhalIbhA~ti karake hI mujhase purANakI bAteM pUchI haiM; isaliye isa ArAdhanA kI hai| unakI purANa-viSayaka zreSTha buddhise bhUmaNDalameM jo sabase uttama evaM RSiyoMdvArA sammAnita Apane acchI taraha lAbha uThAyA hai| mahAmate ! yahA~ jo padmapurANa hai, usakI kathA Arambha karatA huuN| zrIkRSNaye zreSTha brAhmaNa virAjamAna haiM, inakA mana purANoMmeM laga dvaipAyana vyAsajI sAkSAt bhagavAn nArAyaNake svarUpa haiN| rahA hai| ye purANa sunanA cAhate haiN| ataH Apa inheM purANa ve brahmavAdI, sarvajJa, sampUrNa lokoMmeM pUjita tathA atyanta sunAnekI hI kRpA kreN| ye sabhI zrotA, jo yahA~ ekatrita tejasvI haiN| unhIMse prakaTa hue purANoMkA maiMne apane hue haiM, bahuta hI zreSTha haiN| bhinna-bhinna gotroMmeM inakA janma pitAjIke pAsa rahakara adhyayana kiyA hai| purANa saba huA hai| ye vedavAdI brAhmaNa apane-apane vaMzakA zAstroMke pahalese vidyamAna haiN| brahmAjIne [kalpake paurANika varNana suneN| isa dIrghakAlIna yajJake pUrNa AdimeM] sabase pahale purANoMkA hI smaraNa kiyA thaa| honetaka Apa muniyoMko purANa sunaaiye| mahAprAjJa ! purANa trivarga arthAt dharma, artha aura kAmake sAdhaka evaM Apa ina saba logoMse padmapurANakI kathA khiye| payakI parama pavitra haiN| unakI racanA sau karor3a zlokoMmeM huI Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * bhISma aura pulastyakA saMvAda-sRSTi-kramakA varNana tathA bhagavAn viSNukI mahimA * **********....................................................................................................................................** hai| * samayake anusAra itane bar3e purANoMkA zravaNa aura paThana asambhava dekhakara svayaM bhagavAn unakA saMkSepa karaneke liye pratyeka dvAparayugameM vyAsarUpase avatAra lete haiM aura purANoMko aThAraha bhAgoM meM bA~Takara unheM cAra lAkha zlokoMmeM sImita kara dete haiN| purANoMkA yaha saMkSipta saMskaraNa hI isa bhUmaNDalameM prakAzita hotA hai| devalokoMmeM Aja bhI sau karor3a zlokoMkA vistRta purANa maujUda hai| sUtajI kahate haiM-- maharSiyo ! jo sRSTirUpa mUla prakRtike jJAtA tathA ina bhAvAtmaka padArthoMki draSTA haiM, jinhoMne isa lokakI racanA kI hai, jo lokatattvake jJAtA tathA yogavettA haiM, jinhoMne yogakA Azraya lekara sampUrNa carAcara jIvoMkI sRSTi kI hai aura jo samasta bhUtoM tathA akhila vizvake svAmI haiM, una saccidAnanda paramezvarako meM namaskAra karatA huuN| phira brahmA, mahAdeva, indra, anya lokapAla tathA sUryadevako ekAgracittase namaskAra karake brahmasvarUpa vedavyAsajIko praNAma karatA huuN| unhIMse isa purANa - vidyAko prApta karake maiM Apake samakSa prakAzita karatA huuN| jo nitya, sadasatsvarUpa, avyakta evaM sabakA kAraNa hai, vaha brahma hI mahattattvase lekara vizeSaparyanta vizAla brahmANDakI sRSTi karatA hai| yaha vidvAnoMkA nizcita siddhAnta hai| sabase pahale hiraNyamaya (tejomaya) aNDameM brahmAjIkA prAdurbhAva huaa| vaha aNDa saba ora jalase ghirA hai| jalake bAhara tejakA gherA aura tejake bAhara vAyukA AvaraNa hai| vAyu AkAzase aura AkAza bhUtAdi (tAmasa ahaMkAra) se ghirA hai pAtAlakhaNDa hai / tadanantara parama uttama uttarakhaNDakA varNana AyA hai| itanA hI padmapurANa hai| bhagavAnkI nAbhise jo mahAn padma (kamala) prakaTa huA thA, jisase isa jagatkI utpatti huI hai, usIke vRttAntakA Azraya lekara yaha purANa prakaTa huA hai| isaliye ise padmapurANa kahate haiN| yaha purANa svabhAvase hI nirmala hai, usapara bhI isameM zrIviSNubhagavAnke mAhAtmyakA varNana honese isakI nirmalatA aura bhI bar3ha gayI hai| devAdhideva bhagavAn aba maiM parama pavitra padmapurANakA varNana Arambha viSNune pUrvakAlameM brahmAjIke prati jisakA upadeza kiyA karatA huuN| usameM pA~ca khaNDa aura pacapana hajAra zloka thA tathA brahmAjIne jise apane putra marIciko sunAyA thA haiN| padmapurANameM sabase pahale sRSTikhaNDa hai| usake bAda vahI yaha padmapurANa hai| brahmAjIne hI ise isa jagatmeM bhUmikhaNDa AtA hai| phira svargakhaNDa aura usake pazcAt pracalita kiyA hai| bhISma aura pulastyakA saMvAda - sRSTi-kramakA varNana tathA bhagavAn viSNukI mahimA ahaMkArako mahattattvane ghera rakhA hai aura mahattattva avyakta - mUla prakRtise ghirA hai| ukta aNDako hI sampUrNa lokoMkI utpattikA Azraya batAyA gayA hai| isake sivA, isa purANameM nadiyoM aura parvatoMkI utpattikA bArambAra varNana AyA hai| manvantaroM aura kalpoMkA bhI saMkSepameM varNana hai| pUrvakAlameM brahmAjIne mahAtmA pulastyako isa purANakA upadeza diyA thaa| phira pulastyane ise gaGgAdvAra (haridvAra) meM bhISmajIko sunAyA thaa| isa purANakA paThana, zravaNa tathA vizeSataH smaraNa dhana, yaza aura Ayuko bar3hAnevAlA evaM sampUrNa pApoMkA nAza karanevAlA hai| jo dvija aGgoM aura upaniSadoMsahita cAroM vedoMkA jJAna rakhatA hai, usakI apekSA vaha adhika vidvAn hai jo kevala isa purANakA jJAtA hai| itihAsa aura purANoMke sahAre hI vedakI vyAkhyA karanI cAhiye; kyoMki veda alpajJa vidvAnse yaha socakara DaratA rahatA hai ki kahIM yaha mujhapara prahAra na kara baiThe arthakA anartha na kara baitthe| [tAtparya yaha ki purANoMkA adhyayana kiye binA vedArthakA ThIka-ThIka jJAna nahIM hotaa|] * purANaM sarvazAstrANAM prathamaM brahmaNA smRtam / trivargasAdhanaM puNyaM zatakoTipravistaram // (1 / 53) + yo vidyAccaturo vedAn sAGgopaniSado dvijaH / purANaM ca vijAnAti yaH sa tasmAd vicakSaNaH // (2 / 50-51 ) + itihAsapurANAbhyAM vedaM smupbRNhyet| vibhetyalpazrutAd vedo mAmayaM prahariSyati // (2 / 51-52 ) Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa yaha sunakara RSiyoMne sUtajIse pUchA-'mune! caraNoMkA mujhe darzana prApta huA hai| Aja Apane darzana bhISmajIke sAtha pulastya RSikA samAgama kaise huA? diyA aura vizeSataH mujhe varadAna deneke liye gaGgAjIke pulastyamuni to brahmAjIke mAnasaputra haiN| manuSyoMko taTapara padArpaNa kiyA; itanese hI mujhe apanI tapasyAkA unakA darzana honA durlabha hai| mahAbhAga ! bhISmajIko sArA phala mila gyaa| yaha kuzakI caTAI hai, ise maiMne jisa sthAnapara aura jisa prakAra pulastyajIkA darzana apane hAthoM banAyA hai aura [jahA~taka ho sakA hai] isa huA, vaha saba hameM btlaaiye|' bAtakA bhI prayatna kiyA hai ki yaha baiThanevAleke liye sUtajIne kahA-mahAtmAo! sAdhuoMkA hita ArAma denevAlI ho; ataH Apa isapara virAjamAna hoN| karanevAlI vizvapAvanI mahAbhAgA gaGgAjI jahA~ parvata- yaha palAzake donemeM arghya prastuta kiyA gayA hai; mAlAoMko bhedakara bar3e vegase bAhara nikalI haiM, vaha isameM dUba, cAvala, phUla, kuza, sarasoM, dahI, zahada, jau mahAn tIrtha gaGgAdvArake nAmase vikhyAta hai| pitRbhakta aura dUdha bhI mile hue haiN| prAcIna kAlake RSiyoMne bhISmajI vahIM nivAsa karate the| ve jJAnopadeza sunanekI yaha aSTAGga arghya hI atithiko arpaNa karaneyogya icchAse bahuta dinoMse mahApuruSoMke niyamakA pAlana karate batalAyA hai|' the| svAdhyAya aura tarpaNake dvArA devatAoM aura pitaroMkI amitatejasvI bhISmake ye vacana sunakara brahmAjIke tRpti tathA apane zarIrakA zoSaNa karate hue bhISmajIke putra pulastyamuni kuzAsanapara baiTha gye| unhoMne bar3I Upara bhagavAn brahmA bahuta prasanna hue| ve apane putra prasannatAke sAtha pAdya aura arghya svIkAra kiyaa| munizreSTha pulastyajIse isa prakAra bole-'beTA ! tuma bhISmajIke ziSTAcArase unheM bar3A santoSa huaa| ve prasanna kuruvaMzakA bhAra vahana karanevAle vIravara devavratake, jinheM hokara bole-'mahAbhAga ! tuma satyavAdI, dAnazIla bhISma bhI kahate haiM, samIpa jaao| unheM tapasyAse nivRtta aura satyapratijJa rAjA ho| tumhAre aMdara lajjA, maitrI aura karo aura isakA kAraNa bhI btlaao| mahAbhAga bhISma kSamA Adi sadguNa zobhA pA rahe haiN| tuma apane parAkramase apanI pitRbhaktike kAraNa bhagavAnakA dhyAna karate hue gaGgAdvArameM nivAsa karate haiN| unake manameM jo-jo kAmanA ho, use zIghra pUrNa karo; vilamba nahIM honA caahiye|' pitAmahakA vacana sunakara munivara pulastyajI gaGgAdvArameM Aye aura bhISmajIse isa prakAra bole'vIra ! tumhArA kalyANa ho; tumhAre manameM jo icchA ho, usake anusAra koI vara maaNgo| tumhArI tapasyAse sAkSAt bhagavAn brahmAjI prasanna hue hai| unhoMne hI mujhe yahA~ bhejA hai| maiM tumheM manovAJchita varadAna duuNgaa|' pulastyajIkA vacana mana aura kAnoMko sukha pahu~cAnevAlA thaa| use sunakara bhISmane A~kheM khola dI aura dekhA pulastyajI sAmane khar3e haiN| unheM dekhate hI bhISmajI unake caraNopara gira pdd'e| unhoMne apane sampUrNa zarIrase pRthvIkA sparza karate hue una munizreSThako sASTAGga praNAma kiyA aura kahA-'bhagavan ! Aja merA janma saphala ho gyaa| yaha dina bahuta hI sundara hai; kyoMki Aja Apake vizvavandya Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] . bhISma aura pulastyakA saMvAda-sRSTi-kramakA varNana tathA bhagavAn viSNukI mahimA . . . . . zatruoMko damana karanemeM samartha ho| sAtha hI dharmajJa, AkAzako saba orase AcchAdita kiyaa| [taba zabdakRtajJa, dayAlu, madhurabhASI, sammAnake yogya puruSoMko tanmAtrArUpa AkAzane vikRta hokara sparza-tanmAtrAkI sammAna denevAle, vidvAn, brAhmaNabhakta tathA sAdhuoMpara racanA kii|] usase atyanta balavAn vAyukA prAkaTya sneha rakhanevAle ho / vatsa ! tuma praNAmapUrvaka merI zaraNa huA, jisakA guNa sparza mAnA gayA hai| tadanantara Aye ho; ataH maiM tumapara bahuta prasanna huuN| tuma jo cAho, AkAzase AcchAdita honepara vAyu-tattvameM vikAra AyA pUcho; maiM tumhAre pratyeka prazrakA uttara duuNgaa|' aura usane rUpa-tanmAtrAkI sRSTi kii| vaha vAyuse bhISmajIne kahA-bhagavan ! pUrvakAlameM bhagavAn agnike rUpameM prakaTa huii| rUpa usakA guNa kahalAtA hai| brahmAjIne kisa sthAnapara rahakara devatAoM AdikI sRSTi tatpazcAt sparza-tanmAtrAvAle vAyune rUpa-tanmAtrAvAle kI thI, yaha mujhe btaaiye| una mahAtmAne kaise RSiyoM tejako saba orase AvRta kiyaa| isase agni-tattvane tathA devatAoMko utpanna kiyA ? kaise pRthvI banAyI? vikArako prApta hokara rasa-tanmAtrAko utpanna kiyaa| kisa taraha AkAzakI racanA kI aura kisa prakAra ina usase jalakI utpatti huI, jisakA guNa rasa mAnA gayA samudroMko prakaTa kiyA? bhayaGkara parvata, vana aura nagara hai| phira rUpa-tanmAtrAvAle tejane rasa-tanmAtrArUpa jalakaise banAye? muniyoM, prajApatiyoM, zreSTha saptarSiyoM aura tattvako saba orase AcchAdita kiyaa| isase vikRta bhinna-bhinna vargoMko, vAyuko, gandhoM, yakSoM, rAkSasoM, hokara jalatattvane gandha-tanmAtrAkI sRSTi kI, jisase yaha tIrthoM, nadiyoM, sUryAdi grahoM tathA tAroMko bhagavAn brahmAne pRthvI utpanna huii| pRthvIkA guNa gandha mAnA gayA hai| kisa taraha utpanna kiyA? ina saba bAtoMkA varNana indriyA~ taijasa kahalAtI haiM [kyoMki ve rAjasa ahaGkArase kiijiye| prakaTa huI hai| indriyoMke adhiSThAtA dasa devatA pulastyajIne kahA-puruSazreSTha ! bhagavAn brahmA vaikArika kahe gaye haiM [kyoMki unakI utpatti sAttvika sAkSAt paramAtmA haiN| ve parase bhI para tathA atyanta zreSTha ahaGkArase huI hai] / isa prakAra indriyoMke adhiSThAtA dasa haiN| unameM rUpa aura varNa AdikA abhAva hai| ve yadyapi devatA aura gyArahavA~ mana-ye vaikArika mAne gaye haiN| sarvatra vyApta haiM, tathApi brahmarUpase isa vizvakI utpatti tvacA, cakSu, nAsikA, jihvA aura zrotra-ye pA~ca karaneke kAraNa vidvAnoMke dvArA brahmA kahalAte haiN| unhoMne indriyA~ zabdAdi viSayoMkA anubhava karAneke sAdhana haiN| pUrvakAlameM jisa prakAra sRSTi-racanA kI, vaha saba maiM batA ataH ina pA~coMko buddhiyukta arthAt jJAnendriya kahate haiN| rahA huuN| suno, sRSTike prArambhakAlameM jaba jagatke svAmI gudA, upastha, hAtha, paira aura vAk-ye kramazaH malabrahmAjI kamalake Asanase uThe, taba sabase pahale unhoMne tyAga, maithunajanita sukha, zilpa-nirmANa (hastakauzala), mahattattvako prakaTa kiyA; phira mahattattvase vaikArika gamana aura zabdoccAraNa-ina karmomeM sahAyaka haiN| (sAttvika), taijasa (rAjasa) tathA bhUtAdirUpa tAmasa- isaliye inheM karmendriya mAnA gayA hai| tIna prakArakA ahaGkAra utpanna huA, jo karmendriyoMsahita vIra ! AkAza, vAyu, teja, jala aura pRthvI-ye pA~coM jJAnendriyoM tathA pazabhUtoMkA kAraNa hai| pRthvI, jala, kramazaH zabdAdi uttarottara guNoMse yukta haiM arthAta teja, vAyu aura AkAza-ye pA~ca bhUta haiN| inameMse AkAzakA guNa zabda, vAyuke guNa zabda aura sparza; eka-ekake svarUpakA kramazaH varNana karatA huuN| [bhUtAdi tejake guNa zabda, sparza aura rUpa; jalake zabda, sparza, nAmaka tAmasa ahaGkArane vikRta hokara zabda-tanmAtrAko rUpa aura rasa tathA pRthvIke zabda, sparza, rUpa, rasa evaM utpanna kiyA, usase zabda guNavAle AkAzakA prAdurbhAva gandha-ye sabhI guNa hai| ukta pA~coM bhUta zAnta, ghora aura huaa|] bhUtAdi (tAmasa ahaGkAra) ne zabda-tanmAtrArUpa mUr3ha haiM* / arthAt sukha, duHkha aura mohase yukta haiN| ataH * eka-dUsarese milanepara sabhI bhUta zanta, ghora aura mUr3ha pratIta hote haiN| pRthak-pRthak dekhanepara to pRthvI aura jala zAnta hai, teja aura vAyu pora hai tathA AkAza mUr3ha hai| Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********................................................................................................******* rahanepara bhinna-bhinna prakArakI zaktiyoMse sampanna haiN| ataH paraspara saMgaThita hue binA - pUrNatayA mile binA ye prajAkI sRSTi karanemeM samartha na ho ske| isaliye [paramapuruSa paramAtmAne saMkalpake dvArA inameM praveza kiyaa| phira to ] mahattattvase lekara vizeSaparyanta sabhI tattva puruSadvArA adhiSThita honeke kAraNa pUrNarUpase ekatvako prApta hue| isa prakAra paraspara milakara tathA eka dUsarekA Azraya le unhoMne aNDakI utpatti kii| bhISmajI usa aNDameM hI parvata aura dvIpa Adike sahita samudra, grahoM aura tAroMsahita sampUrNa loka tathA devatA, asura aura manuSyoM sahita samasta prANI utpanna hue haiN| vaha aNDa pUrva-pUrvakI apekSA dasagune adhika jala, agni, vAyu, AkAza aura bhUtAdi arthAt tAmasa ahaGkArase AvRta hai| bhUtAdi mahattattvase ghirA hai| tathA ina sabake sahita mahattattva bhI avyakta (pradhAna yA mUla prakRti) ke dvArA AvRta hai| ye vizeSa kahalAte haiN| ye pA~coM bhUta alaga-alaga rahatI hai, tabataka ve hI yuga-yugameM avatAra dhAraNa karake samUcI sRSTikI rakSA karate haiN| ve viSNu sattvaguNa dhAraNa kiye rahate haiM; unake parAkramakI koI sImA nahIM hai| rAjendra ! jaba kalpakA anta hotA hai, taba ve hI apanA tamaH pradhAna raudra rUpa prakaTa karate haiM aura atyanta bhayAnaka AkAra dhAraNa karake sampUrNa prANiyoMkA saMhAra karate haiN| isa prakAra saba bhUtoMkA nAza karake saMsArako ekArNavake jalameM nimana kara ve sarvarUpadhArI bhagavAn svayaM zeSanAgakI zayyApara zayana karate haiN| phira jAganepara brahmAkA rUpa dhAraNa karake ve naye sirese saMsArakI sRSTi karane lagate haiN| isa taraha eka hI bhagavAn janArdana sRSTi, pAlana aura saMhAra karaneke kAraNa brahmA, viSNu tathA ziva nAma dhAraNa karate haiN| * ve prabhu sraSTA hokara svayaM apanI hI sRSTi karate haiM, pAlaka hokara pAlanIya rUpase apanA hI pAlana karate haiM aura saMhArakArI hokara svayaM apanA hI saMhAra karate haiN| pRthvI, jala, teja, vAyu aura AkAzasaba ve hI haiM; kyoMki avinAzI viSNu hI saba bhUtoMke Izvara aura vizvarUpa haiN| isaliye prANiyoMmeM sthita sarga Adi bhI unhIMke sahAyaka hai| - bhagavAn viSNu svayaM hI brahmA hokara saMsArakI sRSTimeM pravRtta hote haiM tathA jabataka kalpakI sthiti banI [ saMkSipta padmapurANa = brahmAjIkI Ayu tathA yuga AdikA kAlamAna, bhagavAn varAhadvArA pRthvIkA rasAtalase uddhAra aura brahmAjIke dvArA race hue vividha sarvokA varNana pulastyajI kahate haiM-- rAjan ! brahmAjI sarvajJa evaM sAkSAt nArAyaNake svarUpa haiN| ve upacAraseAropadvArA hI 'utpanna hue' kahalAte haiN| vAstavameM to ve nitya hI haiN| apane nijI mAnase unakI Ayu sau varSakI mAnI gayI hai| vaha brahmAjIkI Ayu 'para' kahalAtI hai, usake Adhe bhAgako parArdha kahate haiN| paMdraha nimeSakI eka kASThA hotI hai| tIsa kASThAoMkI eka kalA aura tIsa kalAoMkA eka muhUrta hotA hai| tIsa muhUrtoMoMki kAlako manuSyakA eka dina-rAta mAnA gayA hai| tIsa dina rAtakA eka mAsa hotA hai| eka mAsameM do pakSa hote haiN| chaH mahInoMkA eka ayana aura do ayanoMkA eka varSa hotA hai ayana do hai, dakSiNAyana aura uttraaynn| dakSiNAyana devatAoMkI rAtri hai aura uttarAyaNa unakA dina hai| devatAoMke bAraha hajAra varSoMke cAra yuga hote haiM, jo kramazaH satyayuga, tretA, dvApara aura kaliyugake nAmase prasiddha haiN| aba ina yugoM kA varSa vibhAga suno| purAtattvake jJAtA vidvAn puruSa kahate haiM ki satyayuga AdikA parimANa kramazaH cAra, tIna, do aura eka hajAra divya varSa haiN| pratyeka yugake Arambha meM utane hI sau varSoMkI sandhyA kahI jAtI hai aura yugake antameM sandhyAMza hotA hai| sandhyAMzakA mAna bhI utanA hI hai, jitanA sandhyAkA nRpazreSTha ! sandhyA aura sandhyAMzake * sRSTisthityantakaraNAd brahmaviSNuzivAtmakaH / sa saMjJAM yAti bhagavAneka eva janArdanaH // (2 / 114) Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * brahmAjIkI Ayu AdikA mAna, varAhadvArA pRthvIkA vAra, brahmAjIke sagoMkA varNana . bIcakA jo samaya hai, usIko yuga samajhanA caahiye| vahI puruSa A~case santapta hokara janalokameM cale jAte haiN| satyayuga aura tretA Adike nAmase prasiddha hai| satyayuga, dinake barAbara hI apanI rAta bIta jAnepara brahmAjI punaH tretA, dvApara aura kaliyuga-ye saba milakara caturyuga saMsArakI sRSTi karate haiN| isa prakAra [pakSa, mAsa Adike kahalAte haiN| aise eka hajAra caturyugoMko brahmAkA eka kramase dhari-dhIra] brahmAjIkA eka varSa vyatIta hotA hai dina kahA jAtA hai|* tathA isI kramase unake sau varSa bhI pUre ho jAte haiN| sau rAjan ! brahmAke eka dinameM caudaha manu hote haiN| varSa hI una mahAtmAkI pUrI Ayu hai| unake samayakA parimANa suno / saptarSi, devatA, indra, manu bhISmajIne kahA-mahAmune ! kalpake AdimeM aura manuke putra-ye eka hI samayameM utpanna hote haiM tathA nArAyaNasaMzaka bhagavAn brahmAne jisa prakAra sampUrNa antameM sAtha-hI-sAtha inakA saMhAra bhI hotA hai| bhUtoMkI sRSTi kI, usakA Apa varNana kiijiye| ikahattara caturyugase kucha adhika kAlakA eka manvantara pulastyajIne kahA-rAjan ! sabakI utpattike hotA hai| yahI manu aura devatAoM AdikA samaya hai| kAraNa aura anAdi bhagavAn brahmAjIne jisa prakAra isa prakAra divya varSagaNanAke anusAra ATha lAkha, prajAvargakI sRSTi kI, vaha batAtA hU~ suno / jaba pichale bAvana hajAra varSAkA eka manvantara hotA hai| mahAmate! kalpakA anta huA, usa samaya rAtrimeM sokara uThanepara mAnava-varSoMse gaNanA karanepara manvantarakA kAlamAna pUre sattvaguNake udrekase yukta prabhu brahmAjIne dekhA ki sampUrNa tIsa karor3a, sarasaTha lAkha, bIsa hajAra varSa hotA hai| loka sUnA ho rahA hai| taba unhoMne yaha jAnakara ki pRthvI isase adhika nhiiN| isa kAlako caudaha gunA karanepara ekArNavake jalameM DUba gayI hai aura isa samaya pAnIke brahmAke eka dinakA mAna hotA hai| usake antameM bhItara hI sthita hai, usako nikAlanekI icchAse kucha naimittika nAmavAlA brAhma-pralaya hotA hai| usa samaya derataka vicAra kiyaa| phira ve yajJamaya vArAhakA svarUpa bhUloka, bhuvarloka aura svaloka-sampUrNa trilokI dagdha dhAraNakara jalake bhItara praviSTa hue| bhagavAnko hone lagatI hai aura mahaloMkameM nivAsa karanevAle pAtAlalokameM AyA dekha pRthvIdevI bhaktise vinamra ho * yugoM tathA brahmAke dinakI varSa-saMkhyA isa prakAra samajhanI cAhiye / satyayugakA mAna cAra hajAra divya varSa hai, usake ArambhameM cAra sau varSoMkI sandhyA aura antameM cAra sau varSoMkA sandhyAMza hotA hai| isa prakAra sandhyA aura sandhyAzasahita satyayugakI avadhi cAra hajAra ATha sau (4800) divya varSoMkI hai| isI taraha tretAkA yugamAna 3000 divya varSa, sandhyA-mAna 300 varSa aura sadhyAMzamAna 300 varSa hai; ataH usakI pUrI avadhi 3600 divya vA~kI huii| dvAparakA yugamAna 2000 varSa, sandhyA-mAna 200 varSa aura sandhyAMza-mAna 200 varSa hai; ataH usakA mAna 2400divya varSAkA huaa| kaliyugakA yugamAna 1000 varSa, sandhyA-mAna 100 va aura sandhyAMza-mAna 100 varSa hai; isaliye usakI Ayu 1200 divya varSoMkI huii| devatAoMkA varSa mAnava-varSase 360 gunA adhika hotA hai| ataH mAnava-varSake anusAra kaliyugakI Ayu 4,32,000 varSoMkI, dvAparakI 8,64,000 voMkI, tretAko 12,96,000 voMkI tathA satyayugakI Aya 17.28,000 varSoMkI hai| inakA kula yoga 43,20,000 varSa huaa| yaha eka caturyugakA mAna hai| aise eka hajAra caturyugoMkA arthAt hamAre 4,32,00,00,000 (cAra araba battIsa karor3a) varSAkA brahmAkA eka dina hotA hai| brahmAjIke eka dinameM caudaha manvantara hote haiM; ikahattara caturyugoMke hisAbase caudaha manvantaroMmeM 994 caturyuga hote hai| parantu brahmAkA dina eka hajAra caturyugoMkA mAnA gayA hai| ataH chaH caturyuga aura bce| chaH caturyugakA caudahavA~ bhAga kucha kama pA~ca hajAra eka sau tIna divya vayoMkA hotA hai| isa prakAra eka manvantarameM ikahattara caturyugake atirikta itane divya varSa aura adhika hote haiN| yaha varSa-saMkhyA pUre ikahattara caturyugoMkA manvantara mAnakara nikAlI gayI hai; isa hisAbase brahmAjIke dinakA mAna 4,29,40,80,000 (cAra araba, unatIsa karor3a, cAlIsa lAkha, assI hajAra) mAnava-varSa hotA hai| parantu pahale atA Aye hai ki ikahattara caturyugase kucha adhika kAlakA manvantara hotA hai| vaha adhika kAla hai-cha: caturyugakA caudahavA~ bhAga / usako bhI jor3a lenepara manvantarakA kAla Upara dI huI saMkhyAse adhika hogA aura usa hisAbase brahmAjIkA dinamAna cAra araba, battIsa karor3a varSAkA hI hogaa| Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arbayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa gayIM aura unakI stuti karane lgiiN| kAntimAn bhagavAn dharaNIdharane gharghara svarameM garjanA kii| pRthvI bolI-bhagavan ! Apa sarvabhUtasvarUpa sAmaveda hI unakI usa dhvanike rUpameM prakaTa huaa| paramAtmA haiM, Apako bArambAra namaskAra hai| Apa isa unake netra khile hue kamalake samAna zobhA pA rahe the pAtAlalokase merA uddhAra kIjiye / pUrvakAlameM maiM Apase tathA zarIra kamalake patteke samAna zyAma raMgakA thaa| una hI utpanna huI thii| paramAtman ! Apako namaskAra hai| Apa mahAvarAharUpadhArI bhagavAnne pRthvIko apanI dAr3hoMpara sabake antaryAmI haiM, Apako praNAma hai| pradhAna (kAraNa) uThA liyA aura rasAtalase ve UparakI ora utthe| usa aura vyakta (kArya) Apake hI svarUpa haiM / kAla bhI Apa samaya unake mukhase nikalI huI sA~sake AghAtase uchale hI haiM, Apako namaskAra hai| prabho! jagatkI sRSTi hue usa pralayakAlIna jalane janalokameM rahanevAle Adike samaya Apa hI brahmA, viSNu aura rudrarUpa dhAraNa sanandana Adi muniyoMko bhigokara niSpApa kara diyaa| karake sampUrNa bhUtokI utpatti, pAlana aura saMhAra karate haiM, [niSpApa to ve the hI, unheM aura bhI pavitra banA diyaa|] yadyapi Apa ina sabase pare haiN| mumukSu puruSa ApakI bhagavAn mahAvarAhakA udara jalase bhIgA huA thaa| jisa ArAdhanA karake mukta ho parabrahma paramAtmAko prApta ho gaye samaya ve apane vedamaya zarIrako kapAte hue pRthvIko haiN| bhalA, Apa vAsudevakI ArAdhanA kiye binA kauna lekara uThane lage, usa samaya AkAzameM sthita maharSigaNa mokSa pA sakatA hai| jo manase grahaNa karaneyogya, netra Adi unakI stuti karane lge| indriyoMdvArA anubhava karaneyogya tathA buddhike dvArA RSiyoMne kahA-janezvaroMke bhI paramezvara vicAraNIya hai, vaha saba ApahIkA rUpa hai| nAtha! Apa kezava ! Apa sabake prabhu haiN| gadA, zaGkha, uttama khar3a hI mere upAdAna hai, Apa hI AdhAra hai, Apane hI merI sRSTi aura cakra dhAraNa karanevAle haiN| sRSTi, pAlana aura kI hai tathA maiM ApahIkI zaraNameM hU~; isIliye isa jagatke saMhArake kAraNa tathA Izvara bhI Apa hI haiN| jise paramapada loga mujhe 'mAdhavI' kahate haiN| kahate haiM, vaha bhI Apase bhinna nahIM hai| prabho ! ApakA pRthvIne jaba isa prakAra stuti kI, taba una parama prabhAva atulanIya hai| pRthvI aura AkAzake bIca jitanA antara hai, vaha saba Apake hI zarIrase vyApta hai| itanA hI nahIM, yaha sampUrNa jagat bhI Apase vyApta hai| bhagavan ! Apa isa vizvakA hita-sAdhana kiijiye| jagadIzvara ! ekamAtra Apa hI paramAtmA haiM, Apake sivA dUsarA koI nahIM hai| ApakI hI mahimA hai, jisase yaha carAcara jagat vyApta ho rahA hai| yaha sArA jagat jJAnasvarUpa hai, to bhI ajJAnI manuSya ise padArtharUpa dekhate haiN| isIliye unheM saMsAra-samudrameM bhaTakanA par3atA hai| parantu paramezvara ! jo loga vijJAnavettA hai, jinakA antaHkaraNa zuddha hai, ve samasta saMsArako jJAnamaya hI dekhate haiM, ApakA svarUpa hI samajhate haiN| sarvabhUtasvarUpa paramAtman / Apa prasanna hoiye| ApakA svarUpa aprameya hai| prabho ! bhagavan ! Apa sabake udbhavake liye isa pRthvIkA uddhAra evaM sampUrNa jagatkA kalyANa kiijiye| rAjan ! sanakAdi muni jaba isa prakAra stuti kara Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] ------- B brahmAjIkI Ayu AdikA mAna, varAhadvArA pRthvIkA uddhAra, brahmAjIke sagakA varNana * rahe the, usa samaya pRthvIko dhAraNa karanevAle paramAtmA mahAvarAha zIghra hI isa vasundharAko Upara uThA lAye aura use mahAsAgarake jalapara sthApita kiyaa| usa jalarAzike Upara yaha pRthvI eka bahuta bar3I naukAkI bhA~ti sthita huii| tatpazcAt bhagavAnne pRthvIke kaI vibhAga karake sAta dvIpoMkA nirmANa kiyA tathA bhUlaka, bhuvarloka, svoMka aura mahaloMka-ina cAroM lokoMkI pUrvavat kalpanA kI / tadanantara brahmAjIne bhagavAn se kahA - 'prabho! maiMne isa samaya jina pradhAna pradhAna asuroMko varadAna diyA hai, unako devatAoMkI bhalAIke liye Apa mAra ddaaleN| maiM jo sRSTi racU~gA, usakA Apa pAlana kreN|' unake aisA kahanepara bhagavAn viSNu 'tathAstu' kahakara cale gaye aura brahmAjIne devatA Adi prANiyoMkI sRSTi Arambha kii| mahattattvakI utpattiko hI brahmAkI prathama sRSTi samajhanA caahiye| tanmAtrAoMkA AvirbhAva dUsarI sRSTi hai, use bhUtasarga bhI kahate haiN| vaikArika arthAt sAttvika ahaGkArase jo indriyoMkI utpatti huI hai, vaha tIsarI sRSTi hai; usIkA dUsarA nAma aindriya sarga hai| isa prakAra yaha prAkRta sarga hai, jo abuddhipUrvaka utpanna huA hai| cauthI sRSTikA nAma hai mukhya sarga parvata aura vRkSa Adi sthAvara vastuoMko mukhya kahate haiN| tiryaktrota kahakara jinakA varNana kiyA gayA hai, ve (pazu-pakSI, kITapataGga Adi) hI pA~cavIM sRSTike antargata haiM; unheM tiryak yoni bhI kahate haiN| tatpazcAt UrdhvaretA devatAoMkA sarga hai, vahI chaThI sRSTi hai aura usIko devasarga bhI kahate haiN| tadanantara sAtavIM sRSTi arvAksrotAoMkI hai, vahI mAnava-sarga kahalAtA hai| AThavA~ anugraha sarga hai, vaha sAttvika bhI hai aura tAmasa bhii| ina ATha sagameMse antima pA~ca vaikRta-sarga mAne gaye haiM tathA Arambhake tIna sarga prAkRta batAye gaye haiN| navA~ kaumAra sarga hai, vaha prAkRta bhI hai vaikRta bhI isa prakAra jagat kI racanAmeM pravRtta hue jagadIzvara prajApatike ye prAkRta aura vaikRta nAmaka nau sarga tumheM batalAye gaye, jo jagatke mUla kAraNa haiN| aba tuma aura kyA sunanA cAhate ho ? ********...................................................***** bhISmajIne kahA-- gurudeva ! Apane devatAoM AdikI sRSTi thor3emeM hI batAyI hai| munizreSTha ! aba maiM use Apake mukhase vistArake sAtha sunanA cAhatA huuN| - pulastyajIne kahA- rAjan ! sampUrNa prajA apane pUrvakRta zubhAzubha karmoMse prabhAvita rahatI hai; ataH pralayakAlameM sabakA saMhAra ho jAnepara bhI vaha una karmo ke saMskArase mukta nahIM ho paatii| jaba brahmAjI sRSTikAryameM pravRtta hue, usa samaya unase devatAoMse lekara sthAvaraparyanta cAra prakArakI prajA utpanna huI; ve cAroM [ brahmAjIke mAnasika saMkalpase prakaTa honeke kAraNa] mAnasI prajA khlaayiiN| tadanantara prajApatine devatA, asura, pitara aura manuSya - ina cAra prakArake prANiyoMkI tathA jalakI bhI sRSTi karanekI icchAse apane zarIrakA upayoga kiyaa| usa samaya sRSTikI icchAvAle muktAtmA prajApatikI jaGghAse pahale durAtmA asuroMkI utpatti huii| unakI sRSTike pazcAt bhagavAn brahmAne apanI vayas ( Ayu) se icchAnusAra vayoM (pakSiyoM) ko utpanna kiyaa| phira apanI bhujAoMse bher3oM aura mukhase bakaroMkI racanA kii| isI prakAra apane peTase gAyoM aura bhaiMsoMko tathA pairoMse ghor3e, hAthI, gadahe, nIlagAya, harina, U~Ta, khaccara tathA dUsare dUsare pazuoMkI sRSTi kii| brahmAjIkI romAvaliyoMse phala, mUla tathA bhA~ti-bhA~tike annoMkA prAdurbhAva huaa| gAyatrI chanda, Rgveda, trivRtstoma, rathantara tathA agniSToma yajJako prajApatine apane pUrvavartI mukhase prakaTa kiyaa| yajurveda, triSTup chanda, paJcadazastoma, bRhatsAma aura ukthakI dakSiNavAle mukhase racanA kii| sAmaveda jagatI chanda, saptadazastoma, vairUpa aura atirAtrabhAgakI sRSTi pazcima mukhase kI tathA ekaviMzastoma, atharvaveda, AptoryAma, anuSTup chanda aura vairAjako uttaravartI mukhase utpanna kiyaa| choTe-bar3e jitane bhI prANI haiM, saba prajApatike vibhinna aGgase utpanna hue| kalpake AdimeM prajApati brahmAne devatAoM, asuroM pitaroM aura manuSyoMkI sRSTi karake phira yakSa, pizAca, gandharva, apsarA, siddha, kinnara, rAkSasa, siMha, pakSI, mRga aura sarpoko utpanna kiyaa| nitya aura anitya jitanA Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa bhI yaha carAcara jagat hai, sabako AdikartA bhagavAn RSiyoM tathA anyAnya prANiyoMke bhI vedAnukUla nAma brahmAne utpanna kiyaa| una utpanna hue prANiyoMmeMse jinhoMne aura unake yathAyogya karmoko bhI brahmAjIne hI nizcita pUrvakalpameM jaise karma kiye the, ve punaH bArambAra janma kiyaa| jisa prakAra bhinna-bhinna RtuoMke bArambAra lekara vaise hI koMmeM pravRtta hote haiN| isa prakAra bhagavAn Anepara unake vibhinna prakArake cihna pahaleke samAna hI vidhAtAne hI indriyoMke viSayoM, bhUtoM aura zarIroMmeM prakaTa hote haiM, usI prakAra sRSTike ArambhameM sAre padArtha vibhinnatA evaM pRthak-pRthak vyavahAra utpanna kiyaa| pUrva kalpake anusAra hI dRSTigocara hote haiM / sRSTi ke liye unhoMne kalpake ArambhameM vedake anusAra devatA Adi icchuka tathA sRSTikI zaktise yukta brahmAjI kalpake prANiyoMke nAma, rUpa aura kartavyakA vistAra kiyaa| AdimeM bArambAra aisI hI sRSTi kiyA karate haiN| ___ yajJake liye brAhmaNAdi vargoM tathA annakI sRSTi, marIci Adi prajApati, rudra tathA svAyambhuva manu AdikI utpatti aura unakI saMtAna-paramparAkA varNana bhISmajIne kahA-brahman! Apane aksriota anusAra racI huI prajA uttama zraddhAke sAtha zreSTha nAmaka sargakA jo mAnava sargake nAmase bhI prasiddha hai, AcArakA pAlana karane lgii| vaha icchAnusAra jahA~ saMkSepase varNana kiyA; aba usIko vistArake sAtha cAhatI, rahatI thii| use kisI prakArakI bAdhA nahIM khiye| brahmAjIne manuSyoMkI sRSTi kisa prakAra kI? satAtI thii| samasta prajAkA antaHkaraNa zuddha thaa| vaha mahAmune ! prajApatine cAroM varSoM tathA unake guNoMko kaise svabhAvase hI parama pavitra thii| dharmAnuSThAnake kAraNa usakI utpanna kiyA? aura brAhmaNAdi varNoka kauna-kauna-se pavitratA aura bhI bar3ha gayI thii| prajAoMke pavitra karma mAne gaye haiM? ina saba bAtoMkA varNana kiijiye| antaHkaraNameM bhagavAn zrIharikA nivAsa honeke kAraNa pulastyajI bole-kuruzreSTha ! sRSTikI icchA sabako zuddha jJAna prApta hotA thA, jisase saba loga rakhanevAle brahmAjIne brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zrIharike 'parabrahma' nAmaka paramapadakA sAkSAtkAra kara zUdra-ina cAra varNoko utpanna kiyaa| inameM brAhmaNa lete the| mukhase, kSatriya vakSaHsthalase, vaizya jA~ghoMse aura zUdra tadanantara prajA jIvikAke sAdhana udyoga-dhaMdhe aura brahmAjIke pairoMse utpanna hue| mahArAja ! ye cAroM varNa khetI AdikA kAma karane lgii| rAjan ! dhAna, jau, yajJake uttama sAdhana hai; ataH brahmAjIne yajJAnuSThAnakI gehU~, choTe dhAnya, tila, kaiMganI, jvAra, kodo, cenA, siddhike liye hI ina sabakI sRSTi kii| yajJase tRpta hokara ur3ada, mUMga, masUra, maTara, kulathI, arahara, canA aura devatAloga jalakI vRSTi karate hai, jisase manuSyoMkI bhI sana-ye satraha grAmINa atroMkI jAtiyA~ hai| grAmINa tRpti hotI hai; ataH dharmamaya yajJa sadA hI kalyANakA hetu aura jaMgalI donoM prakArake milAkara caudaha anna yajJake hai| jo loga sadA apane varNocita karmameM lage rahate haiM, upayogameM AnevAle mAne gaye haiN| unake nAma ye haiMjinhoMne dharma-viruddha AcaraNoMkA parityAga kara diyA hai dhAna, jau, ur3ada, gehaiM, mahIna dhAnya, tila, sAtavIM kaiMganI tathA jo sanmArgapara calanevAle haiM, ve zreSTha manuSya hI aura AThavIM kulathI-ye grAmINa anna hai tathA sA~vA, yajJakA yathAvat anuSThAna karate haiN| rAjan! [yajJake tinnIkA cAvala, jartila (vanatila), gavedhu, veNuyava dvArA manuSya isa mAnava-dehake tyAgake pazcAt svarga aura aura makkA-ye chaH jaMgalI anna hai| ye caudaha anna apavarga bhI prApta kara sakate haiM tathA aura bhI jisa-jisa yajJAnuSThAnakI sAmagrI hai tathA yajJa hI inakI utpattikA sthAnako pAnekI unheM icchA ho, usI-usImeM ve jA sakate pradhAna hetu hai| yajJake sAtha ye anna prajAkI utpatti aura hai| nRpazreSTha ! brahmAjIke dvArA cAturvarNya-vyavasthAke vRddhike parama kAraNa hai; isaliye ihaloka aura paralokake Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * yajJake liye brAhmaNAdi vargoM tathA annakI sRSTi, marIci AdikI utpattikA varNana ... 11 jJAtA vidvAn puruSa inhIMka dvArA yajJoMkA anuSThAna karate unakA AdhA zarIra strIkA thA aura AdhA puruSakA / ve rahate haiN| nRpazreSTha ! pratidina kiyA jAnevAlA yajJAnuSThAna bar3e pracaNDa the aura unakA zarIra bar3A vizAla thaa| taba manuSyoMkA parama upakAraka tathA unheM zAnti pradAna brahmAjI unheM yaha Adeza dekara ki 'tuma apane zarIrake karanevAlA hotA hai| [kRSi Adi jIvikAke sAdhanoMke do bhAga karo' vahA~se antardhAna ho gye| unake aisA siddha ho jAnepara] prajApatine prajAke sthAna aura guNoMke kahanepara rudrane apane zarIrake strI aura puruSarUpa donoM anusAra unameM dharma-maryAdAkI sthApanA kii| phira varNa bhAgoMko pRthak-pRthak kara diyA aura phira puruSabhAgako aura AzramoMke pRthak-pRthak dharma nizcita kiye tathA gyAraha rUpoMmeM vibhakta kiyaa| isI prakAra khIbhAgako bhI svadharmakA bhalIbhA~ti pAlana karanevAle sabhI vargoM ke liye anekoM rUpoMmeM prakaTa kiyaa| strI aura puruSa donoM puNyamaya lokoMkI racanA kii| bhAgoMke ve bhinna-bhinna rUpa saumya, krUra, zAnta, zyAma yogiyoMko amRtasvarUpa brahmadhAmakI prApti hotI hai, aura gaura Adi nAnA prakArake the| jo parama pada mAnA gayA hai| jo yogI sadA ekAntameM tatpazcAt brahmAjIne apanese utpanna, apane hI rahakara yalapUrvaka dhyAnameM lage rahate haiM, unheM vaha utkRSTa svarUpabhUta svAyambhuvako prajApAlanake liye prathama manu pada prApta hotA hai, jisakA jJAnIjana hI sAkSAtkAra kara bnaayaa| svAyambhuva manune zatarUpA nAmakI strIko, jo pAte haiN| tAmistra, andhatAmisra, mahAraurava, raurava, ghora tapasyAke kAraNa pAparahita thI, apanI patnIke rUpameM asipatravana, kAlasUtra aura avIcimAn Adi jo naraka svIkAra kiyaa| devI zatarUpAne svAyambhuva manuse do putra haiM, ve vedoMkI nindA, yajJoMkA uccheda tathA apane dharmakA aura do kanyAoMko janma diyaa| putroMke nAma theparityAga karanevAle puruSoMke sthAna batAye gaye haiN| priyavrata aura uttAnapAda tathA kanyAe~ prasUti aura brahmAjIne pahale manake saMkalpase hI carAcara AkUtike nAmase prasiddha huii| manune prasUtikA vivAha prANiyoMkI sRSTi kI; kintu jaba isa prakAra unakI sArI dakSake sAtha aura AkUtikA ruci prajApatike sAtha kara prajA [putra, pautra Adike kramase] adhika na bar3ha sakI, diyaa| dakSane prasUtike garbhase caubIsa kanyAe~ utpanna kii| taba unhoMne apane hI sadRza anya mAnasa putroMko utpanna unake nAma hai-zraddhA, lakSmI, dhRti, puSTi, tuSTi, meghA, kiyaa| unake nAma haiM-bhRgu, pulaha, kratu, aGgirA, kriyA, buddhi, lajjA, vapu, zAnti, siddhi aura terahavIM marIci, dakSa, atri aura vasiSTha / purANameM ye nau* brahmA kiirti| ina dakSa-kanyAoMko bhagavAn dharmane apanI nizcita kiye gaye haiN| ina bhRgu Adike bhI pahale jina paliyoMke rUpameM grahaNa kiyaa| inase choTI gyAraha kanyAe~ sanandana Adi putroMko brahmAjIne janma diyA thA, unake aura thIM, jo khyAti, satI, sambhUti, smRti, prIti, kSamA, manameM putra utpanna karanekI icchA nahIM huI; isaliye ve sannati, anasUyA, UrjA, svAhA aura svadhA nAmase prasiddha sRSTi racanAke kAryameM nahIM pha~se / una sabako svabhAvataH huii| nRpazreSTha ! ina khyAti Adi kanyAoko kramazaH vijJAnakI prApti ho gayI thii| ve mAtsarya Adi doSoMse bhRgu, ziva, marIci, aGgirA aura maiMne (pulastya) tathA rahita aura vItarAga the| isa prakAra saMsArakI sRSTike pulaha, kratu, atri, vasiSTha, agni tathA pitaroMne grahaNa kAryase unake udAsIna ho jAnepara mahAtmA brahmAjIko kiyaa| zraddhAne kAmako, lakSmIne darpako, tine mahAn krodha huA, unakI bhauhe tana gayIM aura lalATa niyamako, tuSTine santoSako aura puSTine lobhako janma krodhase uddIpta ho utthaa| isI samaya unake lalATase diyaa| medhAne zrutako, kriyAne daNDa, naya aura vinayako, madhyAhnakAlIna sUryake samAna tejasvI rudra prakaTa hue| buddhine bodhako, lajjAne vinayako, vapune apane putra * saMbhavataH pulastyajIko milAkara hI nau brahmA mAne gaye haiN| Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa vyavasAyako, zAntine kSemako, siddhine sukhako aura tathA vedanA nAmakI kanyAoMko utpanna kiyaa| mAyA kIrtine yazako utpanna kiyaa| ye hI dharmake putra haiN| bhayakI aura vedanA narakakI patnI huii| unameMse mAyAne kAmase usakI patnI nandIne harSa nAmaka putrako janma diyA, samasta prANiyoMkA saMhAra karanevAle mRtyu nAmaka putrako yaha dharmakA pautra thaa| bhRgukI patnI khyAtine lakSmIko janma diyA aura vedanAse narakake aMzase duHkhakI utpatti janma diyA, jo devAdhideva bhagavAn nArAyaNakI patnI hai| huii| phira mRtyuse vyAdhi, jarA, zoka, tRSNA aura bhagavAn rudrane dakSasutA satIko patnIrUpameM grahaNa kiyA, krodhakA janma huaa| ye sabhI adharmasvarUpa haiM aura jinhoMne apane pitApara khIjhakara zarIra tyAga diyaa| duHkhottara nAmase prasiddha hai| inake na koI strI hai na putra / adharmakI strIkA nAma hiMsA hai| usase anRta ye saba-ke-saba naiSThika brahmacArI haiN| rAjakumAra bhISma ! nAmaka putra aura nikRti nAmavAlI kanyAkI utpatti huii| ye brahmAjIke raudra rUpa hai aura ye hI saMsArake nitya phira una donoMne bhaya aura naraka nAmaka putra aura mAyA pralayameM kAraNa hote haiN| __lakSmIjIke prAdurbhAvakI kathA, samudra-manthana aura amRta-prApti bhISmajIne kahA-mune ! maiMne to sunA thA DAla do| phira mandarAcalako mathAnI aura vAsuki lakSmIjI kSIra-samudrase prakaTa huI hai; phira Apane yaha kaise nAgako netI (rassI) banAkara samudrakA manthana karate hue kahA ki ve bhRgukI patnI khyAtike garbhase utpanna huI? usase amRta nikaalo| isa kAryameM maiM tumalogoMkI pulastyajI bole-rAjan ! tumane mujhase jo prazna sahAyatA kruuNgaa| samudrakA manthana karanepara jo amRta kiyA hai, usakA uttara suno| lakSmIjIke janmakA nikalegA, usakA pAna karanese tumaloga balavAn aura sambandha samudrase hai, yaha bAta maiMne bhI brahmAjIke mukhase amara ho jaaoge|' suna rakhI hai| eka samayakI bAta hai, daityoM aura dAnavoMne bar3I bhArI senA lekara devatAoMpara car3hAI kii| usa yuddhameM daityoMke sAmane devatA parAsta ho gye| taba indra Adi sampUrNa devatA agniko Age karake brahmAjIkI zaraNameM gye| vahA~ unhoMne apanA sArA hAla ThIka-ThIka kaha sunaayaa| brahmAjIne kahA-'tumaloga mere sAtha bhagavAnakI zaraNameM clo|' yaha kahakara ve sampUrNa devatAoMko sAtha le kSIra-sAgarake uttara-taTapara gaye aura bhagavAn vAsudevako sambodhita karake bole'viSNo ! zIghra uThiye aura ina devatAoMkA kalyANa kIjiye | ApakI sahAyatA na milanese dAnava inheM bArambAra parAsta karate haiN| unake aisA kahanepara kamalake samAna netravAle bhagavAn antaryAmI puruSottamane devatAoMke zarIrakI apUrva avasthA dekhakara kahA'devagaNa ! maiM tumhAre tejakI vRddhi kruuNmaa| maiM jo upAya batalAtA hai, use tumaloga kro| daityoMke sAtha milakara devAdhideva bhagavAnake aisA kahanepara sampUrNa devatA saba prakArakI oSadhiyA~ le Ao aura unheM kSIrasAgarame daityoMke sAtha sandhi karake amRta nikAlaneke yatnameM laga Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] *************** lakSmIjIke prAdurbhAvakI kathA, samudra manthana aura amRta prApti * gye| deva, dAnava aura daitya saba milakara saba prakArakI oSadhiyA~ le Aye aura unheM kSIra sAgarameM DAlakara mandarAcalako mathAnI evaM vAsuki nAgako netI banAkara bar3e vega se manthana karane lge| bhagavAn viSNukI preraNAse saba devatA eka sAtha rahakara vAsukikI pU~chakI ora ho gaye aura daityoMko unhoMne vAsukike sirakI ora khar3A kara diyaa| bhISmajI ! vAsukike mukhakI sA~sa tathA viSAnise jhulasa jAneke kAraNa saba daitya nisteja ho gye| kSIrasamudrake bIcameM brahmavettAoMmeM zreSTha bhagavAn brahmA tathA mahAtejasvI mahAdevajI kacchapa rUpadhArI zrIviSNubhagavAnkI pIThapara khar3e ho apanI bhujAoMse kamalakI bhA~ti mandarAcalako pakar3e hue the tathA svayaM bhagavAn zrIhari kUrmarUpa dhAraNa karake kSIra sAgarake bhItara devatAoM aura daityoMke bIcameM sthita the| [ve mandarAcalako apanI pIThapara liye DUbanese bacAte the|] tadanantara jaba devatA aura dAnavoMne kSIrasamudrakA manthana Arambha kiyA, taba pahale-pahala usase devapUjita surabhi (kAmadhenu) kA AvirbhAva huA, jo haviSya (ghI-dUdha) kI utpattikA sthAna mAnI gayI hai| tatpazcAt vAruNI (madirA) devI prakaTa huI, jisake madabhare netra ghUma rahe the| vaha paga-pagapara lar3akhar3AtI calatI thii| use apavitra mAnakara devatAoMne tyAga diyaa| taba vaha asuroMke pAsa jAkara bolI- 'dAnavo maiM bala pradAna karanevAlI devI hU~, tuma mujhe grahaNa kro|' daityoMne use grahaNa kara liyaa| isake bAda punaH manthana Arambha honepara pArijAta ( kalpavRkSa) utpanna huA, jo apanI zobhAse devatAoMkA Ananda bar3hAnevAlA thaa| tadanantara sATha karor3a apsarAe~ prakaTa huIM, jo devatA aura dAnavoMkI sAmAnyarUpase bhogyA haiN| jo loga puNyakarma karake devalokameM jAte haiM, unakA bhI unake Upara samAna adhikAra hotA hai| apsarAoMke bAda zItala kiraNoMvAle candramAkA prAdurbhAva huA, jo devatAoMko Ananda pradAna karanevAle the| unheM bhagavAn zaGkarane apane liye mA~gate hue kahA- 'devatAo! ye candramA merI jaTAoMke AbhUSaNa hoMge, ataH maiMne inheM le liyA / ' 13 brahmAjIne 'bahuta acchA' kahakara zaGkarajIkI bAtakA anumodana kiyaa| tatpazcAt kAlakUTa nAmaka bhayaGkara viSa prakaTa huA, usase devatA aura dAnava sabako bar3I pIr3A huii| taba mahAdevajIne svecchAse usa viSako lekara pI liyaa| usake pInese unake kaNThameM kAlA dAga par3a gayA, tabhIse ve mahezvara nIlakaNTha kahalAne lge| kSIrasAgarase nikale hue usa viSakA jo aMza pInese baca gayA thA, use nAgoM (sarpoM) ne grahaNa kara liyaa| tadanantara apane hAthameM amRtase bharA huA kamaNDalu liye dhanvantarijI prakaTa hue| ve zvetavastra dhAraNa kiye hue the| vaidyarAjake darzanase sabakA mana svastha evaM prasanna ho gyaa| isake bAda usa samudrase uccaiHzravA ghor3A aura airAvata nAmakA hAthI - ye donoM kramazaH prakaTa hue| isake pazcAt kSIrasAgarase lakSmIdevIkA prAdurbhAva huA, jo khile hue kamalapara virAjamAna thIM aura hAthameM kamala liye thiiN| unakI prabhA cAroM ora chiTaka rahI thii| usa samaya maharSiyoMne zrIsUktakA pATha karate hue bar3I prasannatAke sAtha unakA stavana kiyaa| sAkSAt kSIrasamudrane [ divya puruSake rUpameM] prakaTa hokara lakSmIjIko eka sundara mAlA bheMTa kI, jisake kamala kabhI murajhAte nahIM the| vizvakarmAne unake samasta aGgoMmeM AbhUSaNa pahanA diye| khAnake pazcAt divya mAlA aura divya vastra dhAraNa karake jaba ve saba prakArake AbhUSaNoMse vibhUSita huI, taba indra Adi devatA tathA vidyAdhara Adine bhI unheM prApta karanekI icchA kii| taba brahmAjIne bhagavAn viSNuse kahA - 'vAsudeva ! mere dvArA dI huI isa lakSmIdevIko Apa hI grahaNa kreN| maiMne devatAoM aura dAnavoMko manA kara diyA hai - ve inheM pAnekI icchA nahIM kreNge| Apane jo sthiratApUrvaka isa samudra manthanake kAryako sampanna kiyA hai, isase Apapara maiM bahuta santuSTa huuN|' yoM kahakara brahmAjI lakSmIjIse bole-- 'devi! tuma bhagavAn kezavake pAsa jaao| mere diye hue patiko pAkara ananta varSoMtaka AnandakA upabhoga kro|' brahmAjIke aisA kahanepara lakSmIjI samasta Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta payapurANa devatAoMke dekhate-dekhate zrIharike vakSaHsthalameM calI magna ho zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle bhagavAn gayIM aura bhagavAnase bolI-'deva ! Apa kabhI merA zrIviSNuko praNAma karake svargalokako cale gye| parityAga na kreN| sampUrNa jagatke priyatama ! maiM sadA tabase sUryadevakI prabhA svaccha ho gyii| ve apane Apake AdezakA pAlana karatI huI Apake vakSaHsthalameM mArgase calane lge| bhagavAn agnideva bhI manohara dIptise nivAsa kruuNgii|' yaha kahakara lakSmIjIne kRpApUrNa yukta ho prajvalita hone lage tathA saba prANiyoMkA mana dRSTi se devatAoMkI ora dekhA, isase unheM bar3I prasannatA dharmameM saMlagna rahane lgaa| bhagavAn viSNuse surakSita huii| idhara lakSmIse parityakta honepara daityoMko bar3A udvega hokara samasta trilokI zrIsampanna ho gyii| usa samaya huaa| unhoMne jhapaTakara dhanvantarike hAthase amRtakA pAtra samasta lokoMko dhAraNa karanevAle brahmAjIne devatAoMse chIna liyaa| taba viSNune mAyAse sundarI strIkA rUpa kahA-devagaNa ! maiMne tumhArI rakSAke liye bhagavAn dhAraNa karake daityoMko lubhAyA aura unake nikaTa jAkara zrIviSNuko tathA devatAoMke svAmI umApati kahA-'yaha amRtakA kamaNDalu mujhe de do|' usa mahAdevajIko niyata kiyA hai; ve donoM tumhAre yogakSemakA tribhuvanasundarI rUpavatI nArIko dekhakara daityoMkA citta nirvAha kreNge| tuma sadA unakI upAsanA karate rahanA; kAmake vazIbhUta ho gyaa| unhoMne cupacApa vaha amRta kyoMki ve tumhArA kalyANa karanevAle haiN| upAsanA usa sundarIke hAthameM de diyA aura svayaM usakA muMha karanese ye donoM mahAnubhAva sadA tumhAre kSemake sAdhaka tAkane lge| dAnavoMse amRta lekara bhagavAnne aura varadAyaka hoNge|' yoM kahakara bhagavAn brahmA apane devatAoMko de diyA aura indra Adi devatA tatkAla usa dhAmako cale gye| unake jAneke bAda indrane devalokakI amRtako pI gye| yaha dekha daityagaNa bhA~ti-bhAMtike rAha lii| tatpazcAt zrIhari aura zaGkarajI bhI apane-apane astra-zastra aura talavAreM hAthameM lekara devatAoMpara TUTa dhAma-vaikuNTha evaM kailAsameM jA phuNce| tadanantara par3e; parantu devatA amRta pIkara balavAn ho cuke the, devarAja indra tInoM lokoMkI rakSA karane lge| mahAbhAga ! unhoMne daitya-senAko parAsta kara diyaa| devatAoMkI mAra isa prakAra lakSmIjI kSIrasAgarase prakaTa huI thiiN| yadyapi par3anepara daityoMne bhAgakara cAroM dizAoMkI zaraNa lI aura ve sanAtanI devI hai, to bhI eka samaya bhRgukI patnI kitane hI pAtAlameM ghusa gye| taba sampUrNa devatA Ananda- khyAtike garbhase bhI unhoMne janma grahaNa kiyA thaa| satIkA dehatyAga aura dakSa-yajJa-vidhvaMsa bhISmajIne pUchA-brahman ! dakSakanyA satI to prAcetasa, aGgirA tathA mahAtapasvI vasiSThajI bhI upasthita bar3I zubhalakSaNA thIM, unhoMne apane zarIrakA tyAga kyoM hue| vahA~ saba orase barAbara vedI banAkara usake Upara kiyA? tathA bhagavAn rudrane kisa kAraNase dakSake cAturhotrakI* sthApanA huii| usa yajJameM maharSi vasiSTha yajJakA vidhvaMsa kiyA? hotA, aGgirA adhvaryu, bRhaspati udAtA tathA nAradajI pulastyajIne kahA-bhISma ! prAcIna kAlakI brahmA hue| jaba yajJakarma Arambha huA aura agnimeM havana bAta hai, dakSane gaGgAdvArameM yajJa kiyaa| usameM devatA, hone lagA, usa samayataka devatAoMke AnekA krama jArI asura, pitara aura maharSi saba bar3I prasannatAke sAtha rhaa| sthAvara aura jaGgama-sabhI prakArake prANI vahA~ pdhaare| indrasahita devatA, nAga, yakSa, garuDa, latAe~, upasthita the| isI samaya brahmAjI apane putroMke sAtha oSadhiyA~, kazyapa, bhagavAn atri, maiM, pulaha, kratu, Akara yajJake sabhAsad hue tathA sAkSAt bhagavAn * hotA, adhvaryu, udmAtA aura brahmA-ina cAroMke dvArA sampanna honevAle yajJako cAtuotra kahate haiN| Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * satIkA dehatyAga aura dakSa yajJavidhvaMsa * zrIviSNu bhI yajJakI rakSAke liye vahA~ pdhaare| AThoM vasu, bArahoM Aditya, donoM azvinIkumAra, unacAsoM marudraNa tathA caudahoM manu bhI vahA~ Aye the| isa prakAra yajJa hone lagA, agnimeM AhutiyA~ par3ane lgiiN| vahA~ bhakSyabhojya sAmagrIkA bahuta hI sundara aura bhArI ThATa-bATa thaa| aizvaryakI parAkASThA dikhAyI detI thii| cAroM orase dasa yojana bhUmi yajJake samArohase pUrNa thii| vahA~ eka vizAla vedI banAyI gayI thI, jahA~ saba loga ekatrita the| zubhalakSaNA satIne ina sAre AyojanoMko dekhA aura yajJameM Aye hue indra Adi sampUrNa devatAoMko lakSya kiyaa| isake bAda ve apane pitAse vinayayukta vacana bolIM / satIne kahA - pitAjI! Apake yajJameM sampUrNa devatA aura RSi padhAre haiN| devarAja indra apanI dharmapatnI zacIke sAtha airAvatapara car3hakara Aye hai| pApiyoMkA damana karanevAle tathA dharmAtmAoMke rakSaka paramadharmiSTha yamarAja bhI dhUmorNAke sAtha dRSTigocara ho rahe haiN| jalajantuoMke svAmI varuNadeva apanI patnI gaurIke sAtha isa yajJamaNDapameM suzobhita hai| yakSoMke rAjA kubera bhI apanI patnIke sAtha Aye haiN| devatAoMke mukhasvarUpa agnidevane bhI yajJa maNDapameM padArpaNa kiyA hai| vAyu devatA apane unacAsa gaNoMke sAtha aura lokapAvana sUryadeva apanI bhAryA saMjJAke sAtha padhAre haiN| mahAn yazasvI candramA bhI sapatnIka Aye haiN| AThoM vasu aura donoM azvinIkumAra bhI upasthita hai| inake sivA vRkSa, vanaspati, gandharva, apsarAe~, vidyAdhara, bhUtoMke samudAya, vetAla, yakSa, rAkSasa, bhayaGkara karma karanevAle pizAca tathA dUsare dUsare prANadhArI jIva bhI yahA~ maujUda haiN| bhagavAn kazyapa, ziSyoMsahita vasiSThajI, pulastya, pulaha, sanakAdi maharSi tathA bhUmaNDalake samasta puNyAtmA rAjA yahA~ padhAre haiN| adhika kyA kahU~, brahmAjIkI banAyI huI sArI sRSTi hI yahA~ A pahu~cI hai| ye hamArI bahineM haiM, ye bhAnaje haiM aura ye bahanoI haiN| ye saba-ke-saba apanI-apanI strI, putra aura bAndhavoMke sAtha yahA~ upasthita dikhAyI dete haiN| Apane dAna-mAnAdike dvArA ina sabakA yathAvat satkAra 15 kiyA hai| kevala mere pati bhagavAn zaGkara hI isa yajJamaNDapameM nahIM padhAre haiM; unake binA yaha sArA Ayojana mujhe sUnA-sA hI jAna par3atA hai| maiM samajhatI hU~ Apane mere patiko nimantrita nahIM kiyA hai; nizcaya hI Apa unheM bhUla gaye haiN| isakA kyA kAraNa hai? mujhe saba bAteM batAiye / pulastyajI kahate haiM - prajApati dakSane satIke vacana sune| satI unheM prANoMse bhI bar3hakara priya thIM, unhoMne patike snehameM DUbI huI parama saubhAgyavatI pativratA satIko godameM biThA liyA aura gambhIra hokara kahA'beTI! suno; jisa kAraNase Aja maiMne tumhAre patiko nimantrita nahIM kiyA hai, vaha saba ThIka-ThIka batAtA huuN| ve apane zarIrameM rAkha lapeTe rahate haiN| trizUla aura daNDa liye naMga-dhar3aMga sadA zmazAnabhUmimeM hI vicarA karate haiN| vyAghracarma pahanate aura hAthIkA camar3A or3hate haiN| kaMdhepara naramuNDoMkI mAlA aura hAthameM khaTvAGga - yahI unake AbhUSaNa haiN| ve nAgarAja vAsukiko yajJopavItake rUpameM dhAraNa kiye rahate haiM aura isI rUpameM ve sadA isa pRthvIpara bhramaNa karate haiN| isake sivA aura bhI bahuta-se ghRNita kArya tumhAre pati devatA karate rahate haiN| yaha saba mere liye bar3I lajjAkI bAta hai| bhalA, ina devatAoMke nikaTa ve usa abhadra veSameM kaise baiTha sakate haiN| jaisA unakA vastra hai, use pahanakara ve isa yajJamaNDapameM Ane yogya nahIM haiN| beTI ! inhIM doSoMke kAraNa tathA loka- lajjAke bhayase maiMne unheM nahIM bulaayaa| jaba yajJa samApta ho jAyagA, taba maiM tumhAre patiko le AU~gA aura trilokImeM sabase bar3ha-car3hakara unakI pUjA karU~gA; sAtha hI tumhArA bhI yathAvat satkAra kruuNgaa| ataH isake liye tumheM kheda yA krodha nahIM karanA cAhiye / ' bhISma ! prajApati dakSake aisA kahanepara satIko bar3A zoka huA, unakI A~kheM krodhase lAla ho gayIM / ve pitAkI nindA karatI huI bolIM- 'tAta ! bhagavAn zaGkara hI sampUrNa jagatke svAmI haiM, ve hI sabase zreSTha mAne gaye haiN| samasta devatAoMko jo ye uttamottama sthAna prApta hue haiM, ye saba parama buddhimAn mahAdevajIke hI diye Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa hue haiN| bhagavAn zivameM jitane guNa haiM, unakA pUrNatayA dii| unameM vinAyaka-sambandhI praha, bhUta, preta tathA varNana karanemeM brahmAjIkI jihvA bhI samartha nahIM hai| ve hI pizAca-saba the| yajJamaNDapameM pahu~cakara unhoMne saba sabake dhAtA (dhAraNa karanevAle) aura vidhAtA devatAoMko parAsta kiyA aura unheM bhagAkara usa yajJako (niyAmaka) haiN| ve hI dizAoMke pAlaka hai| bhagavAn tahasa-nahasa kara DAlA / yajJa naSTa ho jAnese dakSakA sArA rudrake prasAdase hI indrako svargakA Adhipatya prApta huA utsAha jAtA rhaa| ve udyogazUnya hokara devAdhideva hai| yadi rudrameM devatva hai, yadi ve sarvatra vyApaka aura pinAkadhArI bhagavAn zivake pAsa Darate-Darate gaye aura kalyANasvarUpa haiM, to isa satyake prabhAvase zaGkarajI isa prakAra bole-'deva ! maiM Apake prabhAvako nahIM Apake yajJakA vidhvaMsa kara ddaaleN| ___ jAnatA thA; Apa devatAoMke prabhu aura Izvara hai| isa itanA kahakara satI yogastha ho gayIM-unhoMne jagatke adhIzvara bhI Apa hI haiM; Apane sampUrNa dhyAna lagAyA aura apane hI zarIrase prakaTa huI agnike devatAoMko jIta liyaa| mahezvara ! aba mujhapara kRpA kIjiye aura apane saba gaNoMko lauttaaiye|' dakSa prajApatine bhagavAn zaGkarakI zaraNameM jAkara jaba isa prakAra unakI stuti aura ArAdhanA kI, taba bhagavAnne kahA-'prajApate ! maiMne tumheM yajJakA pUrA-pUrA phala de diyaa| tuma apanI sampUrNa kAmanAokI siddhike liye yajJakA uttama phala prApta kroge|' bhagavAnke aisA kahanepara dakSane unheM praNAma kiyA aura saba gaNoMke dekhatedekhate ve apane nivAsa sthAnako cale gye| usa samaya bhagavAn ziva apanI patnIke viyogase gaGgAdvArameM hI jAkara rahane lge| 'hAya ! merI priyA kahA~ calI gyii|' isa prakAra kahate hue ve sadA satIke cintanameM lage rahate the| tadanantara eka dina devarSi nArada mahAdevajIke samIpa Aye aura isa prakAra bole- 'devezvara ! ApakI palI satI devI, jo Apako prANoMke samAna priya thIM, dehatyAgake pazcAt isa samaya himavAnkI kanyA hokara dvArA apaneko bhasma kara diyaa| usa samaya devatA, asura, prakaTa huI haiN| menAke garbhase unakA AvirbhAva huA hai| nAga, gandharva aura guhAka 'yaha kyA ! yaha kyA !' kahate ve lokake tAttvika arthako jAnanevAlI thiiN| unhoMne isa hI raha gaye; kintu krodha bharI huI satIne gaGgAke taTapara samaya dUsarA zarIra dhAraNa kiyA hai|' apane dehakA tyAga kara diyaa| gaGgAjIke pazcimI taTapara nAradajIkI bAta sunakara mahAdevajIne dhyAnastha ho vaha sthAna Aja bhI 'saunaka tIrtha' ke nAmase prasiddha hai| dekhA ki satI avatAra le cukI haiN| isase unhoMne bhagavAn rudrane jaba yaha samAcAra sunA, taba apanI apaneko kRta-kRtya mAnA aura svasthacitta hokara rahane patnIkI mRtyuse unheM bar3A duHkha huA aura unake manameM lge| phira jaba pArvatIdevI yauvanAvasthAko prApta huI, taba samasta devatAoMke dekhate-dekhate usa yajJako naSTa kara zivajIne punaH unake sAtha vivAha kiyaa| bhISma ! DAlanekA vicAra utpanna huaa| phira to unhoMne pUrvakAlameM jisa prakAra dakSakA yajJa naSTa huA thA, usakA dakSayajJakA vinAza karaneke liye karor3oM gaNoMko AjJA isa rUpameM maiMne tumase varNana kiyA hai| Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * devatA, dAnava, gandharva, nAga aura rAkSasokI utpattikA varNana * devatA, dAnava, gandharva, nAga aura rAkSasoMkI utpattikA varNana bhISmajIne kahA-gurudeva ! devatAoM, dAnavoM, zizira the| analake kaI putra hue, jo prAyaH agnike gandhoM, nAgoM aura rAkSasoMkI utpattikA Apa vistArake samAna guNavAle the| agniputra kumArakA janma sarakaMDoMmeM sAtha varNana kiijiye| huaa| unake zAkha, upazAkha aura naigameya-ye tIna putra pulastyajI bole-kurunandana ! kahate haiM pahaleke hue| kRttikAoMkI santAna honeke kAraNa kumArako prajA-vargakI sRSTi saMkalpase, darzanase tathA sparza karanese kArtikeya bhI kahate haiN| pratyUSake putra devala nAmake muni hotI thI; kintu pracetAoMke putra dakSa prajApatike bAda hue| prabhAsase prajApati vizvakarmAkA janma huA, jo maithunase prajAkI utpatti hone lgii| dakSane AdimeM jisa zilpakalAke jJAtA hai| ve mahala, ghara, udyAna, pratimA, prakAra prajAkI sRSTi kI, usakA varNana suno| jaba ve AbhUSaNa, tAlAba, upavana aura kUpa AdikA nirmANa [pahaleke niyamAnusAra saGkalpa Adise] devatA, RSi karanevAle haiN| devatAoMke kArIgara ve hI haiN| aura nAgoMkI sRSTi karane lage kintu prajAkI vRddhi nahIM ajaikapAd, ahirbudhya, virUpAkSa, raivata, hara, huI, taba unhoMne maithunake dvArA apanI patnI vIriNIke bahurUpa, tryambaka, sAvitra, jayanta, pinAkI aura garbhase sATha kanyAoMko janma diyaa| unameMse unhoMne dasa aparAjita-ye gyAraha rudra kahe gaye haiM; ye gaNoMke svAmI dharmako, teraha kazyapako, sattAIsa candramAko, cAra haiN| inake mAnasa saGkalpase utpanna caurAsI karor3a putra haiM, ariSTanemiko, do bhRguputrako, do buddhimAn kRzAzvako jo rudragaNa kahalAte haiN| ve zreSTha trizUla dhAraNa kiye rahate tathA do maharSi aGgirAko byAha diiN| ve saba devatAoMkI haiN| una sabako avinAzI mAnA gayA hai| jo gaNezvara jananI huii| unake vaMza-vistArakA Arambhase hI varNana sampUrNa dizAoMmeM rahakara sabakI rakSA karate haiM, ve saba karatA hU~, suno| arundhatI, vasu, jAmI, laMbA, bhAnu, surabhike garbhase utpanna unhIMke putra-pautrAdi hai| aba maiM marutvatI, saGkalpA, muhartA, sAdhyA aura vizvA-ye dasa kazyapajIkI khiyoMse utpanna putra-pautroMkA varNana kruuNgaa| dharmakI patniyA~ batAyI gayI haiN| inake putroMke nAma suno| aditi, diti, danu, ariSTA, surasA, surabhi, vinatA, vizvAke garbhase vizvedeva hue| sAdhyAne sAdhya nAmaka tAmrA, krodhavazA, irA, kadrU, khasA aura muni-ye devatAoMko janma diyaa| marutvatIse marutvAn nAmaka kazyapajIkI patniyoMke nAma haiN| inake putroMkA varNana devatAoMkI utpatti huii| vasuke putra ATha vasu suno| cAkSuSa manvantarameM jo tuSita nAmase prasiddha devatA khlaaye| bhAnuse bhAnu aura muhUrtAse muhUrtAbhimAnI the, ve hI vaivasvata manvantarameM bAraha Aditya hue| unake devatA utpanna hue| laMbAse ghoSa, jAmIse nAgavIthI nAma hai-indra, dhAtA, bhaga, tvaSTA, mitra, varuNa, aryamA, nAmakI kanyA tathA arundhatIke garbhase pRthvIpara honevAle vivasvAn, savitA, pUSA, aMzumAn aura vissnnu| ye samasta prANI utpanna hue| saGkalpAse saGkalpokA janma sahasroM kiraNoMse suzobhita bAraha Aditya mAne gaye haiN| huaa| aba vasukI sRSTikA varNana suno| jo devagaNa ina zreSTha putroMko devI aditine marIcinandana kazyapake atyanta prakAzamAna aura sampUrNa dizAoMmeM vyApaka haiM, aMzase utpanna kiyA thaa| kRzAzva nAmaka RSise jo putra ve vasu kahalAte haiM unake nAma suno| Apa, dhruva, soma, hue, unheM deva-praharaNa kahate haiN| ye devagaNa pratyeka ghara, anila, anala, pratyUSa aura prabhAsa-ye ATha vasu manvantara aura pratyeka kalpameM utpanna evaM vilIna hote haiN| 'Apa' ke cAra putra haiM-zAnta, vaitaNDa, sAmba aura rahate haiN| munibdhu| ye saba yajJarakSAke adhikArI hai| dhruvake putra bhISma ! hamAre sunanemeM AyA hai ki ditine kAla aura somake putra varcA hue| dharake do putra hue- kazyapajIse do putra prApta kiye, jinake nAma thedraviNa aura havyavAha / anilake putra prANa, ramaNa aura hiraNyakazipu aura hiraNyAkSa / hiraNyakazipuse cAra putra Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa utpanna hue-prahlAda, anuhAda, saMhAda aura haad| kalpavIrya tathA danuvaMzavivardhana / saMhAda daityake vaMzameM prahAdake cAra putra hue-AyuSmAna, zibi, vASkali nivAtakavacoMkA janma huaa| ve gandharva, nAga, rAkSasa evaM aura cauthA virocana / virocanako bali nAmaka putrakI sampUrNa prANiyoMke liye avadhya the| parantu vIravara prApti huii| balike sau putra hue| unameM bANa jeThA thaa| arjunane saMgrAma-bhUmimeM unheM bhI balapUrvaka mAra ddaalaa| guNoMmeM bhI vaha sabase bar3hA-car3hA thaa| bANake eka hajAra tAmrAne kazyapajIke vIryase cha: kanyAoMko janma diyA, bA~heM thIM tathA vaha saba prakArake astra calAnekI kalAmeM jinake nAma haiM-zukI, zyenI, bhAsI, sugadhI, gRdhikA bhI pUrA pravINa thaa| trizUladhArI bhagavAn zaGkara usakI aura zuci / zukIne zuka aura ullU nAmavAle pakSiyoMko tapasyAse santuSTa hokara usake nagarameM nivAsa karate the| utpanna kiyaa| zyenIne zyenoM (bAjoM) ko tathA bhAsIne bANAsurako 'mahAkAla kI padavI tathA sAkSAt kurara nAmaka pakSiyoMko janma diyaa| gRdhrIse gRdhra aura pinAkapANi bhagavAn zivakI samAnatA prApta huI-vaha sugRdhIse kabUtara utpanna hue tathA zucine haMsa, sArasa, mahAdevajIkA sahacara huaa| hiraNyAkSake ulUka, kAraNDa evaM nava nAmake pakSiyoMko janma diyaa| yaha zakuni, bhUtasantApana aura mahAbhIma-ye cAra putra the| tAmrAke vaMzakA varNana huaa| aba vinatAkI santAnoMkA inase sattAIsa karor3a putra-pautroMkA vistAra huaa| ve sabhI varNana suno| pakSiyoMmeM zreSTha garuDa aura aruNa vinatAke mahAbalI, aneka rUpadhArI tathA atyanta tejasvI the| putra hai tathA unake eka saudAmanI nAmakI kanyA bhI hai, - danune kazyapajIse sau putra prApta kiye| ve sabhI varadAna jo yaha AkAzameM camakatI dikhAyI detI hai| aruNake pAkara unmatta the| unameM sabase jyeSTha aura adhika do putra hue-sampAti aura jaTAyu / sampAtike putroMkA balavAn vipracitti thA / danuke zeSa putroMke nAma svarbhAnu nAma babhru aura zIghraga haiN| inameM zIghraga vikhyAta hai| aura vRSaparvA Adi the| svarbhAnuse suprabhA aura pulomA jaTAyuke bhI do putra hue-karNikAra aura zatagAmI / ve nAmaka dAnavase zacI nAmakI kanyA huii| mayake tIna donoM hI prasiddha the| ina pakSiyoMke asaMkhya putrakanyAe~ huI-upadAnavI, mandodarI aura kuhU / vRSaparvAka pautra hue| do kanyAe~ thIM-sundarI zarmiSThA aura candrA / vaizvAnarake surasAke garbhase eka hajAra sokI utpatti huI tathA bhI do putriyA~ thIM-pulomA aura kAlakA / ye donoM hI uttama vratakA pAlana karanevAlI kadrUne hajAra mastakavAle bar3I zaktizAlinI tathA adhika santAnoMkI jananI huii| eka sahasra nAgoMko putrake rUpameM prApta kiyaa| unameM ina donoMse sATha hajAra dAnavoMkI utpatti huii| pulomAke chabbIsa nAga pradhAna evaM vikhyAta haiM-zeSa, vAsuki, putra pauloma aura kAlakAke kAlakhA (yA kAlakeya) koMTaka, zaGkha, airAvata, kambala, dhanaJjaya, mahAnIla, khlaaye| brahmAjIse varadAna pAkara ye manuSyoMke liye padya, azvatara, takSaka, elApatra, mahApadma, dhRtarASTra, avadhya ho gaye the aura hiraNyapurameM nivAsa karate the; balAhaka, zaGkhapAla, mahAzaka, puSpadanta, subhAvana, phira bhI ye arjunake hAthase mAre gye|* zaGkharomA, nahuSa, ramaNa, pANini, kapila, durmukha tathA vipracittine siMhikAke garbhase eka bhayaGkara putrako pataJjalimukha / ina sabake putra-pautroMkI saMkhyAkA anta janma diyA, jo saihikeya (rAhu) ke nAmase prasiddha thaa| nahIM hai| inameMse adhikAMza nAga pUrvakAlameM rAjA hiraNyakazipukI bahina siMhikAke kula teraha putra the, janamejayake yajJa-maNDapameM jalA diye gye| krodhavazAne jinake nAma ye haiM-kaMsa, zaGkha, nala, vAtApi, ilvala, apane hI nAmake krodhavazasaMjJaka rAkSasasamUhako utpanna namuci, khasRma, aJjana, naraka, kAlanAbha, paramANu, kiyaa| unakI bar3I-bar3I dAr3heM thiiN| unameMse dasa lAkha * yahA~ tathA Ageke prasaGgoM meM bhI pulastyajI bhaviSyakI bAta bhUtakAlakI bhA~ti kaha rahe hai-yahI samajhanA caahiye| Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * marudraNoMkI utpatti tathA caudaha manvantaroMkA varNana . . . . . krodhavaza bhImasenake hAthase mAre gye| surabhine rAkSasoM aura yakSoMko janma diyaa| bhISma ! ye saikar3oM kazyapajIke aMzase rudragaNa, gAya, bhaiMsa tathA sundarI aura hajAroM koTiyA~ kazyapajIkI santAnoMkI haiN| yaha striyoMko janma diyaa| munise muniyoMkA samudAya tathA svArociSa manvantarako sRSTi batAyI gayI hai| sabase apsarAe~ prakaTa huii| ariSTAne bahuta-se kinnaroM aura pIche ditine kazyapajIse unacAsa marudgaNoMko utpanna gandharvoko janma diyaa| isase tRNa, vRkSa, latAe~ aura kiyA, jo saba-ke-saba dharmake jJAtA aura devatAoMke jhAr3iyA~-ina sabakI utpatti huii| khasAne karor3oM priya haiN| marudgaNoMkI utpatti, bhinna-bhinna samudAyake rAjAoM tathA caudaha manvantaroMkA varNana bhISmajIne pUchA-brahman! ditike putra putrakI yAcanA karatI hU~, jo samRddhizAlI, atyanta marudraNoMkI utpatti kisa prakAra huI ? ve devatAoMke priya tejasvI tathA samasta devatAoMkA saMhAra karanevAlA ho|' kaise ho gaye? devatA to daityoMke zatru haiM, phira unake kazyapane kahA-'zubhe! maiM tumheM indrakA ghAtaka sAtha marudgaNoMkI maitrI kyoMkara sambhava huI? evaM baliSTha putra pradAna kruuNgaa|' tatpazcAt kazyapane pulastyajIne kahA-bhISma ! pahale devAsura- ditike udarameM garbha sthApita kiyA aura kahA-'devi ! saMgrAmameM bhagavAn zrIviSNu aura devatAoMke dvArA apane tumheM sau varSoMtaka isI tapovanameM rahakara isa garbhakI putra-pautroMke mAre jAnepara ditiko bar3A zoka huaa| ve rakSAke liye yatna karanA caahiye| garbhiNIko sandhyAke Arta hokara parama uttama bhUlokameM AyIM aura sarasvatIke samaya bhojana nahIM karanA cAhiye tathA vRkSakI jar3ake taTapara puSkara nAmake zubha evaM mahAn tIrthameM rahakara pAsa na to kabhI jAnA cAhiye aura na ThaharanA hI sUryadevakI ArAdhanA karane lgii| unhoMne bar3I ugra caahiye| vaha jalake bhItara na ghuse, sUne gharameM na praveza tapasyA kii| daitya-mAtA diti RSiyoMke niyamoMkA pAlana kare / bA~bIpara khar3I na ho| kabhI manameM udvega na laaye| karatIM aura phala khAkara rahatI thiiN| ve kRcchra-cAndrAyaNa sUne gharameM baiThakara nakha athavA rAkhase bhUmipara rekhA na Adi kaThora vratoMke pAlanadvArA tapasyA karane lgii| jarA khIMce, na to sadA alasAkara par3I rahe aura na adhika aura zokase vyAkula hokara unhoMne sau varSoM se kucha parizrama hI kare, bhUsI, koyale, rAkha, haDDI aura khapar3epara adhika kAlataka tapa kiyaa| usake bAda vasiSTha Adi na baitthe| logoMse kalaha karanA chor3a de, aMgar3AI na le, maharSiyoMse pUchA-'munivaro ! kyA koI aisA bhI vrata hai, bAla kholakara khar3I na ho aura kabhI bhI apavitra na jo mere putrazokako naSTa karanevAlA tathA ihaloka aura rhe| uttarakI ora athavA nIce sira karake kabhI na paralokameM bhI saubhAgyarUpa phala pradAna karanevAlA ho? soye| naMgI hokara, udvegameM par3akara aura binA paira dhoye yadi ho to, btaaiye|' vasiSTha Adi maharSiyoMne jyeSThakI bhI zayana karanA manA hai| amaGgalayukta vacana mu~hase na pUrNimAkA vrata batAyA tathA ditine bhI usa vratakA nikAle, adhika haMsI-majAka bhI na kre| gurujanoMke sAGgopAGga varNana sunakara usakA yathAvat anuSThAna sAtha sadA AdarakA bartAva kare, mAGgalika kAryoMmeM lagI kiyaa| usa vratake mAhAtmyase prabhAvita hokara kazyapajI rahe, sauSadhiyoMse yukta jalake dvArA srAna kre| apanI bar3I prasannatAke sAtha ditike Azramapara aaye| ditikA rakSAkA prabandha rkhe| gurujanoMkI sevA kare aura vANIse zarIra tapasyAse kaThora ho gayA thaa| kintu kazyapajIne sabakA satkAra karatI rhe| svAmIke priya aura hitameM unheM punaH rUpa aura lAvaNyase yukta kara diyA aura unase tatpara rahakara sadA prasannamukhI banI rhe| kisI bhI vara mA~ganekA anurodha kiyaa| taba ditine vara mAMgate hue avasthAmeM kabhI patikI nindA na kre|' kahA-'bhagavan ! maiM indrakA vadha karaneke liye eka aise yaha kahakara kazyapajI saba prANiyoMke dekhate-dekhate maM pa pa 2 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arbayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa vahA~se antardhAna ho gye| tadanantara, patikI bAteM sunakara aisA vicAra kara indrane ditise kahA-'mA~ ! merA diti vidhipUrvaka unakA pAlana karane lgiiN| isase aparAdha kSamA karo, maine arthazAstrakA sahArA lekara yaha indrako bar3A bhaya huaa| ve devaloka chor3akara ditike duSkarma kiyA hai| isa prakAra bArambAra kahakara unhoMne pAsa Aye aura unakI sevAkI icchAse vahA~ rahane lge| ditiko prasanna kiyA aura marudraNoMko devatAoMke samAna indrakA bhAva viparIta thA, ve ditikA chidra DhU~r3ha rahe the| banA diyaa| tatpazcAt devarAjane putroMsahita ditiko bAharase to unakA mukha prasanna thA, kintu bhItarase ve vimAnapara biThAyA aura unako sAtha lekara ve svargako bhayake mAre vikala the| ve Uparase aisA bhAva jatAte the, cale gye| marudraNa yajJa-bhAgake adhikArI hue; unhoMne mAno ditike kArya aura abhiprAyako jAnate hI na hoN| asuroMse mela nahIM kiyA, isaliye ve devatAoMke parantu vAstavameM apanA kAma banAnA cAhate the| tadanantara, priya hue| jaba sau varSakI samAptimeM tIna hI dina bAkI raha gaye, taba bhISmajIne kaha-brahman ! Apane Adisarga ditiko bar3I prasannatA huii| ve apaneko kRtArtha mAnane aura pratisargakA vistArake sAtha varNana kiyaa| aba lagIM tathA unakA hRdaya vismayavimugdha rahane lgaa| usa jinake jo svAmI hoM, unakA varNana kiijiye| dina ve paira dhonA bhUla gayIM aura bAla khole hue hI so pulastyajI bole-rAjan ! jaba pRthu isa pRthvIke gyiiN| itanA hI nahIM, nidrAke bhArase dabI honeke kAraNa sampUrNa rAjyapara abhiSikta hokara sabake rAjA hue, usa dinameM unakA sira kabhI nIcekI ora ho gyaa| yaha samaya brahmAjIne candramAko anna, brAhmaNa, vrata aura avasara pAkara zacIpati indra ditike garbhameM praveza kara tapasyAkA adhipati bnaayaa| hiraNyagarbhako nakSatra, tAre, gaye aura apane vajrake dvArA unhoMne usa garbhastha bAlakake pakSI, vRkSa, jhAr3I aura latA AdikA svAmI bnaayaa| sAta Tukar3e kara ddaale| taba ve sAtoM Tukar3e sUryake samAna varuNako jalakA, kuberako dhanakA, viSNuko AdityoMkA tejasvI sAta kumAroMke rUpameM pariNata ho gaye aura rone aura apriko vasuoMkA adhipati bnaayaa| dakSako lge| usa samaya dAnavazatru indrane unheM ronese manA kiyA prajApatiyoMkA, indrako devatAoMkA, prahlAdako daityoM aura tathA punaH unameMse eka-ekake sAta-sAta Tukar3e kara dAnavoMkA, yamarAjako pitaroMkA, zUlapANi bhagavAn diye| isa prakAra unacAsa kumAroke rUpameM hokara ve zaGkarako pizAca, rAkSasa, pazu, bhUta, yakSa aura jora-jorase rone lge| taba indrane'mA rudadhvam' (mata vetAlarAjoMkA, himAlayako parvatoMkA, samudrako roo) aisA kahakara unheM bArambAra ronese rokA aura nadiyoMkA, citrarathako gandharva, vidyAdhara aura kinnaroMkA, mana-hI-mana socA ki ye bAlaka dharma aura brahmAjIke bhayaGkara parAkramI vAsukiko nAgoMkA, takSakako sapokA, prabhAvase punaH jIvita ho gaye haiN| isa puNyake yogase hI gajarAja airAvatako diggajoMkA, garur3ako pakSiyoMkA, inheM jIvana milA hai, aisA jAnakara ve isa nizcayapara ucaiHzravAko ghor3oMkA, siMhako mRgoMkA, sA~r3ako gauoMkA pahuMce ki 'yaha paurNamAsI vratakA phala hai| nizcaya hI isa tathA pakSa (pAkar3a) ko sampUrNa vanaspatiyoMkA adhIzvara vratakA athavA brahmAjIkI pUjAkA yaha pariNAma hai ki bnaayaa| isa prakAra pUrvakAlameM brahmAjIne ina sabhI vajrase mAre jAnepara bhI inakA vinAza nahIM huaa| ye adhipatiyoMko bhitra-bhinna vargake rAjapadapara abhiSikta ekase aneka ho gaye, phira bhI udarakI rakSA ho rahI hai| kiyA thaa| isameM sandeha nahIM ki ye avadhya hai, isaliye ye devatA kauravanandana ! pahale svAyambhuva manvantarameM yAmya ho jaayeN| jaba ye ro rahe the, usa samaya maiMne ina garbhake nAmase prasiddha devatA the| marIci Adi muni hI saptarSi bAlakoMko 'mA rudaH' kahakara cupa karAyA hai, isaliye ye mAne jAte the| AgnIghra, agnibAhu, vibhu, savana, 'marut' nAmase prasiddha hokara kalyANake bhAgI bneN|' jyotiSmAn, dyutimAn, havya, medhA, medhAtithi aura Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * marugaNoMkI utpatti tathA caudaha manvantarokA varNana . MARRIA vasu-ye dasa svAyambhuva manuke putra hue, jinhoMne apane dharma, parAkrama aura balase sampanna the| isake bAda cAkSuSa vaMzakA vistAra kiyaa| ye pratisargakI sRSTi karake parama- manvantarameM bhRgu, sudhAmA, viraja, viSNu, nArada, vivasvAn padako prApta hue| yaha svAyambhuva manvantarakA varNana huaa| aura abhimAnI-ye sAta saptarSi hue| usa samaya lekha isake bAda svArociSa manvantara aayaa| svArociSa manuke nAmase prasiddha devatA the| inake sivA Rbhu, pRthagbhUta, cAra putra hue, jo devatAoMke samAna tejasvI the| unake vArimUla aura divaukA nAmake devatA bhI the| isa prakAra nAma haiM-nabha, nabhasya, prasRti aura bhaavn| inameMse cAkSuSa manvantarameM devatAoMkI pA~ca yoniyA~ thiiN| cAkSuSa bhAvana apanI kortikA vistAra karanevAlA thaa| dattAtreya, manuke dasa putra hue. jo ruru Adi nAmase prasiddha the| atri, cyavana, stamba, prANa, kazyapa tathA bRhaspati-ye aba sAtaveM manvantarakA varNana karU~gA, jise sAta saptarSi hue| usa samaya tuSita nAmake devatA the| vaivasvata manvantara kahate haiN| isa samaya [vaivasvata havIndra, sukRta, mUrti, Apa aura jyotIratha-ye vasiSThake manvantara hI cala rahA hai, isameM] atri, vasiSTha, kazyapa, pA~ca putra hI svArociSa manvantarameM prajApati the| yaha gautama, yogI bharadvAja, vizvAmitra aura jamadagni-ye dvitIya manvantarakA varNana huaa| isake bAda auttama sAta RSi hI saptarSi hai| ye dharmakI vyavasthA karake manvantarakA varNana kruuNgaa| tIsare manukA nAma thA paramapadako prApta hote hai| aba bhaviSyameM honevAle auttmi| unhoMne dasa putra utpanna kiye, jinake nAma sAvarNya manvantarakA varNana kiyA jAtA hai| usa samaya haiM-ISa, Urja, tanUja, zuci, zukra, madhu, mAdhava, nabhasya, azvatthAmA, RSyazRGga, kauzikya, gAlava, zatAnanda, nabha tathA saha / inameM saha sabase choTA thaa| ye saba-ke- kAzyapa tathA parazurAma-ye saptarSi hoNge| dhRti, saba udAra aura yazasvI the| usa samaya bhAnusaMjJaka devatA varIyAna, yavasu, suvarNa, ghRSTi, cariSNu,Adha, sumati, aura Urja nAmake saptarSi the| kaukibhiNDi, kutuNDa, vasu tathA parAkramI zukra--ye bhaviSyameM honevAle sAvarNi dAlbhya, zaGkha, pravAhita, mita aura sammita-ye sAta manuke putra batalAye gaye haiN| isake sivA rocya Adi yogavardhana RSi the| cauthA manvantara tAmasake nAmase dUsare-dUsare manuoMke bhI nAma Ate haiN| prajApati rucike prasiddha hai| usameM kavi, pRthu, agni, akapi, kapi, janya putrakA nAma raucya hogaa| isI prakAra bhUtike putra bhautya tathA dhAmA-ye sAta muni hI saptarSi the| sAdhyagaNa nAmake manu khlaayeNge| tadanantara merusAvarNi nAmaka devatA the| akalmaSa, tapodhanvA, tapomUla, tapodhana, manukA adhikAra hogaa| ve brahmAke putra mAne gaye hai| taporAzi, tapasya, sutapasya, parantapa, tapobhAgI aura meru-sAvarNike bAda kramazaH Rbhu, vItadhAmA aura tapoyogI-ye dasa tAmasa manuke putra the| jo dharma aura vipaksena nAmaka manu hoNge| rAjan ! isa prakAra maiMne tumheM sadAcArameM tatpara tathA apane vaMzakA vistAra karanevAle bhUta aura bhaviSya manuokA paricaya diyA hai| ina caudaha the| aba pA~caveM raivata manvantarakA vRttAnta zravaNa kro| manuoMkA adhikAra kula milAkara eka hajAra caturyugadevabAhu, subAhu, parjanya, somapa, muni, hiraNyaromA aura taka rahatA hai| apane-apane manvantarameM isa sampUrNa saptAzva-ye sAta raivata manvantarake saptarSi mAne gaye haiN| carAcara jagatko utpanna karake kalpakA saMhAra honepara ye bhUtarajA tathA prakRti nAmavAle devatA the tathA varuNa, brahmAjIke sAtha mukta ho jAte haiN| ye manu prati eka sahasra tattvadarzI. citimAna, havyapa, kavi, mukta, nirutsuka, sattva, caturyugIke bAda naSTa hote rahate haiM tathA brahmA Adi vimoha aura prakAzaka-ye dasa raivata manuke putra hue, jo viSNukA sAyujya prApta karate haiN| Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa m m entert............... pRthuke caritra tathA sUryavaMzakA varNana bhISpajIne pUchA-brahman ! sunA jAtA hai, hai?' pRthune kahA-'suvrate ! sampUrNa carAcara jagatke pUrvakAlameM bahuta-se rAjA isa pRthvIkA upabhoga kara cuke liye jo abhISTa vastu hai, use zIghra prastuta kro|' haiN| pRthvIke sambandhase hI rAjAoMko pArthiva yA pRthvIne 'bahuta acchA' kahakara svIkRti de dii| taba pRthvIpati kahate haiN| parantu isa bhUmikI jo 'pRthvI' saMjJA rAjAne svAyambhuva manuko bachar3A banAkara apane hAthameM hai, vaha kisake sambandhase huI hai? bhUmiko yaha pRthvIkA dUdha duhA / vahI dUdha anna huA, jisase sArI pAribhASika saMjJA kisaliye dI gayI athavA usakA 'gau' prajA jIvana dhAraNa karatI hai| tatpazcAt RSiyoMne bhI nAma bhI kyoM par3A, yaha mujhe btaaiye| bhUmirUpiNI gaukA dohana kiyaa| usa samaya candramA hI pulastyajIne kahA-svAyambhuva manuke vaMzameM eka bachar3A bane the| duhanevAle the vanaspati, dugdhakA pAtra thA aGga nAmake prajApati the| unhoMne mRtyukI kanyA veda aura tapasyA hI dUdha thii| phira devatAoMne bhI sunIthAke sAtha vivAha kiyA thaa| sunIthAkA mukha bar3A vasudhAko duhA / usa samaya mitra devatA dogdhA hue. indra kurUpa thaa| usase vena nAmaka putra huA, jo sadA bachar3A bane tathA oja aura bala hI dUdhake rUpameM prakaTa adharmameM hI lagA rahatA thaa| vaha logoMkI burAI karatA huaa| devatAoMkA dohanapAtra suvarNakA thA aura aura parAyI striyoMko har3apa letA thaa| eka dina pitaroMkA cA~dIkA / pitaroMkI orase antakane duhanekA maharSiyoMne usakI bhalAI aura jagatke upakArake liye kAma kiyA, yamarAja bachar3A bane aura svadhA hI dUdhake use bahuta kucha samajhAyA-bujhAyA; parantu usakA rUpameM prApta huii| nAgoMne tUMbIko pAtra banAyA aura antaHkaraNa azuddha honeke kAraNa usane unakI bAta nahIM takSakako bchdd'aa| dhRtarASTra nAmaka nAgane dogdhA banakara mAnI, prajAko abhayadAna nahIM diyaa| taba RSiyoMne zApa viSarUpI dugdhakA dohana kiyaa| asuroMne loheke bartanameM dekara use mAra ddaalaa| phira arAjakatAke bhayase pIr3ita isa pRthvIse mAyArUpa dUdha duhA / usa samaya prahmadakumAra hokara pAparahita brAhmaNoMne venake zarIrakA balapUrvaka virocana bachar3A bane the aura trimUrdhAne duhanekA kAma manthana kiyaa| manthana karanepara usake zarIrase pahale kiyA thaa| yakSa antardhAna honekI vidyA prApta karanA mleccha jAtiyA~ utpanna huI, jinakA raGga kAle aJjanake cAhate the; isaliye unhoMne kuberako bachar3A banAkara kace samAna thaa| tatpazcAt usake dAhine hAthase eka divya bartanameM usa antardhAna-vidyAko hI vasudhAse dugdhake tejomaya zarIradhArI dharmAtmA puruSakA prAdurbhAva huA, jo rUpameM duhaa| gandhavoM aura apsarAoMne citrarathako bachar3A dhanuSa , bANa aura gadA dhAraNa kiye hue the tathA ratnamaya banAkara kamalake patte meM pRthvIse sugandhoMkA dohana kiyaa| kavaca evaM aGgadAdi AbhUSaNoMse vibhUSita the| ve pRthuke unakI orase atharvavedake pAragAmI vidvAn surucine dUdha nAmase prasiddha hue| unake rUpameM sAkSAt bhagavAn viSNu duhanekA kArya kiyA thaa| isa prakAra dUsare logoMne bhI hI avatIrNa hue the| brAhmaNoMne unheM rAjyapara abhiSikta apanI-apanI rucike anusAra pRthvIse Ayu, dhana aura kiyaa| rAjA honepara unhoMne dekhA ki isa bhUtalase dharma sukhakA dohana kiyaa| pRthuke zAsana-kAlameM koI bhI uTha gayA hai| na kahIM svAdhyAya hotA hai, na vaSaTkAra manuSya na dariddha thA na rogI, na nirdhana thA na pApI tathA (yjnyaadi)| taba ve krodha karake apane bANase pRthvIko na koI upadrava thA na pIDA / saba sadA prasanna rahate the| vidIrNa kara DAlaneke liye udyata ho gye| yaha dekha pRthvI kisIko duHkha yA zoka nahIM thaa| mahAbalI pRthune gaukA rUpa dhAraNa karake bhAga khar3I huii| use bhAgate dekha logoMke hitakI icchAse apane dhanuSakI nokase bar3e-bar3e pRthune bhI usakA pIchA kiyaa| taba vaha eka sthAnapara parvatoMko ukhAr3akara haTA diyA aura pRthvIko samatala khar3I hokara bolI-'rAjan ! mere liye kyA AjJA hotI bnaayaa| pRthuke rAjyameM gA~va basAne yA kile banavAnekI Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pRthuke caritra tathA sUryavaMzakA varNana AvazyakatA nahIM thii| kisIko zastra dhAraNa karanekA bhI koI prayojana nahIM thaa| manuSyoMko vinAza evaM vaiSamyakA duHkha nahIM dekhanA par3atA thA / arthazAstrameM kisIkA Adara nahIM thaa| saba loga dharmameM hI saMlagna rahate the| isa prakAra maiMne tumase pRthvIke dohana pAtroMkA varNana kiyA tathA jaisA jaisA dUdha duhA gayA thA, vaha bhI batA diyaa| rAjA pRthu bar3e vijJa the; jinakI jaisI ruci thI, usIke anusAra unhoMne sabako dUdha pradAna kiyaa| yaha prasaGga yajJa aura zrAddha sabhI avasaroMpara sunAneke yogya haiM; ise maiMne tumheM sunA diyaa| yaha bhUmi dharmAtmA pRthukI kanyA mAnI gayI; isIse vidvAn puruSa 'pRthvI' kahakara isakI stuti karate haiN| bhISmajIne kahA- brahman ! Apa tattvake jJAtA haiM; aba kramazaH sUryavaMza aura candravaMzakA pUrA-pUrA evaM yathArtha varNana kIjiye / pulastyajIne kahA- rAjan ! pUrvakAlameM kazyapajIse aditi ke garbhase vivasvAn nAmaka putra hue| vivasvAnke tIna striyA~ thIM--saMjJA, rAzI aura prbhaa| rAzIne raivata nAmaka putra utpanna kiyaa| prabhAse prabhAtakI utpatti huii| saMjJA vizvakarmAkI putrI thii| usane vaivasvata manuko janma diyaa| kucha kAla pazcAt saMjJAke garbhase yama aura yamunA nAmaka do jur3avI santAneM paidA huii| tadanantara vaha vivasvAn (sUrya) ke tejomaya svarUpako na saha sakI, ataH usane apane zarIrase apane hI samAna rUpavAlI eka nArIko prakaTa kiyaa| usakA nAma chAyA huaa| chAyA sAmane khar3I hokara bolI- 'devi ! mere liye kyA AjJA hai ?' saMjJAne kahA - 'chAyA! tuma mere svAmIkI sevA karo, sAtha hI mere baccoMkA bhI mAtAkI bhA~ti snehapUrvaka pAlana krnaa|' 'tathAstu' kahakara chAyA bhagavAn sUryake pAsa gyii| vaha unase apanI kAmanA pUrNa karanA cAhatI thii| sUryane bhI yaha samajhakara ki yaha uttama vratakA pAlana karanevAlI saMjJA hI hai, bar3e Adarake sAtha usakI kAmanA kii| chAyAne sUryase sAvarNa manuko utpanna kiyaa| unakA varNa bhI vaivasvata manuke samAna honeke kAraNa unakA nAma sAvarNa manu par3a gyaa| tatpazcAt 23 bhagavAn bhAskarane chAyAke garbhase kramazaH zanaizvara nAmaka putra tathA tapatI aura viSTi nAmakI kanyAoMko janma diyA / eka samaya mahAyazasvI yamarAja vairAgyake kAraNa puSkara tIrthameM gaye aura vahA~ phala, phena evaM vAyukA AhAra karate hue kaThora tapasyA karane lge| unhoMne sau varSoMtaka tapasyAke dvArA brahmAjIkI ArAdhanA kii| unake tapake prabhAvase devezvara brahmAjI santuSTa ho gaye; taba yamarAjane unase lokapAlakA pada, akSaya pitRlokakA rAjya tathA dharmAdharmamaya jagatkI dekha-rekhakA adhikAra maaNgaa| isa prakAra unheM brahmAjIse lokapAla - padavI prApta huii| sAtha hI unheM pitRlokakA rAjya aura dharmAdharmake nirNayakA adhikAra bhI mila gyaa| chAyAke putra zanaizcara bhI tapake prabhAvase grahoMkI samAnatAko prApta hue| yamunA aura tapatI- ye donoM sUrya-kanyAe~ nadI ho gyiiN| viSTikA svarUpa bar3A bhayaMkara thA; vaha kAlarUpase sthita huii| vaivasvata manuke dasa mahAbalI putra hue, una sabameM 'ila' jyeSTha the| zeSa putroMke nAma isa prakAra hai-- ikSvAku, kuzanAbha, ariSTa, dhRSTa, nariSyanta, karUSa, mahAbalI zaryAti, pRSadha tathA nAbhAga / ye sabhI divya manuSya the| rAjA manu apane jyeSTha aura dharmAtmA putra 'ila' ko rAjyapara abhiSikta karake svayaM puSkarake tapovanameM tapasyA karaneke liye cale gaye / tadanantara unakI tapasyAko saphala karaneke liye varadAtA brahmAjI Aye aura bole-- 'mano! tumhArA kalyANa ho, tuma apanI icchAke anusAra vara maaNgo|' manune kahA - svAmin! ApakI kRpAse pRthvIke sampUrNa rAjA dharmaparAyaNa, aizvaryazAlI tathA mere adhIna hoN| 'tathAstu' kahakara devezvara brahmAjI vahIM antardhAna ho gye| tadanantara, manu apanI rAjadhAnImeM Akara pUrvavat rahane lge| isake bAda rAjA ila arthasiddhike liye isa bhUmaNDalapara vicarane lge| ve sampUrNa dvIpoMmeM ghUma-ghUmakara vahA~ke rAjAoMko apane vazameM karate the| eka dina pratApI ila rathameM baiThakara bhagavAn zaGkarake mahAn upavanameM gaye, jo kalpavRkSakI latAoMse vyApta evaM Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam * 'zaravaNa' ke nAmase prasiddha thaa| usameM devAdhideva candrArdhazekhara bhagavAn ziva pArvatIjIke sAtha krIDA karate haiN| pUrvakAlameM mahAdevajIne umAke sAtha 'zaravaNa' ke bhItara pratijJApUrvaka yaha bAta kahI thI ki 'puruSa nAmadhArI jo koI bhI jIva hamAre vanameM A jAyegA, vaha isa dasa yojanake gheremeM paira rakhate hI strIrUpa ho jaaygaa|' rAjA ila isa pratijJAko nahIM jAnate the, isIliye 'zaravaNa' meM cale gye| vahA~ pahu~canepara ve sahasA strI ho gaye tathA unakA ghor3A bhI usI samaya ghor3I bana gyaa| rAjAke jo-jo puruSocita aGga the, ve sabhI strIke AkAra meM pariNata ho gye| isase unheM bar3A Azcarya huaa| aba ve 'ilA' nAmakI strI the| / ilA usa vanameM ghUmatI huI socane lagI, 'mere mAtA-pitA aura bhrAtA kauna hai ?' vaha isI udher3a-bunameM par3I thI, itanemeM hI candramAke putra budhane use dekhA [ilAkI dRSTi bhI budhake Upara pdd'ii|] sundarI ilAkA mana budhake rUpapara mohita ho gayA; udhara budha bhI use dekhakara kAmapIr3ita ho gaye aura usakI prAptike liye yatna karane lge| usa samaya budha brahmacArIke veSameM the| ve vanake bAhara per3oMke jhuramuTameM chipakara ilAko bulAne lage - 'sundarI ! yaha sA~jhakA samaya, vihArakI velA hai jo bItI jA rahI hai; Ao, mere gharako lIpa-potakara phUloMse sajA do / ' ilA bolI- 'tapodhana ! mai yaha saba kucha bhUla gayI huuN| batAo, maiM kauna hU~? tuma kauna ho ? mere svAmI kauna hai tathA mere kulakA paricaya kyA hai ?' budhane kahA- 'sundarI / tuma ilA ho, maiM tumheM cAhanevAlA budha huuN| maiMne bahuta vidyA par3hI hai| tejasvIke kulameM merA janma huA hai| mere pitA brAhmaNoMke rAjA candramA hai|' budhakI yaha bAta sunakara ilAne unake gharameM praveza kiyaa| vaha saba prakArake bhogoMse sampanna thA aura apane vaibhavase indrabhavanako mAta kara rahA thaa| vahA~ rahakara ilA bahuta samayataka budhake sAtha vanameM ramaNa karatI rhii| udhara ilake bhAI ikSvAku Adi manukumAra apane rAjAkI khoja karate hue usa 'zaravaNa' ke nikaTa A phuNce| unhoMne [ saMkSipta padmapurANa *********** nAnA prakArake stotroMse pArvatI aura mahAdevajIkA stavana kiyaa| taba ve donoM prakaTa hokara bole- 'rAjakumAro ! merI yaha pratijJA to Tala nahIM sakatI; kintu isa samaya eka upAya ho sakatA hai| ikSvAku azvamedha yajJa kareM aura usakA phala hama donoMko arpaNa kara deN| aisA karanese vIravara ila 'kimpuruSa' ho jAyeMge, isameM tanika bhI sandehakI bAta nahIM hai|' 'bahuta acchA, prabho !' yaha kahakara manukumAra lauTa gye| phira ikSvAkune azvamedha yajJa kiyaa| isase ilA 'kimpuruSa' ho gyii| ve eka mahIne puruSa aura eka mahIne strIke rUpameM rahane lge| budhake bhavanameM [strIrUpase ] rahate samaya ilane garbha dhAraNa kiyA thaa| usa garbhase unhoMne aneka guNoMse yukta putrako janma diyaa| usa putrako utpanna karake budha svargalokako cale gye| vaha pradeza ilake nAmapara 'ilAvRtavarSa' ke nAmase prasiddha huaa| aila candramAke vaMzaja tathA candravaMzakA vistAra karanevAle rAjA hue| isa prakAra ilA- kumAra purUravA candravaMzakI tathA rAjA ikSvAku sUryavaMzakI vRddhi karanevAle batAye gaye haiN| 'ila' kimpuruSa- avasthAmeM 'sudhuna' bhI kahalAte the| tadanantara sudyumnase tIna putra aura hue, jo kisIse parAsta honevAle nahIM the| unake nAma utkala, gaya tathA haritAzva the| haritAzva bar3e parAkramI the| utkalakI rAjadhAnI utkalA (ur3IsA) huI aura gayakI rAjadhAnI gayA mAnI gayI hai| isI prakAra haritAzvako kuru pradezake sAtha-hI-sAtha dakSiNa dizAkA rAjya diyA gyaa| sudhuna apane putra purUravAko pratiSThAnapura ( paiThana) ke rAjyapara abhiSikta karake svayaM divya varSake phaloMkA upabhoga karaneke liye ilAvRtavarSameM cale gye| [sudhunake bAda] ikSvAku hI manuke sabase bar3e putra the| unheM madhyadezakA rAjya prApta huaa| ikSvAkuke sau putroMmeM paMdraha zreSTha the| ve meruke uttarIya pradezameM rAjA hue| unake sivA eka sau caudaha putra aura hue, jo meruke dakSiNavartI dezoMke rAjA batAye gaye haiN| ikSvAkuke jyeSTha putrase kakutstha nAmaka putra huaa| kakutsthakA putra Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] pRthuke caritra tathA sUryavaMzakA varNana 1 suyodhana thaa| suyodhanakA putra pRthu aura pRthukA vizvAvasu huA / usakA putra Ardra tathA ArdrakA putra yuvanAzca huaa| yuvanAzvakA putra mahAparAkramI zAvasta huA, jisane aGgadezameM zAvastI nAmakI purI basAyI zAvastase bRhadazca aura bRhadazvase kuvalAzvakA janma huA / kuvalAzca dhundhu nAmaka daityakA vinAza karake dhundhumArake nAmase vikhyAta hue| unake tIna putra hue - dRDhAzva, daNDa tathA kpilaa| dhundhumArake putroMmeM pratApI kapilAzca adhika prasiddha the / dRDhAzvakA pramoda aura pramodakA putra haryazva haryazvase nikumbha aura nikumbhase saMhatAzvakA janma huaa| saMhatAzcake do putra hue - akRtAzva tathA raNAzca raNAzvake putra yuvanAzva aura yuvanAzvake mAndhAtA the| mAndhAtAke tIna putra hue -- purukutsa, dharmasetu tathA mucukund| inameM mucukundakI khyAti vizeSa thii| ve indrake mitra aura pratApI rAjA the| purukutsakA putra sambhUta thA, jisakA vivAha narmadAke sAtha huA thaa| sambhUtase sambhUti aura sambhUtise tridhanvAkA janma huaa| tridhanvAkA putra traidhAruNa nAmase vikhyAta huaa| usake putrakA nAma satyavrata thaa| usase satyarathakA janma huaa| satyarathake putra harizcandra the / harizcandrase rohita huaa| rohitase vRka aura vRkase bAhukI utpatti huii| bAhuke putra parama dharmAtmA rAjA sagara hue| sagarakI do striyA~ thIM-prabhA aura bhAnumatI / ina donoMne putrakI icchAse aurva nAmaka amikI ArAdhanA kii| isase santuSTa hokara aurvane una donoMko icchAnusAra varadAna dete hue kahA- 'eka rAnI sATha hajAra putra pA sakatI hai aura dUsarIko eka hI putra milegA, jo vaMzakI rakSA karanevAlA hogA [ina do varoMmeMse jisako jo pasaMda Ave, vaha use le le] !' prabhAne bahuta-se putroMko lenA svIkAra kiyA tathA bhAnumatIko eka hI putra asamaMjasakI prApti huii| tadanantara prabhAne, jo yadukulakI kanyA thI, sATha hajAra - -- 25 putroMko utpanna kiyA, jo azvakI khojake liye pRthvIko khodate samaya bhagavAn viSNuke avatAra mahAtmA kapilake kopase dagdha ho gye| asamaMjasakA putra aMzumAnke nAmase vikhyAta huaa| usakA putra dilIpa thaa| dilIpase bhagIrathakA janma huA, jinhoMne tapasyA karake bhAgIrathI gaGgAko isa pRthvIpara utArA thaa| bhagIrathake putrakA nAma nAbhAga huaa| nAbhAgake ambarISa aura ambarISake putra sindhudvIpa hue| sindhudvIpase ayutAyu aura ayutAyuse RtuparNakA janma huaa| RtuparNase kalmASapAda aura kalmASapAdase sarvakarmAkI utpatti huii| sarvakarmAkA AraNya aura AraNyakA putra nimna huaa| nimnake do uttama putra hue- anumitra aura raghu anumitra zatruoMkA nAza karaneke liye vanameM calA gyaa| raghuse dilIpa aura dilIpase aja hue| ajase dIrghabAhu aura dIrghabAhuse prajApAlakI utpatti huii| prajApAlase dazarathakA janma huaa| unake cAra putra hue| ve saba ke saba bhagavAn nArAyaNake svarUpa the| unameM rAma sabase bar3e the, jinhoMne rAvaNako mArA aura raghuvaMzakA vistAra kiyA tathA bhRguvaMziyoMmeM zreSTha vAlmIkine rAmAyaNake rUpameM jinake caritrakA citraNa kiyaa| rAmake do putra hue- kuza aura lv| ye donoM hI ikSvAku vaMzakA vistAra karanevAle the| kuzase atithi aura atithise niSadhakA janma huaa| niSadhase nala, nalase nabhA, nabhAse puNDarIka aura puNDarIkase kSemadhanvAkI utpatti huii| kSemadhanvAkA putra devAnIka huaa| vaha vIra aura pratApI thaa| usakA putra ahInagu huaa| ahInaguse sahasrAzvakA janma huaa| sahasrAzvase candrAvaloka, candrAvalokase tArApIDa, tArApIDase candragiri, candragirise candra tathA candrase zrutAyu hue, jo mahAbhArata yuddhameM mAre gye| nala nAmake do rAjA prasiddha haiM--eka to vIrasenake putra the aura dUsare nissdhke| isa prakAra ikSvAkuvaMzake pradhAna pradhAna rAjAoMkA varNana kiyA gyaa| Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * pitaroM tathA zrAddhake vibhinna aGgoMkA varNana bhISmajIne kahA- bhagavan! aba maiM pitaroMke uttama vaMzakA varNana sunanA cAhatA huuN| pulastyajI bole - rAjan! bar3e harSakI bAta hai; maiM tumheM Arambhase hI pitaroMke vaMzakA varNana sunAtA hU~, suno| svargameM pitaroMke sAta gaNa haiN| unameM tIna to mUrtirahita haiM aura cAra muurtimaan| ye saba ke saba amitatejasvI haiN| inameM jo mUrtirahita pitRgaNa hai, ve vairAja prajApatikI santAna haiM; ataH vairAja nAmase prasiddha haiN| devagaNa unakA yajana karate haiN| aba pitaroMkI loka-sRSTikA varNana karatA hU~, zravaNa kro| somapatha nAmase prasiddha kucha loka haiM, jahA~ kazyapake putra pitRgaNa nivAsa karate haiN| devatAloga sadA unakA sammAna kiyA karate haiN| agniSvAtta nAmase prasiddha yajvA pitRgaNa unhIM lokoMmeM nivAsa karate haiN| svargameM vibhrAja nAmake jo dUsare tejasvI loka haiM, unameM barhiSadsaMjJaka pitRgaNa nivAsa karate haiN| vahA~ moroMse jute hue hajAroM vimAna haiM tathA saMkalpamaya vRkSa bhI haiM, jo saMkalpake anusAra phala pradAna karanevAle haiN| jo loga isa lokameM apane pitaroMke liye zrAddha karate haiM, ve una vibhrAja nAmake lokoMmeM jAkara samRddhizAlI bhavanoMmeM Ananda bhogate haiM tathA vahA~ mere saikar3oM putra vidyamAna rahate haiM, jo tapasyA aura yogabalase sampatra, mahAtmA, mahAn saubhAgyazAlI aura bhaktoMko abhayadAna denevAle haiN| mArtaNDamaNDala nAmaka lokameM marIcigarbha nAmake pitRgaNa nivAsa karate haiN| ve aGgirA munike putra hai aura lokameM haviSmAn nAmase vikhyAta haiM; ve rAjAoMke pitara haiM aura svarga tathA mokSarUpa phala pradAna karanevAle haiN| tIrthoMmeM zrAddha karanevAle zreSTha kSatriya unhIMke lokameM jAte haiN| kAmadudha nAmase prasiddha jo loka haiM, ve icchAnusAra bhogakI prApti karAnevAle haiN| unameM susvadha nAmake pitara nivAsa karate haiN| lokameM ve Ajyapa nAmase vikhyAta hai aura prajApati kardamake putra haiN| pulahake bar3e bhAIse utpanna vaizyagaNa una pitaroMkI pUjA karate haiN| zrAddha karanevAle puruSa usa lokameM pahu~canepara eka hI sAtha hajAroM janmoMke paricita [ saMkSipta padmapurANa mAtA, bhAI, pitA, sAsa, mitra, sambandhI tathA bandhuoMkA darzana karate haiN| isa prakAra pitaroMke tIna gaNa batAye gye| aba cauthe gaNakA varNana karatA huuN| brahmalokake Upara sumAnasa nAmake loka sthita haiM, jahA~ somapa nAmase prasiddha sanAtana pitaroMkA nivAsa hai| ve saba-ke-saba dharmamaya svarUpa dhAraNa karanevAle tathA brahmAjIse bhI zreSTha haiN| svadhAse unakI utpatti huI hai| ve yogI haiM; ataH brahmabhAvako prApta hokara sRSTi Adi karake saba isa samaya mAnasarovarameM sthita hai| ina pitaroMkI kanyA narmadA nAmakI nadI hai, jo apane jalase samasta prANiyoMko pavitra karatI huI pazcima samudrameM jA milatI hai| una somapa nAmavAle pitaroMse hI sampUrNa prajAsRSTikA vistAra huA hai, aisA jAnakara manuSya sadA dharmabhAvase unakA zrAddha karate haiN| unhoMke prasAdase yogakA vistAra hotA hai| Adi sRSTike samaya isa prakAra pitaroMkA zrAddha pracalita huA / zrAddhameM una sabake liye cA~dIke pAtra athavA cA~dIse yukta pAtrakA upayoga honA caahiye| 'svadhA' zabdake uccAraNapUrvaka pitaroMke uddezyase kiyA huA zrAddha-dAna pitaroMko sarvadA santuSTa karatA hai| vidvAn puruSoMko cAhiye ki ve agnihotrI evaM somapAyI brAhmaNoMke dvArA agnimeM havana karAkara pitaroMko tRpta kreN| abhike abhAvameM brAhmaNake hAthameM athavA jalameM yA zivajIke sthAnake samIpa pitaroMke nimitta dAna kare; ye hI pitaroMke liye nirmala sthAna haiN| pitRkAryameM dakSiNa dizA uttama mAnI gayI hai| yajJopavItako apasavya arthAt dAhine kaMdhepara karake kiyA huA tarpaNa, tiladAna tathA 'svadhA' ke uccAraNapUrvaka kiyA huA zrAddha - ye sadA pitaroMko tRpta karate haiN| kuza, ur3ada, sAThI dhAnakA cAvala, gAyakA dUdha, madhu gAyakA ghI, sAvA~, agahanIkA cAvala, jau, tInAkA cAvala, mU~ga, gannA aura sapheda phUla - ye saba vastue~ pitaroMko sadA priya haiN| aba aise padArtha batAtA hU~, jo zrAddhameM sarvadA varjita haiN| masUra, sana, maTara, rAjamASa, kulathI, kamala, Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pitaroM tathA zrAddhake vibhinna aGgoMkA varNana . . . . . bilva, madAra, dhatUrA, pAribhadrATa, rUSaka, bher3a-bakarIkA parvake dina jo zrAddha kiyA jAtA hai, use pArvaNa kahate dUdha, kodo, dAravaraTa, kaitha, mahuA aura alasI-ye haiN| pArvaNa-zrAddhameM jo brAhmaNa nimantrita karaneyogya haiM, saba niSiddha haiN| apanI unnati cAhanevAle puruSako unakA varNana karatA hU~ zravaNa karo! jo paJcAgnikA zrAddhameM ina vastuoMkA upayoga kabhI nahIM karanA caahiye| sevana karanevAlA, srAtaka, trisauparNa', vedake vyAkaraNa jo bhaktibhAvase pitaroMko prasanna karatA hai, use pitara bhI Adi chahoM aGgoMkA jJAtA, zrotriya (vedajJa), zrotriyakA santuSTa karate haiN| ve puSTi, Arogya, santAna evaM svarga putra, vedake vidhivAkyoMkA vizeSajJa, sarvajJa (saba pradAna karate haiN| pitRkArya devakAryase bhI bar3hakara hai; ataH viSayoMkA jJAtA), vedakA svAdhyAyI, mantra japanevAlA, devatAoMko tRpta karanese pahale pitaroMko hI santuSTa karanA jJAnavAn, triNAciketa', trimadhu', anya zAstroMmeM bhI zreSTha mAnA gayA hai| kAraNa, pitRgaNa zIghra hI prasanna ho pariniSThita, purANoMkA vidvAn, svAdhyAyazIla, jAte haiM, sadA priya vacana bolate haiM, bhaktoMpara prema rakhate brAhmaNabhakta, pitAkI sevA karanevAlA, sUryadevatAkA hai aura unheM sukha dete haiN| pitara paki devatA hai arthAt bhakta, vaiSNava, brahmavettA, yogazAstrakA jJAtA, zAnta, pratyeka parvapara pitaroMkA pUjana karanA ucita hai| AtmajJa, atyanta zIlavAn tathA zivabhaktiparAyaNa ho, haviSmAnasaMjJaka pitaroMke adhipati sUryadeva hI zrAddhake aisA brAhmaNa zrAddhameM nimantraNa pAnekA adhikArI hai| aise devatA mAne gaye haiN| brAhmaNoMko yatnapUrvaka zrAddhameM bhojana karAnA caahiye| bhISmajIne kahA-brahmavettAoMmeM zreSTha aba jo loga zrAddhameM varjanIya haiM, unakA varNana suno| pulstyjii| Apake mu~hase yaha sArA viSaya sunakara merI patita, patitakA putra, napuMsaka, cugalakhora aura atyanta isameM bar3I bhakti ho gayI hai; ataH aba mujhe zrAddhakA rogI-ye saba zrAddhake samaya dharmajJa puruSoMdvArA tyAga dene samaya, usakI vidhi tathA zrAddhakA svarUpa btlaaiye| yogya haiN| zrAddhake pahale dina athavA zrAddhake hI dina zrAddhameM kaise brAhmaNoMko bhojana karAnA cAhiye ? tathA vinayazIla brAhmaNoMko nimantrita kre| nimantraNa diye hue kinako chor3anA cAhiye? zrAddhameM diyA huA anna brAhmaNoMke zarIrameM pitaroMkA Aveza ho jAtA hai| ve pitaroMke pAsa kaise pahuMcatA hai ? kisa vidhise zrAddha vAyurUpase unake bhItara praveza karate haiM aura brAhmaNoMke karanA ucita hai? aura vaha kisa taraha una pitaroMko tRpta baiThanepara svayaM bhI unake sAtha baiThe rahate haiN| karatA hai? kisI aise sthAnako, jo dakSiNa dizAkI ora pulastyajI bole-rAjan ! anna aura jalase nIcA ho, gobarase lIpakara vahA~ zrAddha Arambha kare athavA dUdha evaM phala-mUla Adise pitaroMko santuSTa athavA gozAlAmeM yA jalake samIpa zrAddha kre| karate hue pratidina zrAddha karanA caahiye| zrAddha tIna AhitAgni puruSa pitaroMke liye caru (khIra) banAye aura prakArakA hotA hai-nitya, naimittika aura kAmya / pahale yaha kahakara ki isase pitaroMkA zrAddha karU~gA, vaha saba nitya zrAddhakA varNana karatA huuN| usameM arthya aura dakSiNa dizAmeM rakha de| tadanantara usameM ghRta aura madhu AvAhanakI kriyA nahIM hotii| use adaiva samajhanA Adi milAkara apane sAmanekI ora tIna nirvApasthAna cAhiye-usameM vizvadevoMko bhAga nahIM diyA jaataa| (piNDadAnakI vediyA~) bnaaye| unakI lambAI eka bittA 1. 'brahmametu mAm' ityAdi tIna anuvAkoMkA niyamapUrvaka adhyayana karanevAlA trisauparNa kahalAtA hai| 2. dvitIya kaThake antargata 'ayaM vAva yaH pavate' ityAdi tIna anuvAkoko triNAciketa kahate hai| usakA svAdhyAya athavA anuSThAna karanevAlA puruSa bhI triNAciketa kahalAtA hai| 3. 'madhu vAtA RtAyate' ityAdi tInoM RcAoMkA pATha aura anugamana karanevAleko trimadhu kahate hai| Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa aura caur3AI cAra aGgalakI honI caahiye| sAtha hI, kaI piNDa banAve aura eka-eka piNDako dAhine hAthameM khairakI tIna davIM (kalachula) banavAve, jo cikanI hoM lekara tila aura jalake sAtha usakA dAna karanA tathA jinameM cA~dIkA saMsarga ho / unakI lambAI eka-eka caahiye| saMkalpake samaya jala-pAtrameM rakhe hue jalako ratrikI aura AkAra hAthake samAna sundara honA ucita bAyeM hAthakI sahAyatAse dAyeM hAthameM DhAla lenA caahiye| hai| jalapAtra, kAMsyapAtra, prokSaNa, samidhA, kuza, zrAddhakAlameM pUrNa prayatnake sAtha apane mana aura tilapAtra, uttama vastra, gandha, dhUpa, candana-ye saba indriyoMko kAbUmeM rakhe aura mAtsaryakA tyAga kara de| vastue~ dhIre-dhIre dakSiNa dizAmeM rkhe| usa samaya janeU [piNDadAnakI vidhi isa prakAra hai-] piNDa deneke dAhine kaMdhepara honA caahiye| isa prakAra saba sAmAna liye banAyI huI vediyoMpara yatnapUrvaka rekhA bnaave| isake ekatrita karake gharake pUrva gobarase lipI huI pRthvIpara bAda avanejana-pAtrameM jala lekara use rekhAGkita vedIpara gomUtrase maNDala banAve aura akSata tathA phUlasahita jala giraave| [yaha avanejana arthAt sthAna-zodhanakI kriyA lekara tathA janeUko kramazaH bAyeM evaM dAhine kaMdhepara hai|] phira dakSiNAbhimukha hokara vedIpara kuza vichAve chor3akara brAhmaNoMke paira dhoye tathA bArambAra unheM praNAma aura eka-eka karake saba piNDoko kramazaH una kuzopara kre| tadanantara, vidhipUrvaka Acamana karAkara unheM rkhe| usa samaya [pitA-pitAmaha AdimeMse jisa-jisake bichAye hue darbhayukta AsanoMpara biThAve aura unase uddezyase piNDa diyA jAtA ho, usa-usa] pitarake mantroccAraNa kraave| sAmarthyazAlI puruSa bhI devakArya nAma-gotra AdikA uccAraNa karate hue saMkalpa par3hanA (vaizvadeva zrAddha) meM do aura pitRkAryameM tIna brAhmaNoMko caahiye| piNDadAnake pazcAt apane dAyeM hAthako hI bhojana karAye athavA donoM zrAddhoMmeM eka-eka piNDAdhArabhUta kuzopara poMchanA caahiye| yaha brAhmaNako hI jimaaye| vidvAn puruSako zrAddhameM adhika lepabhAgabhojI pitaroMkA bhAga hai| usa samaya aise hI vistAra nahIM karanA caahiye| pahale vizvedeva-sambandhI mantrakA japa arthAt 'lepabhAgabhujaH pitarastRpyantu aura phira pitR-sambandhI vidvAn brAhmaNoMkI arghya Adise ityAdi vAkyoMkA uccAraNa karanA ucita hai| isake bAda vidhivat pUjA kare tathA unakI AjJA lekara agnimeM punaH pratyavanejana kare arthAt avanejanapAtrameM jala lekara yathAvidhi havana kre| vidvAn puruSa gRhyasUtrameM batAyI huI usase pratyeka piNDako nhlaave| phira jalayukta piNDoMko vidhike anusAra ghRtayukta carukA agni aura somako namaskAra karake zrAddhakalpokta vedamantroMke dvArA piNDopara tRptike uddezyase samayapara havana kre| isa prakAra pitaroMkA AvAhana kare aura candana, dhUpa Adi pUjanadevatAoMkI tRpti karake vaha zrAddhakartA zreSTha brAhANa sAmagriyoMke dvArA unakI pUjA kre| tatpazcAt sAkSAt agnikA svarUpa mAnA jAtA hai| devatAke AhavanIyAdi agniyoMke pratinidhibhUta eka-eka uddezyase kiyA jAnevAlA havana Adi pratyeka kArya brAhmaNako jalake sAtha eka-eka davI pradAna kare / phira janeUko bAyeM kaMdhepara rakhakara hI karanA caahiye| vidvAn puruSa pitaroMke uddezyase piNDoMke Upara kuza rakhe tatpazcAt pitaroMke nimitta karaneyogya paryukSaNa (secana) tathA pitaroMkA visarjana kre| tadanantara, kramazaH sabhI Adi sArA kArya vijJa puruSako janeUko dAyeM kaMdhepara piNDoMmeMse thor3A-thor3A aMza nikAlakara sabako ekatra karake-apasavya bhAvase karanA ucita hai| havana tathA kare aura brAhmaNoMko yalapUrvaka pahale vahI bhojana karAve; vizvedevoMko arpaNa karanese bace hue annako lekara usake kyoMki una piNDoMkA aMza brAhmaNaloga hI bhojana karate 1. muTThI baMdhe hue hAthakI lambAIko ravi kahate hai| 2. khadira (khaira) kI banI huI klchul| Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * pitaroM tathA zrAddhake vibhinna aGgoMkA varNana * hai| isIliye amAvAsyAke dina kiye hue pArvaNa rAha na caleM, maithuna na kareM; sAtha hI usa dina svAdhyAya, zrAddhako 'anvAhArya' kahA gayA hai| pahale apane hAthameM kalaha aura dinameM zayana-ina sabako sarvathA tyAga deN| pavitrIsahita tila aura jala lekara piNDoMke Age chor3a isa vidhise kiyA huA zrAddha dharma, artha aura kAmade aura kahe-'eSAM svadhA astu' (ye piNDa svadhA- tInoMkI siddhi karanevAlA hotA hai| kanyA, kumbha aura svarUpa ho jAyeM) / isake bAda parama pavitra aura uttama vRSa rAzipara sUryake rahate kRSNapakSameM pratidina zrAddha karanA anna parosakara usakI prazaMsA karate hue una brAhmaNoMko caahiye| jahA~-jahA~ sapiNDIkaraNarUpa zrAddha karanA ho, bhojana kraave| usa samaya bhagavAn zrInArAyaNakA smaraNa vahA~ agrihotra karanevAle puruSako sadA isI vidhise karatA rahe aura krodhI svabhAvako sarvathA tyAga de| karanA caahiye| brAhmaNoMko tRpta jAnakara vikirAna dAna kare; yaha saba aba maiM brahmAjIke batAye hue sAdhAraNa zrAddhakA voMka liye ucita hai| vikirAna-dAnakI vidhi yaha hai| varNana karU~gA, jo bhoga aura mokSarUpa phala pradAna tilasahita anna aura jala lekara use kuzake Upara karanevAlA hai| uttarAyaNa aura dakSiNAyanake prArambhake pRthvIpara rakha de| jaba brAhmaNa Acamana kara le to punaH dina, viSuva nAmaka yoga (tulA aura meSakI saMkrAnti) piNDoMpara jala giraave| phUla, akSata, jala chor3anA aura meM [jaba ki dina aura rAta barAbara hote hai], pratyeka svadhAvAcana Adi sArA kArya piNDake Upara kre|' pahale amAvAsyAko, pratisaMkrAntike dina, aSTakA (pauSa, devazrAddhakI samApti karake phira pitRzrAddhakI samApti kare, mAgha, phAlguna tathA Azvina mAsake kRSNapakSakI aSTamI anyathA zrAddhakA nAza ho jAtA hai| isake bAda tithi) meM, pUrNimAko, ArdrA, maghA aura rohiNI-ina natamastaka hokara brAhmaNoMkI pradakSiNA karake unakA nakSatroMmeM, zrAddhake yogya uttama padArtha aura supAtra visarjana kre| brAhmaNake prApta honepara, vyatIpAta, viSTi aura vaidhati . yaha AhitAgni puruSoMke liye anvAhArya pArvaNa yogake dina, vaizAkhakI tRtIyAko, kArtikakI navamIko, zrAddha batalAyA gyaa| amAvAsyAke parvapara kiye jAneke mAghakI pUrNimA tathA bhAdrapadakI trayodazI tithiko bhI kAraNa yaha pArvaNa kahalAtA hai| yahI naimittika zrAddha hai| zrAddhakA anuSThAna karanA caahiye| uparyukta tithiyA~ zrAddhake piNDa gAya yA bakarIko khilA de athavA yugAdi kahalAtI haiN| ye pitaroMkA upakAra karanevAlI haiN| brAhmaNoMko de de athavA agni yA jalameM chor3a de| yaha isI prakAra manvantarAdi tithiyoMmeM bhI vidvAn puruSa bhI na ho to khetameM bikhera de athavA jalakI dhArAmeM bahA zrAddhakA anuSThAna kre| Azvina zuklA navamI, kArtika de| [santAnakI icchA rakhanevAlI] patnI vinIta bhAvase zuklA dvAdazI, caitra tathA bhAdrapadakI zuklA tRtIyA, Akara madhyama arthAt pitAmahake piNDako grahaNa kare phAlgunakI amAvAsyA, pauSakI zuklA ekAdazI, ASAr3ha aura use khA jAya / usa samaya 'Ayatta pitaro garbham' zuklA dazamI, mAgha zuklA saptamI, zrAvaNa kRSNA aSTamI, ityAdi mantrakA uccAraNa karanA caahiye| zrAddha aura ASAr3ha, kArtika, phAlguna aura jyeSThakI pUrNimA-ina piNDadAna AdikI sthiti tabhItaka rahatI hai, jabataka tithiyoMko manvantarAdi kahate haiN| ye diye hue dAnako brAhmaNoMkA visarjana nahIM ho jaataa| inake visarjanake akSaya kara denevAlI haiN| vijJa puruSako cAhiye ki pazcAt pitRkArya samApta ho jAtA hai| usake bAda vaizAkhakI pUrNimAko, grahaNake dina, kisI utsavake balivaizvadeva karanA caahiye| tadanantara apane bandhu- avasarapara aura mahAlaya (Azvina kRSNapakSa) meM tIrtha, bAndhavoMke sAtha pitarodvArA sevita prasAdasvarUpa atra mandira, gozAlA, dvIpa, udyAna tathA ghara AdimeM lipe-pute bhojana kre| zrAddha karanevAle yajamAna tathA zrAddhabhojI ekAnta sthAnameM zrAddha kre|' brAhmaNa donoMko ucita hai ki ve dubArA bhojana na kareM, [aba zrAddhake kramakA varNana kiyA jAtA hai-] Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa pahale vizvedevoMke liye Asana dekara jau aura puSpoMse ho jAtA hai| isaliye pitaroMke piNDoMpara arghya car3hAneke unakI pUjA kre| [vizvedevoMke do Asana hote haiM; liye cA~dIkA hI pAtra uttama mAnA gayA hai| cA~dI ekapara pitA-pitAmahAdisambandhI vizvedevoMkA AvAhana bhagavAn zrIzaGkarake netrase prakaTa huI hai, isaliye vaha hotA hai aura dUsarepara mAtAmahAdisambandhI vishvedevoNkaa| pitaroMko adhika priya hai| unake liye do arya-pAtra (sikore yA done) jau aura isa prakAra uparyukta vastuoMmeMse jo sulabha ho, jala Adise bhara de aura unheM kuzakI pavitrIpara rkhe| usake arghyapAtra banAkara unheM Upara batAye anusara jala, 'zannodevIrabhISTaye' ityAdi mantrase jala tathA tila aura gandha-puSpa Adise susajjita kare; tatpazcAt 'yavo'si-' ityAdike dvArA jauke donoMko una pAtroMmeM 'yA divyA ApaH' isa mantrako par3hakara pitAke nAma aura chor3anA caahiye| phira gandha-puSpa Adise pUjA karake vahA~ gotra AdikA uccAraNa karake apane hAthameM kuza le le| vizvedevoMkI sthApanA kare aura 'vizve devAsa'-ityAdi phira isa prakAra kahe--'pitRn AvAhayiSyAmi'do mantroMse vizvedevoMkA AvAhana karake unake Upara jau 'pitaroMkA AvAhana kruuNgaa|' taba nimantraNameM Aye hue chodd'e| jau chor3ate samaya isa prakAra kahe-'jau ! tuma brAhmaNa 'tathAstu' kahakara zrAddhakartAko AvAhanake liye saba annoMke rAjA ho| tumhAre devatA varuNa haiM-varuNase AjJA pradAna kreN| isa prakAra brAhmaNoMkI anumati lekara hI tumhArI utpatti huI hai; tumhAre aMdara madhukA mela hai| 'uzantastvA nidhImahi-' 'AyantunaH pitaraH-'ina tuma sampUrNa pApoMko dUra karanevAle, pavitra evaM muniyoMdvArA do RcAoMkA pATha karate hue vaha pitaroMkA AvAhana prazaMsita anna ho|'* phira arghyapAtrako candana aura kre| tadanantara, 'yA divyA ApaH-' isa mantrase phUloMse sajAkara 'yA divyA ApaH'-isa mantrako par3hate pitaroMko arghya dekara pratyekake liye gandha-puSpa Adi hue vizvedevoMko arghya de| isake bAda unakI pUjA karake pUjopacAra evaM vastra car3hAve tathA pRthak-pRthak saMkalpa gandha Adi nivedana kara pitRyajJa (pitRzrAddha) Arambha par3hakara unheM samarpita kre| [arghyadAnakI prakriyA isa kre| pahale pitA Adike liye kuzake tIna AsanoMkI prakAra hai-] pahale anulomakramase arthAt pitAke kalpanA karake phira tIna arghyapAtroMkA pUjana kare- panheM uddezyase diye hue arghyapAtrakA jala pitAmahake puSpa Adise sjaave| pratyeka arghyapAtrako kuzako arghyapAtrameM DAle aura phira pitAmahake arghyapAtrakA sArA pavitrIse yukta karake 'zannodevIrabhISTaye-' isa mantrase jala prapitAmahake arghyapAtrameM DAla de, phira sabameM jala chodd'e| phira 'tilo'si somadevatyo-' isa vilomakramase arthAt prapitAmahake arghyapAtrako mantrase tila chor3akara [binA mantrake hI] candana aura pitAmahake arghyapAtrameM rakhe aura una donoM pAtroMko puSpa Adi bhI chodd'e| arghyapAtra pIpala AdikI uThAkara pitAke arghyapAtrameM rkhe| isa prakAra tInoM lakar3IkA, pattekA yA cA~dIkA banavAve athavA samudrase arghyapAtroMko eka-dUsareke Upara karake pitAke Asanake nikale hue zaGkha Adise arghyapAtrakA kAma le| sone, uttarabhAgameM 'pitRbhyaH sthAnamasi' aisA kahakara unheM cA~dI aura tA~bekA pAtra pitaroMko abhISTa hotA hai| dulakA de-ulaTakara rakha de| aisA karake anna cA~dIkI to carcA sunakara bhI pitara prasanna ho jAte haiN| parosanekA kArya kre| cA~dIkA darzana athavA cA~dIkA dAna unheM priya hai| yadi parosaneke samaya bhI pahale agnikArya karanA cAhiye cA~dIke bane hue athavA cA~dIse yukta pAtrameM jala bhI arthAt thor3A-sA anna nikAlakara 'agnaye kavyavAhanAya rakhakara pitaroMko zraddhApUrvaka diyA jAya to vaha akSaya svAhA' aura 'somAya pitRmate svAhA'-ina do mantroMse * yavo'si dhAnyarAjastu vAruNo madhumizritaH / nirNodaH sarvapApAnAM pavitramuSisaMstutam // Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] wwwwwwww........................ pitaroM tathA zrAddhake vibhinna aGgokA varNana * 31 I ddaale| isake bAda donoM hAthoMse anna nikAlakara prose| parosate samaya 'uzantastvA nidhImahi -' ityAdi mantrakA uccAraNa karatA rhe| uttama, guNakArI zAka Adi tathA nAnA prakArake bhakSya padArthoMke sAtha dahI, dUdha, gaukA ghRta aura zakkara Adise yukta anna pitaroMke liye tRptikAraka hotA hai| madhu milAkara taiyAra kiyA huA koI bhI padArtha tathA gAyakA dUdha aura ghI milAyI huI khIra Adi pitaroMke liye dI jAya to vaha akSaya hotI hai - aisA Adi devatA pitaroMne svayaM apane hI mukhase kahA hai| isa prakAra anna parosakara pitRsambandhI RcAoMkA pATha sunaave| isake sivA sabhI tarahake purANa brahmA, viSNu, sUrya aura rudra-sambandhI bhA~ti bhA~tike stotra indra, rudra aura somadevatAke sUkta; pAvamAnI RcAe~; bRhadrathantara; jyeSThasAmakA gauravagAna zAntikAdhyAya, madhubrAhmaNa, maNDalabrAhmaNa tathA aura bhI jo kucha brAhmaNoMko tathA apaneko priya lage vaha saba sunAnA caahiye| mahAbhAratakA bhI pATha karanA cAhiye; kyoMki vaha pitaroMko atyanta priya hai| brAhmaNoMke bhojana kara lenepara jo anna aura jala Adi zeSa rahe, use unake Age jamInapara bikhera de| yaha una jIvoMkA bhAga hai, jo saMskAra Adise hIna honeke kAraNa adhama gatiko prApta hue haiN| agni aura soma devatAke liye agnimeM do bAra Ahuti karake eka-eka bAra sabako jala de| phira phUla aura akSata dekara tilasahita akSayyodaka dAna kre| phira nAma aura gotrakA uccAraNa karate hue zaktike anusAra dakSiNA de gau, bhUmi, sonA, vastra aura acche-acche bichaune de| kRpaNatA chor3akara pitaroMkI prasannatAkA sampAdana karate hue jo-jo vastu brAhmaNoMko, apaneko tathA pitAko bhI priya ho, vahI vahI vastu dAna kre| tatpazcAt svadhAvAcana karake vizvedevoMko jala arpaNa kare aura brAhmaNoMse AzIrvAda le / vidvAn puruSa pUrvAbhimukha hokara kahe- 'aghorAH pitaraH santu (mere pitara zAnta evaM maGgalamaya hoN)|' yajamAnake aisA kahanepara brAhmaNaloga 'tathA santu (tumhAre pitara aise hI hoM) - aisA kahakara anumodana kreN| phira zrAddhakartA kahe -- 'gotraM no vardhatAm' (hamArA gotra bar3he) / yaha sunakara brAhmaNoMko 'tathAstu' (aisA hI ho) isa prakAra uttara denA caahiye| phira yajamAna kahe -- 'dAtAro me'bhivardhantAm' 'vedAH santatireva ca - etAH satyA AziSaH santu (mere dAtA bar3heM, sAtha hI mere kulameM vedoMke adhyayana aura suyogya santAnakI vRddhi ho - ye sAre AzIrvAda satya ho) ' / yaha sunakara brAhmaNa kaheM-- 'santu satyA AziSaH (ye AzIrvAda satya ho'| isake bAda bhaktipUrvaka piNDoMko uThAkara sUMghe aura svastivAcana kre| phira bhAI-bandhu aura strI-putra ke sAtha pradakSiNA karake ATha paga cle| tadanantara lauTakara praNAma kre| isa prakAra zrAddhakI vidhi pUrI karake mantravettA puruSa agri prajvalita karaneke pazcAt balivaizvadeva tathA naityika bali arpaNa kre| tadanantara bhRtya, putra, bAndhava tathA atithiyoMke sAtha baiThakara vahI anna bhojana kare, jo pitaroMko arpaNa kiyA gayA ho| jisakA yajJopavIta nahIM huA hai, aisA puruSa bhI isa zrAddhako pratyeka parvapara kara sakatA hai| ise sAdhAraNa [ yA naimittika] zrAddha kahate haiN| yaha sampUrNa kAmanAoMko pUrNa karanevAlA hai| rAjan ! strIrahita yA videzasthita manuSya bhI bhaktipUrNa hRdayase isa zrAddhakA anuSThAna karanekA adhikArI hai| yahI nahIM, zUdra bhI isI vidhise zrAddha kara sakatA hai; antara itanA hI hai ki vaha brAhmaNoMko tRpta jAnakara unheM hAtha-mu~ha dhoneke liye jala pradAna kre| isake bAda gAyake gobara aura gomUtrase lipI huI bhUmipara dakSiNAya kurA bichAkara unake Upara yatnapUrvaka pitRyajJakI bhA~ti vidhivat piNDadAna kre| piNDadAnake pahale pitaroMke nAma gotrakA uccAraNa karake unheM avanejanake liye jala denA caahiye| phira piNDa deneke bAda piNDopara pratyavanejanakA jala girAkara unapara puSpa Adi car3hAnA caahiye| savyApasavyakA vicAra karake pratyeka kAryakA sampAdana karanA ucita hai| pitAke zrAddhakI bhA~ti mAtAkA zrAddha bhI hAthameM kuza lekara vidhivat sampanna kre| dIpa jalAve; puSpa Adise pUjA kare / brAhmaNoMke Acamana kara lenepara svayaM bhI Acamana Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * vedamantroMkA uccAraNa nahIM kara sktaa| tIsarA arthAt kAmya zrAddha Abhyudayika hai; ise vRddhi zrAddha bhI kahate haiN| utsava aura Anandake avasarapara, saMskArake samaya, yajJameM tathA vivAha Adi mAGgalika kAryoM meM yaha zrAddha kiyA jAtA hai| isameM pahale mAtAoMkI arthAt mAtA, pitAmahI aura prapitAmahIkI pUjA hotI hai| inake bAda pitaroM-pitA, pitAmaha aura prapitAmahakA pUjana kiyA jAtA hai| antameM mAtAmaha AdikI pUjA hotI hai| anya zrAddhoMkI bhA~ti isameM bhI vizvedevoMkI pUjA Avazyaka hai| dakSiNAvartaka kramase pUjopacAra car3hAnA caahiye| Abhyudayika zrAddhameM dahI, akSata, phala aura jalase hI pUrvAbhimukha hokara pitaroMko pulastyajI kahate haiM-- rAjan ! aba maiM ekoddiSTa zrAddhakA varNana karU~gA, jise pUrvakAlameM brahmAjIne batalAyA thaa| sAtha hI yaha bhI batAU~gA ki pitAke maranepara putroMko kisa prakAra azaucakA pAlana karanA caahiye| brAhmaNoMmeM maraNAzauca dasa dinataka rakhanekI AjJA hai, kSatriyoMmeM bAraha dina, vaizyoMmeM paMdraha dina tathA zUdroMmeM eka mahInekA vidhAna hai| yaha azauca sapiNDa (sAta pIr3hItaka) ke pratyeka manuSyapara lAgU hotA hai| yadi kisI bAlakakI mRtyu cUDAkaraNake pahale ho jAya to usakA azauca eka rAtakA kahA gayA hai| usake bAda -upanayanake pahaletaka tIna rAtataka azauca rahatA hai| jananAzaucameM bhI saba varNoMke liye yahI vyavasthA hai| asthi-saJcayanake bAda azaucagrasta puruSake zarIrakA sparza kiyA jA sakatA hai| pretake liye bAraha dinoMtaka pratidina piNDa dAna karanA cAhiye; kyoMki vaha usake liye pAtheya ( rAhakharca) hai, isaliye use pAkara pretako -bar3I prasannatA hotI hai| dvAdazAhake bAda hI pretako yamapurImeM le jAyA jAtA hai; tabataka vaha gharapara hI rahatA hai| ataH dasa rAtataka pratidina usake liye AkAzameM dUdha denA cAhiye; isase saba prakArake dAhakI zAnti hotI hai tathA mArgake parizramakA bhI nivAraNa hotA hai| dazAhake piNDadAna diyA jAtA hai| 'sampannam' kA uccAraNa karake arghya aura piNDadAna denA caahiye| isameM yugala brAhmaNoMko arghya dAna de tathA yugala (sapatnIka ) brAhmaNoMkI hI vastra aura suvarNa Adike dvArA pUjA kre| tilakA kAma jause lenA cAhiye tathA sArA kArya pUrvavat karanA caahiye| zreSTha brAhmaNoMke dvArA saba prakArake maGgalapATha kraave| isa prakAra zUdra bhI kara sakatA hai| yaha vRddhizrAddha sabake liye sAmAnya hai| buddhimAn zUdra 'pitre namaH' ityAdi namaskAra mantrake dvArA hI dAna Adi kArya kre| bhagavAnkA kathana hai ki zUdrake liye dAna hI pradhAna hai; kyoMki dAnase usakI samasta kAmanAe~ pUrNa ho jAtI haiN| ekoddiSTa Adi zrAddhoMkI vidhi tathA zrAddhopayogI tIthakA varNana [ saMkSipta padmapurANa ---- bAda gyArahaveM dina, jaba ki sUtaka nivRtta ho jAtA hai, apane gotrake gyAraha brAhmaNoMko hI bulAkara bhojana karAnA caahiye| azaucakI samAptike dUsare dina ekoddiSTa zrAddha kre| isameM na to AvAhana hotA hai na anaukaraNa (agnimeM havana) / vizvedevoMkA pUjana Adi bhI nahIM hotaa| eka hI pavitrI, eka hI ardha aura eka hI piNDa denekA vidhAna hai| ardha aura piNDa Adi dete samaya pretakA nAma lekara 'tavopatiSThatAm' (tumheM prApta ho ) aisA kahanA caahiye| tatpazcAt tila aura jala chor3anA caahiye| apane kiye hue dAnakA jala brAhmaNake hAthameM denA cAhiye tathA visarjanake samaya 'abhiramyatAm' kahanA caahiye| zeSa kArya anya zrAddhoMkI hI bhA~ti jAnanA caahiye| usa dina vidhipUrvaka zayyAdAna, phalavastrasamanvita kAJcanapuruSakI pUjA tathA dvija-dampatikA pUjana bhI karanA Avazyaka hai| " ekAdazAha zrAddhameM kabhI bhojana nahIM karanA caahiye| yadi bhojana kara le to cAndrAyaNa vrata karanA ucita hai| suyogya putrako pitAkI bhaktise prerita hokara sadA hI ekoddiSTa zrAddha karanA caahiye| ekAdazAhake dina vRSotsarga kare, uttama kapilA gau dAna de aura usI dinase Arambha karake eka varSataka pratidina bhakSyabhojyake Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . ekoddiSTa Adi zrAddhoMkI vidhi tathA zrAddhopayogI tIthoMkA varNana . 33 sAtha tila aura jalase bharA huA ghar3A dAna karanA lokoMkI prApti ho, isake liye vidhipUrvaka AmazrAddha caahiye| [isIko kumbhadAna kahate haiN|] tadanantara, varSa karanA caahiye| kacce annase hI agnaukaraNakI kriyA kare pUrA honepara sapiNDIkaraNa zrAddha honA caahiye| aura usIse piNDa bhI de| pahale yA tIsare mahIne meM bhI sapiNDIkaraNake bAda preta [pretatvase mukta hokara] jaba mRta vyaktikA pitA Adi tIna puruSoMke sAtha pArvaNazrAddhakA adhikArI hotA hai tathA gRhasthake vRddhi- sapiNDIkaraNa ho jAtA hai, taba pretatvake bandhanase usakI sambandhI kAryoMmeM Abhyudayika zrAddhakA bhAgI hotA hai| mukti ho jAtI hai| mukta honepara usase lekara tIna sapiNDIkaraNa zrAddha devazrAddhapUrvaka karanA cAhiye arthAt pIr3hItakake pitara sapiNDa kahalAte haiM tathA cauthA usameM pahale vizvedevoMkI, phira pitaroMkI pUjA hotI hai| sapiNDakI zreNIse nikalakara lepabhAgI ho jAtA hai| sapiNDIkaraNameM jaba pitaroMkA AvAhana kare to pretakA kuzameM hAtha poMchanese jo aMza prApta hotA hai, vahI usake Asana unase alaga rkhe| phira candana, jala aura upabhogameM AtA hai| pitA, pitAmaha aura prapitAmaha-ye tilase yukta cAra arghyapAtra banAve tathA pretake tIna piNDabhAgI hote haiM; aura inase Upara caturtha vyakti arghyapAtrakA jala tIna bhAgoMmeM vibhakta karake pitaroMke arthAt vRddhaprapitAmahase lekara tIna pIr3hItakake pUrvaja ardhya-pAtroMmeM ddaale| isI prakAra piNDadAna karanevAlA lepabhAgabhojI mAne jAte haiN| [cha: to ye hue.] inameM puruSa cAra piNDa banAkara 'ye samAnAH' -ityAdi do sAtavA~ hai svayaM piNDa denevAlA puruSa / ye hI sAta puruSa mantroMke dvArA pretake piNDako tIna bhAgoMmeM vibhakta kare sapiNDa kahalAte haiN| [aura eka-eka bhAgako pitaroMke tIna piNDoMmeM milA bhISmajIne pUchA-brahman ! havya aura kavyakA de] / isI vidhise pahale arghyako aura phira piNDoMko dAna manuSyoMko kisa prakAra karanA cAhiye ? pitRlokameM saGkalpapUrvaka samarpita kre| tadanantara, vaha caturtha vyakti unheM kauna grahaNa karate haiM? yadi isa martyalokameM brAhmaNa arthAt preta pitaroMkI zreNI meM sammilita ho jAtA hai aura zrAddhake annako khA jAte haiM athavA animeM usakA havana agnisvAtta Adi pitaroMke bIcameM baiThakara uttama amRtakA kara diyA jAtA hai to zubha aura azubha yoniyoMmeM par3e hue upabhoga karatA hai| isaliye sapiNDIkaraNa zrAddhake bAda preta usa annako kaise khAte haiM unheM vaha kisa prakAra usa (preta) ko pRthak kucha nahIM diyA jaataa| pitarome mila pAtA hai? hI usakA bhAga bhI denA cAhiye tathA unhIMke piNDoMmeM pulastyajI bole-rAjan! pitA vasuke, sthita hokara vaha apanA bhAga grahaNa karatA hai| tabase pitAmaha rudrake tathA prapitAmaha Adityake svarUpa lekara jaba-jaba saMkrAnti aura grahaNa Adi parva AveM, hai-aisI vedakI zruti hai| pitaroMke nAma aura gotra hI taba-taba tIna piNDoMkA hI zrAddha karanA caahiye| kevala unake pAsa havya aura kavya pahu~cAnevAle haiN| mantrakI mRtyu-tithiko kevala usIke liye ekoddiSTa zrAddha karanA zakti tathA hRdayakI bhaktise zrAddhakA sAra-bhAga pitaroMko ucita hai| pitAke kSayAhake dina jo ekoddiSTa nahIM prApta hotA hai| agniSvAta Adi divya pitara pitA-pitAmaha karatA, vaha sadAke liye pitAkA hatyArA aura bhAIkA Adike adhipati haiM-ve hI unake pAsa zrAddhakA anna vinAza karanevAlA mAnA gayA hai| kSayAha-tithiko pahu~cAnekI vyavasthA karate haiN| pitaroM se jo loga kahIM [ekoddiSTa na karake] pArvaNazrAddha karanevAlA manuSya janma grahaNa kara lete haiM, unake bhI kucha-na-kucha nAma, narakagAmI hotA hai| mRta vyaktiko jisa prakAra gotra tathA deza Adi to hote hI haiM; [divya pitaroMko pretayonise chuTakArA mile aura use svargAdi uttama unakA jJAna hotA hai aura ve usI patepara sabhI vastue~ 1. kace anake dvArA shraaddh| Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa pahu~cA dete haiN| ataH yaha bheMTa-pUjA Adike rUpameM karatA hai, vaha dharmAtmA puruSa bhagavAn zrInArAyaNake diyA huA saba sAmAna prANiyoMke pAsa pahu~cakara unheM dhAmameM jAtA hai| kokAmukha nAmaka kSetra bhI eka pradhAna tRpta karatA hai| yadi zubha kamaki yogase pitA aura mAtA tIrtha hai| yaha indralokakA mArga hai| yahA~ bhI brahmAjIke divyayoniko prApta hue hoM to zrAddhameM diyA huA anna pitRtIrthakA darzana hotA hai| vahA~ bhagavAn brahmAjI amRta hokara usa avasthAmeM bhI unheM prApta hotA hai| vahI puSkarAraNyameM virAjamAna haiN| brahmAjIkA darzana atyanta daityayonimeM bhogarUpase, pazuyonimeM tRNarUpase, sarpayonimeM uttama evaM mokSarUpa phala pradAna karanevAlA hai| kRta vAyurUpase tathA yakSayonimeM pAnarUpase upasthita hotA hai| nAmaka mahAn puNyamaya tIrtha saba pApoMkA nAzaka hai| isI prakAra yadi mAtA-pitA manuSya-yonimeM hoM to unheM vahA~ AdipuruSa narasiMhasvarUpa bhagavAn janArdana svayaM hI anna-pAna Adi aneka rUpoMme zrAddhAnnakI prApti hotI hai| sthita hai| ikSumatI nAmaka tIrtha pitaroMko sadA priya hai| yaha zrAddha karma puSpa kahA gayA hai, isakA phala hai brahmakI gaGgA aura yamunAke saGgama (prayAga) meM bhI pitara sadA prApti / rAjan ! zrAddhase prasanna hue pitara Ayu, putra, dhana, santuSTa rahate haiN| kurukSetra atyanta puNyamaya tIrtha hai| vidyA, rAjya, laukika sukha, svarga tathA mokSa bhI pradAna vahA~kA pitR-tIrtha sampUrNa abhISTa phaloMko denevAlA hai| karate hai| rAjan ! nIlakaNTha nAmase vikhyAta tIrtha bhI bhISmajIne pUchA-brahman ! zrAddhakartA puruSa pitaroMkA tIrtha hai| isI prakAra parama pavitra bhadrasara tIrtha, dinake kisa bhAgameM zrAddhakA anuSThAna kare tathA kina mAnasarovara, mandAkinI, acchodA, vipAzA (vyAsa tIrthoMmeM kiyA huA zrAddha adhika phala denevAlA nadI), puNyasalilA sarasvatI, sarvamitrapada, mahAphalahotA hai? dAyaka vaidyanAtha, atyanta pAvana kSiprA nadI, kAliJjara pulastyajI bole-rAjan ! puSkara nAmakA tIrtha giri, tIrthodveda, harodbheda, garbhabheda, mahAlaya, bhadrezvara, saba tIrthoMmeM zreSThatama mAnA gayA hai| vahA~ kiyA huA viSNupada, narmadAdvAra tathA gayAtIrtha-ye saba pitRtIrtha dAna, homa, [zrAddha] aura japa nizcaya hI akSaya phala haiN| maharSiyoMkA kathana hai ki ina tIrthoMmeM piNDadAna pradAna karanevAlA hotA hai| vaha tIrtha pitaroM aura karanese samAna phalakI prApti hotI hai| ye smaraNa karane RSiyoMko sadA hI parama priya hai| isake sivA nandA, mAtrase logoMke sAre pApa hara lete haiM; phira jo inameM lalitA tathA mAyApurI (haridvAra) bhI puSkarake hI samAna piNDadAna karate haiM, unakI to bAta hI kyA hai| oGkArauttama tIrtha haiN| mitrapada aura kedAra-tIrtha bhI zreSTha haiN| tIrtha, kAverI nadI, kapilAkA jala, caNDavegA nadImeM gaGgAsAgara nAmaka tIrthako parama zubhadAyaka aura milI huI nadiyoMke saGgama tathA amarakaNTaka-ye saba sarvatIrthamaya batalAyA jAtA hai| brahmasara tIrtha aura zatadu pitRtIrtha haiN| amarakaNTakameM kiye hue snAna Adi puNya(satalaja) nadIkA jala bhI zubha hai| naimiSAraNya nAmaka kArya kurukSetrako apekSA dasagunA uttama phala denevAle tIrtha to saba tIrthokA phala denevAlA hai| vahA~ gomatImeM hai| vikhyAta zufatIrtha evaM uttama somezvaratIrtha atyanta gaGgAkA sanAtana srota prakaTa huA hai| naimiSAraNyameM pavitra aura sampUrNa vyAdhiyoMko haranevAle haiN| vahA~ zrAddha bhagavAn yajJa-varAha aura devAdhideva zUlapANi virAjate karane, dAna dene tathA homa, svAdhyAya, japa aura nivAsa hai| jahA~ sonekA dAna diyA jAtA hai, vahA~ mahAdevajIkI karanese anya tIrthokI apekSA koTigunA adhika phala aThAraha bhujAvAlI mUrti hai| pUrvakAlameM jahA~ dharmacakrakI hotA hai| nemi jIrNa-zIrNa hokara girI thI, vahI sthAna inake atirikta eka kAyAvarohaNa nAmaka tIrtha hai, naimiSAraNyake nAmase prasiddha huaa| vahA~ saba tIrthokA jahA~ kisI brAhmaNake uttama bhavanameM devAdhideva nivAsa hai| jo vahA~ jAkara devAdhideva varAhakA darzana trizUladhArI bhagavAn zaGkarakA tejasvI avatAra huA thaa| Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paSTikhaNDa] * ekoddiSTa Adi zrAddhoMkI vidhi tathA zrAddhopayogI tIrthokA varNana * isIliye vaha sthAna parama puNyamaya tIrtha bana gyaa| nAmadheyatIrtha, saumitrisaGgamatIrtha, indranIla, mahAnAda tathA carmaNvatI nadI, zUlatApI, payoSNI, payoSNI-saGgama, priyamelaka-ye bhI zrAddhake liye atyanta uttama mAne mahauSadhI, cAraNA, nAgatIrthapravartinI, puNyasalilA gaye haiN| inameM sampUrNa devatAoMkA nivAsa batAyA jAtA mahAveNA nadI, mahAzAla tIrtha, gomatI, varuNA, hai| ina sabameM diyA huA dAna kITigunA adhika phala agnitIrtha, bhairavatIrtha, bhRgutIrtha, gaurItIrtha, vainAyakatIrtha, denevAlA hotA hai| pAvana nadI bAhudA, zubhakArI, vastrezvaratIrtha, pApaharatIrtha, pAvanasalilA vetravatI siddhavaTa, pAzupatatIrtha, paryaTikA nadI-ina sabameM (betavA) nadI, mahArudratIrtha, mahAliGgatIrtha, dazArNA, kiyA huA zrAddha bhI sau karor3a gunA phala detA hai| isI mahAnadI, zatarudrA, zatAhvA, pitRpadapura, aGgAravAhikA prakAra paJcatIrtha aura godAvarI nadI bhI pavitra tIrtha haiN| nadI, zoNa (sona) aura gharghara (ghAgharA) nAmavAle do godAvarI dakSiNa-vAhinI nadI hai| usake taTapara hajAroM nada, paramapAvana kAlikA nadI aura zubhadAyinI pitarA zivaliGga haiN| vahIM jAmadagnyatIrtha aura uttama nadI-ye samasta pitRtIrtha snAna aura dAnake liye uttama modAyatanatIrtha haiM, jahA~ godAvarI nadI pratIkake bhayase mAne gaye hai| ina tIrthomeM jo piNDa Adi diyA jAtA hai, sadA pravAhita hotI rahatI haiN| isake sivA havya-kavya vaha ananta phala denevAlA mAnA gayA hai| zatavaTA nadI, nAmakA tIrtha bhI hai| vahA~ kiye hue zrAddha. homa aura dAna jvAlA, zaradvI nadI, zrIkRSNatIrtha-dvArakApurI, sau karor3a gunA adhika phala denevAle hote haiM, udaksarasvatI, mAlavatI nadI, girikarNikA, dakSiNa- sahasraliGga aura rAghavezvara nAmaka tIrthakA mAhAtmya bhI samudrake taTapara vidyamAna bhUtapApatIrtha, gokarNatIrtha, aisA hI hai| vahA~ kiyA huA zrAddha anantagunA phala detA gajakarNatIrtha, parama uttama cakranadI, zrIzaila, zAkatIrtha, hai| zAlagrAmatIrtha, prasiddha zoNapAta (sonapata) tIrtha, nArasiMhatIrtha, mahendra parvata tathA pAvanasalilA vaizvAnarAzayatIrtha, sArasvatatIrtha, svAmitIrtha, malaMdarA mahAnadI-ina saba tIrthoMmeM kiyA huA zrAddha bhI sadA nadI, puNyasalilA kauzikI, candrakA, vidarbhA, vegA, akSaya phala pradAna karanevAlA mAnA gayA hai| ye prAGmukhA, kAverI, uttarAGgA aura jAlandhara giri-ina darzanamAtrase puNya utpanna karanevAle tathA tatkAla samasta tIrthoMmeM kiyA huA zrAddha akSaya ho jAtA hai| pApoMko hara lenevAle haiN| lohadaNDatIrtha, citrakUTa, sabhI sthAnoMmeM gaGgAnadIke divya puNyamayI tuGgabhadrA, cakrarathI, bhImezvaratIrtha, evaM kalyANamaya taTa, kubjAmraka, urvazI-pulina, kRSNaveNA, kAverI, aJjanA, pAvanasalilA godAvarI, saMsAramocana aura RNamocanatIrtha-inameM kiyA huA uttama trisandhyAtIrtha aura samasta tIrthose namaskRta zrAddha ananta ho jAtA hai| aTTahAsatIrtha, gautamezvaratIrtha, tryambakatIrtha, jahA~ 'bhIma' nAmase prasiddha bhagavAn zaGkara vasiSThatIrtha, bhAratatIrtha-brahmAvarta, kuzAvarta, haMsatIrtha, svayaM virAjamAna haiM, atyanta uttama haiN| ina sabameM diyA prasiddha piNDArakatIrtha, zaGkhoddhAratIrtha, bhANDezvaratIrtha, huA dAna koTigunA adhika phala denevAlA hai| inake bilvakatIrtha, nIlaparvata, saba tIrthoMkA rAjAdhirAja smaraNa karanemAtrase pApoMke saikar3oM Tukar3e ho jAte haiN| badarItIrtha, vasudhArAtIrtha, rAmatIrtha, jayantI, vijaya tathA parama pAvana zrIparNA nadI, atyanta uttama vyAsa-tIrtha, zuklatIrtha-inameM piNDadAna karanevAle puruSa parama padako matsyanadI, rAkA, zivadhArA, vikhyAta bhavatIrtha, sanAtana prApta hote haiN| puNyatIrtha, puNyamaya rAmezvaratIrtha, veNAyu, amalapura, mAtRgRhatIrtha, karavIrapura tathA saba tIrthokA svAmI prasiddha maGgalatIrtha, AtmadarzatIrtha, alambuSatIrtha, saptagodAvarI nAmaka tIrtha bhI atyanta pAvana hai| jinheM vatsavAtezvaratIrtha, gokAmukhatIrtha, govardhana, harizcandra, ananta phala prApta karanekI icchA ho, una puruSoMko ina purazcandra, pRthUdaka, sahasrAkSa, hiraNyAkSa, kadalI nadI, tIrthoMmeM piNDadAna karanA caahiye| magadha dezameM gayA Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa nAmakI purI tathA rAjagRha nAmaka vana pAvana tIrtha haiN| yaha tIrthokA saMgraha maiMne saMkSepameM batalAyA hai; vahIM cyavana munikA Azrama, punaHpunA (punapuna) nadI vistArase to ise bRhaspatijI bhI nahIM kaha sakate, phira aura viSayArAdhana-tIrtha-ye sabhI puNyamaya sthAna hai| manuSyakI to bAta hI kyA hai| satya tIrtha hai, dayA tIrtha rAjendra ! logoMmeM yaha kiMvadantI pracalita hai ki eka hai, aura indriyoMkA nigraha bhI tIrtha hai| manonigrahako bhI samaya saba manuSya yahI kahate hue tIrthoM aura mandiroMmeM tIrtha kahA gayA hai| sabere tIna muhUrta (chaH ghar3I) taka Aye the ki 'kyA hamAre kulameM koI aisA putra utpanna prAtaHkAla rahatA hai| usake bAda tIna muhUrtatakakA samaya hogA, jo gayAkI yAtrA karegA? jo vahA~ jAyagA, vaha saGgava kahalAtA hai| tatpazcAt tIna muhUrtataka madhyAhna sAta pIr3hItakake pUrvajoMko aura sAta pIr3hItakakI hotA hai| usake bAda utane hI samayataka aparAhra rahatA honevAlI santAnoMko tAra degaa|' mAtAmaha Adike hai| phira tIna muhUrtataka sAyAha hotA hai| sAyAhna-kAlameM sambandhameM bhI yaha sanAtana zruti cirakAlase prasiddha hai; ve zrAddha nahIM karanA cAhiye; kyoMki vaha rAkSasI velA hai, kahate haiM-'kyA hamAre vaMzameM eka bhI aisA putra hogA, ataH sabhI koMke liye nindita hai| dinake paMdraha muhUrta jo apane pitaroMkI haDDiyoMko le jAkara gaGgAmeM DAle, batalAye gaye haiN| unameM AThavA~ muhUrta, jo dopaharake bAda sAta-ATha tiloMse bhI jalAJjali de tathA puSkarAraNya, par3atA hai, 'kutapa' kahalAtA hai| usa samayase dhIre-dhIre naimiSAraNya aura dharmAraNyameM pahu~cakara bhaktipUrvaka zrAddha sUryakA tApa manda par3atA jAtA hai| vaha ananta phala evaM piNDadAna kare?' gayA kSetrake bhItara jo dharmapRSTha, denevAlA kAla hai| usImeM zrAddhakA Arambha uttama mAnA brahmasara tathA gayAzIrSavaTa nAmaka tIrthoMmeM pitaroMko jAtA hai| khaDgapAtra, kutapa, nepAladezIya kambala, piNDadAna kiyA jAtA hai, vaha akSaya hotA hai| jo gharapara suvarNa, kuza, tila tathA AThavA~ dauhitra (putrIkA zrAddha karake gayA-tIrthakI yAtrA karatA hai, vaha mArgameM paira putra)-ye kutsita arthAt pApako santApa denevAle haiM; rakhate hI narakameM par3e hue pitaroMko turaMta svargameM pahu~cA isaliye ina AThoMko 'kutapa' kahate haiN| kutapa muhUrtake detA hai| usake kulameM koI preta nahIM hotaa| gayA bAda cAra muhUrtataka arthAt kula pA~ca muhUrta svadhA-vAcana piNDadAnake prabhAvase pretatvase chuTakArA mila jAtA hai| (zrAddha) ke liye uttama kAla hai| kuza aura kAle tila [gayAmeM] eka muni the, jo apane donoM hAthoMke bhagavAn zrIviSNuke zarIrase utpanna hue haiN| manISI agrabhAgameM bharA huA tAmrapAtra lekara AmoMkI jar3ameM puruSoMne zrAddhakA lakSaNa aura kAla isI prakAra batAyA pAnI dete the; isase AmoMkI siMcAI bhI hotI thI aura hai| tIrthavAsiyoMko tIrthake jalameM praveza karake pitaroMke unake pitara bhI tRpta hote the| isa prakAra eka hI kriyA liye tila aura jalakI aJjali denI caahiye| eka do prayojanoMko siddha karanevAlI huii| gayAmeM piNDadAnase hAthameM kuza lekara gharameM zrAddha karanA caahiye| yaha bar3hakara dUsarA koI dAna nahIM hai kyoMki vahA~ eka hI tIrtha-zrAddhakA vivaraNa puNyadAyaka, pavitra, Ayu piNDa denese pitara tRpta hokara mokSako prApta hote haiN| bar3hAnevAlA tathA samasta pApoMkA nivAraNa karanevAlA hai| koI-koI munIzvara anadAnako zreSTha batalAte haiM aura koI ise svayaM brahmAjIne apane zrImukhase kahA hai| vastradAnako uttama kahate haiN| vastutaH gayAke uttama tIrthoMmeM tIrthanivAsiyoMko zrAddhake samaya isa adhyAyakA pATha manuSya jo kucha bhI dAna karate haiM, vaha dharmakA hetu aura karanA caahiye| yaha saba pApoMkI zAntikA sAdhana aura zreSTha kahA gayA hai| daridratAkA nAzaka hai| Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] ********* candramAkI utpatti tathA yaduvaMza evaM sahasrArjunake prabhAvakA varNana * ********..........................................***** candramAkI utpatti tathA yaduvaMza evaM sahasrArjunake prabhAvakA varNana bhISmajIne pUchA-samasta zAstroMke jJAtA pulastyajI ! candravaMzakI utpatti kaise huI ? usa vaMzameM kauna-kauna se rAjA apanI kIrtikA vistAra karanevAle hue ? pulastyajIne kahA- rAjan ! pUrvakAlameM brahmAjIne maharSi atriko sRSTike liye AjJA dii| taba unhoMne sRSTikI zakti prApta karaneke liye anuttara* nAmakA tapa kiyaa| ve apane mana aura indriyoMke saMyamameM tatpara hokara paramAnandamaya brahmakA cintana karane lge| eka dina maharSike netroMse kucha jalakI bU~deM Tapakane lagIM, jo apane prakAzase sampUrNa carAcara jagatko prakAzita kara rahI thIM dizAoM [kI adhiSThAtrI deviyoM] ne strIrUpameM Akara putra pAnekI icchAse usa jalako grahaNa kara liyaa| unake udarameM vaha jala garbharUpase sthita huaa| dizAe~ use dhAraNa karanemeM asamartha ho gayIM; ataH unhoMne usa garbhako tyAga diyaa| taba brahmAjIne unake chor3e hue garbhako ekatrita karake use eka taruNa puruSake rUpameM prakaTa kiyA, jo saba prakArake AyudhoMko dhAraNa karanevAlA thaa| phira ve usa taruNa puruSako devazaktisampanna sahasra nAmaka rathapara biThAkara apane lokameM le gye| taba brahmarSiyoMne kahA - 'ye hamAre svAmI haiN| tadanantara RSi, devatA, gandharva aura apsarAe~ unakI stuti karane lgiiN| usa samaya unakA teja bahuta bar3ha gyaa| usa tejake vistArase isa pRthvIpara divya auSadhiyA~ utpanna huii| isIse candramA oSadhiyoMke svAmI hue tathA dvijoM meM bhI unakI gaNanA huii| ve zurUpakSameM bar3hate aura kRSNapakSameM sadA kSINa hote rahate haiN| kucha kAlake bAda pracetAoMke putra prajApati dakSane apanI sattAIsa kanyAe~ jo rUpa aura lAvaNyase yukta tathA atyanta tejasvinI thIM, candramAko patnIrUpameM arpaNa kIM / tatpazcAt candramAne kevala zrIviSNuke dhyAnameM tatpara hokara cirakAlataka bar3I bhArI tapasyA kii| isase prasanna hokara paramAtmA 37 zrInArAyaNadevane unase vara mA~ganeko khaa| taba candramAne yaha vara mA~gA - 'maiM indralokameM rAjasUya yajJa karU~gA / usameM Apake sAtha hI sampUrNa devatA mere mandirameM pratyakSa prakaTa hokara yajJabhAga grahaNa kreN| zUladhArI bhagavAn zrIzaGkara mere yajJakI rakSA kreN|' 'tathAstu' kahakara bhagavAn zrIviSNune svayaM hI rAjasUya yajJakA samAroha kiyaa| usameM atri hotA, bhRgu adhvaryu aura brahmAjI ugAtA hue| sAkSAt bhagavAn zrIhari brahmA banakara yajJake draSTA hue tathA sampUrNa devatAoMne sadasyakA kAma sNbhaalaa| yajJa pUrNa honepara candramAko durlabha aizvarya milA aura ve apanI tapasyAke prabhAvase sAtoM lokoMke svAmI hue| candramAse budhakI utpatti huii| brahmarSiyoMke sAtha brahmAjIne budhako bhUmaNDalake rAjyapara abhiSikta karake unheM grahoMkI samAnatA pradAna kii| budhane ilAke garbhase eka dharmAtmA putra utpanna kiyA, jisane sause bhI adhika azvamedha yajJoMkA anuSThAna kiyaa| vaha purUravAke nAmase vikhyAta huaa| sampUrNa jagat ke logoMne usake sAmane mastaka jhukAyA / purUravAne himAlayake ramaNIya zikharapara brahmAjIkI ArAdhanA karake lokezvarakA pada prApta kiyaa| ve sAtoM dvIpoMke svAmI hue| kezI Adi daityoMne unakI dAsatA svIkAra kii| urvazI nAmakI apsarA unake rUpapara mohita hokara unakI patnI ho gyii| rAjA purUravA sampUrNa lokoMke hitaiSI rAjA the; unhoMne sAtoM dvIpa, vana, parvata aura kAnanoMsahita samasta bhUmaNDalakA dharmapUrvaka pAlana kiyaa| urvazIne purUravAke vIryase ATha putroMko janma diyaa| unake nAma ye haiM-Ayu, dRDhAyu, vazyAyu, dhanAyu, vRttimAn, vasu, divijAta aura subAhu -- ye sabhI divya bala aura parAkramase sampanna the| inameMse Ayuke pA~ca putra hue- nahuSa, vRddhazarmA, raji dambha aura vipApmA / ye pA~coM vIra mahArathI the| rajike sau putra hue, jo rAjeyake nAmase vikhyAta the| rAjan ! rajine - * jisase bar3A dUsarA koI tapa na ho, vaha lokottara tapasyA hI 'anuttara' tapake nAmase kahI gayI hai| Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 ********........................ * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * tapasyAdvArA pApake samparkase rahita bhagavAn zrInArAyaNakI ArAdhanA kii| isase santuSTa hokara zrIviSNune unheM varadAna diyA, jisase rajine devatA, asura aura manuSyoMko jIta liyaa| 1 aba maiM nahuSake putroMkA paricaya detA huuN| unake sAta putra hue aura ve saba ke saba dharmAtmA the| unake nAma ye haiM- yati, yayAti saMyAti, udbhava, para, viyati aura vidyasAti / ye sAtoM apane vaMzakA yaza bar3hAnevAle the| unameM yati kumArAvasthAmeM hI vAnaprastha yogI ho gaye / yayAti rAjyakA pAlana karane lge| unhoMne ekamAtra dharmakI hI zaraNa le rakhI thii| dAnavarAja vRSaparvAkI kanyA zarmiSThA tathA zukrAcAryakI putrI satI devayAnI -- ye donoM unakI patniyA~ thIM / yayAtike pA~ca putra the| devayAnIne yadu aura turvasu nAmake do putroMko janma diyA tathA zarmiSThAne drujhu, anu aura pUru nAmaka tIna putra utpanna kiye| unameM yadu aura pUru--ye donoM apane vaMzakA vistAra karanevAle hue| yaduse yAdavoMkI utpatti huI, jinameM pRthvIkA bhAra utArane aura pANDavoMkA hita karaneke liye bhagavAn balarAma aura zrIkRSNa prakaTa hue haiN| yaduke pA~ca putra hue, jo devakumAroMke samAna the| unake nAma the - sahasrajita, kroSTu, nIla, aJjika aura raghu / inameM sahasrajit jyeSTha the| unake putra rAjA zatajit hue| zatajitke haihaya, haya aura uttAlahaya- ye tIna putra hue, jo bar3e dharmAtmA the| haihayakA putra dharmanetrake nAmase vikhyAta huA / dharmanetrake kumbhi, kumbhike saMhata aura saMhatake mahiSmAn nAmaka putra huaa| mahiSmAnse bhadrasena nAmaka putrakA janma huA, jo bar3A pratApI thaa| vaha kAzIpurIkA rAjA thaa| bhadrasenake putra rAjA durdarza hue| durdarzaka putra bhIma aura bhImake buddhimAn kanaka hue| kanakake kRtAni kRtavIrya, kRtadharmA aura kRtaujA - ye cAra putra hue, jo saMsArameM vikhyAta the| kRtavIryakA putra arjuna huA, jo eka hajAra bhujAoMse suzobhita evaM sAtoM dvIpoMkA rAjA thaa| rAjA kArtavIryane dasa hajAra varSoMtaka duSkara tapasyA karake bhagavAn [ saMkSipta padmapurANa cAra varadAna diye| rAjAoMmeM zreSTha arjunane pahale to apane liye eka hajAra bhujAe~ maaNgii| dUsare varake dvArA unhoMne yaha prArthanA kI ki 'mere rAjyameM logoMko adharmakI bAta socate hue bhI mujhase bhaya ho aura ve adharmake mArgase haTa jaayeN|' tIsarA varadAna isa prakAra thA-- - 'maiM yuddhameM pRthvIko jItakara dharmapUrvaka balakA saMgraha kruuN|' cauthe varake rUpameM unhoMne yaha mA~gA ki 'saMgrAmameM lar3ate-lar3ate maiM apanI apekSA zreSTha vIrake hAthase mArA jAU~ rAjA arjunane sAtoM dvIpa aura nagaroMse yukta tathA sAtoM samudroMse ghirI huI isa sArI pRthvIko kSAtradharmake anusAra jIta liyA thaa| usa buddhimAn narezake icchA karate hI hajAra bhujAe~ prakaTa ho jAtI thiiN| mahAbAhu arjunake sabhI yajJoMmeM paryApta dakSiNA bA~TI jAtI thii| sabameM suvarNamaya yUpa (stambha) aura sonekI hI vediyA~ banAyI jAtI thiiN| una yajJoMmeM sampUrNa devatA saja-dhajakara vimAnoMpara baiThakara pratyakSa darzana dete the| mahArAja kArtavIryane pacAsI hajAra varSoMtaka ekachatra rAjya kiyaa| ve cakravartI rAjA the| yogI honeke kAraNa arjuna samaya-samayapara meghake rUpameM prakaTa ho vRSTike dvArA prajAko sukha pahu~cAte the| pratyaJcAke AghAtase unakI bhujAoMkI tvacA kaThora ho gayI thii| jaba ve apanI hajAroM bhujAoMke sAtha saMgrAmameM khar3e hote the, usa samaya sahasroM kiraNoMse suzobhita zaratkAlIna sUryake samAna tejasvI jAna par3ate the| parama kAntimAn mahArAja arjuna mAhiSmatIpurImeM nivAsa karate the aura varSAkAlameM samudrakA vega bhI roka dete the| unakI hajAroM bhujAoMke AloDanase samudra kSubdha ho uThatA thA aura usa samaya pAtAlavAsI mahAn asura luka-chipakara nizceSTa ho jAte the 1 eka samayakI bAta hai, ve apane pA~ca bANoMse abhimAnI rAvaNako senAsahita mUrchita karake mAhiSmatIpurImeM le aaye| vahA~ le jAkara unhoMne rAvaNako kaidameM DAla diyaa| taba maiM ( pulastya) arjunako prasanna karaneke liye gyaa| rAjan! merI bAta mAnakara dattAtreyajIkI ArAdhanA kii| puruSottama dattAtreyajIne unheM unhoMne mere pautrako chor3a diyA aura usake sAtha mitratA Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . yaduvaMzake antargata kroSTu Adike vaMza tathA zrIkRSNAvatArakA varNana * kara lii| kintu vidhAtAkA bala aura parAkrama adbhuta hai, jisake prabhAvase bhRgunandana parazurAmajIne rAjA kArtavIryakI hajAroM bhujAoMko soneke tAlavanakI bhA~ti saMgrAmameM kATa ddaalaa| kArtavIrya arjunake sau putra the; kintu unameM pA~ca mahArathI, astravidyAmeM nipuNa, balavAn, zUra, dharmAtmA aura mahAn vratakA pAlana karanevAle the| unake nAma the-- zUrasena, zUra, dhRSTa, kRSNa aura jydhvj| jayadhvajakA putra mahAbalI tAlajaGgha huaa| tAlajaGghake sau putra hue, jinakI tAlajaGghake nAmase hI prasiddhi huii| una haihayavaMzIya rAjAoMke pA~ca kula hue -- vItihotra, bhoja, avanti, tuNDakera aura vikrAnta / ye saba-ke-saba tAlajaGgha hI kahalAye / vItihotrakA putra ananta huA, jo bar3A parAkramI thaa| usake durjaya nAmaka putra huA, jo zatruoMkA saMhAra karanevAlA thA / ---------- yaduvaMzake antargata kroSTu Adike vaMza tathA zrIkRSNAvatArakA varNana 39 pulastyajI kahate haiM-- rAjendra ! aba yaduputra kroSTuke vaMzakA, jisameM zreSTha puruSoMne janma liyA thA, varNana suno| kroSTuke hI kulameM vRSNivaMzAvataMsa bhagavAn zrIkRSNakA avatAra huA hai| kroSTuke putra mahAmanA vRjinIvAn hue / unake putrakA nAma svAti thaa| svAtise kuzaGkukA janma huaa| kuzaGkuse citraratha utpanna hue, jo zazavindu nAmase vikhyAta cakravartI rAjA hue zazavinduke dasa hajAra putra hue| ve buddhimAn, sundara, pracura vaibhavazAlI aura tejasvI the| unameM bhI sau pradhAna the| una sau putroMmeM bhI, jinake nAmake sAtha 'pRthu' zabda jur3A thA, ve mahAn balavAn the| unake pUre nAma isa prakAra haiM-- pRthuzravA pRthuyazA pRthutejA, pRthUdbhava, pRthukIrti aura pRthumti| purANoMke jJAtA puruSa una sabameM pRthuzravAko zreSTha batalAte haiN| pRthuzravAse uzanA nAmaka putra huA, jo zatruoMko santApa denevAlA thaa| uzanAkA putra zineyu huA, jo sajjanoMmeM zreSTha thaa| zineyukA putra rukmakavaca nAmase prasiddha huA, vaha zatrusenAkA vinAza karanevAlA thaa| rAjA rukmakavacane eka bAra azvamedha yajJakA Ayojana kiyA aura usameM dakSiNAke rUpameM yaha sArI pRthvI brAhmaNoMko de dii| usake rukmeSu, pRthurukma, jyAmagha, parigha aura hari -- ye pA~ca putra utpanna hue, jo mahAn balavAn aura parAkramI the| unameM se parigha aura hariko unake pitAne videha dezake rAjyapara sthApita kiyaa| rukmeSu rAjA huA aura pRthuruvama usake adhIna hokara rahane lgaa| una donoMne milakara apane bhAI jyAmaghako gharase nikAla diyA / jyAmagha RkSavAn parvatapara jAkara jaMgalI phala-mUloMse jIvana-nirvAha karate hue vahA~ rahane lge| jyAmaghakI strI zaibyA bar3I satI sAdhvI strI thii| usase vidarbha nAmaka putra huA / vidarbhase tIna putra hue -- kratha, kaizika aura lomapAda / rAjakumAra kratha aura kaizika bar3e vidvAn the tathA lomapAda parama dharmAtmA the| tatpazcAt rAjA vidarbhane aura bhI anekoM putra utpanna kiye, jo yuddha karmameM kuzala tathA zUravIra the| lomapAdakA putra babhru aura babhrukA putra heti huaa| kaizikake cidi nAmaka putra huA, jisase caidya rAjAoM kI utpatti batalAyI jAtI hai| vidarbhakA jo kratha nAmaka putra thA, usase kuntikA janma huA, kuntise dhRSTa aura dhRSTase pRSTakI utpatti huii| pRSTa pratApI rAjA thaa| usake putrakA nAma nirvRti thaa| vaha parama dharmAtmA aura zatruvIroMkA nAzaka thaa| nirvRtike dAzArha nAmaka putra huA, jisakA dUsarA nAma vidUratha thA / dAzArhakA putra bhIma aura bhImakA jImUta huA / jImUtake putrakA nAma vikala thaa| vikalase bhImaratha nAmaka putrakI utpatti huii| bhImarathakA putra navaratha, navarathakA dRDharatha aura dRDharathakA putra zakuni huA / zakunise karambha aura karambhase devarAtakA janma huaa| devarAtake putra mahAyazasvI rAjA devakSatra hue| devakSatrakA putra devakumArake samAna atyanta tejasvI huaa| usakA nAma madhu thA / madhuse kuruvazakA janma huaa| kuruvazake putrakA nAma puruSa thaa| vaha puruSoMmeM zreSTha huaa| usase vidarbhakumArI bhadravatIke garbhase jantukA janma huaa| jantukA dUsarA nAma purudvasu thaa| jantukI patnIkA nAma Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 SOUPSMS. arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * vetrakI thaa| usake garbha se sattvaguNasampanna sAtvatakI utpatti huii| jo sAtvatavaMzakI kIrtikA vistAra karanevAle the| sattvaguNasampanna sAtvatase unakI rAnI kausalyAne bhajina, bhajamAna, divya rAjA devAvRdha, andhaka, mahAbhoja aura vRSNi nAmake putroMko utpanna kiyaa| inase cAra vaMzoMkA vistAra huaa| unakA varNana suno| bhajamAnakI patnI sRJjayakumArI sRJjayIke garbhase bhAja nAmaka putrakI utpatti huii| bhAjase bhAjakoMkA janma huaa| bhAjakI do striyA~ thiiN| una donoMne bahuta se putra utpanna kiye| unake nAma haiM--vinaya, karuNa aura vRSNi / inameM vRSNi zatruke nagaroMpara vijaya pAnevAle the| bhAja aura unake putra - sabhI bhAjaka nAmase prasiddha hue kyoMki bhajamAnase inakI utpatti huI thii| devAvRdhase babhru nAmaka putrakA janma huA, jo sabhI uttama guNoMse sampanna thaa| purANoMke jJAtA vidvAn puruSa mahAtmA devAvRdhake guNoMkA bakhAna karate hue isa vaMzake viSayameM isa prakAra apanA udvAra prakaTa karate haiM-- 'devAvRdha devatAoMke samAna haiM aura babhru samasta manuSyoMmeM zreSTha haiN| devAvRdha aura babhruke upadezase chihattara hajAra manuSya mokSako prApta ho cuke haiN|' babhruse bhojakA janma huA, jo yajJa, dAna aura tapasyAmeM dhIra, brAhmaNabhakta, uttama vratoMkA dRr3hatApUrvaka pAlana karanevAle, rUpavAn tathA mahAtejasvI the| zarakAntakI kanyA mRtakAvatI bhojakI patnI huii| usane bhojase kukura, bhajamAna, samIka aura balabarhiSa--ye cAra putra utpanna kiye| kukurake putra dhRSNu, dhRSNuke dhRti, dhRtike kapotaromA, kapotaromAke naimitti, naimittike susuta aura susutake putra nari hue| nari bar3e vidvAn the| unakA dUsarA nAma candanodaka dundubhi batalAyA jAtA hai| unase abhijit aura abhijitse punarvasu nAmaka putra utpanna huaa| zatruvijayI punarvasuse do santAneM huI; eka putra aura eka kanyA / putrakA nAma Ahuka thA aura kanyAkA aahukii| bhojavaMzameM koI asatyavAdI, tejahIna, yajJa na karanevAlA, hajArase kama dAna karanevAlA, apavitra aura mUrkha nahIM thaa| bhojase bar3hakara koI huA hI nhiiN| yaha [ saMkSipta padmapurANa bhojavaMza Ahukataka Akara samApta ho gyaa| Ahukane apanI bahina AhukIkA byAha avantI dezameM kiyA thaa| AhukakI eka putrI bhI thI, jisane do putra utpanna kiye| unake nAma hai-- devaka aura ugrasena / ve donoM devakumAroMke samAna tejasvI haiN| devakake cAra putra hue, jo devatAoMke samAna sundara aura vIra haiN| unake nAma haiM-- devavAn, upadeva, sudeva aura devarakSaka unake sAta bahineM thIM, jinakA byAha devakane vasudevajIke sAtha kara diyaa| una sAtoMke nAma isa prakAra haiM-- devakI, zrutadevA, yazodA, zrutizravA, zrIdevA, upadevA aura suruupaa| ugrasenake nau putra hue| unameM kaMsa sabase bar3A thaa| zeSake nAma isa prakAra hai-- nyagrodha, sunAmA, kaGka, zaGku, subhU, rASTrapAla, baddhamuSTi aura sumussttik| unake pA~ca bahineM thIM-- kaMsA, kaMsavatI, surabhI, rASTrapAlI aura kaGkA / ye saba kI saba bar3I sundarI thiiN| isa prakAra santAnoMsahita ugrasenataka kukura- vaMzakA varNana kiyA gyaa| [bhojake dUsare putra ] bhajamAnake vidUratha huA, vaha rathiyoMmeM pradhAna thaa| usake do putra hue- rAjAdhideva aura shuur| rAjAdhidevake bhI do putra hue- zoNAzva aura zvetavAhana ve donoM vIra puruSoMke sammAnanIya aura kSatriya dharmakA pAlana karanevAle the| zoNAzvake pA~ca putra hue| ve sabhI zUravIra aura yuddhakarmameM kuzala the| unake nAma isa prakAra haiM-- zamI, gadacarmA, nimUrta, cakrajit aura shuci| zamIke putra pratikSatra, pratikSatrake bhoja aura bhojake hRdika hue| hRdikake dasa putra hue, jo bhayAnaka parAkrama dikhAnevAle the| unameM kRtavarmA sabase bar3A thA / usase choToMke nAma zatadhanvA, devArha, subhAnu, bhISaNa, mahAbala, ajAta, vijAta, kAraka aura karambhaka haiN| devArhakA putra kambalabarhiSa huA, vaha vidvAn puruSa thA / usake do putra hue- samaujA aura asamaujA ajAtake putrase bhI samaujA nAmake do putra utpanna hue| samaujAke tIna putra hue, jo parama dhArmika aura parAkramI the| unake nAma hai- sudRza, surAMza aura kRSNa / [ sAtvatake kaniSTha putra] vRSNike vaMzameM anamitra Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * yaduvaMzake antargata kroSTu Adike vaMza tathA zrIkRSNAvatArakA varNana * 41 nAmake prasiddha rAjA ho gaye haiM, ve apane pitAke kaniSTha pRthAko unheM goda de diyaa| isa prakAra vasudevakI bahina putra the| unase zini nAmaka putra utpanna huaa| anamitrase pRthA kuntibhojakI kanyA honeke kAraNa kuntIke nAmase vRSNivIra yudhAjitkA bhI janma huaa| unake sivA do prasiddha huI / kuntibhojane mahArAja pANDuke sAtha kuntIkA vIra putra aura hue, jo RSabha aura kSatrake nAmase vikhyAta vivAha kiyaa| kuntIse tIna putra utpanna hue-yudhiSThira, hue| unameMse RSabhane kAzirAjakI putrIko patnIke rUpameM bhImasena aura arjuna / arjuna indrake samAna parAkramI haiN| grahaNa kiyaa| usase jayantakI utpatti huii| jayantane ve devatAoMke kArya siddha karanevAle, sampUrNa dAnavoMke jayantI nAmakI sundarI bhAryAke sAtha vivAha kiyaa| nAzaka tathA indrake liye bhI avadhya haiN| unhoMne usake garbhase eka sundara putra utpanna huA, jo sadA yajJa dAnavoMkA saMhAra kiyA hai| pANDukI dUsarI rAnI mAdravatI karanevAlA, atyanta dhairyavAn, zAstrajJa aura atithiyoMkA (mAdrI) ke garbhase do putroMkI utpatti sunI gayI hai, jo premI thaa| usakA nAma akrUra thaa| akrUra yajJakI dIkSA nakula aura sahadeva nAmase prasiddha haiN| ve donoM rUpavAn grahaNa karanevAle aura bahuta-sI dakSiNA denevAle the| aura sattvaguNI haiN| vasudevajIkI dUsarI patnI rohiNIne, unhoMne ratnakumArI zaivyAke sAtha vivAha kiyA aura usake jo puruvaMzakI kanyA haiM, jyeSTha putrake rUpameM balarAmako garbhase gyAraha mahAbalI putroMko utpanna kiyaa| akrUrane utpanna kiyaa| tatpazcAt unake garbhase raNapremI sAraNa, punaH zUrasenA nAmakI patnIke garbhase devavAn aura upadeva durdhara, damana aura lambI Thor3hIvAle piNDAraka utpanna hue| nAmaka do aura putroMko janma diyaa| isI prakAra unhoMne vasudevajIkI patnI jo devakI devI haiM, unake garbhase pahale azvinI nAmakI patnIse bhI kaI putra utpanna kiye| to mahAbAhu prajApatike aMzabhUta bAlaka utpanna hue| [vidUrathakI patnI] aikSvAkIne mIDhuSa nAmaka putrako phira [kaMsake dvArA unake mAre jAnepara] zrIkRSNakA janma diyaa| unakA dUsarA nAma zUra bhI thaa| zUrane avatAra huaa| vijaya, rocamAna, varddhamAna aura bhojAke garbhase dasa putra utpanna kiye| unameM devala-ye sabhI mahAtmA upadevIke garbhase utpanna hue Anakadundubhi nAmase prasiddha mahAbAhu vasudeva jyeSTha the| haiN| zrutadevIne mahAbhAga gaveSaNako janma diyA, jo unake sivA zeSa putroMke nAma isa prakAra haiM-devabhAga, saMgrAmameM parAjita honevAle nahIM the| devazravA, anAdhRSTi, kuni, nandi, sakRdyazAH, zyAma, [aba zrIkRSNake prAdurbhAvakI kathA kahI jAtI samIda aura zaMsasyu / zUrase pA~ca sundarI kanyAe~ bhI hai|] jo zrIkRSNake janma aura vRddhikI kathAkA pratidina utpanna huI, jinake nAma haiM-zrutikIrti, pRthA, zrutadevI, pATha yA zravaNa karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA zrutazravA aura raajaadhidevii| ye pA~coM vIra putroMkI jananI hai|* pUrvakAlameM jo prajAoMke svAmI the, ve hI mahAdeva thiiN| zrutadevIkA vivAha vRddha nAmaka rAjAke sAtha huaa| zrIkRSNalIlAke liye isa samaya manuSyoMmeM avatIrNa hue usane kArUSa nAmaka putra utpanna kiyaa| zrutikIrtine haiN| pUrvajanmameM devakI aura vasudevajIne tapasyA kI thI, kekayanarezake aMzase santardanako janma diyaa| zrutazravA usIke prabhAvase vasudevajIke dvArA devakIke garbhase cedirAjakI patnI thii| usake garbhase sunItha (zizupAla) bhagavAnakA prAdurbhAva huaa| usa samaya unake netra kA janma huaa| rAjAdhidevIke garbhase dharmakI bhAryA kamalake samAna zobhA pA rahe the| unake cAra bhujAe~ thiiN| abhimarditAne janma grahaNa kiyaa| zUrakI rAjA unakA divya rUpa manuSyoMkA mana mohanevAlA thaa| kuntibhojake sAtha maitrI thI, ataH unhoMne apanI kanyA zrIvatsase cihnita evaM zaGkha-cakra Adi lakSaNoMse yukta * kRSNasya janmAbhyudayaM yaH kIrttayati nityazaH / zRNoti vA naro nityaM sarvapApaiH pramucyate // (13 / 138) Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa bhagavAnke divya vigrahako dekhakara vasudevajI pAlana-poSaNa kiyA, una donoM khiyoMkA paricaya diijiye| pulastyajI bole-rAjan ! puruSa vasudevajI kazyapa haiM aura unakI priyA devakI aditi kahI gayI hai| kazyapa brahmAjIke aMza haiM aura aditi pRthviikaa| isI prakAra droNa nAmaka vasu hI nandagopake nAmase vikhyAta hue haiM tathA unakI patnI dharA yazodA hai| devI devakIne pUrvajanmameM ajanmA paramezvarase jo kAmanA kI thI, usakI vaha kAmanA mahAbAhu zrIkRSNane pUrNa kara dii| yajJAnuSThAna baMda ho gayA thA, dharmakA uccheda ho rahA thA; aisI avasthAmeM dharmakI sthApanA aura pApI asuroMkA saMhAra karaneke liye bhagavAn zrIviSNu vRSNi-kulameM prakaTa hue haiN| rukmiNI, satyabhAmA, nanajitkI putrI satyA, sumitrA, zaibyA, gAndhAra-rAjakumArI lakSmaNA, subhImA, madrarAjakumArI kausalyA aura virajA Adi solaha hajAra deviyA~ zrIkRSNakI patniyA~ haiN| rukmiNIne bole-'prabho ! isa rUpako chipA liijiye| maiM kaMsase dasa putra utpanna kiye; ve sabhI yuddhakarmameM kuzala haiN| DarA huA hU~, isIliye aisA kahatA huuN| usane mere chaH unake nAma isa prakAra hai-mahAbalI pradyumna, raNazUra putroMko, jo dekhanemeM bahuta hI sundara the, mAra DAlA hai|' cArudeSNa, sucAru, cArubhadra, sadazva, hasva, cArugupta, vasudevajIkI bAta sunakara bhagavAnne apane divyarUpako cArubhadra, cAruka aura cAruhAsa / inameM pradhumna sabase bar3e chipA liyaa| phira bhagavAnkI AjJA lekara vasudevajI aura cAruhAsa sabase choTe haiN| rukmiNIne eka kanyAko unheM nandake ghara le gaye aura nandagopako dekara bole- bhI janma diyA, jisakA nAma cArumatI hai| satyabhAmAse 'Apa isa bAlakakI rakSA kareM; kyoMki isase sampUrNa bhAnu, bhImaratha, kSaNa, rohita, dIptimAn, tAmrabandha aura yAdavoMkA kalyANa hogaa| devakIkA yaha bAlaka jabataka jalandhama-ye sAta putra utpanna hue| ina sAtoMke eka kaMsakA vadha nahIM karegA, tabataka isa pRthvIpara bhAra choTI bahina bhI hai| jAmbavatIke putra sAmba hue, jo bar3e bar3hAnevAle amaGgalamaya upadrava hote rheNge| bhUtalapara hI sundara haiN| ye saura-zAstrake praNetA tathA pratimA evaM jitane duSTa rAjA haiM, una sabakA yaha saMhAra kregaa| yaha mandirake nirmAtA haiN| mitravindAne sumitra, cArumitra aura bAlaka sAkSAt bhagavAn hai| ye bhagavAn kaurava- mitravindako janma diyaa| mitrabAhu aura sunItha Adi pANDavoMke yuddhameM sampUrNa kSatriyoMke ekatrita honepara salyAke putra haiN| isa prakAra zrIkRSNake hajAroM putra hue| arjunake sArathikA kAma kareMge aura pRthvIko kSatriyahIna pradyumnake vidarbhakumArI ruvamavatIke garbhase aniruddha karake usakA upabhoga evaM pAlana kareMge aura antameM nAmaka parama buddhimAn putra utpanna huaa| aniruddha samasta yaduvaMzako devalokameM phuNcaayeNge| saMgrAmameM utsAhapUrvaka yuddha karanevAle vIra haiN| bhISmane pUchA-brahman ! ye vasudeva kauna the? aniruddhase mRgaketanakA janma huaa| rAjA supArzvakI putrI yazasvinI devakIdevI kauna thIM tathA ye nandagopa aura kAmyAne sAmbase tarasvI nAmaka putra prApta kiyaa| pramukha unakI patnI mahAvratA yazodA kauna thIM? jisane vIra evaM mahAtmA yAdavoMkI saMkhyA tIna karor3a sATha bAlakarUpameM bhagavAnko janma diyA aura jisane unakA lAkhake lagabhaga hai| ve sabhI atyanta parAkramI aura Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * puSkara tIrthakI mahimA, vahA~ vAsa karaneke niyama tathA Azrama-dharmakA nirUpaNa - ------------ ********........................... mahAbalI haiN| una sabakI devatAoMke aMzase utpatti huI hai| devAsura saMgrAmameM jo mahAbalI asura mAre gaye the, ve isa manuSyalokameM utpanna hokara sabako kaSTa de rahe the; unhIMkA saMhAra karaneke liye bhagavAn yadukulameM avatIrNa - puSkara tIrthakI mahimA, vahA~ vAsa karanevAle logoMke liye niyama tathA Azrama dharmakA nirUpaNa pulastyajI kahate haiM- rAjan ! meru-girike zikharapara zrInidhAna nAmaka eka nagara hai, jo nAnA prakArake ratnoMse suzobhita, aneka AzcayakA ghara tathA bahutere vRkSoMse harA-bharA hai| bhA~ti-bhA~tikI adbhuta dhAtuoMse usakI bar3I vicitra zobhA hotI hai| vaha svaccha sphaTika maNike samAna nirmala dikhAyI detA hai| vahA~ brahmAjIkA vairAja nAmaka bhavana hai, jahA~ devatAoMko sukha denevAlI kAntimatI nAmakI sabhA hai| vaha munisamudAyase sevita tathA RSi maharSiyoMse bharI rahatI hai / eka dina devezvara brahmAjI usI sabhAmeM baiThakara S 43 hue haiN| mahAtmA yAdavoMke eka sau eka kula haiN| bhagavAn zrIkRSNa hI una sabake netA aura svAmI haiM tathA sampUrNa yAdava bhI bhagavAnkI AjJAke adhIna rahakara Rddhi-siddhise sampanna ho rahe haiN| * -- ------- jagatkA nirmANa karanevAle paramezvarakA dhyAna kara rahe the| dhyAna karate-karate unake manameM yaha vicAra uThA ki 'maiM kisa prakAra yajJa karU~ ? bhUtalapara kahA~ aura kisa sthAnapara mujhe yajJa karanA cAhiye ? kAzI, prayAga, tuGgA (tuGgabhadrA), naimiSAraNya, puSkara, kAzI bhadrA, devikA, kurukSetra, sarasvatI aura prabhAsa Adi bahuta-se tIrtha haiN| bhUmaNDalameM cAroM ora jitane puNya tIrtha aura kSetra haiM, una sabako merI AjJAse rudrane prakaTa kiyA hai| jisase merI utpatti huI hai, bhagavAn zrIviSNukI nAbhise prakaTa hue usa kamalako hI vedapAThI RSi puSkara tIrtha kahate haiM (puSkara tIrtha usIkA vyaktarUpa hai)| isa prakAra vicAra karate-karate prajApati brahmAke manameM yaha bAta AyI ki aba maiM pRthvIpara cluuN| yaha socakara ve apanI utpattike prAcIna sthAnapara Aye aura vahA~ke uttama vanameM praviSTa hue, jo nAnA prakArake vRkSoM aura latAoMse vyApta evaM bhA~ti-bhA~ti ke phUloMse suzobhita thaa| vahA~ pahu~cakara unhoMne kSetrakI sthApanA kI, jisakA yathArtharUpase varNana karatA huuN| candranadIke uttara prAcI sarasvatItaka aura nandana nAmaka sthAnase pUrva kramya yA kalpa nAmaka sthAnataka jitanI bhUmi hai, vaha saba puSkara tIrthake nAmase prasiddha hai| isameM lokakartA brahmAjIne yajJa karaneke nimitta vedI bnaayii| brahmAjIne vahA~ tIna puSkaroMkI kalpanA kii| prathama jyeSTha puSkara tIrtha samajhanA cAhiye, jo tInoM lokoMko pavitra karanevAlA aura vikhyAta hai, * bhISmajI bhagavAn zrIkRSNase avasthAmeM bahuta bar3e the| aisI dazAmeM jisa samaya unake sAtha pulastyajIkA saMvAda ho rahA thA, usa samaya saMbhavataH zrIkRSNakA janma na huA ho| phira bhI pulastyajI trikAladarzI RSi hai, isaliye unake liye bhAvI ghaTanAoMkA bhI vartamAna athavA bhUtakI bhA~ti varNana karanA asvAbhAvika nahIM kahA jA sktaa| Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa ..................................................................amretterre..... usake devatA sAkSAt brahmAjI haiN| dUsarA madhyama puSkara isa lokameM brahmAjIkA bhakta kahalAtA hai? manuSyoMmeM hai, jisake devatA viSNu haiM tathA tIsarA kaniSTha puSkara hai, kaise loga brahmabhakta mAne gaye haiM ? yaha mujhe btaaiye| jisake devatA bhagavAn rudra haiN| yaha puSkara nAmaka vana pulastyajI bole-rAjan ! bhakti tIna prakArakI Adi, pradhAna evaM guhya kSetra hai| vedameM bhI isakA varNana kahI gayI hai--mAnasa, vAcika aura kAyika / isake AtA hai| isa tIrthameM bhagavAn brahmA sadA nivAsa karate sivA bhaktike tIna bheda aura haiM-laukika, vaidika tathA haiN| unhoMne bhUmaNDalake isa bhAgapara bar3A anugraha kiyA AdhyAtmika / dhyAna-dhAraNApUrvaka buddhike dvArA vedArthakA hai| pRthvIpara vicaranevAle sampUrNa jIvApara kRpA karaneke jo vicAra kiyA jAtA hai, use mAnasa bhakti kahate haiN| liye hI brahmAjIne isa tIrthako prakaTa kiyA hai| yahA~ko yaha brahmAjIkI prasannatA bar3hAnevAlI hai| mantra-japa, yajJavedIko unhoMne suvarNa aura hIrese mar3hA diyA tathA vedapATha tathA AraNyakoMke japase honevAlI bhakti nAnA prakArake ratnoMse susajjita karake usake pharzako saba vAcika kahalAtI hai| mana aura indriyoMko rokanevAle prakArase suzobhita evaM vicitra banA diyaa| tatpazcAt vrata, upavAsa, niyama, kRcchra, sAntapana tathA cAndrAyaNa lokapitAmaha bhagavAn brahmAjI vahA~ AnandapUrvaka rahane Adi bhinna-bhinna vratoMse, brahmakRcchra nAmaka upavAsase evaM lge| sAtha hI bhagavAn zrIviSNu, rudra, AThoM vasu, donoM anyAnya zubha niyamoMke anuSThAnase jo bhagavAnakI azvinIkumAra, marudgaNa tathA svargavAsI devatA bhI ArAdhanA kI jAtI hai, usako kAyika bhakti kahate haiN| devarAja indrake sAtha vahA~ Akara vihAra karane lge| yaha yaha dvijAtiyoMkI trividha bhakti batAyI gyii| gAyake ghI, tIrtha sampUrNa lokoMpara anugraha karanevAlA hai| maiMne isakI dUdha aura dahI, ratna, dIpa, kuza, jala, candana, mAlA, yathArtha mahimAkA tumase varNana kiyA hai| jo brAhmaNa vividha dhAtuoM tathA padArtha; kAle agarakI sugandhase agnihotra-parAyaNa hokara saMhitAke kramase vidhipUrvaka yukta evaM ghI aura gUgulase bane hue dhUpa, AbhUSaNa, mantroMkA uccAraNa karate hue isa tIrthameM vedoMkA pATha karate suvarNa aura ratna Adise nirmita vicitra-vicitra hAra, haiM, ve saba loga brahmAjIke kRpApAtra hokara unhoMke samIpa nRtya, vAdya, saMgIta, saba prakArake jaMgalI phala-mUloMke nivAsa karate haiN| upahAra tathA bhakSya-bhojya Adi naivedya arpaNa karake bhISpajIne pUchA-bhagavan! tIrthanivAsI manuSya brahmAjIke uddezyase jo pUjA karate haiM, vaha manuSyoMko puSkara vanameM kisa vidhise rahanA cAhiye? laukika bhakti mAnI gayI hai| Rgveda, yajurveda tathA kyA kevala puruSoMko hI vahA~ nivAsa karanA cAhiye yA sAmavedake mantroMkA japa aura saMhitAoMkA adhyApana striyoMko bhI? athavA sabhI vargoM evaM AzramoMke loga Adi karma yadi brahmAjIke uddezyase kiye jAte haiM, to vahA~ nivAsa kara sakate haiM? vaha vaidika bhakti kahalAtI hai| veda-mantroMke uccAraNapulastyajI bole-rAjan ! sabhI vargoM evaM pUrvaka haviSyakI Ahuti dekara jo kriyA sampanna kI Azramoke puruSoM aura striyoMko bhI usa tIrthameM nivAsa jAtI hai vaha bhI vaidika bhakti mAnI gayI hai| amAvAsyA karanA caahiye| sabako apane-apane dharma aura AcArakA athavA pUrNimAko jo agnihotra kiyA jAtA hai, yajJoMmeM pAlana karate hue dambha aura mohakA parityAga karake rahanA jo uttama dakSiNA dI jAtI hai, tathA devatAoMko jo ucita hai| sabhI mana, vANI aura karmase brahmAjIke bhakta puroDAza aura caru arpaNa kiye jAte hai ye saba vaidika evaM jitendriya hoN| koI kisIke prati doSa-dRSTi na kre| bhaktike antargata hai| iSTi, dhRti, yajJa-sambandhI somapAna saba manuSya sampUrNa prANiyoMke hitaiSI hoM; kisIke bhI tathA agni, pRthvI, vAyu, AkAza, candramA, megha aura hRdayameM khoTA bhAva nahIM rahanA caahiye| sUryake uddezyase kiye hue jitane karma haiM, una sabake bhISpajIne pUchA-brahman ! kyA karanese manuSya devatA brahmAjI hI haiN| Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * puSkara tIrthakI mahimA, vahA~ vAsa karaneke niyama tathA Azrama-dharmakA nirUpaNa rAjan ! brahmAjIkI AdhyAtmika bhakti do prakArakI mAnI gayI hai-- eka sAMkhyaja aura dUsarI yogaja ina donoMkA bheda suno| pradhAna (mUla prakRti) Adi prAkRta tattva saMkhyAmeM caubIsa haiN| ve saba-ke-saba jaDa evaM bhogya haiN| unakA bhoktA puruSa paccIsavA~ tattva hai, vaha cetana hai| isa prakAra saMkhyApUrvaka prakRti aura puruSake tattvako ThIka-ThIka jAnanA sAMkhyaja bhakti hai| ise satpuruSoMne sAMkhya-zAstra ke anusAra AdhyAtmika bhakti mAnA hai| aba brahmAjIkI yogaja bhaktikA varNana suno| pratidina prANAyAmapUrvaka dhyAna lagAye, indriyoMkA saMyama kare aura samasta indriyoMko viSayoMkI orase khIMcakara hRdayameM dhAraNa karake prajAnAtha brahmAjIkA isa prakAra dhyAna kre| hRdayake bhItara kamala hai, usakI karNikApara brahmAjI virAjamAna hai| ve rakta vastra dhAraNa kiye hue haiM, unake netra sundara haiN| saba ora unake mukha prakAzita ho rahe haiN| brahmasUtra (yajJopavIta) kamarake Uparataka laTakA huA hai, unake zarIrakA varNa lAla hai, cAra bhujAe~ zobhA pA rahI haiM tathA hAthoMmeM varada aura abhayakI mudrAe~ haiN| isa prakArake dhyAnakI sthiratA yogajanya mAnasa siddhi hai; yahI brahmAjIke prati honevAlI parAbhakti mAnI gayI hai| jo bhagavAn brahmAjImeM aisI bhakti rakhatA hai, vaha brahmabhakta kahalAtA hai| rAjan! aba puSkara kSetrameM nivAsa karanevAle puruSoMke pAlana karaneyogya AcArakA varNana suno| pUrvakAlameM jaba viSNu Adi devatAoMkA vahA~ samAgama huA thA, usa samaya sabakI upasthitimeM brahmAjIne svayaM hI kSetranivAsiyoMke kartavyako vistArake sAtha batalAyA thaa| puSkara kSetrameM nivAsa karanevAloMko ucita hai ki ve mamatA aura ahaMkArako pAsa na Ane deN| Asakti aura saMgrahakI vRttikA parityAga kreN| bandhu bAndhavoMke prati bhI unake manameM Asakti nahIM rahanI caahiye| ve Dhele, patthara aura suvarNako samAna samajheM pratidina nAnA prakArake ............................... 45 ------------- zubha karma karate hue sampUrNa prANiyoMko abhaya-dAna deN| nitya prANAyAma aura paramezvarakA dhyAna kreN| japake dvArA apane antaHkaraNako zuddha bnaayeN| yati-dharmake kartavyoMkA pAlana kreN| sAMkhyayogakI vidhiko jAneM tathA sampUrNa saMzayoMkA uccheda karake brahmakA bodha prApta kreN| kSetranivAsI brAhmaNa isI niyamase rahakara vahA~ yajJa karate haiN| yathA mahodadhestulyo na cAnyo'sti jalAzayaH / tathA vai puSkarasyApi samaM tIrthaM na vidyate // aba puSkara vanameM mRtyuko prApta honevAle logoMko jo phala milatA hai, use suno| ve loga akSaya brahmasAyujyako prApta hote haiM, jo dUsaroMke liye sarvathA durlabha hai| unheM usa padakI prApti hotI hai, jahA~ jAnepara punaH mRtyu pradAna karanevAlA janma nahIM grahaNa karanA pdd'taa| ve punarAvRttike pathakA parityAga karake brahmasambandhinI parA vidyAmeM sthita ho jAte haiN| bhISmajIne kahA- brahman ! puSkara tIrthameM nivAsa karanevAlI striyA~, mleccha, zUdra, pazu-pakSI, mRga, gU~ge, jaDa, aMdhe tathA bahare prANI, jo tapasyA aura niyamoMse dUra haiM, kisa gatiko prApta hote haiM--yaha batAnekI kRpA kreN| pulastyajI bole- bhISma ! puSkara kSetrameM maranevAle mleccha, zUdra, strI, pazu, pakSI aura mRga Adi sabhI prANI brahmalokako prApta hote haiN| ve divya zarIra dhAraNa karake sUryake samAna tejasvI vimAnoMpara baiThakara brahmalokakI yAtrA karate haiN| tiryagyonimeM par3e huepazu-pakSI, kIr3e-makor3e, cIMTiyA~, thalacara, jalacara, svedaja, aNDaja, udbhijja aura jarAyuja Adi prANI yadi puSkara vanameM prANa tyAga karate haiM to sUryake samAna kAntimAn vimAnoMpara baiThakara brahmalokameM jAte haiM ! jaise samudrake samAna dUsarA koI jalAzaya nahIM hai, vaise hI puSkarake samAna dUsarA koI tIrtha nahIM hai| * aba maiM tumheM anya devatAoMkA paricaya detA hU~, jo isa puSkara kSetrameM sadA vidyamAna rahate haiN| bhagavAn zrIviSNuke sAtha indrAdi sampUrNa devatA, gaNeza, kArtikeya, candramA, sUrya aura (15 / 273-74) Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . . . . . devI-ye saba sampUrNa jagatkA hita karaneke liye kahe-'bhagavan ! mujhe pddh'aaiye| prabho! yaha kArya maiMne brahmAjIke nivAsa sthAna puSkara kSetrameM sadA vidyamAna pUrA kara liyA hai aura isa kAryako maiM abhI kruuNgaa|' rahate haiN| isa tIrthameM nivAsa karanevAle loga satyayugameM isa prakAra pahale kArya kare aura phira kiyA huA sArA bAraha varSAtaka, tretAmeM eka varSataka tathA dvAparameM eka kAma guruko batA de| maiMne brahmacArIke niyamoMkA yahA~ mAsataka tIrtha sevana karanese jisa phalako pAte the, use vistArake sAtha varNana kiyA hai; gurubhakta ziSyako ina kaliyugameM eka dina-rAtake tIrtha-sevanase hI prApta kara sabhI niyamoMkA pAlana karanA caahiye| isa prakAra apanI lete haiN|* yaha bAta devAdhideva brahmAjIne pUrvakAlameM zaktike anusAra gurukI prasannatAkA sampAdana karate hue mujhase (pulastyajIse) svayaM hI kahI thii| puSkarase ziSyako kartavyakarmameM lage rahanA ucita hai| vaha eka, bar3hakara isa pRthvIpara dUsarA koI kSetra nahIM hai; isaliye do, tIna yA cAroM vedoMko arthasahita gurumukhase adhyayana pUrA prayatna karake manuSyako isa puSkara vanakA sevana kre| bhikSAke annase jIvikA calAye aura dharatIpara karanA caahiye| brahmacArI, gRhastha, vAnaprastha aura zayana kre| vedokta vratoMkA pAlana karatA rahe aura saMnyAsI-ye saba loga apane-apane zAstrokta dharmakA guru-dakSiNA dekara vidhipUrvaka apanA samAvartana-saMskAra pAlana karate hue isa kSetrameM parama gatiko prApta karate haiN| kre| phira dharmapUrvaka prApta huI strIke sAtha gArhapatyAdi dharma aura arthake tattvako jAnanevAle puruSako aniyoMkI sthApanA karake pratidina havanAdike dvArA cAhiye ki vaha apanI Ayuke eka cauthAI bhAgataka unakA pUjana kre| dUsarekI nindAse bacakara brahmacaryakA pAlana karate hue AyukA [prathama bhAga brahmacaryAzramameM bitAneke guru athavA guruputrake samIpa nivAsa kare tathA gurukI pazcAt] dUsarA bhAga gRhastha AzramameM rahakara vyatIta sevAse jo samaya bace, usameM adhyayana kare, zraddhA aura kre| gRhastha brAhmaNa yajJa karanA, yajJa karAnA, veda par3hanA, AdarapUrvaka gurukA Azraya le| guruke gharameM rahate samaya veda par3hAnA tathA dAna denA aura dAna lenA-ina cha: guruke soneke pazcAt zayana kare aura unake uThanese pahale kokA anuSThAna kre| usase bhinna vAnaprasthI vina uTha jaay| ziSyake karaneyogya jo kucha sevA Adi kArya kevala yajana, adhyayana aura dAna-ina tIna karmokA hI ho, vaha saba pUrA karake hI ziSyako guruke pAsa khar3A anuSThAna kare tathA caturtha AzramameM rahanevAlA brahmaniSTha honA caahiye| vaha sadA gurukA kiGkara hokara saba saMnyAsI japayajJa aura adhyayana-ina do hI karmoMse prakArakI sevAe~ kre| saba kAryoM meM kuzala ho| pavitra, sambandha rkhe| gRhasthake vratase bar3hakara dUsarA koI mahAna kAryadakSa aura guNavAn bne| guruko priya laganevAlA tIrtha nahIM batAyA gayA hai| gRhastha puruSa kabhI kevala uttara de| indriyoMko jItakara zAntabhAvase gurukI ora apane khAneke liye bhojana na banAye [devatA aura dekhe| guruke bhojana karanese pahale bhojana aura jalapAna atithiyoMke uddezyase hI rasoI kare] / pazuoMkI hiMsA karanese pahale jalapAna na kre| guru khar3e hoM to svayaM bhI na kre| dinameM kabhI nIMda na le| rAtake pahale aura baiThe nhiiN| unake soye binA zayana bhI na kre| uttAna pichale bhAgameM bhI na soye| dina aura rAtrikI sandhimeM hAthoMke dvArA guruke caraNoMkA sparza kre| guruke dAhine (sUryodaya evaM sUryAstake samaya) bhojana na kre| jhUTha na pairako apane dAhine hAthase aura bAyeM pairako bAyeM hAthase bole| gRhasthake gharameM kabhI aisA nahIM honA cAhiye ki dhIre-dhIre dabAye aura isa prakAra praNAma karake guruse koI brAhmaNa atithi Akara bhUkhA raha jAya aura usakA 'kRte tu dvAdazaivaSaitretAyAM hAyanena tu|maasen dvApare bhISma ahorAtreNa ttklau|| (15 / 280-81) in ) Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * puSkara tIrthakI mahimA, vahA~ vAsa karaneke niyama tathA Azrama- dharmakA nirUpaNa *************** yathAvat satkAra na ho| atithiko bhojana karAnese devatA aura pitara saMtuSTa hote haiM; ataH gRhastha puruSa sadA hI atithiyoMkA satkAra kre| jo veda-vidyA aura vratameM niSNAta, zrotriya, vedoMke pAragAmI, apane karmase jIvikA calAnevAle, jitendriya, kriyAvAn aura tapasvI haiM, unhIM zreSTha puruSoMke satkArake liye havya aura kavyakA vidhAna kiyA gayA hai| jo nazvara padArthoMke prati Asakta hai, apane karmase bhraSTa ho gayA hai, agnihotra chor3a cukA hai, gurukI jhUThI nindA karatA hai aura asatyabhASaNameM Agraha rakhatA hai, vaha devatAoM aura pitaroMko arpaNa karaneyogya annake pAnekA adhikArI nahIM hai| gRhasthakI sampattimeM sabhI prANiyoM kA bhAga hotA hai| jo bhojana nahIM banAte, unheM bhI gRhastha puruSa anna de| vaha pratidina 'vighasa' aura 'amRta' bhojana kre| yajJase (devatAoM aura pitara Adiko arpaNa karanese) bacA huA anna haviSyake samAna evaM amRta mAnA gayA hai tathA jo kuTumbake sabhI manuSyoMke bhojana kara leneke pazcAt unase bacA huA anna grahaNa karatA hai; use 'vighasAzI' ('vighasa' anna bhojana karanevAlA) kahA gayA hai| gRhastha puruSako kevala apanI hI strIse anurAga rakhanA caahiye| vaha manako apane vazameM rakhe, kisIke guNoMmeM doSa na dekhe aura apanI sampUrNa indriyoMko kAbUmeM rkhe| Rtvik, purohita, AcArya, mAmA, atithi zaraNAgata, vRddha, bAlaka, rogI, vaidya, kuTumbI, sambandhI, bAndhava, mAtA, pitA, dAmAda, bhAI, putra, strI, beTI tathA dAsa-dAsiyoMke sAtha vivAda nahIM karanA caahiye| jo inase vivAda nahIM karatA, vaha saba prakArake pApoMse mukta ho jAtA hai| jo anukUla bartAvake dvArA inheM apane vazameM kara letA hai, vaha sampUrNa lokoMpara vijaya pA jAtA hai-- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| AcArya brahmalokakA svAmI hai, pitA prajApati lokakA prabhu hai, atithi sampUrNa lokoMkA Izvara hai, Rtvik vedoMkA adhiSThAna aura prabhu hotA hai| dAmAda apsarAoMke lokakA adhipati hai| kuTumbI vizvedevasambandhI lokoMke adhiSThAtA haiN| sambandhI aura bAndhava dizAoMke tathA * 47 ******* mAtA aura mAmA bhUlokake svAmI haiN| vRddha, bAlaka aura rogI manuSya AkAzake prabhu haiN| purohita RSilokake aura zaraNAgata sAdhyalokoMke adhipati haiM / vaidya azvinIkumAroMke lokakA tathA bhAI vasulokakA svAmI hai| patnI vAyulokakI IzvarI tathA kanyA apsarAoMke gharakI svAminI hai| bar3A bhAI pitAke samAna hotA hai| patnI aura putra apane hI zarIra haiN| dAsavarga parachAIke samAna haiM tathA kanyA atyanta dInadayAke yogya mAnI gayI hai| isaliye uparyukta vyakti koI apamAnajanaka bAta bhI kaha deM to use cupacApa saha lenA caahiye| kabhI krodha yA duHkha nahIM karanA caahiye| gRhastha dharmaparAyaNa vidvAn puruSako eka hI sAtha bahuta se kAma nahIM Arambha karane caahiye| dharmajJako ucita hai ki vaha kisI eka hI kAmameM lagakara use pUrA kare / gRhastha brAhmaNakI tIna jIvikAe~ haiM, unameM uttarottara zreSTha evaM kalyANakAraka haiN| pahalI hai-- kumbhadhAnya vRtti, jisameM eka ghar3ese adhika dhAnyakA saMgraha na karake jIvana nirvAha kiyA jAtA hai| dUsarI uJchazila vRtti hai, jisameM khetI kaTa jAnepara khetoMmeM girI huI anAjakI bAleM cunakara lAyI jAtI haiM aura unhIMse jIvana-nirvAha kiyA jAtA hai| tIsarI kApotI vRtti hai, jisameM khalihAna aura bAjArase anake bikhare hue dAne cunakara lAye jAte haiM tathA unhIMse jIvikA calAyI jAtI hai| jahA~ ina tIna vRttiyoMse jIvikA calAnevAle pUjanIya brAhmaNa nivAsa karate haiM, usa rASTrakI vRddhi hotI hai| jo brAhmaNa gRhasthakI ina tIna vRttiyoMse jIvana nirvAha karatA hai aura manameM kaSTakA anubhava nahIM karatA, vaha dasa pIr3hItakake pUrvajoMko tathA Age honevAlI saMtAnoMkI bhI dasa pIr3hiyoMko pavitra kara detA hai| aba tIsare Azrama - vAnaprasthakA varNana karatA hU~, suno| gRhastha puruSa jaba yaha dekha le ki mere zarIrameM jhurriyA~ par3a gayI haiM, sirake bAla sapheda ho gaye haiM aura putrake bhI putra ho gayA hai, taba vaha vanameM calA jaay| jinheM gRhastha Azramake niyamoMse nirveda ho gayA hai, ataeva jo vAnaprasthakI dIkSA lekara gRhastha AzramakA Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . mI [ saMkSipta payapurANa tyAga kara cukate haiM, pavitra sthAnameM nivAsa karate haiM, jo agastya, saptarSi, madhucchandA, gaveSaNa, sAti, sudiva, buddhi-balase sampanna tathA satya, zauca aura kSamA Adi bhANDi, yavaprotha, kRtazrama, ahovIrya, kAmya, sthANu, sadguNoMse yukta haiM, una puruSoMke kalyANamaya niyamoMkA medhAtithi, budha, manovAka, zinIvAka, zUnyapAla aura varNana suno / pratyeka dvijako apanI AyukA tIsarA bhAga akRtazrama-ye dharma-tattvake yathArtha jJAtA the| inheM vAnaprastha-AzramameM rahakara vyatIta karanA caahiye| dharmake svarUpakA sAkSAtkAra ho gayA thaa| inake sivA, vAnaprastha-AzramameM bhI vaha unhIM agniyoMkA sevana kare, dharmakI nipuNatAkA jJAna rakhanevAle, ugratapasvI RSiyoMke jinakA gRhastha-AzramameM sevana karatA thaa| devatAoMkA jo yAyAvara nAmase prasiddha gaNa haiM, ve sabhI viSayoMse pUjana kare, niyamapUrvaka rahe, niyamita bhojana kare, uparata ho mAyAke bandhanako tor3akara vanameM cale gaye the| bhagavAn zrIviSNumeM bhakti rakhe tathA yajJake sampUrNa mumukSuko ucita hai ki vaha sarvasva dakSiNA dekaraaGgoMkA pAlana karate hue pratidina agnihotrakA anuSThAna sabakA tyAga karake sadyaskarI (tatkAla AtmakalyANa kre| dhAna aura jau vahI grahaNa kare, jo binA jotI huI karanevAlA) bne| AtmAkA hI yajana kare, viSayoMse jamInameM apane-Apa paidA huA ho| isake sivA nIvAra uparata ho AtmAmeM hI ramaNa kare tathA AtmApara hI nirbhara (tInA) aura vighasa annako bhI vaha pA sakatA hai| use kre| saba prakArake saMgrahakA parityAga karake bhAvanAke agnimeM devatAoMke nimitta haviSya bhI arpaNa karanA dvArA gArhapatyAdi agniyoMkI AtmAmeM sthApanA kare aura caahiye| vAnaprasthI loga varSAke samaya khule maidAnameM usameM tadanurUpa yajJoMkA sarvadA anuSThAna karatA rhe| AkAzake nIce baiThate haiM, hemanta RtumeM jalakA Azraya caturtha Azrama sabase zreSTha batAyA gayA hai| vaha lete haiM aura grISmameM paJcAgni-sevanarUpa tapasyA karate haiN| tInoM AzramoMke Upara hai| usameM aneka prakArake uttama unameMse koI to dharatIpara loTate haiM, koI paMjoMke bala guNoMkA nivAsa hai| vahI sabakI carama sImA-parama khar3e rahate haiM aura koI-koI eka sthAnapara eka Asanase AdhAra hai| brahmacarya Adi tIna AzramoMmeM kramazaH rahaneke baiThe raha jAte haiN| koI dA~toMse hI UkhalakA kAma lete pazcAt kASAya-vastra dhAraNa karake saMnyAsa le le| hai-dUsare kisI sAdhanadvArA phor3I huI vastu nahIM grahaNa sarvasva-tyAgarUpa saMnyAsa sabase uttama Azrama hai| krte| koI pattharase kUTakara khAte haiM, koI jauke ATeko saMnyAsIko cAhiye ki vaha mokSakI siddhike liye pAnI meM ubAlakara usIko zukrapakSa yA kRSNapakSameM eka akele hI dharmakA anuSThAna kare, kisIko sAtha na rkhe| bAra pI lete haiN| kucha loga aise hote haiM, jo samayapara jo jJAnavAn puruSa akelA vicaratA hai, vaha sabakA tyAga apane-Apa prApta huI vastuko hI bhakSaNa karate haiN| koI kara detA hai; use svayaM koI hAni nahIM uThAnI pdd'tii| mUla, koI phala aura koI phUla khAkara hI niyamita saMnyAsI agnihotrake liye agnikA cayana na kare, apane jIvana vyatIta karate haiN| isa prakAra ve nyAyapUrvaka rahaneke liye koI ghara na banAye, kevala bhikSA leneke vaikhAnasoM (vAnaprasthiyoM) ke niyamoMkA dRr3hatApUrvaka liye hI gA~vameM praveza kare, kalake liye kisI vastukA pAlana karate haiN| ve manISI puruSa Upara batAye hue tathA saMgraha na kare, mauna hokara zuddhabhAvase rahe tathA thor3A aura anyAnya nAnA prakArake niyamoMkI dIkSA lete haiN| niyamita bhojana kare / pratidina eka hI bAra bhojana kre| cauthA Azrama saMnyAsa hai| yaha upaniSadoMdvArA bhojana karane aura pAnI pIneke liye kapAla (kATha yA pratipAdita dharma hai| gRhastha aura vAnaprastha Azrama prAyaH nAriyala AdikA pAtravizeSa) rakhanA, vRkSakI jar3ameM sAdhAraNa-milate-julate mAne gaye haiM; kintu saMnyAsa nivAsa karanA, malina vastra dhAraNa karanA, akele rahanA inase bhinna-vilakSaNa hotA hai| tAta ! prAcIna yugameM tathA saba prANiyoMkI orase udAsInatA rakhanA-ye sarvArthadarzI brAhmaNoMne saMnyAsa-dharmakA Azraya liyA thaa| bhikSu (saMnyAsI) ke lakSaNa hai! jisa puruSake bhItara Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * puSkara kSetrameM brahmAjIkA yajJa aura sarasvatIkA prAkaTya . . . . . .. . sabakI bAteM samA jAtI hai jo sabakI saha letA hai ahiMsAmeM lIna rahate haiN| rAjan ! jo hiMsAkA Azraya tathA jisake pAsase koI bAta lauTakara punaH vaktAke pAsa letA hai vaha sadA hI mRtakake samAna hai| nahIM jAtI-jo kaTu vacana kahanevAleko bhI kaTu uttara isa prakAra jo sabake prati samAna bhAva rakhatA hai, nahIM detA, vahI saMnyAsAzramameM rahanekA adhikArI hai| bhalIbhA~ti dhairya dhAraNa kiye rahatA hai, indriyoMko apane kabhI kisIkI bhI nindAko na to kare aura na sune hii| vazameM rakhatA hai tathA sampUrNa bhUtoko trANa detA hai, vaha vizeSataH brAhmaNoMkI nindA to kisI taraha na kre| jJAnI puruSa uttama gatiko prApta hotA hai| jisakA brAhmaNakA jo zubhakarma ho, usIkI sadA carcA karanI antaHkaraNa uttama jJAnase paritRpta hai tathA jisameM mamatAkA caahiye| jo usake liye nindAkI bAta ho, usake sarvathA abhAva hai, usa manISI puruSakI mRtyu nahIM hotI; viSayameM mauna rahanA cAhiye / yahI AtmazuddhikI davA hai| vaha amRtatvako prApta ho jAtA hai| jJAnI muni saba jo jisa kisI bhI vastuse apanA zarIra Dhaka letA prakArakI AsaktiyoMse mukta hokara AkAzakI bhAMti hai, jo kucha mila jAya usIko khAkara bhUkha miTA letA sthita hotA hai| jo sabameM viSNukI bhAvanA karanevAlA hai tathA jahA~ kahIM bhI so rahatA hai, use devatA brAhmaNa aura zAnta hotA hai, use hI devatAloga brAhmaNa mAnate haiN| (brahmavettA) samajhate haiN| jo jana-samudAyako sA~pa jisakA jIvana dharmake liye, dharma AtmasantoSake liye samajhakara, neha-sambandhako naraka jAnakara tathA striyoMko tathA dina-rAta puNyake liye haiM, use devatAloga brAhmaNa murdA samajhakara una sabase DaratA rahatA hai; use devatAloga samajhate haiN| jisake manameM koI kAmanA nahIM hotI, jo brAhmaNa kahate haiN| jo mAna yA apamAna honepara svayaM harSa koMka ArambhakA koI saMkalpa nahIM karatA tathA namaskAra athavA krodhake vazIbhUta nahIM hotA, use devatAloga aura stutise dUra rahatA hai, jisane yogake dvArA karmoko brAhmaNa mAnate haiN| jo jIvana aura maraNakA abhinandana na kSINa kara diyA hai, use devatAloga brAhmaNa mAnate haiN| karake sadA kAlakI hI pratIkSA karatA rahatA hai, use sampUrNa prANiyoMko abhayakI dakSiNA denA saMsArameM samasta devatA brAhmaNa mAnate haiN| jisakA citta rAga-dveSAdike dAnoMse bar3hakara hai| jo kisIkI nindAkA pAtra nahIM hai vazIbhUta nahIM hotA, jo indriyoMko vazameM rakhatA hai tathA tathA jo svayaM bhI dUsaroMkI nindA nahIM karatA, vahI brAhmaNa jisakI buddhi bhI dUSita nahIM hotI, vaha manuSya saba paramAtmAkA sAkSAtkAra kara pAtA hai| jisake samasta pApa pApoMse mukta ho jAtA hai| jo sampUrNa prANiyoMse nirbhaya naSTa ho gaye haiM, jo ihaloka aura paralokameM bhI kisI hai tathA samasta prANI jisase bhaya nahIM mAnate, usa vastuko pAnekI icchA nahIM karatA, jisakA moha dUra ho dehAbhimAnase mukta puruSako kahIM bhI bhaya nahIM hotA / jaise gayA hai, jo miTTIke Dhele aura suvarNako samAna dRSTise hAthIke padacihnameM anya samasta pAdacArI jIvoMke dekhatA hai, jisane roSako tyAga diyA hai, jo nindA-stuti padacihna samA jAte haiM, tathA jisa prakAra sampUrNa jJAna aura priya-apriyase rahita hokara sadA udAsInakI bhAMti cittameM lIna ho jAte haiM, usI prakAra sAre dharma aura artha vicaratA rahatA hai, vahI vAstavameM saMnyAsI hai| puSkara kSetrameM brahmAjIkA yajJa aura sarasvatIkA prAkaTya bhISmajIne kahA-brahman ! Apake mukhase yaha puSkara kSetrameM jaba yajJa kara rahe the, usa samaya jo-jo saba prasaGga maiMne sunA; aba puSkara kSetrameM jo brahmAjIkA bAteM huI unheM batalAtA hU~: suno| pitAmahakA yajJa Adi yajJa huA thA, usakA vRttAnta sunaaiye| kyoMki isakA kRtayugameM prArambha huA thaa| usa samaya marIci, aGgirA, zravaNa karanese mere zarIra [aura mana] kI zuddhi hogii| maiM, pulaha, kratu aura prajApati dakSane brahmAjIke pAsa pulastyajIne kahA-rAjan ! bhagavAn brahmAjI jAkara unake caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| dhAtA, aryamA, Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ..................... ..... ... .............................. ...... ............ savitA varuNa, aMza, bhaga, indra, vivasvAn, pUSA, tvaSTA jinakA vigraha hai; una bhagavAnkI hama zaraNa lete haiN| jo aura parjanya-Adi bArahoM Aditya bhI vahA~ upasthita bhagavAn sampUrNa bhUtoMkI utpatti aura vRddhi karanevAle haiM, ho apane jAjvalyamAna tejase prakAzita ho rahe the| ina jo RSiyoM aura lokoMke sraSTA tathA devatAoMke Izvara haiM, devezvaroMne bhI pitAmahako praNAma kiyaa| mRgavyAdha, zarva, jinhoMne devatAoMkA priya aura samasta jagatkA pAlana mahAyazasvI nirgati, ajaikapAda, ahirbudhya, pinAkI, karaneke liye cirakAlase pitaroMko kavya tathA aparAjita, vizvezvara bhava, kapardI, sthANu aura bhagavAn devatAoMko uttama haviSya arpaNa karanekA niyama pravartita bhaga-ye myAraha rudra bhI usa yajJameM upasthita the| donoM kiyA hai, una devazreSTha paramezvarako hama sAdara praNAma azvinIkumAra, AThoM vasu, mahAbalI marudgaNa, vizvedeva karate haiN| aura sAdhya nAmaka devatA brahmAjIke sammukha hAtha tadanantara vRddha evaM buddhimAn devatA bhagavAn jor3akara khar3e the| zeSajIke vaMzaja vAsuki Adi bar3e- zrIbrahmAjI yajJazAlAmeM lokapAlaka zrIviSNubhagavAnke bar3e nAga bhI vidyamAna the| tArthya, ariSTanemi, mahAbalI sAtha baiThakara zobhA pAne lge| vaha yajJamaNDapa dhana Adi garur3a, vAruNi tathA AruNi-ye sabhI vinatAkumAra vahA~ sAmagriyoM aura RtvijoMse bharA thaa| parama prabhAvazAlI padhAre the| lokapAlaka bhagavAn zrInArAyaNane vahA~ svayaM bhagavAn zrIviSNu dhanuSa hAthameM lekara saba orase usakI padArpaNa kiyA aura samasta maharSiyoMke sAtha lokaguru rakSA kara rahe the| daitya aura dAnavoMke saradAra tathA brahmAjIse kahA-'jagatpate ! tumhAre hI dvArA isa sampUrNa rAkSasoMke samudAya bhI vahA~ upasthita the| yajJa-vidyA, saMsArakA vistAra huA hai, tumhIne isakI sRSTi kI hai| veda-vidyA tathA pada aura kramakA jJAna rakhanevAle isaliye tuma sampUrNa lokoMke Izvara ho / yahA~ hamalogoMke maharSiyoMke veda-ghoSase sArI sabhA gUMja utthii| yajJameM karaneyogya jo tumhArA mahAn kArya ho, use karanekI hameM stuti-karmake jAnakAra, zikSAke jJAtA, zabdoMkI vyutpatti AjJA do|' devarSiyoMke sAtha bhagavAn zrIviSNune aisA evaM arthakA jJAna rakhanevAle aura mImAMsAke yuktiyukta kahakara devezvara brahmAjIko namaskAra kiyaa| vAkyoMko samajhanevAle vidvAnoMke uccAraNa kiye hue zabda brahmAjI vahA~ sthita hokara sampUrNa dizAoMko sabako sunAyI dene lge| itihAsa aura purANoMke jJAtA, apane tejase prakAzita kara rahe the tathA bhagavAn zrIviSNu nAnA prakArake vijJAnako jAnate hue bhI mauna rahanevAle, bhI zrIvatsa-cihnase suzobhita evaM sundara suvarNamaya saMyamI tathA uttama vratoMkA pAlana karanevAle vidvAnoMne yajJopavItase dedIpyamAna ho rahe the| unakA eka-eka roma vahA~ upasthita hokara japa aura homameM lage hue parama pavitra hai| ve sarvasamartha haiM, unakA vakSaHsthala mukhya-mukhya brAhmaNoMko dekhA / devatA aura asuroMke guru vizAla tathA zrIvigraha sampUrNa tejoMkA puJja jAna par3atA loka-pitAmaha brahmAjI usa yajJabhUmimeM virAjamAna the| hai| [devatAoM aura RSiyoMne unakI isa prakAra stuti sura aura asura donoM hI unakI sevAmeM khar3e the| kI-] jo puNyAtmAoMko uttama gati aura pApiyoMko prajApatigaNa-dakSa, vasiSTha, pulaha, marIci, aGgirA, durgati pradAna karanevAle haiM; yogasiddha mahAtmA puruSa jinheM bhRgu, atri, gautama tathA nArada-ye saba loga vahA~ uttama yogasvarUpa mAnate haiM; jinako aNimA Adi ATha bhagavAn brahmAjIkI upAsanA karate the| AkAza, vAyu, aizvarya nitya prApta haiM; jinheM devatAoMmeM sabase zreSTha kahA teja, jala, pRthvI, zabda, sparza, rUpa, rasa, gandha, jAtA hai; mokSakI abhilASA rakhanevAle saMyamI brAhmaNa Rgveda, yajurveda, sAmaveda, atharvaveda, vyAkaraNa, yogase apane antaHkaraNako zuddha karake jina sanAtana chandaHzAstra, nirukta, kalpa, zikSA, Ayurveda, dhanurveda, puruSako pAkara janma-maraNake bandhanase mukta ho jAte haiM; mImAMsA, gaNita, gajavidyA, azvavidyA aura itihAsacandramA aura sUrya jinake netra haiM tathA ananta AkAza ina sabhI aGgopAGgoMse vibhUSita sampUrNa veda bhI mUrtimAna Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pamA . . . . . . . . . . hokara oGkArayukta mahAtmA brahmAjIkI upAsanA karate the| zaGkarajIse khaa| naya, kratu, saMkalpa, prANa tathA artha, dharma, kAma, harSa, bhagavAn zrIviSNu bole-prabho! pitAmahake zukra, bRhaspati, saMvarta, budha, zanaizcara, rAhu, samasta graha, yajJameM pradhAna-pradhAna dAnava Aye haiN| brahmAjIne inako bhI marudgaNa, vizvakarmA, pitRgaNa, sUrya tathA candramA bhI isa yajJameM Amantrita kiyA hai| ye saba loga isameM vighna brahmAjIkI sevAmeM upasthita the| durgama kaSTase tAranevAlI DAlanekA prayatna kara rahe haiN| parantu jabataka yajJa samApta gAyatrI, samasta veda-zAstra, yama-niyama, sampUrNa akSara, na ho jAya tabataka hamalogoMko kSamA karanA cAhiye / isa lakSaNa, bhASya tathA saba zAstra deha dhAraNa karake vahA~ yajJake samApta ho jAnepara devatAoMko dAnavoMke sAtha yuddha vidyamAna the| kSaNa, lava, muhUrta, dina, rAtri, pakSa, mAsa karanA hogaa| usa samaya Apako aisA yatra karanA aura sampUrNa Rtue~ arthAt inake devatA mahAtmA cAhiye, jisase pRthvIparase dAnavoMkA nAmo-nizAna miTa brahmAjIkI upAsanA karate the| jaay| Apako mere sAtha rahakara indrakI vijayake liye inake sivA anyAnya zreSTha deviyA~-hI, kIrti, prayatna karanA ucita hai| ina dAnavoMkA dhana lekara dyuti, prabhA, dhRti, kSamA, bhUti, nIti, vidyA, mati, zruti, rAhagIroM, brAhmaNoM tathA duHkhI manuSyoMmeM bA~Ta deN| smRti, kAnti, zAnti, puSTi, kriyA, nAca-gAnameM kuzala bhagavAn zrIviSNukI yaha bAta sunakara brahmAjIne samasta divya apsarAe~ tathA sampUrNa deva-mAtAe~ bhI kahA-'bhagavan ! ApakI bAta sunakara ye dAnava kupita brahmAjIkI sevAmeM upasthita thiiN| vipracitti, zibi, ho sakate haiM; kintu isa samaya inheM krodha dilAnA Apako zaGka, ketumAna, prahlAda, bali, kumbha, saMhAda, anuhAda, bhI abhISTa na hogaa| ataH rudra evaM anya devatAoMke vRSaparvA, namuci, zambara, indratApana, vAtApi, kezI, rAhu sAtha Apako kSamA karanA caahiye| satyayugake anta meM aura vRtra-ye tathA aura bhI bahuta-se dAnava, jinheM jaba yaha yajJa samApta ho jAyagA, usa samaya maiM apane balapara garva thA, brahmAjIkI upAsanA karate hue isa ApalogoMko tathA ina dAnavoMko vidA kara dUMgA; usI prakAra bole| . samaya Apa saba loga sandhi yA vigraha, jo ucita ho, dAnavoMne kahA-bhagavan ! Apane hI kiijiyegaa|' hamalogoMkI sRSTi kI hai, hameM tInoM lokoMkA rAjya diyA pulastyajI kahate hai-tadanantara bhagavAn hai tathA devatAoMse adhika balavAn banAyA hai| brahmAjIne punaH una dAnavoMse kahA-'tumheM devatAoMke pitAmaha ! Apake isa yajJameM hamaloga kauna-sA kArya sAtha kisI prakAra virodha nahIM karanA cAhiye / isa samaya kareM? hama svayaM hI kartavyakA nirNaya karanemeM samartha haiM; tuma saba loga paraspara mitrabhAvase rahakara merA kArya aditike garbhase paidA hue ina becAre devatAoMse kyA sampanna kro|' kAma hogA; ye to sadA hamAredvArA mAre jAte aura dAnavoMne kahA-pitAmaha ! Apake pratyeka apamAnita hote rahate haiN| phira bhI Apa to hama sabake AdezakA hamaloga pAlana kreNge| devatA hamAre choTe bhAI hI pitAmaha hai; ataH devatAoMko bhI sAtha lekara yajJa hai, ataH unheM hamArI orase koI bhaya nahIM hai| pUrNa kiijiye| yajJa samApta honepara rAjyalakSmIke viSayameM dAnavoMkI yaha bAta sunakara brahmAjIko bar3A santoSa hamArA devatAoMke sAtha phira virodha hogA; isameM tanika huaa| thor3I hI dera bAda unake yajJakA vRttAnta sunakara bhI sandeha nahIM hai, kintu isa samaya hama cupacApa isa RSiyoMkA eka samudAya A pahu~cA / bhagavAn zrIviSNune yajJako dekheMge-devatAoMke sAtha yuddha nahIM chedd'eNge| unakA pUjana kiyaa| pinAkadhArI mahAdevajIne unheM pulastyajI kahate haiM-dAnavoMke ye garvayukta vacana Asana diyA tathA brahmAjIkI AjJAse vasiSThajIne una sunakara indrasahita mahAyazasvI bhagavAn zrIviSNune sabako arghya nivedita karake unakA kuzala-kSema pUchA saMpa pu. 3 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa .......... aura puSkara kSetrameM unheM nivAsasthAna dekara kahA- suprabhA, kAJcanA, prAcI, nandA aura vizAlA nAmase 'Apaloga ArAmase yahIM rheN|' tatpazcAt jaTA aura prasiddha pA~ca dhArAoMmeM pravAhita hotI haiM ! bhUtalapara mRgacarma dhAraNa karanevAle ve samasta maharSi brahmAjIkI vartamAna brahmAjIkI sabhAmeM-unake vistRta yajJamaNDapameM yajJa-sabhAko suzobhita karane lge| unameM kucha mahAtmA jaba dvijAtiyoMkA zubhAgamana ho gayA, devatAloga vAlakhilya the tathA kucha loga saMprakhyAna (eka samayake puNyAhavAcana tathA nAnA prakArake niyamoMkA pAlana karate liye hI anna grahaNa karanevAle athavA tattvakA vicAra hue jaba yajJa-kAryake sampAdanameM laga gaye aura pitAmaha karanevAle) the| ve nAnA prakArake niyamoMmeM saMlagna tathA brahmAjI yajJakI dIkSA le cuke, usa samaya sampUrNa vedIpara zayana karanevAle the| una sabhI tapasviyoMne bhogoMkI samRddhise yukta yajJake dvArA bhagavAnkA yajana puSkarake jalameM jyoM hI apanA mu~ha dekhA, usI kSaNa ve Arambha huaa| rAjendra ! usa yajJameM dvijAtiyoMke pAsa atyanta rUpavAn ho gye| phira eka dUsarekI ora unakI manacAhI vastue~ apane-Apa upasthita ho jAtI dekhakara socane lage-'yaha kaisI bAta hai? isa tIrthameM thiiN| dharma aura arthake sAdhanameM pravINa puruSa bhI smaraNa mu~hakA pratibimba dekhanese sabakA sundara rUpa ho gayA !' karate hI vahA~ A jAte the| deva, gandharva gAna karane lge| aisA vicAra kara tapasviyoMne usakA nAma 'mukhadarzana apsarAe~ nAcane lgiiN| divya bAje baja utthe| usa yajJako tIrtha' rakha diyaa| tatpazcAt ve nahAkara apane-apane samRddhise devatA bhI santuSTa ho gye| manuSyoMko to niyamoMmeM laga gye| unake guNoMkI kahIM upamA nahIM thii| vahA~kA vaibhava dekhakara bar3A hI vismaya huaa| puSkara narazreSTha ! ve sabhI vanavAsI muni vahA~ rahakara atyanta tIrthameM jaba isa prakAra brahmAjIkA yajJa hone lagA, usa zobhA pAne lge| unhoMne agnihotra karake nAnA prakArakI samaya RSiyoMne santuSTa hokara sarasvatIkA suprabhA nAmase kriyAe~ sampanna kii| tapasyAse unake pApa bhasma ho cuke AvAhana kiyaa| pitAmahakA sammAna karatI huI the| ve socane lage ki 'yaha sarovara sabase zreSTha hai|' aisA vegazAlinI sarasvatI nadIko upasthita dekhakara muniyoMko vicAra karake una dvijAtiyoMne usa sarovarakA 'zreSTha bar3I prasannatA huii| isa prakAra nadiyoMmeM zreSTha sarasvatI puSkara' nAma rkhaa| brahmAjIkI sevA tathA manISI muniyoMkI prasannatAke liye . tadanantara brAhmaNoMko dAnake rUpameM nAnA prakArake hI puSkara tIrthameM prakaTa huI thii| jo manuSya sarasvatIke pAtra deneke pazcAt ve sabhI dvija vahA~ prAcI sarasvatIkA uttara-taTapara apane zarIrakA parityAga karatA hai tathA prAcI nAma sunakara usameM snAna karanekI icchAse gye| tIrthoMmeM sarasvatIke taTapara japa karatA hai, vaha punaH janma-mRtyuko zreSTha sarasvatIke taTapara bahuta-se dvija nivAsa karate the| nahIM prApta hotA / sarasvatIke jalameM DubakI lagAnevAleko nAnA prakArake vRkSa usa sthAnakI zobhA bar3hA rahe the| vaha azvamedha yajJakA pUrA-pUrA phala milatA hai| jo vahA~ tIrtha sabhI prANiyoMko manorama jAna par3atA thaa| anekoM niyama aura upavAsake dvArA apane zarIrako sukhAtA hai, RSi-muni usakA sevana karate the| una RSiyoMmeMse koI kevala jala yA vAyu pIkara athavA patte cabAkara tapasyA vAyu pIkara rahanevAle the aura koI jala pIkara / kucha karatA hai, vedIpara sotA hai tathA yama aura niyamoMkA loga phalAhArI the aura kucha kevala patte cabAkara pRthak-pRthak pAlana karatA hai, vaha zuddha ho brahmAjIke rahanevAle the| parama padako prApta hotA hai| jinhoMne sarasvatI tIrthama / sarasvatIke taTapara maharSiyoMke svAdhyAyakA zabda tilabhara bhI suvarNakA dAna kiyA hai, unakA vaha dAna gUMjatA rahatA thaa| mRgoMke saikar3oM jhuMDa vahA~ vicarA karate meruparvatake dAnake samAna phala denevAlA hai-yaha bAta the| ahiMsaka tathA dharmaparAyaNa mahAtmAoMse usa tIrthakI pUrvakAlameM svayaM prajApati brahmAjIne kahI thii| jo manuSya adhika zobhA ho rahI thii| puSkara tIrthameM sarasvatI nadI usa tIrthameM zrAddha kareMge, ve apane kulakI ikkIsa Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * puSkara kSetrameM brahmAjIkA yajJa aura sarasvatIkA prAkaLA. pIr3hiyoMke sAtha svargalokameM jaayeNge| vaha tIrtha pitaroMko aura nagAroMkI dhvani tathA maGgalaghoSa hone lagA, jisakI bahuta hI priya hai, vahA~ eka hI piNDa denese unheM pUrNa tRpti AvAjase sArA jagat gUMja utthaa| sarasvatI apane tejase ho jAtI hai| ve puSkaratIrthaka dvArA uddhAra pAkara sarvatra prakAza phailAtI huI clii| usa samaya gaGgAjI brahmalokameM padhArate haiN| unheM phira atra-bhogoMkI icchA usake pIche ho lii| taba sarasvatIne kahA-'sakhI ! tuma nahIM hotI, ve mokSamArgameM cale jAte haiN| aba maiM sarasvatI kahA~ AtI ho? maiM phira tumase mileNgii|' sarasvatIke nadI jisa prakAra pUrvavAhinI huI, vaha prasaGga batalAtA aisA kahanepara gaGgAne madhura vANIme kahA-'zubhe! aba hU~ suno| to tuma jaba pUrvadizAmeM AogI tabhI mujhe dekha pahalekI bAta hai, eka bAra indra Adi samasta skogii| devatAoMsahita tumhArA darzana tabhI mere liye devatAoMkI orase bhagavAn zrIviSNune sarasvatIse sulabha ho skegaa|' yaha sunakara sarasvatIne kahAkahA-'devi! tuma pazcima-samudrake taTapara jAo aura 'zucismite ! taba tuma bhI uttarAbhimukhI hokara zokakA isa baDavAnalako le jAkara samudra meM DAla do| aisA parityAga kara denaa|' gaGgA bolI-'sakhI! maiM karanese samasta devatAoMkA bhaya dUra ho jaaygaa| tuma uttarAbhimukhI honepara adhika pavitra mAnI jAU~gI aura mAtAkI bhAMti devatAoMko abhaya-dAna do|' sabako tuma pUrvAbhimukhI honepr| uttaravAhinI gaGgA aura utpanna karanevAle bhagavAn zrIviSNukI orase yaha Adeza pUrvavAhinI sarasvatI meM jo manuSya zrAddha aura dAna kareMge, milanepara devI sarasvatIne kahA-'bhagavan ! maiM svAdhIna ve tInoM RNoMse mukta hokara mokSamArgakA Azraya nahIM hU~ Apa isa kAryake liye mere pitA brahmAjIse leMge-isameM koI anyathA vicAra karanekI AvazyakatA anurodha kiijiye| pitAjIkI AjJAke binA mai eka paga nahIM hai|' bhI kahIM nahIM jA sktii|' sarasvatIkA abhiprAya isapara vaha sarasvatI nadIrUpameM pariNata ho gyii| jAnakara devatAoMne brahmAjIse kahA-'pitAmaha ! devatAoMke dekhate-dekhate eka pAkarake vRkSakI jar3ase ApakI kumArI kanyA sarasvatI bar3I sAdhvI hai-usameM prakaTa huii| vaha vRkSa bhagavAn viSNukA svarUpa hai| kisI prakArakA doSa nahIM dekhA gayA hai; ataH use sampUrNa devatAoMne usakI vandanA kI hai| usakI anekoM chor3akara dUsarA koI nahIM hai, jo baDavAnalako le zAkhAe~ saba ora phailI huI hai| vaha dUsare brahmAjIkI jA ske| bhA~ti zobhA pAtA hai| yadyapi usa vRkSameM eka bhI phUla pulastyajI kahate haiM-devatAoMkI bAta sunakara nahIM hai, to bhI vaha DAliyoMparAbaiThe hue zuka Adi brahmAjIne sarasvatIko bulAyA aura use godameM lekara pakSiyoMke kAraNa phUloMse ladA-sA jAna par3atA hai| usakA mastaka sNghaa| phira bar3e nehake sAtha kahA- sarasvatIne usa pAkarake samIpa sthita hokara devAdhideva 'beTI ! tuma merI aura ina samasta devatAoMkI rakSA kro| viSNuse kahA-'bhagavan ! mujhe baDavAgni samarpita devatAoMke prabhAvase tumheM isa kAryake karanepara bar3A kIjiye; maiM ApakI AjJAkA pAlana kruuNgii| usake sammAna prApta hogaa| isa baDavAnalako le jAkara khAre aisA kahanepara bhagavAn zrIviSNu bole-'zubhe! tumheM pAnIke samudrameM DAla do|' pitAke viyogake kAraNa isa bar3avAnalako pazima-samudrakI ora le jAte samaya bAlikAke netroMmeM A~sU chalachalA aaye| usane jalanekA koI bhaya nahIM hogaa|' ' brahmAjIko praNAma karake kahA-'accha, jAtI huuN|' pulastyajI kahate haiM-tadanantara bhagavAn usa samaya sampUrNa devatAoM tathA usake pitAne bhI zrIviSNune baDavAnalako soneke ghar3emeM rakhakara sarasvatIko kahA- 'bhaya na kro|' isase vaha bhaya chor3akara prasanna sauMpa diyaa| usane usa ghar3eko apane udarameM rakhakara cittase jAneko taiyAra huii| usakI yAtrAke samaya zaGkha pazcimakI ora prasthAna kiyaa| adRzya gatise calatI huI Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa . . . . . . . . . . . . . . vaha mahAnadI puSkarameM pahuMcI aura brahmAjIne jina-jina rahakara zreSTha phalakA upabhoga karatA hai| isaliye puruSako kuNDoMmeM havana kiyA thA, una sabako jalase AplAvita ucita hai ki vaha pUrA prayatna karake puSkara tIrthakI karake prakaTa huii| isa prakAra puSkara kSetrameM parama pavitra prAptike liye-vahA~kI yAtrA karaneke liye apanA sarasvatI nadIkA prAdurbhAva huaa| jagatko jIvanadAna vicAra sthira kre| mati, smRti, prajJA, medhA, buddhi aura denevAlI vAyune bhI usakA jala lekara vahA~ke saba zubha vANI-ye chaH sarasvatIke paryAya batalAye gaye haiN| tIrthoMmeM DAla diyaa| usa puNyakSetrameM pahu~cakara jo puSkarake vanameM, jahA~ prAcI sarasvatI hai, jAkara usake puNyasalilA sarasvatI manuSyoMke pApoMkA nAza karaneke jalakA darzana bhara kara lete haiM, unheM bhI azvamedha yajJakA liye sthita ho gyii| jo puNyAtmA manuSya puSkara tIrthameM phala milatA hai tathA jo usake bhItara gotA lagAkara vidyamAna sarasvatIkA darzana karate haiM, ve nArakI jIvoMkI snAna karatA hai, vaha to brahmAjIkA anucara hotA hai| jo adhogatikA anubhava nahIM krte| jo manuSya usameM manuSya vahA~ vidhipUrvaka zrAddha karate haiM, ve pitaroMko bhakti-bhAvake sAtha srAna karate haiM, ve brahmalokameM duHkhadAyI narakase nikAlakara svargame pahu~cA dete haiN| jo pahu~cakara brahmAjIke sAtha AnandakA anubhava karate haiN| sarasvatImeM snAna karake pitaroMko kuza aura tilase yukta jo manuSya jyeSTha puSkarameM snAna karake pitaroMkA tarpaNa jala dAna karate haiM, unake pitara harSita ho nAcane lagate karatA hai, vaha una sabakA narakase uddhAra kara detA hai tathA hai| yaha puSkara tIrtha saba tIrthoMse zreSTha mAnA gayA hai; svayaM usakA bhI citta zuddha ho jAtA hai| brahmAjIke kSetrameM kyoMki yaha Adi tIrtha hai| isIliye isa pRthvIpara yaha puNyasalilA sarasvatIko pAkara manuSya dUsare kisa samasta tIrthoMmeM vikhyAta hai| yaha mAno dharma aura mokSakI tIrthakI kAmanA kare-usase bar3hakara dUsarA tIrtha hai hI krIDAsthalI hai, nidhi hai| sarasvatIse yukta honeke kAraNa kauna ? sampUrNa tIrthomeM snAna karanese jo phala prApta hotA isakI mahimA aura bhI bar3ha gayI hai| jo loga puSkara hai, vaha saba-kA-saba jyeSTha puSkarameM eka bAra DubakI tIrthameM sarasvatI nadIkA jala pIte haiM ve brahmA aura lagAnese mila jAtA hai| adhika kyA kahA jAya- mahAdevajIke dvArA prazaMsita akSaya lokoMko prApta hote jisane puSkara kSetrakA nivAsa, jyeSTha kuNDakA jala tathA haiN| dharmake tattvako jAnanevAle muniyoMne jahA~-jahA~ usa tIrthameM mRtyu-ye tIna bAteM prApta kara lI, usane sarasvatIdevIkA sevana kiyA hai, una sabhI sthAnoMmeM ve paramagati pA lii| jo manuSya uttama kAla, uttama kSetra parama pavitrarUpase sthita haiM; kintu puSkarameM ve anya tathA uttama tIrthameM srAna aura homa karake brAhmaNako dAna sthaloMkI apekSA vizeSa pavitra mAnI gayI haiN| puNyamayI detA hai, vaha akSaya sukhakA bhAgI hotA hai| kArtika aura sarasvatI nadI saMsArameM sulabha hai; kintu kurukSetra, vaizAkhake zubha pakSameM tathA candramA aura sUryake grahaNake prabhAsakSetra aura puSkarakSetrameM to vaha bar3e bhAgyase samaya srAna karaneyogya kurujAGgaladezameM jitane kSetra aura prApta hotI hai| ataH vahA~ isakA darzana durlabha batAyA tIrtha munIzvaroMdvArA batAye gaye haiM, una sabameM yaha puSkara gayA hai| sarasvatI tIrtha isa bhUtalake samasta tIthoM meM tIrtha adhika pavitra hai-aisA brahmAjIne kahA hai| zreSTha honeke sAtha hI dharma, artha, kAma aura mokSa-ina jo puruSa kArtikakI pUrNimAko madhyama kuNDa cAroM puruSArthIkA sAdhaka hai| ataH manuSyako cAhiye ki (madhyama puSkara)-meM srAna karake brAhmaNako dhana detA hai, vaha jyeSTha, madhyama tathA kaniSTha-tInoM puSkaroMmeM use azvamedha yajJakA phala milatA hai| isI prakAra kaniSTha yApUrvaka snAna karake unakI pradakSiNA kre| tatpazcAt kuNDa (antya puSkara)-meM ekAgratApUrvaka snAna karake jo pavitra bhAvase pratidina pitAmahakA darzana kre| brahmabrAhmaNako uttama agahanIkA cAvala dAna karatA hai, vaha lokameM jAnekI icchA rakhanevAle puruSako anulomakramase agnilokameM jAtA hai tathA vahA~ ikkIsa pIr3hiyoMke sAtha arthAt kramazaH jyeSTha, madhyama evaM kaniSTha puSkarameM Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * sarasvatIke nandA nAma par3anekA itihAsa aura usakA mAhAtmya . tathA vilomakramase arthAt kaniSTha, madhyama aura jyeSTha sukhakA bhAgI hotA hai| puSkarameM tila-dAnakI muniloga puSkarameM snAna karanA caahiye| isI prakAra vaha ukta adhika prazaMsA karate haiM tathA kRSNapakSakI caturdazIko tInoM puSkaroMmeMse kisI ekameM yA sabameM nitya srAna vahA~ sadA hI snAna karanekA vidhAna hai| karatA rhe| bhISmajI! puSkara vanameM pahu~cakara sarasvatI nadIke puSkara kSetrameM tIna sundara zikhara aura tIna hI srota prakaTa honekI bAta batAyI gyii| aba vaha punaH adRzya haiN| ve saba-ke-saba puSkara nAmase hI prasiddha haiN| unheM hokara vahA~se pazcima dizAkI ora calI / puSkarase thor3I jyeSTha puSkara, madhyama puSkara aura kaniSTha puSkara kahate haiN| hI dUra jAnepara eka khajUrakA vana milA, jo phala aura jo mana aura indriyoMko vazameM karake sarasvatImeM srAna phUloMse suzobhita thA; sabhI RtuoMke puSpa usa karatA aura brAhmaNako eka uttama gau dAna detA hai, vaha vanasthalIkI zobhA bar3hA rahe the, vaha sthAna muniyoMke bhI zAstrIya AjJAke pAlanase zuddhacitta hokara akSaya manako mohanevAlA thaa| vahA~ pahu~cakara nadiyoMmeM zreSTha lokoMko pAtA hai| adhika kyA kaheM-jo rAtrike samaya sarasvatIdevI punaH prakaTa huii| vahA~ ve 'nandA'ke nAmase bhI srAna karake vahA~ yAcakako dhana detA hai, vaha ananta tInoM lokoMmeM prasiddha huii| sarasvatIke nandA nAma par3anekA itihAsa aura usakA mAhAtmya sUtajI kahate haiM-yaha sunakara devavrata bhISmane banAyA hai| terI buddhi bar3I khoTI hai, isaliye tU kaccA pulastyajIse pUchA-"brahman ! saritAoMmeM zreSTha nandA mAMsa khAnevAle pazukI yonimeM pdd'egaa| isa kaNTakAkIrNa koI dUsarI nadI to nahIM hai? mere manameM isa bAtako vanameM tU vyAghra ho jaa|| lekara bar3A kautUhala ho rahA hai ki sarasvatIkA nAma mRgIkA yaha zApa sunakara sAmane khar3e hue rAjAkI 'nandA' kaise par3a gyaa| jisa prakAra aura jisa kAraNase sampUrNa indriyA~ vyAkula ho utthiiN| ve hAtha jor3akara vaha 'nandA' nAmase prasiddha huI, use batAnekI kRpA bole-'kalyANI ! maiM nahIM jAnatA thA ki tU bacceko kiijiye|" bhISmake isa prakAra pUchanepara pulastyajIne dUdha pilA rahI hai, anajAnameM maiMne terA vadha kiyA hai| sarasvatIkA. 'nandA' nAma kyoM par3A, isakA prAcIna ataH mujhapara prasanna ho ! maiM vyAghrayoniko tyAgakara punaH itihAsa sunAnA Arambha kiyaa| ve bole-bhISma ! manuSya-zarIrako kaba prApta karU~gA? apane isa zApake pahalekI bAta hai, pRthvIpara prabhaJjana nAmase prasiddha eka uddhArakI avadhi to batA doma' rAjAke aisA kahanepara mahAvalI rAjA ho gaye haiN| eka dina ve usa vanameM mRgoMkA mRgI bolI-'rAjan ! Ajase sau varSa bItanepara yahA~ zikAra khela rahe the| unhoMne dekhA, eka jhAr3Ike bhItara nandA nAmakI eka gau aayegii| usake sAtha tumhArA mRgI khar3I hai| vaha rAjAke ThIka sAmane par3atI thii| vArtAlApa honepara isa zApakA anta ho jaaygaa|' prabhajanane atyanta tIkSNa bANa calAkara mRgIko bIMdha pulastyajI kahate haiM-mRgIke kathanAnusAra rAjA DAlA / Ahata hariNIne cakita hokara cAroM ora dRSTipAta prabhaJjana vyAghra ho gye| usa vyAghrakI AkRti bar3I hI kiyaa| phira hAthameM dhanuSa-bANa dhAraNa kiye rAjAko ghora aura bhayAnaka thii| vaha usa vanameM kAlake vazIbhUta khar3A dekha vaha bolI-'o mUr3ha ! yaha tUne kyA hue mRgoM, anya caupAyoM tathA manuSyoMko bhI mAra-mArakara kiyA? tumhArA yaha karma pApapUrNa hai| maiM yahA~ nIce mu~ha khAne aura rahane lgaa| vaha apanI nindA karate hue kiye khar3I thI aura nirbhaya hokara apane bacceko dUdha kahatA thA, 'hAya ! aba maiM punaH kaba manuSya-zarIra dhAraNa pilA rahI thii| isI avasthA tUne isa vanake bhItara mujha karU~gA? abase nIca yonimeM DAlanevAlA aisA nindanIya niraparAdha hariNIko apane vajrake samAna bANakA nizAnA karma-mahAn pApa nahIM kruuNgaa| aba isa yonimeM mere Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa dvArA puNya nahIM ho sktaa| ekamAtra hiMsA hI merI merA grAsa niyata kiyA hai, kyoMki tU svayaM yahA~ Akara jIvana-vRtti hai, isake dvArA to sadA duHkha hI prApta hotA hai| upasthita huI hai|' vyAghrakA yaha roMgaTe khar3e kara denevAlA kisa prakAra mRgIkI kahI huI bAta satya ho sakatI hai?' niSThura vacana sunakara usa gAyako candramAke samAna jaba vyAghrako usa vanameM rahate sau varSa ho gaye, taba kAntivAle apane sundara bachar3ekI yAda Ane lgii| eka dina vahA~ gauoMkA eka bahuta bar3A jhuMDa upasthita usakA galA bhara AyA-vaha gadgada svarase putrake liye huaa| vahA~ ghAsa aura jalakI vizeSa suvidhA thI, vahI huGkAra karane lgii| usa gauko atyanta dukhI hokara gauoMke AnemeM kAraNa huii| Ate hI gauoMke vizrAmake krandana karate dekha vyAghra bolA-'arI gAya ! saMsArameM liye bAr3a lagA dI gyii| vAloMke rahaneke liye bhI saba loga apane karmokA hI phala bhogate haiN| tU svayaM mere sAdhAraNa ghara aura sthAnakI vyavasthA kI gyii| pAsa A pahu~cI hai, isase jAna par3atA hai terI mRtyu Aja gocarabhUmi to vahA~ thI hii| sabakA par3Ava par3a gyaa| hI niyata hai| phira vyartha zoka kyoM karatI hai? acchA, vanake pAsakA sthAna gauoMke (bhAnekI bhArI AvAjase yaha to batA-tU royI kisaliye?' gUMjane lgaa| matavAle gopa cAroM orase usa vyAghakA prazna sunakara nandAne kahA-'vyAghra ! go-samudAyakI rakSA karate the| tumheM namaskAra hai, merA sArA aparAdha kSamA kro| maiM , gauoMke jhuMDameM eka bahuta hI hRSTa-puSTa tathA santuSTa jAnatI hU~ tumhAre pAsa Aye hue prANIkI rakSA asambhava rahanevAlI gAya thI, usakA nAma thA nndaa| vahI usa hai; ataH maiM apane jIvanake liye zoka nahIM krtii| mRtyu jhuMDameM pradhAna thI tathA sabake Age nirbhaya hokara calA to merI eka-na-eka dina hogI hI [phira usake liye karatI thii| eka dina vaha apane jhuMDase bichur3a gayI aura kyA cintA] / kintu mRgarAja ! abhI nayI avasthAmeM maiMne carate-carate pUrvokta vyAghrake sAmane jA phuNcii| vyAghra use eka bachar3eko janma diyA hai| pahalI biyAnakA baccA honeke kAraNa vaha mujhe bahuta hI priya hai| merA baccA abhI dUdha pIkara hI jIvana calAtA hai| ghAsako to vaha sUMghatA bhI nhiiN| isa samaya vaha goSThameM ba~dhA hai aura bhUkhase pIr3ita hokara merI rAha dekha rahA hai| usIke liye mujhe bArambAra zoka ho rahA hai| mere na rahanepara merA baccA kaise jIvana dhAraNa karegA? maiM putra-prehake vazIbhUta ho rahI hU~ aura use dUdha pilAnA cAhatI huuN| [mujhe thor3I derake liye jAne do|] bachar3eko pilAkara pyArase usakA mastaka cAgI aura use hitAhitakI jAnakArIke liye kucha upadeza karU~gI; phira apanI sakhiyoMkI dekha-rekha meM use sauMpakara tumhAre pAsa lauTa aauuNgii| usake bAda tuma icchAnusAra mujhe khA jaanaa|' nandAkI bAta sunakara vyAghane kahA-'arI ! aba tujhe putrase kyA kAma hai?' nandA bolI-'mRgendra ! maiM pahale-pahala bachar3A vyAyI hU~ [ataH usake prati merI dekhate hI 'khar3I raha, khar3I raha' kahatA huA usakI ora bar3I mamatA hai, mujhe jAne do] / sakhiyoMko, nanhe bacceko, daur3A aura nikaTa Akara bolA-'Aja vidhAtAne tujhe rakSA karanevAle gvAloM aura gopiyoMko tathA vizeSataH Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * sarasvatIke nandA nAma par3anekA itihAsa aura usakA mAhAtmya . apanI janmadAyinI mAtAko dekhakara una sabase vidA mastaka cATo tathA mAtA, bhAI, sakhI, svajana evaM bandhulekara A jAU~gI-maiM zapathapUrvaka yaha bAta kahatI huuN| bAndhavoMkA darzana karake satyako Age rakhakara zIghra hI yadi tumheM vizvAsa ho, to mujhe chor3a do| yadi maiM punaH yahA~ lauTa aao| lauTakara na AU~ to mujhe vahI pApa lage, jo brAhmaNa tathA pulastyajI kahate haiM-vaha putravatsalA dhenu bar3I mAtA-pitAkA vadha karanese hotA hai| vyAdhoM, mlecchoM satyavAdinI thii| pUrvokta prakArase zapatha karake jaba vaha aura jahara denevAloko jo pApa lagatA hai, vahI mujhe bhI vyAghrakI AjJA le cukI, taba goSThakI ora calI / usake lge| jo gozAlAmeM vighna DAlate haiM, sote hue prANIko mukhapara A~suoMkI dhArA baha rahI thii| vaha atyanta dIna mArate haiM tathA jo eka bAra apanI kanyAkA dAna karake bhAvase kA~pa rahI thii| usake hRdayameM bar3A duHkha thaa| vaha phira use dUsareko denA cAhate haiM, unheM jo pApa lagatA hai, zokake samudrameM DUbakara bArambAra IkarAtI thii| nadIke vahI mujhe bhI lge| jo ayogya bailoMse bhArI bojha kinAre goSThapara pahuMcakara usane sunA, bachar3A pukAra rahA hai| uThavAtA hai, usako laganevAlA pApa mujhe bhI lge| jo AvAja kAnameM par3ate hI vaha usakI ora daur3I aura kathA hote samaya vitra DAlatA hai aura jisake gharapara nikaTa pahu~cakara netroMse A~sU bahAne lgii| mAtAko nikaTa AyA huA mitra nirAza lauTa jAtA hai, usako jo pApa pAkara bachar3ene zaGkita hokara pUchA-'mA~! [Aja kyA lagatA hai, vahI mujhe bhI lage, yadi maiM punaH lauTakara na aauuN| ina bhayaMkara pAtakoMke bhayase maiM avazya aauuNgii|' nandAkI ye zapatheM sunakara vyAghrako usapara vizvAsa ho gyaa| vaha bolA-"gAya ! tumhArI ina zapathoMse mujhe vizvAsa ho gayA hai| para kucha loga tumase yaha bhI kaheMge ki strIke sAtha hAsa-parihAsameM, vivAhameM, gauko saMkaTase bacAne meM tathA prANa-saMkaTa upasthita honepara jo zapatha kI jAtI hai, usakI upekSAse pApa nahIM lgtaa|' kintu tuma ina bAtoMpara vizvAsa na krnaa| isa saMsArameM kitane hI aise nAstika haiM, jo mUrkha hote hue bhI apaneko paNDita samajhate haiM; ve tumhArI buddhiko kSaNabharameM bhramameM DAla deNge| jinake cittapara ajJAnakA paradA par3A rahatA hai, ve kSudra manuSya kutarkapUrNa yuktiyoM aura dRSTAntoMse dUsaroMko mohameM DAla dete haiN| isaliye tumhArI buddhimeM yaha bAta nahIM AnI cAhiye ki maiMne zapathoMdvArA vyAghrako Thaga liyaa| tumane hI mujhe dharmakA sArA mArga dikhAyA hai| ho gayA hai ?] maiM tumheM prasanna nahIM dekhatA, tumhAre hRdayameM ataH isa samaya tumhArI jaisI icchA ho, kro|" zAnti nahIM dikhAyI detii| tumhArI dRSTimeM bhI vyagratA hai, nandA bolI-sAdho ! tumhArA kathana ThIka hai, Aja tuma atyanta DarI huI dIkha par3atI ho|' tumheM kauna Thaga sakatA hai| jo dUsaroMko ThaganA cAhatA hai, nandA bolI-beTA! stanapAna karo, yaha vaha to apane-Apako hI ThagatA hai| hamalogoMkI antima bheMTa hai; abase tumheM mAtAkA darzana vyAghrane kahA-gAya ! aba tuma jaao| durlabha ho jAyagA / Aja eka dina merA dUdha pIkara kala putravatsale ! apane putrako dekho, dUdha pilAo, usakA saberese kisakA piyoge? vatsa ! mujhe abhI lauTa jAnA INORISM Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa hai, maiM zapatha karake yahA~ AyI haiN| bhUkhase pIr3ita bAghako jo kisI durgama sthAnameM ugI ho; kyoMki lobhase ihaloka mujhe apanA jIvana arpaNa karanA hai| aura paralokameM bhI sabakA vinAza ho jAtA hai| lobhase bachar3A bolA-mA~ ! tuma jahA~ jAnA cAhatI ho; mohita hokara loga samudrameM, ghora vanameM tathA durgama vahA~ maiM bhI cluuNgaa| tumhAre sAtha merA bhI mara jAnA hI sthAnoM meM bhI praveza kara jAte haiN| lobhake kAraNa vidvAn acchA hai| tuma na rahogI to maiM akele bhI to mara hI puruSa bhI bhayaMkara pApa kara baiThatA hai| lobha, pramAda tathA jAU~gA, [phira sAtha hI kyoM na masai?] yadi bAgha tumhAre hara ekake prati vizvAsa kara lenA-ina tIna kAraNoMse sAtha mujhe bhI mAra DAlegA to nizcaya hI mujhako vaha uttama jagatkA nAza hotA hai; ataH ina tInoM doSoMkA parityAga gati milegI, jo mAtRbhakta putroMko milA karatI hai| ataH karanA caahiye| beTA ! sampUrNa zikArI jIvoMse tathA maiM tumhAre sAtha avazya cluuNgaa| mAtAse bichur3e hue mleccha aura cora Adike dvArA saMkaTa prApta honepara sadA bAlakake jIvanakA kyA prayojana hai ? kevala dUdha pIkara prayatnapUrvaka apane zarIrakI rakSA karanI caahiye| rahanevAle baccoMke liye mAtAke samAna dUsarA koI bandhu pApayonivAle pazu-pakSI apane sAtha eka sthAnapara nivAsa nahIM hai| mAtAke samAna rakSaka, mAtAke samAna Azraya, karate hoM, to bhI unake viparIta cittakA sahasA patA nahIM mAtAke samAna neha, mAtAke samAna sukha tathA mAtAke lgtaa| nakhavAle jIvoMkA, nadiyoMkA, sIMgavAle samAna devatA ihaloka aura paralokameM bhI nahIM hai| yaha pazuoMkA, zastra dhAraNa karanevAloMkA, striyoMkA tathA brahmAjIkA sthApita kiyA huA parama dharma hai| jo putra dUtoMkA kabhI vizvAsa nahIM karanA caahiye| jisapara pahale isakA pAlana karate haiM, unheM uttama gati prApta hotI hai|* kabhI vizvAsa nahIM kiyA gayA ho, aise puruSapara to vizvAsa nandAne kahA-beTA ! merI hI mRtyu niyata hai, tuma kare hI nahIM, jisapara vizvAsa jama gayA ho, usapara bhI vahA~ na AnA / dUsarekI mRtyuke sAtha anya jIvoMkI mRtyu atyanta vizvAsa na kare, kyoMki [avizvasanIyapara] nahIM hotI [jisakI mRtyu niyata hai, usIkI hotI hai| vizvAsa karanese jo bhaya utpanna hotA hai, vaha vizvAsa tumhAre liye mAtAkA yaha uttama evaM antima sandeza hai; karanevAlekA samUla nAza kara DAlatA hai| auroMkI to mere vacanoMkA pAlana karate hue yahIM raho, yahI merI sabase bAta hI kyA hai, apane zarIrakA bhI vizvAsa nahIM karanA bar3I zuzrUSA hai| jalake samIpa athavA vanameM vicarate hue caahiye| bhIrusvabhAvavAle bAlakakA bhI vizvAsa na kare; kabhI pramAda na karanA; pramAdase samasta prANI naSTa ho jAte kyoMki bAlaka DarAne-dhamakAnepara pramAdavaza gupta bAta bhI hai| lobhavaza kabhI aisI ghAsako caraneke liye na jAnA, dUsaroMko batA sakate haiN| sarvatra aura sadA sa~ghate hue * nAsti mAtRsamo nAtho nAsti mAtRsamA gatiH / nAsti mAtRsamaH neho nAsti mAtRsamaM sukham // nAsti mAtRsamo deva ihaloke paratra c| enaM vai parama dharma prajApativinirmitam |ye tiSThanti sadA putrAste yAnti paramo gtim|| (18 / 353-54) + samudramaTavIM durga vizante lobhamohitAH / lobhAdakAryamatyuprai vidvAnapi samAcaret / / lobhAtpramAdAdvirambhAtrividhaiH kSIyate jagat / tasmAllobhaM na kurvIta na pramAdaM na vizvaset // AtmA hi satataM putra rakSaNIyaH prayatnataH / sarvebhyaH zvApadebhyazca mlecchcauraadisngktte|| tirakSA pApayonInAmekA vasatAmapi / viparItAni cittAni vijJAyante na putraka / natinAM ca nadInAM ca bhUGgiNAM shstrdhaarinnaam| vizvAso naiva kartavyaH strINAM preSyajanasya ca // na vizvasedavizvaste vizvaste nAtivizvaset / vizvAsAdbhayamutpatra mUlAdapi nikRntati / na vizvaset svadehe'pi bAle'pyAbhItavetasi / vakSyanti gUDhamatyartha supramatte prmaadtH| (18 / 359-65) Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ]] * sarasvatIke nandA nAma par3anekA itihAsa aura usakA mAhAtmya * **********.......................................................................................................................................... hI calanA cAhiye; kyoMki gandhase hI gaue~ bhalI-burI vastukI parakha kara pAtI haiN| bhayaMkara vanameM kabhI akelA na rhe| sadA dharmakA hI cintana kre| merI mRtyuse tumheM ghabarAnA nahIM cAhiye; kyoMki eka na eka dina sabakI mRtyu nizcita hai jaise koI pathika chAyAkA Azraya lekara baiTha jAtA hai aura vizrAma karake phira vahA~se cala detA hai, usI prakAra prANiyoMkA samAgama hotA hai|* beTA! tuma zoka chor3akara mere vacanoMkA pAlana kro| pulastyajI kahate haiM - yaha kahakara nandA putrakA mastaka sUMghakara use cATane lagI aura atyanta zokake vazIbhUta ho DabaDabAyI huI A~khoMse bArambAra lambI sA~sa lene lgii| tadanantara bArambAra putrako nihArakara vaha apanI mAtA, sakhiyoM tathA gopiyoMke pAsa jAkara bolI- 'mAtAjI! maiM apane jhuMDake Age caratI huI calI jA rahI thii| itanemeM hI eka vyAghra mere pAsa A phuNcaa| maiMne anekoM saugaMdheM khAkara use lauTa AnekA vizvAsa dilAyA hai; taba usane mujhe chor3A hai| maiM beTeko dekhane tathA ApalogoMse milaneke liye calI AyI thI; aba phira vahIM jA rahI hU~ mA~! maiMne apane duSTa svabhAvake kAraNa tumhArA jo-jo aparAdha kiyA ho, vaha saba kSamA krnaa| aba apane isa nAtIko lar3akA karake mAnanA / [sakhiyoMkI ora mur3akara ] pyArI sakhiyo ! maiMne jAnakara yA anajAnameM yadi tumase koI apriya bAta kaha dI ho athavA aura koI aparAdha kiyA ho to usake liye tuma saba mujhe kSamA krnaa| tuma saba sampUrNa sadguNoMse yukta ho| tumameM saba kucha denekI zakti hai| mere bAlakapara sadA kSamAbhAva rakhanA merA baccA dIna, anAtha aura vyAkula hai; isakI rakSA krnaa| maiM tumhIM logoMko ise sauMpa rahI hU~; apane putrakI hI bhA~ti isakA bhI poSaNa krnaa| acchA, aba kSamA mA~gatI huuN| maiM satyako apanA * 'yathA hi pathikaH kazcicchAyAmAzritya tiSThati / vizramya cukI hU~, ataH vyAghrake pAsa jaauuNgii| sakhiyoMko mere liye cintA nahIM karanI caahiye|' nandAkI bAta sunakara usakI mAtA aura sakhiyoMko bar3A duHkha huaa| ve atyanta Azcarya aura viSAdameM par3akara bolIM- 'aho ! yaha bar3e AzcaryakI bAta hai ki vyAghrake kahanese satyavAdinI nandA punaH usa bhayaGkara sthAnameM praveza karanA cAhatI hai| zapatha aura satyake Azrayase zatruko dhokhA de apane Upara Aye hue mahAn bhayakA yatnapUrvaka nAza karanA caahiye| jisa upAyase AtmarakSA ho sake, vahI kartavya hai| nande ! tumheM vahA~ nahIM jAnA caahiye| apane nanhe se zizuko tyAgakara satyake lobhase jo tU vahA~ jA rahI hai, yaha tumhAre dvArA adharma ho rahA hai| isa viSayameM dharmavAdI RSiyoMne pahale eka vacana kahA thA, vaha isa prakAra hai| prANasaMkaTa upasthita honepara zapathoMke dvArA AtmarakSA karanemeM pApa nahIM lgtaa| jahA~ asatya bolanese prANiyoMkI prANarakSA hotI ho, vahA~ vaha asatya bhI satya hai aura satya bhI asatya hai|'+ ca punargacchetadvandbhUtasamAgamaH // 59 nandA bolI- bahino ! dUsaroMke prANa bacAneke liye maiM bhI asatya kaha sakatI huuN| kintu apane liye apane jIvanakI rakSAke liye maiM kisI taraha jhUTha nahIM bola sktii| jIva akele hI garbhameM AtA hai, akele hI maratA hai, akele hI usakA pAlana-poSaNa hotA hai tathA akele hI vaha sukha-duHkha bhogatA hai; ataH maiM sadA satya hI boluuNgii| satyapara hI saMsAra TikA huA hai, dharmakI sthiti bhI satyameM hI hai| satyake kAraNa hI samudra apanI maryAdAkA ullaGghana nahIM krtaa| rAjA bali bhagavAn viSNuko pRthvI dekara svayaM pAtAlameM cale gaye aura chalase bA~dhe jAnepara bhI satyapara hI DaTe rhe| girirAja vindhya apane sau zikharoMke sAtha bar3hate-bar3hate +uktvAnRtaM bhaved yatra prANinAM praannrkssnnm| anRtaM tatra satyaM syAt satyamapyanRtaM bhavet // wwwww (18 | 368) (18 | 392) Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa bahuta U~ce ho gaye the [yahA~taka ki unhoMne sUryakA mArga parama satyakA Azraya lekara apane prANoMkA bhI tyAga kara bhI roka liyA thA], kintu satyameM ba~dha jAneke kAraNa hI rahI ho, jinakA tyAga bar3A hI kaThina hai| kalyANI ! ve [maharSi agastyake sAtha kiye gaye] apane niyamako isa viSayameM hamaloga kyA kaha sakatI haiN| tuma to nahIM todd'te| svarga, mokSa tathA dharma-saba satyameM hI dharmakA bIr3A uThA rahI ho| isa satyake prabhAvase pratiSThita haiM; jo apane vacanakA lopa karatA hai, usane tribhuvanameM koI bhI vastu durlabha nahIM hai| isa mahAn mAno sabakA lopa kara diyaa| satya agAdha jalase bharA tyAgase hamaloga yahI samajhatI haiM ki tumhArA apane putrake huA tIrtha hai, jo usa zuddha satyamaya tIrthameM snAna karatA sAtha viyoga nahIM hogaa| jisa nArIkA citta hai, vaha saba pApoMse mukta hokara parama gatiko prApta hotA kalyANamArgameM lagA huA hai, usapara kabhI ApattiyA~ hai| eka hajAra azvamedha yajJa aura satyabhASaNa-ye donoM nahIM aatiiN| yadi tarAjUpara rakhe jAye to eka hajAra azvamedha yajJoMse pulastyajI kahate haiM-tadanantara gopiyoMse satyakA hI palar3A bhArI rhegaa| satya hI uttama tapa hai, milakara tathA samasta go-samudAyakI parikramA karake satya hI utkRSTa zAstrajJAna hai| satyabhASaNameM kisI vahA~ke devatAoM aura vRkSoMse vidA le nandA vahA~se cala prakArakA kleza nahIM hai| satya hI sAdhupuruSoMkI parakhake pdd'ii| usane pRthvI, varuNa, agni, vAyu, candramA, dasoM liye kasauTI hai| vahI satpuruSoMkI vaMza-paramparAgata dikpAla, vanake vRkSa, AkAzake nakSatra tathA graha-ina sampatti hai| sampUrNa AzrayoMmeM satyakA hI Azraya zreSTha sabako bArambAra praNAma karake kahA-'isa vanameM jo mAnA gayA hai| vaha atyanta kaThina honepara bhI usakA siddha aura vanadevatA nivAsa karate hai, ve vanameM carate hue pAlana karanA apane hAthameM hai| satya sampUrNa jagatke mere putrakI rakSA kreN|' isa prakAra putrake nehavaza liye AbhUSaNarUpa hai| jisa satyakA uccAraNa karake bahuta-sI bAteM kahakara nandA vahA~se prasthita huI aura usa mleccha bhI svargameM pahu~ca jAtA hai, usakA parityAga kaise sthAnapara pahuMcI, jahA~ vaha tIkhI dAr3hoM aura bhayaGkara kiyA jA sakatA hai|* AkRtivAlA mAMsabhakSI bAgha mu~ha bAye baiThA thaa| usake sakhiyA~ bolIM-nande ! tuma sampUrNa devatAoM pahu~caneke sAtha hI usakA bachar3A bhI apanI pU~cha Uparako aura daityoMke dvArA namaskAra karaneyogya ho; kyoMki tuma uThAye atyanta vegase daur3atA huA vahA~ A gayA aura * ekaH saMzliSyate garbhe maraNe bharaNe tathA / bhuGkte vaikaH sukha duHkhamataH satyaM vdaamyhm|| satye pratiSThitA lokA dharmaH satye pratiSThitaH / udadhiH satyavAkyena maryAdA na vilayati // viSNave pRthivIM dattvA bali pAtAlamAsthitaH / chAnApi balibaddhaH satyavAkyena tiSThati // pravarddhamAnaH zailendraH zataGgaH samucchritaH / satyena saMsthito vidhyaH prabandha nAtivartate // svargoM mokSastathA dharmaH sarve vAci pratiSThitAH / yasto lopayate vAcamazeSa tena lopitm| agAdhasalile zuddhe satyatIrthe kSamAhade / snAtvA pApavinirmuktaH prayAti paramA gtim|| azvamedhasahasaM ca satyaM ca tulayA dhRtam / azvamedhasAhasrAddhi satyameva viziSyate // salyaM sAdhu tapaH zrutaM ca paramaM kezAdibhirvarjitaM sAdhUnAM nikayaM satAM kuladhana sarvAzrayANAM varam / khAdhInaM ca sudurlabhaM ca jagataH sAdhAraNaM bhUSaNaM yamleccho'pyabhidhAya gacchati divaM tasyajyate vA katham // "120. 00.vae.vavi Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] sarasvatIke nandA nAma par3anekA itihAsa aura usakA mAhAtmya . apanI mAtA aura vyAghra donoMke Age khar3A ho gyaa| Ajase tuma merI bahina huI aura yaha tumhArA putra merA putrako AyA dekha tathA sAmane khar3e hue mRtyurUpa bAghapara bhAnajA ho gyaa| zubhe! tumane apane AcaraNase mujha mahAn pApIko yaha upadeza diyA hai ki satyapara hI sampUrNa loka pratiSThita hai| satyake hI AdhArapara dharma TikA huA hai| kalyANI ! tRNa aura latAoMsahita bhUmike ve pradeza dhanya haiM, jahA~ tuma nivAsa karatI ho| jo tumhArA dUdha pIte haiM, ve dhanya hai, kRtArtha haiM, unhoMne hI puNya kiyA hai aura unhoMne hI janmakA phala pAyA hai| devatAoMne mere sAmane yaha Adarza rakhA hai; gauoMmeM aisA satya hai, yaha dekhakara aba mujhe apane jIvanase aruci ho gyii| aba maiM vaha karma karugA, jisake dvArA pApase chuTakArA pA jaauuN| abataka maiMne hajAroM jIvoMko mArA aura khAyA hai| maiM mahAn pApI, durAcArI, nirdayI aura hatyArA huuN| patA nahIM, aisA dAruNa karma karake mujhe kina lokoMmeM jAnA pdd'egaa| bahina ! isa samaya mujhe apane pApoMse zuddha honeke liye jaisI tapasyA karanI cAhiye, Aay use saMkSepameM batAo; kyoMki aba vistArapUrvaka sunanekA dRSTi DAlakara usa gaune kahA-'mRgarAja ! maiM satyadharmakA samaya nahIM hai| pAlana karatI huI tumhAre pAsa A gayI hU~ aba mere mAMsase gAya bolI-bhAI bAgha ! vidvAn puruSa tuma icchAnusAra apanI tRpti kro| satyayugameM tapakI prazaMsA karate haiM aura tretAmeM jJAna tathA vyAghra bolA-gAya ! tuma bar3I satyavAdinI usake sahAyaka krmkii| dvAparameM yajJoMko hI uttama niklii| kalyANI ! tumhArA svAgata hai| satyakA Azraya batalAte haiM, kintu kaliyugameM ekamAtra dAna hI zreSTha mAnA lenevAle prANiyoMkA kabhI koI amaGgala nahIM hotaa| gayA hai| sampUrNa dAnoM meM eka hI dAna sarvottama hai| vaha tumane lauTaneke liye jo pahale satyapUrvaka zapatha kI thI, hai-sampUrNa bhUtoMko abhy-daan| isase bar3hakara dUsarA use sunakara mujhe bar3A kautUhala huA thA ki yaha jAkara koI dAna nahIM hai| jo samasta carAcara prANiyoMko phira kaise lauttegii| tumhAre satyakI parIkSAke liye hI maiMne abhaya-dAna detA hai, vaha saba prakArake bhayase mukta hokara punaH tumheM bheja diyA thaa| anyathA mere pAsa Akara tuma parabrahmako prApta hotA hai| ahiMsAke samAna na koI dAna jItI-jAgatI kaise lauTa sakatI thii| merA vaha kautUhala hai, na koI tapasyA / jaise hAthIke padacihnameM anya sabhI pUrA huaa| maiM tumhAre bhItara satya khoja rahA thA, vaha mujhe prANiyoMke padacihna samA jAte haiM, usI prakAra ahiMsAke mila gyaa| isa satyake prabhAvase maiMne tumheM chor3a diyA; dvArA sabhI dharma prApta ho jAte haiN|* yoga eka aisA vRkSa * tapaH kRte prazaMsanti tretAyAM jJAnakarma ca / dvApara yazamevAhurdAnamekaM kalau yuge / parveSAmeva dAnAnAmidamebaikamuttamam / abhayaM sarvabhUtAnAM nAsti dAnamataH param // carAcarANAM bhUtAnAmabhayaM yaH prayacchati / sa sarvabhayasatyaktaH paraM brahmAdhigacchati // nAstyahiMsAsamaM dAnaM nAtyahiMsAsamaM tapaH / yathA hastipade hyanyatpadaM sarva pralIyate // sarva dharmAstathA vyAghra pratIvante hyhiNsyaa| (18 / 437-441) Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta parApurANa hai, jisakI chAyA tInoM tApoMkA vinAza karanevAlI hai| pulastyajI kahate haiM-nandAkA nAma kAnameM par3ate dharma aura jJAna usa vRkSake phUla haiN| svarga tathA mokSa hI rAjA prabhaJjana zApase mukta ho gye| unhoMne punaH bala usake phala haiN| jo AdhyAtmika, Adhidaivika aura aura rUpase sampanna rAjAkA zarIra prApta kara liyaa| isI Adhibhautika-ina tInoM prakArake duHkhoMse santapta haiM, ve samaya satyabhASaNa karanevAlI yazasvinI nandAkA darzana isa yogavRkSakI chAyAkA Azraya lete haiN| vahA~ jAnese karaneke liye sAkSAt dharma vahA~ Aye aura isa prakAra unheM uttama zAnti prApta hotI hai, jisase phira kabhI bole-'nande ! maiM dharma hU~, tumhArI satya vANIse AkRSTa duHkhoMke dvArA ve bAdhita nahIM hote / yahI parama kalyANakA hokara yahA~ AyA huuN| tuma mujhase koI zreSTha vara mA~ga lo|' sAdhana hai, jise maiMne saMkSepase batAyA hai| tumheM ye sabhI dharmake aisA kahanepara nandAne yaha vara mA~gA-'dharmarAja ! bAteM jJAta hai, kevala mujhase pUcha rahe ho| ApakI kRpAse maiM putrasahita uttama padako prApta hoU~ tathA vyAghrane kahA-pUrvakAlameM maiM eka rAjA thA; yaha sthAna muniyoMko dharmapradAna karanevAlA zubha tIrtha bana kintu eka mRgIke zApase mujhe bAghakA zarIra dhAraNa karanA jAya / devezvara ! yaha sarasvatI nadI Ajase mere hI nAmase pdd'aa| tabase nirantara prANiyoMkA vadha karate rahaneke kAraNa prasiddha ho-isakA nAma 'nandA' par3a jaay| Apane vara mujhe sArI bAteM bhUla gayI thiiN| isa samaya tumhAre samparka deneko kahA, isaliye maiMne yahI vara mA~gA hai|' aura upadezase phira unakA smaraNa ho AyA hai, tuma bhI [putrasahita] devI nandA tatkAla hI satyavAdiyoMke apane isa satyake prabhAvase uttama gatiko prApta hogii| aba uttama lokameM calI gyii| rAjA prabhaJjanane bhI apane maiM tumase eka prazna aura pUchatA huuN| mere saubhAgyase tumane pUrvopArjita rAjyako pA liyaa| nandA sarasvatIke taTase Akara mujhe dharmakA svarUpa batAyA, jo satpuruSoMke mArgameM svargako gayI thI, [tathA usane dharmarAjase isa AzayakA pratiSThita hai| kalyANI ! tumhArA nAma kyA hai? varadAna bhI mA~gA thaa| isaliye vidvAnoMne vahA~ nandA bolI-mere yUthake svAmIkA nAma 'nanda' hai; 'sarasvatI kA nAma nandA rakha diyA / jo manuSya vahA~ Ate unhoMne hI merA nAma 'nandA' rakha diyA hai| samaya sarasvatIke nAmakA uccAraNamAtra kara letA hai, vaha jIvanabhara sukha pAtA hai aura mRtyuke pazcAt devatA hotA hai| snAna aura jalapAna karanese sarasvatI nadI manuSyoMke liye svargakI sIr3hI bana jAtI hai| aSTamIke dina jo loga ekAgracita hokara sarasvatImeM srAna karate haiM, ve mRtyuke bAda svargameM pahu~cakara sukha bhogate hue Anandita hote haiN| sarasvatI nadI sadA hI khiyoMko saubhAgya pradAna karanevAlI hai| tRtIyAko yadi usakA sevana kiyA jAya to vaha vizeSa saubhAgyadAyinI hotI hai| usa dina usake darzanase bhI manuSyako pApa-rAzise chuTakArA mila jAtA hai| jo puruSa usake jalakA sparza karate haiM, unheM bhI munIzvara samajhanA cAhiye / vahA~ cA~dI dAna karanese manuSya rUpavAn hotA hai| brahmAkI putrI yaha sarasvatI nadI parama pAvana aura puNyasalilA hai, yahI nandA nAmase prasiddha hai| phira jaba yaha svaccha jalase yukta ho dakSiNa dizAkI ora pravAhita hotI hai, taba vipulA yA vizAlA nAma Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * puSkarakA mAhAtya, agasyAzrama tathA maharSi agastyake prabhAvakA varNana . dhAraNa karatI hai| vahA~se kucha hI dUra Age jAkara yaha siddha puruSoMdvArA bhalIbhA~ti sevita hai| nandA tIrthame nAna punaH pazcima dizAkI ora mur3a gayI hai| vahA~se karake yadi manuSya suvarNa aura pRthvI AdikA dAna kare sarasvatIkI dhArA prakaTa dekhI jAtI hai| usake taToMpara to vaha mahAn abhyudayakArI tathA akSaya phala pradAna atyanta manohara tIrtha aura devamandira hai, jo muniyoM aura karanevAlA hotA hai| puSkarakA mAhAtmya, agastyAzrama tathA maharSi agastyake prabhAvakA varNana bhISmajIne kahA-brahman ! aba Apa mujhe yaha cAraNoMkA Agamana hotA hai, ataH ukta tithiko batAnekI kRpA kareM ki vedavetA brAhmaNa tInoM puSkaroMkI devatAoM aura pitaroMke pUjanameM pravRtta ho manuSyako vahA~ yAtrA kisa prakAra karate haiM tathA usake karanese manuSyoMko snAna karanA caahiye| isase vaha abhaya padako prApta hotA kyA phala milatA hai? hai aura apane kulakA bhI uddhAra karatA hai| vahA~ pulastyajIne kahA-rAjan ! aba ekAgracitta devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karake manuSya viSNulokameM hokara tIrtha-sevanake mahAn phalakA zravaNa kro| jisake pratiSThita hotA hai| jyeSTha puSkarameM snAna karanese usakA hAtha, paira aura mana saMyamameM rahate haiM tathA jo vidvAn, svarUpa candramAke samAna nirmala ho jAtA hai tathA vaha tapasvI aura kIrtimAna hotA hai, vahI tIrtha-sevanakA phala brahmaloka evaM uttama gatiko prApta hotA hai| manuSyaprApta karatA hai| jo pratigrahase dUra rahatA hai-kisIkA lokameM devAdhideva brahmAjIkA yaha puSkara nAmase prasiddha diyA huA dAna nahIM letA, prArabdhavaza jo kucha prApta ho tIrtha tribhuvanameM vikhyAta hai| yaha bar3e-bar3e pAtakoMkA jAya-usIse santuSTa rahatA hai tathA jisakA ahaGkAra dUra nAza karanevAlA hai| puSkarameM tInoM sandhyAoMke ho gayA hai, aise manuSyako hI tIrtha-sevanakA pUrA phala samaya-prAtaHkAla, madhyAhna evaM sAyaMkAlameM dasa hajAra milatA hai| rAjendra ! jo svabhAvataH krodhahIna, satyavAdI, karor3a (eka kharaba) tIrtha upasthita rahate hai tathA dRr3hatApUrvaka uttama vratakA pAlana karanevAlA tathA sampUrNa Aditya, vasu, rudra, sAdhya, marudgaNa, gandharva aura prANiyoMme AtmabhAva rakhanevAlA hai, use tIrtha-sevanakA apsarAoMkA bhI pratidina Agamana hotA hai| vahA~ tapasyA phala prApta hotA hai|* yaha RSiyoMkA parama gopanIya karake kitane hI devatA, daitya tathA brahmarSi divya yogase siddhAnta hai| sampanna evaM mahAn puNyazAlI ho gye| jo manase bhI rAjendra ! puSkara tIrtha karor3oM RSiyoMse bharA hai, puSkara tIrthake sevanakI icchA karatA hai, usa manasvIke usakI lambAI DhAI yojana (dasa kosa) aura caur3AI sAre pApa naSTa ho jAte haiN| mahArAja ! usa tIrthameM devatA AdhA yojana (do kosa) hai| yahI usa tIrthakA parimANa aura dAnavoMke dvArA sammAnita bhagavAn brahmAjI sadA hI hai| vahA~ jAnemAtrase manuSyako rAjasUya aura azvamedha prasannatApUrvaka nivAsa karate haiN| vahA~ devatAoM aura yajJakA phala prApta hotA hai, jahA~ atyanta pavitra sarasvatI RSiyoMne mahAn puNyase yukta hokara icchAnusAra siddhiyA~ nadIne jyeSTha puSkarameM praveza kiyA hai, vahA~ caitra zukrA prApta kI haiN| jo manuSya devatAoM aura pitaroMke pUjanameM caturdazIko brahmA Adi devatAoM, RSiyo, siddhoM aura tatpara ho vahA~ snAna karatA hai, usake puNyako manISI * yasya hastau ca pAdau ca manacaiva susayatam / vidyA tapazca kIrtidha sa tIrthaphalamazrute / / pratigrahAdupAvRtaH saMtuSTo yena kenacit / ahaMkAranivRttatha sa tiirthphlmshrute|| akrodhanakSa rAjendra satyazIlo dRDhavrataH / Atmopamaca bhUteSu sa tiirthphlmshrute|| (19 / 8-10) Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa puruSa azvamedha yajJakI apekSA dasagunA adhika batalAte nivAsa karatA hai, una donoMkA phala eka-sA hI hotA hai| hai| puSkarAraNyameM jAkara jo eka brAhmaNako bhI bhojana puSkarameM nivAsa durlabha hai, puSkarameM tapasyAkA suyoga karAtA hai, usake usa anase eka karor3a brAhmaNoMko pUrNa milanA kaThina hai| puSkarameM dAna denekA saubhAgya bhI tRptipUrvaka bhojana karAnekA phala hotA hai tathA usa muzkilase prApta hotA hai tathA vahA~kI yAtrAkA suyoga bhI puNyakarmake prabhAvase vaha ihaloka aura paralokameM bhI durlabha hai|* vedavettA brAhmaNa jyeSTha puSkarameM jAkara mAna Ananda manAtA hai| [anna na ho to] zAka, mUla athavA karanese mokSakA bhAgI hotA hai aura zrAddhase vaha pitaroMko phala-jisase vaha svayaM jIvana-nirvAha karatA ho, tAra detA hai| jo brAhmaNa vahA~ jAkara nAmamAtrake liye bhI vahI-doSa-dRSTikA parityAga karake zraddhApUrvaka sandhyopAsana karatA hai, use bAraha varSoMtaka sandhyopAsana brAhmaNako arpaNa kre| usIke dAnase manuSya azvamedha karanekA phala prApta ho jAtA hai| pUrvakAlameM brahmAjIne yajJakA phala prApta karatA hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya svayaM hI yaha bAta kahI thii| jo akele bhI kabhI puSkara athavA zUdra-sabhI isa tIrthameM srAna-dAnAdi puNyake tIrthameM calA jAya, usako cAhiye ki jhArImeM puSkarakA adhikArI hai| brahmAjIkA puSkara nAmaka sarovara parama jala lekara kramazaH sandhyA-vandana kara le, aisA karanese pavitra tIrtha hai| vaha vAnaprasthiyoM, siddhoM tathA muniyoMko bhI use bAraha varSAtaka nirantara sandhyopAsana karanekA bhI puNya pradAna karanevAlA hai| parama pAvana sarasvatI nadI phala prApta ho jAtA hai| jo patnIko pAsa biThAkara dakSiNa puSkarase hI mahAsAgarakI ora gayI hai| vahA~ mahAyogI dizAkI ora mu~ha karake gAyatrI mantrakA japa karate hue Adideva madhusUdana sadA nivAsa karate haiN| ve vahA~ tarpaNa karatA hai, usake usa tarpaNadvArA bAraha varSoMtaka AdivarAhake nAmase prasiddha haiM tathA sampUrNa devatA unakI pitaroMko pUrNa tRpti banI rahatI hai| phira piNDadAnapUrvaka pUjA karate rahate haiN| vizeSataH kArtikakI pUrNimAko jo zrAddha karanese akSaya phalakI prApti hotI hai| isIliye puSkara tIrthakI yAtrA karatA hai, vaha akSaya phalakA bhAgI vidvAn puruSa yaha socakara strIke sAtha vivAha karate haiM ki hotA hai-aisA maiMne sunA hai| hama tIrthameM jAkara zraddhApUrvaka piNDadAna kreNge| jo aisA , kurunandana ! jo sAyaMkAla aura sabere hAtha jor3akara karate haiM, unake putra, dhana, dhAnya aura santAnakA kabhI tInoM puSkaroMkA smaraNa karatA hai, use samasta tIrthoMmeM uccheda nahIM hotA-yaha niHsandigdha bAta hai| Acamana karanekA phala prApta hotA hai| strI ho yA puruSa, rAjan ! aba maiM tumase isa tIrthake AzramoMkA puSkarameM snAna karanemAtrase usake janmabharakA sArA pApa varNana karatA hU~, ekAgracitta hokara suno| maharSi naSTa ho jAtA hai| jaise sampUrNa devatAoMmeM brahmAjI zreSTha agastyane isa tIrthameM apanA Azrama banAyA hai, jo hai, usI prakAra saba tIrthoMmeM puSkara hI Adi tIrtha batAyA devatAoMke AzramakI samAnatA karatA hai| pUrvakAlameM gayA hai| jo puSkarameM saMyama aura pavitratAke sAtha dasa yahA~ saptarSiyoMkA bhI Azrama thaa| brahmarSiyoM aura manuoMne varSAtaka nivAsa karatA huA brahmAjIkA darzana karatA hai, bhI yahA~ Azrama banAyA thaa| yajJa-parvatake kinAre yahA~ vaha sampUrNa yajJoMkA phala prApta kara letA hai aura antameM nAgoMko ramaNIya purI bhI hai| mahArAja! maiM mahAmanA brahmalokako jAtA hai| jo pUre sau varSotaka agnihotra agastyajIke prabhAvakA saMkSepase varNana karatA haiM, dhyAna karatA hai aura kArtikakI eka hI pUrNimAko puSkarameM dekara suno| pahalekI bAta hai-satyayugameM kAlakeya - *puSkare duSkaro vAsaH puSkare duSkaraM tapaH // puSko duSkara dAna garnu caiva sudusskrm|| (19 / 45-46) Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] ke prabhAvakA varNana . * puSkarakA mAhAtmya, agastyAzrama tathA maharSi agastya ke prabhAvakA varNana * 65 nAmase prasiddha dAnava rahate the| unakA svabhAva atyanta pulastyajI kahate haiM-brahmAjIke aisA kahanepara kaThora thA tathA ve yuddhake liye sadA unmatta rahate the| eka samasta devatA unakI AjJA le indrako Age karake samaya ve sabhI dAnava nAnA prakArake astra-zastroMse dadhIcike Azramapara gye| vaha sarasvatI nadIke usa pAra susajjita ho vRtrAsurako bIcameM karake indra Adi banA huA thaa| nAnA prakArake vRkSa aura latAe~ use ghere devatAoMpara cAroM orase car3ha aaye| taba devatAloga hue thiiN| vahA~ pahu~cakara devatAoMne sUryake samAna tejasvI indrako Age karake brahmAjIke pAsa gye| unheM hAtha maharSi dadhIcikA darzana kiyA aura unake caraNoMmeM praNAma jor3akara khar3e dekha brahmAjIne kahA-"devatAo! karake brahmAjIke kathanAnusAra varadAna maaNgaa| taba tumaloga jo kArya karanA cAhate ho, vaha saba mujhe mAlUma dadhIcine atyanta prasanna hokara devatAoMko praNAma karake hai| maiM aisA upAya batAU~gA, jisase tuma vRtrAsurakA vadha yaha kArya-sAdhaka vacana kahA-'aho ! Aja indra kara skoge| dadhIci nAmake eka maharSi haiM, unakI buddhi Adi sampUrNa devatA yahA~ kisaliye padhAre haiM ? maiM dekhatA bar3I hI udAra hai| tuma saba loga eka sAtha jAkara unase hU~ Apa saba logoMkI kAnti phIkI par3a gayI hai, vara mA~go / ve dharmAtmA hai, ataH prasannacitta hokara tumhArI Apaloga pIr3ita jAna par3ate haiN| jisa kAraNase Apake mA~ga pUrI kreNge| tuma unase yahI kahanA ki 'Apa hRdayako kaSTa pahu~ca rahA hai, use zAntipUrvaka btaaiye|' tribhuvanakA hita karaneke liye apanI haDDiyA~ hameM pradAna devatA bole-maharSe ! yadi ApakI haDDiyoMkA kreN|' nizcaya hI ve apanA zarIra tyAgakara tumheM haDDiyA~ zastra banAyA jAya to usase devatAoMkA duHkha dUra ho arpaNa kara deNge| unakI haDiyose tumaloga atyanta bhayaMkara sakatA hai| evaM sudRr3ha vajra taiyAra karo, jo divya-zaktise sampanna uttama dadhIcine kahA-devatAo! jisase Apaastra hogaa| usase bijalIke samAna gar3agar3AhaTa paidA logoMkA hita hogA, vaha kArya meM avazya kruuNgaa| hogI aura vaha mahAn-se-mahAn zatrukA vinAza karanevAlA Aja ApalogoMke liye maiM apane isa zarIrakA bhI tyAga hogaa| usI vajrase indra vRtrAsurakA vadha kreNge|" karatA huuN| aisA kahakara manuSyoMmeM zreSTha maharSi dadhIcine sahasA apane prANoMkA parityAga kara diyaa| taba sampUrNa devatAoMne AvazyakatAke anusAra unake zarIrase haDDiyA~ nikAla lii| isase unheM bar3I prasannatA huI aura ve vijaya pAneke liye vizvakarmAke pAsa jAkara bole-'Apa ina haDDiyoMse vanakA nirmANa kiijiye|' devatAoMke vacana sunakara vizvakarmAne bar3e harSake sAtha prayatnapUrvaka ugra zakti-sampanna vajrAstrakA nirmANa kiyA aura indrase kahA-'devezvara ! yaha vajra saba astrazastromeM zreSTha hai, Apa isake dvArA devatAoMke bhayaMkara zatru vRtrAsurako bhasma kiijiye|' unake aisA kahanepara indrako bar3I prasannatA huI aura unhoMne zuddha bhAvase usa vajrako grahaNa kiyaa| tadanantara indra devatAoMse surakSita ho, vajra hAthameM liye, vRtrAsurakA sAmanA karaneke liye gaye, jo Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa PROM pRthvI aura AkAzako gherakara khar3A thaa| kAlakeya zeSa daityoMko mArane lge| devatAoMkI mAra par3anepara ve nAmake vizAlakAya dAnava hAthoMmeM zastra uThAye cAroM mahAn asura bhayase pIr3ita ho vAyuke samAna vegase orase usakI rakSA kara rahe the| phira to dAnavoMke sAtha bhAgakara agAdha samudrameM jA chipe| vahA~ ekatrita hokara devatAoMkA bhayaMkara yuddha prArambha huaa| do ghar3Itaka to saba-ke-saba tInoM lokokA nAza karaneke liye ApasameM aisI mAra-kATa huI, jo sampUrNa lokako mahAn bhayameM salAha karane lge| unameM jo vicAraka the, unhoMne nAnA DAlanevAlI thii| vIrokI bhujAoMse calAyI huI talavAreM prakArake upAya batalAye-taraha-tarahakI yuktiyA~ jaba zatruke zarIrapara par3atI thIM, taba bar3e jorakA zabda sujhAyauM / antatogatvA yaha nizcaya huA ki 'tapasyAse hI hotA thaa| AkAzase pRthvIpara girate hue mastaka tAr3ake sampUrNa loka Tike hue haiM, isaliye usIkA kSaya karaneke phaloMke samAna jAna par3ate the| unase vahA~kI sArI bhUmi liye zIghratA kI jAya / pRthvIpara jo koI bhI tapasvI, paTI huI dikhAyI detI thii| usa samaya soneke kavaca dharmajJa aura vidvAn ho, unakA turaMta vadha kara diyA jaay| pahane hue kAlakeya dAnava dAvAnalase jalate hue vRkSoMke unake naSTa ho jAnepara sampUrNa jagatkA svayaM hI nAza samAna pratIta hote the| ve hAthoMmeM parigha lekara ho jaaygaa| devatAoMpara TUTa pdd'e| unhoMne eka sAtha milakara bar3e una sabakI buddhi mArI gayI thI; isaliye uparyukta vegase dhAvA kiyA thaa| yadyapi devatA bhI eka sAtha prakArase saMsArake vinAzakA nizcaya karake ve bahuta prasanna saMgaThita hokara hI yuddha kara rahe the, to bhI ve una hue| samudrarUpa durgakA Azraya lekara unhoMne tribhuvanakA dAnavoMke vegako na saha ske| unake paira ukhar3a gaye, ve vinAza Arambha kiyaa| ve rAtameM kupita hokara nikalate bhayabhIta hokara bhAga khar3e hue| devatAoMko Darakara aura pavitra AzramoM tathA mandiroMmeM jo bhI muni milate, bhAgate aura vRtrAsurako prabala hote dekha hajAra A~khoMvAle unheM pakar3akara khA jAte the| una durAtmAoMne vasiSThake indrako bar3I ghabarAhaTa huii| indrakI aisI avasthA dekha AzramameM jAkara ATha hajAra ATha brAhmaNoMkA bhakSaNa kara sanAtana bhagavAn zrIviSNune unake bhItara apane tejakA liyA tathA usa vanameM aura bhI jitane tapasvI the, unheM saJcAra karake unake balako bddh'aayaa| indrako zrIviSNuke bhI mautake ghATa utAra diyaa| maharSi cyavanake pavitra tejase paripUrNa dekha devatAoM tathA nirmala antaHkaraNa- Azramapara, jahA~ bahuta-se dvija nivAsa karate the, jAkara vAle brahmarSiyoMne bhI unameM apane-apane tejakA saJcAra unhoMne phala-mUlakA AhAra karanevAle sau muniyoMko kiyaa| isa prakAra bhagavAn zrIviSNu, devatA tathA apanA grAsa banA liyaa| isa prakAra rAtameM ve muniyoMkA mahAbhAga maharSiyoMke tejase vRddhiko prApta hokara indra saMhAra karate aura dinameM samudrake bhItara ghusa jAte the| atyanta balavAn ho gye| bharadvAjake Azramapara jAkara una dAnavoMne vAyu aura jala devarAja indrako sabala jAna vRtrAsurane bar3e jorase pIkara saMyama-niyamake sAtha rahanevAle bIsa brahmacAriyoMkI siMhanAda kiyaa| usakI vikaTa garjanAse pRthvI, dizAe~, hatyA kara ddaalii| isa taraha bahuta dinoMtaka unhoMne antarikSa, dhuloka aura AkAzameM sabhI kA~pa utthe| vaha muniyoMkA bhakSaNa jArI rakhA, kintu manuSyoMko ina bhayaMkara siMhanAda sunakara indrako bar3A santApa huaa| hatyAroMkA patA nahIM claa| usa samaya kAlakeyoMke unake hRdayameM bhaya samA gayA aura unhoMne bar3I bhayase pIr3ita hokara sArA jagat [dharma-karmakI orase] utAvalIke sAtha apanA mahAn vajrAstra usake Upara chor3a nirutsAha ho gyaa| svAdhyAya baMda ho gyaa| yajJa aura diyaa| indrake vajrakA AghAta pAkara vaha mahAn asura utsava samApta ho gye| manuSyoMkI saMkhyA dinoMdina kSINa niSprANa hokara pRthvIpara gira pdd'aa| tatpazcAt sampUrNa hone lagI, ve bhayabhIta hokara AtmarakSAke liye dasoM devatA turaMta Age bar3hakara vRtrAsurake vadhase santapta hue dizAoMmeM daur3ane lage; koI dvija guphAoMmeM chipa gaye, Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . puSkarakA mAhAtmya, agastyAzrama tathA maharSi agastya ke prabhAvakA varNana * 67 ...................................... dUsaroMne jharanoMkI zaraNa lI, kitanoMne bhayase vyAkula batAtA hU~, nizcinta hokara suno| kAlakeya nAmase hokara prANa tyAga diye| isa prakAra yajJa aura utsavoMse vikhyAta jo dAnavoMkA samudAya hai, vaha bar3A hI niSThura rahita hokara jaba sArA jagat naSTa hone lagA, taba indra- hai| una dAnavoMne hI paraspara milakara sampUrNa jagatko sahita sampUrNa devatA vyathita hokara bhagavAn zrInArAyaNakI kaSTa pahu~cAnA Arambha kiyA hai| ve indrake dvArA zaraNameM gaye aura isa prakAra stuti karane lge| vRtrAsurako mArA gayA dekha apanI jAna bacAneke liye devatA bole-prabho! Apa hI hamAre janmadAtA samudrameM ghusa gaye the| nAnA prakArake prAhoMse bhare hue aura rakSaka haiN| Apa hI saMsArakA bharaNa-poSaNa karane- bhayaGkara samudrameM rahakara ve jagatkA vinAza karaneke vAle haiN| cara aura acara-sampUrNa jagatkI sRSTi liye rAtameM muniyoMko khA jAte haiN| jabataka ve samudrake Apase hI huI hai| kamalanayana ! pUrvakAlameM yaha bhUmi bhItara chipe raheMge, tabataka unakA nAza honA asambhava naSTa hokara rasAtalameM calI gayI thii| usa samaya Apane hai, isaliye aba tumaloga samudrako sukhAnekA koI hI varAharUpa dhAraNa karake saMsArake hitake liye isakA upAya soco| samudrase uddhAra kiyA thaa| puruSottama ! Adidaitya pulastyajI kahate haiM-bhagavAn zrIviSNuke ye hiraNyakazipu bar3A parAkramI thA, to bhI Apane vacana sunakara devatA brahmAjIke pAsa Akara vahA~se maharSi narasiMharUpa dhAraNa karake usakA vadha kara ddaalaa| isa agastyake Azramapara gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne prakAra Apake bahuta-se aise [alaukika] karma hai, mitrAvaruNake putra parama tejasvI mahAtmA agastya RSiko jinakI gaNanA nahIM ho sktii| madhusUdana ! hamaloga dekhaa| anekoM maharSi unakI sevAmeM lage the| unameM bhayabhIta ho rahe haiM, aba Apa hI hamArI gati haiM; isaliye pramAdakA leza bhI nahIM thaa| ve tapasyAkI rAzi jAna devadevezvara ! hama Apase lokakI rakSAke liye prArthanA par3ate the| RSiloga unake alaukika karmokI carcA karate haiN| sampUrNa lokoMkI, devatAoMkI tathA indrakI karate hue unakI stuti kara rahe the| mahAn bhayase rakSA kiijiye| ApakI hI kRpAse devatA bole-maharSe ! pUrvakAlameM jaba rAjA [aNDaja, svedaja, jarAyuja evaM udbhijja-] cAra nahuSake dvArA lokoMko kaSTa pahuMca rahA thA, usa samaya bhAgoMmeM baiMTI huI sampUrNa prajA jIvana dhAraNa karatI hai| Apane saMsArake hitake liye unheM indra-padase bhraSTa kiyA ApakI hI dayAse manuSya svastha hoMge aura devatAoMkI aura isa prakAra lokakA kA~TA dUra karake Apa jagatke havya-kavyoMse tRpti hogii| isa prakAra deva-manuSyAdi AzrayadAtA hue| jisa samaya parvatoMmeM zreSTha vindhyAcala sampUrNa loka eka-dUsareke Azrita haiN| Apake hI sUryake Upara krodha karake bar3hakara bahuta U~cA ho gayA thA; anugrahase ina sabakA udvega zAnta ho sakatA hai tathA usa samaya Apane hI use natamastaka kiyA; tabase Apake dvArA hI inakI pUrNatayA rakSA honI sambhava hai| Ajataka ApakI AjJAkA pAlana karatA huA vaha parvata bhagavan ! saMsArake Upara bar3A bhArI bhaya A pahuMcA hai| bar3hatA nhiiN| jaba sArA jagat andhakArase AcchAdita thA patA nahIM, kauna rAtrimeM jA-jAkara brAhmaNoMkA vadha kara aura prajA mRtyuse pIr3ita hone lagI, usa samaya Apako DAlatA hai| brAhmaNoMkA kSaya ho jAnepara samUcI pRthvIkA hI apanA rakSaka samajhakara prajA Apako zaraNameM AyI nAza ho jaaygaa| ataH mahAbAho ! jagatpate ! Apa aisI aura use Apake dvArA parama Ananda evaM zAntikI prApti kRpA kareM, jisase Apake dvArA surakSita hokara ina huii| jaba-jaba hamalogoMpara bhayakA AkramaNa huA, lokoMkA vinAza na ho| taba-taba sadA hI Apane hameM zaraNa dI haiisaliye Aja __ bhagavAn zrIviSNu bole-devatAo ! mujhe bhI hama Apase eka varakI yAcanA karate haiN| Apa prajAke vinAzakA sArA kAraNa mAlUma hai| maiM tumheM bhI varadAtA haiM [ataH hamArI icchA pUrNa kIjiye] / Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhISmajIne pUchA- mahAmune! kyA kAraNa thA, jisase vindhya parvata sahasA krodhase mUrcchita ho bar3hakara bahuta U~cA ho gayA thA ? pulastyajIne kahA- sUrya pratidina udaya aura astake samaya suvarNamaya mahAparvata girirAja merukI parikramA kiyA karate haiN| eka dina sUryako dekhakara vindhyAcalane unase kahA- 'bhAskara ! jisa prakAra Apa pratidina meruparvatakI parikramA kiyA karate haiM, usI prakAra merI bhI kiijiye|' yaha sunakara sUryane girirAja vindhyase kahA- 'zaila! maiM apanI icchAse merukI parikramA nahIM karatA; jinhoMne isa saMsArakI sRSTi kI hai, una vidhAtAne hI mere liye yaha mArga niyata kara diyA hai|' unake aisA kahanepara vindhyAcalako sahasA krodha ho AyA aura vaha sUrya tathA candramAkA mArga rokaneke liye bar3hakara bahuta U~cA ho gyaa| taba indrAdi sampUrNa devatAoMne jAkara bar3hate hue girirAja vindhyAcalako rokA, kintu usane unakI bAta nahIM maanii| taba ve maharSi agastyake pAsa jAkara bole- 'munIzvara zailarAja vindhya krodhake vazIbhUta hokara sUrya, candramA tathA nakSatroMkA mArga roka rahA hai; use koI nivAraNa nahIM kara paataa|' devatAoMkI bAta sunakara brahmarSi agastyajI vindhyake pAsa gaye aura AdarapUrvaka bole'parvatazreSTha ! maiM dakSiNa dizAmeM jAneke liye tumase mArga cAhatA hU~; jabataka maiM lauTakara na AU~, tabataka tuma nIce rahakara hI merI pratIkSA kro|' [munikI bAta mAnakara vindhyAcalane vaisA hI kiyaa|] maharSi agastya dakSiNa dizAse Ajataka nahIM lauTe; isIse vindhya parvata aba nahIM bddh'taa| bhISma ! tumhAre praznake anusAra yaha prasaGga maiMne sunA diyA; aba devatAoMne jisa prakAra kAlakeya daityoMkA vadha kiyA, vaha vRttAnta suno| devatAoMke vacana sunakara maharSi agastyane pUchA'Apaloga kisaliye yahA~ Aye haiM aura mujhase kyA varadAna cAhate haiM?' unake isa prakAra pUchanepara devatAoMne kahA-' -'mahAtman! hama Apase eka adbhuta varadAna cAhate haiN| maharSe! Apa kRpA karake samudrako pI [ saMkSipta padmapurANa jaaiye| Apake aisA karanepara hamaloga devadrohI kAlakeya nAmaka dAnavoMko unake sage-sambandhiyoM sahita mAra ddaaleNge|' maharSine kahA- 'bahuta acchA, devarAja ! maiM ApalogoMkI icchA pUrNa kruuNgaa| aisA kahakara ve devatAoM aura tapaHsiddha muniyoMke sAtha jalanidhi samudrake pAsa gye| unake isa adbhuta karmako dekhanekI icchAse bahutere manuSya, nAga, gandharva, yakSa aura kinnara bhI una mahAtmAke pIche-pIche gaye maharSi sahasA samudrake taTapara jA phuNce| samudra bhISaNa garjanA kara rahA thaa| vaha apanI uttAla taraGgoMse nRtya karatA huA-sA jAna par3atA thaa| maharSi agastyake sAtha sampUrNa devatA, gandharva, nAga aura mahAbhAga muni jaba mahAsAgarake kinAre pahu~ca gaye, taba maharSine samudrako pI jAnekI icchAse una sabako lakSya karake kahA - 'devagaNa ! sampUrNa lokoMkA hita karaneke liye isa samaya maiM isa mahAsAgarako piye letA hU~; aba ApalogoMko jo kucha karanA ho, zIghra hI kiijiye|' yo kahakara ve sabake dekhate-dekhate samudrako Majes pI gye| yaha dekhakara indra Adi devatAoMko bar3A vismaya huA tathA ve maharSikI stuti karate hue kahane lage bhagavan! Apa hamAre rakSaka aura lokoMko nayA Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saSTikhaNDa ] * saptarSi-Azramake prasaGgameM saptarSiyoMke alobhakA varNana, annadAnAdi dharmokI prazaMsA. 69 janma denevAle hai| ApakI kRpAse devatAoMsahita sampUrNa diijiye| Apane jo jala pI liyA hai, vaha saba isameM jagatkA kabhI uccheda nahIM ho sktaa|' isa prakAra sampUrNa vApasa chor3a diijiye| devatA unakA sammAna kara rahe the| pradhAna-pradhAna gandharva unake aisA kahanepara munizreSTha agastyajI boleharSanAda karate the aura maharSike Upara divya puSpoMkI varSA 'vaha jala to maiMne pacA liyA, aba samudrako bharaneke ho rahI thii| unhoMne samUce mahAsAgarako jalazUnya kara liye Apaloga koI dUsarA upAya soceN|' maharSikI bAta diyaa| jaba samudrameM eka bUMda bhI pAnI na rahA, taba sampUrNa sunakara devatAoMko vismaya bhI huA aura viSAda bhii| devatA harSameM bharakara hAthoMmeM divya Ayudha liye dAnavoMpara vahA~ ikaTThe hue saba loga eka dUsarekI anumati le prahAra karane lge| mahAbalI devatAoMkA vega asuroMke munivara agastyajIko praNAma karake jaise Aye the, vaise liye asahya ho gyaa| unakI mAra khAkara bhI ve bhImakAya hI lauTa gye| devatAloga samudrako bharaneke viSayameM dAnava do ghar3Itaka ghamAsAna yuddha karate rahe; kintu ve paraspara vicAra karate hue brahmAjIke pAsa gye| vahA~ pavitrAtmA muniyoMkI tapasyAse dagdha ho cuke the, isaliye pahu~cakara unhoMne hAtha jor3a brahmAjIko praNAma kiyA aura pUrNa zakti lagAkara yatra karate rahanepara bhI devatAoMke samudrake punaH bharanekA upAya puuchaa| taba lokapitAmaha hAthase mAre gye| jo maranese baca rahe, ve pRthvI phAr3akara brahmAne unase kahA-'devatAo! tuma saba loga pAtAlameM ghusa gye| dAnavoMko mArA gayA dekha devatAoMne icchAnusAra apane-apane abhISTa sthAnako lauTa jAo, nAnA prakArake vacanoMdvArA munizreSTha agastyakA stavana aba bahuta dinoMke bAda samudra apanI pUrvAvasthAko prApta kiyA tathA isa prakAra kahA hogaa| mahArAja bhagIratha apane kuTumbI janoMko tAraneke devatA bole-mahAbhAga ! ApakI kRpAse liye gaGgAjIko lAyeMge aura unhIMke jalase punaH saMsArake logoMko bar3A sukha milaa| kAlakeya dAnava samudrako bhara deNge|' bar3e hI krUra aura parAkramI the, ve saba ApakI zaktise aisA kahakara brahmAjIne devatAoM aura RSiyoMko mAre gye| lokarakSaka maharSe ! aba isa samudrako bhara bheja diyaa| saptarSi-Azramake prasaGgameM saptarSiyoMke alobhakA varNana tathA RSiyoMke mukhase annadAna evaM dama Adi dharmokI prazaMsA / pulastyajI kahate haiM-rAjan ! aba maiM tumhAre ceSTAke sAtha tapasyA kI hai, jisake phalasvarUpa unameM liye saptarSiyoMke AzramakA varNana kruuNgaa| atri, indriya-jaya, dhairya, satya, kSamA, saralatA, dayA aura dAna vasiSTha, maiM, pulaha, kratu, aGgirA, gautama, sumati, sumukha, Adi sadguNoMkI pratiSThA huI hai| pUrvakAlakI bAta hai, vizvAmitra, sthUlazirA, saMvarta, pratardana, raibhya, bRhaspati, samAdhike dvArA sanAtana brahmalokapara vijaya prApta karanekI cyavana, kazyapa, bhRgu, durvAsA, jamadani, mArkaNDeya, abhilASA rakhanevAle saptarSigaNa tIrthasthAnoMkA darzana gAlava, uzanA, bharadvAja, yavakrIta, sthUlAkSa, makarAkSa, karate hue isa pRthvIpara vicara rahe the| isI bIcameM eka kaNva, medhAtithi, nArada, parvata, khagandhI, tRNAmbu, bAra bar3A bhArI sUkhA par3A, jisake kAraNa bhUkhase pIr3ita zavala, dhaumya, zatAnanda, akRtavraNa, jamadagnikumAra hokara sampUrNa jagatke loga bar3e kaSTameM par3a gye| usI parazurAma, aSTaka tathA kRSNadvaipAyana-ye sabhI RSi- samaya una RSiyoMko bhI kaSTa uThAte dekha tatkAlIna maharSi apane putroM aura ziSyoMke sAtha puSkarameM Akara rAjAne, jo prajAkI dekha-bhAlake liye bhramaNa kara rahe the, saptarSiyoMke AzramameM raha cuke haiM tathA sabane indriya- duHkhI hokara kahA-'munivaro ! brAhmaNoMke liye pratigraha saMyama aura zauca-santoSAdi niyamoMke pAlanapUrvaka pUrI uttama vRtti hai; ataH Apaloga mujhase dAna grahaNa Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa kareM-acche-acche gA~va, dhAna aura jau Adi anna, hI kaTu pariNAmako utpanna karatA hai; ataH jo sukha evaM ghRta-dugdhAdi rasa, taraha-tarahake ratna, suvarNa tathA dUdha ananta padakI icchA rakhatA ho, use to ise kadApi nahIM denevAlI gaue~ le leN| lenA caahiye| RSiyoMne kahA-rAjan ! pratigraha bar3I bhayaMkara vasiSThajIne kahA-isa lokameM dhanasazayakI vRtti hai| vaha svAdameM madhuke samAna madhura, kintu apekSA tapasyAkA saJcaya hI zreSTha hai| jo saba prakArake pariNAmameM viSake samAna ghAtaka hai| isa bAtako svayaM laukika saMgrahoMkA parityAga kara detA hai, usake sAre jAnate hue bhI tuma kyoM hameM lobhameM DAla rahe ho?' dasa upadrava zAnta ho jAte haiN| saMgraha karanevAlA koI bhI kasAiyoMke samAna eka cakrI (kumhAra yA telI), dasa manuSya aisA nahIM hai, jo sukhI raha ske| brAhmaNa cakriyoMke samAna eka zarAba becanevAlA, dasa zarAba jaise-jaise pratigrahakA tyAga karatA hai, vaise-hI-vaise becanevAloMke samAna eka vezyA aura dasa vezyAoMke santoSake kAraNa usake brahma-tejakI vRddhi hotI hai| eka samAna eka rAjA hotA hai| jo pratidina dasa hajAra ora akiJcanatA aura dUsarI ora rAjyako tarAjUpara hatyAgRhoMkA saJcAlana karatA hai, vaha zauNDika hai; rAjA rakhakara tolA gayA to rAjyakI apekSA akiJcanatAkA hI bhI usIke samAna mAnA gayA hai| ataH rAjAkA pratigraha palar3A bhArI rahA; isaliye jitAtmA puruSake liye kucha atyanta bhayaGkara hai| jo brAhmaNa lobhase mohita hokara bhI saMgraha na karanA hI zreSTha hai| rAjAkA pratigraha svIkAra karatA hai, vaha tAmisra Adi kazyapajI bole-dhana-sampatti mohameM ghora narakoMmeM pakAyA jAtA hai|* ataH mahArAja ! tuma DAlanevAlI hotI hai| moha narakameM girAtA hai; isaliye apane dAnake sAtha hI yahA~se pdhaaro| tumhArA kalyANa kalyANa cAhanevAle puruSako anarthaka sAdhana arthakA ho| yaha dAna dUsaroMko denaa| dUrase hI parityAga kara denA caahiye| jisako dharmake liye yaha kahakara ve saptarSi vanameM cale gye| tadanantara dhana-saMgrahakI icchA hotI hai, usake liye usa icchAkA rAjAkI AjJAse usake mantriyoMne gUlarake phaloMmeM tyAga hI zreSTha hai; kyoMki kIcar3ako lagAkara dhonekI sonA bharakara unheM pRthvIpara bikhera diyaa| saptarSi annake apekSA usakA sparza na karanA hI uttama hai| dhanake dvArA dAne bInate hue vahA~ pahu~ce to una phaloMko bhI unhoMne jisa dharmakA sAdhana kiyA jAtA hai, vaha kSayazIla mAnA hAthameM utthaayaa| yA ta gayA hai| dUsareke liye jo dhanakA parityAga hai, vahI unheM bhArI jAnakara atrine kahA-'ye phala akSaya dharma hai, vahI mokSakI prApti karAnevAlA hai| grahaNa karaneyogya nahIM haiN| hamArI jJAnazaktipara mohakA bharadvAjane kahA-jaba manuSyakA zarIra jIrNa pardA nahIM par3A hai, hama mandabuddhi nahIM ho gaye haiN| hama hotA hai, taba usake dA~ta aura bAla bhI paka jAte haiM; samajhadAra haiM, jJAnI haiM, ataH isa bAtako bhalIbhA~ti kintu dhana aura jIvanakI AzA bUr3he honepara bhI jIrNa samajhate haiM ki ve gUlarake phala suvarNase bhare haiN| dhana isI nahIM hotI-vaha sadA nayI hI banI rahatI hai| jaise darjI lokameM AnandadAyaka hotA hai, mRtyuke bAda to vaha bar3e sUIse vastrameM sUtakA praveza karA detA hai, usI prakAra * dazasUnAsamazcakrI dazakrisamo dhvajaH / dazadhvajasamA vezyA dazavezyAsamo nRpaH // dazasUnAsahakhANi yo vAhayati zauNDikaH / tena tulyastato rAjA porastasya pratigrahaH // yo rAjJaH pratigRhAti brAhmaNo lobhmohitH| tAmisrAdiSu ghoreSu narakeSu sa pcyte| (19 / 236-38) * ihaivAttaM basu prItyai pretya vai kttukodym| tasmAna prAhyamevaitatsukhamAnantyamicchatA // (19 // 243) Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * saptarSi Azramake prasaGgameM saptarSiyoMke allobhakA varNana, annadAnAdi dharmokI prazaMsA * tRSNArUpI sUIse saMsArarUpI sUtrakA vistAra hotA hai| tRSNAkA kahIM ora-chora nahIM hai, usakA peTa bharanA kaThina hotA hai; vaha saikar3oM doSoMko Dhoye phiratI hai; usake dvArA bahuta se adharma hote haiN| ataH tRSNAkA parityAga hI ucita hai| gautama bole- indriyoMke lobhagrasta honese sabhI manuSya saGkaTameM par3a jAte haiN| jisake cittameM santoSa haiM, usake liye sarvatra dhana-sampatti bharI huI hai; jisake paira jUtemeM haiM, usake liye sArI pRthvI mAno camar3ese mar3hI hai| santoSarUpI amRtase tRpta evaM zAnta cittavAle puruSoMko jo sukha prApta hai, vaha dhanake lobhase idhara-udhara daur3anevAle logoMko kahA~se prApta ho sakatA hai| asantoSa hI sabase bar3hakara duHkha hai aura santoSa hI sabase bar3A sukha hai; ataH sukha cAhanevAle puruSako sadA santuSTa rahanA caahiye| * vizvAmitrane kahA- kisI kAmanAkI pUrti cAhanevAle manuSyakI yadi eka kAmanA pUrNa hotI hai, to dUsarI nayI utpanna hokara use punaH bANake samAna bIMdhane lagatI hai| bhogoMkI icchA upabhogake dvArA kabhI zAnta nahIM hotI, pratyuta ghI DAlanese prajvalita honevAlI aphrikI bhA~ti vaha adhikAdhika bar3hatI hI jAtI hai| bhogoMkI abhilASA rakhanevAlA puruSa mohavaza kabhI sukha nahIM paataa| jamadagni bole- jo pratigraha lenekI zakti rakhate hue bhI use nahIM grahaNa karatA, vaha dAnI puruSoMko milanevAle sanAtana lokoMko prApta hotA hai| jo brAhmaNa rAjAse dhana letA hai, vaha maharSiyoMdvArA zoka karaneke yogya hai; usa mUrkhako naraka yAtanAkA bhaya nahIM dikhAyI detaa| pratigraha lene meM samartha hokara bhI usameM pravRtta nahIM honA cAhiye; kyoMki pratigrahase brAhmaNoMkA brahmateja 71 naSTa ho jAtA hai| arundhatIne kahA - tRSNAkA Adi anta nahIM hai, vaha sadA zarIrake bhItara vyApta rahatI hai| duSTa buddhivAle puruSoMke liye jisakA tyAga karanA kaThina hai, jo zarIrake jIrNa honepara bhI jIrNa nahIM hotI tathA jo prANAntakArI rogake samAna hai, usa tRSNAkA tyAga karanevAleko hI sukha milatA hai| pazusakha bole- dharmaparAyaNa vidvAn puruSa jaisA AcaraNa karate haiM, AtmakalyANakI icchA rakhanevAle vidvAn puruSako vaisA hI AcaraNa karanA cAhiye / aisA kahakara dRr3hatApUrvaka niyamoMkA pAlana karanevAle ve sabhI maharSi una suvarNayukta phaloMko chor3a anyatra cale gye| ghUmate-ghAmate ve madhya puSkarameM gaye, jahA~ akasmAt Aye hue zunaHsakha nAmaka paribrAjakase unakI bheMTa huii| usake sAtha ve kisI vanameM gye| vahA~ unheM eka bahuta bar3A sarovara dikhAyI diyA, jisakA jala kamaloMse AcchAdita thaa| ve saba-ke-saba usa sarovarake kinAre baiTha gaye aura kalyANakA cintana karane lge| usa samaya zunaHsakhane kSudhAse pIr3ita una samasta muniyoMse isa prakAra kahA - 'maharSiyo! Apa saba loga batAiye, bhUkhakI pIr3A kaisI hotI hai ?' RSiyoMne kahA - zakti, khaDga, gadA, cakra, tomara aura bANoMse pIr3ita kiye jAnepara manuSyako jo vedanA hotI hai, vaha bhI bhUkhakI pIr3Ake sAmane mAta ho jAtI hai| damA, khA~sI, kSaya, jvara aura miragI Adi rogoMse kaSTa pAte hue manuSyako bhI bhUkhakI pIr3A una sabakI apekSA adhika jAna par3atI hai| jisa prakAra sUryakI kiraNoMse pRthvIkA sArA jala khIMca liyA jAtA hai, usI prakAra peTakI Agase zarIrakI samasta nAr3iyA~ sUkha jAtI haiN| kSudhAse pIr3ita manuSyako A~khoMse kucha sUjha nahIM * sarvatra sampadastasya santuSTaM yasya mAnasam / upAnadgUDhapAdasya nanu carmAvRteva bhUH // santoSAmRtatRzAnAM yatsukhaM zAntacetasAm / kutastaddhanalubdhAnAmitazcetazca asantoSaH paraM duHkhaM santoSaH paramaM sukhm| sukhArthI puruSastasmAtsantuSTaH satataM bhavet // dhAvatAm // ( 19 / 259-61 ) Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa par3atA, usakA sArA aGga jalatA aura sUkhatA jAtA hai| indriyoMkA damana nahIM kiyA, usake vanameM rahanese kyA bhUkhakI Aga prajvalita honepara manuSya gUMgA, baharA, jaDa, lAbha / tathA jisane mana aura indriyoMkA bhalIbhA~ti damana paGga, bhayaMkara tathA maryAdAhIna ho jAtA hai| loga kSudhAse kiyA hai, usako [ghara chor3akara] kisI AzramameM rahanekI pIr3ita honepara pitA-mAtA, strI, putra, kanyA, bhAI tathA kyA AvazyakatA hai| jitendriya puruSa jahA~-jahA~ nivAsa svajanoMkA bhI parityAga kara dete haiN| bhUkhase vyAkula karatA hai, usake liye vahI-vahI sthAna vana evaM mahAn manuSya na pitaroMkI bhalIbhA~ti pUjA kara sakatA hai na Azrama hai| jo uttama zIla aura AcaraNameM rata hai, devatAoMkI, na gurujanoMkA satkAra kara sakatA hai na jisane apanI indriyoMko kAbUmeM kara liyA hai tathA jo RSiyoM tathA abhyaagtoNkaa| sadA sarala bhAvase rahatA hai, usako AzramoMse kyA isa prakAra anna na milanepara dehadhArI prANiyoMmeM ye prayojana ? viSayAsakta manuSyoMse vanameM bhI doSa bana jAte sabhI doSa A jAte haiN| isaliye saMsArameM anase bar3hakara haiM tathA gharameM rahakara bhI yadi pA~coM indriyokA nigraha kara na to koI padArtha huA hai, na hogaa| anna hI saMsArakA liyA jAya to vaha tapasyA hI hai| jo sadA zubha karmameM mUla hai| saba kucha atrake hI AdhArapara TikA huA hai| hI pravRtta hotA hai, usa vItarAga puruSake liye ghara hI pitara, devatA, daitya, yakSa, rAkSasa, kinnara, manuSya aura tapovana hai| kevala zabda-zAstra-vyAkaraNake cintanameM pizAca-sabhI anamaya mAne gaye haiM; isaliye annadAna lage rahanevAlekA mokSa nahIM hotA tathA logoMkA mana karanevAleko akSaya tRpti aura sanAtana sthiti prApta hotI bahalAne meM hI jisakI pravRtti hai, usako bhI mukti nahIM hai| tapa, satya, japa, homa, dhyAna, yoga, uttama gati, svarga miltii| jo ekAntameM rahakara dRr3hatApUrvaka niyamoMkA aura sukhakI prApti-ye saba kucha annase hI sulabha hote pAlana karatA, indriyoMkI Asaktiko dUra haTAtA, haiN| candana, agara, dhUpa aura zItakAlameM IMdhanakA dAna adhyAtmatattvake cintanameM mana lagAtA aura sarvadA annadAnake solahaveM hisseke barAbara bhI nahIM ho sktaa| ahiMsA-vratakA pAlana karatA hai, usIkA mokSa nizcita anna hI prANa, bala aura teja hai| anna hI parAkrama hai, hai| jitendriya puruSa sukhase sotA aura sukhase jAgatA hai| annase hI tejakI utpatti aura vRddhi hotI hai| jo manuSya vaha sampUrNa bhUtoMke prati samAna bhAva rakhatA hai| usake zraddhApUrvaka bhUkheko ana detA hai, vaha brahmasvarUpa hokara manameM harSa-zoka Adi vikAra nahIM aate| cher3A huA brahmAjIke sAtha Ananda manAtA hai| jo ekAgracitta hokara siMha, atyanta roSameM bharA huA sarpa tathA sadA kupita amAvAsyAko zrAddhameM anadAnakA mAhAtmyamAtra sunAtA rahanevAlA zatru bhI vaisA aniSTa nahIM kara sakatA, jaisA hai; usake pitara AjIvana santuSTa rahate haiN| saMyamarahita citta kara DAlatA hai| indriya-saMyama aura manonigrahase yukta brAhmaNa sukhI mAMsabhakSI prANiyoM tathA ajitendriya manuSyoMse evaM dharmake bhAgI hote haiN| dama, dAna evaM yama-ye tInoM logoMko sadA bhaya rahatA hai, ataH unake nivAraNake liye tattvArthadarzI puruSoMdvArA batAye hue dharma hai| inameM bhI brahmAjIne daNDakA vidhAna kiyA hai| daNDa hI prANiyoMkI vizeSataH dama brAhmaNoMkA sanAtana dharma hai| dama tejako rakSA aura prajAkA pAlana karatA hai| vahI pApiyoMko bar3hAtA hai, dama parama pavitra aura uttama hai| damase puruSa pApase rokatA hai| daNDa sabake liye durjaya hotA hai| vaha pAparahita evaM tejasvI hotA hai| saMsArameM jo kucha niyama, saba prANiyoMko bhaya pahu~cAnevAlA hai| daNDa hI manuSyoMkA dharma, zubha karma athavA sampUrNa yajJoMke phala haiM, una zAsaka hai, usIpara dharma TikA huA hai| sampUrNa AzramoM sabakI apekSA damakA mahattva adhika hai| damake binA aura samasta bhUtoMmeM dama hI uttama vrata mAnA gayA hai| dAnarUpI kriyAkI yathAvat zuddhi nahIM ho sktii| damase udAratA, komala svabhAva, santoSa, doSa-dRSTikA abhAva, hI yajJa aura damase hI dAnakI pravRtti hotI hai| jisane guru-zuzrUSA, prANiyoMpara dayA aura cugalI na karanA Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * saptarSi-Azramake prasaGgameM saptarSiyoMke alobhakA varNana, annadAnAdi dharmokI prazaMsA . 73 inhIMko zAnta buddhivAle saMtoM aura RSiyoMne dama kahA vAloMko svayaM nindA na kre| apane manako roke / jo usa hai| dharma, mokSa tathA svarga-ye sabhI damake adhIna haiN| samaya apane cittako vazameM kara letA hai, vaha mAno jo apanA apamAna honepara krodha nahIM karatA aura sammAna amRtase snAna karatA hai| vRkSoMke nIce rahanA, sAdhAraNa honepara harSase phUla nahIM uThatA, jisakI dRSTi meM duHkha aura vastra pahananA, akele rahanA, kisIkI apekSA na rakhanA sukha samAna haiM, usa dhIra puruSako prazAnta kahate haiN| aura brahmacaryakA pAlana karanA-ye saba paramagatiko jisakA apamAna hotA hai, vaha sAdhu puruSa to sukhase prApta karAnevAle hote haiN| jisane kAma aura krodhako jIta sotA aura sukhase jAgatA hai tathA usakI buddhi liyA, vaha jaMgalameM jAkara kyA karegA? abhyAsase kalyANamayI hotI hai| parantu apamAna karanevAlA manuSya zAstrakI, zIlase kulakI, satyase krodhakA tathA mitrake svayaM naSTa ho jAtA hai| apamAnita puruSako cAhiye ki dvArA prANoMkI rakSA kI jAtI hai| jo puruSa utpanna hue vaha kabhI apamAna karanevAlekI burAI na soce| apane krodhako apane manase roka letA hai, vaha usa kSamAke dvArA dharmapara dRSTi rakhate hue bhI dUsaroMke dharmakI nindA sabako jIta letA hai| jo krodha aura bhayako jItakara na kre|* zAnta rahatA hai, pRthvIpara usake samAna vIra aura jo indriyoMkA damana karanA nahIM jAnate, ve vyartha hI kauna hai| yaha brahmAjIkA batAyA huA gUr3ha upadeza zAstroMkA adhyayana karate haiM; kyoMki mana aura indriyoMkA hai| pyAre ! hamane dharmakA hRdaya-sAra tattva tumheM saMyama hI zAstrakA mUla hai, vahI sanAtana dharma hai| sampUrNa batalAyA hai| vratoMkA AdhAra dama hI hai| chahoM aGgoMsahita par3e hue veda yajJa karanevAloMke loka dUsare haiM, tapasviyoMke loka bhI damase hIna puruSako pavitra nahIM kara sakate / jisane dUsare haiM tathA indriya-saMyama aura manonigraha karanevAle indriyoMkA damana nahIM kiyA, usake sAMkhya, yoga, uttama logoMke loka dUsare hI haiN| ve sabhI parama sammAnita haiN| kula, janma aura tIrthasnAna-sabhI vyartha haiN| yogavettA kSamA karanevAlepara eka hI doSa lAgU hotA hai, dUsarA dvijako cAhiye ki vaha apamAnako amRtake samAna nahIM; vaha yaha ki kSamAzIla puruSako loga zaktihIna samajhakara usase prasannatAkA anubhava kare aura sammAnako mAna baiThate haiN| kintu ise doSa nahIM mAnanA cAhiye, viSake tulya mAnakara usase ghRNA kre| apamAnase usake kyoMki buddhimAnoMkA bala kSamA hI hai| jo zAnti athavA tapakI vRddhi hotI hai aura sammAnase kssy| pUjA aura kSamAko nahIM jAnatA, vaha iSTa (yajJa Adi) aura pUrta satkAra pAnevAlA brAhmaNa duhI huI gAyakI taraha khAlI ho (tAlAba Adi khudavAnA) donoMke phaloMse vaJcita ho jAtA hai| jaise gau ghAsa aura jala pIkara phira puSTa ho jAtA hai| krodhI manuSya jo japa, homa aura pUjana karatA jAtI hai, usI prakAra brAhmaNa japa aura homake dvArA punaH hai, vaha saba phUTe hue ghar3ese jalakI bhA~ti naSTa ho jAtA brahmatejase sampanna ho jAtA hai| saMsArame nindA hai| jo puruSa prAtaHkAla uThakara pratidina isa puNyamaya karanevAleke samAna dUsarA koI mitra nahIM hai, kyoMki vaha damAdhyAyakA pATha karatA hai, vaha dharmako naukApara ArUr3ha pApa lekara apanA puNya de jAtA hai| nindA karane- hokara sArI kaThinAiyoMko pAra kara jAtA hai| jo dvija * avamAne na kupyeta sammAne na prahaSyati / samaduHkhasukho dhIraH prazAnta iti kIrtyate // sukhaM navamataH zete sukhaM caiva prabudhyati / zreyastaramatistiSThedavamantA vinazyati // avamAnI tu na dhyAyettasya pApaM kadAcana / svadharmamapi cAvekSya paradharma na dUSayet // (19 / 332-34) * Akrozakasamo loke suhRdanyo na vidyate / yastu duSkRtamAdAya sukRtaM vaM prayacchati / / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa girtaa| sadA hI isa puNyaprada damAdhyAyako dUsaroMko sunAtA hai, curAyA ho, use RtukAlake binA hI maithuna karane, dinameM vaha brahmalokako prApta hotA hai tathA vahA~se kabhI nahIM sone, eka dUsareke yahA~ jAkara atithi banane, jisa gA~vameM eka hI ku~A ho vahA~ nivAsa karane, brAhmaNa hokara dharmakA sAra suno aura sunakara use dhAraNa karo- zUdrajAtikI strIse sambandha rakhanekA pApa lage aura aise jo bAta apaneko pratikUla jAna par3e, use dUsaroMke liye logoMko jina lokoMmeM jAnA par3atA hai, vahIM vaha bhI jAya / bhI kAmameM na laaye| jo parAyI strIko mAtAke samAna, bharadvAja bole-jisane mRNAla curAye hoM, vaha parAye dhanako miTTIke Dheleke samAna aura sampUrNa bhUtoMko sabake prati krUra, dhanake abhimAnI, sabase DAha rakhaneapane AtmAke samAna jAnatA hai, vahI jJAnI hai| jisakI vAle, cugalakhora aura rasa becanevAlekI gati prApta kre| rasoI balivaizvadevake liye aura jIvana paropakArake liye gautamane kahA-jisane mRNAloMkI corI kI ho, hai, vahI vidvAn hai| jaise dhAtuoMmeM suvarNa uttama hai, vaise vaha sadA zUdrakA anna khAnevAle, parastrIgAmI aura gharameM hI paropakAra sabase zreSTha dharma hai, vahI sarvasva hai| sampUrNa dUsaroMko na dekara akele miSTAnna bhojana karanevAleke prANiyoMke hitakA dhyAna rakhanevAlA puruSa amRtatva prApta samAna pApakA bhAgI ho| karatA hai| vizvAmitra bole-jo mRNAla curA le gayA ho, pulastyajI kahate haiM-isa prakAra RSiyoMne vaha sadA kAma-parAyaNa, dinameM maithuna karanevAle, nitya zunaHsakhake sAmane dharmake sAra-tattvakA pratipAdana karake pAtakI, parAyI nindA karanevAle aura parastrIgAmIkI gati usake sAtha vahA~se dUsare vanameM praveza kiyaa| vahA~ bhI prApta kre|| unheM eka bahuta vistRta jalAzaya dikhAyI diyA, jo padma jamadanine kahA-jisane mRNAloMkI corI kI aura utpaloMse AcchAdita thaa| usa sarovarameM utarakara ho, vaha durbuddhi manuSya apane mAtA-pitAkA apamAna unhoMne mRNAla ukhAr3e aura unheM Dhera-ke-Dhera kinArepara karaneke, apanI kanyAke diye hue dhanase apanI jIvikA rakhakara jalase sampanna honevAlI puNyakriyA-sandhyA- calAneke, sadA dUsarekI rasoImeM bhojana karaneke, parastrIse tarpaNa Adi karane lge| tatpazcAt jaba ve jalase bAhara samparka rakhaneke aura gauoMkI bikrI karaneke pApakA nikale to una maNAloko na dekhakara paraspara isa prakAra bhAgI ho| kahane lge| parAzarajI bole-jisane mRNAla curAye hoM, vaha RSi bole-hama saba loga kSudhAse kaSTa pA rahe dUsaroMkA dAsa evaM janma-janma krodhI ho tathA saba haiM-aisI dazA meM kisa pApI aura krUrane mRNAloMko prakArake dharmakarmose hIna ho|| curA liyA? zunaHsakhane kahA-jisane mRNAloMkI corI kI jaba isa taraha kucha patA na lagA taba sabase pahale ho, vaha nyAyapUrvaka vedAdhyayana kare, atithiyoMmeM prIti kazyapajI bole-jisane mRNAlakI corI kI ho, use rakhanevAlA gRhastha ho, sadA satya bole, vidhivat sarvatra saba kucha curAnekA, thAtI rakhI huI vastupara jI agrihotra kare, pratidina yajJa kare aura antameM lalacAnekA aura jhUThI gavAhI denekA pApa lge| vaha brahmalokako jaay| dambhapUrvaka dharmakA AcaraNa aura rAjAkA sevana karane, RSiyoMne kahA-zunaHsakha ! tumane jo zapatha madya aura mAMsakA sevana karane, sadA jhUTha bolane, sUdase kI hai, vaha to dvijAtimAtrako abhISTa hI hai; ataH tumhIne jIvikA calAne aura rupayA lekara lar3akI becaneke hama sabake mRNAloMkI corI kI hai| pApakA bhAgI ho| zunaHsakha bole-brAhmaNo! maine hI ApavasiSThajIne kahA-jisane una mRNAloMko logoMke mu~hase dharma sunanekI icchAse ye mRNAla chipA Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] .nAnA prakArake vrata, sAna aura tarpaNakI vidhi tathA dharmamUrtikI kathA . diye the| mujhe Apa indra smjheN| munivaro ! Apane lobhake upavAsapUrvaka nivAsa kare, use akSaya phalakI prApti parityAgase akSaya lokoMpara vijaya pAyI hai| ataH isa hotI hai| vanavAsI maharSiyoMke liye jo bAraha varSoMkI vimAnapara baiThiye, aba hamaloga svargalokako cleN| yajJa-dIkSA batAyI gayI hai, usakA pUrA-pUrA phala usa taba maharSiyoMne indrako pahacAnakara unase isa manuSyako bhI mila jAtA hai| usakI kabhI durgati nahIM prakAra khaa| hotii| vaha sadA apane kulavAloMke sAtha AnandakA RSi bole-devarAja ! jo manuSya yahA~ Akara anubhava karatA hai tathA brahmalokameM jAkara brahmAjIke eka madhyama puSkarameM nAna kare aura tIna rAtataka yahA~ dinataka (kalpabhara) vahA~ nivAsa karatA hai| nAnA prakArake vrata, snAna aura tarpaNakI vidhi tathA annAdi parvatoMke dAnakI prazaMsAmeM rAjA dharmamUrtikI kathA __pulastyajI kahate haiM-rAjan ! jyeSTha puSkarameM gau, kahalAtA hai| jo caitake mahIne meM dahI, dUdha, ghI aura madhyama puSkarameM bhUmi aura kaniSTha puSkarameM suvarNa denA gur3akA tyAga karatA aura gaurIkI prasannatAke uddezyase caahiye| yahI vahA~ke liye dakSiNA hai| prathama puSkarake brAhmaNa-dampatIkA pUjana karake unheM mahIna vastra aura devatA zrIbrahmAjI, dUsareke bhagavAn zrIviSNu tathA rasase bhare pAtra dAna karatA hai, usapara gaurIdevI prasanna tIsareke zrIrudra haiN| isa prakAra tInoM devatA vahA~ hotI haiN| yaha 'gaurIvrata' bhavAnIkA loka pradAna pRthak-pRthak sthita hai| aba maiM saba vratoMmeM uttama karanevAlA hai| jo ASAr3ha Adi cAturmAsyameM koI bhI mahApAtakanAzana nAmaka vratakA varNana karatA huuN| yaha phala nahIM khAtA tathA caumAsA bItanepara ghI aura gur3ake bhagavAn zaGkarakA batAyA huA vrata hai| rAtriko anna sAtha eka ghar3A evaM kArtikakI pUrNimAko punaH kucha taiyAra karake kuTumbavAle brAhmaNako bulAye aura use suvarNa brAhmaNako dAna detA hai, vaha rudralokako prApta hotA bhojana karAkara eka gau, suvarNamaya cakrase yukta trizUla hai| yaha 'zivavrata' kahalAtA hai| tathA do vastra-dhotI aura caddara dAna kare / jo manuSya jo manuSya hemanta aura zizirameM puSpoMkA sevana isa prakAra puNya karatA hai, vaha zivalokameM jAkara chor3a detA hai tathA apanI zaktike anusAra soneke tIna AnandakA anubhava karatA hai| yahI mahApAtakanAzana vrata phUla banavAkara phAlgunakI pUrNimAko bhagavAn zrIziva hai| jo eka dina ekabhaktavratI rahakara-eka hI atrakA aura zrIviSNukI prasannatAke liye unakA dAna karatA hai, bhojana kara dUsare dina tilamayI dhenu aura vRSabhakA dAna vaha paramapadako prApta hotA hai| yaha 'saumyavrata' kahalAtA karatA hai, vaha bhagavAn zaGkarake padako prApta hotA hai| yaha hai| jo phAlgunase Arambha karake pratyeka mAsakI pApa aura zokoMkA nAza karanevAlA 'rudravrata' hai| jo tRtIyAko namaka chor3a detA hai aura varSa pUrNa honepara eka varSataka eka dinakA antara de rAtrimeM bhojana karatA bhavAnIkI prasannatAke liye brAhmaNa-dampatIkA pUjana hai tathA varSa pUrA honepara nIla kamala, suvarNamaya kamala karake unheM zayyA aura Avazyaka sAmagriyosahita gRha aura cInIse bharA huA pAtra evaM baila dAna karatA hai, vaha dAna karatA hai, vaha eka kalpataka gaurIlokameM nivAsa bhagavAn zrIviSNuke dhAmako prApta hotA hai| yaha 'nIlavata' karatA hai| ise 'saubhAgyavata' kahate haiN| jo dvija eka kahalAtA hai| jo manuSya ASAr3hase lekara cAra mahInoMtaka varSataka maunabhAvase sandhyA karatA hai aura varSake antameM telakI mAliza chor3a detA hai aura bhojanakI sAmagrI dAna ghIkA ghar3A, do vastra-dhotI aura caddara, tila aura karatA hai, vaha bhagavAn zrIharike dhAmameM jAtA hai| yaha ghaNTA brAhmaNako dAna karatA hai, vaha sArasvatalokako prApta manuSyoMko prasanna karanevAlA honeke kAraNa 'prItivrata' hotA hai, jahA~se phira isa saMsArameM lauTanA nahIM pdd'taa| Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ........................ ...................................aamanner....... yaha rUpa aura vidyA pradAna karanevAlA 'sArasvata' nAmaka vratake antameM phUloMkA hAra, ghI aura ghRtamizrita khIra vrata hai| pratidina gobarakA maNDala banAkara usameM brAhmaNako dAna karatA hai, vaha zivalokameM jAtA hai| akSatoMdvArA kamala bnaaye| usake Upara bhagavAn zrIziva isakA nAma 'zIlavata' hai| jo [niyata kAlataka] yA zrIviSNukI pratimA rakhakara use ghIse snAna karAye; pratidina sandhyAke samaya dIpa-dAna karatA hai tathA ghI aura phira vidhivat pUjana kre| isa prakAra jaba eka varSa bIta telakA sevana nahIM karatA, phira vrata samApta honepara jAya, taba sAma-gAna karanevAle brAhmaNako zuddha sonekA brAhmaNako dIpaka, cakra, zUla, sonA aura dhotI-caddara banA huA ATha aMgulakA kamala aura tilakI dhenu dAna dAna karatA hai, vaha isa saMsArameM tejasvI hotA hai tathA kre| aisA karanevAlA puruSa zivalokameM pratiSThita hotA antameM rudralokako jAtA hai| yaha 'dIptivrata' hai| jo hai| yaha 'sAmavrata' kahA gayA hai| kArtikase Arambha karake pratyeka mAsako tRtIyAko rAtake navamI tithiko ekabhukta rahakara-eka hI annakA samaya gomUtrameM pakAyI huI jaukI lapsI khAkara rahatA hai bhojana karake kumArI kanyAoMko bhaktipUrvaka bhojana aura varSa samApta honepara godAna karatA hai, vaha eka karAye tathA gau, suvarNa, silA huA aMgA, dhotI, caddara kalpataka gaurIlokameM nivAsa karatA hai tathA usake bAda tathA sonekA siMhAsana brAhmaNako dAna kare; isase vaha isa lokameM rAjA hotA hai| isakA nAma 'rudravrata' hai| yaha zivalokako jAtA hai| araboM janmataka surUpavAn hotA sadA kalyANa karanevAlA hai| jo cAra mahInoMtaka candana hai| zatru use kabhI parAsta nahIM kara paate| yaha manuSyoMko lagAnA chor3a detA hai tathA antameM sIpI, candana, akSata sukha denevAlA 'vIravrata' nAmakA vrata hai| caitase Arambha aura do zveta vastra-dhotI aura caddara brAhmaNako dAna kara cAra mahInoMtaka pratidina logoMko binA mA~ge jala karatA hai, vaha varuNalokameM jAtA hai| yaha 'dRDhavrata' pilAye aura isa vratako samApti honepara anna-vastrasahita kahalAtA hai| jalase bharA huA mATa, tilase pUrNa pAtra tathA suvarNa dAna sonekA brahmANDa banAkara use tilakI DherImeM rakhe kre| aisA karanevAlA puruSa brahmalokameM sammAnita hotA tathA 'maiM ahaGkArarUpI tilakA dAna karanevAlA hU~' aisI hai| yaha uttama 'Anandavrata' hai| jo puruSa mAMsakA bhAvanA karake ghIse agniko tathA dakSiNAse brAhmaNako bilakula parityAga karake vratakA AcaraNa kare aura tRpta kre| phira mAlA, vastra tathA AbhUSaNoMdvArA usakI pUrtike nimitta gau tathA sonekA mRga dAna kare, vaha brAhmaNa-dampatIkA pUjana karake vizvAtmAkI tRptike azvamedha yajJakA phala prApta karatA hai| isakA nAma uddezyase kisI zubha dinako apanI zaktike anusAra 'ahiMsAvata' hai| eka kalpataka isakA phala bhogakara tIna tolese adhika sonA tathA tilasahita brahmANDa antameM manuSya rAjA hotA hai| mAyake mahInemeM sUryodayake brAhmaNako dAna kre| aisA karanevAlA puruSa punarjanmase pahale srAna karake dvija-dampatIkA pUjana kare tathA unheM rahita brahmapadako prApta hotA hai| isakA nAma 'brahmavrata' bhojana karAkara yathAzakti vastra aura AbhUSaNa dAna de| hai| yaha manuSyoMko mokSa denevAlA hai| jo tIna dina yaha 'sUryavrata' hai| isakA anuSThAna karanevAlA puruSa eka kevala dUdha pIkara rahatA hai aura apanI zaktike anusAra kalpataka sUryalokameM nivAsa karatA hai| ASAr3ha Adi eka tolese adhika sonekA kalpavRkSa banavAkara use cAra mahInoMmeM pratidina prAtaHsnAna kare aura phira eka sera cAvalake sAtha brAhmaNako dAna karatA hai, vaha bhI kArtikakI pUrNimAke dina brAhmaNoMko bhojana karAkara brahmapadako prApta hotA hai / yaha 'kalpavRkSavata' hai| jo eka godAna de to vaha manuSya bhagavAn zrIviSNuke dhAmako prApta mahInetaka upavAsa karake brAhmaNako sundara gau dAna karatA hotA hai| yaha 'viSNuvrata' hai| jo eka ayanase dUsare hai, vaha bhagavAn zrIviSNuke dhAmako prApta hotA hai| isakA ayanataka puSpa aura ghRtakA sevana chor3a detA hai aura nAma 'bhImavrata' hai| jo bIsa tolese adhika sonekI Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] nAnA prakArake vrata, snAna aura tarpaNakI vidhi tathA dharmamUrtikI kathA . ................ " pRthvI banavAkara dAna karatA hai aura dinabhara dUdha pIkara karake apanI zaktike anusAra gau, vastra aura suvarNake rahatA hai, vaha rudralokameM pratiSThita hotA hai| yaha 'dhanaprada' dvArA brAhmaNoMkI pUjA karatA hai, vaha paramapadako prApta hotA nAmaka vrata hai| yaha sAta sau kalpoMtaka apanA phala detA hai| yaha 'viSNuvrata' hai| jo pratyeka caturdazIko eka bAra rahatA hai| mAgha athavA caitakI tRtIyAko gur3akI gau rAtameM bhojana karatA aura varSakI samApti honepara eka gAya banAkara dAna kre| isakA nAma 'guDavrata' hai| isakA aura eka baila dAna karatA hai, use rudralokakI prApti hotI anuSThAna karanevAlA puruSa gaurIlokameM sammAna pAtA hai| hai| ise 'tryambaka-vrata' kahate haiN| jo sAta rAta upavAsa aba parama Ananda pradAna karanevAle mahAvratakA karake brAhmaNako ghIse bharA huA ghar3A dAna karatA hai, vaha varNana karatA huuN| jo paMdraha dina upavAsa karake brAhmaNako brahmalokako prApta hotA hai| isakA nAma 'varakhata' hai| jo do kapilA gaue~ dAna karatA hai, vaha devatA aura asuroMse kAzI jAkara dUdha denevAlI gaukA dAna karatA hai, vaha eka pUjita ho brahmalokameM jAtA hai tathA kalpake antameM kalpataka indralokameM nivAsa karatA hai| yaha 'mitravrata' sabakA samrAT hotA hai| isakA nAma 'prabhAvata' bhI hai| hai| jo eka varSataka tAmbUlakA sevana chor3akara antameM jo eka varSataka kevala eka hI annakA bhojana karatA hai godAna karatA hai, vaha varuNalokako jAtA hai| isakA aura bhakSya padArthoki sAtha jalakA ghar3A dAna karatA hai, nAma 'vAruNavata' hai| jo cAndrAyaNavata karake sonekA vaha kalpaparyanta zivalokameM nivAsa karatA hai| ise candramA banavAkara dAna detA hai, use candralokakI prApti 'prAptivrata' kahate haiN| jo pratyeka aSTamIko rAtrimeM eka hotI hai| yaha 'candravrata' kahalAtA hai| jo jyeSTha mAsameM bAra bhojana karatA hai aura varSa samApta honepara dUdha paJcAgni tapakara antameM aSTamI yA caturdazIko sonekI denevAlI gaukA dAna karatA hai, vaha indraloka jAtA hai| gaukA dAna karatA hai, vaha svargako jAtA hai| yaha 'rudravrata' ise 'sugativrata' kahate haiN| jo varSA Adi cAra RtuoMmeM kahalAtA hai| jo pratyeka tRtIyAko zivamandirameM jAkara brAhmaNako Idhana detA hai aura antameM ghI tathA gaukA dAna eka bAra hAtha jor3atA hai aura varSa pUrNa honepara dUdha karatA hai, vaha parabrahmako prApta hotA hai| yaha saba pApoMkA denevAlI gau dAna karatA hai, use devIlokakI prApti hotI nAza karanevAlA 'vaizvAnaravrata' hai| hai| isakA nAma 'bhavAnIvrata' hai| jo eka varSataka pratidina khIra khAkara rahatA hai aura jo mAyabhara gIlA vastra pahanatA aura saptamIko vrata samApta honepara brAhmaNako eka gAya aura eka baila godAna karatA hai, vaha kalpaparyanta svargameM nivAsa karake dAna karatA hai, vaha eka kalpataka lakSmIlokameM nivAsa antameM isa pRthvIpara rAjA hotA hai| ise 'tApakavata' karatA hai| isakA nAma 'devIvrata' hai| jo pratyeka kahate haiN| jo tIna rAta upavAsa karake phAlgunakI saptamIko eka bAra rAtrimeM bhojana karatA hai aura varSa pUrNimAko gharakA dAna karatA hai, use AdityalokakI samApta honepara dUdha denevAlI gau dAna karatA hai, use prApti hotI hai| yaha 'dhAmavrata' hai| jo vrata rahakara tInoM sUryalokakI prApti hotI hai| yaha 'bhAnuvrata' hai| jo pratyeka sandhyAoMmeM-prAtaH, madhyAhna evaM sAyaMkAlameM caturthIko eka bAra rAtrimeM bhojana karatA aura varSake bhUSaNoMdvArA brAhmaNa-dampatIkI pUjA karatA hai, use mokSa antameM sonekA hAthI dAna karatA hai, use zivalokakI milatA hai| yaha 'mokSavrata' hai| jo zuklapakSakI dvitIyAke prApti hotI hai| yaha 'vainAyakavata' hai| jo caumAsebhara dina brAhmaNako namakase bharA huA pAtra, vastrase DhakA bar3e-bar3e phaloMkA parityAga karake kArtikameM soneke huA kA~sekA bartana tathA dakSiNA detA hai aura vrata samApta phalakA dAna karatA hai tathA havana karAkara usake antameM honepara godAna karatA hai, vaha bhagavAn zrIzivake lokameM brAhmaNako gAya-baila detA hai, use sUryalokakI prApti hotI jAtA hai tathA eka kalpake bAda rAjAoMkA bhI rAjA hai| yaha 'saukhata' hai| jo bAraha dvAdaziyoMko upavAsa hotA hai| isakA nAma 'somavrata' hai| jo hara pratipadAko Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa eka hI annakA bhojana aura varSa samApta honepara kamalakA tumhAre devatA haiM, isIliye tumheM vaiSNavI kahate haiN| devi ! dAna karatA hai, vaha vaizvAnaralokameM jAtA hai| ise tuma janmase lekara mRtyutaka samasta pApoMse merI rakSA 'agnivrata' kahate haiN| jo pratyeka dazamIko eka hI karo! svarga, pRthvI aura antarikSameM kula sAr3he tIna annakA bhojana aura varSa samApta honepara dasa gaue~ tathA karor3a tIrtha haiM, yaha vAyu devatAkA kathana hai| mAtA sonekA dIpa dAna karatA hai, vaha brahmANDakA svAmI hotA jAhnavI ! ve sabhI tIrtha tumhAre bhItara maujUda haiN| hai| isakA nAma 'vizvavrata' hai| yaha bar3e-bar3e pAtakoMkA devalokameM tumhArA nAma nandinI aura nalinI hai| inake nAza karanevAlA hai| jo svayaM kanyAdAna karatA tathA sivA dakSA, pRthvI, subhagA, vizvakAyA, zivA, amRtA, dUsarekI kanyAoMkA vivAha karA detA hai, vaha apanI vidyAdharI, mahAdevI, loka-prasAdinI, kSemA, jAhnavI, ikkIsa pIr3hiyoMsahita brahmalokameM jAtA hai| kanyA-dAnase zAntA aura zAntipradAyinI Adi tumhAre anekoM nAma bar3hakara dUsarA koI dAna nahIM hai| vizeSataH puSkarameM aura haiN|'* jahA~ snAnake samaya ina pavitra nAmoMkA kIrtana vahA~ bhI kArtikI pUrNimAko, jo kanyA-dAna kareMge, hotA hai, vahA~ tripathagAminI bhagavatI gaGgA upasthita ho unakA svargameM akSaya vAsa hogaa| jo manuSya jalameM khar3e jAtI haiN| hokara tilako pIThIke bane hue hAthIko raloMse vibhUSita sAta bAra uparyukta nAmoMkA japa karake sampuTake karake brAhmaNako dAna dete haiM, unheM indralokakI prApti AkArameM donoM hAthoMko jor3akara unameM jala le| tIna, hotI hai| jo bhaktipUrvaka ina uttama vratoMkA varNana par3hatA cAra, pA~ca yA sAta bAra mastakapara DAle; phira vidhipUrvaka aura sunatA hai, vaha sau manvantaroMtaka gandharvokA svAmI mRttikAko abhimantrita karake apane aGgoMmeM lgaaye| hotA hai| abhimantrita karanekA mantra isa prakAra haisAnake binA na to zarIra hI nirmala hotA hai aura azvakrAnte rathakAnte viSNukAnte vsundhre| na manakI hI zuddhi hotI hai, ataH manakI zuddhike liye mRttike hara me pApaM yanpayA duSkRtaM kRtam / / sabase pahale snAnakA vidhAna hai| gharameM rakhe hue athavA uddhRtAsi varAheNa kRSNena zatabAhunA / turaMtake nikAle hue jalase snAna karanA caahiye| [kisI namaste sarvalokAnAM prabhavAraNi suvrate // jalAzaya yA nadIkA snAna sulabha ho to aura uttama hai|] (20 / 155. 157) mantravettA vidvAn puruSako mUlamantrake dvArA tIrthakI 'vasundhare ! tumhAre Upara azva aura ratha calA karate kalpanA kara lenI caahiye| 'OM namo nArAyaNAya'- hai| bhagavAn zrIviSNune bhI vAmanarUpase tumheM eka pairase yaha mUlamantra batAyA gayA hai| pahale hAthameM kuza lekara nApA thaa| mRttike ! maiMne jo bure karma kiye hoM, mere una vidhipUrvaka Acamana kare tathA mana aura indriyoMko saba pApoMko tuma hara lo| devi ! bhagavAn zrIviSNune saMyamameM rakhate hue bAhara-bhItarase pavitra rhe| phira cAra saikar3oM bhujAoMvAle varAhakA rUpa dhAraNa karake tumheM hAthakA caukora maNDala banAkara usameM nimnAGkita jalase bAhara nikAlA thaa| tuma sampUrNa lokoMkI vAkyoMdvArA bhagavatI gaGgAkA AvAhana kare-gaGge ! tuma utpattike liye araNIke samAna ho| suvrate ! tumheM merA bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse prakaTa huI ho; zrIviSNu hI namaskAra hai|' *viSNupAdaprasUtAsi vaiSNavI viSNudevatA / pAhi nastvenasastasmAdAjanmamaraNAntikAt // tinaH koTyo'rddhakoTI ca tIrthAnAM vAyurapravIt / divi bhUmyantarikSe ca tAni te santi jAhravi // nandinItyeva te nAma deveSu nalinIti ca / dakSA pRthvI ca subhagA vizvakAyA zivAmRtA // vidyAdharI mahAdevI tathA lokaprasAdinI / kSemA ca jAhnavI caiva zAntA zAntipradAyinI // (20 / 149-152) Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * nAnA prakArake vrata, snAna aura tarpaNakI vidhi tathA dharmamUrtikI kathA. isa prakAra mRttikA lagAkara punaH snAna kre| phira jo loga mere bAndhava na hoM, jo mere bAndhava hoM tathA vidhivat Acamana karake uThe aura zuddha sapheda dhotI evaM jo dUsare kisI janmameM mere bAndhava rahe hoM, ve saba mere diye caddara dhAraNa kara trilokIko tRpta karaneke liye tarpaNa kre| hue jalase tRpta hoN| unake sivA aura bhI jo koI prANI sabase pahale brahmA, viSNu, rudra aura prajApatikA tarpaNa mujhase jalakI abhilASA rakhate hoM, ve bhI tRpti lAbha kre| tatpazcAt devatA, yakSa, nAga, gandharva, zreSTha apsarAe~, kreN|' (aisA kahakara unake uddezyase jala giraaye|] krUra sarpa, garur3a pakSI, vRkSa, jambhaka Adi asura, tatpazcAt vidhipUrvaka Acamana karake apane Age vidyAdhara, megha, AkAzacArI jIva, nirAdhAra jIva, pApI puSpa aura akSatoMse kamalakI AkRti bnaaye| phira jIva tathA dharmaparAyaNa jIvoMko tRpta karaneke liye maiM jala yalapUrvaka sUryadevake nAmoMkA uccAraNa karate hue akSata, detA hU~-yaha kahakara una sabako jalAJjali de|* puSpa aura raktacandanamizrita jalase arghya de| devatAoMkA tarpaNa karate samaya yajJopavItako bAyeM kaMdhepara arghyadAnakA mantra isa prakAra haiDAle rahe, tatpazcAt use gale meM mAlAkI bhA~ti kara le aura namaste vizvarUpAya namaste brhmruupinne| manuSyoM, RSiyoM tathA RSiputroMkA bhaktipUrvaka tarpaNa kre| sahasrarazmaye nityaM namaste sarvatejase // 'sanaka, sanandana, sanAtana, kapila, Asuri, voDhu aura namaste rudravapuSe namaste bhktvtsl| paJcazikha-ye sabhI mere diye jalase sadA tRpta ho|' aisI padmanAbha namaste'stu kuNDalAGgadabhUSita // bhAvanA karake jala de| isI prakAra marIci, atri, namaste sarvalokeSu suptAMstAn prtibudhyse| aGgirA, pulastya, pulaha, kratu, pracetA, vasiSTha, bhRgu, nArada sukRtaM duSkRtaM caiva sarva pazyasi sarvadA / / tathA sampUrNa devarSiyoM evaM brahmarSiyoMkA akSatasahita satyadeva namaste'stu prasIda mama bhaaskr| jalake dvArA tarpaNa kre| isake bAda yajJopavItako dAyeM divAkara namaste'stu prabhAkara namo'stu te|| kaMdhepara karake bAyeM ghuTaneko pRthvIpara Tekakara baiThe; phira (20 / 172-75) agnizcAtta, saumya, haviSmAn, USmapa, sukAlI, barhiSad 'bhagavAn sUrya ! Apa vizvarUpa aura brahmasvarUpa haiM, tathA Ajyapa nAmake pitaroMkA tila aura candanayukta ina donoM rUpoMmeM Apako namaskAra hai| Apa sahasroM jalase bhaktipUrvaka tarpaNa kre| isI prakAra hAthoMmeM kuza kiraNoMse suzobhita aura sabake tejarUpa haiM, Apako sadA lekara pavitrabhAvase paralokavAsI pitA, pitAmaha Adi namaskAra hai| bhaktavatsala ! rudrarUpadhArI Apa paramezvarako aura mAtAmaha AdikA, nAma-gotrakA uccAraNa karate hue bArambAra namaskAra hai| kuNDala aura aGgada Adi tarpaNa kare / isa kramase vidhi aura bhaktike sAtha sabakA AbhUSaNoMse vibhUSita padmanAbha ! Apako namaskAra hai| tarpaNa karake nimnAGkita mantrakA uccAraNa kare- bhagavan ! Apa sampUrNa lokoMke soye hue jIvoMko ___ ye'bAndhavA bAndhavA ye ye'nyajanmani bAndhavAH // jagAte haiM, Apako merA praNAma hai| Apa sadA sabake te tRptimakhilA yAntu ye'pysmttoykaangginnH| pApa-puNyako dekhA karate haiN| satyadeva ! Apako (20 / 169-70) namaskAra hai| bhAskara ! mujhapara prasanna hoiye / divAkara ! * devA yakSAstathA nAgA gandharvApsarasA varAH / / krUrAH sarpAH suparNAca taravo jambhakAdayaH / vidyAdharA jaladharAstathaivAkAzagAminaH / nirAdhArAzca ye jIvA pApe dhameM ratAca ye| teSAmApyAyanaM caiva dIyate salilaM mayA // (201159-61) + sanakakSa sanandava tRtIyA sanAtanaH / kapilavAsurikSeva voduH pazikhastathA // sarve te tRptimAyAntu mahattenAmbunA sdaa| (20 / 162-64) Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayakha havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padApurANa Apako namaskAra hai| prabhAkara ! Apako namaskAra hai|' atyanta sundara tathA zobhAsampanna thiiN| dharmakA kAma isa prakAra sUryadevako namaskAra karake tIna bAra samajhakara usane una pratimAoMke banAnekI majadUrI nahIM unakI pradakSiNA kare / phira dvija, gau aura suvarNakA sparza lI thii| usa namakake parvatapara jo soneke vRkSa lagAye karake apane gharameM jAya aura vahA~ bhagavAnkI pAvana gaye the, unheM usa sunArakI strIne tapAkara dedIpyamAna banA pratimAkA pUjana kre| [tadanantara bhagavAnko bhoga diyA thaa| [sunArakI patnI bhI lIlAvatIke ghara lagAkara balivaizvadeva karaneke pazcAt] pahale brAhmaNoMko paricArikAkA kAma karatI thii| unhIM donoMne brAhmaNoMkI bhojana karA pIche svayaM bhojana kare / isa vidhise nitya- sevAse lekara sArA kArya sampanna kiyA thaa| tadanantara karma karake samasta RSiyoMne siddhi prApta kI hai| dIrgha kAlake pazcAt lIlAvatI vezyA saba pApoMse mukta pulastyajI kahate haiM-rAjan ! pUrvakAlakI bAta hokara zivajIke dhAmako calI gayI tathA vaha sunAra, jo hai-bRhat nAmaka kalpameM dharmamUrti nAmake eka rAjA the, daridra honepara bhI atyanta sAttvika thA aura jisane jinakI indrake sAtha mitratA thii| unhoMne sahasroM daityoMkA vezyAse majadUrI nahIM lI thI, Apa hI haiN| usI puNyake vadha kiyA thaa| sUrya aura candramA bhI unake tejake sAmane prabhAvase Apa sAtoM dvIpoMke svAmI tathA hajAroM sUryoka prabhAhIna jAna par3ate the| unhoMne saikar3oM zatruoMko parAsta samAna tejasvI hue haiN| sunArakI hI bhAMti usakI patnIne kiyA thaa| ve icchAnusAra rUpa dhAraNa kara sakate the| bhI soneke vRkSoM aura devamUrtiyoMko kAntimAn banAyA manuSyoMse unakI kabhI parAjaya nahIM huI thii| unakI thA, isaliye vahI ApakI mahArAnI bhAnumatI huI hai| patnIkA nAma thA bhAnumatI / vaha tribhuvana meM sabase sundarI pratimAoMko jagamaga banAneke kAraNa mahArAnIkA rUpa thii| usane lakSmIkI bhA~ti apane rUpase devasundariyoMko atyanta sundara huA hai| aura usI puNyake prabhAvase Apa bhI mAta kara diyA thaa| bhAnumatI hI rAjAkI paTarAnI manuSyalokameM aparAjita hue haiM tathA Apako Arogya thii| ve use prANoMse bhI bar3hakara mAnate the| eka dina aura saubhAgyase yukta rAjalakSmI prApta huI hai; isaliye rAjasabhAmeM baiThe hue mahArAja dharmamUrtine vismaya-vimugdha Apa bhI vidhipUrvaka dhAnya-parvata Adi dasa prakArake ho apane purohita munizreSTha vasiSThako praNAma karake parvata banAkara unakA dAna kiijiye| pUchA-'bhagavan ! kisa dharmaka prabhAvase mujhe sarvottama pulastyajI kahate haiM-rAjA dharmamUrtine 'bahuta lakSmIkI prApti huI hai ? mere zarIrameM jo sadA uttama aura acchA' kahakara vasiSThajIke vacanoMkA Adara kiyA aura vipula teja bharA rahatA hai-isakA kyA kAraNa hai?' anAja Adike parvata banAkara una sabakA vidhipUrvaka vasiSThajIne kahA-rAjan / prAcIna kAlameM eka dAna kiyaa| tatpazcAt ve devatAoMse pUjita hokara lIlAvatI nAmakI vezyA thI, jo sadA bhagavAn zaGkarake mahAdevajIke parama dhAmako cale gye| jo manuSya isa bhajanameM tatpara rahatI thii| eka bAra usane puSkarameM prasaGgakA bhaktipUrvaka zravaNa karatA hai, vaha bhI pAparahita caturdazIko namakakA pahAr3a banAkara sonekI banI ho svargalokameM jAtA hai| rAjan ! anAdi parvatoMke devapratimAke sAtha vidhipUrvaka dAna kiyA thaa| zuddha dAnakA pAThamAtra karanese duHsvaproMkA nAza ho jAtA hai; nAmakA eka sunAra thA, jo lIlAvatIke gharameM naukarakA phira jo isa puSkara kSetrameM zAntacitta hokara saba prakArake kAma karatA thaa| usIne bar3I zraddhAke sAtha mukhya-mukhya parvatoMkA svayaM dAna karatA hai, usako milanevAle phalakA devatAoMkI suvarNamayI pratimAeM banAyI thIM, jo dekhanemeM kyA varNana ho sakatA hai| Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * bhImadvAdazI-vratakA vidhAna . bhImadvAdazI-vratakA vidhAna bhISmajIne kahA-vipravara ! bhagavAn zaGkarane paricaya detA huuN| usa dina nimnAGkita vidhise upavAsa jina vaiSNava-dharmokA upadeza kiyA hai, unakA mujhase karake tuma zrIviSNuke parama dhAmako prApta kro| jisa dina varNana kiijiye| ve kaise haiM aura unakA phala kyA hai? mAgha mAsakI dazamI tithi Aye, usa dina samasta zarIrameM pulastyajI bole-rAjan ! prAcIna rathantara ghI lagAkara tilamizrita jalase srAna kare tathA 'OM namo kalpakI bAta hai, pinAkadhArI bhagavAn zaGkara mandarAcala- nArAyaNAya' isa mantrase bhagavAn zrIviSNukA pUjana kre| para virAjamAna the| usa samaya mahAtmA brahmAjIne svayaM hI 'kRSNAya namaH' kahakara donoM caraNoMkI aura 'sarvAtmane unake pAsa jAkara pUchA-'paramezvara ! thor3I-sI tapasyAse namaH' kahakara mastakakI pUjA kre| 'vaikuNThAya namaH' manuSyoMko mokSako prApti kaise ho sakatI hai ?' brahmAjIke isa mantrase kaNThakI aura 'zrIvatsabAriNe namaH' isase hRdayakI arcA kre| phira 'zasine namaH', 'cakriNe namaH', 'gadine namaH', 'varadAya namaH' tathA 'sarva nArAyaNaH' (saba kucha nArAyaNa hI hai)-aisA kahakara AvAhana Adike kramase bhagavAnakI pUjA kre| isake bAda 'dAmodarAya namaH' kahakara udarakA, 'paJcajanAya namaH' isa mantrase kamarakA, 'saubhAgyanAthAya namaH' isase donoM jA~ghoMkA, 'bhUtadhAriNe namaH' se donoM ghuTanoMkA, 'nIlAya namaH' isa mantrase piMDaliyoM (ghuTanese nIceke bhAga) kA aura 'vizvasaje namaH' isase punaH donoM caraNoMkA pUjana kre| tatpazcAt 'devyai namaH', 'zAntyai namaH,' 'lakSmyai namaH', zriyai namaH', 'tuSTayai namaH', 'puSTayai namaH', 'vyuSTayai namaH'-ina mantroMse bhagavatI lakSmIkI pUjA kre| isake bAda 'vAyuvegAya namaH', 'pakSiNe namaH,' 'viSapramathanAya namaH', 'vihaGganAthAya isa prakAra prazna karanepara jagatkI utpatti evaM vRddhi namaH'-ina mantroMke dvArA garur3akI pUjA karanI caahiye| karanevAle vizvAtmA umAnAtha ziva manako priya lagane- isI prakAra gandha, puSpa, dhUpa tathA nAnA prakArake vAle vacana bole| pakavAnoMdvArA zrIkRSNakI, mahAdevajIkI tathA mahAdevajIne kahA-eka samaya dvArakAkI sabhA gaNezajIkI bhI pUjA kre| phira gauke dUdhakI banI huI amitatejasvI bhagavAn zrIkRSNa vRSNivaMzI puruSoM, khIra lekara ghIke sAtha maunapUrvaka bhojana kare / bhojanake vidvAnoM, kauravoM aura deva-gandharvoke sAtha baiThe hue the| anantara vidvAn puruSa sau paga calakara baragada athavA dharmase sambandha rakhanevAlI paurANika kathAe~ ho rahI thiiN| khairekI dA~tana le usake dvArA dA~toMko sApha kare; phira mu~ha isI samaya bhImasenane bhagavAnse paramapadakI prAptike ghokara Acamana kre| sUryAsta honeke bAda uttarAbhimukha viSayameM pUchA / unakA prazna sunakara bhagavAn zrIvAsudevane baiThakara sAyaGkAlakI sandhyA kre| usake antameM yaha kahA-'bhIma ! maiM tumheM eka pApavinAzinI tithikA kahe-'bhagavAn zrInArAyaNako namaskAra hai| bhagavan ! Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa maiM ApakI zaraNameM AyA haiN|'* [isa prakAra prArthanA caur3A aura utanA hI gaharA ho| usake UparI kinArepara karake rAtrimeM zayana kre|] tIna mekhalAe~ bnvaaye| usameM yathAsthAna yoni aura dUsare dina ekAdazIko nirAhAra rahakara bhagavAn mukhake cihna bnvaaye| tadanantara brAhmaNa [kuNDameM agni kezavakI pUjA kare aura rAtabhara baiThA rahakara zeSazAyI prajvalita karake] jau, ghI aura tiloMkA zrIviSNubhagavAnakI ArAdhanA kre| phira animeM ghIkI Ahuti sambandhI mantroMdvArA havana kre| isa prakAra vahA~ vidhidekara prArthanA kare ki 'he puNDarIkAkSa ! maiM dvAdazIko zreSTha pUrvaka vaiSNavayAgakA sampAdana kre| phira kuNDake madhya meM brAhmaNoMke sAtha hI khIrakA bhojana kruuNgaa| merA yaha vrata yatnapUrvaka ghIkI dhArA girAye, devAdhideva bhagavAnke nirvighnatApUrvaka pUrNa ho|' yaha kahakara itihAsa-purANakI zrIvigrahapara dUdhakI dhArA chor3e tathA apane mastakapara kathA sunaneke pazcAt zayana kre| saberA honepara nadImeM pUrvokta jaladhArAko dhAraNa kre| ghIkI dhArA maTarakI jAkara prasannatApUrvaka snAna kre| pAkhaNDiyoMke saMsargase dAlake barAbara moTI honI caahiye| parantu dUdha aura dUra rhe| vidhipUrvaka santhyopAsana karake pitaroMkA tarpaNa jalakI dhArAko apanI icchAke anusAra moTI yA patalI kre| phira zeSazAyI bhagavAnko praNAma karake gharake kiyA jA sakatA hai| ye dhArAe~ rAtabhara avicchitra rUpase sAmane bhaktipUrvaka eka maNDapakA nirmANa kraaye| usake giratI rahanI caahiye| phira jalase bhare hue teraha bhItara cAra hAthakI sundara vedI bnvaaye| vedIke Upara kalazoMkI sthApanA kre| ve nAnA prakArake bhakSya dasa hAthakA toraNa lgaaye| phira sudRr3ha khaMbhoMke padArthoMse yukta aura zveta vastroMse alaGkata hone caahiye| AdhArapara eka kalaza rakhe, usameM nIcekI ora ur3adake unake sAtha caMdovA, udumbara-pAtra tathA pazcaratnakA honA dAneke barAbara cheda kara de| tadanantara use jalase bhare aura bhI Avazyaka hai| vahA~ cAra RgvedI brAhmaNa uttarakI svayaM usake nIce kAlA mRgacarma bichAkara baiTha jaay| ora mukha karake havana kareM, cAra yajurvedI vipra kalazase giratI huI dhArAko sArI rAta apane mastakapara rudrAdhyAyakA pATha kareM tathA cAra sAmavedI brAhmaNa dhAraNa kre| vedavettA brAhmaNoMne dhArAoMkI adhikatAke vaiSNava-sAmakA gAyana karate rheN| uparyukta bArahoM anupAtase phalameM bhI adhikatA batalAyI hai; isaliye brAhmaNoMko vastra, puSpa, candana, a~gUThI, kar3e, sonekI vrata karanevAle dvijako cAhiye ki prayatnapUrvaka use dhAraNa jaMjIra, vastra tathA zayyA Adi dekara unakA pUrNa satkAra kre| dakSiNa dizAkI ora ardhacandrake samAna, pazcimako kre| isa kAryameM dhanakI kRpaNatA na kre| ora gola tathA uttarakI ora pIpalake pattekI AkRtikA isa prakAra gIta aura mAGgalika zabdoMke sAtha rAtri maNDala bnvaaye| vaiSNava dvijako madhyameM kamalake vyatIta kre| upAdhyAya (AcArya yA purohita) ko saba AkArakA maNDala banavAnA caahiye| pUrvakI ora jo vastue~ anya brAhmaNoMkI apekSA dUnI mAtrAmeM arpaNa kre| vedIkA sthAna hai, usake dakSiNa ora bhI eka dUsarI vedI rAtrike bAda jaba nirmala prabhAtakA udaya ho, taba zayanase bnvaaye| bhagavAn zrIviSNuke dhyAnameM tatpara ho pUrvokta uThakara [nityakarmake pazcAt] teraha gaue~ dAna karanI jalakI dhArAko barAbara mastakapara dhAraNa karatA rhe| caahiye| unake sAthakI samasta sAmagrI sonekI honI dUsarI vedI bhagavAnkI sthApanAke liye ho| usake Upara caahiye| ve saba-kI-saba dUdha denevAlI aura suzIlA karNikAsahita kamalakI AkRti banAye aura usake hoN| unake sIMga sonese aura khura cA~dIse ma~r3he hue hoM madhyabhAgameM bhagavAn puruSottamako virAjamAna kare / unake tathA una sabako vastra or3hAkara candanase vibhUSita kiyA nimitta eka kuNDa banavAye, jo hAthabhara lambA, utanA hI gayA ho| gauoMke sAtha kA~sIkA dohanapAtra bhI honA * namo nArAyaNAyeti tvAmahaM zaraNaM gtH|| Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . Aditya-zayana Adi grata, taDAgakI pratiSThA aura yakSAropaNakI vidhi. caahiye| godAnake pazcAt brAhmaNoMko bhaktipUrvaka isakA smaraNa aura kIrtanamAtra karanese devarAja indrakA bhakSya-bhojya padArthose tRpta karake nAnA prakArake vastra dAna sArA pApa naSTa ho gayA thaa| isIke anuSThAnase merI priyA kre| phira svayaM bhI kSAra lavaNase rahita annakA bhojana satyabhAmAne mujhe patirUpameM prApta kiyaa| isa karake brAhmaNoMko vidA kare / putra aura strIke sAtha ATha kalyANamayI tithiko sUryadevane sahasroM dhArAoMse snAna pagataka unake pIche-pIche jAya aura isa prakAra prArthanA kiyA thA, jisase unheM tejomaya zarIrakI prApti huii| kare-'hamAre isa kAryase devatAoMke svAmI bhagavAn indrAdi devatAoM tathA karor3oM daityoMne bhI isa vratakA zrIviSNu, jo sabakA kleza dUra karanevAle haiM, prasanna hoN| anuSThAna kiyA hai| yadi eka mukhameM dasa hajAra karor3a zrIzivake hRdayameM zrIviSNu haiM aura zrIviSNuke hRdayameM (eka kharaba) jilAe~ hoM to bhI isake phalakA pUrA varNana zrIziva virAjamAna haiN| maiM ina donoMmeM antara nahIM nahIM kiyA jA sktaa| dekhatA-isa dhAraNAse merA kalyANa ho|'* yaha mahAdevajI kahate hai-brahman ! kaliyugake kahakara una kalazoM, gauoM, zayyAoM tathA vastroMko saba pApoMko naSTa karanevAlI evaM ananta phala pradAna brAhmaNoMke ghara pahu~cavA de| adhika zayyAe~ sulabha na hoM karanevAlI isa kalyANamayI tithikI mahimAkA varNana to gRhastha puruSa eka hI zayyAko saba sAmAnoMse yAdavarAjakumAra bhagavAn zrIkRSNa apane zrImukhase susajjita karake dAna kare / bhImasena ! vaha dina itihAsa kreNge| jo isake vratakA anuSThAna karatA hai, usake aura purANoMke zravaNameM hI bitAnA caahiye| ataH tuma bhI narakameM par3e hue pitaroMkA bhI yaha uddhAra karanemeM samartha sattvaguNakA Azraya le, mAtsaryakA tyAga karake isa hai| jo atyanta bhaktike sAtha isa kathAko sunatA tathA vratakA anuSThAna kro| yaha bahuta gupta vrata hai, kintu dUsaroMke upakArake liye par3hatA hai, vaha bhagavAn snehavaza maiMne tumheM batA diyA hai| vIra ! tumhAre dvArA zrIviSNukA bhakta aura indrakA bhI pUjya hotA hai| pUrva isakA anuSThAna honepara yaha vrata tumhAre hI nAmase prasiddha kalpameM jo mAgha mAsakI dvAdazI parama pUjanIya hogaa| ise loga 'bhImadvAdazI' kheNge| yaha bhImadvAdazI kalyANinI tithike nAmase prasiddha thI, vahI thANDunandana saba pApoMko haranevAlI aura zubhakAriNI hogii| prAcIna bhImasenake vrata karanepara ananta puNyadAyinI kalpoMmeM isa vratako 'kalyANinI' vrata kahA jAtA thaa| 'bhImadvAdazI ke nAmase prasiddha hogii| _ Aditya-zayana aura rohiNI-candra-zayana-vrata, taDAgakI pratiSThA, vRkSAropaNakI vidhi tathA saubhAgya-zayana-vratakA varNana bhISmajIne pUchA-brahman ! jo abhyAsa na honeke jisameM dinabhara upavAsa karake rAtrimeM bhojanakA vidhAna kAraNa athavA rogavaza upavAsa karanemeM asamartha hai, ho; maiM aise mahAn vratakA paricaya detA hU~. suno| usa kintu usakA phala cAhatA hai, usake liye kauna-sA vrata vratakA nAma hai-aadity-shyn| usameM vidhipUrvaka uttama hai-yaha btaaiye| bhagavAn zaGkarakI pUjA kI jAtI hai| purANoMke jJAtA pulastyajIne kahA-rAjan ! jo loga upavAsa maharSi jina nakSatroMke yogameM isa vratakA upadeza karate haiM, karane meM asamartha haiM, unake liye vahI vrata abhISTa hai, unheM batAtA huuN| jaba saptamI tithiko hasta nakSatrake sAtha * prIyatAmatra devezaH kezavaH kezanAzanaH / / zivasya hRdaye viSNurviSNoca hRdaye zivaH / yathAntaraM na pazyAmi tathA me svasti cAyuSaH / / saMyapu0 4 (23 / 59-60) Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ravivAra ho athavA sUryakI saMkrAnti ho, vaha tithi samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlI hotI hai| usa dina sUryake nAmoMse bhagavatI pArvatI aura mahAdevajIkI pUjA karanI caahiye| sUryadevakI pratimA tathA zivaliGgakA bhI bhakti pUrvaka pUjana karanA ucita hai| hasta nakSatrameM 'sUryAya namaH' kA uccAraNa karake sUryadevake caraNoMkI, citrA nakSatrameM 'arkAya namaH' kahakara unake gulphoM (ghuTThiyoM) kI svAtI nakSatrameM 'puruSottamAya namaH 'se piMDaliyoMkI, vizAkhAmeM 'dhAtre namaH' se ghuTanoMkI tathA anurAdhAmeM 'sahasrabhAnave namaH 'se donoM jA~ghoMkI pUjA karanI caahiye| jyeSThA nakSatrameM 'anaGgAya namaH' se guhya pradezakI mUlameM 'indrAya namaH' aura 'bhImAya namaH' se kaTibhAgakI, pUrvASADhA aura uttarASADhAmeM 'tvaSTre namaH' aura 'saptaturaGgamAya namaH' se nAbhikI, zravaNameM 'tIkSNAMzave namaH' se udarakI, dhaniSThAmeM 'vikartanAya namaH' se donoM bagaloMkI aura zatabhiSA nakSatrameM 'dhvAntavinAzanAya namaH 'se sUryake vakSaHsthalakI pUjA karanI cAhiye / pUrvA aura uttarA bhAdrapadAmeM 'caNDakarAya namaH' se donoM bhujAoMkA revatImeM 'sAmnAmadhIzAya namaH' se donoM hAthoMkA, azvinImeM 'saptAzvadhurandharAya namaH' se nakhoMkA aura bharaNImeM 'divAkarAya namaH' se bhagavAn sUryake kaNThakA pUjana kre| kRttikAmeM grIvAkI rohiNImeM oThoMkI, mRgazirAmeM jihvAkI tathA ArdrAmeM 'haraye namaH' se sUryadevake dA~toMkI arcanA kre| punarvasumeM 'savitre namaH' se zaGkarajIkI nAsikAkA, puSyameM 'ambhoruhavallabhAya namaH 'se lalATakA tathA 'vedazarIradhAriNe namaH' se bAloMkA, AzleSAmeM 'vibudhapriyAya namaH ' se mastakakA, maghAmeM donoM kAnoMkA, pUrvA phAlgunImeM 'gobrAhmaNanandanAya namaH' se zambhuke sampUrNa aGgakA tathA uttarA phAlgunI nakSatrameM 'vizvezvarAya namaH 'se unakI donoM bhauMhoMkA pUjana kare 'pAza, aGkuza, kamala, trizUla, kapAla, sarpa, candramA pAzAGkuzapadmazUlakapAlasarpendudhanurdharAya namaH / + gayAsurAnaGgapurAndhakAdivinAzamUlAya namaH zivAya / [ saMkSipta padmapurANa *********** tathA dhanuSa dhAraNa karanevAle zrImahAdevajIko namaskAra hai| * 'gayAsura, kAmadeva, tripura aura andhakAsura Adike vinAzake mUla kAraNa bhagavAn zrIzivako praNAma hai|' ityAdi vAkyoMkA uccAraNa karake pratyeka aGgakI pUjA karaneke pazcAt 'vizvezvarAya namaH' se bhagavAnke mastakakA pUjana karanA caahiye| tadanantara anna bhojana karanA ucita hai| bhojanameM tela aura khAre namakakA samparka nahIM rahanA caahiye| mAMsa aura ucchiSTa annakA to kadApi sevana na kre| rAjan ! isa prakAra rAtrimeM zuddha bhojana karake punarvasu nakSatrameM dAna karanA caahiye| kisI bartanameM eka sera agahanIkA cAvala, gUlarakI lakar3IkA pAtra tathA ghRta rakhakara suvarNake sAtha use brAhmaNako dAna kre| sAtaveM dinake pAraNameM aura dinoMkI apekSA eka jor3A vastra adhika dAna karanA caahiye| caudahaveM dinake pAraNameM gur3a, khIra aura ghRta Adike dvArA brAhmaNako bhaktipUrvaka bhojana kraaye| tadanantara karNikAsahita sonekA aSTadala kamala banavAye, jo ATha aGgulakA ho tathA jisameM padmarAgamaNi (nIlama) kI pattiyA~ aGkita kI gayI hoN| phira sundara zayyA taiyAra karAve, jisapara sundara bichaune bichAkara takiyA rakhA gayA ho aura Uparase caMdovA tanA ho| zayyAke Upara paMkhA rakhA gayA ho| usake Asa-pAsa khar3AU~, jUtA, chatra, caMvara, Asana aura darpaNa rakhe gaye hoN| phala, vastra, candana tathA AbhUSaNoMse vaha zayyA suzobhita honI caahiye| Upara batAye hue soneke kamalako usa zayyApara rakha de| isake bAda mantroccAraNapUrvaka dUdha denevAlI atyanta sIdhI kapilA gaukA dAna kre| vaha gau uttama guNoMse sampanna, vastrAbhUSaNoMse suzobhita aura bachar3esahita honI cAhiye / usake khura cA~dIse aura sIMga sonese ma~r3he hone cAhiye tathA usake sAtha kA~sIkI dohanI honI caahiye| dinake pUrva bhAgameM hI dAna karanA ucita hai| samayakA ullaGghana Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . Aditya-zayana Adi vrata, taDAgakI pratiSThA aura vRkSAropaNakI vidhi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kadApi nahIM karanA caahiye| zayyAdAnake pazcAt isa purANavettA vidvAn hI jAnate hai| isa lokameM 'rohiNIprakAra prArthanA kare-'sUryadeva ! jisa prakAra ApakI candra-zayana' nAmaka vrata bar3A hI uttama hai| isameM zayyA kAnti, dhRti, zrI aura puSTise kabhI sUnI nahIM candramAke nAmoMdvArA bhagavAn nArAyaNakI pratimAkA pUjana hotI, vaise hI merI bhI vRddhi ho| vedoMke vidvAn Apake karanA caahiye| jaba kabhI somavArake dina pUrNimA tithi sivA aura kisIko niSpApa nahIM jAnate, isaliye Apa ho athavA pUrNimAko rohiNI nakSatra ho, usa dina manuSya sampUrNa duHkhoMse bhare hue isa saMsAra-sAgarase merA uddhAra sabere paJcagavya aura sarasoMke dAnoMse yukta jalase snAna kiijiye|' isake pazcAt bhagavAnkI pradakSiNA karake unheM kare tathA vidvAn puruSa 'ApyAyasvaH' ityAdi mantrako praNAma karaneke anantara visarjana kre| zayyA aura gau ATha sau bAra jpe| yadi zUdra bhI isa vratako kare to Adiko brAhmaNake ghara pahuMcA de| atyanta bhaktipUrvaka 'somAya namaH', 'varadAya namaH', bhagavAn zaGkarake isa vratakI carcA durAcArI aura "viSNave nama:'-ina mantroMkA japa kare aura dambhI puruSake sAmane nahIM karanI cAhiye / jo gau, brAhmaNa, pAkhaNDiyoMse-vidharmiyoMse bAtacIta na kre| japa devatA, atithi aura dhArmika puruSoMkI vizeSarUpase karaneke pazcAt ghara Akara phala-phUla Adike dvArA nindA karatA hai, usake sAmane bhI isako prakaTa na kre| bhagavAn zrImadhusUdanakI pUjA kre| sAtha hI candramAke bhagavAnake bhakta aura jitendriya puruSake samakSa hI yaha nAmoMkA uccAraNa karatA rhe| 'somAya zAntAya namaH' AnandadAyI evaM kalyANamaya gUr3ha rahasya prakAzita kahakara bhagavAnke caraNoMkA, 'anantadhAnne namaH'kA karaneke yogya hai| vedavettA puruSoMkA kahanA hai ki yaha uccAraNa karake unake ghuTanoM aura piMDaliyoMkA, vrata mahApAtakI manuSyoMke bhI pApoMkA nAza kara detA hai| 'jalodarAya namaH' se donoM jA~ghoMkA, 'kAmasukhapradAya jo puruSa isa vratakA anuSThAna karatA hai, usakA bandhu, namaH'se candrasvarUpa bhagavAnake kaTibhAgakA, putra, dhana aura strIse kabhI viyoga nahIM hotA tathA vaha 'amRtodarAya namaH'se udarakA, 'zazAGkAya namaH' se devatAoMkA Ananda bar3hAnevAlA mAnA jAtA hai| isI nAbhikA, 'candrAya namaH'se mukhamaNDalakA, prakAra jo nArI bhaktipUrvaka isa vratakA pAlana karatI hai, 'dvijAnAmadhipAya namaH' se dA~toMkA, 'candramase namaH'se use kabhI roga, duHkha aura mohakA zikAra nahIM honA mu~hakA, 'kaumodavanapriyAya namaH'se oThoMkA, pdd'taa| prAcIna kAlameM maharSi vasiSTha, arjuna, kubera tathA 'vanauSadhInAmadhinAthAya namaH'se nAsikAkA, indrane isa vratakA AcaraNa kiyA thaa| isa vratake 'AnandabIjAya namaH'se donoM / bhauhokA, kIrtanamAtrase sAre pApa naSTa ho jAte haiM, isameM tanika bhI 'indIvaravyAsakarAya namaH'se bhagavAn zrIkRSNake sandeha nahIM hai| jo puruSa isa Adityazayana nAmaka vratake kamala-sadRza netroMkA, 'samastAsuravanditAya mAhAtmya evaM vidhikA pATha yA zravaNa karatA hai, vaha daityaniSUdanAya namaH'se donoM kAnoMkA, 'udadhipriyAya indrakA priyatama hotA hai tathA jo isa vratakA anuSThAna namaH'se candramAke lalATakA, 'suSuprAdhipataye namaH'se karatA hai, vaha narakameM bhI par3e hue samasta pitaroMko kezoMkA, 'zazAGkAya namaH'se mastakakA aura svargalokameM pahu~cA detA hai| "vizvezvarAya namaH'se bhagavAn murArike kirITakA pUjana bhISmajIne kahA-mune ! aba Apa candramAke kre| phira 'rohiNInAmadheyalakSmIsaubhAgyasaukhyAmRtavratakA varNana kiijiye| sAgarAya pAzriye namaH" (rohiNI nAma dhAraNa karanepulastyajI bole-rAjan ! tumane bar3I uttama vAlI lakSmIke saubhAgya aura sukharUpa amRtake samudra bAta pUchI hai| aba maiM tumheM vaha gopanIya vrata batalAtA tathA kamalakI-sI kAntivAle bhagavAnko namaskAra haiM, jo akSaya svargakI prApti karAnevAlA hai tathA jise hai)-isa mantrakA uccAraNa karake bhagavAna ke sAmane Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mastaka jhukaaye| tatpazcAt sugandhita puSpa, naivedya aura dhUpa vinaya karake zayyA, pratimA tathA dhenu Adi saba kucha Adike dvArA indupatnI rohiNI devIkA bhI pUjana kre| brAhmaNako dAna kara de|] isake bAda rAtrike samaya bhUmipara zayana kare aura rAjan ! jo saMsArase bhayabhIta hokara mokSa pAnekI sabere uThakara snAnake pazcAt 'pApavinAzAya namaH'kA icchA rakhatA hai, usake liye yahI eka vrata sarvottama hai| uccAraNa karake brAhmaNako ghRta aura suvarNasahita jalase yaha rUpa aura Arogya pradAna karanevAlA hai| yahI pitaroko bharA kalaza dAna kre| phira dinabhara upavAsa karaneke sarvadA priya hai| jo isakA anuSThAna karatA hai vaha pazcAt gomUtra pIkara mAMsavarjita evaM khAre namakase rahita tribhuvanakA adhipati hokara ikkIsa sau kalpoMtaka candraanake ikatIsa grAsa ghIke sAtha bhojana kare / tadanantara lokameM nivAsa karatA hai| usake bAda vidyut hokara mukta do ghar3Itaka itihAsa, purANa AdikA zravaNa kre| ho jAtA hai| candramAke nAma-kIrtanadvArA bhagavAn rAjan ! candramAko kadamba, nIla kamala, kevar3A, jAtI zrImadhusUdanakI pUjAkA yaha prasaGga jo par3hatA athavA puSpa, kamala, zatapatrikA, binA kumhalAye kubjake phUla, sunatA hai, use bhagavAn uttama buddhi pradAna karate haiM tathA sinduvAra, camelI, anyAnya zveta puSpa, karavIra tathA vaha bhagavAn zrIviSNuke dhAmameM jAkara devasamUhake dvArA campA-ye hI phUla car3hAne caahiye| uparyukta phUlokI pUjita hotA hai| jAtiyoMmeMse eka-ekako zrAvaNa Adi mahInoMmeM kramazaH bhISmajIne kahA-brahman ! aba mujhe tAlAba, arpaNa kre| jisa mahIne meM vrata zurU kiyA jAya, usa bagIcA, kuA~, bAvalI, puSkariNI tathA devamandirakI samaya jo bhI puSpa sulabha hoM, unhIMka dvArA zrIharikA pratiSThA AdikA vidhAna btlaaiye| pUjana karanA caahiye| pulastyajI bole-mahAbAho! suno; tAlAba isa prakAra eka varSataka isa vratakA vidhivat Adiko pratiSThAkA jo vidhAna hai, usakA itihAsaanuSThAna karake samAptike samaya zayanopayogI sAmagriyoMke purANoMmeM isa prakAra varNana hai| uttarAyaNa Anepara zubha sAtha zayyAdAna kre| rohiNI aura candramAko suvarNamayI zukla pakSameM brAhmaNadvArA koI pavitra dina nizcita karA mUrti bnvaaye| unameM candramA chaH aGgalake aura rohiNI le| usa dina brAhmaNoMkA varaNa kare aura tAlAbake cAra aGgalakI honI caahiye| ATha motiyoMse yukta zveta samIpa, jahA~ koI apavitra vastu na ho, cAra hAtha lambI netroMvAlI una pratimAoMko akSatase bhare hue kA~sIke aura utanI hI caur3I caukora vedI banAye / vedI saba ora pAtrameM rakhakara dugdhapUrNa kalazake Upara sthApita kara de| samatala ho aura cAroM dizAoMmeM usakA mukha ho| phira phira vastra aura dohanIke sAtha dUdha denevAlI gau, zaGkha solaha hAthakA maNDapa taiyAra kraaye| jisake cAroM ora tathA pAtra prastuta kre| uttama guNoMse yukta brAhmaNa- eka-eka daravAjA ho / vedIke saba ora kuNDoMkA nirmANa dampatIko bulAkara unheM AbhUSaNoMse alaGkata kare tathA kraaye| kuNDoMkI saMkhyA nau, sAta yA pA~ca honI caahiye| manameM yaha bhAvanA rakhe ki brAhmaNa-dampatIke rUpameM ye kuNDoMkI lambAI-caur3AI eka-eka ratrikI' ho tathA ve rohiNIsahita candramA hI virAjamAna haiN| tatpazcAt inakI sabhI tIna-tIna mekhalAoMse suzobhita hoN| unameM isa prakAra prArthanA kare-'candradeva ! Apa hI sabako yathAsthAna yoni aura mukha bhI bane hone cAhiye / yonikI parama Ananda aura mukti pradAna karanevAle hai| ApakI lambAI eka bittA aura caur3AI cha:-sAta aMgulakI ho| kRpAse mujhe bhoga aura mokSa donoM prApta hoN| [isa prakAra mekhalAe~ tIna parva' U~cI aura eka hAtha lambI honI 1. kohanIse lekara muTThI ba~dhe hue hAthatakakI lambAIko 'rali' yA 'arani' kahate haiN| 2. aMguliyoMke porako 'parva' kahate hai| Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] www.w * Aditya zayana Adi vrata, taDAgakI pratiSThA aura vRkSAropaNakI vidhi * caahiye| ve cAroM orase eka samAna eka raMgakI banI hoN| sabake samIpa dhvajA aura patAkAe~ lagAyI jaayeN| maNDapake cAroM ora kramazaH pIpala, gUlara, pAkar3a aura baragadakI zAkhAoMke daravAje banAye jaayeN| vahA~ ATha hotA, ATha dvArapAla tathA ATha japa karanevAle brAhmaNoMkA varaNa kiyA jaay| ve sabhI brAhmaNa vedoMke pAragAmI vidvAn hone caahiye| saba prakArake zubha lakSaNoMse sampanna, mantroMke jJAtA, jitendriya, kulIna, zIlavAn evaM zreSTha brAhmaNoMko hI isa kAryameM niyukta karanA cAhiye / pratyeka kuNDake pAsa kalaza, yajJasAmagrI, nirmala Asana aura divya evaM vistRta tAmrapAtra prastuta rheN| tadanantara pratyeka devatAke liye nAnA prakArakI bali (dahI, akSata Adi uttama bhakSya padArtha) upasthita kre| vidvAn AcArya mantra par3hakara una sAmagriyoMke dvArA pRthvIpara saba devatAoMke liye bali samarpaNa kre| aralike barAbara eka yUpa ( yajJastambha ) sthApita kiyA jAya, jo kisI dUdhavAle, vRkSakI zAkhAkA banA huA ho| aizvarya cAhanevAle puruSako yajamAnake zarIrake barAbara U~cA yUpa sthApita karanA caahiye| usake bAda paccIsa RtvijoMkA varaNa karake unheM soneke AbhUSaNoMse vibhUSita kre| soneke bane kuNDala, bAjUbaMda, kar3e, aMgUThI, pavitrI tathA nAnA prakArake vastra - ye sabhI AbhUSaNa pratyeka Rtvijako barAbara-barAbara de aura AcAryako dUnA arpaNa kre| isake sivA unheM zayyA tathA apaneko priya laganevAlI anyAnya vastue~ bhI pradAna kre| sonekA banA huA kachuA aura magara, cA~dIke matsya aura dundubha, tA~beke keMkar3A aura meDhaka tathA loheke do sU~sa banavAkara sabako soneke pAtrameM rakhe / isake bAda yajamAna vedajJa vidvAnoMkI batAyI huI vidhike anusAra sarvauSadhi mizrita jalase snAna karake zveta vastra aura zveta mAlA dhAraNa kre| phira zveta candana lagAkara patnI aura putra-pautroMke sAtha pazcimadvArase yajJa maNDapameM praveza kre| usa samaya mAGgalika zabda hone cAhiye aura bherI Adi bAje bajane caahiye| 87 tadanantara vidvAn puruSa pA~ca raMgake cUrNoMse maNDala banAye aura usameM solaha aroMse yukta cakra cihnita kre| usake garbhameM kamalakA AkAra bnaaye| cakra dekhanemeM sundara aura caukora ho| cAroM orase gola honeke sAtha hI madhyabhAgameM adhika zobhAyamAna jAna par3atA ho| usa cakrako vedIke Upara sthApita karake usake cAroM ora pratyeka dizAmeM mantra-pAThapUrvaka grahoM aura lokapAloMkI sthApanA kre| phira madhyabhAgameM varuNa sambandhI mantroMkA uccAraNa karate hue eka kalaza sthApita kare aura usIke Upara brahmA, ziva, viSNu, gaNeza, lakSmI tathA pArvatIkI bhI sthApanA kre| isake pazcAt sampUrNa lokoMkI zAntike liye bhUtasamudAyako sthApita kre| isa prakAra puSpa, candana aura phaloMke dvArA sabakI sthApanA karake kalazoMke bhItara paJcaratna chor3akara unheM vastroMse AveSTita kara de| phira puSpa aura candanake dvArA unheM alaGkRta karake dvAra rakSAke liye niyukta brAhmaNoMse vedapATha karaneke liye kahe aura svayaM AcAryakA pUjana kre| pUrva dizAkI ora do RgvedI, dakSiNadvArapara do yajurvedI, pazcimadvArapara do sAmavedI tathA uttaradvArapara do atharvavedI vidvAnoMko rakhanA caahiye| yajamAna maNDalake dakSiNabhAgameM uttarAbhimukha hokara baiThe aura dvAra-rakSaka vidvAnoMse kahe- 'Apaloga vedapATha kreN| phira yajJa karAnevAle AcAryase kahe Apa yajJa prArambha kraayeN| tatpazcAt japa karanevAle brAhmaNoMse kahe -- 'Apaloga uttama mantrakA japa karate rheN| isa prakAra sabako prerita karake mantrajJa puruSa agriko prajvalita kare tathA mantra- pAThapUrvaka ghI aura samidhAoMkI Ahuti de RtvijoMko bhI varuNa sambandhI mantroMdvArA saba orase havana karanA caahiye| grahoMke nimitta vidhivat Ahuti dekara usa yajJakarmameM indra ziva, marudraNa aura lokapAloMke nimitta bhI vidhipUrvaka homa kre| pUrvadvArapara niyukta RgvedI brAhmaNa zAnti, rudra, pavamAna, sumaGgala tathA puruSasambandhI sUktoMkA pRthakpRthak japa kre| dakSiNadvArapara sthita yajurvedI vidvAn indra, rudra, soma, kUSmANDa, agni tathA sUrya-sambandhI Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa sUktoMkA japa kre| pazcimadvArapara rahanevAle sAmavedI karanA ucita hai| usameM bhI yathAzakti dakSiNA denI brAhmaNa vairAjasAma, puruSasUkta, suparNasUkta, rudrasaMhitA, caahiye| caturthI-karma pUrNa karake yajJa-sambandhI jitane zizusUkta, paJcanidhanasUkta, gAyatrasAma, jyeSThasAma, pAtra aura sAmagrI hoM, unheM RtvijoMmeM barAbara bA~Ta denA vAmadevyasAma, bRhatsAma, rauravasAma, rathantarasAma, govrata, caahiye| phira maNDapako bhI vibhAjita kre| suvarNapAtra vikIrNa, rakSona aura yama-sambandhI sAmoMkA gAna kreN| aura zayyA kisI brAhmaNako dAna kara de| isake bAda uttara dvArake atharvavedI vidvAn mana-hI-mana bhagavAn apanI zaktike anusAra hajAra, eka sau ATha, pacAsa varuNadevakI zaraNa le zAnti aura puSTi-sambandhI mantroMkA athavA bIsa brAhmaNoMko bhojana kraaye| purANoM meM japa kreN| isa prakAra pahale dina mantroMdvArA devatAoMkI tAlAbakI pratiSThAke liye yahI vidhi batalAyI gayI hai| sthApanA karake hAthI aura ghor3eke pairoMke nIcekI, jisapara kuA~, bAvalI aura puSkariNIke liye bhI yahI vidhi hai| ratha calatA ho-aisI sar3akakI, bA~bIkI, do nadiyoMke devatAoMkI pratiSThAmeM bhI aisA hI vidhAna samajhanA saMgamakI, gozAlAkI tathA sAkSAt gauoMke pairake caahiye| mandira aura bagIce Adike pratiSThA-kAryameM nIcekI miTTI lekara kalazoMmeM chor3a de| usake bAda kevala mantroMkA hI bheda hai| vidhi-vidhAna prAyaH eka-se saSidhi, gorocana, sarasoMke dAne, candana aura gUgala bhI hI haiN| uparyukta vidhikA yadi pUrNatayA pAlana karanekI chodd'e| phira paJcagavya (dadhi, dUdha, ghI, gobara aura zakti na ho to Adhe vyayase bhI yaha kArya sampanna ho gomUtra) milAkara una kalazoMke jalase yajamAnakA sakatA hai| yaha bAta brahmAjIne kahI hai| vidhipUrvaka abhiSeka kre| abhiSekake samaya vidvAn jisa pokharemeM kevala varSAkAlameM hI jala rahatA hai, puruSa vedamantroMkA pATha karate rheN| vaha sau aniSToma yajJoMke barAbara phala denevAlA hotA hai| - isa prakAra zAstravihita karmake dvArA rAtri vyatIta jisameM zaratkAlataka jala rahatA ho, usakA bhI yahI karake nirmala prabhAtakA udaya honepara havanake antameM phala hai| hemanta aura zizirakAlataka rahanevAlA jala brAhmaNoMko sau, pacAsa, chattIsa athavA pacIsa gau dAna kramazaH vAjapeya aura atirAtra nAmaka yajJakA phala detA kre| tadanantara zuddha evaM sundara lagna Anepara vedapATha, hai| vasantakAlataka TikanevAle jalako azvamedha yajJake saMgIta tathA nAnA prakArake bAjoMkI manohara dhvanike sAtha samAna phaladAyaka batalAyA gayA hai tathA jo jala grISmaeka gauko suvarNase alaGkata karake tAlAbake jalameM kAlataka maujUda rahatA hai, vaha rAjasUya yajJase bhI adhika utAre aura use sAmagAna karanevAle brAhmaNako dAna kara phala denevAlA hotA hai| de| tatpazcAt paJcaratnoMse yukta sonekA pAtra lekara usameM mahArAja ! jo manuSya pRthvIpara ina vizeSa dharmokA pUrvokta magara aura machalI Adiko rakhe aura use kisI pAlana karatA hai--vidhipUrvaka kuA~, bAvalI, pokharA bar3I nadIse maiMgAye hue jalase bhara de| phira usa pAtrako Adi khudavAtA hai tathA mandira, bagIcA Adi banavAtA dahI-akSatase vibhUSita karake veda aura vedAGgoMke vidvAn hai, vaha zuddhacitta hokara brahmAjIke lokameM jAtA hai aura cAra brAhmaNa hAthase pakar3e aura yajamAnakI preraNAse use vahA~ anekoM kalpotaka divya AnandakA anubhava karatA uttarAbhimukha ulaTakara tAlAbake jalameM DAla deN| isa hai| do parArddha (brahmAjIkI Ayu) taka vahA~kA sukha prakAra 'Apo mayoH' ityAdi mantrake dvArA use jalameM bhoganeke pazcAt brahmAjIke sAtha hI yogabalase DAlakara punaH saba loga yajJa-maNDapameM A jAye aura zrIviSNuke paramapadako prApta hotA hai| yajamAna sadasyoMkI pUjA karake saba ora devatAoMke bhISmajIne kahA-brahman ! aba Apa mujhe uddezyase bali arpaNa kre| isake bAda lagAtAra cAra vistArake sAtha vRkSa lagAnekI yathArtha vidhi btlaaiye| dinoMtaka havana honA caahiye| cauthe dina caturthI-karma vidvAnoMko kisa vidhise vRkSa lagAne cAhiye? Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] . Aditya-zayana Adi vrata, taDAgakI pratiSThA aura vRkSAropaNakI vidhi. pulastyajI bole-rAjan ! bagIcemeM vRkSoMke akSaya phalakA bhAgI hotA hai| rAjendra ! jo isa prakAra lagAnekI vidhi maiM tumheM batalAtA huuN| tAlAbakI vRkSakI pratiSThA karatA hai, vaha jabataka tIsa hajAra indra pratiSThAke viSayameM jo vidhAna batalAyA gayA hai, usIke samApta ho jAte haiM, tabataka vargalokameM nivAsa karatA hai| samAna sArI vidhi pUrNa karake vRkSake paudhoko sarvAMSadhi- usake zarIrameM jitane roma hote haiM, apane pahale aura mizrita jalase siiNce| phira unake Upara dahI aura akSata pIcheko utanI hI pIr3hiyoMkA vaha uddhAra kara detA hai tathA chodd'e| usake bAda unheM puSpa-mAlAoMse alaGkata karake use punarAvRttise rahita parama siddhi prApta hotI hai| jo vasameM lapeTa de| vahA~ gUgalakA dhUpa denA zreSTha mAnA gayA manuSya pratidina isa prasaGgako sunatA yA sunAtA hai, vaha hai| vRkSoMko pRthak-pRthak tAmrapAtrameM rakhakara unheM bhI devatAodvArA sammAnita aura brahmalokameM pratiSThita saptadhAnyase AvRta kare tathA unake Upara vastra aura hotA hai| vRkSa putrahIna puruSako putravAn honekA phala dete candana cddh'aaye| phira pratyeka vRkSake pAsa kalaza sthApana hai| itanA hI nahIM, ve adhidevatArUpase tIrthoMmeM jAkara karake una kalazokI pUjA kare / aura rAtameM dvijAtiyoM- vRkSa lagAnevAloMko piNDa bhI dete haiN| ataH bhISma ! tuma dvArA indrAdi lokapAloM tathA vanaspatikA vidhivat yatnapUrvaka pIpalake vRkSa lgaao| vaha akelA hI tumheM adhivAsa kraaye| tadanantara dUdha denevAlI eka gauko eka hajAra putroMkA phala degaa| pIpalakA per3a lagAnese lAkara use zveta vastra oddh'aaye| usake mastakapara sonekI manuSya dhanI hotA hai| azoka zokakA nAza karanevAlA kalagI lagAye, sIMgoMko sonese mair3hA de| usako duhaneke hai| pAkar3a yajJakA phala denevAlA batAyA gayA hai| liye kA~sekI dohanI prastuta kre| isa prakAra atyanta nImakA vRkSa Ayu pradAna karanevAlA mAnA gayA hai| zobhAsampanna usa gauko uttarAbhimukha khar3I karake vRkSoMke jAmuna kanyA denevAlA kahA gayA hai| anArakA vRkSa patnI bIcase chodd'e| tatpazcAt zreSTha brAhmaNa bAjoM aura pradAna karatA hai| pIpala rogakA nAzaka aura palAza maGgalagItoMkI dhvanike sAtha abhiSekake mantra-tInoM brahmateja pradAna karanevAlA hai| jo manuSya baher3ekA vRkSa vedoMkI varuNasambandhinI RcAe~ par3hate hue ukta kalazoMke lagAtA hai, vaha preta hotA hai| aGkola lagAnese vaMzakI jalase yajamAnakA abhiSeka kreN| abhiSekake pazcAt vRddhi hotI hai| khairakA vRkSa lagAnese ArogyakI prApti nahAkara yajJakartA puruSa zveta vastra dhAraNa kare aura apanI hotI hai| nIma lagAnevAloMpara bhagavAn sUrya prasanna hote sAmarthyake anusAra gau, sonekI jaMjIra, kar3e, aMgUThI, hai| belake vRkSameM bhagavAn zaGkarakA aura gulAbake per3ameM pavitrI, vastra, zayyA, zayyopayogI sAmAna tathA devI pArvatIkA nivAsa hai| azoka vRkSa apsarAe~ aura caraNapAdukA dekara ekAgra cittavAle sampUrNa RtvijoMkA kunda (mogare) ke per3ameM zreSTha gandharva nivAsa karate haiN| pUjana kre| isake bAda cAra dinoMtaka dUdhase abhiSeka betakA vRkSa luTeroMko bhaya pradAna karanevAlA hai| candana tathA ghI, jau aura kAle tiloMse homa kare / homameM palAza aura kaTahalake vRkSa kramazaH puNya aura lakSmI denevAle (DhAka) kI lakar3I uttama mAnI gayI hai| vRkSAropaNake hai| campAkA vRkSa saubhAgya pradAna karatA hai| tAr3akA vRkSa pazcAt cauthe dina vizeSa utsava kre| usameM apanI santAnakA nAza karanevAlA hai| maulasirIse kulakI vRddhi zaktike anusAra punaH dakSiNA de| jo-jo vastu apaneko hotI hai| nAriyala lagAnevAlA aneka striyoMkA pati adhika priya ho, IrSyA chor3akara usakA dAna kre| hotA hai| dAkhakA per3a sarvAGgasundarI strI pradAna karanevAlA AcAryako dUnI dakSiNA de tathA praNAma karake yajJakI hai| kevar3A zatrukA nAza karanevAlA hai| isI prakAra samApti kre| anyAnya vRkSa bhI jinakA yahA~ nAma nahIM liyA gayA hai, - jo vidvAn uparyukta vidhise vRkSAropaNakA utsava yathAyogya phala pradAna karate haiN| jo loga vRkSa lagAte haiM, karatA hai, usakI sArI kAmanAe~ pUrNa hotI haiM tathA vaha unheM [paralokameM] pratiSThA prApta hotI hai| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa pulastyajI kahate haiM-rAjan ! isI prakAra eka bhISmajIne pUchA-mune! jagaddhAtrI satIkI dUsarA vrata batalAtA hU~, jo samasta manovAJchita phaloko ArAdhanA kaise kI jAtI hai? jagatkI zAntike liye denevAlA hai| usakA nAma hai-saubhaagyshyn| ise jo vidhAna ho, vaha mujhe batAnekI kRpA kiijiye| purANoMke vidvAn hI jAnate haiN| pUrvakAlameM jaba bhUloka, pulastyajI bole-caitra mAsake zukla pakSakI bhuvaloMka, svaloka tathA mahaloMka Adi sampUrNa loka tRtIyAko dinake pUrva bhAgameM manuSya tilamizrita jalase dagdha ho gaye, taba samasta prANiyoMkA saubhAgya ekatrita snAna kre| usa dina parama sundarI bhagavatI satIkA hokara vaikuNThameM jA bhagavAn zrIviSNuke vakSaHsthalameM vizvAtmA bhagavAn zaGkarake sAtha vaivAhika mantroMdvArA sthita ho gyaa| tadanantara dIrghakAlake pazcAt jaba punaH vivAha huA thA; ataH tRtIyAko satI devIke sAtha hI sRSTi-racanAkA samaya AyA, taba prakRti aura puruSase bhagavAn zaGkarakA bhI pUjana kare / paJcagavya tathA candanayukta sampUrNa lokoMke ahaGkArase AvRta ho jAnepara mizrita jalake dvArA gaurI aura bhagavAn candrazekharakI zrIbrahmAjI tathA bhagavAn zrIviSNumeM spardhA jAgrat huii| pratimAko snAna karAkara dhUpa, dIpa, naivedya tathA nAnA usa samaya eka pIle raMgakI bhayaGkara agnijvAlA prakaTa prakArake phaloMdvArA una donoMkI pUjA karanI caahiye| huii| usase bhagavAnkA vakSaHsthala tapa uThA, jisase vaha 'pArvatIdevyai namaH,' 'zivAya namaH' ina mantroMse kramazaH saubhAgyapuJja vahA~se galita ho gyaa| zrIviSNuke pArvatI aura zivake caraNoMkA; 'jayAyai namaH', 'zivAya vakSaHsthalakA vaha saubhAgya abhI rasarUpa hokara dharatIpara :ma:' se donoMkI ghuTThiyoMkA; 'tryambakAya namaH', girane nahIM pAyA thA ki brahmAjIke buddhimAn putra dakSane 'bhavAnyai namaH' se piMDaliyoMkA; 'bhadrezvarAya namaH', use AkAzameM hI rokakara pI liyA / dakSake pIte hI vaha "vijayAyai namaH'se ghuTanoMkA; 'harikezAya namaH', adbhuta rUpa aura lAvaNya pradAna karanevAlA siddha 'varadAyai namaH' se jA~ghoMkA; 'IzAya zaGkarAya namaH', huaa| prajApati dakSakA bala aura teja bahuta bar3ha gyaa| 'ratyai namaH' se donoMke kaTibhAgakA; 'koTinyai namaH', unake pInese bacA huA jo aMza pRthvIpara gira par3A, vaha 'zUline namaH'se kukSibhAgakA; 'zUlapANaye namaH', ATha bhAgoMmeM ba~Ta gyaa| unameMse sAta bhAgoMse sAta 'maGgalAyai namaH'se udarakA; 'sarvAtmane namaH', 'IzAnyai saubhAgyadAyinI oSadhiyA~ utpanna huI, jinake nAma isa namaH' se donoM stanoMkA; "cidAtmane namaH', 'rudrANyai prakAra haiM-Ikha, tarurAja, niSpAva, rAjadhAnya (zAli yA namaH' se kaNThakA; tripuranAya namaH, 'anantAyai namaH' se agahanI), gokSIra (kSIrajIraka), kusumbha aura kusum| donoM hAthoMkA; 'trilocanAya namaH', 'kAlAnalapriyAyai AThavA~ namaka hai| ina AThoMkI saubhAgyASTaka saMjJA namaH' se bA~hoMkA; 'saubhAgyabhavanAya namaH' se kahate haiN| AbhUSaNoMkA; 'svadhAyai namaH', 'IzvarAya namaH' se donoMke yoga aura jJAnake tattvako jAnanevAle brahmaputra dakSane mukhamaNDalakA; 'azokavanavAsinyai namaH'-isa pUrvakAlameM jisa saubhAgya-rasakA pAna kiyA thA, usake mantrase aizvarya pradAna karanevAle oThoMkA; 'sthANave aMzase unheM satI nAmakI eka kanyA utpanna huii| naula namaH', 'candramukhapriyAyai namaH' se mu~hakA; kamalake samAna manohara zarIravAlI vaha kanyA lokameM 'arddhanArIzvarAya namaH', 'asitAGgyai namaH' se lalitAke nAmase bhI prasiddha hai| pinAkadhArI bhagavAn nAsikAkA; 'ugrAya namaH', 'lalitAyai namaH' se donoM zaGkarane usa tribhuvanasundarI devIke sAtha vivAha kiyaa| bhauhokA; 'zarvAya namaH', 'vAsudevyai namaH' se kezoMkA; satI tInoM lokoMkI saubhAgyarUpA haiM / ve bhoga aura mokSa 'zrIkaNThanAthAya namaH' se kevala zivake bAloMkA tathA pradAna karanevAlI hai| unakI ArAdhanA karake nara yA nArI 'bhImograrUpiNyai namaH', 'sarvAtmane namaH' se donoMke kyA nahIM prApta kara sktii| mastakoMkA pUjana kre| isa prakAra ziva aura pArvatIkI Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saSTikhaNDa] tIrthamahimAke prasaGgame vAmana-avatArakI kathA . vidhivat pUjA karake unake Age saubhAgyASTaka rkhe| sAmagriyoMse yukta zayyA, ziva-pArvatIkI suvarNamayI niSpAva, kusumbha, kSIrajIraka, tarurAja, ikSu, lavaNa, kusuma pratimA, baila aura gaukA dAna kare / kRpaNatA chor3akara dRr3ha tathA rAjadhAnya-ina ATha vastuoMko denese saubhAgyakI nizcayake sAtha bhagavAnakA pUjana kare / jo strI isa prakAra prApti hotI hai; isaliye inakI 'saubhAgyASTaka' saMjJA hai| uttama saubhAgyazayana nAmaka vratakA anuSThAna karatI hai, isa prakAra ziva-pArvatIke Age saba sAmagrI nivedana usakI kAmanAe~ pUrNa hotI haiM / athavA [yadi vaha niSkAmakarake caitameM siMghAr3A khAkara rAtako bhUmipara zayana kre| bhAvase isa vratako karatI hai to use nityapadakI prApti phira sabere uThakara snAna aura japa karake pavitra ho mAlA, hotI hai| isa vratakA AcaraNa karanevAle puruSako eka vastra aura AbhUSaNoMke dvArA brAhmaNa-dampatIkA pUjana kre| phalakA parityAga kara denA caahiye| pratimAsa isakA isake bAda saubhAgyASTakasahita ziva aura pArvatIkI AcaraNa karanevAlA puruSa yaza aura kIrti prApta karatA hai| suvarNamayI pratimAoMko lalitA devIkI prasannatAke liye rAjan ! saubhAgyazayanakA dAna karanevAlA puruSa kabhI brAhmaNako nivedana kare / dAnake samaya isa prakAra kahe- saubhAgya, Arogya, sundara rUpa, vastra, alaGkAra aura 'lalitA, vijayA, bhadrA, bhavAnI, kumudA, zivA, AbhUSaNoMse vaJcita nahIM hotaa| jo bAraha, ATha yA sAta vAsudevA, gaurI, maGgalA, kamalA, satI aura umA-ye varSoMtaka saubhAgyazayana vratakA anuSThAna karatA hai, vaha prasanna hoN|' brahmalokanivAsI puruSoMdvArA pUjita hokara dasa hajAra bAraha mahInoMkI pratyeka dvAdazIko bhagavAn kalpoMtaka vahA~ nivAsa karatA hai| isake bAda vaha zrIviSNukI tathA unake sAtha lakSmIjIkI bhI pUjA kre| viSNuloka tathA zivalokameM bhI jAtA hai| jo nArI yA isI prakAra paralokameM uttama gati cAhanevAle puruSako kumArI isa vratakA pAlana karatI hai, vaha bhI lalitAdevIke pratyeka mAsakI pUrNimAko sAvitrIsahita brahmAjIkI anugrahase lalita hokara pUrvokta phalako prApta karatI hai| jo vidhivat ArAdhanA karanI caahiye| tathA aizvaryakI isa vratakI kathAkA zravaNa karatA hai athavA dUsaroko ise kAmanAvAle manuSyako saubhAgyASTakakA dAna bhI karanA karanekI salAha detA hai, vaha bhI vidyAdhara hokara cirkaalcaahiye| isa prakAra eka varSataka isa vratakA vidhipUrvaka taka svargalokameM nivAsa karatA hai| pUrvakAlameM isa adbhuta anuSThAna karake puruSa, strI yA kumArI bhaktike sAtha rAtrimeM vratakA anuSThAna kAmadevane, rAjA zatadhanvAne, varuNadevane, zivajIkI pUjA kre| vratakI samAptike samaya sampUrNa bhagavAn sUryane tathA dhanake svAmI kuberane bhI kiyA thaa| tIrthamahimAke prasaGgameM vAmana avatArakI kathA, bhagavAnakA bASkali daityase trilokIke rAjyakA apaharaNa bhISyajIne kahA-brahman ! aba maiM tIrthokA tIrthokA smaraNa karanA--ye manovAJchita phalako adbhuta mAhAtmya sunanA cAhatA hU~, jise sunakara manuSya denevAle haiN| bhISma ! parvata, nadiyA~, kSetra, Azrama aura saMsAra-bandhanase mukta ho jAtA hai| Apa vistArake sAtha mAnasa Adi sarovara-sabhI tIrtha kahe gaye haiM, jinameM usakA varNana kro| tIrthayAtrAke uddezyase jAnevAle puruSako paga-pagapara pulastyajI bole-rAjan ! aise anekoM pAvana azvamedha Adi yajJoMkA phala hotA hai-isameM tanika bhI tIrtha haiM, jinakA nAma lenese bhI bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza sandeha nahIM hai| ho jAtA hai| tIrthokA darzana karanA, unameM snAna karanA, bhISmajIne pUchA-dvijazreSTha ! maiM Apase bhagavAn vahA~ jAkara bAra-bAra DubakI lagAnA tathA samasta zrIviSNukA caritra sunanA cAhatA huuN| sarvasamartha evaM Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * sarvavyApaka zrIviSNune yajJa parvatapara jA vahA~ apane caraNa rakhakara kisa dAnavakA damana kiyA thA ? mahAmune! ye sArI bAteM mujhe batAiye / pulastyajI bole- vatsa! tumane bar3I uttama bAta pUchI hai, ekAgracitta hokara suno| prAcIna satyayugakI bAta hai--baliSTha dAnavoMne samUce svargapara adhikAra jamA liyA thaa| indrasahita sampUrNa devatAoMko jItakara unase tribhuvanakA rAjya chIna liyA thaa| unameM bASkali nAmakA dAnava sabase balavAn thA usane samasta dAnavoMko yajJakA bhoktA banA diyaa| isase indrako bar3A duHkha huaa| ve apane jIvanase nirAza ho cle| unhoMne socA- 'brahmAjIke varadAnase dAnavarAja bASkali mere tathA sampUrNa devatAoMke liye yuddhameM avadhya ho gayA hai| ataH maiM brahmalokameM calakara bhagavAn brahmAjIkI hI zaraNa luuNgaa| unake sivA aura koI mujhe sahArA denevAlA nahIM hai|' aisA vicAra kara devarAja indra sampUrNa devatAoMko sAtha le turaMta usa sthAnapara gaye, jahA~ bhagavAn brahmAjI virAjamAna the| indra bole- deva ! kyA Apa hamArI dazA nahIM jAnate, aba hamArA jIvana kaise rahegA ? prabho! Apake varadAnase daityoMne hamArA sarvasva chIna liyaa| maiM durAtmA bASkalikI sArI karatUteM pahale hI Apako batA cukA huuN| pitAmaha! Apa hI hamAre pitA haiN| hamArI rakSAke liye zIghra hI koI upAya kiijiye| saMsArase vedapATha aura yajJa-yAgAdi uTha gaye / utsava aura maGgalakI bAteM jAtI rhiiN| sabane adhyayana karanA chor3a diyA hai| daNDanIti bhI uThA dI gayI hai| ina saba kAraNoMse saMsArake prANI kisI taraha sA~samAtra le rahe haiN| jagat pIDAgrasta to thA hI, aba aura bhI kaSTatara dazAko pahu~ca gayA hai| itane samayameM hamalogoMko bar3I glAni uThAnI par3I hai| brahmAjIne kahA- devarAja! maiM jAnatA hU~ bASkali bar3A nIca hai aura varadAna pAkara ghamaMDase bhara gayA hai| yadyapi tumalogoMke liye vaha ajeya hai, tathApi maiM samajhatA hU~ bhagavAn zrIviSNu use avazya ThIka kara deNge| ********** [ saMkSipta padmapurANa *************** pulastyajI kahate haiM-- usa samaya brahmAjI samAdhimeM sthita ho gye| unake cintana karanepara dhyAnamAtrase caturbhuja bhagavAn zrIviSNu thor3e hI samayameM sabake dekhate-dekhate vahA~ A phuNce| bhagavAn zrIviSNu bole- brahman ! isa dhyAnako chodd'o| jisake liye tuma dhyAna karate ho, vahI maiM sAkSAt tumhAre pAsa A gayA huuN| brahmAjIne kahA- svAmIne yahA~ Akara mujhe darzana diyA, yaha bahuta bar3I kRpA huI / jagatke liye jagadIzvarako jitanI cintA hai, utanI aura kisako ho sakatI hai| merI utpatti bhI Apane jagatke liye hI kI thI aura jagatkI yaha dazA hai; ataH usake liye bhagavAnkA yaha zubhAgamana vAstavameM koI AzcaryakI bAta nahIM hai| prabho! vizvake pAlanakA kArya Apake hI adhIna hai| isa indrakA rAjya bASkaline chIna liyA hai| carAcara prANiyoMke sahita trilokIko apane adhikArameM kara liyA hai| kezava ! aba Apa hI salAha dekara apane isa sevakakI sahAyatA kiijiye| bhagavAn zrIvAsudevane kahA- brahman ! tumhAre varadAnase vaha dAnava isa samaya avadhya hai, tathApi use buddhike dvArA bandhanameM DAlakara parAsta kiyA jA sakatA hai maiM dAnavoMkA vinAza karaneke liye vAmanarUpa dhAraNa kruuNgaa| ye indra mere sAtha bASkalike ghara caleM aura vahA~ pahu~cakara mere liye isa prakAra varakI yAcanA kareM'rAjan! isa baune brAhmaNake liye tIna paga bhUmikA dAna diijiye| mahAbhAga ! inake liye maiM Apase yAcanA karatA huuN| aisA kahanepara vaha dAnavarAja apanA prANataka de sakatA hai| pitAmaha! usa dAnavakA dAna svIkAra karake pahale use rAjyase vaJcita karU~gA, phira use bA~dhakara pAtAlakA nivAsI banAU~gA / yoM kahakara bhagavAn zrIviSNu antardhAna ho gye| tadanantara kArya sAdhanake anukUla samaya Anepara sampUrNa prANiyoMpara dayA karanevAle devAdhideva bhagavAnne devatAoMkA hita karaneke liye aditikA putra honekA vicAra kiyaa| bhagavAn ne jisa dina garbhameM praveza kiyA, Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] tIrthamahimAke prasaGgameM vAmana-avatArakI kathA . .tattatrutari. .. . . . . . usa dina svaccha vAyu bahane lgii| sampUrNa prANI binA bhagavAn saba tarahase devatAoMkA kArya siddha kreNge|' kisI upadravake apane-apane icchita padArtha prApta karane zuddha cittavAle devagaNa jaba isa prakAra soca rahe lge| vRkSoMse phUloMkI varSA hone lagI, samasta dizAe~ the, usI samaya bhagavAn vAmana indrake sAtha bASkalike nirmala ho gayIM tathA sabhI manuSya satya-parAyaNa ho gye| ghara gye| unhoMne dUrase hI bASkalikI nagarIko dekhA, jo devI aditine eka hajAra divya varSAtaka bhagavAnko parakoTese ghirI thii| saba prakArake ratnoMse saje hue garbha dhAraNa kiyaa| isake bAda ve bhUtabhAvana prabhu U~ce-U~ce sapheda mahala, jo AkAzacArI prANiyoMke vAmanarUpameM prakaTa hue / unake avatAra lete hI nadiyoMkA liye bhI agamya the, usa purIkI zobhA bar3hA rahe the| jala svaccha ho gyaa| vAyu sugandha bikherane lgii| usa nagarakI sar3akeM bar3I hI sundara evaM kramabaddha banAyI gayI tejasvI putrake prakaTa honese maharSi kazyapako bhI bar3A thiiN| koI aisA puSpa nahIM, aisI vidyA nahIM, aisA zilpa Ananda huaa| tInoM lokoMmeM nivAsa karanevAle samasta nahIM tathA aisI kalA nahIM, jo bASkalikI nagarImeM maujUda prANiyoMke manameM apUrva utsAha bhara gyaa| bhagavAn na rahI ho| vahIM rahakara dAnavarAja bASkali carAcara janArdanakA prAdurbhAva hote hI svargalokameM nagAre baja utthe| prANiyoMsahita samasta trilokIkA pAlana karatA thaa| vaha atyanta harSollAsake kAraNa trilokIke moha aura duHkha dharmakA jJAtA, kRtajJa, satyavAdI aura jitendriya thaa| naSTa ho gye| gandharvone atyanta ucca svarase saMgIta Arambha sabhI prANI usase sugamatApUrvaka mila sakate the| kiyaa| koI U~ce svarase bhagavAnkI jaya-jayakAra karane nyAya-anyAyakA nirNaya karanemeM usakI buddhi bar3I hI lage, koI atyanta harSameM bharakara jora-jorase garjanA karate kuzala thii| vaha brAhmaNoMkA bhakta, zaraNAgatoMkA rakSaka hue bArambAra bhagavAnko sAdhuvAda dene lage tathA kucha tathA dIna aura anAthopara dayA karanevAlA thaa| mantraloga janma, bhaya, bur3hApA aura mRtyuse chuTakArA pAneke zakti, prabhu-zakti aura utsAhazakti-ina tInoM liye unakA dhyAna karane lge| isa prakAra yaha sampUrNa zaktiyoMse vaha sampanna thaa| sandhi, vigraha, yAna, Asana, jagat saba orase atyanta prasanna ho utthaa| dvaidhIbhAva aura samAzraya-rAjanItike ina cha: guNoMkA devatAloga mana-hI-mana vicAra karane lage-'ye avasarake anukUla upayoga karanemeM usakA sadA utsAha sAkSAt paramAtmA zrIviSNu haiN| brahmAjIke anurodhase rahatA thaa| vaha sabase musakarAkara bAta karatA thA / veda jagatkI rakSAke liye ina jagadIzvarane yaha choTA-sA aura vedAGgoMke tattvakA use pUrNa jJAna thaa| vaha yajJoMkA zarIra dhAraNa kiyA hai| ye hI brahmA, ye hI viSNu aura ye anuSThAna karanevAlA, tapasyA-parAyaNa, udAra, suzIla, hI mahezvara haiN| devatA, yajJa aura svarga-saba kucha ye hI saMyamI, prANiyoMkI hiMsAse virata, mAnanIya puruSoMko haiM, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| yaha sampUrNa carAcara Adara denevAlA, zuddhahadaya, prasannamukha, pUjanIya puruSoMkA jagat bhagavAn zrIviSNuse vyApta hai| ye eka hote hue bhI pUjana karanevAlA, sampUrNa viSayoMkA jJAtA, durdamanIya, pRthak zarIra dhAraNa karake brahmAke nAmase vikhyAta haiN| saubhAgyazAlI, dekhane meM sundara, atrakA bahuta bar3A saMgraha jisa prakAra bahuta-se raMgovAlI vastuokA sAnidhya rakhanevAlA, bar3A dhanI aura bahuta bar3A dAnI thaa| vaha honepara sphaTika maNi vicitra-sI pratIta hone lagatI hai, dharma, artha aura kAma-tInoMke sAdhanameM saMlagna rahatA vaise hI mAyAmaya guNoMke saMsargase svayambhU paramAtmAkI thaa| bASkali trilokIkA eka zreSTha puruSa thaa| vaha sadA nAnA rUpoMmeM pratIti hotI hai| jaise eka hI gArhapatya agni apanI nagarI meM hI rahatA thaa| usameM devatA aura dAnavoMke dakSiNAgni tathA AhavanIyAgni Adi bhinna-bhinna bhI ghamaMDako cUrNa karanekI zakti thii| aise guNoMse saMjJAoMko prApta hotI hai, usI prakAra ye eka hI zrIviSNu vibhUSita hokara vaha tribhuvanakI samasta prajAkA pAlana brahmA Adi aneka nAma evaM rUpoMmeM upalabdha hote haiN| ye karatA thaa| usa dAnavarAjake rAjyameM koI bhI adharma nahIM Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * hone pAtA thaa| usakI prajAmeM koI bhI aisA nahIM thA jo dIna, rogI, alpAyu, duHkhI, mUrkha, kurUpa, durbhAgyazAlI aura apamAnita ho / indrako Ate dekha dAnavoMne jAkara rAjA bASkalise kahA- 'prabho! bar3e AzcaryakI bAta hai ki Aja indra eka baune brAhmaNake sAtha akele hI ApakI purImeM A rahe haiN| isa samaya hamAre liye jo kartavya ho, use zIghra btaaiye|' unakI bAta sunakara bASkaline kahA'dAnavo ! isa nagarameM devarAjako Adarake sAtha le AnA caahiye| ve Aja hamAre pUjanIya atithi haiN|' pulastyajI kahate haiM- 1- dAnavarAja bASkali dAnavoMse aisA kahakara phira svayaM indrase milaneke liye akelA hI rAjamahalase bAhara nikala par3A aura apane zobhA sampanna nagarakI sAtavIM Dyor3hIpara jA phuNcaa| itanemeM hI udharase bhagavAn vAmana aura indra bhI A phuNce| dAnavarAjane bar3e premase unakI ora dekhA aura praNAma karake apaneko kRtArtha maanaa| vaha harSameM bharakara socane lagA- 'mere samAna dhanya dUsarA koI nahIM hai, kyoMki Aja maiM tribhuvanakI rAjalakSmIse sampanna hokara indrako yAcakake rUpameM apane gharapara AyA dekhatA huuN| ye mujhase kucha yAcanA kreNge| gharapara Aye hue indrako maiM [ saMkSipta padmapurANa ******* apanI strI, putra, mahala tathA apane prANa bhI de DAlU~gA; phira trilokIke rAjyakI to bAta hI kyA hai| yaha socakara usane sAmane A indrako aGkameM bharakara bar3e Adarake sAtha gale lagAyA aura apane rAjabhavanake bhItara le jAkara arghya tathA AcamanIya Adise una donoMkA yatnapUrvaka pUjana kiyaa| isake bAda bASkali bolA- 'indra ! Aja maiM Apako apane gharapara svayaM AyA dekhatA hU~; isase merA janma saphala ho gayA, mere sabhI manoratha pUrNa ho gye| prabho! mere pAsa ApakA kisa prayojanase Agamana huA ? mujhe sArI bAta btaaiye| Apane yahA~taka AnekA kaSTa uThAyA, ise maiM bar3e AzcaryakI bAta samajhatA huuN|' indrane kahA- bASkale ! maiM jAnatA dAnava vaMzake zreSTha puruSoMmeM tuma sabase pradhAna ho| tumhAre pAsa merA AnA koI AzcaryakI bAta nahIM hai| tumhAre gharapara Aye hue yAcaka kabhI vimukha nahIM lauttte| tuma yAcakoMke liye kalpavRkSa ho| tumhAre samAna dAtA koI nahIM hai| tuma prabhAmeM sUryake samAna ho| gambhIratAmeM sAgarakI samAnatA karate ho| kSamAzIlatAke kAraNa tumhArI pRthvIke sAtha tulanA kI jAtI hai| ye brAhmaNadevatA vAmana kazyapajIke uttama kulameM utpanna haiN| inhoMne mujhase tIna paga bhUmike liye yAcanA kI hai; kintu bASkale ! merA tribhuvanakA rAjya to tumane parAkrama karake chIna liyA hai| aba maiM nirAdhAra aura nirdhana huuN| inheM deneke liye mere pAsa koI bhUmi nahIM hai| isaliye tumase yAcanA karatA huuN| yAcaka maiM nahIM, ye haiM dAnavendra! yadi tumheM abhISTa ho to ina vAmanajIko tIna paga bhUmi de do| bASkaline kahA- devendra! Apa bhale padhAre, ApakA kalyANa ho| jarA apanI ora to dekhiye; Apa hI sabake parama Azraya haiN| pitAmaha brahmAjI tribhuvanakI rakSAkA bhAra Apake Upara DAlakara sukhase baiThe haiM aura dhyAna dhAraNAse yukta ho paramapadakA cintana karate haiN| bhagavAn zrIviSNu bhI anekoM saMgrAmoMse thakakara jagatkI cintA chor3a Apake hI bharose kSIra sAgarakA Azraya le sukhakI nIMda so rahe haiN| umAnAtha bhagavAn zaGkara bhI Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] tIrthamahimAke prasaGgameM vAmana-avatArakI kathA. . . . . Apako hI sArA bhAra sauMpakara kailAsa parvatapara vihAra strI aura bhUmi donoM dAna kruuNgaa| Apa mujhapara kRpA karate haiN| mujhase bhinna bahuta-se dAnavoMko, jo balavAnoMse karake yaha saba svIkAra kreN| bhI balavAn the, Apane akele hI mAra giraayaa| bAraha pulastyajI kahate haiM-rAjan ! dAnavarAja Aditya, gyAraha rudra, donoM azvinIkumAra, ATha vasu tathA bASkalike aisA kahanepara usake purohita zukrAcAryane sanAtana devatA dharma-ye saba loga Apake hI bAhubalakA usase kahA-'mahArAja! tumheM ucita-anucitakA Azraya le svargalokameM yajJakA bhAga grahaNa karate haiN| bilakula jJAna nahIM hai; kisako kaba kyA denA cAhiyeApane uttama dakSiNAoMse sampanna sau yajJoMdvArA isa bAtase tuma anabhijJa ho| ataH mantriyoMke sAtha bhagavAnkA yajana kiyA hai| vRtra aura namuci-Apake bhalIbhA~ti vicAra karake yuktAyuktakA nirNaya karaneke hI hAthase mAre gaye haiN| Apane hI pAka nAmaka daityakA pazcAt tumheM koI kArya karanA caahiye| tumane indrasahita damana kiyA hai| sarvasamartha bhagavAn viSNune ApakI hI devatAoMko jItakara trilokIkA rAjya prApta kiyA hai| AjJAse daityarAja hiraNyakazipuko apanI jA~ghapara apane vacanako pUrA karate hI tuma bandhanameM par3a jaaoge| biThAkara mAra DAlA thaa| Apa airAvatake mastakapara rAjan ! ye jo vAmana haiM, inheM sAkSAt sanAtana viSNu hI baiThakara vajra hAthameM liye jaba saMgrAma-bhUmimeM Ate haiM, usa smjho| inake liye tumheM kucha nahIM denA cAhiye; kyoMki samaya Apako dekhate hI saba dAnava bhAga jAte haiN| inhoMne hI to pahale tumhAre vaMzakA uccheda karAyA hai aura pUrvakAlameM Apane bar3e-bar3e baliSTha dAnavoMpara vijaya pAyI Age bhI kraayeNge| inhoMne mAyAse dAnavoMko parAsta kiyA hai| devarAja ! Apa aise prabhAvazAlI hai| Apake sAmane hai aura mAyAse hI isa samaya baune brAhmaNakA rUpa merI kyA ginatI ho sakatI hai| Apane merA uddhAra karanekI banAkara tumheM darzana diyA hai; ataH aba bahuta kahanekI icchAse hI yahA~ padArpaNa kiyA hai| nissandeha maiM ApakI AvazyakatA nahIM hai| inheM kucha na do| [tIna paga to AjJAkA pAlana kruuNgaa| maiM nizcayapUrvaka kahatA hU~, bahuta hai,] makkhIke pairake barAbara bhI bhUmi denA na Apake liye apane prANa bhI de duuNgaa| devezvara ! Apane svIkAra kro| yadi merI bAta nahIM mAnoge to zIghra mujhase itanI-sI bhUmikI bAta kyoM kahI? yaha strI, putra, hI tumhArA nAza ho jAyagA; yaha maiM tumheM saccI bAta gaue~ tathA aura jo kucha bhI dhana mere pAsa hai, vaha saba evaM kaha rahA huuN|' trilokIkA sArA rAjya ina brAhmaNadevatAko de diijiye| bASkaline kahA-gurudeva ! maiMne dharmakI icchAse Apa aisA karake mujhapara tathA mere pUrvajopara kRpA kareMge, inheM saba kucha denekI pratijJA kara lI hai| pratijJAkA isameM tanika bhI saMzaya nahIM hai| kyoMki bhAvI prajA pAlana avazya karanA cAhiye, yaha satpuruSoMkA sanAtana kahegI- 'pUrvakAlameM rAjA bASkaline apane gharapara dharma hai| yadi ye bhagavAn viSNu hai aura mujhase dAna lekara Aye hue indrako trilokIkA rAjya de diyA thaa|' [Apa devatAoMko samRddhizAlI banAnA cAhate haiM, taba to mere hI kyoM, dUsarA bhI koI yAcaka yadi mere pAsa Aye to samAna dhanya dUsarA koI nahIM hogaa| dhyAna-parAyaNa yogI vaha sadA hI mujhe atyanta priya hogaa| Apa to una sabameM nirantara dhyAna karate rahanepara bhI jinakA darzana jaldI nahIM mere liye vizeSa AdaraNIya hai; ataH Apako kucha bhI pAte, unhoMne hI yadi mujhe darzana diyA hai, taba to ina dene meM mujhe koI vicAra nahIM karanA hai| parantu devarAja! devezvarane mujhe aura bhI dhanya banA diyaa| jo loga hAthameM mujhe isa bAtase bar3I lajjA ho rahI hai ki ina kuza aura jala lekara dAna dete haiM, ve bhI mere dAnase brAhmaNadevatAke vizeSa prArthanA karanepara Apa mujhase tIna sanAtana paramAtmA bhagavAn viSNu prasanna hoM' isa vacanake hI paga bhUmi mA~ga rahe haiN| maiM inheM acche-acche gA~va dUMgA kahanepara mokSake bhAgI hote haiN| isa kAryako nizcita aura Apako svargakA rAjya arpaNa kara duuNgaa| vAmanajIko rUpase karaneke liye merA jo dRr3ha saMkalpa huA hai, usameM Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta padmapurANa ApakA upadeza hI kAraNa hai| bacapanameM Apane eka bAra niklaa| use hI bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse prakaTa upadeza diyA thA, jise maiMne acchI taraha apane hRdayameM dhAraNa kara liyA thaa| vaha upadeza isa prakAra thA--'zatru bhI yadi gharapara A jAya to usake liye koI vastu adeya nahIM hai-use kucha bhI denese inakAra nahIM karanA caahiye|'* gurudeva ! yahI socakara maiMne indrake liye svargakA rAjya aura vAmanajIke liye apane prANataka de DAlanekA nizcaya kara liyA hai| jisa dAnake dene meM kucha bhI kaSTa nahIM hotA, aisA dAna to saMsArameM sabhI loga dete haiN| - yaha sunakara gurujIne lajjAse apanA mu~ha nIcA kara liyaa| taba bASkaline indrase kahA-'deva ! Apake mA~ganepara maiM sArI pRthvI de sakatA hU~, yadi inheM tIna hI paga bhUmi denI par3I to yaha mere liye lajjAkI bAta hogii|' , indrane kahA-dAnavarAja ! tumhArA kahanA satya hai, kintu ina brAhmaNadevatAne mujhase tIna hI paga bhUmikI yAcanA kI hai| inako itanI hI bhUmikI AvazyakatA hai| maiMne bhI inhIMke liye tumase yAcanA kI hai| ataH inheM honevAlI vaiSNavI nadI gaGgA kahate haiN| gaGgAjI aneka yahI vara pradAna kro| kAraNavaza bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse prakaTa huI haiN| bASkaline kahA-devarAja ! Apa vAmanako merI unake dvArA carAcara prANiyoMsahita samasta trilokI vyApta orase tIna paga bhUmi de dIjiye aura Apa bhI hai| tatpazcAt bhagavAn zrIvAmanane bASkalise kahAcirakAlataka vahA~ sukhase nivAsa kiijiye| 'mere tIna paga pUrNa kro|' bASkaline kahA- 'bhagavan ! pulastyajI kahate haiM-yaha kahakara bASkaline Apane pUrvakAlameM jitanI bar3I pRthvI banAyI thI, usameMse hAthameM jala le 'sAkSAt zrIhari mujhapara prasanna hoM' aisA maiMne kucha bhI chipAyA nahIM hai| pRthvI choTI hai aura Apa kahate hue vAmanajIko tIna paga bhUmi de dii| dAnavarAjake mahAn haiN| mujhameM sRSTi utpanna karanekI zakti nahIM hai| dAna karate hI zrIharine vAmanarUpa tyAga diyA aura [jisase ki dUsarI pRthvI banAkara Apake tIna paga pUrNa devatAoMkA hita karanekI icchAse sampUrNa lokoMko nApa karU~] / deva ! Apa-jaise prabhuoMkI icchA-zakti hI liyaa| ve yajJa-parvatapara pahu~cakara uttarakI ora mu~ha manovAJchita kArya karanemeM samartha hotI hai|' karake khar3e ho gye| usa samaya dAnavaloka bhagavAnake, satyavAdI bASkaliko niruttara jAnakara bhagavAn bAyeM caraNake nIce A gyaa| taba jagadIzvarane pahalA paga zrIviSNu bole- 'dAnavarAja ! bolo, maiM tumhArI sUryalokameM rakhA aura dUsarA dhuvlokmeN| phira adbhuta kauna-sI icchA pUrNa karU~? tumhArA diyA huA karma karanevAle bhagavAnne tIsare pagase brahmANDapara saMkalpakA jala mere hAthameM AyA hai, isaliye tuma vara AghAta kiyaa| unake a~gUTheke agrabhAgase lagakara pAneke yogya ho| varadAnake uttama pAtra ho| tumheM jisa brahmANDa-kaTAha phUTa gayA, jisase bahuta-sA jala bAhara vastukI icchA ho, mA~go; maiM use duuNgaa|' * zatrAvapi gRhAyAte nAtyadeya tu kiMcana / (25 / 171) Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * satsaGgake prabhAvase pA~va pretokA uddhAra aura puSkara tathA prAcI sarasvatIkA mAhAtmya * 97 bASkaline kahA-devezvara ! maiM ApakI bhakti darzana karake pApase chuTakArA pA jAte haiN| bhISma ! jo cAhatA huuN| merI mRtyu bhI Apake hI hAthase ho, jisase manuSya mauna hokara yajJa-parvatapara car3hatA hai athavA tInoM mujhe Apake paramadhAma zvetadvIpakI prApti ho, jo puSkaroMkI yAtrA karatA hai, use azvamedha yajJakA phala tapasviyoMke liye bhI durlabha hai| milatA hai| vaha saba pApoMse mukta ho mRtyuke pazcAt pulastyajI kahate haiM-bASkalike aisA kahanepara zrIviSNudhAmameM jAtA hai| bhagavAn zrIviSNune kahA-'tuma eka kalpataka Thahare bhISpajI bole-bhagavan! yaha to bar3e rho| jisa samaya varAharUpa dhAraNa karake maiM rasAtalameM AzcaryakI bAta hai ki vAmanajIke dvArA dAnavarAja praveza karU~gA, usI samaya tumhArA vadha karU~gA; isase bASkali bandhanameM DAlA gyaa| maiMne to zreSTha brAhmaNoMke tuma mere rUpameM lIna ho jaaoge|' bhagavAnke aise vacana mukhase aisI kathA suna rakhI hai ki bhagavAnne vAmanarUpa sunakara vaha dAnava unake sAmanese calA gyaa| bhagavAn dhAraNa karake rAjA baliko bA~dhA thA aura virocanakumAra bhI usase trilokIkA rAjya chInakara antardhAna ho gye| bali Ajataka pAtAla-lokameM maujUda haiN| ataH Apa bASkali pAtAlalokakA nivAsI hokara sukhapUrvaka rahane mujhase balike bA~dhe jAnekI kathAkA varNana kiijiye| lgaa| buddhimAn indra tInoM lokoMkA pAlana karane lge| pulastyajI bole-nRpazreSTha ! maiM tumheM saba bAteM yaha jagadguru bhagavAn zrIviSNuke vAmana-avatArakA varNana batAtA hU~, suno| pahalI bArakI kathA to tuma suna hI hai, isameM zrIgaGgAjIke prAdurbhAvakI kathA bhI A gayI hai| cuke ho| dUsarI bAra vartamAna vaivasvata manvantarameM bhI yaha prasaGga saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| yaha maiMne bhagavAn zrIviSNune trilokIko apane caraNoMse nApA thaa| zrIviSNuke tInoM pagoMkA itihAsa batalAyA hai, jise usa samaya una devAdhidevane akele hI yajJameM jAkara rAjA sunakara manuSya isa saMsArameM sampUrNa pApoMse mukta ho jAtA baliko bA~dhA aura bhUmiko nApA thaa| usa avasarapara hai| zrIviSNuke pagoMkA darzana kara lenepara usake duHsvapra, bhagavAnkA punaH vAmana-avatAra huA tathA punaH unhoMne duzcintA aura ghora pApa zIghra naSTa ho jAte haiN| pApI manuSya trivikramarUpa dhAraNa kiyA thaa| ve pahale vAmana hokara pratyeka yugameM yajJa-parvatapara sthita zrIviSNuke caraNoMkA phira avAmana (virATa) ho gye| ............ satsaGgake prabhAvase pA~ca pretoMkA uddhAra aura puSkara tathA prAcI sarasvatIkA mAhAtmya bhISmajIne pUchA-brahman! kisa karmake karanevAle eka brAhmaNa the, jo 'pRthu' nAmase sarvatra pariNAmase manuSya preta-yonimeM jAtA hai tathA kisa karmake vikhyAta the| ve sadA santuSTa rahA karate the| unheM yogakA dvArA vaha usase chuTakArA pAtA hai-yaha mujhe batAnekI jJAna thaa| ve pratidina svAdhyAya, homa aura japa-yajJameM kRpA kiijiye| saMlagna rahakara samaya vyatIta karate the| unheM paramAtmAke pulastyajI bole-rAjan ! maiM tumheM ye saba bAteM tattvakA bodha thaa| ve zama (manonigraha), dama (indriyavistArase batalAtA hU~, suno; jisa karmase jIva preta hotA saMyama) aura kSamAse yukta rahate the| unakA citta hai tathA jisa karmake dvArA devatAoMke liye bhI dustara ghora ahiMsAdharmameM sthita thaa| ve sadA apane kartavyakA jJAna narakameM par3A huA prANI bhI usase mukta ho jAtA hai, rakhate the| brahmacarya, tapasyA, pitRkArya (zrAddha-tarpaNa) usakA varNana karatA huuN| preta-yonimeM par3e hue manuSya aura vaidika karmoMmeM unakI pravRtti thii| ve paralokakA satpuruSoMke sAtha vArtAlApa tathA puNyatIrthIkA bArambAra bhaya mAnate aura satya-bhASaNameM rata rahate the| sabase mIThe kIrtana karanese usase chuTakArA pA jAte haiN| bhISma ! sunA vacana bolate aura atithiyoMke satkArameM mana lagAte the| jAtA hai--prAcIna kAlameM kaThina niyamoMkA pAlana sukha-duHkhAdi sampUrNa dvandvoMkA parityAga karaneke liye Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * sadA yogAbhyAsameM tatpara rahate the| apane kartavyake pAlana aura svAdhyAyameM lage rahanA unakA nityakA niyama thA / isa prakAra saMsArako jItanekI icchAse ve sadA zubha karmakA anuSThAna kiyA karate the| brAhmaNadevatAko vanameM nivAsa karate anekoM varSa vyatIta ho gye| eka bAra unakA aisA vicAra huA ki maiM tIrtha yAtrA karU~, tIrthoke pAvana jalase apane zarIrako pavitra bnaauuN| aisA socakara unhoMne sUryodayake samaya zuddha cittase puSkara tIrthameM snAna kiyA aura gAyatrIkA japa tathA namaskAra karake yAtrAke liye cala pdd'e| jAte-jAte eka jaMgalake bIca kaNTakAkIrNa bhUmimeM, jahA~ na pAnI thA na vRkSa, unhoMne apane sAmane pA~ca puruSoMko khar3e dekhA, jo bar3e hI bhayaGkara the| una vikaTa AkAra tathA pApapUrNa dRSTivAle atyanta ghora pretoMko dekhakara unake hRdayameM kucha bhayakA saJcAra ho AyA; phira bhI ve nizcalabhAvase khar3e rhe| yadyapi unakA citta bhayase udvigna ho rahA thA, tathApi unhoMne dhairya dhAraNa karake madhura zabdoMmeM pUchA-- "vikarAla mukhavAle prANiyo ! tumaloga kauna ho ? kisake dvArA kauna sA aisA karma bana gayA hai, jisase tumheM isa vikRta rUpakI prApti huI hai ?" [ saMkSipta padmapurANa pretoMne kahA- hama bhUkha aura pyAsase pIr3ita ho sarvadA mahAn duHkhase ghire rahate haiN| hamArA jJAna aura viveka naSTa ho gayA hai, hama sabhI aceta ho rahe haiN| hameM itanA bhI jJAna nahIM hai ki kauna dizA kisa ora hai| dizAoMke bIcakI avAntara dizAoMko bhI nahIM phcaante| AkAza, pRthvI tathA svargakA bhI hameM jJAna nahIM hai| yaha to duHkhakI bAta huii| sukha itanA hI hai ki sUryodaya dekhakara hameM prabhAta-sA pratIta ho rahA hai| hamameMse ekakA nAma paryuSita hai, dUsarekA nAma sUcImukha hai, tIsarekA nAma zIghraga, cauthekA rodhaka aura pA~caveMkA lekhaka hai| brAhmaNane pUchA- tumhAre nAma kaise par3a gaye ? kyA kAraNa hai, jisase tumalogoMko ye nAma prApta hue haiM ? pretoMmeMse ekane kahA- maiM sadA svAdiSTa bhojana kiyA karatA thA aura brAhmaNoMko paryuSita (bAsI) anna detA thA isI hetuko lekara merA nAma paryuSita par3A hai| mere isa sAthIne anna Adike abhilASI bahuta-se brAhmaNoMkI hiMsA kI hai, isaliye isakA nAma sUcImukha par3A hai| yaha tIsarA preta bhUkhe brAhmaNake yAcanA karanepara bhI [use kucha deneke bhayase] zIghratApUrvaka vahA~se calA gayA thA; isaliye isakA nAma zIghraga ho gyaa| yaha cauthA preta brAhmaNoMko deneke bhayase udvigna hokara sadA apane gharapara hI svAdiSTha bhojana kiyA karatA thA; isaliye yaha rodhaka kahalAtA hai tathA hamalogoMmeM sabase bar3A pApI jo yaha pA~cavA~ preta hai, yaha yAcanA karanepara cupacApa khar3A rahatA thA yA dharatI kuredane lagatA thA, isaliye isakA nAma lekhaka par3a gyaa| lekhaka bar3I kaThinAIse calatA hai| rodhakako sira nIcA karake calanA par3atA hai| zIghraga paDhnu ho gayA hai| sUcI (hiMsA karanevAle) kA sUIke samAna mu~ha ho gayA hai tathA mujha paryuSitakI gardana lambI aura peTa bar3A ho gayA hai| apane pApake prabhAvase merA aNDakoSa bhI bar3ha gayA hai tathA donoM oTha bhI lambe honeke kAraNa laTaka gaye haiN| yahI hamAre pretayonimeM AnekA vRttAnta hai, jo saba maiMne tumheM batA diyaa| yadi tumhArI icchA ho to kucha aura bhI puucho| pUchanepara usa bAtako bhI btaayeNge| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * satsaGgake prabhAvase pA~ca pretoMkA uddhAra aura puSkara tathA prAcI sarasvatIkA mAhAtmya * brAhmaNa bole- isa pRthvIpara jitane bhI jIva rahate haiM, una sabakI sthiti AhArapara hI nirbhara hai| ataH maiM tumalogoM kA bhI AhAra jAnanA cAhatA huuN| preta bole- vipravara! hamAre AhArakI bAta suniye| hamalogoMkA AhAra sabhI prANiyoMke liye nindita hai| use sunakara Apa bhI bArambAra nindA kreNge| balagama, pezAba, pAkhAnA aura strIke zarIrakA maila inhIMse hamArA bhojana calatA hai| jina gharoMmeM pavitratA nahIM hai, vahIM preta bhojana karate haiN| jo ghara striyoMke dvArA dagdha aura chinna-bhinna hai, jinake sAmAna idhara-udhara bikhare par3e rahate haiM tathA mala-mUtrake dvArA jo ghRNita avasthAko pahu~ca cuke haiM, unhIM gharoMmeM preta bhojana karate haiN| jina gharoMmeM mAnasika lajjAkA abhAva hai, patitoMkA nivAsa hai tathA jahA~kai nivAsI lUTa-pATakA kAma karate hai, vahIM preta bhojana karate haiN| jahA~ balivaizvadeva tathA veda mantroMkA uccAraNa nahIM hotA, homa aura vrata nahIM hote, vahA~ preta bhojana karate haiN| jahA~ gurujanoMkA Adara nahIM hotA, jina gharoMmeM striyoMkA prabhutva hai, jahA~ krodha aura lobhane adhikAra jamA liyA hai, vahIM preta bhojana karate haiN| tAta ! mujhe apane bhojanakA paricaya dete lajjA ho rahI hai, ataH isase adhika maiM kucha nahIM kaha sktaa| tapodhana! tuma niyamoMkA dRr3hatApUrvaka pAlana karanevAle ho, isaliye pretayonise duHkhI hokara hama tumase pUcha rahe haiN| batAo, kauna-sA karma karanese jIva pretayonimeM nahIM par3atA ? brAhmaNane kahA- jo manuSya eka rAtrikA, tIna rAtriyoMkA tathA kRcchra-cAndrAyaNa Adi anya vratoMkA anuSThAna karatA hai, vaha kabhI pretayonimeM nahIM pdd'taa| jo pratidina tIna, pA~ca yA eka aphrikA sevana karatA hai tathA jisake hRdayameM sampUrNa prANiyoMke prati dayA bharI huI hai, vaha manuSya preta nahIM hotaa| jo mAna aura apamAnameM, suvarNa aura miTTIke DhelemeM tathA zatru aura mitrameM samAna bhAva rakhatA hai, vaha preta nahIM hotaa| devatA, atithi, guru tathA pitaroMkI pUjAmeM sadA pravRtta rahanevAlA manuSya bhI pretayonimeM nahIM pdd'taa| zukla pakSameM maMgalavArake dina 99 caturthI tithi Anepara usameM jo zraddhApUrvaka zrAddha karatA hai, vaha manuSya preta nahIM hotaa| jisane krodhako jIta liyA hai, jisameM DAhakA sarvathA abhAva hai, jo tRSNA aura Asaktise rahita, kSamAvAn aura dAnazIla hai, vaha pretayonimeM nahIM jaataa| jo gau, brAhmaNa, tIrtha, parvata, nadI aura devatAoMko praNAma karatA hai, vaha manuSya preta nahIM hotaa| preta bole- mahAmune! Apake mukhase nAnA prakArake dharma sunaneko mile; hama duHkhI jIva haiM, isaliye punaH pUchate haiM- jisa karmase pretayonimeM jAnA par3atA hai, vaha hameM batAiye / brAhmaNane kahA - yadi koI dvija aura vizeSataH brAhmaNa zUdrakA anna khAkara use peTameM liye hI mara jAya to vaha preta hotA hai| jo AzramadharmakA tyAga karake madirA pItA, parAyI strIkA sevana karatA tathA pratidina mAMsa khAtA hai, usa manuSyako preta honA par3atA hai| jo brAhmaNa yajJake anadhikArI puruSoMse yajJa karavAtA adhikArI puruSoMkA tyAga karatA aura zUdrakI sevAmeM rata rahatA hai, vaha pretayonimeM jAtA hai| jo mitrakI dharoharako har3apa letA, zUdrakA bhojana banAtA, vizvAsaghAta karatA aura kUTanItikA Azraya letA hai, vaha nizcaya hI preta hotA hai| brahmahatyArA, goghAtI, cora, zarAbI, gurupatlIke sAtha sambhoga karanevAlA tathA bhUmi aura kanyAkA apaharaNa karanevAlA nizcaya hI preta hotA hai| jo purohita nAstikatAmeM pravRtta hokara anekoM RtvijoMke liye milI huI dakSiNAko akele hI har3apa letA hai, use nizcaya hI preta honA par3atA hai| vipravara pRthu jaba isa prakAra upadeza kara rahe the, usI samaya AkAzameM sahasA nagAre bajane lge| hajAroM devatAoMke hAthase chor3e hue phUloMkI varSA hone lgii| pretoMke liye cAroM orase vimAna A gye| AkAzavANI huI-- 'ina brAhmaNadevatAke sAtha vArtAlApa aura puNyakathAkA kIrtana karanese tuma saba pretoMko divyagati prApta huI hai|' [ isa prakAra satsaGgake prabhAvase una pretoMkA uddhAra ho gayA / ] gaGgAnandana ! yadi tumheM kalyANa Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSiA pApurANa sAdhanakI AvazyakatA hai to tuma Alasya chor3akara pUrNa nakSatra ho to bhI vaha tithi muniyoMdvArA parama puNyadAyinI prayatna karake satpuruSoMke sAtha vArtAlApa-satsaGga kro| batalAyI gayI hai aura yadi usa tithiko rohiNI nakSatra yaha pA~ca pretoMkI kathA sampUrNa dhokA tilaka hai| jo ho to vaha mahAkArtikI pUrNimA kahalAtI hai| usa dinakA manuSya isakA eka lAkha pATha karatA hai, usake vaMzameM srAna devatAoMke liye bhI durlabha hai| yadi zanivAra, koI preta nahIM hotaa| jo atyanta zraddhA aura bhaktike ravivAra tathA bRhaspativAra-ina tInoM dinoM se kisI sAtha isa prasaGgakA bArambAra zravaNa karatA hai, vaha bhI dina uparyukta tIna nakSatroM se koI nakSatra ho to usa dina pretayonimeM nahIM pdd'taa| puSkarameM snAna karanevAleko nizcaya hI azvamedha yajJakA ... bhISmajIne pUchA-brahman ! puSkarakI sthiti puNya hotA hai| usa dina kiyA huA dAna aura pitaroMkA antarikSameM kyoMkara batalAyI jAtI hai ? dharmazIla muni tarpaNa akSaya hotA hai| yadi sUrya vizAkhA nakSatrapara aura isa lokameM use kaise prApta karate haiM aura kisa-kisane candramA kRttikA nakSatrapara hoM to padmaka nAmakA yoga hotA prApta kiyA hai? hai, yaha puSkarame atyanta durlabha mAnA gayA hai| jo pulastyajI bole-rAjan ! eka samayakI bAta AkAzase utare hue brahmAjIke isa zubha tIrthameM srAna hai-dakSiNabhAratake nivAsI eka karor3a RSi puSkara karate haiM, unheM mahAn abhyudayazAlI lokoMkI prApti hotI tIrthameM snAna karaneke liye Aye; kintu puSkara AkAzameM hai| mahArAja ! unheM dUsare kisI puNyake karane-nasthita ho gyaa| yaha jAnakara ve samasta muni prANAyAmameM karanekI lAlasA nahIM rhtii| yaha maiMne saccI bAta kahI tatpara ho parabrahmakA dhyAna karate hue bAraha varSoMtaka vahIM hai| puSkara isa pRthvIpara saba tIrthoMmeM zreSTha batAyA gayA khar3e raha gye| taba brahmAjI, indra Adi sampUrNa devatA hai| saMsArameM isase bar3hakara puNyatIrtha dUsarA koI nahIM hai| tathA RSi-maharSi AkAzameM alakSita hokara unheM kArtikakI pUrNimAko yaha vizeSa puNyadAyaka hotA hai| [puSkara-prAptike liye] atyanta duSkara niyama batAte hue vahA~ udumbara vanase sarasvatIkA Agamana huA hai aura bole-'dvijagaNa! tumaloga mantradvArA puSkarakA usIke jalase munijana-sevita puSkara tIrtha bharA huA hai| AvAhana kro| 'Apo hi SThA mayo' ityAdi tIna sarasvatI brahmAjIkI putrI hai| vaha puNyasalilA evaM RcAoMkA japa karanese yaha tIrtha tumhAre samIpa A puNyadAyinI nadI hai| vaMzastambase vistRta AkAra dhAraNa jAyagA aura aghamarSaNa-mantrakA japa karanese pUrNa karake vaha uttarakI ora pravAhita huI hai| isa rUpameM kucha phaladAyaka hogaa|' una brahmarSiyoMkI bAta samApta honepara dUra jAkara vaha phira pazcimakI ora bahane lagatI hai aura una saba muniyoMne vaisA hI kiyaa| aisA karanese ve parama vahA~se prANiyoMpara dayA karaneke liye adRzyabhAvakA pAvana bana gaye-unheM puSkara-prAptikA pUrA-pUrA phala parityAga karake svaccha jalakI dhArA bahAtI huI prakaTa mila gyaa| __ rUpameM sthita hotI hai| kanakA, suprabhA, nandA, prAcI aura rAjan ! jo kArtikakI pUrNimAko puSkarameM nAna sarasvatI-ye pA~ca srota puSkarameM vidyamAna haiN| isaliye karatA hai, vaha parama pavitra ho jAtA hai| brahmAjIke sahita brahmAjIne sarasvatIko paJcasrotA kahA hai| usake taTapara puSkara tIrtha sabako puNya pradAna karanevAlA hai| vahA~ atyanta sundara tIrtha aura mandira haiM, jo saba orase siddhoM AnevAle sabhI vargoM ke loga apane puNyakI vRddhi karate aura muniyoMdvArA sevita haiN| una saba tIrthoMmeM sarasvatI hI haiN| ve mantrajJAnake binA hI brAhANoMke tulya ho jAte hai, dharmakI hetu hai| vahA~ snAna karane,jala pIne tathA suvarNa isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| yadi kArtikakI Adi dAna karanese mahAnadI sarasvatI akSaya phala utpanna pUrNimAko kRttikA nakSatra ho to use snAna-dAnake liye karatI hai| atyanta uttama samajhanA caahiye| yadi usa dina bharaNI.. munIzvaragaNa anna aura vastrakA dAna zreSTha batalAte Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . satsaGgake prabhAvase pA~ca pretoMkA uddhAra aura puSkara tathA prAcI sarasvatIkA mAhAtmya . 101 hai; jo manuSya sarasvatI-taTavartI tIrthoMmeM ukta vastuokA brahmakumArI sarasvatI una surezvaroMkI pUjA karake phira dAna karate hai, unakA dAna dharmakA sAdhaka aura atyanta apanI sakhiyoMse milii| jyeSTha aura madhyama puSkarake uttama mAnA gayA hai| jo strI yA puruSa saMyamase rahakara bIca unakA vizvavikhyAta samAgama huA thaa| vahA~ prayatnapUrvaka una tIrthoMmeM upavAsa karate haiM, ve brahmalokameM sarasvatIkA mukha pazcima dizAkI ora aura gaGgAkA jAkara yatheSTa AnandakA anubhava karate haiN| jo sthAvara yA uttarakI ora hai| tadanantara, puSkarameM Aye hue samasta jaGgama prANI prArabdha karmakA kSaya ho jAnepara sarasvatIke devatA sarasvatIke duSkara karmakA mahattva samajhakara usakI taTapara mRtyuko prApta hote haiM, ve saba haThAt yajJake sampUrNa stuti karane lge| zreSTha phala prApta karate haiN| jinakA citta janma aura mRtyu / devatA bole-devi! tumhIM dhRti, tumhIM mati, Adike duHkhase pIr3ita hai, una manuSyoM ke liye sarasvatI tumhIM lakSmI, tumhI vidyA aura tumhIM parAgati ho| zraddhA, nadI dharmako utpanna karanevAlI araNIke samAna hai| ataH parAniSThA, buddhi, meghA, dhRti aura kSamA bhI tumhI ho| manuSyoMko prayatnapUrvaka uttama phala pradAna karanevAlI tumhIM siddhi ho, tumhIM svAhA aura svadhA ho tathA tumhIM mahAnadI sarasvatIkA saba prakArase sevana karanA caahiye| parama pavitra mata (siddhAnta) ho| sandhyA, rAtri, prabhA, jo sarasvatIke pavitra jalakA nitya pAna karate haiM, ve bhUti, meghA, zraddhA, sarasvatI, yajJavidyA, mahAvidyA, manuSya nahIM, isa pRthvIpara rahanevAle devatA haiN| dvijaloga guhyavidyA, sundara AnvIkSikI (tarkavidyA), trayIvidyA yajJa, dAna evaM tapasyAse jisa phalako prApta karate haiM, vaha (vedatrayI) aura daNDanIti-ye saba tumhAre hI nAma haiN| yahA~ snAna karanemAtrase zUdroMko bhI sulabha ho jAtA hai| samudrako jAnevAlI zreSTha nadI ! tumheM namaskAra hai| mahApAtakI manuSya bhI puSkara tIrthaka darzanamAtrase puNyasalilA sarasvatI! tumheM namaskAra hai| pApoMse pAparahita ho jAte haiM aura zarIra chUTanepara svargako jAte chuTakArA dilAnevAlI devI! tumheM namaskAra hai| haiN| puSkarameM upavAsa karanese pauNDarIka yajJakA phala varAGgane ! tumheM namaskAra hai| milatA hai| jo vahA~ apanI zaktike anusAra pratimAsa... devatAoMne jaba isa prakAra usa divya devIkA bhaktipUrvaka brAhmaNako tilakA dAna karatA hai, vaha stavana kiyA, taba vaha pUrvAbhimukha hokara sthita huii| vaikuNThadhAmako prApta hotA hai| jo manuSya vahA~ zuddha brahmAjIke kathanAnusAra vahI prAcI sarasvatI hai| sampUrNa vRttise rahakara tIna rAtataka upavAsa karate haiM aura devatAoMse yukta honeke kAraNa devI sarasvatI saba tIrthoMmeM brAhmaNoMko dhana dete haiM, ve maraneke pazcAt brahmAkA rUpa pradhAna haiN| vahA~ sudhAvaTa nAmakA eka pitAmaha-sambandhI dhAraNa kara vimAnapara ArUr3ha ho brahmAjIke sAtha sAyujya tIrtha hai, jisake darzanamAtrase mahApAtakI puruSa bhI zuddha mokSako prApta hote haiN| ho jAte haiM aura brahmAjIke samIpa rahakara divya bhoga ___puSkarameM gaNoddheda tIrtha hai, jahA~ nadiyoMmeM zreSTha bhogate haiN| jo narazreSTha vahA~ upavAsa karate haiM, ve mRtyuke gaGgAjI sarasvatIko dekhaneke liye AyI thiiN| usa samaya pazcAt haMsayukta vimAnapara ArUr3ha ho nirbhayatApUrvaka vahA~ Akara gaGgAjIne kahA-'sakhI! tuma bar3I zivalokako jAte hai| jo loga vahA~ zuddha antaHkaraNasaubhAgyazAlinI ho| tumane devatAoMkA vaha duSkara kArya vAle brahmajJAnI mahAtmAoMko thor3A bhI dAna karate haiM, kiyA hai, jise dUsarA koI kabhI nahIM kara sakatA thaa| unakA vaha dAna unheM sau janmoMtaka phala detA rahatA hai| mahAbhAge! isIliye devatA bhI tumhArA darzana karane jo manuSya vahA~ TUTe-phUTe tIrthokA jIrNoddhAra karate haiM, ve Aye haiN| tuma mana, vANI, zarIra aura kriyAdvArA inakA brahmalokameM jAkara sukhI evaM Anandita hote haiN| jo satkAra kro|' - manuSya vahA~ brahmAjIkI bhaktike parAyaNa ho pUjA, japa ___pulastyajI kahate haiM-gaGgAjIke aisA kahanepara aura homa karate haiM, unheM vaha saba kucha ananta puNyaphala Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * pradAna karatA hai| usa tIrthameM dIpa dAna karanese jJAnanetrakI prApti hotI hai, manuSya atIndriya padameM sthita hotA hai aura dhUpa dAnase use brahmadhAma prApta hotA hai| adhika kyA kahA jAya, prAcI sarasvatI aura gaGgAke saGgamameM jo kucha diyA jAtA hai, vaha jIte-jI tathA maraneke bAda bhI akSayaphala pradAna karanevAlA hotA hai| vahA~ snAna, japa aura homa karanese ananta phalakI siddhi hotI hai| bhagavAn zrIrAmacandrajIne bhI usa tIrthameM Akara mArkaNDeyajIke kathanAnusAra apane pitA dazarathajIke liye piNDa dAna aura zrAddha kiyA thaa| vahA~ eka caukora bAvalI hai, jahA~ piNDadAna karanevAle manuSya haMsayukta vimAnase svargako jAte haiN| yajJavettAoMmeM zreSTha brahmAjIne usa tIrthake Upara uttama dakSiNAoMse yukta pitRmedha yajJa (zrAddha) kiyA thaa| usameM unhoMne vasuoMko pitara, rudroMko pitAmaha aura AdityoMko prapitAmaha niyata kiyA thaa| phira una tInoMko bulAkara kahA - 'Apaloga sadA yahA~ virAjamAna rahakara piNDadAna Adi grahaNa kiyA kreN|' vahA~ jo pitRkArya kiyA jAtA hai, usakA akSaya phala hotA hai| pitara aura pitAmaha santuSTa hokara unheM uttama jIvikAkI prAptike liye AzIrvAda dete haiN| vahA~ tarpaNa karanese pitaroMkI tRpti hotI hai aura piNDadAna karanese unheM svarga milatA hai| isaliye saba kucha chor3akara prAcI sarasvatI tIrthameM tuma piNDadAna kro| * [ saMkSipta padmapurANa pratyeka putrako ucita hai ki vaha vahA~ jAkara apane samasta pitaroMko yatnapUrvaka tRpta kre| vahA~ prAcInezvara bhagavAnkA sthAna hai| usake sAmane AditIrtha pratiSThita hai, jo darzanamAtrase mokSa pradAna karanevAlA hai| vahA~ke jalakA sparza karake manuSya janma-mRtyuke bandhanase chuTakArA pA jAtA hai| usameM snAna karanese vaha brahmAjIkA anucara hotA hai| jo manuSya AditIrthameM snAna karake ekAgratApUrvaka thor3ese annakA bhI dAna karatA hai, vaha svargalokako prApta hotA hai jo vidvAn vahA~ snAna karake brahmAjIke bhaktoMko suvarNa aura khicar3I dAna karatA hai, vaha svargalokameM sukhI evaM Anandita hotA hai| jahA~ prAcI sarasvatI vidyamAna haiM, vahA~ manuSya dUsare sAdhanakI khoja kyoM karate haiN| prAcI sarasvatImeM snAna karanese jisa phalakI prApti hotI hai, usIke liye to japa-tapa Adi sAdhana kiye jAte haiN| jo bhagavatI prAcI sarasvatIkA pavitra jala pIte haiM, unheM manuSya nahIM, devatA samajhanA cAhiye- - yaha mArkaNDeya munikA kathana hai| sarasvatI nadIke taTapara pahu~cakara snAna karanekA koI niyama nahIM hai| bhojanake bAda athavA bhojanake pahale, dinameM athavA rAtrimeM bhI snAna kiyA jA sakatA hai| vaha tIrtha anya saba tIrthokI apekSA prAcIna aura zreSTha mAnA gayA hai| vaha prANiyoMke pApoMkA nAzaka aura puNyajanaka batalAyA gayA hai| pulastyajIne kahA- rAjan ! maiM tumheM mArkaNDeyajIke janmakI uttama kathA sunAtA huuN| prAcIna kalpakI bAta hai; mRkaNDu nAmase vikhyAta eka muni the, bhISmajIne pUchA- mune! mArkaNDeyajIne vahA~ bhagavAn zrIrAmacandrajIko kisa prakAra upadeza diyA tathA kisa samaya aura kaise unakA samAgama huA ? mArkaNDeyajI kisake putra haiM, ve kaise mahAn tapasvI hue tathA unake isa nAmakA kyA rahasya hai ? mahAmune! ina saba bAtoMkA yathArtha rUpase varNana kIjiye / mArkaNDeyajIke dIrghAyu honekI kathA aura zrIrAmacandrajIkA lakSmaNa aura sItAke sAtha puSkarameM jAkara pitAkA zrAddha karanA tathA ajagandha zivakI stuti karake lauTanA jo maharSi bhRguke putra the| ve mahAbhAga muni apanI patnIke sAtha vanameM rahakara tapasyA karate the| vanameM rahate samaya hI unake eka putra huaa| dhIre-dhIre usakI avasthA pA~ca varSakI huii| vaha bAlaka honepara bhI guNoMmeM bahuta bar3hA-car3hA thaa| eka dina jaba vaha bAlaka A~ganameM ghUma rahA thA, kisI siddha jJAnIne usakI ora dekhA aura bahuta derataka Thaharakara usake jIvanake viSayameM vicAra kiyaa| bAlakake pitAne pUchA- 'mere putrakI kitanI Ayu hai ?" siddha bolA- 'munIzvara ! vidhAtAne tumhAre putrakI jo Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] .mArkaNDeyajIke dIrghAyu honekI kathA aura zrIrAmakA puSkarameM pitAkA zrAddha karanA . 103 Ayu nizcita kI hai, usameM aba kevala cha: mahIne aura brahmAjIne unase pUchA-'tumaloga kisa kAmase yahA~ zeSa raha gaye haiN| maiMne yaha sacI bAta batAyI hai| isake Aye ho tathA yaha bAlaka kauna hai ? btaao|' RSiyoMne liye Apako zoka nahIM karanA caahiye| kahA-'yaha bAlaka mRkaNDukA putra hai, isakI Ayu kSINa bhISma ! usa siddha jJAnIkI bAta sunakara bAlakake ho cukI hai| isakA sabako praNAma karanekA svabhAva ho pitAne usakA upanayana-saMskAra kara diyA aura gayA hai| eka dina daivAt tIrthayAtrAke prasaGgase hamaloga kahA-'beTA ! tuma jisa-kisI muniko dekho, praNAma udhara jA nikle| yaha pRthvIpara ghUma rahA thA / hamane isakI kro|' pitAke aisA kahanepara vaha bAlaka atyanta harSameM ora dekhA aura isane hama saba logoMko praNAma kiyaa| bharakara sabako praNAma karane lgaa| dhIre-dhIre pA~ca mahIne, usa samaya hamalogoMke mukhase bAlakake prati yaha vAkya pacausa dina aura bIta gye| tadanantara nirmala svabhAvavAle nikala gayA-'cirAyurbhava, putra ! (beTA ! cirajIvI saptarSigaNa usa mArgase padhAre / bAlakane unheM dekhakara una hoo|)' [Apane bhI aisA hI kahA hai| ataH deva ! sabako praNAma kiyaa| saptarSiyoMne usa bAlakako Apake sAtha hamaloga jhUThe kyoM baneM ?' 'AyuSpAn bhava, saumya !' kahakara dIrghAyu honekA brahmAjIne kahA-RSiyo ! yaha bAlaka mArkaNDeya AzIrvAda diyaa| itanA kahaneke bAda jaba unhoMne usakI AyumeM mere samAna hogaa| yaha kalpake Adi aura antameM Ayupara vicAra kiyA, taba pA~ca hI dinakI Ayu zeSa bhI zreSTha muniyoMse ghirA huA sadA jIvita rhegaa| pulastyajI kahate haiM-isa prakAra saptarSiyoMne brahmAjIse varadAna dilavAkara usa bAlakako punaH pRthvItalapara bheja diyA aura svayaM tIrthayAtrAke liye cale gye| unake cale jAnepara mArkaNDeya apane ghara Aye aura pitAse isa prakAra bole-'tAta ! mujhe brahmavAdI muniloga brahmalokameM le gaye the| vahA~ brahmAjIne mujhe dIrghAyu banA diyaa| isake bAda RSiyoMne bahuta-se varadAna dekara mujhe yahA~ bheja diyaa| ataH Apake liye jo cintAkA kAraNa thA, vaha aba dUra ho gyaa| maiM lokakartA brahmAjIkI kRpAse kalpake Adi aura antameM tathA Age AnevAle kalpameM bhI jIvita rahU~gA / isa pRthvIpara puSkara tIrtha brahmalokake samAna hai; ataH aba maiM vahIM jaauuNgaa|' ___mArkaNDeyajIke vacana sunakara munizreSTha mRkaNDuko bar3A harSa huaa| ve eka kSaNataka cupacApa AnandakI sA~sa lete rhe| isake bAda manake dvArA dhairya dhAraNa kara jAnakara unheM bar3A bhaya huaa| ve usa bAlakako lekara isa prakAra bole-'beTA ! Aja merA janma saphala ho brahmAjIke pAsa gaye aura use unake sAmane rakhakara gayA tathA Aja hI merA jIvana dhanya huA hai; kyoMki unhoMne brahmAjIko praNAma kiyaa| bAlakane bhI brahmAjIke tumheM sampUrNa jagatkI sRSTi karanevAle bhagavAna caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| taba brahmAjIne RSiyoMke samIpa brahmAjIkA darzana prApta huaa| tuma-jaise vaMzadhara putrako hI use cirAyu honekA AzIrvAda diyaa| pitAmahakA pAkara vAstavameM maiM putravAn huA huuN| vatsa ! jAo, vacana sunakara RSiyoMko bar3I prasannatA huii| tatpazcAt puSkarameM virAjamAna devezvara brahmAjIkA darzana kro| Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa una jagadIzvarakA darzana kara lenepara manuSyoMko bur3hApA maryAdA-parvata aura yajJa-parvata kahate haiN| una donoMke aura mRtyukA dvAra nahIM dekhanA par3atA / unheM sabhI prakArake bIcameM tIna kuNDa haiM, jinake nAma kramazaH jyeSTha puSkara, sukha prApta hote haiM tathA unakA tapa aura aizvarya bhI akSaya madhyama puSkara aura kaniSTha puSkara haiN| vahA~ jAkara apane ho jAte haiN| tAta ! jisa kAryako maiM bhI na kara sakA, pitA dazarathako tuma piNDadAnase tRpta kro| vaha tIrthomeM mere kisI karmase jisakI siddhi na ho sakI, use tumane zreSTha tIrtha aura kSetroMmeM uttama kSetra hai| raghunandana ! vahA~ binA yatrake hI siddha kara liyaa| sabake prANa lenevAlI aviyogA nAmakI eka caukora bAvalI hai tathA eka mRtyuko bhI jIta liyaa| ataH dUsarA koI manuSya isa dUsarA jalase yukta kuA~ hai, jise saubhAgya-kUpa kahate pRthvIpara tumhArI samAnatA nahIM kara sktaa| pA~ca varSakI haiN| vahA~para piNDadAna karanese pitaroMkI mukti ho jAtI avasthAmeM hI tumane mujhe pUrNa santuSTa kara diyA; ataH mere hai| vaha tIrtha pralayaparyanta rahatA hai, aisA pitAmahakA varadAnake prabhAvase tuma cirajIvI mahAtmAoMke Adarza kathana hai| mAne jAoge, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| merA to pulastyajI kahate haiM-'bahuta acchA !' kahakara aisA AzIrvAda hai hI, tumhAre liye aura saba loga bhI zrIrAmacandrajIne puSkara jAnekA vicAra kiyaa| ve yahI kahate hai ki 'tuma apanI icchAke anusAra uttama RkSavAn parvata, vidizA nagarI tathA carmaNvatI nadIko lokoMmeM jaaoge|' pAra karake yajJaparvatake pAsa jA phuNce| phira bar3e vegase pulastyajI kahate haiM-isa prakAra RSiyoM aura usa parvatako bhI pAra karake ve madhyama puSkara gye| vahA~ gurujanoMkA anugraha prApta karake mRkaNDunandana snAna karake unhoMne madhyama puSkarake hI jalase samasta mArkaNDeyajIne puSkara tIrthameM jAkara eka Azrama sthApita devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa kiyaa| usI samaya kiyA, jo mArkaNDeya-Azramake nAmase prasiddha hai| vahA~ munizreSTha mArkaNDeyajI apane ziSyoMke sAtha vahA~ aaye| snAna karake pavitra ho manuSya vAjapeya yajJakA phala prApta zrIrAmacandrajIne jaba unheM dekhA to sAmane jAkara praNAma karatA hai| usakA antaHkaraNa saba pApoMse mukta ho jAtA kiyA aura bar3e Adarake sAtha kahA-'mune! maiM rAjA hai tathA use dIrgha Ayu prApta hotI hai| aba maiM dUsare dazarathakA putra hU~, mujhe loga rAma kahate haiN| maiM maharSi prAcIna itihAsakA varNana karatA huuN| zrIrAmacandrajIne atrikI AjJAse aviyogA nAmakI bAvalIkA darzana jisa prakAra puSkara tIrthakA nirmANa kiyA, vaha prasaGga karaneke liye yahA~ AyA huuN| vipravara ! batAiye, vaha Arambha karatA huuN| pUrvakAlameM zrIrAmacandrajI jaba sItA sthAna kahA~ hai?' aura lakSmaNake sAtha citrakUTase calakara maharSi atrike mArkaNDeyajIne kahA-raghunandana ! isake liye Azramapara pahu~ce, taba vahA~ unhoMne munizreSTha atrise maiM Apako sAdhuvAda detA hU~, ApakA kalyANa ho| pUchA-'mahAmune ! isa pRthvIpara kauna-kauna-se puNyamaya Apane yaha bar3e puNyakA kArya kiyA ki tIrtha-yAtrAke tIrtha athavA kauna-sA aisA kSetra hai, jahA~ jAkara prasaGgase yahA~taka cale aaye| yahA~se aba Apa Age manuSyako apane bandhuoMke viyogakA duHkha nahIM uThAnA caliye aura 'aviyogA' nAmakI bAvalIkA darzana par3atA? bhagavan ! yadi aisA koI sthAna ho to vaha mujhe kiijiye| vahA~ sabakA sabhI AtmIyajanoMke sAtha saMyoga btaaiye|' hotA hai| ihaloka yA paralokameM sthita, jIvita yA atri bole-raghuvaMzakA vistAra karanevAle vatsa mRta-sabhI prakArake bandhuoMse bheTa hotI hai| zrIrAma ! tumane bar3A uttama prazna kiyA hai| mere pitA munIzvara mArkaNDeyajIke ye vacana sunakara brahmAjIke dvArA nirmita eka uttama tIrtha hai, jo puSkara zrIrAmacandrajIne mahArAja dazaratha, bharata, zatrughna, mAtAoM nAmase vikhyAta hai| vahA~ do prasiddha parvata haiM, jinheM tathA anya puravAsIjanoMkA smaraNa kiyaa| isa prakAra Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * mArkaNDeyajIke dIrghAyu hyenekI kathA aura zrIrAmakA puSkarameM pitAkA zrAddha karanA . 105 sabakA cintana karate-karate unheM sandhyA ho gyii| taba mIThe bela, zAlUka, kaserU, pIlI kAbarA, acche-acche zrIraghunAthajIne muniyoMke sAtha sAyaMkAlakA sandhyopAsana kaira, zakkara-jaise siMghAr3e, pake kaitha tathA aura bhI jo kiyaa| tatpazcAt rAtrimeM bhAI aura patnIke sAtha vahIM sAmayika phala hoM, unheM zrAddhake liye zIghra hI le zayana kiyaa| jaba rAtrikA antima prahara vyatIta hone aao|' zrIrAmacandrajIkI AjJA pAkara lakSmaNane sArA lagA, taba zrIraghunAthajIne svapnameM dekhA ve pitAjI tathA sAmAna ekatrita kara diyaa| jAnakIjIne bhojana banAyA anya sambandhiyoMke sAtha ayodhyAmeM virAjamAna haiN| aura taiyAra ho jAnepara zrIrAmacandrajIko sUcita kara vaivAhika maGgala-kArya samApta karake ve bahuta-se bandhu- diyaa| zrIrAma bhI aviyogA nAmakI bAvalImeM snAna bAndhavoMke sAtha RSiyoMse ghire baiThe haiN| sAthameM patnI karake muniyoMke AgamanakI pratIkSA karane lge| sItA bhI maujUda hai|' lakSmaNa aura sItAne bhI isI dupaharIke bAda jaba sUrya Dhalane lage aura kutapa nAmakI rUpameM zrIraghunAthajIko dekhaa| saberA honepara unhoMne belA upasthita huI, usa samaya zrIrAmacandrajIke dvArA muniyoMse sArI bAteM nivedana kI, jinheM sunakara RSiyoMne nimantrita sampUrNa RSi vahA~ A pahu~ce / muniyoMko AyA kahA-'raghunandana ! yaha svapna satya hai; parantu mRta dekha videhakumArI sItA vahA~se dUra haTa gayIM aura puruSakA jaba svaprameM darzana ho to usake liye zrAddha karanA jhAr3iyoMkI Ar3ameM chipakara baiTha gyiiN| zrIrAmacandrajIne Avazyaka mAnA gayA hai| santAnake abhyudayakI kAmanA smRtiyoMmeM batAyI huI vidhike anusAra brAhmaNoMko bhojana rakhanevAle tathA anna cAhanevAle pitara hI bhakta santAnako karAyA tathA manuSyoMke zrAddhake liye jo vaidika kriyA svaprameM darzana dete haiN| Apako pitAse to viyoga thA hI, batalAyI gayI hai, vaha saba sampanna kii| phira vaizvadeva mAtA aura bharatake sAtha bhI caudaha varSotaka viyoga karake purANokta vidhikA bhI pAlana kiyaa| brAhmaNoMke rhegaa| vIra ! aba Apa rAjA dazarathakA zrAddha kiijiye| ye sabhI RSi-maharSi Apake bhakta haiM aura Apake zubha kAryameM sahayoga deneke liye prastuta haiN| maiM (mArkaNDeya), jamadagni, bharadvAja, lomaza, devarAta aura zamIka-ye chaH zreSTha dvija zrAddhameM upasthita rheNge| mahAbAho ! Apa kevala sAmAna juttaaiye| zrAddhameM pradhAna vastu to hai iGgadI (lisor3e) kI khalI, bera aura aaNvle| inake sAtha pake hue bela tathA bhA~ti-bhAMtike mUla hone caahiye| ina saba vastuoMse tathA zrAddha-sambandhI dAnake dvArA Apa brAhmaNoMko tRpta kIjiye / suvrata ! puSkarake vanameM Akara jo niyamapUrvaka rahatA aura niyamita AhAra karake [zrAddha Adike dvArA] pitaroMko tRpta karatA hai, use azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai| zrIrAma! [Apa zrAddhakI sAmagrI ekatrita karAiye,] hamaloga sAna ARE -- karaneke liye jyeSTha puSkarameM jA rahe haiN|' bhojana kara cukanepara kramazaH piNDa deneke pazcAt zrIraghunAthajIse aisA kahakara ve sabhI RSi cale brAhmaNoMko vidA kiyaa| unake cale jAnepara gye| taba zrIrAmacandrajIne lakSmaNase kahA- 'sumitrA- zrIrAmacandrajIne apanI priyA sItAse kahA-'priye ! nandana! acche-acche saMtare, kaTahala, pArada, yahA~ Aye hue muniyoMko dekhakara tuma chipa kyoM gayIM ? Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa isakA sArA kAraNa mujhe zIghra btaao|' ve donoM bhAI cale aura puSkara kSetrakI sImA sItA bolIM-nAtha ! maiMne jo Azcarya dekhA, use maryAdA-parvatake pAsa jA phuNce| vahA~ devatAoMke svAmI [batAtI hU~.] suniye| Apake dvArA nAmoccAraNa hote hI pinAkadhArI devadeva mahAdevajIkA sthAna thaa| ve vahA~ svargIya mahArAja yahA~ Akara upasthita ho gye| unake ajagandhake nAmase prasiddha the| zrIrAmacandrajIne vahA~ sAtha unhIka samAna rUpa-rekhAvAle do puruSa aura Aye jAkara trinetradhArI bhagavAn umAnAthako sASTAGga praNAma the, jo saba prakArake AbhUSaNa dhAraNa kiye hue the| ve kiyaa| unake darzanase zrIraghunAthajIke zrIvigrahameM romAza tInoM hI brAhmaNoMke zarIrase saTe hue the| raghunandana ! ho aayaa| ve sAttvika bhAvameM sthita ho gye| unhoMne brAhmaNoMke aGgoMmeM mujhe pitaroMke darzana hue| unheM dekhakara devezvara bhagavAn zrIzivako hI jagatkA kAraNa samajhA maiM lajjAke mAre Apake pAsase haTa gyii| isIliye aura vinamrabhAvase sthita ho unakI stuti karane lge| Apane akele hI brAhmaNoMko bhojana karAyA aura zrIrAmacandrajI bolevidhipUrvaka zrAddhakI kriyA bhI sampanna kii| bhalA, maiM kRtstrasya yo'sya jagataH sacarAcarasya svargIya mahArAjake sAmane kaise khar3I hotii| yaha Apase kartA kRtasya ca tathA sukhduHkhhetuH| maiMne saccI bAta batAyI hai| ___saMhAraheturapi yaH punarantakAle pulastyajI kahate haiM-yaha sunakara zrIraghunAthajI taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi / bahuta prasanna hue aura priya vacana bolanevAlI priyatamA jo carAcara prANiyoMsahita isa sampUrNa jagatko sItAko bar3e Adarake sAtha hRdayase lagA liyaa| utpanna karanevAle haiM, utpanna hue jagatke sukha-duHkhameM tatpazcAt zrIrAma aura lakSmaNa donoM vIrone bhojana kiyaa| ekamAtra kAraNa haiM tathA antakAlameM jo punaH isa vizvake unake bAda jAnakIjIne svayaM bhI bhojana kiyaa| isa saMhArameM bhI kAraNa banate haiM, una zaraNadAtA bhagavAn prakAra donoM bhAI zrIrAma aura lakSmaNa tathA sItAne vaha zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| rAta vahIM bitaayii| dUsare dina sUryodaya honepara sabane yaM yogino vigatamohatamorajaskA jAnekA nizcaya kiyaa| zrIrAmacandrajI pazcimakI ora cale bhaktyaikatAnamanaso vinivRttakAmAH / aura eka kosa calakara jyeSTha puSkarake pAsa jA phuNce| dhyAyanti nizcaladhiyo'mitadivyabhAvaM zrIraghunAthajI jyoM hI jAkara puSkarake pUrvameM khar3e hue, tyoM taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // hI unheM devadUtake kahe hue ye vacana sunAyI diye- jinake hRdayase moha, tamoguNa aura rajoguNa dUra ho 'raghunandana ! ApakA kalyANa ho| yaha tIrtha atyanta gaye haiM, bhaktike prabhAvase jinakA citta bhagavAnake dhyAnameM durlabha hai| vIravara ! isa sthAnapara kucha kAlataka nivAsa lIna ho rahA hai, jinakI sampUrNa kAmanAe~ nivRtta ho cukI kIjiye; kyoMki Apako devatAoMkA kArya siddha hai aura jinakI buddhi sthira ho gayI hai, aise yogI puruSa karanA-devazatruoMkA vadha karanA hai|' yaha sunakara aparimeya divyabhAvase sampanna jina bhagavAn zivakA zrIrAmacandrajIke manameM bar3I prasannatA huI, unhoMne nirantara dhyAna karate rahate haiM, una zaraNadAtA bhagavAn lakSmaNase kahA- 'sumitrAnandana ! devAdhideva brahmAjIne zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA haiN| hamalogoMpara anugraha kiyA hai| ataH maiM yahA~ Azrama yazcendukhaNDamamalaM vilasanmayUkhaM banAkara eka mAsataka rahanA tathA zarIrakI zuddhi baddhvA sadA priyatamAM zirasA bibharti / karanevAle uttama vratakA AcaraNa karanA cAhatA huuN|' yazcArddhadehamadadAd girirAjaputryai lakSmaNane 'bahuta acchA' kahakara unakI bAtakA taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // anumodana kiyaa| tatpazcAt vahA~ apanA vrata pUrNa karake jo sundara kiraNoMse yukta nirmala candramAkI kalAko Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . mArkaNDeyajIke dIrghAyu honekI kathA aura zrIrAmakA puSkarameM pitAkA zrAddha karanA * ********.................................................................................................................................................................................** jaTAjUTameM bA~dhakara apanI priyatamA gaGgAjIko mastakapara dhAraNa karate haiM, jinhoMne girirAjakumArI umAko apanA AdhA zarIra de diyA hai; una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| yo'yaM sakRdvimalacAruvilolatoyAM gaGgAM mahormiviSamAM gaganAt patantIm / mUrdhnA''dade trajamiva pratilolapuSpAM taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // AkAzase giratI huI gaGgAko, jo svaccha, sundara evaM caJcala jalarAzise yukta tathA U~cI-U~cI laharoMse ullasita honeke kAraNa bhayaGkara jAna par3atI thIM, jinhoMne hilate hue phUloMse suzobhita mAlAkI bhA~ti sahasA apane mastakapara dhAraNa kara liyA, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| kailAsazailazikharaM pratikampyamAnaM yaH kailAsazRGgasadRzena pAdapadmaparivAdanamAdadhAna staM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // kailAsa parvatake zikharake samAna U~ce zarIravAle dazamukha rAvaNake dvArA hilAyI jAtI huI kailAsa girikI coTIko jinhoMne apane caraNakamaloMse tAla dekara sthira kara diyA, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| yenAsakRd ditisutAH samare nirastA vidyAdharoragagaNAzca varaiH samaprAH / saMyojitA munivarAH phalamUlabhakSA staM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // jinhoMne anekoM bAra daityoMko yuddhameM parAsta kiyA hai aura vidyAdhara, nAgagaNa tathA phala mUlakA AhAra karanevAle sampUrNa munivaroMko uttama vara diye haiM, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| dagdhvAdhvaraM ca nayane ca tathA bhagasya pUSNastathA dazanapaGktimapAtayacca / tastambha yaH kulizayuktamahendrahastaM taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // dazAnanena / 107 jinhoMne dakSakA yajJa bhasma karake bhaga devatAkI A~kheM phor3a DAlIM aura pUSAke sAre dA~ta girA diye tathA vajrasahita devarAja indrake hAthako bhI stambhita kara diyA - jaDavat nizceSTa banA diyA, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| enaskRto'pi viSayeSvapi saktabhAvA jJAnAnvayazrutaguNairapi naiva yuktAH / yaM saMzritAH sukhabhujaH puruSA bhavanti taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // jo pApakarmameM nirata aura viSayAsakta haiM, jinameM uttama jJAna, uttama kula, uttama zAstra jJAna aura uttama guNoMkA bhI abhAva hai - aise puruSa bhI jinakI zaraNa meM jAnese sukhI ho jAte haiM, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| aprisUtiravikoTisamAnatejAH saMtrAsanaM vibudhadAnavasattamAnAm / yaH kAlakUTamapibat samudIrNavegaM taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // jo tejameM karor3oM candramAoM aura sUryake samAna haiM; jinhoMne bar3e-bar3e devatAoM tathA dAnavoMkA bhI dila dahalA denevAle kAlakUTa nAmaka bhayaGkara viSakA pAna kara liyA thA, una pracaNDa vegazAlI zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| brahmendrarudramarutAM ca saSaNmukhAnAM yo'dAd varAMzca bahuzo bhagavAn mahezaH / nandiM ca mRtyuvadanAt punarujjahAra taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // jina bhagavAn mahezvarane kArttikeyake sahita brahmA, indra, rudra tathA marudraNoMko anekoM bAra vara diye haiM tathA nandIkA mRtyuke mukhase uddhAra kiyA, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| ArAdhitaH sutapasA himavannikuJje dhUmravratena manasApi saJjIvanIM samadadAd bhRgave mahAtmA taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // parairagamyaH / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ................. jo dUsaroMke liye manase bhI agamya haiM, maharSi bhRgune zavendukundadhavala vRSabhapravIrahimAlaya parvatake nikuJjameM homakA dhuA~ pIkara kaThora mAruhya yaH kSitidharendrasutAnuyAtaH / tapasyAke dvArA jinakI ArAdhanA kI thI tathA jina yAtyambare himavibhUtivibhUSitAGgamahAtmAne bhRguko [unakI tapasyAse prasanna hokara] staM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi / saJjIvanI vidyA pradAna kI, una zaraNadAtA bhagavAn jo apane zrIvigrahako hima aura bhasmase vibhUSita zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| karake zaGkha, candramA aura kundake samAna zveta varNavAle nAnAvidhairgajabiDAlasamAnavaktrai vRSabha-zreSTha nandIpara savAra hokara girirAjakizorI umAke dakSAdhvarapramathanailibhirgaNaudhaiH / sAtha AkAzameM vicarate haiM, una zaraNadAtA bhagavAn yo'bhyate'maragaNaica salokapAlai zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| staM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // zAntaM muni yamaniyogaparAyaNaM taihAthI aura billI AdikI-sI mukhAkRtivAle bhImaryamasya puruyaiH prtiniiymaanm| tathA dakSa-yajJakA vinAza karanevAle nAnA prakArake bhaktyA nataM stutiparaM prasabhaM rarakSa mahAbalI gaNoMdvArA jinakI nirantara pUjA hotI rahatI hai . taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // tathA lokapAlosahita devagaNa bhI jinakI ArAdhanA yamarAjakI AjJAke pAlanameM lage rahanepara bhI jinheM kiyA karate haiM, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM ve bhayaGkara yamadUta pakar3akara liye jA rahe the tathA jo zaraNa letA huuN| bhaktise namra hokara stuti kara rahe the, una zAnta munikI krIDArthameva bhagavAn bhuvanAni sapta jinhoMne balapUrvaka yamadUtoMse rakSA kI, una zaraNadAtA nAnAnadIvihagapAdapamaNDitAni / bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| ___sabrahmakAni vyasRjat sukRtAhitAni / - yaH savyapANikamalAgranakhena deva... taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // stat paJcamaM prasabhameva puraH surANAm / jina bhagavAnne apanI krIDAke liye hI anekoM brAhyaM zirastaruNapadmanibhaM cakarta nadiyoM, pakSiyoM aura vRkSoMse suzobhita evaM brahmAjIse taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // adhiSThita sAtoM bhuvanoMkI racanA kI hai tathA jinhoMne jinhoMne samasta devatAoMke sAmane hI brahmAjIke usa sampUrNa lokoMko apane puNyapara hI pratiSThita kiyA hai, pA~caveM mastakako, jo navIna kamalake samAna zobhA pA rahA una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| thA, apane bAyeM hAthake nakhase balapUrvaka kATa DAlA thA, yasyAkhilaM jagadidaM vazavarti nityaM . una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| yo'STAbhireva tanubhirbhuvanAni bhungkte| yasya praNamya caraNau varadasya bhaktyA yaH kAraNaM sumahatAmapi kAraNAnAM stutvA ca vAgbhiramalAbhiratandritAbhiH / taM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi // dIptaistamAMsi nudate svakarairvivasvAyaha sampUrNa vizva sadA hI jinakI AjJAke adhIna staM zaGkaraM zaraNadaM zaraNaM vrajAmi / / hai, jo [jala, agni, yajamAna, sUrya, candramA, AkAza, jina varadAyaka bhagavAnke caraNoMmeM bhaktipUrvaka vAyu aura prakRti-ina] ATha vigrahoMse samasta praNAma karake tathA Alasyarahita nirmala vANIke dvArA lokoMkA upabhoga karate haiM tathA jo bar3e-se-bar3e jinakI stuti karake sUryadeva apanI uddIpta kiraNoMse kAraNa-tatvoMke bhI mahAkAraNa haiM, una zaraNadAtA bhagavAn jagatkA andhakAra dUra karate haiM, una zaraNadAtA bhagavAn zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| zrIzaGkarakI maiM zaraNa letA huuN| Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] brahmAjIke yajJake RtvijoMkA varNana ************* ye tvAM surottama guruM puruSA vimUDhA jAnanti nAsya jagataH sacarAcarasya / aizvaryamAnanigamAnuzayena pazcA te yAtanAM tvanubhavantyavizuddhacittAH // devazreSTha ! jo malinahRdaya mUDha puruSa aizvarya, mAna pratiSThA tathA vedavidyAke abhimAnake kAraNa Apako isa carAcara jagatkA guru nahIM jAnate, ve mRtyuke pazcAt narakakI yAtanA bhogate haiN| pulastyajI kahate haiM-- zrIraghunAthajIke isa prakAra stuti karanepara hAthameM trizUla dhAraNa karanevAle vRSabhadhvaja bhagavAn zrIzaGkarane santuSTa ho harSameM bharakara kahA'raghunandana ! ApakA kalyANa ho| maiM Apake Upara bahuta santuSTa huuN| Apane vimala vaMzameM avatAra liyA hai| Apa jagatke vandanIya haiN| mAnava zarIrameM prakaTa honepara bhI vAstavameM Apa devasvarUpa haiN| Apa jaise rakSakake dvArA surakSita ho devatA ananta varSoMtaka sukhI rheNge| cirakAlataka unakI vRddhi hotI rhegii| caudahavA~ varSa 109 yaha sunakara zrIraghunAthajI zrIzaGkarajIko praNAma karake zIghra hI vahA~se cala diye| indramArgA nadIke pAsa pahu~cakara unhoMne apanI jaTA bA~dhI phira saba loga mahAnadI narmadAke taTapara gye| vahA~ zrIrAmacandrajIne lakSmaNa aura sItAke sAtha snAna kiyA tathA narmadAke jalase devatAoM aura apane pitaroMkA tarpaNa kiyaa| isake bAda una donoM bhAiyoMne ekAgra manase bhagavAn sUrya tathA anyAnya devatAoMko bArambAra mastaka jhukAyA / jaise bhagavAn zrIzaGkara pArvatI aura kArtikeyake sAtha snAna karake zobhA pAte haiM, usI prakAra sItA aura lakSmaNake sAtha narmadAmeM nahAkara zrIrAmacandrajI bhI suzobhita hue| ---- bhISmajIne pUchA- brahman ! lokavidhAtA bhagavAn brahmAjIne kisa samaya yajJasambandhI sAmagriyA~ ekatrita karake unase yajJa karanA Arambha kiyA? vaha yajJa jaisA aura jisa prakAra huA thA, vaha saba mujhe batAiye / **** pulastyajIne kahA- rAjan ! yaha to maiM pahale hI batA cukA hU~ ki jaba svAyambhuva manu bhUlokake rAjya - siMhAsanapara pratiSThita hue, usa samaya brahmAjIne samasta prajApatiyoMko utpanna karake kahA- 'tumaloga sRSTi karo, aura svayaM ve puSkarameM jA yajJa-sAmagrI ekatrita karake agnizAlAmeM sthita ho yajJa karane lage brahmAjI samasta devatAoM, gandharvo tathA apsarAoMko bhI vahA~ le gaye the| brahmA, udgAtA, hotA aura adhvaryu -- ye cAra pradhAnarUpase yajJake nirvAhaka hote haiN| inameMse bItanepara jaba Apa ayodhyAko lauTa jAyeMge, usa samaya isa pRthvIpara rahanevAle jo-jo manuSya ApakA darzana kareMge, ve sabhI sukhI hoNge| tathA unheM akSaya svargakA nivAsa prApta hogaa| ataH Apa devatAoMkA mahAn kArya karake punaH ayodhyApurIko lauTa jaaiye| brahmAjIke yajJake RtvijoMkA varNana, saba devatAoMko brahmAdvArA varadAnakI prApti, zrIviSNu aura zrIzivadvArA brahmAjIkI stuti tathA brahmAjIke dvArA bhinna-bhinna tIrthoMmeM apane nAmoM aura puSkarakI mahimAkA varNana pratyekake sAtha anya tIna vyakti parivArarUpameM rahate haiM, jinheM ye svayaM hI nirvAcita karate haiN| brahmA, brAhmaNAcchaMsI, potA tathA AgnIdha - ina cAra vyaktiyoMkA eka samudAya hotA hai| ina sabako brahmAkA parivAra kahate haiN| ye cAroM vyakti AnvIkSikI (tarka zAstra) tathA vedavidyAmeM pravINa hote haiN| udvAtA, pratyudvAtA, pratihartA aura subrahmaNya - ina cAra vyaktiyoMkA dUsarA samudAya udgAtAkA parivAra kahalAtA hai| hotA, maitrAvaruNi, acchAvAka aura grAvastuta- ina cAra vyaktiyoMkA tIsarA samudAya udgAtAkA parivAra hotA hai| adhvaryu, pratiprasthAtA, neSTA aura unnetA- ina cAroMkA cauthA samudAya adhvaryukA parivAra mAnA gayA hai| zantanunandana ! vedake pradhAna pradhAna vidvAnoMne ye solaha Rtvij batAye haiM svayambhU brahmAjIne tIna sau chAchaTha Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ******************** [ saMkSipta padmapurANa yajJoMkI sRSTi kI hai| una sabameM itane hI brAhmaNa Rtvij jitanA ho sake dAna denA caahiye| brahmAjIke yajJameM devarSi nAradako brahmA banAyA gyaa| gautama brAhmaNAcchaMsI hue| devarAtako potA aura devalako AgnIdhake padapara pratiSThita kiyA gyaa| aGgirAkA udgAtAke rUpameM varaNa huaa| pulaha prastotA banAye gye| nArAyaNa RSi pratihartA hue aura atri subrahmaNya khlaaye| usa yajJameM bhRgu hotA, vasiSTha maitrAvaruNi, kratu acchAvAka tathA cyavana grAvastuta banAye gye| maiM ( pulastya) adhvaryu thA aura zibi prtisstthaataa| bRhaspati neSTA, sAMzapAyana unnetA aura apane putra-pautroMke sAtha dharma sadasya the| bharadvAja, zamIka, purukutsya, yugandhara, eNaka, tANDika, koNa, kutapa, gArgya aura vedazirA - ye dasa camasAdhvaryu banAye gye| kaNva Adi anya maharSi tathA mArkaNDeya aura agastya muni apane putra, pautra, ziSya tathA bAndhavoMke sAtha upasthita hokara rAta-dina Alasya chor3akara usa yajJameM Avazyaka kArya kiyA karate the| manvantara vyatIta honepara usa yajJakA avabhRtha (yajJAnta-snAna) huaa| usa samaya brahmAko pUrva dizA, hotAko dakSiNa dizA, adhvaryuko pazcima dizA aura udvAtAko uttara dizA dakSiNAke rUpameM dI gayI brahmAjIne samUcI trilokI RtvijoMko dakSiNAke rUpameM de dii| buddhimAn puruSoMko yajJakI siddhike liye eka sau dUdha denevAlI gaue~ dAna karanI caahiye| unameMse yajJakA nirvAha karanevAle prathama samudAyake RtvijoMko ar3atAlIsa, dvitIya samudAyavAloMko caubIsa, tRtIya samudAyako solaha aura caturtha samudAyako bAraha gaue~ denI ucita haiN| isa prakAra AgnIdha Adiko dakSiNA denI caahiye| isI saMkhyAmeM gA~va, dAsa-dAsI tathA bher3a bakariyA~ bhI denI caahiye| avabhRtha snAnake bAda brAhmaNoMko SaTsa bhojana denA caahiye| svAyambhuva manukA kathana hai ki yajamAna yajJake antameM apanA sarvasva dAna kara de| adhvaryu aura sadasyoMko apanI icchAke anusAra batalAye gaye haiN| koI-koI Upara batAye hue RtvijoMke tadanantara devAdhideva brahmAjIne bhagavAn zrIviSNuke atirikta eka sadasya aura dasa camasAdhvaryuoMkA sAtha yajJAnta-snAnake pazcAt saba devatAoMko varadAna nirvAcana cAhate haiN| diye| unhoMne indrako devatAoMkA sUryako grahoMsahita samasta jyotirmaNDalakA, candramAko nakSatroMkA, varuNako rasoMkA, dakSako prajApatiyoMkA, samudrako nadiyoMkA, dhanAdhyakSa kuberako yakSa aura rAkSasoMkA, pinAkadhArI mahAdevajIko sampUrNa bhUtagaNoMkA, manuko manuSyoMkA, garur3ako pakSiyoMkA tathA vasiSThako RSiyoMkA svAmI bnaayaa| isa prakAra anekoM varadAna dekara devAdhideva brahmAjIne bhagavAn viSNu aura zaGkarase AdarapUrvaka kahA- Apa donoM pRthvIke samasta tIrthoMmeM parama pUjanIya hoNge| Apake binA kabhI koI bhI tIrtha pavitra nahIM hogaa| jahA~ kahIM zivaliGga yA viSNukI pratimAkA darzana hogA, vahI tIrtha parama pavitra aura zreSTha phala denevAlA ho sakatA hai| jo loga puSpa Adi vastuoMkI bheMTa car3hAkara ApalogoMkI tathA merI pUjA kareMge, unheM kabhI rogakA bhaya nahIM hogaa| jina rAjyoMmeM merA tathA ApalogoMkA pUjana Adi hogA, vahA~ bhI kriyAe~ saphala hoMgI tathA aura bhI jina-jina phaloMkI prApti hogI, unheM suniye / vahA~kI prajAko kabhI mAnasika cintA, zArIrika roga, daivI upadrava aura kSudhA AdikA bhaya nahIM hogaa| priyajanoMse viyoga aura apriya manuSyoMse saMyogakI bhI sambhAvanA nahIM hogii|' yaha sunakara bhagavAn zrIviSNu brahmAjIkI stuti karaneko udyata hue| bhagavAn zrIviSNu bole- jinakA kabhI anta nahIM hotA, jo vizuddhacitta aura AtmasvarUpa haiM, jinake hajAroM bhujAe~ haiM, jo sahastra kiraNoMvAle sUryakI bhI utpattike kAraNa haiM, jinakA zarIra aura karma donoM atyanta zuddha haiM, una sRSTikartA brahmAjIko namaskAra hai| jo samasta vizvakI pIr3A haranevAle, kalyANakArI, sahasroM sUrya aura agnike samAna pracaNDa tejasvI, sampUrNa vidyAoMke Azraya, cakradhArI tathA samasta jJAnendriyoMko vyApta karake sthita haiM, una paramezvarako sadA namaskAra hai| prabho! Apa anAdi deva haiN| apanI mahimAse kabhI cyuta Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * brahmAjIke yajJake RtvijoMkA varNana * nahIM hote| isaliye 'acyuta' haiN| Apa zaGkararUpase hai| adbhuta rUpa dhAraNa karanevAle paramezvara ! devatA Adi zeSanAgakA mukuTa dhAraNa karate haiM, isaliye 'zeSazekhara' bhI Apake usa parama svarUpako nahIM jAnate; ataH ve bhI haiN| mahezvara ! Apa hI bhUta aura vartamAnake svAmI hai| kamalAsanapara virAjamAna usa purAtana vigrahakI hI sarvezvara ! Apa marudraNoMke, jagatke, pRthvIke tathA ArAdhanA karate haiM, jo avatAra dhAraNa karanese ugra pratIta samasta bhuvanoMke pati haiN| Apako sadA praNAma hai| Apa hotA hai| Apa vizvakI racanA karanevAle prajApatiyoMke hI jalake svAmI varuNa, kSIrazAyI nArAyaNa, viSNu, bhI utpatti-sthAna haiN| vizuddha bhAvavAle yogIjana bhI zaGkara, pRthvIke svAmI, vizvakA zAsana karanevAle, Apake tattvako pUrNarUpase nahIM jaante| Apa tapasyAse jagatko netra denevAle [athavA jagatko apanI dRSTimeM vizuddha AdipuruSa haiN| purANameM yaha bAta bArambAra kahI rakhanevAle], candramA, sUrya, acyuta, vIra, vizvasvarUpa, gayI hai ki kamalAsana brahmAjI hI sabake pitA haiM, tarkake aviSaya, amRtasvarUpa aura avinAzI haiN| unhIMse sabakI utpatti huI hai| isI rUpameM ApakA prabho! Apane apane tejaHsvarUpa prajvalita agniko cintana bhI kiyA jAtA hai| Apake usI svarUpako mUr3ha jvAlAse samasta bhuvanamaNDalako vyApta kara rakhA hai| manuSya apanI buddhi lagAkara jAnanA cAhate haiN| vAstavameM Apa hamArI rakSA kreN| Apake mukha saba ora hai| Apa unake bhItara buddhi hai hI nhiiN| aneko janmoMko sAdhanAse samasta devatAoMkI pIr3A haranevAle haiN| amRta-svarUpa vedakA jJAna, vivekazIla buddhi athavA prakAza (jJAna) aura avinAzI hai| maiM Apake anekoM mukha dekha rahA huuN| prApta hotA hai| jo usa jJAnakI prAptikA lobhI hai, vaha Apa zuddha antaHkaraNavAle puruSoMkI paramagati aura phira manuSya-yonimeM nahIM janma letA; vaha to devatA aura purANapuruSa haiN| Apa hI brahmA, ziva tathA jagatke gandharvokA svAmI athavA kalyANasvarUpa ho jAtA hai| janmadAtA haiN| Apa hI sabake paradAdA haiN| Apako bhaktoMke liye Apa atyanta sulabha haiM; jo ApakA tyAga namaskAra hai| Adideva ! saMsAracakrameM anekoM bAra cakkara kara dete hai-Apase vimukha hote haiM, ve narakameM par3ate lagAneke bAda uttama mArgake avalambana aura vijJAnake haiN| prabho! Apake rahate ina sUrya, candramA, vasu, marudgaNa dvArA jinhoMne apane zarIrako vizuddha banA liyA hai, aura pRthvI AdikI kyA AvazyakatA hai; Apane hI unhIMko kabhI ApakI upAsanAkA saubhAgya prApta hotA apane svarUpabhUta tattvoMse ina sabakA rUpa dhAraNa kiyA hai| devavara ! maiM Apako praNAma karatA huuN| bhagavan ! jo hai| Apake AtmAkA hI prabhAva sarvatra vistRta hai; Apako prakRtise pare, advitIya brahmasvarUpa samajhatA hai, bhagavan ! Apa ananta hai-ApakI mahimAkA anta vahI sarvajJoMmeM zreSTha hai| guNamaya padArthoMmeM Apa nahIM hai| Apa merI kI huI yaha stuti svIkAra kreN| maiMne virATpa se pahacAne jA sakate haiM tathA antaHkaraNameM hRdayako zuddha karake, samAhita ho, Apake svarUpake [buddhike dvArA] ApakA sUkSmarUpase bodha hotA hai| cintanameM manako lagAkara yaha stavana kiyA hai| prabho ! bhagavan ! Apa jihvA, hAtha, paira Adi indriyoMse rahita Apa sadA mere hRdayameM virAjamAna rahate haiM, Apako honepara bhI padma dhAraNa karate haiN| gati aura karmase rahita namaskAra hai| ApakA svarUpa sabake liye sugamahonepara bhI saMsArI haiN| deva ! indriyoMse zUnya honepara bhI subodha nahIM hai; kyoMki Apa sabase pRthak-sabase Apa sRSTi kaise karate haiM? bhagavan ! vizuddha bhAvavAle pare haiN| yAjJika puruSa saMsAra-bandhanakA uccheda karanevAle brahmAjI bole-kezava ! isameM sandeha nahIM ki yajJoMdvArA ApakA yajana karate haiM, parantu unheM sthUla Apa sarvajJa aura jJAnakI rAzi haiM / devatAoMmeM Apa sadA sAdhanase sUkSma parAtpara rUpakA jJAna nahIM hotA; ataH sabase pahale pUje jAte haiN| unakI dRSTi meM ApakA yaha caturmukha svarUpa hI raha jAtA bhagavAn zrIviSNuke bAda rudrane bhI bhaktise Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 ************* * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ***********..................................................................................................................**** natamastaka hokara brahmAjIkA isa prakAra stavana kiyA- 'kamalake samAna netroMvAle devezvara ! Apako namaskAra hai| Apa saMsArakI utpattike kAraNa haiM aura svayaM kamalase prakaTa hue haiM, Apako namaskAra hai| prabho ! Apa devatA aura asuroMke bhI pUrvaja haiM, Apako praNAma hai / saMsArakI sRSTi karanevAle Apa paramAtmAko namaskAra hai| sampUrNa devatAoMke Izvara! Apako praNAma hai| sabakA moha dUra karanevAle jagadIzvara! Apako namaskAra hai| Apa viSNukI nAbhise prakaTa hue haiM, kamalake Asanapara ApakA AvirbhAva huA hai| Apa mU~geke samAna lAla aGgoM tathA kara pallavoMse zobhAyamAna haiM, Apako namaskAra hai| 'nAtha! Apa kina-kina tIrthasthAnoMmeM virAjamAna hai tathA isa pRthvIpara Apake sthAna kisa-kisa nAmase prasiddha haiM ?' brahmAjIne kahA- puSkarameM maiM devazreSTha brahmAjIke nAmase prasiddha huuN| gayAmeM merA nAma caturmukha hai| kAnyakubjameM devagarbha [ yA vedagarbha] aura bhRgukakSa (bhRgukSetra) meM pitAmaha kahalAtA huuN| kAverIke taTapara sRSTikartA, nandIpurImeM bRhaspati, prabhAsameM padmajanmA, vAnarI (kiSkindhA) meM surapriya, dvArakAmeM Rgveda, vidizApurImeM bhuvanAdhipa, pauNDrakameM puNDarIkAkSa, hastinApurameM piGgAkSa, jayantImeM vijaya, puSkarAvatameM jayanta, upradezameM padmahasta, zyAmalApurImeM bhavoruda, ahicchatrameM jayAnanda, kAntipurImeM janapriya, pATaliputra (paTanA) meM brahmA, RSikuNDameM muni, mahilAropyameM kumuda, zrInivAsameM zrIkaMTha, kAmarUpa (AsAma) meM zubhAkAra, kAzImeM zivapriya, mallikAmeM viSNu, mahendra parvatapara bhArgava, gonarda dezameM sthavirAkAra, ujjainameM pitAmaha, kauzAmbI meM mahAbodha, ayodhyAmeM rAghava, citrakUTameM munIndra, vindhyaparvatapara vArAha gaGgAdvAra (haridvAra) meM parameSThI, himAlayameM zaGkara, devikAmeM srucAhasta, catuSpathameM sruvahasta, vRndAvanameM padmapANi, naimiSAraNyameM kuzahasta, goplakSameM gopIndra, yamunAtaTapara sucandra, bhAgIrathIke taTapara padmatanu, janasthAnameM janAnanda, [ saMkSipta padmapurANa ----------------- koGkaNa dezameM madrAkSa, kAmpilyameM kanakapriya, kheTakameM annadAtA, kuzasthalameM zambhu, laGkAmeM pulastya, kAzmIrameM haMsavAhana, arbuda (AbU) meM vasiSTha, utpalAvatameM nArada, meghakameM zrutidAtA, prayAgameM yajuSAMpati, yajJaparvatapara sAmaveda, madhurameM madhurapriya, aGkolakameM yajJagarbha, brahmavAhameM sutapriya, gomantameM nArAyaNa, vidarbha (barAra) meM dvijapriya, RSivedameM durAdharSa, pampApurImeM suramardana, virajAmeM mahArUpa, rASTravarddhanameM surUpa, mAlavImeM pRthUdara, zAkambharImeM rasapriya, piNDAraka kSetrameM gopAla, bhogavarddhanameM zuSkandha, kAdambakameM prajAdhyakSa, samasthalameM devAdhyakSa, bhadrapIThameM gaGgAdhara, supIThameM jalamAlI, tryambakameM tripurAdhIza, zrIparvatapara trilocana, padmapurameM mahAdeva, kalApameM vaidhasa, zRGgaverapurameM zauri, naimiSAraNyameM cakrapANi, daNDapurImeM virUpAkSa, dhUtapAtakameM gotama, mAlyavAn parvatapara haMsanAtha, vAlikameM dvijendra, indrapurI (amarAvatI) meM devanAtha, dhUtASADhImeM dhurandhara, lambAmeM haMsavAha, caNDAmeM garuDapriya, mahodayameM mahAyajJa, yUpaketanameM suyajJa padmavanameM siddhezvara, vibhAmeM padmabodhana, devadAruvanameM liGga, udakpathameM umApati, mAtRsthAnameM vinAyaka, alakApurImeM dhanAdhipa, trikUTameM gonarda, pAtAlameM vAsuki, kedAra kSetrameM padmAdhyakSa, kUSmANDameM suratapriya, bhUtavApImeM zubhAGga, sAvalImeM bhaSaka, akSarameM pApahA, ambikAmeM sudarzana, varadAmeM mahAvIra, kAntArameM durganAzana, parNAdameM ananta, prakAzAmeM divAkara, virajAmeM padmanAbha, vRkasthalameM suvRddha, vaThakameM mArkaNDa, rohiNImeM nAgaketana, padmAvatImeM padmAgRha tathA gaganameM padmaketana nAmase maiM prasiddha huuN| tripuraantk| ye eka sau ATha sthAna maiMne tumheM batAye haiN| ina sthAnoMmeM tInoM sandhyAoMke samaya maiM upasthita rahatA huuN| jo bhaktimAn puruSa ina sthAnoMmeMse ekakA bhI darzana kara letA hai, vaha paralokameM nirmala sthAna pAkara ananta varSoMtaka AnandakA anubhava karatA hai usake mana, vANI aura zarIrake sabhI pApa naSTa ho jAte haiM- isameM tanika bhI anyathA vicAra karanekI AvazyakatA nahIM hai| aura jo ina sabhI tIrthokI yAtrA Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * brahmAjIke yajJake RtvijoMkA varNana . . . . . karake merA darzana karatA hai, vaha mokSakA adhikArI hokara pdd'tii| ekAnta aura surakSita gRhameM hI pitaroMke zrAddhakA mere lokameM nivAsa karatA hai| jo puSpa, naivedya evaM dhUpa vidhAna hai; kyoMki bAhara nIca puruSoMkI dRSTi se dUSita ho car3hAtA aura brAhmaNoMko [bhojanAdise] tRpta karatA hai, jAnepara yaha pitaroMko nahIM phuNctaa| AtmakalyANakI sAtha hI jo sthiratApUrvaka dhyAna lagAtA hai, vaha zIghra hI icchA rakhanevAle puruSako guptarUpase hI piNDadAna karanA paramezvarako prApta kara letA hai| use puNyakA zreSTha phala caahiye| yadi zrAddhameM diyA jAnevAlA pakkAnna sAdhAraNa tathA antameM mokSa prApta hotA hai| jo ina tIrthokI yAtrA manuSya dekha lete haiM, to usase kabhI pitaroMkI tRpti nahIM karatA yA karAtA hai athavA jo isa prasaGgako sunatA hai, hotii| manujIkA kathana hai ki tIrthoMmeM zrAddhake liye vaha bhI samasta pApoMse chuTakArA pA jAtA hai| zaGkara ! brAhmaNakI parIkSA nahIM karanI caahiye| jo bhI anakI isa viSayameM adhika kyA kahA jAya-ina tIrthokI yAtrA icchAse apane pAsa A jAya, use bhojana karA denA karanese aprApya vastukI prApti hotI hai aura sArA pApa naSTa caahiye|'* zrAddhake yogya samaya ho yA na ho-tIrtha meM ho jAtA hai| jinhoMne puSkara tIrthameM apanI patnIke diye hue pahuMcate hI manuSyako sarvadA sAna, tarpaNa aura zrAddha puSkarake jalase sandhyA karake gAyatrIkA japa kiyA hai, karanA caahiye| piNDadAna karanA to bahuta hI uttama hai, unhoMne mAno sampUrNa vedoMkA adhyayana kara liyaa| vaha pitaroMko adhika priya hai| jaba apane vaMzakA koI puSkara tIrthake pavitra jalako jhArI athavA miTTIke vyakti tIrthameM jAtA hai taba pitara bar3I AzAse usakI karavemeM le Akara sAyaMkAlameM ekAgra manase prANAyAma- ora dekhate haiM, usase jala pAnekI abhilASA rakhate haiM; pUrvaka sandhyopAsana karanA caahiye| zaGkara ! isa prakAra ataH isa kArya meM vilamba nahIM karanA cAhiye / aura yadi sandhyA karanekA jo phala hai, usakA aba zravaNa kro| dUsarA koI isa kAryako karanA cAhatA ho to usameM vighna usa puruSako eka hI dinakI sandhyAse bAraha varSoM taka nahIM DAlanA caahiye| satyayugameM puSkarakA, tretAmeM sandhyopAsana karanekA phala mila jAtA hai| puSkarameM srAna naimiSAraNyakA, dvAparameM kurukSetra tathA kaliyugameM karanepara azvamedha yajJakA phala hotA hai, dAna karanese gaGgAjIkA Azraya lenA caahiye| anyatrakA kiyA huA usake dasagune aura upavAsa karanese anantagune phalakI pApa tIrthameM jAnepara kama ho jAtA hai; kintu tIrthakA kiyA prApti hotI hai| yaha bAta maiMne svayaM [bhalIbhA~ti huA pApa anyatra kahIM nahIM chuutttaa| jo sabere aura soca-vicArakara] kahI hai| tIrthase apane Derepara Akara zAmako hAtha jor3akara puSkara tIrthakA smaraNa karatA hai, zAstrIya vidhike anusAra piNDadAnapUrvaka pitaroMkA zrAddha use samasta tIrthomeM Acamana karanekA phala prApta ho jAtA karanA caahiye| aisA karanese usake pitara brahmAke eka hai| jo puSkarameM indriya-saMyamapUrvaka rahakara prAtaHkAla dina (eka kalpa) taka tRpta rahate haiN| zivajI ! apane aura sandhyAke samaya Acamana karatA hai, use sampUrNa DeremeM Akara piNDadAna karanevAloMko tIrthakI apekSA yajJoMkA phala prApta hotA hai| tathA vaha brahmalokako jAtA aThagunA adhika puNya hotA hai; kyoMki vahA~ dvijAtiyo- hai| jo bAraha varSa, bAraha dina, eka mAsa athavA pakSabhara dvArA diye jAte hue piNDadAnapara nIca puruSoMkI dRSTi nahIM bhI puSkarameM nivAsa karatA hai, vaha parama gatiko prApta * tIrtheSu brAhmaNaM naiva parIkSeta kathaMcana / annArthinamanuprApta bhojyaM tu manurabravIt / / (29 / 212) kRte yuge puSkarANi tretAyAM naimiSaM smRtam / dvApare ca kurukSetraM kalau gaGgA smaashryet|| yadanyatrakRtaM pApaM tIthe tadyAti laapvm|n tIrthakRtamanyatra kacit pApa vyapohati // (29-228) Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa karatA hai| isa pRthvIpara karor3oM tIrtha haiN| ve saba paryanta vartamAna jIvanake jitane bhI pApa haiM, una sabako tInoM sandhyAoMke samaya puSkarameM upasthita rahate haiN| puSkarameM eka bAra snAna karake manuSya bhasma kara pichale hajAroM janmoMke tathA janmase lekara mRtyu- DAlatA hai| zrIrAmake dvArA zambUkakA vadha aura mare hae brAhmaNa-bAlakako jIvanakI prApti pulastyajI bole-rAjan ! pUrvakAlameM svayaM tadanantara purohita vasiSThajIne pAdya, arghya aura AcamanIya bhagavAnne jaba raghuvaMzameM avatAra liyA thA taba vahA~ ve nivedana karake unakA Atithya-satkAra kiyaa| tatpazcAt zrIrAma-nAmase vikhyAta hue| taba unhoMne laGkAmeM jAkara zrIrAmacandrajIne jaba unase kuzala-samAcAra pUchA, taba ve rAvaNako mArA aura devatAoMkA kArya kiyA thaa| isake vedavettA maharSi [maharSi agastyako Age karake] isa bAda jaba ve vanase lauTakara pRthvIke rAjyasiMhAsanapara prakAra bole- 'mahAbAho! Apake pratApase sarvatra sthita hue, usa samaya unake darabArameM [agastya Adi] kuzala hai| raghunandana ! bar3e saubhAgyakI bAta hai ki bahuta-se mahAtmA RSi upasthita hue| maharSi zatrudalakA saMhAra karake lauTe hue Apako hamaloga agastyajIkI AjJAse dvArapAlane turaMta jAkara mahArAjako sakuzala dekha rahe haiN| kulaghAtI, pApI evaM durAtmA RSiyoMke AgamanakI sUcanA dii| sUryake samAna tejasvI rAvaNane ApakI patnIko hara liyA thaa| vaha unhIke tejase maharSiyoMko dvArapara AyA jAna zrIrAmacandrajIne dvArapAlase mArA gyaa| Apane use yuddha meM mAra ddaalaa| raghusiMha ! kahA-'tuma zIghra hI unheM bhItara le aao| Apane jaisA karma kiyA hai, vaisA karma karanevAlA isa zrIrAmakI AjJAse dvArapAlane una muniyoMko sukha- saMsArameM dUsarA koI nahIM hai / rAjendra ! hama saba loga yahA~ pUrvaka mahalake bhItara pahu~cA diyaa| unheM AyA dekha Apase vArtAlApa karaneke liye Aye haiN| isa samaya raghunAthajI hAtha jor3akara khar3e ho gaye aura unake caraNoM meM ApakA darzana karake hama pavitra ho gye| Apake darzanase praNAma karake unhoMne una sabako AsanoMpara bitthaayaa| hama vAstavameM Aja tapasvI hue haiN| Apane sabase zatrutA rakhanevAle rAvaNakA vadha karake hamAre A~sU poMche haiM aura saba logoMko abhayadAna diyA hai| kAkutstha ! Apake parAkramakI koI thAha nahIM hai| ApakI vijayase vRddhi ho rahI hai, yaha bar3e AnandakI bAta hai| hamane ApakA darzana aura Apake sAtha sambhASaNa kara liyA, aba hamaloga apane-apane Azramako jaayeNge| raghunandana ! Apa bhaviSyameM kabhI hamAre Azramapara bhI aaiyegaa|' pulastyajI kahate haiM-bhISpa ! aisA kahakara ve muni usI samaya antardhAna ho gye| unake cale jAnepara dharmAtmAoMmeM zreSTha zrIrAmacandrajIne socA-"aho! muni agastyane mere sAmane jo yaha prastAva rakhA hai ki 'raghunandana ! phira kabhI mere Azramapara bhI AnA' taba avazya hI mujhe maharSi agastyake yahA~ jAnA cAhiye aura devatAoMkI koI gupta bAta ho to use sunanA caahiye| athavA yadi ve koI dUsarA kAma batAye to use bhI karanA Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . zrIrAmake dvArA zambUkakA vadha aura mare hue brAhmaNavAlakako jIvanakI prApti . 115 mmmmmmmm..mernamentertainment.m.me.net.me.me...... .. caahiye|" aisA vicArakara mahAtmA raghunAthajI punaH pahale satyayugameM saba ora brAhmaNoMkI hI pradhAnatA thii| prajA-pAlanameM laga gye| eka dina eka bUr3hA brAhmaNa, jo koI brAhmaNetara puruSa tapasvI nahIM hotA thaa| usa samaya usI prAntakA rahanevAlA thA, apane mare hue putrako lekara sabhI akAlamRtyuse rahita aura cirajIvI hote the| phira rAjadvArapara AyA aura isa prakAra kahane lagA-'beTA! tretAyuga Anepara brAhmaNa aura kSatriya donoMkI pradhAnatA ho maiMne pUrvajanmameM aisA kauna-sA pApa kiyA hai, jisase tujha jAtI hai-donoM hI tapameM pravRtta hote haiN| dvAparameM vaizyoMmeM ikalaute putrako Aja maiM mautake mukhameM par3A dekha rahA huuN| bhI tapasyAkA pracAra ho jAtA hai| yaha tInoM yugoMke nizcaya hI yaha mahArAja zrIrAmakA hI doSa hai, jisake dharmakI vizeSatA hai| ina tInoM yugoMmeM zUdrajAtikA manuSya kAraNa terI mRtyu [itanI jaldI] A gyii| raghunandana ! tapasyA nahIM kara sakatA, kevala kaliyugameM zUdrajAtiko aba maiM bhI strIsahita prANa tyAga duuNgaa| phira Apako bhI tapasyAkA adhikAra hogaa| rAjan ! isa samaya bAlahatyA, brahmahatyA aura strIhatyA- tIna pApa lgeNge| Apake rAjyakI sImApara eka khoTI buddhivAlA zUdra raghunAthajIne usa brAhmaNakI duHkha aura zokase bharI atyanta kaThora tapasyA kara rahA hai| usIke zAstraviruddha sArI bAta sunii| phira use cupa karAkara maharSi AcaraNake prabhAvase isa bAlakakI mRtyu huI hai| rAjAke vasiSThajIse pUchA-'gurudeva ! aisI avasthAmeM isa rAjya yA nagarameM jo koI bhI adharma athavA anucita avasarapara mujhe kyA karanA cAhiye? isa brAhmaNakI kahI karma karatA hai, usake pApakA caturthAMza rAjAke hissemeM huI bAta sunakara maiM kisa prakAra apane doSakA mArjana AtA hai| ataH puruSazreSTha ! Apa apane rAjyameM ghUmiye karU~-kaise isa bAlakako jIvana-dAna hU~?' [itane meM aura jahA~ kahIM bhI pApa hotA dikhAyI de, use rokanekA hI devarSi nArada vahA~ A phuNce| ve vasiSThake sAmane prayatna kiijiye| aisA karanese Apake dharma, bala aura khar3e ho anya RSiyoMke samIpa mahArAja zrIrAmase AyukI vRddhi hogii| sAtha hI yaha bAlaka bhI jI utthegaa| nAradajIke isa kathanapara zrIraghunAthajIko bar3A Azcarya huaa| ve atyanta harSameM bharakara lakSmaNase bole-'saumya ! jAkara usa zreSTha brAhmaNako sAntvanA do aura usa bAlakake zarIrako telase bharI nAvameM rakhavA do| jisa prakAra bhI usa niraparAdha bAlakake zarIrakI rakSA ho sake, vaha upAya karanA caahiye|' uttama lakSaNoMse yukta sumitrAkumAra lakSmaNako isa prakAra Adeza dekara bhagavAn zrIrAmane puSpaka vimAnakA smaraNa kiyaa| raghunAthajIkA abhiprAya jAnakara icchAnusAra calanevAlA vaha svarNabhUSita vimAna eka hI muhUrtameM unake samIpa A pahu~cA aura hAtha jor3akara bolA- 'mahArAja ! ApakA AjJAkArI yaha dAsa sevAmeM upasthita hai|' puSpakakI sundara ukti sunakara mahArAja zrIrAma maharSi vasiSThako praNAma karake vimAnapara ArUr3ha hue aura dhanuSa, bhAthA evaM camacamAtA huA khar3a lekara tathA lakSmaNa aura bharatako nagarakA bhAra sauMpa bole-'raghunandana ! isa bAlakakI jisa prakAra dakSiNa dizAkI ora cala diye| [daNDakAraNyake pAsa akAlamRtyu huI hai, usakA kAraNa batAtA hU~ suniye| pahu~canepara] eka parvatake dakSiNa kinAre bahuta bar3A tAlAba maMntapu.5 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 * arcayasya tuSIkezaM yadIcchasi paraM padam * dikhAyI diyaa| raghunAthajIne dekhA usa sarovarake taTapara eka tapasvI nIcA mu~ha kiye laTaka rahA hai aura bar3I kaThora tapasyA kara rahA hai| bhagavAn zrIrAma usa tapasvIke pAsa jAkara bole- 'tApasa! maiM dazarathakA putra rAma hU~ aura kautUhalavaza tumase eka prazna pUchatA huuN| maiM yaha jAnanA cAhatA hU~, tuma kisaliye tapasyA karate ho, ThIka-ThIka batAo tuma brAhmaNa ho yA durjaya kSatriya ? tIsare varNameM utpanna vaizya ho yA zUdra ? tapasyA satyasvarUpa aura nitya hai| usakA uddezya hai-svargAdi uttama lokoMkI prApti / tapa sAttvika, rAjasa aura tAmasa tIna prakArakA hotA hai| brahmAjIne jagatke upakArake liye tapasyAkI sRSTi kI hai| [ataH paropakArake uddezyase kiyA huA tapa 'sAttvika' hotA hai; ] kSatriyocita tejakI prAptike liye kiyA jAnevAlA bhayaGkara tapa 'rAjasa' kahalAtA hai tathA jo dUsaroMkA nAza karaneke liye [ apane zarIrako asvAbhAvika rUpase kaSTa dete hue tapasyA kI jAtI hai, vaha 'Asura' (tAmasa) kahI gayI hai| tumhArA bhAva Asura jAna par3atA hai; tathA mujhe aisA pratIta hotA hai ki tuma dvija nahIM ho|' anAyAsa hI mahAn karma karanevAle zrIraghunAthajIke uparyukta vacana sunakara nIce mastaka karake laTakA huA - [ saMkSipta padmapurANa **********...................................................................................... zUdra usI avasthAmeM bolA- 'nRpazreSTha ! ApakA svAgata hai| rghunndn| cirakAlake bAda mujhe ApakA darzana huA hai| maiM Apake putrake samAna hU~, Apa mere liye pitAke tulya haiN| kyoMki rAjA to sabhIke pitA hote haiN| mahArAja! Apa hamAre pUjanIya haiN| hama Apake rAjyameM tapasyA karate haiM; usameM ApakA bhI bhAga hai| vidhAtAne pahalese hI aisI vyavasthA kara dI hai| rAjan ! Apa dhanya haiM, jinake rAjyameM tapasvIloga isa prakAra siddhikI icchA rakhate haiN| maiM zUdrayonimeM utpanna huA hU~ aura kaThora tapasyAmeM lagA huuN| pRthvInAtha! maiM jhUTha nahIM bolatA; kyoMki mujhe devaloka prApta karanekI icchA hai| kAkutstha ! merA nAma zambUka hai|' vaha isa prakAra bAteM kara hI rahA thA ki zrIraghunAthajIne myAnase camacamAtI huI talavAra nikAlI aura usakA ujjvala mastaka dhar3ase alaga kara diyaa| usa zUdrake mAre jAnepara indra aura agni Adi devatA 'sAdhu-sAdhu' kahakara bArambAra zrIrAmacandrajIkI prazaMsA karane lge| AkAzase zrIrAmacandrajIke Upara vAyu devatAke chor3e hue divya phUloMkI sugandhabharI vRSTi hone lgii| jisa kSaNa yaha zUdra mArA gayA, ThIka usI samaya vaha bAlaka jI uThA / * maharSi agastyadvArA rAjA zvetake uddhArakI kathA pulastyajI kahate haiM-- tadanantara devatAloga apane bahuta-se vimAnoMke sAtha vahA~se cala diye| zrIrAmacandrajIne bhI zIghra hI maharSi agastyake tapovanakI ora prasthAna kiyaa| phira zrIraghunAthajI puSpaka vimAnase utare aura munizreSTha agastyako praNAma karaneke liye unake samIpa gye| zrIrAma bole- munizreSTha ! maiM dazarathakA putra rAma Apako praNAma karaneke liye sevAmeM upasthita huA huuN| Apa apanI saumya dRSTise merI ora nihAriye / itanA kahakara unhoMne bArambAra munike caraNoMmeM praNAma kiyA aura kahA- 'bhagavan! maiM zambUka nAmaka zUdrakA vadha karake ApakA darzana karanekI icchAse yahA~ - AyA hU~ kahiye, Apake ziSya kuzalase haiM na ? isa vanameM to koI upadrava nahIM hai ?' agastyajI bole - raghuzreSTha ! ApakA svAgata hai| jagadvandya sanAtana paramezvara! Apake darzanase Aja maiM ina muniyoMsahita pavitra ho gyaa| Apake liye yaha arghya prastuta hai, ise svIkAra kreN| Apa apane anekoM uttama guNoMke kAraNa sadA sabake sammAnapAtra haiN| mere hRdayameM to Apa sadA hI virAjamAna rahate haiM, ataH mere parama pUjya haiN| Apane apane dharmase brAhmaNake mare hue bAlakako jilA diyaa| bhagavan! Aja rAtako Apa yahA~ mere pAsa rhiye| mhaamte| kala sabere Apa puSpaka vimAnase ayodhyAko lauTa jaaiyegaa| saumya ! yaha Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] . maharSi agastyadvArA rAjA zetake uddhArakI kathA . 117 AbhUSaNa vizvakarmAkA banAyA huA hai| yaha divya pulastyajI kahate hai-rAjan ! taba AbharaNa hai aura apane divya rUpa evaM tejase jagamagA zrIraghunAthajIne mahAtmA agatyake hAthase vaha divya rahA hai| rAjendra ! Apa ise svIkAra karake merA priya AbhUSaNa le liyA, jo bahuta hI vicitra thA aura sUryakI kIjiye; kyoMki prApta huI vastukA punaH dAna kara denese taraha camaka rahA thaa| use lekara ve nihArate rhe| phira mahAn phalakI prApti batAyI gayI hai| bArambAra vicAra karane lage-aise ratna to maiMne - zrIrAmane kahA-brahman ! ApakA diyA huA vibhISaNakI laGkAmeM bhI nahIM dekhe|' isa prakAra dAna lenA mere liye nindAkI bAta hogii| kSatriya mana-hI-mana soca-vicAra karaneke bAda zrIrAmacandrajIne jAna-bUjhakara brAhmaNakA diyA huA dAna kaise le sakatA maharSi agastyase usa divya AbhUSaNakI prAptikA vRttAnta hai, yaha bAta Apa mujhe btaaiye| kisI Apattike kAraNa pUchanA Arambha kiyaa| mujhe kaSTa ho-aisI bAta bhI nahIM hai; phira dAna kaise luuN| zrIrAma bole-brahman ! yaha ratna to bar3A adbhuta ise lekara mujhe kevala doSakA bhAgI honA par3egA, isameM hai| rAjAoMke liye bhI yaha alabhya hI hai| Apako yaha tanika bhI sandeha nahIM hai| kahA~se aura kaise mila gayA? tathA kisane isa agastyajI bole-zrIrAma ! prAcIna satyayugameM AbhUSaNako banAyA hai? jaba adhikAMza manuSya brAhmaNa hI the, tathA samasta prajA agastyajIne kahA-raghunandana ! pahale tretAyugameM rAjAse hIna thI, eka dina sArI prajA purANapuruSa eka bahuta vizAla vana thaa| isakA vyAsa sau yojanakA brahmAjIke pAsa rAjA prApta karanekI icchAse gayI aura thaa| kintu usameM na koI pazu rahatA thA, na pakSI / usa kahane lagI-'lokezvara ! jaise devatAoMke rAjA vanake madhyabhAgameM cAra kosa lambI eka jhIla thI, jo devAdhideva indra hai, usI prakAra hamAre kalyANake liye bhI haMsa aura kAraNDava Adi pakSiyoMse saMkula thii| vahA~ maiMne isa samaya eka aisA rAjA niyata kIjiye, jise pUjA eka bar3e AzcaryakI bAta dekhii| sarovarake pAsa hI eka aura bheMTa dekara saba loga pRthvIkA upabhoga kara skeN|' bahuta bar3A Azrama thA, jo bahuta purAnA honepara bhI taba devatAoMmeM zreSTha brahmAjIne indrasahita samasta atyanta pavitra dikhAyI detA thA, kintu usameM koI lokapAloMko bulAkara kahA-'tuma saba loga apane- tapasvI nahIM thA aura na koI aura jIva bhI the| maiMne usa apane tejakA aMza yahA~ ekatrita kro|' taba sampUrNa AzramameM rahakara grISmakAlako eka rAtri vyatIta kii| lokapAlone milakara cAra bhAga diye| vaha bhAga akSaya sabere uThakara jaba tAlAbakI ora calA to rAstemeM mujhe thaa| usase akSaya rAjAkI utpatti huii| lokapAloke eka bahuta bar3A murdA dIkha par3A, jisakA zarIra atyanta usa aMzako brahmAjIne manuSyoMke liye ekatrita kiyaa| hRSTa-puSTa thaa| mAlUma hotA thA kisI taruNa puruSakI usIse rAjAkA prAdurbhAva huA, jo prajAoMke lAza hai| use dekhakara maiM socane lagA-'yaha kauna hai ? hita-sAdhanameM kuzala hotA hai| indrake bhAgase rAjA isakI mRtyu kaise ho gayI tathA yaha isa mahAn vanameM sabapara hukUmata calAtA hai| varuNake aMzase samasta AyA kaise thA? ina sArI bAtoMkA mujhe avazya patA dehadhAriyoMkA poSaNa karatA hai| kuberake aMzase vaha lagAnA caahiye|' maiM khar3A-khar3A yahI soca rahA thA ki yAcakoMko dhana detA hai tathA rAjAmeM jo yamarAjakA aMza itanemeM AkAzase eka divya evaM adbhuta vimAna utaratA hai, usake dvArA vaha prajAko daNDa detA hai| raghuzreSTha ! dikhAyI diyaa| vaha parama sundara aura manake samAna usI indrake bhAgase Apa bhI manuSyoMke rAjA hue haiM, vegazAlI thaa| eka hI kSaNameM vaha vimAna sarovarake nikaTa isaliye prabho ! merA uddhAra karaneke liye yaha AbhUSaNa A phuNcaa| maiMne dekhA, usa vimAnase eka divya manuSya grahaNa kaujiye| utarA aura sarovarameM nahAkara usa murdekA mAMsa khAne Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta padmapurANa ...... lgaa| bharapeTa usa moTe-tAje murdekA mAMsa khAkara vaha socaneke bAda kahA-'tAta ! pRthvIpara kucha dAna kiye phira sarovarameM utarA aura usakI zobhA nihArakara phira binA yahA~ koI vastu khAneko nahIM miltii| tumane usa zIghra hI svargakI ora jAne lgaa| usa zobhA-sampanna janmameM bhikhamaMgeko kabhI bhIkhataka nahIM dii| [jaba tuma devopama puruSako Upara jAte dekha maiMne kahA-'svarga- rAjabhavanameM rahakara rAjya karate the, usa samaya bhUlase yA lokake nivAsI mahAbhAga ! [tanika Thaharo] / maiM tumase mohavaza tumhAre dvArA kisI atithiko bhojana nahIM milA eka bAta pUchatA hU~-tumhArI yaha kaisI avasthA hai? hai| isaliye yahA~ rahate hue bhI tumheM bhUkha-pyAsakA kaSTa tuma kauna ho? dekhanemeM to tuma devatAke samAna jAna bhoganA par3atA hai| rAjendra ! bhA~ti-bhAMtike AhAroMse par3ate ho; kintu tumhArA bhojana bahuta hI ghRNita hai| jisako tumane bhalIbhA~ti puSTa kiyA thA, vaha tumhArA saumya ! aisA bhojana kyoM karate ho aura kahA~ rahate haiM ?' uttama zarIra par3A huA hai; usIkA mAMsa khAo, usIse raghunandana ! merI bAta sunakara usa svargavAsI puruSane tumhArI tRpti hogii|' hAtha jor3akara kahA-"vipravara ! merA jaisA vRttAnta hai, "brahmAjIke aisA kahanepara maiMne punaH unase nivedana use Apa suniye| pUrvakAlakI bAta hai, vidarbhadezameM mere kiyA-'prabho ! apane zarIrakA bhakSaNa kara lenepara bhI mahAyazasvI pitA rAjya karate the| ve vasudevake nAmase phira mere liye dUsarA koI AhAra nahIM raha jAtA hai| trilokImeM vikhyAta aura parama dhArmika the| unake do jisase isa zarIrakI bhUkha miTa sake tathA jo kabhI striyA~ thiiN| una donoMse eka-eka karake do putra hue| maiM cukanevAlA na ho, aisA koI bhojana mujhe denekI kRpA unakA jyeSTha putra thaa| loga mujhe zveta kahate the| mere choTe kiijiye|' taba brahmAjIne kahA-'tumhArA zarIra hI bhAIkA nAma suratha thaa| pitAkI mRtyuke bAda akSaya banA diyA gayA hai| use pratidina khAkara tuma puravAsiyoMne vidarbhadezake rAjyapara merA abhiSeka kara tRptikA anubhava karate rhoge| isa prakAra apane hI diyaa| taba maiM vahA~ pUrNa sAvadhAnIke sAtha rAjya saJcAlana zarIrakA mAMsa khAte jaba tumheM sau varSa pUre ho jAyeMge, usa karane lgaa| isa prakAra rAjya aura prajAkA pAlana karate samaya tumhAre vizAla evaM durgama tapovanameM maharSi agastya mujhe kaI hajAra varSa bIta gye| eka dina kisI nimittako pdhaareNge| unake Anepara tuma saMkaTase chUTa jaaoge| lekara mujhe prabala vairAgya ho gayA aura maiM maraNaparyanta rAjarSe ! ve indrasahita sampUrNa devatAoM aura asuroMkA tapasyAkA nizcaya karake isa tapovanameM calA aayaa| bhI uddhAra karane meM samartha haiM, phira tumhAre isa ghRNita rAjyapara maiMne apane bhAI mahArathI surathakA abhiSeka kara AhArako chur3AnA unake liye kauna bar3I bAta hai|' diyA thaa| phira isa sarovarapara Akara maiMne atyanta kaThora bhagavAn brahmAjIkA yaha kathana sunakara maiM apane zarIrake tapasyA Arambha kii| assI hajAra varSAMtaka isa vanameM mAMsakA ghRNita bhojana karane lgaa| vipravara ! yaha kabhI merI tapasyA cAlU rhii| usake prabhAvase mujhe bhuvanoMmeM naSTa nahIM hotA tathA isase merI pUrNa tRpti bhI ho jAtI hai| sarvazreSTha kalyANamaya brahmalokakI prApti huii| kintu vahA~ na jAne kaba ve muni isa vanameM Akara mujhe darzana deMge, pahu~canepara mujhe bhUkha aura pyAsa adhika satAne lgii| yahI socate hue mujhe sau varSa pUre ho gaye haiN| brahman ! merI indriyA~ talamalA utthiiN| maiMne trilokIke sarvazreSTha aba agastya muni hI mere sahAyaka hoMge, yaha bilakula devatA brahmAjIse pUchA-'bhagavan ! yaha loka to bhUkha nizcita bAta hai|" aura pyAsase rahita sunA gayA hai; yaha mujhe kisa karmakA rAjA zvetakA yaha kathana sunakara tathA unake usa phala prApta huA hai ki bhUkha aura pyAsa yahA~ bhI merA ghRNita AhArapara dRSTi DAlakara maiMne kahA-'acchA, to piNDa nahIM chor3atI? deva ! zIghra batAiye, merA AhAra tumhAre saubhAgyase maiM A gayA, aba niHsandeha tumhArA kyA hai?' mahAmune! isapara brahmAjIne bahuta derataka uddhAra kruuNgaa|' taba ve mujhe pahacAnakara daNDakI bhAMti Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] daNDakAraNyakI utpattikA varNana mere sAmane pRthvIpara par3a gye| yaha dekha maiMne unheM uThA liyA aura kahA-' - batAo, maiM tumhArA kauna-sA upakAra karU~ ?' rAjA bole- brahman ! isa ghRNita AhArase tathA jisa pApake kAraNa yaha mujhe prApta huA hai, usase merA Aja uddhAra kIjiye, jisase mujhe akSaya lokakI prApti ho sake / brahmarSe! apane uddhArake liye maiM yaha divya AbhUSaNa ApakI bheMTa karatA huuN| ise lekara mujhapara kRpA kIjiye / - -* daNDakAraNyakI utpattikA varNana pulastyajI kahate haiM-- agastyajIke ye adbhuta vacana sunakara zrIraghunAthajIne vismayake kAraNa punaH prazna kiyA-- 'mahAmune! vaha vana, jisakA vistAra sau yojanakA thA, pazu-pakSiyoMse rahita, nirjana, sUnA aura bhayaGkara kaise huA ?' agastyajI bole- rAjan ! pUrvakAlake satyayugakI bAta hai, vaivasvata manu isa pRthvIkA zAsana karanevAle rAjA the| unake putrakA nAma ikSvAku thaa| ikSvAku bar3e hI sundara aura apane bhAiyoMmeM sabase bar3e the| mahArAja unako bahuta mAnate the| unhoMne ikSvAkuko bhUmaNDalake rAjyapara abhiSikta karake kahA - 'tuma pRthvIke rAjavaMzoMke adhipati (samrAT) bno|' raghunandana ! 'bahuta acchA' kahakara ikSvAkune pitAkI AjJA svIkAra kii| taba ve atyanta santuSTa hokara bole- 'beTA! aba tuma daNDake dvArA prajAkI rakSA kro| kintu daNDakA akAraNa prayoga na krnaa| manuSyoMke dvArA aparAdhiyoMko jo daNDa diyA jAtA hai, vaha zAstrIya vidhike anusAra [ucita avasarapara] prayukta honepara rAjAko svargameM le jAtA hai| isaliye mahAbAho ! tuma daNDake samucita prayogake liye sadA saceSTa rahanA / aisA karanepara saMsArameM tumhAre dvArA avazya parama dharmakA pAlana hogaa|' isa prakAra ekAgra cittase apane putra ikSvAkuko bahuta-se upadeza de mahArAja manu bar3I prasannatAke sAtha 119 raghunandana ! usa svargavAsI rAjAkI ye duHkhabharI bAteM sunakara usake uddhArakI dRSTise hI vaha dAna maine svIkAra kiyA, lobhavaza nahIM usa AbhUSaNako lekara jyoM hI maiMne apane hAthapara rakhA, usI samaya unakA vaha murdA zarIra adRzya ho gyaa| phira merI AjJA lekara ve rAjarSi bar3I prasannatAke sAtha vimAnadvArA brahmalokako cale gye| indrake samAna tejasvI rAjarSi vetane hI mujhe yaha sundara AbhUSaNa diyA thA aura ise dekara ve pApase mukta ho gye| brahmalokako sidhAra gye| tatpazcAt rAjA ikSvAkuko yaha cintA huI ki 'maiM kaise putra utpanna karU~ ?' isake liye unhoMne nAnA prakArake zAstrIya karma (yajJa-yAgAdi) kiye aura unake dvArA rAjAko anekoM putroMkI prApti huii| devakumArake samAna tejasvI rAjA ikSvAkune putroMko janma dekara pitaroMko santuSTa kiyaa| raghunandana ! ikSvAkuke putroMmeM jo sabase choTA thA, vaha [guNoM meM] sabase zreSTha thaa| vaha zUra aura vidvAn to thA hI, prajAkA Adara karaneke kAraNa sabake vizeSa gauravakA pAtra ho gayA thaa| usake buddhimAn pitAne usakA nAma daNDa rakhA aura vindhyagirike do zikharoMke bIcameM usake rahaneke liye eka nagara de diyaa| usa nagarakA nAma madhumatta thA / dharmAtmA daNDane bahuta varSoMtaka vahA~kA akaNTaka rAjya kiyA / tadanantara eka samaya, jaba ki cAroM ora caitra mAsakI manorama chaTA chA rahI thI, rAjA daNDa bhArgava munike ramaNIya Azramake pAsa gyaa| vahA~ jAkara usane dekhA - bhArgava munikI parama sundarI kanyA, jisake rUpakI kahIM tulanA nahIM thI, vanameM ghUma rahI hai| use dekhakara rAjA daNDake manameM pApakA udaya huA aura vaha kAmabANase pIr3ita ho kanyAke pAsa jAkara bolAsundarI! tuma kahA~se AyI ho ? zobhAmayI ! tuma kisakI kanyA ho ? maiM kAmase pIr3ita hokara tumase ye bAteM pUcha rahA huuN| varArohe! maiM tumhArA dAsa huuN| sundari ! mujha bhaktako aGgIkAra kro|' Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 * arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [ saMkSipta pApurANa arajA bolI-rAjendra ! Apako mAlUma honA gyaa| ] phira to zukrako bar3A roSa huA, ve tInoM cAhiye ki maiM bhArgava-vaMzakI kanyA huuN| puNyAtmA lokoMko dagdha-sA karate hue apane ziSyoMko sunAkara zukrAcAryakI maiM jyeSTha putrI hU~, merA nAma arajA hai| bole-'dharmake viparIta AcaraNa karanevAle adUradarzI pitAjI isa Azramapara hI nivAsa karate haiN| mahArAja! daNDake Upara prajvalita agnizikhAke samAna bhayaGkara zukrAcArya mere pitA hai aura Apa unake ziSya hai| ataH vipatti A rahI hai; tuma saba loga dekhanA-vaha khoTI dharmake nAte maiM ApakI bahina huuN| isaliye Apako buddhivAlA pApI rAjA apane deza, bhRtya, senA aura mujhase aisI bAta nahIM kahanI caahiye| yadi dUsare koI vAhanasahita naSTa ho jaaygaa| usakA rAjya sau yojana duSTa puruSa bhI mujhapara kudRSTi kareM to Apako sadA unake lambA-caur3A hai, usa samUce rAjyameM indra dhUlakI bar3I hAthase merI rakSA karanI caahiye| mere pitA bar3e krodhI bhArI varSA kreNge| usa rAjyameM rahanevAle sthAvara-jaGgama aura bhayaGkara hai| ve [apane zApase] Apako bhasma kara jitane bhI prANI haiM, una sabakA usa dhUlakI varSAse zIghra sakate haiN| ataH nRpazreSTha ! Apa mere mahAtejasvI pitAke hI nAza ho jaaygaa| jahA~taka daNDakA rAjya hai, pAsa jAiye aura dharmAnukUla bartAvake dvArA unase mere vahA~takake upavanoM aura AzramoMmeM akasmAt sAta liye yAcanA kiijiye| anyathA [isake viparIta rAtataka dhUlakI varSA hotI rhegii|' AcaraNa karanepara] Apapara mahAn evaM ghora duHkha A : krodhase saMtapta honeke kAraNa isa prakAra zApa de pdd'egaa| mere pitAkA krodha ubhar3a jAnepara ve samUcI maharSi zukrane AzramavAsI ziSyoMse kahA-'tumaloga trilokIko bhI jalAkara khAka kara sakate haiN| yahA~ rahanevAle saba logoMko isa rAjyakI sImAse bAhara .: daNDa bolA-sundarI ! tumheM pA lenepara cAhe merA le jaao|' unakI AjJA pAte hI AzramavAsI manuSya vadha ho jAya athavA vadhase bhI mahAn kaSTa bhoganA par3e zIghratApUrvaka usa rAjyase haTa gaye aura sImAse bAhara [mujhe svIkAra hai)| bhIru ! maiM tumhArA bhakta haiM, mujhe jAkara unhoMne apane Dere DAla diye| tadanantara zukrAcArya svIkAra kro| __ arajAse bole-'o nIca buddhivAlI kanyA ! tU apane . aisA kahakara rAjAne usa kanyAko balapUrvaka cittako ekAgra karake sadA isa Azramapara hI nivAsa bAhupAzameM kasa liyA aura usa ekAnta vanameM, jahA~se kr| yaha cAra kosake vistArakA sundara zobhAsampanna kahIM AvAja bhI nahIM pahu~ca sakatI thI, use naMgA kara sarovara hai| araje ! tU rajoguNase rahita sAttvika jIvana diyaa| becArI abalA usakI bhujAoMse chUTaneke liye vyatIta karatI huI sau varSoMtaka yahIM raha / ' maharSikA yaha bahuta chaTapaTAyI, parantu phira bhI usane khecchAnusAra Adeza suna arajAne 'tathAstu' kahakara unakI AjJA usake sAtha bhoga kiyaa| rAjA daNDa vaha atyanta svIkAra kii| usa samaya vaha bahuta hI duHkhI ho rahI thii| kaThoratApUrNa aura mahAbhayAnaka aparAdha karake turaMta zukrAcAryane kanyAse uparyukta bAta kahakara vahA~se dUsare apane nagarako cala diyA tathA bhArgava-kanyA arajA Azramake liye prasthAna kiyaa| brahmavAdI maharSika dInabhAvase rotI huI atyanta udvigra ho Azramake samIpa kathanAnusAra vindhyagirike zikharoMpara phailA huA rAjA apane deva-tulya pitAke pAsa aayii| usake pitA daNDakA samUcA rAjya eka saptAhake bhItara hI jalakara amita tejasvI devarSi zukrAcArya sarovarapara snAna karane khAka ho gyaa| tabase vaha vizAla vana 'daNDakAraNya' gaye the| snAna karake ve do hI par3ImeM ziSyoMsahita kahalAtA hai| raghunandana ! Apane jo mujhase pUchA thA, vaha Azramapara lauTa aaye| [Azramapara Akara] unhoMne sArA prasaGga maine kaha sunAyA, aba sandhyopAsanakA samaya dekhA-arajAkI dazA bar3I dayanIya hai, vaha dhUlameM sanI bItA jA rahA hai| ye maharSigaNa saba ora jalase bhare ghar3e huI hai| [ turaMta hI sArA rahasya unake dhyAnameM A lekara arghya de bhagavAn sUryako pUjA kara rahe haiN| Apa Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * daNDakAraNyakI utpattikA varNana . 121 bhI calakara sandhyAvandana kreN| hai, ve samasta prANiyoMmeM pavitra haiM aura devatA kahalAte ___RSikI AjJA mAnakara zrIraghunAthajI sandhyopAsana haiN|* raghuzreSTha ! Apa samasta dehadhAriyoMke liye parama karaneke liye usa pavitra sarovarake taTapara gye| tadanantara pAvana haiN| ApakA prabhAva aisA hI hai| jo loga ApakI Acamana evaM sAyaM-sandhyA karake zrIraghunAthajI mahAtmA carcA kareMge, unheM bhI siddhi prApta hogii| Apa isa mArgase kumbhajake AzramameM gye| vahA~ unhoMne bar3e Adarake sAtha zAnta evaM nirbhaya hokara jAiye aura dharmapUrvaka rAjyakA adhika guNakArI phala-mUla tathA rasIle sAga bhojanake pAlana kIjiye; kyoMki Apa hI isa jagatke ekamAtra liye arpaNa kiye| narazreSTha zrIrAmane bar3I prasannatAke sAtha sahAre haiN|' usa amRtake samAna madhura bhojanakA bhoga lagAyA aura maharSike aisA kahanepara mahArAja zrIrAmacandrajIne pUrNa tRpta hokara rAtrimeM vahIM zayana kiyaa| sabere uThakara hAtha jor3akara unheM praNAma kiyA tathA anyAnya munivaroMko bhI, jo saba-ke-saba tapasyAke dhanI the, sAdara abhivAdana karake ve zAntabhAvase suvarNabhUSita puSpaka vimAnapara car3ha gye| yAtrAke samaya munigaNoMne saba orase unapara AzIrvAdoMkI varSA kii| samasta puruSArthoMke jJAtA zrIraghunAthajI dopahara hote-hote ayodhyAmeM pahu~cakara sAtavIM Dyor3hImeM utre| tatpazcAt unhoMne icchAnusAra calanevAle usa parama sundara puSpaka vimAnako vidA kara diyaa| phira mahArAjane dvArapAloMse kahA-'tumaloga phutIMse jAkara bharata aura lakSmaNako mere AgamanakI sUcanA do aura unheM apane sAtha hI livA lAo; vilamba unhoMne apanA nityakarma kiyA aura vahA~se vidA honeke liye maharSike pAsa gye| vahA~ jAkara unhoMne muniko praNAma kiyA aura kahA- 'brahman ! aba maiM Apase vidA honA cAhatA hU~, Apa AjJA denekI kRpA kareM / mahAmune ! Aja maiM Apake darzanase kRtArtha aura anugRhIta huaa|' zrIrAmacandrajIke aise adbhuta vacana kahanepara tapasvI agastyajIne atyanta prasanna hokara kahA-'zrIrAma ! kalyANamaya akSaroMse yukta ApakA yaha vacana bar3A hI adbhuta hai| raghunandana ! yaha sampUrNa prANiyoMko pavitra karanevAlA hai| jo manuSya Apako do ghar3I bhI dekha lete * muhUrtamapi rAma tvAM netreNekSanti ye nraaH| pAvitAH sarvabhUteSu kathyante tridivaukasaH // (34 / 38) Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 * ayasva hraSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa na krnaa|' dvArapAla AjJAke anusAra jAkara donoM yathAvat sampAdana kiyA hai| aba maiM [pratimAsthApana, kumAroMko bulA le aaye| zrIraghunAthajI apane priyabandhu devAlaya-nirmANa Adi] pUrta-dharmakA anuSThAna kruuNgaa| bharata aura lakSmaNako dekhakara bar3e prasanna hue aura unheM vIro! merA kAnyakubja dezameM jAkara bhagavAn vAmanakI chAtIse lagAkara bole-maine brAhmaNake zubha kAryakA pratiSThA karanekA vicAra hai|' zrIrAmakA laGkA, rAmezvara, puSkara evaM mathurA hote hue gaGgAtaTapara jAkara bhagavAn zrIvAmanakI sthApanA karanA bhISmajIne pUchA-brahmarSe! zrIrAmacandrajIne lakSmaNa mere bAharI prANa ho / mere manameM isa samaya sabase kAnyakubja dezameM bhagavAn zrIvAmanakI pratiSThA kisa bar3I cintA yaha hai ki vibhISaNa devatAoMke sAtha kaisA prakAra kI, unheM zrIvAmanajIkA vigraha kahA~ prApta bartAva karate haiM; kyoMki devatAoMke hitake liye hI maiMne huA-ina saba bAtoMkA vistArake sAtha varNana rAvaNakA vadha kiyA thaa| isaliye vatsa ! jahA~ vibhISaNa kiijiye| bhagavan ! zrIrAmacandrajIke kIrtanase sambandha haiM, vahA~ maiM jAnA cAhatA huuN| laGkApurIko dekhakara rakhanevAlI kathA bar3I hI madhura, pAvana tathA manorama hotI rAkSasarAjako unake kartavyakA upadeza kruuNgaa|' hai| Apane jo yaha kathA sunAyI hai, usase mere hRdaya aura bhagavAn zrIrAmake aisA kahanepara hAtha jor3akara khar3e kAnoMko bar3A sukha milA hai| sArA saMsAra bhagavAn hue bharatane kahA-'maiM bhI Apake sAtha cluuNgaa|' zrIrAmako prema aura anurAgase dekhatA hai; ve bar3e hI dharmajJa zrIraghunAthajI bole-'mahAbAho ! avazya clo|' phira the| ve jaba pRthvIkA rAjya karate the, usa samaya sabhI ve lakSmaNase bole-'vIra ! tuma nagarameM rahakara hama vRkSa phala aura rasase bhare rahate the| pRthvI binA jote hI donoMke lauTanetaka isakI rakSA krnaa|' lakSmaNako isa anna detI thii| una mahAtmAkA isa bhUmaNDalapara koI zatru prakAra Adeza dekara kausalyAkA Ananda bar3hAnevAle nahIM thaa| ataH munivara ! maiM una bhagavAn zrIrAmacandrajI- zrIrAmacandrajIne puSpaka vimAnakA smaraNa kiyA / kA sArA caritra sunanA cAhatA huuN| pulastyajI bole-mahArAja ! dharmake mArgapara sthita rahanevAle zrIrAmacandrajIne kucha kAlake pazcAt jo mahatvapUrNa kArya kiyA, use ekAgra manase suno| eka dina zrIraghunAthajI mana-hI-mana isa bAtakA vicAra karane lage ki 'rAkSasa-kulotpanna rAjA vibhISaNa laGkAmeM rahakara sadA hI rAjya karate raheM-usameM kisI prakArakI vighna-bAdhA na par3e, isake liye kyA upAya ho sakatA hai| mujhe calakara unheM hitakI bAta batAnI cAhiye, jisase unakA rAjya sadA kAyama rhe|' amita tejasvI zrIrAmacandrajI jaba isa prakAra vicAra kara rahe the, usI samaya bharatajI vahA~ Aye aura zrIrAmako vicAramagna dekha yoM bole-'deva ! Apa kyA soca rahe haiM? yadi koI gupta bAta na ho to mujhe batAnekI kRpA kreN|' zrIraghunAthajIne kahA-'merI koI bhI bAta tumase chipAneyogya nahIM hai| tuma aura mahAyazasvI STITUTIMERA TOULTURE PAN Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . zrIrAmakA laGkA Adi hote hue gaGgAtaTapara bhagavAn zrIvAmanakI sthApanA karanA . 123 vimAnake A jAnepara ve donoM bhAI usapara ArUr3ha hue| sAdhuvAda dene lage aura sabane bhagavAnkA darzana karake sabase pahale vaha vimAna gAndhAra dezameM gayA, vahA~ premAzruoMse gadgada ho unheM praNAma kiyaa|" bhagavAnne bharatake donoM putroMse milakara unakI rAjanItikA nirIkSaNa kiyaa| isake bAda pUrva dizAmeM jAkara ve lakSmaNake putroMse mile| unake nagaroMmeM chaH rAteM JanamWU vyatIta karake donoM bhAI rAma aura bharata dakSiNa dizAkI ora cle| gaGgA-yamunAke saMgama-sthAna prayAgameM jAkara maharSi bharadvAjako praNAma karake ve atrimunike Azramapara AMA gye| vahA~ atrimunise bAtacIta karake donoM bhAiyoMne janasthAnakI yAtrA kii| [janasthAnameM praveza karate hue| zrIrAmacandrajI bole-"bharata ! yahI vaha sthAna hai, jahA~ durAtmA rAvaNane gRdhrarAja jaTAyuko mArakara sItAkA haraNa kiyA thaa| jaTAyu hamAre pitAjIke mitra the| isa sthAnapara hamalogoMkA duSTa buddhivAle kabandhake sAtha mahAn yuddha huA thaa| kabandhako mArakara hamane use AgameM jalA diyA thaa| marate samaya usane batAyA ki sItA rAvaNake gharameM haiN| usane yaha bhI kahA ki 'Apa RSyamUka parvatapara jaaiye| vahA~ sugrIva nAmake vAnara rahate haiM, ve sugrIva bole-mahArAja! Apa donoMne kisa Apake sAtha mitratA kreNge|' yahI vaha pampA sarovara hai, kAryase yahA~ padhAranekI kRpA kI hai, yaha zIghra btaaiye| jahA~ zabarI nAmakI tapasvinI rahatI thii| yahI vaha sthAna sugrIvake isa prakAra pUchanepara zrIrAmacandrajIkI hai, jahA~ sugrIvake liye maine vAlIko mArA thaa| vIra ! AjJAse bharatane laGkAyAtrAkI bAta btaayii| taba sugrIvane 'vAlIkI rAjadhAnI kiSkindhApurI yaha dikhAyI de rahI kahA-'maiM bhI Apa donoMke sAtha rAkSasarAja vibhISaNase hai| isImeM dharmAtmA vAnararAja sugrIva anyAnya vAnaroMke milaneke liye laGkApurImeM cluuNgaa|' sugrIvake aisA sAtha nivAsa karate haiN|' sugrIva usa samaya apane sabhA- kahanepara zrIraghunAthajIne khaa-'clo|' phira sugrIva, bhavanameM virAjamAna the| itanemeM hI bharata aura zrIrAmacandrajI zrIrAma aura bharata-ye tInoM puSpaka vimAnapara baitthe| kiSkindhApurImeM jA phuNce| una donoM bhAiyoMko upasthita turaMta hI vaha vimAna samudrake uttara-taTapara jA phuNcaa| dekha sugrIvane unake caraNoMmeM praNAma kiyaa| phira una donoM usa samaya zrIrAmane bharatase kahA-'yahI vaha sthAna hai, bhAiyoMko siMhAsanapara biThAkara sugrIvane arghya nivedana jahA~ rAkSasarAja vibhISaNa apane cAra mantriyoMko sAtha kiyA aura sAtha hI apane-Apako bhI unake caraNoMmeM lekara prANa bacAneke liye mere pAsa Aye the| usI samaya arpita kara diyaa| isa prakAra jaba parama dharmAtmA lakSmaNane laGkAke rAjyapara unakA abhiSeka kiyA thaa| zrIraghunAthajI sabhAmeM virAjamAna hue taba aGgada, hanumAna, yahA~ maiM samudrake isa pAra tIna dinataka isa AzAse ThaharA nala, nIla, pATala aura RkSarAja jAmbavAn Adi sabhI rahA ki yaha mujhe darzana degA aura [sagarakA putra honeke vAnara-vIra senAosahita vahA~ aaye| antaHpurakI sabhI nAte] apanA kuTumbI samajhakara merA kArya kregaa| kintu striyA~-rumA aura tArA Adi bhI upasthita huii| sabako tabataka isane mujhe darzana nahIM diyaa| yaha dekhakara cauthe anupama Ananda prApta huaa| saba loga bhagavAnko dina maiMne bar3e vegase dhanuSa car3hAkara hAthameM divyAstra le Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 *********...........................**** arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * liyaa| yaha dekha samudrako bar3A bhaya huA aura vaha zaraNArthI hokara lakSmaNake pAsa phuNcaa| sugrIvane bhI bahuta anunaya-vinaya kI aura kahA- 'prabho! ise kSamA kara diijiye|' taba maiMne vaha bANa marudezameM pheMka diyaa| isake bAda samudrane mujhase kahA- 'raghunandana! Apa mere Upara pula bA~dhakara jalarAzise pUrNa mahAsAgarake pAra cale jaaiye|' taba maiMne varuNake nivAsa sthAna samudrapara yaha mahAn pula bA~dhA thaa| zreSTha vAnaroMne milakara tIna hI dinoMmeM yaha kArya pUrA kiyA thaa| pahale dina unhoMne caudaha yojanataka pula bA~dhA, dUsare dina chattIsa yojanataka aura tIsare dina sau yojanatakakA pUrA pula taiyAra kara diyaa| dekho, yaha laGkA dikhAyI de rahI hai| isakA parakoTA aura nagaradvAra--saba soneke bane hue haiN| yahA~ vAnaravIroMne bahuta bar3A gherA DAlA thaa| yahA~ nIlane rAkSasazreSTha prahastakA vadha kiyA thaa| isI sthAnapara hanumAnajIne dhUmrAkSako mAra girAyA thaa| yahIM sugrIvane mahodara aura atikAyako mautake ghATa utArA thaa| isI sthAnapara maiMne kumbhakarNako aura lakSmaNane indrajitko mArA thaa| tathA yahIM maiMne rAkSasarAja dazagrIvakA vadha kiyA thaa| yahA~ lokapitAmaha brahmAjI mujhase vArtAlApa karaneke liye padhAre the| unake sAtha pArvatIsahita trizUladhArI bhagavAn zaGkara bhI the| hamAre pitA mahArAja dazaratha bhI svargalokase yahA~ padhAre the| jAnakIkI zuddhi cAhanevAle una sabhI logoMke samakSa sItAne isa sthAnapara agnimeM praveza kiyA thA aura ve sarvathA zuddha pramANita huI thiiN| laGkApurIke adhiSThAtA devatAoMne bhI sItAkI agni parIkSA dekhI thii| pitAjIkI AjJAse maiMne sItAko svIkAra kiyaa| usake bAda mahArAjane mujhase kahAbeTA! aba ayodhyAko jaao|" zrIrAmacandrajI jaba isa prakAra bAta kara rahe the, puSpaka vimAna vahIM ThaharA rhaa| usI samaya pradhAna pradhAna rAkSasoMne, jo vahA~ upasthita the, turaMta hI vibhISaNake pAsa jA bar3e harSameM bharakara nivedana kiyA- 'rAkSasarAja sugrIvake sAtha bhagavAn zrIrAmacandrajI padhAre haiM, unake sAtha unhIMkI-sI AkRtivAle eka dUsare puruSa bhI haiN|' [ saMkSipta padmapurANa *************** zrIrAmacandrajI nagarake samIpa A gaye haiM, yaha samAcAra sunakara vibhISaNane [priya saMvAda sunAnevAle] una dUtoMkA vizeSa satkAra kiyA tathA unheM dhana dekara unake sabhI manoratha pUrNa kiye| phira laGkApurIko sajAnekI AjJA dekara ve mantriyoMke sAtha bAhara nikle| meru parvatapara udita hue sUryakI bhA~ti bhagavAn zrIrAmako vimAnapara baiThe dekha vibhISaNane unheM sASTAGga praNAma kiyA aura kahA- 'bhagavan! Aja merA janma saphala huA, mere sabhI manoratha pUrNa ho gaye; kyoMki Aja mujhe Apake vizva vandya caraNoMkA darzana milA hai| isa prakAra zrIraghunAthajIkA abhivAdana karake ve bharata aura sugrIvase bhI gale lagakara mile| tadanantara unhoMne svargase bhI bar3hakara suzobhita laGkApurImeM sabako praveza karAyA aura saba prakArake ratnoMse suzobhita rAvaNake jagamagAte hue bhavanameM unheM ThaharAyA jaba zrIrAmacandrajI Asanapara virAjamAna ho gaye, taba vibhISaNane arghya nivedana karake hAtha jor3akara sugrIva aura bharatase kahA - 'yahA~ padhAre hue bhagavAn zrIrAmako bheMTa karane yogya koI vastu mere pAsa nahIM hai| yaha laGkApurI to svayaM bhagavAnne hI trilokIke liye kaNTakarUpa pApI zatruko mArakara mujhe Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * zrIrAmakA laDDA Adi hote hue gaGgAtaTapara bhagavAn zrIvAmanakI sthApanA karanA pradAna kI hai| yaha purI hI nahIM, ye striyA~, ve putra tathA svayaM maiM - yaha saba kucha bhagavAnkI sevAmeM arpita hai| bhagavan ! Apako namaskAra hai; Apa ise svIkAra kreN|' tadanantara rAjA vibhISaNakA mantrimaNDala aura laGkAke nivAsI zrIrAmacandrajIke darzanake liye utsuka ho vahA~ Aye aura vibhISaNase bole-- 'prabho! hameM zrIrAmajIkA darzana karA diijiye|' vibhISaNane mahArAja zrIrAmacandrajIse unakA paricaya karAyA aura zrIrAmakI AjJAse bharatane una rAkSasa patiyoMke dvArA bheMTameM diye hue dhana aura ratnarAziko grahaNa kiyaa| isa prakAra rAkSasarAjake bhavanameM zrIraghunAthajIne tIna dinataka nivAsa kiyaa| cauthe dina jaba zrIrAmacandrajI rAjasabhAmeM virAjamAna the, rAjamAtA kaikasIne vibhISaNase kahA- 'beTA! maiM bhI apanI bahuoMke sAtha calakara zrIrAmacandrajIkA darzana karU~gI, tuma unheM sUcanA de do| ye mahAbhAga zrIraghunAthajI cAra mUrtiyoMmeM prakaTa hue sanAtana bhagavAn zrIviSNu haiM tathA parama saubhAgyavatI sItA sAkSAt lakSmI haiN| tumhArA bar3A bhAI unake svarUpako nahIM pahacAna pAyA thaa| tumhAre pitAne devatAoMke sAmane pahale hI kaha diyA thA ki bhagavAn zrIviSNu raghukulameM rAjA dazarathake putrarUpase avatAra leNge| ve hI dazagrIva rAvaNakA vinAza kreNge|' vibhISaNa bole- mA~ ! tuma zrIraghunAthajIke samIpa avazya jaao| maiM pahale jAkara unheM sUcanA detA huuN| yoM kahakara vibhISaNa jahA~ zrIrAmacandrajI the, vahA~ gaye aura vahA~ bhagavAnkA darzana karaneke liye Aye hue saba logoMko vidA karake unhoMne sabhAbhavanako sarvathA ekAnta banA diyaa| phira zrIrAmake sammukha khar3e hokara kahA - 'mahArAja ! merA nivedana suniye; rAvaNako kumbhakarNako tathA mujhako janma denevAlI merI mAtA kaikasI Apake caraNoMkA darzana cAhatI hai; Apa kRpA karake use darzana deN|' zrIrAmane kahA-'rAkSasarAja ! [tumhArI mAtA merI bhI mAtA hI haiM, ] maiM mAtAkA darzana karanekI icchAse svayaM hI unake pAsa cluuNgaa| tuma zIghra mere Age-Age clo|' - 125 --------------- aisA kahakara ve siMhAsanase uThe aura cala pdd'e| kaikasIke pAsa pahu~cakara unhoMne mastakapara aJjali bA~dha use praNAma karate hue kahA- 'devi! maiM Apako praNAma karatA huuN| [mitrakI mAtA honeke nAte] Apa dharmataH merI mAtA hai| jaise kausalyA merI mAtA haiM, usI prakAra Apa bhI haiN|' kaikasI bolI - vatsa! tumhArI jaya ho, tuma cirakAlataka jIvita rho| vIra! mere patine kahA thA ki 'bhagavAn zrIviSNu devatAoMkA hita karaneke liye raghukulameM manuSya rUpase avatAra leNge| ve rAvaNakA vinAza karake vibhISaNako rAjya pradAna kreNge| ve dazarathanandana zrIrAma vAlIkA vadha aura samudrapara pula bA~dhane AdikA kArya bhI kareMge!' isa samaya svAmIke vacanoMkA smaraNa karake maiMne tumheM pahacAna liyaa| sItA lakSmI haiM, tuma zrIviSNu ho aura vAnara devatA haiN| acchA, beTA! tumheM amara yaza prApta ho| vibhISaNakI patnI saramAne kahA- bhagavan ! yahIM azoka vATikAmeM ApakI priyA zrIjAnakI devIkI maiMne pUre eka varSataka sevA kI thI, ve merI sevAse yahA~ sukhapUrvaka rahI haiN| paraMtapa maiM pratidina zrIsItAke caraNoMkA smaraNa karatI huuN| rAta-dina yahI socatI rahatI Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 *********..............................****** * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ..........................................................................................................................................................................................*** hU~ ki kaba unakA darzana hogaa| Apa zrIjanakanandinIko apane sAtha hI yahA~ kyoM nahIM lete Aye ? unake binA akele ApakI zobhA nahIM ho rahI hai| Apake nikaTa sItA zobhA pAtI haiM aura sItAke samIpa aap| jaba saramA isa prakAra bAta kara rahI thI, usa samaya bharata mana-hI-mana socane lage- 'yaha kauna strI hai, jo zrIraghunAthajIse vArtAlApa kara rahI hai ?' zrIrAmacandrajI bharatakA abhiprAya tAr3a gaye, ve turaMta hI bole- 'ye vibhISaNakI patnI haiM, inakA nAma saramA hai| ye sItAkI priya sakhI haiN| ve inheM bahuta mAnatI haiN|' itanA kahakara ve saramAse bole - 'kalyANI! aba tuma bhI jAo aura patike gRhakI rakSA kro|' isa prakAra sItAkI pyArI sakhI saramAko vidA karake zrIrAmane vibhISaNase kahA'niSpApa vibhISaNa! tuma sadA devatAoMkA priya kArya karanA, kabhI unakA aparAdha na karanA; tumheM devarAjake AjJAnusAra hI calanA caahiye| yadi laGkAmeM kisI taraha koI manuSya calA Aye to rAkSasoMko usakA vadha nahIM karanA cAhiye, varaM merI hI bhA~ti usakA svAgata-satkAra karanA caahiye|' vibhISaNane kahA- narazreSTha! ApakI AjJAke anusAra hI maiM sArA kArya kruuNgaa|' vibhISaNa jaba isa prakAra kaha rahe the, usI samaya vAyudevatAne Akara zrIrAmase kahA-- 'mahAbhAga ! yahA~ bhagavAn zrIviSNukI vAmanamUrti hai, jisane pUrvakAlameM rAjA baliko bA~dhA thaa| Apa use le jAya~ aura kAnyakubja dezameM sthApita kara deN|' vAyudevatAke prastAvameM zrIrAmacandrajIkI sammati jAna vibhISaNane zrIvAmana bhagavAn ke vigrahako saba prakArake ratnoMse vibhUSita kiyA aura lAkara bhagavAn zrIrAmako samarpita kara diyaa| phira unhoMne isa prakAra kahA- 'raghunandana ! jisa samaya meghanAdane indrako parAsta kiyA thA, usa samaya vijayacihnake rUpameM vaha isa vAmanamUrtiko [indralokase] uThA lAyA thA / devadeva ! aba Apa ina bhagavAnko le jAiye aura yathAsthAna inheM sthApita kiijiye|' [ saMkSipta padmapurANa 'tathAstu' kahakara zrIraghunAthajI puSpaka vimAnapara ArUDha hue| unake pIche asaMkhya dhana, ratna aura devazreSTha vAmanajIko lekara sugrIva aura bharata bhI vimAnapara cddh'e| AkAzameM jAte samaya zrIrAmane vibhISaNase kahA-' - 'tuma yahIM rho|' yaha sunakara vibhISaNane zrIrAmacandrajIse kahA- 'prabho! Apane mujhe jo-jo AjJAe~ dI haiM, una sabakA maiM pAlana kruuNgaa| parantu mahArAja ! isa setuke mArgase pRthvIke samasta mAnava yahA~ Akara mujhe staayeNge| aisI paristhitimeM mujhe kyA karanA cAhiye ?' vibhISaNakI bAta sunakara zrIraghunAthajIne hAthameM dhanuSa le setuke do Tukar3e kara diye| phira tIna vibhAga karake bIcakA dasa yojana ur3A diyaa| usake bAda eka sthAnapara eka yojana aura tor3a diyaa| tadanantara velAvana (vartamAna rAmezvarakSetra) meM pahu~cakara zrIrAmacandrajIne zrIrAmezvarake nAmase devAdhideva mahAdevajIkI sthApanA kI tathA unakA vidhivat pUjana kiyaa| bhagavAn rudra bole - raghunandana ! maiM isa samaya yahA~ sAkSAt rUpase virAjamAna huuN| jabataka yaha saMsAra, yaha pRthvI aura yaha ApakA setu kAyama rahegA, tabataka maiM bhI yahA~ sthiratApUrvaka nivAsa kruuNgaa| zrIrAmane kahA- bhaktoMko abhaya karanevAle devadevezvara! Apako namaskAra hai - dakSa yajJakA Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saSTikhaNDa ] . zrIrAmakA laGkA Adi hote hue gaGgAtaTapara bhagavAn zrIvAmanakI sthApanA karanA . 127 vidhvaMsa karanevAle gaurIpate ! Apako namaskAra hai| Apa vizvake AtmA, saMsArakI sRSTi karanevAle tathA sampUrNa hI zarva', rudra, bhava' aura varada Adi nAmoMse prasiddha vizvako vyApta karake sthita hai; Apako namaskAra hai| Apa hai| Apako namaskAra hai| Apa pazuoM (jIvoM) ke divyasvarUpa, zaraNAgatakA kaSTa dUra karanevAle, bhaktoMpara svAmI, nitya ugrasvarUpa tathA jaTAjUTa dhAraNa karanevAle sadA hI dayA rakhanevAle tathA vizvake teja aura manameM vyApta hai; Apako namaskAra hai| Apa hI mahAdeva, bhIma aura rahanevAle haiN| Apako bArambAra namaskAra hai|* tryambaka (trinetradhArI) kahalAte haiM, Apako namaskAra pulastyajI kahate haiM-isa prakAra stuti karanepara hai| prajApAlaka, sabake Izvara, bhaga devatAke netra devAdhideva mahAdevajIne apane sAmane khar3e hue phor3anevAle tathA andhakAsurakA vadha karanevAle bhI Apa zrIrAmacandrajIse kahA-'raghunandana ! ApakA kalyANa hI haiM; Apako namaskAra hai| Apa nIlakaNTha, bhIma, vedhA ho| kamalanayana paramezvara ! Apa devatAoMke bhI (vidhAtA), brahmAjIke dvArA stuta, kumAra kArtikeyake ArAdhya deva aura sanAtana puruSa haiN| nararUpameM chipe hue zatrukA vinAza karanevAle, kumArako janma denevAle, sAkSAt nArAyaNa haiN| isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| vilohita, dhUmra, ziva', krathana', nIlazikhaNDa, devatAoMkA kArya siddha karaneke liye hI Apane avatAra zUlI (trizUladhArI), divyazAyI," ugra aura trinetra grahaNa kiyA thA, so aba isa avatArakA sArA kArya Adi nAmoMse prasiddha hai| sonA aura dhana ApakA vIrya Apane pUrNa kara diyA hai| Apake banAye hue mere isa hai| ApakA svarUpa kisIke cintanameM nahIM A sktaa| sthAnapara samudrake samIpa Akara jo manuSya merA darzana Apa devI pArvatIke svAmI haiN| sampUrNa devatA ApakI kareMge, ve yadi mahApApI hoMge to bhI unake sAre pApa naSTa stuti karate haiN| Apa zaraNa lene yogya, kAmanA karane ho jaayeNge| brahmahatyA Adi jo koI bhI ghora pApa haiM, ve yogya aura sadyojAta 2 nAmase prasiddha haiM, Apako mere darzanamAtrase naSTa ho jAte haiM-isameM anyathA vicAra namaskAra hai| ApakI dhvajAmeM vRSabhakA cihna hai| Apa karanekI AvazyakatA nahIM hai| acchA, aba Apa muNDita bhI haiM aura jaTAdhArI bhii| Apa brahmacaryavratakA jAiye aura gaGgAjIke taTapara bhagavAn zrIvAmanakI pAlana karanevAle, tapasvI, zAnta, brAhmaNabhakta, jayasvarUpa, sthApanA kiijiye| pRthvIke ATha bhAga karake [unheM 1.pralaya-kAlameM saMsArakA saMhAra krnevaale| 2. jagatko rulaanevaale| 3. saMsArakI utpattike kaarnn| 4. vara denevaale| 5. bhayaMkara rUpa dhAraNa krnevaale| 6. lAla rNgvaale| 7. dhue~ke samAna rNgvaale| 8, kalyANasvarUpa / 9. maarnevaale| 10. nIle raMgakA jaTAjUTa dhAraNa krnevaale| 11. divyarUpase zayana krnevaale| 12. bhaktoMko prArthanAse tatkAla prakaTa honevaale| * namaste devadeveza bhaktAnAmabhayaMkara / gaurIkAnta namastubhyaM dakSayajJavinAzana / namaH zarvAya rudrAya bhavAya varadAya cApazanAM pataye nityamuyAya ca kapardine / mahAdevAya bhImAya tryambakAya vishaampte| IzAnAya bhaganAya namo'stvandhakaghAtine // nIlagrIvAya bhImAya vedhase vedhasA stuta / kumArazatrunimAya kumArajananAya ca // vilohitAya bhUprAya zivAya krathanAya c| nityaM nIlazikhaNDAya zUline divyazAyine / upAya ca trinetrAya hiraNyavasuretase / acintyAyAmbikAbhatre sarvadevastutAya c|| abhigamyAya kAmyAya sadyojAtAya vai namaH / vRSadhvajAya muNDAya jaTine brahmacAriNe // tapyamAnAya zAntAya brahmaNyAya jayAya ca / vizvAtmane vizvasRje vizvamAvRtya tiSThate // namo namaste divyAya prapannArtiharAya c| bhaktAnukampine nityaM vizvatejomanogate / (35 / 139-147) iha khayA kRte sthAne madIye raghunandana / Agatya mAnavA rAma pazyeyuriha sAgare / mahApAtakayuktA ye teSAM pApaM vinakSyati / brahmavadhyAdi pApAni duSTAni yAni kaanicit|| darzanAdeva nazyanti nAna kAryA vicAraNA / (35 / 152-153) Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 ... . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . .. [saMkSipta payapurANa putroMko sauMpa dIjiye aura svayaM] apane parama dhAmako zrIrAmacandrajIne kahA-maiM prajApatiyoM aura pdhaariye| bhagavan ! Apako namaskAra hai|'... devatAoMse pUjita lokakartA brahmAjIko namaskAra karatA ...tadanantara zrIrAmacandrajI bhagavAn zaMkarako praNAma huuN| samasta devatAoM, lokoM evaM prajAoMke svAmI karake vahA~se cala diye| Upara-hI-Upara jaba ve puSkara jagadIzvarako praNAma karatA huuN| devadevezvara ! Apako tIrthake sAmane pahuMce to unake vimAnakI gati ruka gyii| namaskAra hai| devatA aura asura donoM hI ApakI vandanA aba vaha Age nahIM bar3ha pAtA thaa| taba zrIrAmacandrajIne karate haiN| Apa bhUta, bhaviSya aura vartamAna-tInoM kahA-sugrIva ! isa nirAdhAra AkAzameM sthita hokara kAloMke svAmI haiN| Apa hI saMhArakArI rudra haiN| Apake bhI yaha vimAna kaise Abaddha ho gayA hai?' isakA kucha netra bhUre raMgake haiN| Apa hI bAlaka aura Apa hI vRddha haiN| kAraNa avazya hogA, tuma nIce jAkara patA lgaao|' galemeM nIlA cihna dhAraNa karanevAle mahAdevajI tathA lambe zrIraghunAthajIke AjJAnusAra sugrIva vimAnase utarakara jaba udaravAle gaNezajI bhI Apake hI svarUpa hai| Apa pRthvIpara Aye to kyA dekhate haiM ki devatAoM, siddhoM vedoMke kartA, nitya, pazupati (jIvoMke svAmI), aura brahmarSiyoMke samudAyake sAtha cAroM vedoMse yukta avinAzI, hAthomeM kuza dhAraNa karanevAle, haMsase cihnita bhagavAn brahmAjI virAjamAna haiN| yaha dekha ve vimAnapara dhvajAvAle, bhoktA, rakSaka, zaMkara, viSNu, jaTAdhArI, jAkara zrIrAmacandrajIse bole-'bhagavan ! yahA~ samasta muNDita, zikhAdhArI evaM daNDa dhAraNa karanevAle, mahAn lokoMke pitAmaha brahmAjI lokapAloM, vasuoM, AdityoM yazasvI, bhUtoMke Izvara, devatAoMke adhipati, sabake aura marudraNoMke sAtha virAjamAna haiN| isIliye puSpaka AtmA, sabako utpanna karanevAle, sarvavyApaka, sabakA vimAna unheM lAMghakara nahIM jA rahA hai|' taba zrIrAmacandrajI saMhAra karanevAle, sRSTikartA, jagadguru, avikArI, suvarNabhUSita puSpaka vimAnase utare aura devI gAyatrIke kamaNDalu dhAraNa karanevAle devatA, muk-suvA Adi sAtha baiThe hue bhagavAn brahmAko sASTAGga praNAma kiyaa| dhAraNa karanevAle, mRtyu evaM amRtasvarUpa, pAriyAtra isake bAda ve praNatabhAvase unakI stuti karane lge| parvatarUpa, uttama vratakA pAlana karanevAle, brahmacArI, vratadhArI, hRdaya-guhAmeM nivAsa karanevAle, uttama kamala dhAraNa karanevAle, amara, darzanIya, bAlasUryake samAna aruNa kAntivAle, kamalapara vAsa karanevAle, SaDvidha aizvaryase paripUrNa, sAvitrIke pati, acyuta, dAnavoMko vara denevAle, viSNuse varadAna prApta karanevAle, karmakartA, pApahArI, hAthameM abhaya-mudrA dhAraNa karanevAle, agnirUpa mukhavAle, agnimaya dhvajA dhAraNa karanevAle, munisvarUpa, dizAoMke adhipati, AnandarUpa, vedoMkI sRSTi karanevAle, dharmAdi cAroM puruSArthoka svAmI, vAnaprastha, vanavAsI, AzramoMdvArA pUjita, jagatko dhAraNa karanevAle, kartA, puruSa, zAzvata, dhruva, dharmAdhyakSa, virUpAkSa, manuSyoMke gantavya mArga, bhUtabhAvana, Rk, sAma aura yajuH-ina tInoM vedoMko dhAraNa karanevAle, aneka rUpoMvAle, hajAroM sUryoke samAna tejasvI, ajJAniyoMkovizeSataH dAnavoMko moha aura bandhanameM DAlanevAle, Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa bhagavAn zrInArAyaNakI mahimA, yugoMkA paricaya, pralayake jalameM mArkaNDeyajIko bhagavAna ke darzana tathA bhagavAnakI nAbhise kamalakI utpatti bhISpajI bole-brAhman! Apane bhagavAn kucha vastu hai, vaha saba puruSottama nArAyaNa hI haiN| zrIrAmacandrajIkI mahimAkA varNana kiyaa| aba punaH unhIM kurunandana ! cAra hajAra divya varSAkA satyayuga zrIviSNubhagavAnke mAhAtmyakA pratipAdana kiijiye| kahA gayA hai| usakI sandhyA aura sandhyAMza ATha sau [unakI nAbhise] vaha suvarNamaya kamala kaise utpanna varSIka mAne gaye haiN| usa yugameM dharma apane cAroM caraNoMse huA, prAcIna kAlameM vaiSNavI sRSTi kamalake bhItara kaise maujUda rahatA hai aura adharma eka hI pairase sthita hotA hai| huI? dharmAtman ! maiM zraddhApUrvaka sunaneke liye baiThA hU~, usa samaya saba manuSya svadharmaparAyaNa aura zAnta hote haiN| ataH Apa mujhe bhagavAn nArAyaNakA yaza avazya sunaayeN| satyayugameM satya, pavitratA aura dharmakI vRddhi hotI hai| pulastyajIne kahA-kuruzreSTha ! tuma uttama kulameM zreSTha puruSa jisakA AcaraNa karate haiM, vahI karma usa utpanna hue ho; ataH tumhAre hRdayameM jo bhagavAn samaya sabake dvArA kiyA aura karAyA jAtA hai| rAjan ! zrInArAyaNake suyazako sunanekI utkaNThA huI hai, yaha satyayugameM janmataH dhArmika athavA nIca kulameM utpanna ucita hI hai| purANoMmeM jaisA varNana kiyA gayA hai, sabhI manuSyoMkA aisA hI dharmAnukUla bartAva hotA hai| devatAoMke mukhase jaisA sunA hai tathA dvaipAyana vyAsajIne tretAyugakA mAna tIna hajAra divya varSa batalAyA jAtA hai| apanI tapasyAse dekhakara jaisA batalAyA hai, vaha apanI usakI donoM sandhyAe~ chaH sau varSoMkI hotI haiN| usa samaya buddhike anusAra maiM tumase khuuNgaa| yaha vizva parama puruSa dharma tIna caraNoMse aura adharma do pAdoMse sthita rahatA hai| zrInArAyaNakA svarUpa hai, ise mere pitA brahmAjI bhI usa yugameM satya evaM zaucakA pAlana tathA yajJa-yAgAdikA ThIka-ThIka nahIM jAnate, phira dUsarA kauna jAna sakatA hai| anuSThAna hotA hai| tretAmeM cAroM varNoka loga kevala ve bhagavAn nArAyaNa hI maharSiyoMke gupta rahasya, saba kucha lobhake kAraNa vikArako prApta hote haiN| varNadharmameM vikAra dekhane aura jAnanevAloMke paramatattva, adhyAtmavettAoMke Anese AzramoMmeM bhI durbalatA A jAtI hai| yaha adhyAtma, adhidaiva tathA adhibhUta hai| ve hI paramarSiyoMke tretAyugakI devanirmita vicitra gati hai| dvApara do hajAra parabrahma hai| vedoMmeM pratipAdita yajJa unhIMkA svarUpa hai| divya varSoMkA hotA hai| isakI sandhyAoMkA mAna cAra sau vidvAn puruSa unhIMko tapa mAnate haiN| jo kartA, kAraka, varSakA batAyA jAtA hai| usa samayake prANI rajoguNase mana, buddhi, kSetrajJa, praNava, puruSa, zAsana karanevAle aura abhibhUta honeke kAraNa adhika artha-parAyaNa, zaTha, advitIya samajhe jAte haiM, jo pA~ca prakArake prANa (prANa, dUsaroMkI jIvikAkA nAza karanevAle tathA kSudra hote hai| apAna, vyAna, udAna aura samAna), dhruva evaM akSara-tattva dvAparameM dharma do caraNoMse aura adharma tIna pAdoMse sthita haiM, ve hI paramAtmA nAnA prakArake bhAvoMdvArA pratipAdita rahatA hai| donoM sandhyAoMsahita kaliyugakA mAna eka hote haiN| ve hI parabrahma hai tathA ve hI bhagavAn sabakI hajAra do sau divya varSa hai| yaha krUratAkA yuga hai| isameM sRSTi aura saMhAra karate haiN| unhIM Adi puruSakA hamaloga adharma apane cAroM pAdoMse aura dharma eka hI caraNase yajana karate haiN| jitanI kathAe~ haiM, jo-jo zrutiyA~ haiM, sthita rahatA hai| usa samaya manuSya kAmI, tamoguNI aura jise dharma kahate haiM, jo dharmaparAyaNa puruSa haiM aura jo nIca hote haiN| isa yugameM prAyaH koI sAdhaka, sAdhu aura vizva tathA vizvake svAmI haiM, ve saba bhagavAn nArAyaNake satyavAdI nahIM hotaa| loga nAstika hote haiM, brAhmaNoMke hI svarUpa mAne gaye haiN| jo satya hai, jo mithyA hai, jo prati unakI bhakti nahIM hotii| saba manuSya ahaGkArake Adi, madhya aura antameM hai, jo sImArahita bhaviSya hai, vazIbhUta hote haiN| unameM paraspara prema prAyaH bahuta hI kama jo koI cara-acara prANI haiM tathA inake atirikta bhI jo hotA hai| kaliyugameM brAhmaNoMke AcaraNa prAyaH zUdroMke-se Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * zrIrAmakA laGkA Adi hote hue gaGgAtaTapara bhagavAn zrIvAmanakI sthApanA karanA ************* devatAoMke bhI ArAdhyadeya, devatAoMse bar3he- car3he, kamalase cihnita jaTA dhAraNa karanevAle, dhanurdhara, bhImarUpa aura dharmake liye parAkrama karanevAle haiN| brahmavettAoMmeM zreSTha brahmAjIkI jaba isa prakAra stuti kI gayI, taba ve vinItabhAvase khar3e hue zrIrAmacandrajIkA hAtha pakar3akara bole-- 'raghunandana ! Apa sAkSAt zrIviSNu haiN| devatAoMkA kArya karaneke liye isa pRthvIpara manuSyarUpameM avatIrNa hue haiN| prabho! Apa devatAoMkA sampUrNa kArya kara cuke haiN| aba gaGgAjIke dakSiNa kinAre zrIvAmanabhagavAnkI pratimAko sthApita karake Apa ayodhyApurIko lauTa jAiye aura vahA~se paramadhAmako sidhaariye| brahmAjIse AjJA pAkara zrIrAmacandrajIne unheM praNAma kiyA aura puSpaka vimAnapara car3hakara vahA~se mathurApurIkI yAtrA kii| vahA~ putra aura strIsahita zatrughnajI se milakara zrIrAmacandrajI bharata aura sugrIvake sAtha bahuta santuSTa hue| zatrughnane bhI apane 129 bhAiyoMko upasthita dekha unake caraNoMmeM mastaka navAkara praNAma kiyaa| unake pA~coM aGga (donoM hAtha, donoM ghuTane aura mastaka) dharatIkA sparza karane lge| zrIrAmacandrajIne bhAIko uThAkara chAtIse lagA liyaa| tadanantara bharata aura sugrIva bhI zatrughnase mile| jaba zrIrAmacandrajI Asanapara virAjamAna hue, taba zatrughnane phurtIse arghya nivedana karake senA mantrI Adi AThoM aGgoMse yukta apane rAjyako unake caraNoMmeM arpita kara diyaa| zrIrAmacandrajIke AgamanakA samAcAra sunakara samasta mathurAvAsI, jinameM brAhmaNoMkI saMkhyA adhika thI, unake darzanake liye Aye bhagavAnne samasta sacivoM, vedake vidvAnoM aura brAhmaNoMse bAtacIta karake, pA~ca dina mathurAmeM rahakara vahA~se jAnekA vicAra kiyaa| usa samaya zrIrAmane atyanta prasanna hokara zatrughnase kahA- 'tumane jo kucha mujhe arpaNa kiyA hai, vaha saba maiMne tumheM vApasa diyaa| aba mathurAke rAjyapara apane donoM putroMkA abhiSeka kro|' aisA kahakara bhagavAn zrIrAma vahA~se cala diye aura dopahara hote-hote gaGgAtaTapara mahodaya tIrthapara jA phuNce| vahA~ bhagavAn vAmanajIko sthApita karake ve brAhmaNoM evaM bhAvI rAjAoMse bole- 'yaha maiMne dharmakA setu banAyA hai, jo aizvarya evaM kalyANakI vRddhi karanevAlA hai| samayAnusAra isakA pAlana karate rahanA caahiye| kisI prakAra isakA ullaGghana karanA ucita nahIM hai|' isake bAda bhagavAn zrIrAma vAnararAja sugrIvako kiSkindhA bhejakara ayodhyA lauTa Aye aura puSpaka vimAnase bole - 'aba tumheM yahA~ AnekI AvazyakatA nahIM hogI; jahA~ dhanake svAmI kubera haiM, vahIM rahanA / tadanantara zrIrAmacandrajI sampUrNa kAryoMse nivRtta ho gye| aba unhoMne apane liye koI kartavya zeSa nahIM smjhaa| bhISma ! isa prakAra maiMne zrIrAmakI kathAke prasaGgase bhagavAn zrIvAmanake prAkaTyakI vArtA bhI tumheM kaha dii| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * bhagavAn zrInArAyaNakI mahimA tathA mArkaNDeyajIko bhagavAnke darzana * ho jAte haiN| AzramoMkA DhaMga bhI bigar3a jAtA hai| jaba yugakA anta honeko AtA hai, usa samaya to varNoMke pahacAnane meM bhI sandeha ho jAtA hai-- kauna manuSya kisa varNakA hai, yaha samajhanA kaThina ho jAtA hai| yaha bAraha hajAra divya varSoMkA samaya eka caturyuga (caukar3I) kahalAtA hai| isa prakArake hajAra caturyuga bItanepara brahmAkA eka dina hotA hai| isa prakAra brahmAkI bhI Ayu jaba samApta ho jAtI hai, taba kAla sampUrNa prANiyoMke zarIrakI Ayu pUrI huI jAna jagatkA saMhAra karaneke liye mahApralaya Arambha karatA hai| yoga-zakti- sampanna sarvarUpa bhagavAn nArAyaNa sUryarUpa hokara apanI pracaNDa kiraNoMse samudroMko sokha lete haiN| tadanantara zrIhari balavAn vAyukA rUpa dhAraNakara sAre jagatko ka~pAte hue prANa, apAna aura samAna Adike dvArA AkramaNa karate haiN| ghrANendriyakA viSaya, ghrANendriya tathA pArthiva zarIra- ye guNa pRthvImeM samA jAte haiN| rasanendriya, usakA viSaya rasa aura sreha Adi jalake guNa jalameM lIna ho jAte haiN| netrendriya, usakA viSaya rUpa aura mandatA, paTutA Adi netrake guNa - ye agni tattvameM praveza kara jAte haiN| vAgindriya aura usakA viSaya, sparza aura ceSTA Adi vAyuke guNa-ye vAyumeM samA jAte haiN| zravaNendriya aura usakA viSaya zabda tathA sunanekI kriyA Adi guNa AkAzameM vilIna ho jAte haiN| isa prakAra kAlarUpa bhagavAn eka hI muhUrtameM sampUrNa lokoMkI jIvanayAtrA naSTa kara dete haiN| mana, buddhi, citta aura kSetrajJa - ye parameSThI brahmAjImeM lIna ho jAte haiM aura brahmAjI bhagavAn hRSIkezameM lIna ho jAte haiN| paJca mahAbhUta bhI usa amita tejasvI vibhumeM praveza kara jAte haiN| sUrya, vAyu aura AkAzake naSTa ho jAne tathA sUkSma jagatke bhI lIna ho jAnepara amitaparAkramI sanAtana puruSa bhagavAn zrIviSNu sabako dagdha karake apanemeM sameTakara akele hI aneka sahasra yugoMtaka ekArNavake jalameM zayana karate haiN| una avyakta paramezvarake sambandhameM koI vyakta jIva yaha nahIM jAna pAtA ki ye puruSarUpa kauna haiN| una devazreSThake viSayameM unake sivA dUsarA koI kucha nahIM jAnatA / 131 bhISma ! eka samayakI bAta suno, mahAmuni mArkaNDeyako ekArNavake jalameM zayana karanevAle bhagavAn kautUhalavaza apane mu~hameM lIla gye| kaI hajAra varSoMkI AyuvAle ve maharSi bhagavAnke hI utkRSTa tejase unake udarameM tIrthayAtrAke prasaGgase vicarate hue pRthvIke samasta tIrthoMmeM ghUmate phire| anekoM puNyatIrthoka jalase yukta vana aura nAnA prakArake Azrama unheM dRSTigocara hue| uttama dakSiNAoMse sampanna yajJoMdvArA yajana karanevAle yajamAnoM tathA yajJameM sammilita saikar3oM brAhmaNoMko bhI unhoMne bhagavAnke udarameM dekhaa| vahA~ brAhmaNa Adi sabhI varNoMke loga sadAcArameM sthita the| cAroM hI Azrama apanI-apanI maryAdAmeM sthita the| isa prakAra bhagavAnke udarameM samUcI pRthvIpara vicarate buddhimAn mArkaNDeyajIko sau varSoMse kucha adhika samaya bIta gyaa| tadanantara ve kisI samaya punaH bhagavAnke mukhase bAhara nikle| usa samaya bhI saba ora ekArNavakA jala hI dikhAyI detA thaa| samasta dizAe~ kuharese AcchAdita thIM / jagat sampUrNa prANiyoMse rahita thaa| aisI avasthAmeM mArkaNDeyajIne dekhA eka baragadakI zAkhApara eka choTA sA bAlaka so rahA hai| yaha dekhakara muniko bar3A Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa Azcarya huaa| ve usa bAlakakA vRttAnta jAnaneke liye hI huuN| maiM dayAparAyaNa dharma aura dUdhase bharA huA utsuka ho gye| unake manameM yaha saMdeha huA ki maiMne mahAsAgara hU~ tathA jo satyasvarUpa parama tattva hai, vaha bhI kabhI ise dekhA hai| yaha socakara ve usa pUrva-paricita maiM hI huuN| ekamAtra maiM hI prajApati huuN| maiM hI sAMkhya, maiM bAlakako dekhaneke liye Age bddh'e| usa samaya unake hI yoga aura maiM hI paramapada hai| yajJa, kriyA aura netra bhayase kAtara ho rahe the| unheM Ate dekha brAhmaNoMkA svAmI bhI maiM hI huuN| maiM hI agni, maiM hI vAyu, bAlarUpadhArI bhagavAnne kahA-'mArkaNDeya ! tumhArA maiM hI pRthvI, maiM hI AkAza aura maiM hI jala, samudra, svAgata hai| tuma Daro mata, mere pAsa cale aao|' nakSatra tathA dasoM dizAe~ huuN| varSA, soma, megha aura mArkaNDeya bole-yaha kauna hai, jo merA tiraskAra haviSya-ina sabake rUpameM maiM hI haiN| kSIrasAgarake bhItara karatA huA mujhe nAma lekara pukAra rahA hai? tathA samudragata baDavAgnike mukhameM bhI merA hI nivAsa hai| bhagavAnne kahA-beTA ! maiM tumhArA pitAmaha, maiM hI saMvartaka agni hokara sArA jala sokha letA huuN| maiM Ayu pradAna karanevAlA purANapuruSa huuN| mere pAsa tuma kyoM hI sUrya huuN| maiM hI parama purAtana tathA sabakA Azraya huuN| nahIM aate| tumhAre pitA AGgirasa munine pUrvakAlameM bhaviSyameM bhI sarvatra meM hI prakaTa houuNgaa| tathA bhAvI putrakI kAmanAse tIvra tapasyA karake merI hI ArAdhanA kI sampUrNa vastuoMkI utpatti mujhase hI hotI hai| vipravara ! thii| taba maiMne una amitatejasvI maharSiko tumhAre-jaisA saMsArameM tuma jo kucha dekhate ho, jo kucha sunate ho aura tejasvI putra honekA saccA varadAna diyA thaa| jo kucha anubhava karate ho una sabako merA hI svarUpa yaha sunakara mahAtapasvI mArkaNDeyajIkA hRdaya smjho|* maiMne hI pUrvakAlameM vizvakI sRSTi kI hai tathA prasannatAse bhara gayA, unake netra Azcaryase khila utthe| ve Aja bhI maiM hI karatA huuN| tuma merI ora dekho| mastakapara aJjali bA~dhe nAma-gotrakA uccAraNa karate hue mArkaNDeya ! maiM hI pratyeka yugameM sampUrNa jagatkI rakSA bhaktipUrvaka bhagavAnko namaskAra karane lage aura karatA huuN| ina sArI bAtoMko tuma acchI taraha samajha lo| bole-'bhagavan ! maiM ApakI mAyAko yathArtharUpase yadi dharmake sevana yA zravaNakI icchA ho to mere udarameM jAnanA cAhatA hU~: isa ekArNavake bIca Apa bAlarUpa rahakara sukhapUrvaka vicro| maiM hI eka akSarakA aura maiM dharakara kaise so rahe haiM?' hI tIna akSarakA mantra haiN| brahmAjI bhI mere hI svarUpa zrIbhagavAnne kahA-brahman ! maiM nArAyaNa huuN| hai| dharma-artha-kAmarUpa trivargase pare oGkArasvarUpa jinheM hajAroM mastakoM aura hajAroM caraNoMse yukta batAyA paramAtmA, jo sabako tAttvika dRSTi pradAna karanevAle haiM, jAtA hai, vaha virATa paramAtmA merA hI svarUpa hai| maiM maiM hI huuN| sUryake samAna varNavAlA tejomaya puruSa haiN| maiM isa prakAra kahate hue una mahAbuddhimAn purANapuruSa devatAoMko haviSya pahu~cAnevAlA agni hU~ aura maiM hI paramezvarane mahAmuni mArkaNDeyako turaMta hI apane mu~hameM le sAta ghor3oMke rathavAlA sUrya huuN| maiM hI indrapadapara pratiSThita liyaa| phira to ve munizreSTha bhagavAnke udarameM praveza kara honevAlA indra aura RtuoMmeM parivatsara huuN| sampUrNa prANI gaye aura netrake sAmane ekAnta sthAnameM dharma zravaNa tathA samasta devatA mere hI svarUpa hai| maiM soMmeM zeSanAga karanekI icchAse baiThe hae avinAzI haMsa bhagavAnake pAsa aura pakSiyoMmeM garur3a huuN| sampUrNa bhUtoMkA saMhAra upasthita hue| bhagavAn haMsa avinAzI aura vividha karanevAlA kAla bhI mujhe hI samajhanA caahiye| samasta zarIra dhAraNa karanevAle haiN| ve candramA aura sUryase rahita AzramoMmeM nivAsa karanevAle manuSyoMkA dharma aura tapa maiM pralayakAlIna ekArNavake jalameM dhIre-dhIre vicarate tathA * yatkiJcitpazyase vipra yacchRNoSi ca kiMcana // yaccAnubhavase loke tatsarva maamnusmr| (36 / 134-135) Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * madhu-kaiTabhakA tatha tathA sRSTi paramparAkA varNana * jagat kI sRSTi karanekA saMkalpa lekara vihAra karate haiM tadanantara vimalamati mahAtmA haMsane loka-racanAkA vicAra kiyaa| usa vizvarUpa paramAtmAne vizvakA cintana kiyaa| evaM bhUtoMkI utpattike viSayameM socaa| unake tejase amRtake samAna pavitra jalakA prAdurbhAva huaa| apanI * madhu-kaiTabhakA vadha tathA gulastyajI kahate haiM-- tadanantara aneka yojanake vistAravAle usa suvarNamaya kamalameM, jo saba prakArake tejomaya guNoMse yukta aura pArthiva lakSaNoMse sampanna thA, bhagavAn zrIviSNune yogiyoMmeM zreSTha, mahAn tejasvI evaM samasta lokoMkI sRSTi karanevAle caturmukha brahmAjIko utpanna kiyaa| maharSigaNa usa kamalako zrInArAyaNakI nAbhise utpanna batalAte haiN| usa kamalakA jo sArabhAga hai, use pRthvI kahate haiM tathA usa sArabhAgameM bhI jo adhika bhArI aMza haiM, unheM divya parvata mAnA jAtA hai| kamalake bhItara eka aura kamala hai, jisake bhItara ekArNavake jalameM pRthvIkI sthiti mAnI gayI hai| isa kamalake cAroM ora cAra samudra haiN| vizvameM jinake prabhAvakI kahIM tulanA nahIM hai, jinakI sUryake samAna prabhA aura varuNake samAna apAra kAnti hai tathA yaha jagat jinakA svarUpa hai, ve svayambhU mahAtmA brahmAjI usa ekArNavake jalameM dhIre-dhIre padmarUpa nidhikI racanA karane lge| isI samaya tamoguNase utpanna madhunAmakA mahAn asura tathA rajoguNase prakaTa huA kaiTabha nAmadhArI asura- ye donoM brahmAjIke kAryameM vighnarUpa hokara upasthita hue| yadyapi ve kramazaH tamoguNa aura rajoguNase utpanna hue the, tathApi tamoguNakA vizeSa prabhAva par3aneke kAraNa donoMkA svabhAva tAmasa ho gayA thaa| mahAn balIto ve the hI, ekArNavameM sthita sampUrNa jagatko kSubdha karane lge| una donoMke saba ora mukha the| ekArNavake jalameM vicarate hue jaba ve puSkarameM gaye, taba vahA~ unheM atyanta tejasvI brahmAjIkA darzana huaa| taba ve donoM asura brahmAjIse pUchane lage- 'tuma kauna ho ? jisane tumheM sRSTikAryameM niyukta kiyA hai, vaha 133 1 mahimAse kabhI cyuta na honevAle sarvalokavidhAtA mahezvara zrIharine usa mahAn jalameM vidhivat jalakrIr3A kI phira unhoMne apanI nAbhise eka kamala utpanna kiyA, jo anekoM raMgoMke kAraNa bar3I zobhA pA rahA thA vaha suvarNamaya kamala sUryake samAna tejomaya pratIta hotA thaa| sRSTi paramparAkA varNana tumhArA kauna hai ? kauna tumhArA sraSTA hai aura kauna rakSaka ? tathA vaha kisa nAmase pukArA jAtA hai ? brahmAjI bole- asuro ! tumaloga jinake viSayameM pUchate ho, ve isa lokameM eka hI kahe jAte haiN| jagatmeM jitanI bhI vastue~ haiM una sabase unakA saMyoga hai-ve sabameM vyApta haiN| [unakA koI eka nAma nahIM hai, ] unake alaukika karmo ke anusAra aneka nAma hai| yaha sunakara ve donoM asura sanAtana devatA bhagavAn zrIviSNuke samIpa gaye, jinakI nAbhise kamala prakaTa huA thA tathA jo indriyoMke svAmI haiN| vahA~ jA una donoMne unheM sira jhukAkara praNAma karate hue kahA- hama jAnate haiM, Apa vizvakI utpattike sthAna, advitIya tathA puruSottama haiN| hamAre janmadAtA bhI Apa hI haiN| hama Apako hI buddhikA bhI kAraNa samajhate haiN| deva! hama Apase hitakArI varadAna cAhate haiN| zatrudamana ! ApakA darzana amogha hai| samara vijayI vIra! hama Apako namaskAra karate haiN|' zrIbhagavAn bole- asuro ! tumaloga vara kisaliye mA~gate ho ? tumhArI Ayu samApta ho cukI hai, phira bhI tuma donoM jIvita rahanA cAhate ho ! yaha bar3e AzcaryakI bAta hai| madhu-kaiTabhane kahA- prabho ! jisa sthAnameM kisIkI mRtyu na huI ho; vahIM hamArA vadha ho hameM isI varadAnakI icchA hai| zrIbhagavAn bole- 'ThIka hai' isa prakAra una mahAn asuroMko varadAna dekara devatAoMke prabhu sanAtana zrIviSNune aJjanake samAna kAle zarIravAle madhu aura kaiTabhako apanI jA~ghoMpara girAkara masala ddaalaa| Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 * arcayakha haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padyapurANa tadanantara brahmAjI apanI bA~heM Upara uThAye ghora tapasyAma abhimata, vatsara, bhUti, sarvAsuraniSUdana, suparvA, saMlagna hue / bhagavAn bhAskarakI bhA~ti andhakArakA nAza bRhatkAnta aura mahAlokanamaskRta / devI (vasu) ne vasukara rahe the aura satyadharmake parAyaNa hokara apanI saMjJaka devatAoMko utpanna kiyA, jo indrakA anusaraNa kiraNoMse sUryake samAna camaka rahe the| kintu akele karanevAle the| dharmakI cauthI patnI vizvA (vizvezA) ke honeke kAraNa unakA mana nahIM lagA; ataH unhoMne apane garbhase vizvedeva nAmaka devatA utpanna hue| isa prakAra yaha zarIrake Adhe bhAgase zubhalakSaNA bhAryAko utpanna kiyaa| dharmakI santAnoMkA varNana huaa| vizvedevoMke nAma isa tatpazcAt pitAmahane apane hI samAna putroMkI sRSTi kI, prakAra hai-mahAbAhu dakSa, narezvara puSkara, cAkSuSa manu, jo saba-ke-saba prajApati aura lokavikhyAta yogI hue| mahoraga, vizvAnuga, vasu, bAla, mahAyazasvI niSkala, brahmAjIne [dasa prajApatiyoMke atirikta lakSmI, ati satyaparAkramI ruruda tathA parama kAntimAn bhAskara / sAdhyA, zubhalakSaNA vizvezA, devI tathA sarasvatI-ina ina vizvedeva-saMjJaka putroMko devamAtA vizvezAne janma diyA pA~ca kanyAoMko bhI utpanna kiyaa| ye devatAoMse bhI hai| maruttvatIne mahattvAn nAmake devatAoMko utpanna kiyA, zreSTha aura AdaraNIya mAnI jAtI haiN| koMke sAkSI jinake nAma ye hai-agni, cakSu jyoti, sAvitra, mitra, brahmAjIne ye pA~coM kanyAe~ dharmako arpaNa kara dii| amara, zaravRSTi, suvarSa, mahAbhuja, virAja, rAja, vizvAyu, brahmAjIke Adhe zarIrase jo palI prakaTa huI thI, vaha sumati, azvagandha, citrarazmi, niSadha, Atmavidhi, cAritra, icchAnusAra rUpa dhAraNa kara letI thii| vaha surabhike pAdamAtraga, bRhat, bRhadrUpa tathA vissnnusnaabhig| ye saba rUpameM brahmAjIkI sevAmeM upasthita huii| lokapUjita maruttvatIke putra marudgaNa kahalAte haiN| aditine kazyapake brahmAjIne usake sAtha samAgama kiyA, jisase gyAraha putra aMzase bAraha AdityoMko janma diyaa| utpanna hue| pitAmahase janma grahaNa karanevAle ve sabhI isa prakAra maharSiyoMdvArA prazaMsita sRSTi-paramparAkA bAlaka rodana karate hue daudd'e| ataH rone aura daur3aneke kramazaH varNana kiyA gyaa| jo manuSya isa zreSTha purANako kAraNa unakI 'rudra' saMjJA huii| isI prakAra surabhike sadA sunegA aura parvoka avasarapara isakA pATha karegA, garbhase gau, yajJa tathA devatAoMkI bhI utpatti huI / bakarA, vaha isa lokameM vairAgyavAn hokara paralokameM uttama haMsa aura zreSTha oSadhiyA~ (anna Adi) bhI surabhise hI phaloMkA upabhoga kregaa| jo isa pauSkara parvakAutpanna huI hai| dharmase lakSmIne somako aura sAdhyAne mahAtmA brahmAjIke prAdurbhAvakI kathAkA pATha karatA hai, sAdhya nAmaka devatAoMko janma diyaa| unake nAma isa usakA kabhI amaGgala nahIM hotaa| mahArAja ! prakAra haiM-bhava, prabhava, kRzAzva, suvaha, aruNa, varuNa, zrIvyAsadevase jaise maiMne sunA hai, usI prakAra tumhAre vizvAmitra, cala, dhuva, haviSmAn, tanUja, vidhAna, sAmane maiMne isa prasaGgakA varNana kiyA hai| tArakAsurake janmakI kathA, tArakakI tapasyA, usake dvArA devatAoMkI parAjaya aura brahmAjIkA devatAoMko sAntvanA denA bhISmajIne pUchA-brahman ! atyanta balavAn prakaTa hotI hai, usI prakAra ditike garbhase daityoMkI utpatti tAraka nAmake daityakI utpatti kaise huI ? kArtikeyajIne huI hai| pUrvakAlameM usI zubhalakSaNA ditiko maharSi usa mahAn asurakA saMhAra kisa prakAra kiyA? bhagavAn kazyapane yaha varadAna diyA thA ki 'devi ! tumheM vajrAGga rudrako umAkI prApti kisa prakAra huI ? mahAmune ! ye nAmakA eka putra hogA, jisake sabhI aGga vajrake samAna sArI bAteM jisa prakAra huI hoM, saba mujhe sunaaiye| sudRr3ha hoNge|' varadAna pAkara devI ditine samayAnusAra usa pulastyajIne kahA-rAjan ! jaise araNIse agni putrako janma diyA, jo vajake dvArA bhI acchedya thaa| Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] -------------- tArakAsurake janmakI kathA aura brahmAjIkA devatAoMko sAntvanA denA * ------- vaha janmate hI samasta zAstroMmeM pAraGgata ho gyaa| usane bar3I bhaktike sAtha mAtAse kahA- 'mA~ maiM tumhArI kisa AjJAkA pAlana karU~ ?' yaha sunakara ditiko bar3A harSa huaa| vaha daityarAjase bolI- 'beTA! indrane mere bahuta-se putroMko mautake ghATa utAra diyA hai| ataH unakA badalA leneke uddezyase tuma bhI indrakA vadha karaneke liye jaao|' mahAbalI vajrAGga 'bahuta acchA kahakara svargameM gayA aura amogha tejavAle pAzase indrako bA~dhakara apanI mA~ke pAsa le AyA- ThIka usI taraha, jaise koI vyAdha choTe-se mRgako bA~dha laaye| isI samaya brahmAjI tathA mahAtapasvI kazyapa muni usa sthAnapara Aye, jahA~ ve donoM mA~-beTe nirbhaya hokara khar3e the| unheM dekhakara brahmA aura kazyapajIne kahA- 'beTA! inheM chor3a do, ye devatAoMke rAjA haiM; inheM lekara tuma kyA kroge| sammAnita puruSakA apamAna hI usakA vadha kahA gayA hai| yadi zatru apane zatruke hAthameM A jAya aura vaha dUsareke gauravase chuTakArA pAye to vaha jItA huA bhI pratidina cintAmagna rahaneke kAraNa mRtakake hI samAna ho jAtA hai|' yaha sunakara vajrAGgane brahmAjI aura kazyapajIke caraNoMmeM praNAma karate hue kahA- 'mujhe indrako bA~dhanese koI matalaba nahIM hai| maiMne to mAtAkI AjJAkA pAlana kiyA hai| deva! Apa devatA aura asuroMke bhI svAmI tathA mere mAnanIya prapitAmaha haiM; ataeva ApakI AzAkA pAlana avazya kruuNgaa| yaha lIjiye, maiMne indrako mukta kara diyaa| merA mana tapasyAmeM lagatA hai, ataH merI tapasyA hI nirvighna pUrI ho -yaha AzIrvAda pradAna kiijiye|' brahmAjI bole- vatsa! tuma merI AjJAke adhIna rahakara tapasyA kro| tumhAre Upara koI Apatti nahIM A sktii| tumane apane isa zuddha bhAvase janmakA phala prApta kara liyaa| yaha kahakara brahmAjIne bar3e-bar3e netroMvAlI eka kanyA utpanna kI aura use vajrAGgako patnIrUpameM aGgIkAra karaneke liye de diyaa| usa kanyAkA nAma varAGgI batAkara brahmAjI vahA~se cale gaye aura vajrAGga use 135 ------- sAtha le tapasyAke liye vanameM calA gyaa| usa daityarAjake netra kamalapatrake samAna vizAla evaM sundara the| usakI buddhi zuddha thI tathA vaha mahAn tapasvI thaa| usane eka hajAra varSoMtaka bA~heM Upara uThAye khar3e hokara tapasyA kii| tadanantara usane eka hajAra varSoMtaka pAnIke bhItara nivAsa kiyaa| jalake bhItara praveza kara jAnepara usakI patnI varAGgI, jo bar3I pativratA thI, usI sarovarake taTapara cupacApa baiThI rahI aura binA kucha khAyepiye ghora tapasyAmeM pravRtta ho gyii| usake zarIrameM mahAn teja thaa| isI bIcameM eka hajAra varSoMkA samaya pUrA ho gyaa| taba brahmAjI prasanna hokara usa jalAzayake taTapara Aye aura vajrAGgase isa prakAra bole-- 'ditinandana ! uTho, maiM tumhArI sArI kAmanAe~ pUrI kruuNgaa|' unake aisA kahanepara vajrAGga bolA- 'bhagavan ! mere hRdayameM Asura bhAva na ho, mujhe akSaya lokoMkI prApti ho tathA jabataka yaha zarIra rahe, tabataka tapasyAmeM hI merA anurAga banA rhe|' 'evamastu' kahakara brahmAjI apane lokako cale gaye aura saMyamako sthira rakhanevAlA vajrAGga tapasyA samApta honepara jaba ghara lauTanekI icchA karane lagA, taba use Azramapara apanI strI nahIM dikhAyI dii| bhUkhase Akula hokara usane parvatake ghane jaMgalameM phala mUla leneke liye praveza kiyaa| vahA~ jAkara dekhA usakI patnI vRkSakI oTameM mu~ha chipAye dInabhAvase ro rahI hai| use isa avasthAmeM dekha ditikumArane sAntvanA dete hue pUchA - 'kalyANI ! kisane tumhArA apakAra karake yamalokameM jAnekI icchA kI hai ?' varAGgI bolI - prANanAtha! tumhAre jIte jI merI dazA anAthakI-sI ho rahI hai| devarAja indrane bhayaMkara rUpa dhAraNa karake mujhe DarAyA hai, Azramase bAhara nikAla diyA hai, mArA hai aura bhUri-bhUri kaSTa diyA hai| mujhe apane duHkhakA anta nahIM dikhAyI detA thA; isaliye maiM prANatyAga denekA nizcaya kara cukI thii| Apa eka aisA putra dIjiye, jo mujhe isa duHkhake samudrase tAra de| varAGgIke aisA kahanepara daityarAja vajrAGgake netra Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta padmapurANa krodhase caJcala ho utthe| yadyapi vaha mahAn asura varSAtaka paJcAgni-sevana kara, sau varSAMtaka kevala patte devarAjase badalA lenekI pUrI zakti rakhatA thA, tathApi cabAkara tathA sau varSoMtaka sirpha jala pIkara tapasyA usa mahAbalIne punaH tapa karanekA hI nizcaya kiyaa| karatA rhaa| isa prakAra jaba usakA zarIra atyanta durbala usakA saMkalpa jAnakara brahmAjI vahA~ Aye aura usase aura tapakA puJja ho gayA, taba brahmAjIne Akara kahApUchane lage-'beTA! tuma phira kisaliye tapasyA 'daityarAja ! tumane uttama vratakA pAlana kiyA hai, koI vara karaneko udyata hue ho?' vajrAGgane kahA-'pitAmaha ! maaNgo|' usane kahA-'kisI bhI prANIse merI mRtyu na ApakI AjJA mAnakara samAdhise uThanepara maiMne dekhA- ho|' tava brahmAjIne kahA-'dehadhAriyoMke liye mRtyu indrane varAGgIko bahuta trAsa pahu~cAyA haiataH yaha mujhase nizcita hai; isaliye tuma jisa kisI nimittase bhI, aisA putra cAhatI hai, jo ise isa vipattise ubAra de| jisase tumheM bhaya na ho, apanI mRtyu mA~ga lo|' taba dAdAjI ! yadi Apa mujhapara santuSTa haiM to mujhe aisA daityarAja tArakane bahuta soca-vicArakara sAta dinake putra diijiye|' bAlakase apanI mRtyu maaNgii| usa samaya vaha mahAn brahmAjI bole-vIra ! aisA hI hogaa| aba tumheM asura ghamaMDase mohita ho rahA thaa| brahmAjI 'tathAstu' tapasyA karanekI AvazyakatA nahIM hai| tumhAre tAraka kahakara apane dhAmako cale aura daitya apane ghara lauTa nAmakA eka mahAbalI putra hogaa| gyaa| vahA~ jAkara usane apane mantriyoMse kahA___ brahmAjIke aisA kahanepara daityarAjane unheM praNAma 'tumaloga zIghra hI merI senA taiyAra kro|' grasana nAmakA kiyA aura vanameM jAkara apanI rAnIko, jisakA hRdaya dAnava daityarAja tArakakA senApati thaa| usane svAmIkI duHkhI thA, prasanna kiyaa| ve donoM pati-patnI saphala- bAta sunakara bahuta bar3I senA taiyAra kii| gambhIra svarameM manoratha hokara apane AzramameM gye| sundarI varAGgI raNabherI bajAkara usane turaMta hI bar3e-bar3e daityoMko apane patike dvArA sthApita kiye hue garbhako pUre eka ekatrita kiyA, jinameM eka-eka daitya pracaNDa parAkramI hajAra varSAtaka udarameM hI dhAraNa kiye rhii| isake bAda honeke sAtha hI dasa-dasa karor3a daityoMkA yUthapati thaa| usane putrako janma diyaa| usa daityake paidA hote hI sArI jambha nAmaka daitya una sabakA aguA thA aura kujambha pRthvI Dolane lagI-sarvatra bhUkampa hone lgaa| usake pIche calanevAlA thaa| inake sivA mahiSa, kuJjara, mahAsAgara vikSubdha ho utthe| varAGgI putrako dekhakara harSase megha, kAlanemi, nimi, manthana, jambhaka aura zumbha bhI bhara gyii| daityarAja tAraka janmate hI bhayaMkara parAkramI ho pradhAna the| isa prakAra ye dasa daityapati senAnAyaka the| gyaa| kujambha aura mahiSa Adi mukhya-mukhya asuroMne unake atirikta aura bhI saikar3oM aise dAnava the, jo milakara use rAjAke padapara abhiSikta kara diyaa| apanI bhujAoMpara pRthvIko tolanekI zakti rakhate the| daityoMkA mahAn sAmrAjya prApta karake dAnavazreSTha tArakane daityoMmeM siMhake samAna parAkramI tArakAsurakI vaha senA kahA-'mahAbalI asuro aura dAnavo! tuma saba loga bar3I bhayaGkara jAna par3atI thii| vaha matavAle gajarAjoM, merI bAta suno| devagaNa hamalogoMke vaMzakA nAza ghor3oM aura rathoMse bharI huI thii| paidaloMkI saMkhyA bhI karanevAle haiN| janmagata svabhAvase hI unake sAtha hamArA bahuta thI aura senAmeM saba ora patAkAe~ phaharA rahI thiiN| aTUTa vaira bar3hA huA hai| ataH hama saba loga isI bIcameM devatAoMke dUta vAyu asuralokameM devatAoMkA damana karaneke liye tapasyA kreNge|' : Aye aura dAnava-senAkA udyoga dekhakara indrako usakA pulastyajI kahate haiM-rAjan ! yaha sandeza samAcAra deneke liye gye| devasabhA pahu~cakara unhoMne sunAkara sabakI sammati le tArakAsura pAriyAtra parvatapara devatAoMke bIca meM isa nayI ghaTanAkA hAla sunaayaa| use calA gayA aura vahA~ sau varSoMtaka nirAhAra rahakara, sau sunakara mahAbAhu devarAjane A~kheM baMda karake bRhaspatijIse Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . * tArakAsurake janmakI kathA aura brahmAjIkA devatAoMko sAntvanA denA * 137 kahA-'gurudeva! isa samaya devatAoMke sAmane kAma nahIM karate the| unheM prahAra karate dekha dAnavarAja dAnavoMke sAtha ghora saMgrAmakA avasara upasthita honA tAraka rathase kUda par3A aura karor3oM devatAoMko usane cAhatA hai; isa viSayameM hameM kyA karanA caahiye| koI apane hAthake pRSThabhAgase hI mAra giraayaa| yaha dekha nItiyukta bAta btaaiye|' - devatAoMkI bacI-khucI senA bhayabhIta ho uThI aura bRhaspatijI bole-surazreSTha ! sAma-nIti aura yuddhakI sAmagrI vahIM chor3akara cAroM dizAoMmeM bhAga caturaGgiNI senA-ye hI do vijayAbhilASI vIroMkI gyii| aisI paristhitimeM par3a jAnepara devatAoMke hRdayameM saphalatAke sAdhana sune gaye haiN| ye hI sanAtana bar3A duHkha huA aura ve jagadguru brahmAjIkI zaraNameM rakSA-kavaca hai| nItike cAra aGga haiM-sAma, bheda, dAna jAkara sundara akSaroMse yukta vAkyoMdvArA unakI stuti aura dnndd| yadi AkramaNa karanevAle zatru lobhI hoM to karane lge| unapara sAmanItikA prabhAva nahIM pdd'taa| yadi ve ekamatake devatA bole-sattvamUrte! Apa praNavarUpa haiN| aura saMgaThita hoM to unameM phUTa bhI nahIM DAlI jA sakatI ananta bhedoMse yukta jo yaha vizva hai, usake aGkara tathA jo balapUrvaka sarvasva chIna lenekI zakti rakhate haiM, AdikI utpattike liye Apa sabase pahale brahmArUpameM unake prati dAnanItike prayogase bhI saphalatA nahIM mila prakaTa hue haiN| tadanantara isa jagatkI rakSAke liye sakatI; ataH aba yahA~ eka hI upAya zeSa raha jAtA hai| satvaguNake mUlabhUta viSNurUpase sthita hue haiN| isake vaha hai-dnndd| yadi ApalogoMko jaeNce to daNDakA hI bAda isake saMhArakI icchAse Apane rudrarUpa dhAraNa prayoga kreN| kiyaa| isa prakAra eka hokara bhI trividha rUpa dhAraNa bRhaspatijIke aisA kahanepara indrane apane kartavyakA karanevAle Apa paramAtmAko namaskAra hai| jagatmeM jitane nizcaya karake devatAoMkI sabhAmeM isa prakAra bhI sthUla padArtha haiM, una sabake Adi kAraNa Apa hI haiM; kahA-'svargavAsiyo! sAvadhAna hokara merI bAta ataH Apane apanI hI mahimAse soca-vicArakara hama suno-isa samaya yuddhake liye udyoga karanA hI ucita devatAoMkA nAma-nirdeza kiyA hai| sAtha hI isa hai; ataH merI senA taiyAra kI jAya / yamarAjako senApati brahmANDake do bhAga karake UrdhvalokoMko AkAzameM tathA banAkara sampUrNa devatA zIghra hI saMgrAmake liye nikle|' adholokoMko pRthvIpara aura usake bhItara sthApita kiyA yaha sunakara pradhAna-pradhAna devatA kavaca bA~dhakara taiyAra hai| isase hameM yaha jAna par3atA hai ki vizvakA sArA ho gye| mAtaline devarAjakA durjaya ratha jotakara khar3A avakAza Apane hI banAyA hai| Apa dehake bhItara kiyaa| yamarAja bhaiMsepara savAra ho senAke Age khar3e hue| rahanevAle antaryAmI puruSa hai| Apake zarIrase hI ve apane pracaNDa kiGkaroMdvArA saba orase ghire hue the| devatAoMkA prAkaTya huA hai| AkAza ApakA mastaka, agni, vAyu, varuNa, kubera, candramA tathA Aditya-saba candramA aura sUrya netra, sarpokA samudAya keza aura dizAe~ loga yuddhake liye upasthita hue| devatAoMkI vaha senA kAnoMke chidra hai| yajJa ApakA zarIra, nadiyA~ sandhisthAna, tInoM lokoMke liye durjaya thii| usameM taiMtIsa karor3a pRthvI caraNa aura samudra udara haiN| bhagavan ! Apa devatA ekatrita the| tadanantara yuddha Arambha huaa| bhaktoMko zaraNa denevAle, Apattise bacAnevAle tathA azvinIkumAra, marudraNa, sAdhyagaNa, indra, yakSa aura unakI rakSA karanevAle haiN| Apa sabake dhyAnake viSaya gandharva-ye sabhI mahAbalI eka sAtha milakara daityarAja haiN| Apake svarUpakA anta nahIM hai| tArakapara prahAra karane lge| una sabake hAthoMmeM nAnA devatAoMke isa prakAra stuti karanepara brahmAjI bahuta prakArake divyAstra the| parantu tArakAsurakA zarIra vajra evaM prasanna hue| unhoMne bAyeM hAthase varada mudrAkA pradarzana parvatake samAna sudRr3ha thaa| devatAoMke hathiyAra usapara karate hue devatAoMse kahA-'devagaNa ! tumhArA teja Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 ..arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padApurANa kisane chIna liyA hai ? tuma Aja aise ho rahe ho mAno prakAra usakI sArI uddaNDatA maiMne batAyI hai| aba Apa tumameM aba kucha bhI karanekI zakti hI nahIM raha gayI hai; hI hamArI gati haiN|' tumhArI kAnti kisane hara lI?' brahmAjIke isa prakAra yoM kahakara vAyudevatA cupa ho gye| taba brahmAjIne pUchanepara devatAoMne vAyuko uttara deneke liye khaa| kahA-'devatAo ! tAraka nAmakA daitya devatA aura unase prerita hokara vAyune kahA-'bhagavan ! Apa asura-sabake liye avadhya hai| jisake dvArA usakA carAcara jagatkI sArI bAteM jAnate haiM-Apase kyA vadha ho sakatA hai, vaha puruSa abhItaka trilokImeM paidA hI chipA hai| saikar3oM daityoMne milakara indra Adi baliSTha nahIM huaa| tArakAsura tapasyA kara rahA thaa| usa samaya devatAoMko bhI balapUrvaka parAsta kara diyA hai| Apake maiMne varadAna de use anukUla banAyA aura tapasyAse rokaa| Adezase svargaloka sadA hI yajJabhogI devatAoke usa daityane sAta dinake bAlakase apanI mRtyu honekA adhikArameM rahatA AyA hai| parantu isa samaya tArakAsurane varadAna mA~gA thaa| sAta dinakA vahI bAlaka use mAra devatAoMkA sArA vimAna-samUha chInakara use durlabha kara sakatA hai, jo bhagavAn zaGkarake vIryase utpanna ho| diyA hai| devatAoMke nivAsasthAna jisa meru parvatako himAlayakI kanyA jo umAdevI hogI, usake garbhase Apane sampUrNa parvatoMkA rAjA mAnakara use saba prakArake utpanna putra araNise prakaTa honevAle agnidevakI bhAMti guNoMmeM bar3hA-car3hA, yajJoMse vibhUSita tathA AkAzameM bhI tejasvI hogA; ataH bhagavAn zaGkarake aMzase umAdevI grahoM aura nakSatroMkI gatikA sImA-pradeza banA rakhA thA, jisa putrako janma degI, usakA sAmanA karanepara usIko usa dAnavane apane nivAsa aura vihArake liye tArakAsura naSTa ho jaaygaa|' brahmAjIke aisA kahaneupayogI banAneke uddezyase pariSkRta kiyA hai, usake para devatA unheM praNAma karake apane-apane sthAnako zikharoMmeM Avazyaka parivartana aura sudhAra kiyA hai| isa cale gye| pArvatIkA janma, madana-dahana, pArvatIkI tapasyA aura unakA bhagavAn zivake sAtha vivAha . tadanantara jagatko zAnti pradAna karanevAlI lakSaNoMse sampanna ho gyii| isI bIcameM girirAja himAlayakI patnI menAne parama sundara brAhmamuhUrtameM kArya-sAdhana-parAyaNa devarAja indrane devatAodvArA eka kanyAko janma diyaa| usake janma lete hI samasta sammAnita devarSi nAradakA smaraNa kiyaa| indrakA lokoMmeM nivAsa karanevAle sthAvara, jaGgama-sabhI prANI abhiprAya jAnakara devarSi nArada bar3I prasannatAke sAtha sukhI ho gye| AkAzameM bhagavAn zrIviSNu, brahmA, indra, unake bhavanameM aaye| unheM dekhakara indra siMhAsanase uTha vAyu aura agni Adi hajAroM devatA vimAnoMpara baiThakara khar3e hue aura yathAyogya pAdya Adike dvArA unhoMne himAlaya parvatake Upara phUloMkI varSA karane lge| gandharva nAradajIkA pUjana kiyaa| phira nAradajIne jaba unakI gAne lge| usa samaya saMsArameM himAlaya parvata samasta kuzala pUchI to indrane kahA-'mune ! tribhuvanameM hamArI carAcara bhUtoMke liye sevya tathA Azraya leneke yogya ho kuzalakA aGkara to jama cukA hai, aba usameM phala gayA-saba loga vahA~ nivAsa aura vahA~kI yAtrA karane laganekA sAdhana upasthita karaneke liye maiMne ApakI yAda lge| utsavakA Ananda le devatA apane-apane sthAnako kI hai| ye sArI bAteM Apa jAnate hI haiM, phira bhI Apane cale gye| girirAjakumArI umAko rUpa, saubhAgya aura prazna kiyA hai isaliye maiM batA rahA huuN| vizeSataH apane jJAna Adi guNoMne vibhUSita kiyaa| isa prakAra vaha tInoM suhRdoMke nikaTa apanA prayojana batAkara pratyeka puruSa lokoMmeM sabase adhika sundarI aura samasta zubha bar3I zAntikA anubhava karatA hai| ataH jisa prakAra Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pArvatIkA janma, madana-dahana, pArvatIkA tapa tathA unakA zivajIke sAtha vivAha . 139 bhI pArvatIdevIkA pinAkadhArI bhagavAn zaGkarake sAtha tuma dhanya ho, jisakI guphAmeM lokanAtha bhagavAn zaGkara zAntipUrvaka dhyAna lagAye baiThe rahate haiN|' pulastyajI kahate haiM-devarSi nAradakI yaha bAta samApta honepara girirAja himAlayakI rAnI menA munikA darzana karanekI icchAse usa bhavanameM aayiiN| ve lajjA aura premake bhArase jhakI huI thiiN| unake pIche-pIche unakI kanyA bhI A rahI thii| devarSi nArada tejakI rAzi jAna par3ate the, unheM dekhakara zailapatnIne praNAma kiyaa| usa samaya unakA mukha aJcalase DhakA thA aura kamalake samAna zobhA pAnevAle donoM hAtha jur3e hue the| amitatejasvI devarSine mahAbhAgA menAko dekhakara apane amRtamaya AzIrvAdoMse unheM prasanna kiyaa| usa samaya girirAjakumArI umA adbhuta rUpavAle nArada munikI ora cakita cittase dekha rahI thii| devarSine nehamayI vANImeM kahA-'beTI! yahA~ aao|' unake isa prakAra bulAnepara umA pitAke galemeM bA~heM DAlakara unakI godameM baiTha gyii| taba usakI mAtAne kahA-'beTI ! devarSiko saMyoga ho, usake liye hamAre pakSake saba logoMko zIghra praNAma kro|' umAne aisA hI kiyaa| usake praNAma kara udyoga karanA caahiye| lenepara mAtAne kautUhalavaza putrIke zArIrika lakSaNoMko indrase unakA sArA kArya samajha leneke pazcAt jAnaneke liye apanI sakhIke mu~hase dhIrase kahalAyAnAradajIne unase vidA lI aura zIghra hI girirAja 'mune ! isa kanyAke saubhAgyasUcaka cihnoMko dekhanekI himAlayake bhavanake liye prasthAna kiyaa| girirAjake kRpA kreN|' menAkI sakhIse prerita hokara mahAbhAga dvArapara, jo vicitra betakI latAoMse harA-bharA thA, munivara nAradajI musakarAte hue bole-'bhadre ! isa pahu~canepara himavAnne pahale hI bAhara nikalakara muniko kanyAke patikA janma nahIM huA hai, yaha lakSaNoMse rahita praNAma kiyaa| unakA bhavana pRthvIkA bhUSaNa thaa| usameM hai| isakA eka hAtha sadA uttAna (sIdhA) rhegaa| isake praveza karake anupama kAntivAle munivara nAradajI eka caraNa vyabhicArI lakSaNoMse yukta haiM; kintu unakI kAnti bahumUlya Asanapara virAjamAna hue| phira himavAnne unheM bar3I sundara hogii| yahI isakA bhaviSyaphala hai|' yathAyogya arghya, pAdya Adi nivedana kiyA aura bar3I nAradajIkI yaha bAta sunakara himavAn bhayase ghabarA madhura vANImeM nAradajIke tapakI kuzala puuchii| usa samaya uThe, unakA dhairya jAtA rahA, ve A~sU bahAte hue gadda girirAjakA mukhakamala praphullita ho rahA thA / munine bhI kaNThase bole-'atyanta doSoMse bhare hue saMsArakI gati girirAjakI kuzala pUchate hue kahA-'parvatarAja! durvijJeya hai-usakA jJAna honA kaThina hai| zAstrakAroMne tumhArA kalevara adbhuta hai| tumhArA sthAna dharmAnuSThAnake zAstroMmeM putrako narakase trANa denevAlA banAkara sadA liye bahuta hI upayogI hai| tumhArI kandarAoMkA vistAra putraprAptikI hI prazaMsA kI hai; kintu yaha bAta prANiyoMko vizAla hai| ina kandarAoMmeM anekoM pAvana evaM tapasvI mohameM DAlaneke liye hai| kyoMki svIke binA kisI muniyoMne Azraya le tumheM pavitra banAyA hai| girirAja ! jIvakI sRSTi ho hI nahIM sktii| parantu strI-jAti Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta padmapurANa svabhAvase hI dIna evaM dayanIya hai| zAstroMmeM yaha mahAn rahatA hai| kintu mahAdevajI acala aura sthira hai| ve jAta phaladAyaka vacana anekoM bAra niHsandeharUpase duharAyA nahIM, janaka haiM-putra nahIM, pitA haiN| unapara bur3hApekA gayA hai ki zubhalakSaNoMse sampanna suzIlA kanyA dasa AkramaNa nahIM hotaa| ve jagatke svAmI aura AdhiputroMke samAna hai| kintu Apane merI kanyAke zarIrameM vyAdhise rahita haiN| isake sivA jo maiMne tumhArI kanyAko kevala doSoMkA hI saMgraha batAyA hai| oha ! yaha sunakara lakSaNoMse rahita batAyA hai, usa vAkyakA ThIka-ThIka mujhapara moha chA gayA hai, maiM sUkha gayA hU~, mujhe bar3I bhArI vicArapUrNa tAtparya suno| zarIrake avayavoMmeM jo cihna yA glAni aura viSAda ho rahA hai| mune ! mujhapara anugraha rekhAe~ hotI haiM, ve sImita Ayu, dhana aura saubhAgyako karake isa kanyAsambandhI duHkhakA nivAraNa kiijiye| vyakta karanevAlI hotI hai; parantu jo ananta aura aprameya devarSe ! Apane kahA hai ki isake patikA janma hI nahIM hai, usake amita saubhAgyako sUcita karanevAlA koI huA hai|' yaha aisA durbhAgya hai, jisakI kahIM tulanA nahIM cihna yA lakSaNa zarIrameM nahIM hotaa| mahAmate ! isIse maiMne hai| yaha apAra aura duHsaha duHkha hai| hAthoM aura pairoMmeM batalAyA hai ki isake zarIrameM koI lakSaNa nahIM hai| isake jo rekhAeM banI hotI haiM, ve manuSya athavA devajAtike atirikta jo yaha kahA gayA hai ki isakA eka hAtha sadA logoMko zubha aura azubha phalakI sUcanA denevAlI haiM; uttAna rahegA, usakA Azaya yaha hai-vara denevAlA hAtha so Apane ise lakSaNahIna batAyA hai| sAtha hI yaha bhI uttAna hotA hai| devIkA yaha hAtha varada mudrAse yukta hogaa| kahA hai ki isakA eka hAtha sadA uttAna rhegaa|' parantu yaha devatA, asura aura muniyoMke samudAyako vara denevAlI uttAna hAtha to sadA yAcakoMkA hI hotA hai-ve hI hogI tathA jo maiMne isake caraNoMko uttama kAnti aura sabake sAmane hAtha phailAkara mA~gate dekhe jAte hai| jinake vyabhicArI lakSaNoMse yukta batAyA hai, usakI vyAkhyA bhI zubhakA udaya huA hai, jo dhanya tathA dAnazIla haiM, unakA mere muMhase suno-'girizreSTha ! isa kanyAke caraNa hAtha uttAna nahIM dekhA jAtA / Apane isakI uttama kAnti kamalake samAna aruNa raMgake haiN| inapara nakhoMkI ujjvala batAneke sAtha hI yaha bhI kahA hai ki isake caraNa kAnti par3anese svacchatA (zveta kAnti) A gayI hai| vyabhicArI lakSaNoMse yukta hai; ataH mune ! usa cihnase bhI devatA aura asura jaba ise praNAma kareMge, taba unake mujhe kalyANakI AzA nahIM jAna pdd'tii|' ..... kirITameM jar3I huI maNiyoMkI kAnti isake caraNoMmeM . nAradajI bole-girirAja ! tuma to apAra harSake pratibimbita hogii| usa samaya ye caraNa apanA svAbhAvika sthAnameM duHkhakI bAta kara rahe ho| aba merI yaha bAta raMga chor3akara vicitra raMgake dikhAyI deNge| unake isa suno| maiMne pahale jo kucha kahA thA, vaha rahasyapUrNa thaa| parivartana aura vicitratAko hI vyabhicAra kahA gayA hai isa samaya usakA spaSTIkaraNa karatA hU~, ekAgracitta [ataH tumheM koI viparIta AzaGkA nahIM karanI cAhiye] / hokara zravaNa kro| himAcala ! maiMne jo kahA thA ki isa mahIdhara ! yaha jagatkA bharaNa-poSaNa karanevAle vRSabhadevIke patikA janma nahIM huA hai, so ThIka hI hai| isake dhvaja mahAdevajIkI patnI hai| yaha sampUrNa lokoMkI jananI pati mahAdevajI haiN| unakA vAstavameM janma nahIM huA tathA bhUtoMko utpanna karanevAlI hai| isakI kAnti parama hai-ve ajanmA hai| bhUta, bhaviSya aura vartamAna jagatkI pavitra hai| yaha sAkSAt zivA hai aura tumhAre kulako utpattike kAraNa ve hI haiN| ve sabako zaraNa denevAle evaM pavitra karaneke liye hI isane tumhArI patrIke garbhase janma zAsaka, sanAtana, kalyANakArI aura paramezvara haiN| yaha liyA hai| ataH jisa prakAra yaha zIghra hI pinAkadhArI brahmANDa unhIMka saMkalpase utpanna huA hai| brahmAjIse bhagavAn zaGkarakA saMyoga prApta kare, usI upAyakA tumheM lekara sthAvaraparyanta jo yaha saMsAra hai, vaha janma, mRtyu vidhipUrvaka anuSThAna karanA caahiye| aisA karanese Adike duHkhase pIr3ita hokara nirantara parivartita hotA devatAoMkA eka mahAn kArya siddha hogaa| Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] . pArvatIkA janma, madana-dahana, pArvatIkA tapa tathA unakA zivajIke sAtha vivAha . 141 - pulastyajI kahate haiM-rAjan ! nAradajIke mu~hase vicAra karate hue socA ki 'mahAtmA puruSa niSkampaye sArI bAteM sunakara menAke svAmI girirAja himAlayane avicala hote haiN| unake manako vazameM karanA atyanta apanA nayA janma huA maanaa| ve atyanta harSameM bharakara duSkara kArya hai| use pahale hI kSubdha karake usake Upara bole-'prabho! Apane ghora aura dustara narakase merA vijaya pAyI jAtI hai| pahale manakA saMzodhana kara lenepara uddhAra kara diyaa| mune! Apa-jaise saMtoMkA darzana nizcaya hI prAyaH siddhi prApta hotI hai| maiM mahAdevajIke hI amogha phala denevAlA hotA hai| isaliye isa antaHkaraNameM praveza karake indriya-samudAyako vyApta kara kAryameM-merI kanyAke vivAhake sambandhameM Apa samaya- ramaNIya sAdhanoMke dvArA apanA kArya siddha kruuNgaa|' yaha samayapara yogya Adeza dete rahe [jisase yaha kArya socakara kAmadeva bhagavAn bhUtanAthake Azramapara gyaa| nirvighnatApUrvaka sampanna ho ske|' vaha Azrama pRthvIkA sArabhUta sthAna jAna par3atA thaa| girirAjake aisA kahanepara nAradajI harSameM bharakara vahA~kI vedI devadAruke vRkSase suzobhita ho rahI thii| bole-'zailarAja ! sArA kArya siddha hI smjho| aisA kAmadevane, jisakA antakAla kramazaH samIpa AtA jA karanese hI devatAoMkA bhI kArya hogA aura isImeM rahA thA, dhIre-dhIre Age bar3hakara dekhA-bhagavAn zaGkara tumhArA bhI mahAn lAbha hai|' yoM kahakara nAradajI dhyAna lagAye baiThe haiN| unake adhakhule netra ardhadevalokameM jAkara indrase mile aura bole-'devarAja! vikasita kamaladalake samAna zobhA pA rahe haiN| unakI Apane mujhe jo kArya sauMpA thA, use to maiMne kara hI diyA; dRSTi sIdhI evaM nAsikAke agrabhAgapara lagI huI hai| kintu aba kAmadevake bANoMse siddha hone yogya kArya zarIrapara uttarIyake rUpameM atyanta ramaNIya vyAghracarma upasthita huA hai|' kAryadarzI nArada munike isa prakAra laTaka rahA hai| kAnoMmeM dhAraNa kiye hue sarpoke phoMse kahanepara devarAja indrane AmakI maJjarIko hI astrake nikalI huI phuphakArakI A~case unakA mukha piGgala rUpameM prayoga karanevAle kAmadevakA smaraNa kiyaa| use varNakA ho rahA hai| havAse hilatI huI lambI-lambI sAmane prakaTa huA dekha indrane kahA- 'rativallabha ! jaTAe~ unake kapola-prAntakA cumbana kara rahI haiN| tumheM bahuta upadeza denekI kyA AvazyakatA hai; tuma to vAsuki nAgakA yajJopavIta dhAraNa karanese unakI nAbhike saGkalpase hI utpanna hue ho, isaliye sampUrNa prANiyoMke mUla bhAgameM vAsukikA mukha aura pUMcha saTe hue dikhAyI manakI bAta jAnate ho / svargavAsiyoMkA priya kArya kro| dete haiN| ve aJjali bA~dhai brahmake cintanameM sthira ho rahe manobhava ! girirAjakumArI umAke sAtha bhagavAn zaGkarakA hai aura sarpoka AbhUSaNa dhAraNa kiye hue haiN| zIghra saMyoga kraao| isa madhumAsa caitrako bhI sAtha lete tadanantara vRkSakI zAkhAse bhramarakI bhA~ti jhaMkAra jAo tathA apanI patnI ratise bhI sahAyatA lo|' karate hue kAmadevane bhagavAn zaGkarake kAnameM hokara kAmadeva bolA-deva ! yaha sAmagrI muniyoM aura hRdayameM praveza kiyaa| kAmakA AdhArabhUta vaha madhura dAnavoMke liye to bar3I bhayaMkara hai, kintu isase bhagavAn jhaMkAra sunakara zaGkarajIke manameM ramaNakI icchA jAgrat zaGkarako vazameM karanA kaThina hai| huI aura unhoMne apanI prANavallabhA dakSakumArI satIkA indrane kahA-'ratikAnta ! tumhArI zaktiko maiM smaraNa kiyaa| taba smaraNa-pathameM AyI huI satI unakI jAnatA hU~ tumhAre dvArA isa kAryake siddha hone meM tanika nirmala samAdhi-bhAvanAko dhIre-dhIre lupta karake svayaM hI bhI sandeha nahIM hai|' lakSya-sthAnameM A gayIM aura unheM pratyakSa rUpameM indrake aisA kahanepara kAmadeva apane sakhA upasthita-sI jAna pdd'iiN| phira to bhagavAn ziva unakI madhumAsako lekara ratike sAtha turaMta hI himAlayake sudhameM tanmaya ho gye| isa Akasmika vinane unake zikharapara gyaa| vahA~ pahu~cakara usane kAryaka upAyakA antaHkaraNako AvRtta kara liyaa| devatAoMke adhIzvara Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [ saMkSipta padmapurANa ziva kSaNabharake liye kAmajanita vikArako prApta ho gye| bhagavAn rudrakA vaha netra aisA bhayaMkara dikhAyI dene lagA, kintu yaha avasthA adhika derataka na rahI, kAmadevakA mAno saMsArakA saMhAra karaneke liye khulA ho / madana pAsa kucakra samajhakara unake hRdayameM kucha krodhakA saJcAra ho hI khar3A thaa| mahAdevajIne usa netrako phailAkara madanako aayaa| unhoMne dhairyakA Azraya lekara kAmadevake hI usakA lakSya bnaayaa| devatAloga 'trAhi-trAhi' prabhAvako dUra kiyA aura svayaM yogamAyAse AvRta hokara kahakara cillAte hI raha gaye aura madana usa netrase dRr3hatApUrvaka samAdhimeM sthita ho gye|... nikalI huI cinagAriyoMmeM par3akara bhasma ho gyaa| usa yogamAyAse AviSTa honepara kAmadeva jalane kAmadevako dagdha karake vaha Aga samasta jagatko lagA, ataH vaha vAsanAmaya vyasanakA rUpa dhAraNa karake jalAneke liye bar3hane lgii| yaha jAnakara bhagavAn zivane unake hRdayase bAhara nikala aayaa| bAhara Akara vaha usa kAmAniko Amake vRkSa, vasanta, candramA, eka sthAnapara khar3A huaa| usa samaya usakI sahAyikA puSpasamUha, bhramara tathA koyalake mukhame bA~Ta diyaa| rati aura sakhA vasaMta-ina donoMne bhI usakA anusaraNa mahAdevajI bAhara aura bhItara bhI kAmadevake bANoMse viddha kiyaa| phira madanane AmakI maurakA manohara guccha lekara the, isaliye upayukta sthAnoM meM usa agnikA vibhAga karake usameM mohanAstrakA AdhAna kiyA aura use apane ve unameMse pratyekako prajvalita kAmAgnike hI rUpameM puSpamaya dhanuSapara rakhakara turaMta hI mahAdevajIkI chAtImeM dekhane lge| vaha kAmAgni sampUrNa lokako kSobhameM maaraa| indriyoMke samudAyarUpa hRdayake biMdha jAnepara DAlanevAlI hai; usake prasArako rokanA kaThina hotA hai| ___ kAmadevako bhagavAn zivake hArakI jvAlAse bhasma huA dekha rati usake sakhA vasantake sAtha jorajorase rone lgii| phira vaha trinetradhArI bhagavAn candrazekharakI zaraNameM gayI aura dharatIpara ghuTane Tekakara stuti karane lgii| rati bolI-jo sabake mana haiM, yaha jagat jinakA svarUpa hai aura jo adbhuta mArgase calanevAle hai, una kalyANamaya zivako namaskAra hai| jo sabako zaraNa denevAle tathA prAkRta guNoMse rahita haiM, una bhagavAn zaGkarako namaskAra hai| nAnA lokoMmeM samRddhikA vistAra karanevAle zivako namaskAra hai| bhaktoMko manovAJchita vastu denevAle mahAdevajIko praNAma hai| koMko utpanna karanevAle mahezvarako namaskAra hai| prabho ! ApakA svarUpa ananta hai; Apako sadA hI namaskAra hai| deva ! Apa lalATameM candramAkA cihna dhAraNa karate haiM; Apako namaskAra hai| ApakI lIlAe~ asIma haiN| unake dvArA bhagavAn zivane kAmadevakI ora dRSTipAta kiyaa| phira ApakI uttama stuti hotI rahatI hai| vRSabharAja nandI to unakA mukha krodhake Avegase nikalate hue ghora ApakA vAhana hai| Apa dAnavoMke tInoM purokA anta huGkArake kAraNa atyanta bhayAnaka ho utthaa| unake tIsare karanevAle haiM, Apako namaskAra hai| Apa sarvatra prasiddha netrameM AgakI jvAlA prajvalita ho utthii| raudra zarIradhArI hai aura nAnA prakArake rUpa dhAraNa kiyA karate haiM; Apako Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * pArvatIkA janma, madana-dahana, pArvatIkA tapa tathA unakA zivajIke sAtha vivAha - 143 namaskAra hai| kAlasvarUpa Apako namaskAra hai| kahA-'beTI! 'u' 'mA'-aisA na kro| tuma abhI kalasaMkhyarUpa Apako namaskAra hai tathA kAla aura kala capala bAlikA ho| tumhArA zarIra tapasyAkA kaSTa sahana donoMse atIta Apa paramezvarako namaskAra hai| Apa karanemeM samartha nahIM hai| bAle ! jo bAta honevAlI hotI carAcara prANiyoMke AcArakA vicAra karanevAloMmeM sabase hai, vaha hokara hI rahatI hai; isaliye tumheM tapasyA karanekI bar3e AcArya haiN| prANiyoMkI sRSTi Apake hI saMkalpase koI AvazyakatA nahIM hai| aba gharako hI calU~gA aura huI hai| Apake lalATameM candramA zobhA pAte haiN| maiM apane vahIM isa kAryakI siddhike liye koI upAya socuuNgaa|' priyatamakI prAptike liye sahasA Apa mahezvarakI zaraNameM pitAke aisA kahanepara bhI jaba pArvatI ghara jAneko taiyAra AyI huuN| bhagavan ! merI kAmanAko pUrNa karanevAle aura nahIM huI, taba himavAnne mana-hI-mana apanI putrIke dRr3ha yazako bar3hAnevAle mere patiko mujhe de diijiye| maiM unake nizcayakI prazaMsA kii| isI samaya AkAzameM divya vANI binA jIvita nahIM raha sktii| puruSezvara ! priyAke liye prakaTa huI, jo tInoM lokoMmeM sunAyI pdd'ii| vaha isa priyatama hI nitya sevya hai, usase bar3hakara saMsArameM dUsarA prakAra thI-'girirAja ! tumane 'u' 'mA' kahakara apanI kauna hai| Apa sabake prabhu, prabhAvazAlI tathA priya putrIko tapasyA karanese rokA hai; isaliye saMsArameM isakA vastuoMkI utpattike kAraNa haiN| Apa hI isa bhuvanake nAma umA hogaa| yaha mUrtimatI siddhi hai| apanI svAmI aura rakSaka haiN| Apa parama dayAlu aura bhaktoMkA abhilaSita vastuko avazya prApta kregii|' yaha bhaya dUra karanevAle haiN| AkAzavANI sunakara himavAnne putrIko tapa karanekI pulastyajI kahate haiM-kAmadevakI patnI ratike AjJA de dI aura svayaM apane bhavanako cale gye| isa prakAra stuti karanepara mastakapara candramAkA mukuTa pArvatI apanI donoM sakhiyoMke sAtha himAlayake dhAraNa karanevAle bhagavAn zaGkara usakI ora dekhakara usa pradezameM gayI, jahA~ devatAoMkA bhI pahu~canA kaThina madhura vANImeM bole-'sundarI ! samaya Anepara yaha thaa| vahA~kA zikhara parama pavitra aura nAnA prakArakI kAmadeva zIghra hI utpanna hogaa| saMsArameM isakI anaGgake dhAtuoMse vibhUSita thaa| saba ora divya puSpa aura nAmase prasiddhi hogii| bhagavAn zivake aisA kahanepara latAe~ phailI thIM, vRkSopara bhramara guMjAra kara rahe the| vahA~ kAmavallabhA rati unake caraNoMmeM mastaka jhukAkara pArvatIne apane vastra aura AbhUSaNa utArakara divya himAlayake dUsare upavanameM calI gyii| valkala dhAraNa kara liye / kaTimeM kuzoMkI mekhalA pahana udhara nAradajIke kathanAnusAra himavAn apanI lii| vaha pratidina tIna bAra snAna karatI aura gulAbake kanyAko vastrAbhUSaNoMse vibhUSita karake usakI do phUla cabAkara raha jAtI thii| isa prakAra usane sau sakhiyoMke sAtha bhagavAn zaGkarake samIpa le A rahe the| varSAtaka tapasyA kii| tatpazcAt sau varSoMtaka himavAnmArgameM ratike mukhase madana-dahanakA samAcAra sunakara kumArI pratidina eka pattA khAkara rhii| tadanantara punaH sau unake manameM kucha bhaya huaa| unhoMne kanyAko lekara varSAMtaka usane AhArakA sarvathA parityAga kara diyaa| apanI purImeM lauTa jAnekA vicAra kiyaa| yaha dekha isa taraha vaha tapasyAkI nidhi bana gyii| usake tapakI saMkocazIlA pArvatIne apanI sakhiyoMke mukhase pitAko A~case samasta prANI udvigna ho utthe| taba indrane kahalAyA-'tapasyAse abhISTa vastukI prApti hotI hai| saptarSiyoMkA smaraNa kiyaa| ve saba bar3I prasatratAke sAtha tapa karanevAleke liye kucha bhI durlabha nahIM hai| saMsArameM eka hI samaya vahA~ upasthita hue| indrane unakA svAgatatapasyA-jaise sAdhanake rahate loga vyartha hI durbhAgyakA bhAra satkAra kiyaa| isake bAda unhoMne apane bulAye jAnekA Dhote haiN| ataH apanI abhISTa vastuko prApta karanekI prayojana puuchaa| taba indrane kahA- 'mahAtmAo! icchAse maiM tapasyA hI kruuNgii|' yaha sunakara himavAnne ApalogoMke AvAhanakA prayojana suniye| himAlayapara Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 arceyasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * 1 - pArvatIdevI ghora tapasyA kara rahI haiM Apaloga saMsArake hitake liye zIghratApUrvaka vahA~ jAkara unheM abhimata vastukI prAptikA vizvAsa dilA tapasyA baMda karA diijiye| 'bahuta acchA!' kahakara saptarSigaNa usa siddhasevita zailapara Aye aura pArvatIdevIse madhura vANImeM bole'beTI! tuma kisa uddezyase yahA~ tapa kara rahI ho?' pArvatIdevIne muniyoMke gauravakA dhyAna rakhakara Adara pUrvaka kahA - 'mahAtmAo ! Apaloga samasta prANiyoMke manorathako jAnate haiN| prAyaH sabhI dehadhArI aisI hI vastukI abhilASA karate haiM, jo atyanta durlabha hotI hai| maiM bhagavAn zaGkarako patirUpameM prApta karanekA udyoga kara rahI huuN| ve svabhAvase hI durArAdhya haiN| devatA aura asura bhI jinake svarUpako nizcita rUpase nahIM jAnate, jo pAramArthika kriyAoMke ekamAtra AdhAra haiM, jina vItarAga mahAtmAne kAmadevako jalAkara bhasma kara DAlA hai, aise mahAmahima zivako merI jaisI tuccha abalA kisa prakAra ArAdhanAdvArA prasanna kara sakatI hai|' pArvatIke yoM kahane para muniyoMne unake manakI dRr3hatA jAnaneke liye kahA - ' -'beTI! saMsArameM do tarahakA sukha dekhA jAtA hai-- eka to vaha hai, jisakA zarIrase sambandha hotA hai aura dUsarA vaha, jo manako zAnti evaM Ananda pradAna karanevAlA hotA hai| yadi tuma apane zarIrake liye nitya sukhakI icchA karatI ho to tumheM ghRNita veSameM rahanevAle bhUta-pretoMke saGgI mahAdevase vaha sukha kaise mila sakatA hai| arI! ve phuphakArate hue bhayaMkara bhujaGgoko AbhUSaNarUpameM dhAraNa karate haiM, zmazAnabhUmimeM rahate haiM aura raudrarUpadhArI pramathagaNa sadA unake sAtha lage rahate haiN| unase to lakSmIpati bhagavAn zrIviSNu kahIM acche haiN| ve isa jagatke pAlaka haiN| unake svarUpakA kahIM ora-chora nahIM hai tathA ve yajJabhogI devatAoMke svAmI haiN| tuma unheM pAnekI icchA kyoM nahIM karatIM ? athavA dUsare kisI devatAko pAnese bhI tumheM mAnasika sukhakI prApti ho sakatI haiN| jisa varako tuma cAhatI ho, usake pAnemeM hI bahuta kleza hai; yadi kadAcit prApta bhI ho gayA to vaha niSphala vRkSake samAna hai-- usase tumheM [ saMkSipta padmapurANa sukha nahIM mila sktaa|' 20% una zreSTha muniyoMke aisA kahanepara pArvatIdevI kupita ho uThIM, unake oTha phar3akane lage aura ve krodhase lAla A~kheM karake bolIM- 'maharSiyo! durAgrahIke liye kauna-sI nIti hai| jinakI samajha ulaTI hai, unheM Ajataka kisane rAhapara lagAyA hai| mujhe bhI aisI hI jaaniye| ataH mere viSayameM adhika vicAra karanekI AvazyakatA nahIM hai| Apa saba loga prajApatike samAna haiM, saba kucha dekhane aura samajhanevAle haiM; phira bhI yaha nizcaya hai ki Apa una jagatprabhu sanAtana deva bhagavAn zaGkarako nahIM jaante| ve ajanmA, Izvara aura avyakta haiN| unakI mahimAkA mApa-taula nahIM hai| unake alaukika kamakA uttama rahasya samajhanA to dUra rahA, unake svarUpakA bodha bhI AvRta hai| zrIviSNu aura brahmA Adi devezvara bhI unheM yathArtharUpase nahIM jaante| brahmarSiyo! unakA Atma-vaibhava samasta bhuvanoMmeM phailA huA hai, sampUrNa prANiyoMke sAmane prakaTa hai; kyA use bhI Apaloga nahIM jAnate ? batAiye to, yaha AkAza kisakA svarUpa hai ? yaha ani, yaha vAyu kisakI mUrti haiM? pRthvI aura jala kisake vigraha haiM ? tathA ye candramA aura sUrya kisake netra haiM ?' pArvatIdevIkI bAta sunakara saptarSigaNa vahA~se usa sthAnapara gaye, jahA~ bhagavAn ziva virAjamAna the| unhoMne bhaktipUrvaka namaskAra karake bhagavAn se kahA-' "svargake adhIzvara mahAdeva! Apa dayAlu devatA haiN| girirAja himAlayakI putrI Apake liye tapasyA kara rahI hai| hamaloga usakA manoratha jAnakara Apake pAsa Aye haiN| Apa yogamAyA, mahimA aura guNoMke Azraya haiN| Apako apane nirmala aizvaryapara garva nahIM hai| zarIradhAriyoM meM hamaloga adhika puNyavAn haiM jo ki aise mahimAzAlI ApakA darzana kara rahe haiN|' RSiyoMke ramaNIya evaM hitakara vacana sunakara vAgIzvaroMmeM zreSTha bhagavAn zaGkara musakarAte hue bole 'munivaro! maiM jAnatA hU~ loka rakSAkI dRSTise vAstavameM yaha kArya bahuta uttama hai; kintu isa viSayameM mujhe himavAn parvatase hI AzaGkA Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * pArvatIkA janma, madana-dahana, pArvatIkA tapa tathA unakA zivajIke sAtha vivAha . 145 hai-zAyada ve mere sAtha apanI kanyAke vivAhakI bAta tuma nirmala jJAnakI mUrti-sI jAna par3atI ho aura svIkAra na kreN| isameM sandeha nahIM ki jo loga zrIzaGkarajImeM dRr3ha anurAga rakhaneke kAraNa hamAre kAryasiddhike liye udyata hote haiM, ve sabhI utkaNThita rahA antaHkaraNako atyanta prasanna kara rahI ho| hama bhagavAn karate haiN| utkaNThA honepara bar3e-bar3e mahAtmAoMke cittameM zivake adbhuta aizvaryako jAnate haiM, kevala tumhAre bhI utAvalI par3a jAtI hai| tathApi viziSTa vyaktiyoMko nizcayakI dRr3hatA jAnaneke liye yahA~ Aye the| aba loka-maryAdAkA anusaraNa karanA hI caahiye| kyoMki tumhArI yaha kAmanA zIghra hI pUrI hogii| apane isa isase dharmakI vRddhi hotI hai aura paravartI logoMke liye manohara rUpako tapasyAkI AgameM na jlaao| kala bhI Adarza upasthita hotA hai|' prAtaHkAla bhagavAn zaGkara svayaM Akara tumhArA pANigrahaNa bhagavAnke aisA kahanepara saptarSigaNa turaMta kreNge| hamaloga pahale Akara tumhAre pitAjIse bhI himAlayake bhavanameM gye| vahA~ himavAnne bar3e Adarake prArthanA kara cuke haiN| aba tuma apane pitAke sAtha ghara sAtha unakA pUjana kiyaa| usase prasanna hokara ve munizreSTha jAo, hama bhI apane Azramako jAte haiN| unake isa utAvalIke kAraNa saMkSepase bole- 'girirAja ! tumhArI prakAra kahanepara pArvatI yaha socakara ki tapasyAkA yathArtha putrIke liye sAkSAt pinAkadhArI bhagavAn zaGkara tumase phala prApta ho gayA, turaMta hI pitAke zobhAsampanna divya yAcanA karate hai| ataH tuma apanI putrI bhagavAn bhavanameM calI gyiiN| vahA~ jAnepara girijAke hRdayameM zrIzaMkarako samarpita karake apaneko pAvana bnaao| yaha bhagavAn zaGkarake darzanakI prabala utkaNThA jAgrat huii| devatAoMkA kArya hai| jagatkA uddhAra karaneke liye hI ataH use vaha rAta eka hajAra varSAMka samAna jAna pdd'ii| yaha udyoga kiyA jA rahA hai| unake aisA kahanepara tadanantara brAhma-muhUrtameM uThakara sakhiyoMne pArvatIkA himavAn Ananda-vibhora ho gye| taba ve himavAnko mAGgalika kArya karanA Arambha kiyaa| kramazaH nAnA sAtha le pArvatIke Azramapara gye| umA tapasyAke kAraNa prakArake maGgala vidhAna yathArtha-rUpase sampanna kiye gye| tejomayI dikhAyI de rahI thii| usane apane tejase sUrya saba prakArako kAmanAe~ pUrNa karanevAlI Rtue~ mUrtimAn aura agnikI jvAlAko bhI parAsta kara diyA thaa| hokara girirAja himAlayakI upAsanA karane lgiiN| muniyoMne jaba rohapUrvaka usakA manogata bhAva pUchA to sukhadAyinI vAyu jhAr3ane-buhAraneke kAmameM lagI thii| usa mAninIne yaha sAragarbhita vacana kahA-'maiM cintAmaNi Adi ratra, taraha-tarahakI latAe~ tathA pinAkadhArI bhagavAn rudrake sivA dUsare kisIko nahIM kalpataru Adi bar3e-bar3e vRkSa bhI vahA~ saba ora caahtii| ve hI choTe-bar3e saba prANiyoMmeM [AtmArUpase] upasthita the| divya oSadhiyoMke sAtha sAdhAraNa sthita haiM, ve hI sabako samRddhi pradAna karanevAle haiN| oSadhiyA~ bhI divya deha dhAraNa karake sevAmeM saMlagna thiiN| dhIratA aura aizvarya Adi guNa unhIMmeM zobhA pAte haiM; ve rasa aura dhAtue~ bhI vahA~ dAsa-dAsIkA kAma karatI thiiN| tulanArahitaM mahAn pramANa haiM, unake sivA dUsarI koI nadiyA~, samudra tathA sthAvara-jaGgama sabhI prANI mUrtimAna vastu hai hI nhiiN| yaha sArA jagat unhIMse utpanna hotA hai| hokara himavAnkI mahimA bar3hA rahe the| jinakA aizvarya Adi, antase rahita hai, unhIM bhagavAn dUsarI ora nirmala zarIravAle devatA, muni, nAga, zaGkarakI zaraNameM maiM AyI huuN|' yakSa, gandharva aura kinnaragaNa zrIzaGkarajIke zRGgArakI sArI pArvatIdevIke ye vacana sunakara ve munizreSTha bahuta sAmagrI sajAye gandhamAdana parvatapara upasthita hue| prasanna hue| unake netroMmeM Anandake A~sU umar3a Aye brahmAjIne zrIzaGkarajIke jaTA-jUTameM candramAkI kalA aura unhoMne tapasvinI girijAkI prazaMsA karate hue madhura sjaayii| bhagavAn zrIviSNu ratnake bane karNabhUSaNa, vANImeM kahA-'aho ! bar3I adbhuta bAta hai| beTI ! ujjvala kaNThahAra aura bhujaGgamaya AbhUSaNa lekara Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********............................................................................................. zrIzaGkarajIke sAmane upasthita hue| anya devatAoMne manake samAna vegavAle zivavAhana nandIko bhI vibhUSita kiyaa| bhA~ti-bhA~ti kI zRGgAra sAmagriyoMse zrIzaGkarajIko susajjita karake unheM sundara AbhUSaNa pahanAkara bhI devatAoMkI vyagratA abhI dUra nahIM huI-- ve zIghra se zIghra vaivAhika kArya sampanna karAnA cAhate the| pRthvIdevI bhI sarvathA vyagra thiiN| ve manorama rUpa dhAraNa karake upasthita huIM aura nUtana tathA sundara rasa aura oSadhiyA~ pradAna karane lgiiN| sAkSAt varuNa ratna, AbhUSaNa tathA bhA~ti-bhA~tike ratnoMke bane hue vicitravicitra puSpa lekara upasthita hue| samasta dehadhAriyoMke bhItara rahakara saba kucha jAnanevAle agnideva bhI parama pavitra soneke divya AbhUSaNa lekara vinIta bhAvase sAmane aaye| vAyu sugandha bikheratI huI manda manda gatise pravAhita hone lagI, jisase usakA sparza bhagavAn zaGkarako sukhada pratIta ho| vajrase susajjita devarAja indrane bar3I prasannatAke sAtha apane hAthoMmeM bhagavAn zivakA chatra grahaNa kiyaa| vaha chatra apane ujjvala prakAzase candramAkI kiraNAvaliyoMkA upahAsa kara rahA thaa| gandharva aura kinnara atyanta madhura bAjoMkI dhvani karate hue gAna karane lge| muhUrta aura Rtue~ mUrtimAn hokara gAna aura nRtya karane lgiiN| bhagavAn zaGkara himavAn ke nagarameM phuNce| unake caJcala pramathagaNa himAlayakA AloDana karate hue vahA~ sthita hue| tatpazcAt vizvavidhAtA brahmAjI tathA bhagavAn zaGkara kramazaH vivAhamaNDapameM virAjamAna hue| zivane apanI pulastyajI kahate haiM-- rAjan ! tadanantara bhagavAn zaGkara pArvatI devIke sAtha nagarake ramaNIya udyAnoM tathA ekAnta vanoMmeM vihAra karane lge| devIke prati unake hRdayameM bar3A anurAga thaa| eka samayakI bAta hai-- girijAne sugandhita tela aura cUrNase apane zarIrameM ubaTana lagavAyA aura usase jo maila girA, use hAthameM uThAkara unhoMne eka puruSakI AkRti banAyI, jisakA mu~ha patnI umAke sAtha zAstrokta rItise vaivAhika kArya sampanna kiyaa| girirAjane unheM arghya diyA aura devatAoMne ill [ saMkSipta padmapurANa vinodake dvArA unheM prasanna kiyaa| zivane patnIke sAtha vaha rAtri vahIM vyatIta kii| sabere devatAoMke stavana karanepara ve uThe aura girirAjase vidA le vAyuke samAna vegazAlI nandIpara savAra ho patnIsahita mandarAcalako cale gye| umAke sAtha bhagavAn nIlalohitake cale jAnepara himavAnkA mana kucha udAsa ho gyaa| kyoM na ho, kanyAkI vidAI ho jAnepara bhalA, kisa pitAkA hRdaya vyAkula nahIM hotaa| gaNeza aura kArtikeyakA janma tathA kArtikeyadvArA tArakAsurakA vadha - hAthIke samAna thA; phira khela karate hue bhagavatI zivAne use gaGgAjIke jalameM DAla diyaa| gaGgAjI pArvatIko apanI sakhI mAnatI thiiN| unake jalameM par3ate hI vaha puruSa bar3hakara vizAlakAya ho gyaa| pArvatI devIne use putra kahakara pukaaraa| phira gaGgAjIne bhI putra kahakara sambodhita kiyaa| devatAoMne gAGgeya kahakara sammAnita kiyaa| isa prakAra gajAnana devatAoMke dvArA pUjita hue| Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . gaNeza aura kArtikeyakA janma tathA kArtikeyadvArA tArakAsurakA vadha. 147 brahmAjIne unheM gaNoMkA Adhipatya pradAna kiyaa| jalako pInekI icchA karane lgiiN| itanemeM hI unheM sUryake tatpazcAt parama sundarI zivA devIne khelameM hI eka samAna tejasvinI chaH kRttikAe~ dikhAyI diiN| ve kamalake vRkSa bnaayaa| usase azokakA manohara aGkara phUTa pattemeM usa sarovarakA jala lekara jaba apane gharako jAne niklaa| sundara mukhavAlI pArvatIne usakA maGgala- lagI, taba pArvatI devIne harSameM bharakara kahA-'deviyo! saMskAra kiyaa| taba indrake purohita bRhaspati Adi kamalake pattemeM rakhe hue jalako maiM bhI dekhanA cAhatI brAhmaNoM, devatAoM tathA muniyoMne kahA-'devi! huuN|' ve bolIM-'sumukhi ! hama tumheM isI zartapara jala batAiye, vRkSoMke paudhe lagAnese kyA phala hogA?' yaha de sakatI haiM ki tumhAre priya garbhase jo putra utpanna ho, vaha sunakara pArvatI devIkA zarIra harSase pulakita ho uThA, ve hamArA bhI putra mAnA jAya evaM hamameM bhI mAtRbhAva atyanta kalyANamaya vacana bolIM- 'jo vijJa puruSa aise rakhanevAlA tathA hamArA rakSaka ho / vaha putra tInoM lokoMmeM gA~vameM jahA~ jalakA abhAva ho, kuA~ banavAtA hai, vaha vikhyAta hogaa|' unakI bAta sunakara girijAne kahAusake jalakI jitanI bUMdeM hoM utane varSataka svargameM 'acchA, aisA hI ho|' yaha uttara pAkara kRttikAoMko nivAsa karatA hai| dasa kuoMke samAna eka bAvalI, dasa bar3A harSa huA aura unhoMne kamala-patrameM sthita jalameMse bAvaliyoMke samAna eka sarovara, dasa sarovaroke samAna thor3A pArvatIjIko bhI de diyaa| unake sAtha pArvatIne bhI eka kanyA aura dasa kanyAoMke samAna eka vRkSa kramazaH usa jalakA pAna kiyaa| lagAnekA phala hotA hai| yaha zubha maryAdA niyata hai| yaha jala pIneke bAda turaMta hI roga-zokakA nAza lokako unnatike pathapara le jAnevAlI hai|' mAtA pArvatI karanevAlA eka sundara aura adbhuta bAlaka bhagavatI devIke yoM kahanepara bRhaspati Adi brAhmaNa unheM praNAma pArvatIko dAhinI kokha phAr3akara nikala aayaa| usakA karake apane-apane nivAsasthAnako cale gye| zarIra sUryako kiraNoMke samAna prakAza-puJjase vyApta thaa| unake jAneke pazcAt bhagavAn zaGkara pArvatIke sAtha usane apane hAthameM tIkSNa zakti, zUla aura aGkaza apane bhavanameM gye| usa bhavanameM cittako prasanna karane- dhAraNa kara rakhe the| vaha anike samAna tejasvI aura vAle U~ce-U~ce caubAre, aTAriyA~ aura gopura bane hue suvarNake samAna gore raMgakA bAlaka kutsita daityoMko the| vediyoMpara mAlAe~ zobhA pA rahI thiiN| saba ora sonA mAraneke liye prakaTa huA thA; isaliye usakA nAma jar3A thaa| mahalameM puSpa bikhere hue the, jinakI sugandhase 'kumAra' huaa| vaha kRttikAke diye hue jalase unmatta hokara bhramaragaNa guMjAra kara rahe the| usa bhavanameM zAkhAoMsahita prakaTa huA thaa| ve kalyANamayI zAkhAe~ bhagavAn zrIzaGkarako pArvatIjIke sAtha nivAsa karate eka chahoM mukhoMke rUpameM vistRta thIM; inhIM saba kAraNoMse vaha hajAra varSa vyatIta ho gye| taba devatAoMne utAvale tInoM lokoMmeM vizAkha, SaNmukha, skanda, SaDAnana aura hokara agnidevako zrIzaGkarajIkI ceSTA jAnaneke liye kArtikeya Adi nAmoMse vikhyAta huaa| brahmA, zrIviSNu, bhejaa| agnine totekA rUpa dhAraNa karake, jisase pakSI indra aura sUrya Adi samasta devatAoMne candana, mAlA, Ate-jAte the, usI chidrake dvArA zaGkarajIke mahalameM sundara dhUpa, khilaune, chatra, caivara, bhUSaNa aura aGgarAga praveza kiyA aura unheM girijAke sAtha eka zayyApara Adike dvArA kumAra SaDAnanako sAvadhAnIke sAtha sote dekhaa| tatpazcAt devI pArvatI zayyAse uThakara vidhipUrvaka senApatike padapara abhiSikta kiyaa| bhagavAna kautUhalavaza eka sarovarake taTapara gayIM, jo suvarNamaya zrIviSNune saba tarahake Ayudha pradAna kiye| dhanAdhyakSa kamaloMse suzobhita thaa| vahA~ jAkara unhoMne jalavihAra kuberane dasa lAkha yakSoMkI senA dii| agnine teja aura kiyaa| tadanantara ve sakhiyoMke sAtha sarovarake kinAre vAyune vAhana arpita kiye| isa prakAra devatAoMne prasanna baiThI aura usake nirmala paGkajoMse suzobhita svAdiSTa cittase sUryake samAna tejasvI skandako ananta padArtha saMpanyu-6 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa diye| tatpazcAt ve saba pRthvIpara ghuTane Tekakara baiTha gaye dikhAyI detI haiM, zrIvigrahakI kAnti nUtana evaM nirmala aura stotra par3hakara varadAyaka devatA SaDAnanakI stuti kamaladalake samAna manorama jAna par3atI hai| Apa karane lge| stuti pUrNa honeke pazcAt kumArane kahA- daityavaMzake liye duHsaha dAvAnalake samAna hai| prabho! "devatAo! Apaloga zAnta hokara batAiye, maiM ApakI vizAkha ! ApakI jaya ho| tInoM lokoMke zokako kauna-sI icchA pUrI karU~? yadi Apake manameM zamana karanevAle sAta dinakI avasthAke bAlaka ! cirakAlase koI asAdhya kArya karanekI bhI icchA ho ApakI jaya ho| sampUrNa vizvakI rakSAkA bhAra vahana to khiye|' karanevAle daityavinAzaka skanda ! ApakI jaya ho| devatA bole-kumAra ! tAraka nAmase prasiddha eka devavandiyoMdvArA uccArita yaha vijayaghoSa sunakara daityoMkA rAjA hai, jo sampUrNa devakulakA anta kara rahA tArakAsurako brahmAjIke vacanakA smaraNa ho aayaa| hai| vaha balavAn, ajeya, tIkhe svabhAvavAlA, durAcArI bAlakake hAthase vadha honekI bAta yAda karake vaha aura atyanta krodhI hai| sabakA nAza karanevAlA aura dharmavidhvaMsI daitya zokAkula hRdayase apane mahalake durdamanIya hai| ataH Apa usa daityakA vadha kIjiye / yahI bAhara niklaa| usa samaya bahuta-se vIra usake pIcheeka kArya zeSa raha gayA hai, jo hamalogoMko bahuta hI pIche cala rahe the| kAlanemi Adi daitya bhI tharrA utthe| bhayabhIta kara rahA hai| unakA hRdaya bhayabhIta ho gyaa| ve apanI-apanI senAmeM devatAoMke yoM kahanepara kumArane 'tathAstu' kahakara khar3e hokara vyagratAke kAraNa cakita ho rahe the| unakI AjJA svIkAra kI aura jagatke liye kaNTakarUpa tArakAsurane kumArako sAmane dekhakara kahA-'bAlaka! tArakAsurakA vadha karaneke liye ve devatAoMke pIche-pIche tU kyoM yuddha karanA cAhatA hai? jA, geMda lekara khel| cle| usa samaya samasta devatA unakI stuti kara rahe the| tere Upara jo yaha mahAn yuddhakI vibhISikA lAdI gayI tadanantara kumArakA Azraya mila jAneke kAraNa indrane hai, yaha tere sAtha bar3A anyAya kiyA gayA hai| tU abhI dAnavarAja tArakake pAsa apanA dUta bhejaa| vahA~ jAkara nirA baccA hai, isIliye terI buddhi itanI alpa samajha dUtane usa bhayAnaka AkRtivAle daityase nirbhayatApUrvaka rakhanevAlI hai|' kahA-'tArakAsura ! devarAja indrane tumheM yaha kahalAyA kumAra bole-tAraka ! suno, yahA~ [adhika hai ki devatA tumase yuddha karane A rahe haiM, tuma apanI buddhi lekara] zAstrArtha nahIM karanA hai| bhayaMkara saMgrAmameM zaktibhara prANa bacAnekI ceSTA kro|' yoM kahakara jaba dUta zastroMke dvArA hI arthakI siddhi hotI hai [buddhike dvArA calA gayA, taba dAnavane socA, ho-na-ho, indrako koI nahIM] / tuma mujhe zizu samajhakara merI avahelanA na Azraya avazya mila gayA hai, anyathA ve aisI bAta nahIM kro| sA~pakA nanhA-sA baccA bhI mautakA kaSTa denevAlA kaha sakate the|' indra mujhapara AkramaNa karane A rahe haiN| hotA hai| [prabhAtakAlake] bAla-sUryakI ora dekhanA bhI vaha socane lagA, 'aisA kauna apUrva yoddhA hogA, jise kaThina hotA hai| isI prakAra meM bAlaka honepara bhI durjaya maiMne abataka parAsta nahIM kiyA hai|' tArakAsura isI hU~-mujhe parAsta karanA kaThina hai| daitya ! kyA thor3e cintAmeM vyAkula ho rahA thA, itanemeM hI use siddha- akSarovAle mantrameM adbhuta zakti nahIM dekhI jAtI? vandiyoMke dvArA gAyA jAtA huA kisIkA yazogAna kumArakI yaha bAta samApta hote hI daityane unake sunAyI par3A, jo hRdayako duHkhada pratIta hotA thA, jisake Upara mudrakA prahAra kiyaa| parantu unhoMne amogha akSara kar3ave jAna par3ate the| tejavAle cakrake dvArA usa bhayaMkara akhako naSTa kara vandIgaNa kaha rahe the-mahAsena ! ApakI jaya diyaa| taba daityarAjane lohekA bhindipAla calAyA, kintu ho| Apake mastakakI caJcala zikhAe~ bar3I sundara kArtikeyane usako apane hAthase pakar3a liyaa| isake Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * gaNeza aura kArtikeyakA janma tathA kArtikeyadvArA tArakAsurakA vadha . . . bAda unhoMne bhI daityako lakSya karake bhayAnaka AvAja daitya niSpANa hokara pralayakAlIna parvatake samAna karanevAlI gadA calAyI; usakI coTa khAkara vaha dharatIpara gira pdd'aa| dAnavoMke dhurandhara vIra daityarAja parvatAkAra daitya tilamilA utthaa| aba use vizvAsa ho tArakake mAre jAnepara sabakA duHkha dUra ho gyaa| devatAgayA ki yaha bAlaka duHsaha evaM durjaya vIra hai| usane loga kArtikeyajIkI stuti karate hue krIDAmeM magna ho buddhise socA, aba niHsandeha merA kAla A pahuMcA hai| gaye, unake mukhapara musakAna chA gayI / ve apanI mAnasika use kampita hote dekha kAlanemi Adi sabhI daityapati saMgrAmameM kaThoratA dhAraNa karanevAle kumArako mArane lge| parantu mahAtejasvI kArtikeyako unake prahAra aura vibhISikAe~ chU bhI nahIM skiiN| unhoMne dAnava-senAko astra-zastroMse vidIrNa karanA Arambha kiyaa| unake akhoMkA koI nivAraNa nahIM ho pAtA thaa| unakI mAra khAkara kAlanemi Adi devazatru yuddhase vimukha hokara bhAga cle| isa prakAra jaba daityagaNa Ahata hokara cAroM ora bhAga gaye aura kitraragaNa vijaya-gIta gAne lage, usa samaya apanA upahAsa jAnakara tArakAsura krodhase aceta-sA ho gyaa| usane tapAye hue sonekI kAntise suzobhita gadA lekara kumArapara prahAra kiyA aura vicitra bANoMse mArakara unake vAhana mayUrako yuddhase bhagA diyaa| apane vAhanako rakta bahAte hue bhAgate dekha kArtikeyane suvarNabhUSita nirmala zakti hAthameM lI aura dAnavarAja tArakase kahA-'khoTI buddhivAle daitya ! khar3A raha, cintAkA parityAga karake harSapUrvaka apane-apane lokameM khar3A raha; jIte-jI isa saMsArako bhara A~kha dekha le| gye| sabane kArtikeyajIko varadAna diye| aba maiM apanI zaktike dvArA tere prANa le rahA haiM. tU apane devatA bole-jo parama buddhimAn manuSya kukarmoko yAda kr|' yoM kahakara kumArane daityake Upara kArtikeyajIse sambandha rakhanevAlI isa kathAko par3hegA, zaktikA prahAra kiyaa| kumArakI bhujAse chUTI huI vaha sunegA athavA sunAyegA, vaha yazasvI hogaa| usakI zakti keyUrakI khana khanAhaTake sAtha calI aura daityakI Ayu bar3hegI; vaha saubhAgyazAlI, zrIsampatra, kAntimAna, chAtImeM, jo vajra tathA girirAjake samAna kaThora thI, jA sundara, samasta prANiyoMse nirbhaya tathA saba duHkhoMse lgii| usane tArakAsurake hRdayako cIra DAlA aura vaha mukta hogaa| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa uttama brAhmaNa aura gAyatrI-mantrakI mahimA bhISmajIne pUchA-vipravara! manuSyako bhI hotA / jisa gharake A~gana brAhmaNoMkI caraNadhUli par3anese devatva, sukha, rAjya, dhana, yaza, vijaya, bhoga, Arogya, pavitra evaM zuddha hote rahate haiM, ve puNyakSetrake samAna haiN| Ayu, vidyA, lakSmI, putra, bandhuvarga evaM saba prakArake unheM yajJa-karmake liye zreSTha mAnA gayA hai| bhISma ! maGgalakI prApti kaise ho sakatI hai? yaha batAnekI pUrvakAlameM brahmAjIke mukhase pahale brAhmaNakA prAdurbhAva kRpA kiijiye| huA; phira usI mukhase jagatkI sRSTi aura pAlanake pulastyajIne kahA-rAjan ! isa pRthvIpara hetubhUta veda prakaTa hue| ataH vidhAtAne samasta lokoMkI brAhmaNa sadA hI vidyA Adi guNoMse yukta aura zrIsampanna pUjA grahaNa karaneke liye aura samasta yajJoMke anuSThAnake hotA hai| tInoM lokoM aura pratyeka yugameM brAhmaNa-devatA liye brAhmaNake hI mukhameM vedoMko samarpita kiyaa| nitya pavitra mAne gaye haiN| brAhmaNa devatAoMkA bhI devatA pitRyajJa (zrAddha-tarpaNa), vivAha, agnihotra, zAntikarma hai| saMsArameM usake samAna dUsarA koI nahIM hai| vaha tathA saba prakArake mAGgalika kAryoMmeM brAhmaNa sadA uttama sAkSAt dharmakI mUrti hai aura isa pRthvIpara sabako mokSa mAne gaye haiN| brAhmaNake hI mukhase devatA havyakA aura pradAna karanevAlA hai| brAhmaNa saba logoMkA guru, pUjya pitara kavyakA upabhoga karate haiN| brAhmaNake binA dAna, aura tIrthasvarUpa manuSya hai| brahmAjIne use saba homa aura bali-saba niSphala hote haiN| jahA~ brAhmaNoMko devatAoMkA Azraya banAyA hai| pUrvakAlameM nAradajIne bhojana nahIM diyA jAtA, vahA~ asura, preta, daitya aura isI viSayako brahmAjIse isa prakAra pUchA thA-'brahman! rAkSasa bhojana karate haiN| ataH dAna-homa AdimeM kisakI pUjA karanepara bhagavAn lakSmIpati prasanna brAhmaNako bulAkara unhIMse saba karma karAnA caahiye| hote hai?' uttama deza-kAlameM aura uttama pAtrako diyA huA dAna brahmAjI bole-jisapara brAhmaNa prasanna hote haiM, lAkhagunA adhika phaladAyaka hotA hai| brAhmaNako usapara bhagavAn zrIviSNu bhI prasanna ho jAte haiN| ataH dekhakara zraddhApUrvaka usako praNAma karanA caahiye| usake brAhmaNakI sevA karanevAlA manuSya parabrahma paramAtmAko AzIrvAdase manuSyakI Ayu bar3hatI hai, vaha cirajIvI prApta hotA hai| brAhmaNake zarIrameM sadA hI zrIviSNukA hotA hai| brAhmaNako dekhakara use praNAma na karanese, nivAsa hai| jo dAna, mAna aura sevA Adike dvArA brAhmaNake sAtha dveSa rakhanese tathA usake prati azraddhA pratidina brAhmaNoMkI pUjA karatA hai, usake dvArA mAno karanese manuSyoMkI Ayu kSINa hotI hai, unake dhanazAstrIya vidhike anusAra uttama dakSiNAse yukta sau aizvaryakA nAza hotA hai tathA paralokameM unakI durgati hotI yajJoMkA anuSThAna ho jAtA hai| jisake gharapara AyA huA hai| brAhmaNakA pUjana karanese Ayu, yaza, vidyA aura vidvAn brAhmaNa nirAza nahIM lauTatA, usake sampUrNa dhanakI vRddhi hotI hai tathA manuSya zreSTha dazAko prApta hotA pApoMkA nAza ho jAtA hai tathA vaha akSaya svargako prApta hai-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jina gharoMmeM hotA hai| pavitra deza-kAlameM supAtra brAhmaNako jo dhana brAhmaNake caraNodakase kIca nahIM hotI, jahA~ veda aura dAna kiyA jAtA hai, use akSaya jAnanA cAhiye; vaha zAstroMkI dhvani nahIM sunAyI detI, jo yajJa, tarpaNa aura janma-janmAntaroMmeM bhI phala detA rahatA hai| brAhmaNoMkI brAhmaNoMke AzIrvAdase vaJcita rahate haiM, ve smazAnake pUjA karanevAlA manuSya kabhI daridra, duHkhI aura rogI nahIM samAna haiN| *na viprapAdodakakardamAni na vedazAstrapratibhoSitAni / svAhAsvadhAsvastivivarjitAni zmazAnatulyAni gRhANi tAni // (43 / 127) Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * uttama brAhmaNa aura gAyatrI mantrakI mahimA * nAradajIne pUchA- pitAjI! kauna brAhmaNa atyanta pUjanIya hai ? brAhmaNa aura guruke lakSaNakA yathAvat varNana kIjiye / brahmAjIne kahA- vatsa ! zrotriya aura sadAcArI brAhmaNakI nitya pUjA karanI caahiye| jo uttama vratakA pAlana karanevAlA aura pApoMse mukta hai, vaha manuSya tIrthasvarUpa hai| uttama zrotriyakulameM utpanna hokara bhI jo vaidika karmokA anuSThAna nahIM karatA, vaha pUjita nahIM hotA tathA asat kSetra (mAtRkula) meM janma lekara bhI jo vedAnukUla karma karatA hai, vaha pUjAke yogya hai-- jaise maharSi vedavyAsa aura RSyazRGga * vizvAmitra yadyapi kSatriyakulameM utpanna haiM, tathApi apane satkarmoM ke kAraNa ve mere samAna haiM; isaliye beTA! tuma pRthvIke tIrthasvarUpa zrotriya Adi brAhmaNoMke lakSaNa suno, inake sunanese saba pApoMkA nAza hotA hai| brAhmaNake bAlakako janmase brAhmaNa samajhanA caahiye| saMskAroMse usakI 'dvija' saMjJA hotI hai tathA vidyA par3hanese vaha 'vipra' nAma dhAraNa karatA hai| isa prakAra janma, saMskAra aura vidyA - ina tInoMse yukta honA zrotriyakA lakSaNa hai jo vidyA, mantra tathA vedoMse zuddha hokara tIrthasnAnAdike kAraNa aura bhI pavitra ho gayA hai, vaha brAhmaNa parama pUjanIya mAnA gayA hai| jo sadA bhagavAn zrInArAyaNameM bhakti rakhatA hai, jisakA antaHkaraNa zuddha hai, jisane apanI indriyoM aura krodhako jIta liyA hai, jo saba logoMke prati samAna bhAva rakhatA hai, jisake hRdayameM guru, devatA aura atithike prati bhakti * sacchrotriyakule jAto akriyo naiva pUjitaH / asatkSetrakule pitroH zuzrUSaNe + janmanA brAhmaNo jJeyaH saMskArairdvija ucyte| vidyayA vidyApUto vedapUtastathaiva shuddhaantHkrnnstthaa| jitendriyo mantrapUto nArAyaNe sadA bhaktaH rataH / paradAre santatiH / asyaiva gurudevAtitherbhaktaH purANakathako nirtya dharmAkhyAnasya hai, jo pitA-mAtAkI sevAmeM lagA rahatA hai, jisakA mana parAyI strImeM kabhI sukhakA anubhava nahIM karatA, jo sadA purANoMkI kathA kahatA aura dhArmika upAkhyAnoMkA prasAra karatA hai, usa brAhmaNake darzanase pratidina azvamedha Adi yajJoMkA phala prApta hotA hai| jo pratidina snAna, brAhmaNoMkA pUjana tathA nAnA prakArake vratoMkA anuSThAna karanese pavitra ho gayA hai tathA jo gaGgAjIke jalakA sevana karatA hai, usake sAtha vArtAlApa karanese hI uttama gatikI prApti hotI hai| jo zatru aura mitra donoMke prati dayAbhAva rakhatA hai, saba logoMke sAtha samatAkA bartAva karatA hai, dUsarekA dhana - jaMgalameM par3A huA tinakA bhI nahIM curAtA, kAma aura krodha Adi doSoMse mukta hai, jo indriyoMke vazameM nahIM hotA, yajurveda meM varNita caturvedamayI zuddha tathA caubIsa akSaroMse yukta tripadA gAyatrIkA pratidina japa karatA hai tathA usake bhedoMko jAnatA hai, vaha brahmapadako prApta hotA hai| ******** nAradajIne pUchA- pitAjI! gAyatrIkA kyA lakSaNa hai, usake pratyeka akSarameM kauna-sA guNa hai tathA usakI kukSi, caraNa aura gotrakA kyA nirNaya hai - isa bAtako spaSTarUpase batAiye / brahmAjI bole- vatsa ! gAyatrI mantrakA chanda gAyatrI aura devatA savitA nizcita kiye gaye haiN| gAyatrI devIkA varNa zukra, mukha agni aura RSi vizvAmitra haiN| brahmAjI unake mastakasthAnIya haiN| unakI zikhA rudra aura hRdaya zrIviSNu haiN| unakA upanayana-karmameM viniyoga hotA pUjyo vyAsavaibhANDako 151 ca tIrthasnAnAdibhirmedhyo yathA // yAti vipratvaM tribhiH zrotriyalakSaNam // vipraH pUjyatamaH smRtaH // jitakrodhaH samaH sarvajaneSu ca // mano yasya kadAcitraiva modate // darzanAnnityamazvamedhAdijaM (43 | 131) phalam // (43 / 134-38) Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 * arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa hai| gAyatrI devI sAkhyAyana gotrameM utpanna huI haiN| tInoM jAtA hai| itanA hI nahIM, vaha brApadako prApta hokara loka unake tIna caraNa haiN| pRthvI unake udarameM sthita prakRtise pare ho jAtA hai; isaliye nArada ! tuma hai| pairase lekara mastakataka zarIrake caubIsa sthAnoMmeM prANAyAmasahita gAyatrIkA japa kiyA kro| gAyatrIke caubIsa akSaroMkA nyAsa karake dvija brahma- nAradajIne pUchA-brahman ! prANAyAmakA lokako prApta hotA hai tathA pratyeka akSarake devatAkA kyA svarUpa hai, gAyatrIke pratyeka akSarake devatA jJAna prApta karanese viSNukA sAyujya milatA hai| aba maiM kauna-kauna haiM tathA zarIrake kina-kina avayavoMmeM gAyatrIkA dUsarA nizcita lakSaNa batalAtA huuN| vaha unakA nyAsa kiyA jAtA hai ? tAta ! ina sabhI bAtoMkA aThAraha akSaroMkA yajurmantra hai| 'agni' zabdase usakA kramazaH varNana kiijiye| Arambha hotA hai aura 'svAhA' ke hakArapara usakI brahmAjI bole-pratyeka dehadhArIke gudAdezameM samApti / jalameM khar3A hokara isa mantrakA sau bAra japa apAna aura hRdayameM prANa rahatA hai; isaliye gudAko karanA caahiye| isase karor3oM pAtaka aura upapAtaka saGkacita karake pUraka kriyAke dvArA apAna vAyuko naSTa ho jAte haiM tathA japa karanevAle puruSa brahmAhatyA prANavAyuke sAtha saMyukta kre| tatpazcAt vAyuko rokakara Adi pApoMse mukta hokara mere lokako prApta hote haiN| kumbhaka kare [aura usake bAda recakakI kriyAdvArA vaha mantra isa prakAra hai- OM agnervAkpuMsi yajuvedana vAyuko bAhara nikaale| pUraka Adi pratyeka kriyAke juSTA somaM piba svaahaa'| isI prakAra viSNu-mantra, sAtha tIna-tIna bAra prANAyAma-mantrakA japa karanA mAhezvara mahAmantra, devImantra, sUryamantra, gaNeza-mantra tathA cAhiye] / dvijako tIna prANAyAma karake gAyatrIkA japa anyAnya devatAoMke mantroMkA japa karanese bhI manuSya karanA ucita hai| isa prakAra jo japa karatA hai, usake pAparahita hokara uttama gati pAtA hai| jisa kisI mahApAtakoMkI rAzi bhasma ho jAtI hai| tathA dUsare-dUsare kulameM utpanna huA brAhmaNa bhI yadi japa-parAyaNa ho to pAtaka bhI eka hI bArake mantroccAraNase naSTa ho jAte vaha sAkSAt brahmasvarUpa hai; usakA yalapUrvaka pUjana haiN| jo pratyeka varNake devatAkA jJAna prApta karake apane karanA caahiye| aise brAhmaNako pratyeka parvapara zarIrameM usakA nyAsa karatA hai, vaha brahmabhAvako prApta vidhipUrvaka dAna denA caahiye| isase dAtAko karor3oM hotA hai; use milanevAle phalakA varNana nahIM kiyA jA janmotaka akSaya puNyakI prApti hotI hai| jo brAhmaNa sktaa| beTA! pratyeka akSarake jo-jo devatA hai, svAdhyAyaparAyaNa hokara svayaM par3hatA, dUsaroMko par3hAtA unakA varNana karatA hU~, suno| [ina akSaroMkA japa aura saMsArameM dvijAtiyoMke yahA~ dharma, sadAcAra, zruti, karanese dvijako phira janma nahIM lenA par3atA] / prathama smRti, purANa-saMhitA tathA dharmasaMhitAkA zravaNa karAtA. akSarake devatA agni, dUsareke vAyu, tIsareke sUrya, hai, vaha isa pRthvIpara bhagavAn zrIviSNuke samAna hai| cautheke viyat (AkAza), pA~caveMke yamarAja, chaTheke manuSyoM aura devatAoMkA bhI pUjya hai| usa tIrthasvarUpa varuNa, sAtaveMke bRhaspati, AThaveMke parjanya, naveke aura niSpApa brAhmaNakA bala akSaya hotA hai| usakA indra, dasaveke gandharva, gyArahaveMke pUSA, bArahaveke mitra, AdarapUrvaka pUjana karake manuSya zrIviSNudhAmako prApta terahaveMke tvaSTA, caudahaveMke vasu, paMdrahaveke marudgaNa, hotA hai| jo dvija gAyatrIke pratyeka akSarakA usake solahaveMke soma, satarahaveMke aGgirA, aThArahaveke devatAsahita apane zarIrameM nyAsa karake pratidina vizvedeva, unnIsaveMke azvinIkumAra, bIsaveMke prajApati, prANAyAmapUrvaka usakA japa karatA hai, vaha karor3oM ikkIsaveMke sampUrNa devatA, bAIsaveke rudra, teIsaveMke janmoMke kiye hue sampUrNa pApoMse chuTakArA pA brahmA aura caubIsaveke zrIviSNu haiN| isa prakAra caubIsa Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] PAKPUR-ANNA * uttama brAhmaNa aura gAyatrI mantrakI mahimA * ********** akSaroMke ye caubIsa devatA mAne gaye haiN| * gAyatrI mantrake ina devatAoMkA jJAna prApta kara lenepara sampUrNa vAGmaya (vANIke viSaya) kA bodha ho jAtA hai| jo inheM jAnatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara brahmapadako prApta hotA hai| vijJa puruSako cAhiye ki apane zarIrake pairase lekara sirataka caubIsa sthAnoMmeM pahale gAyatrIke akSaroMkA nyAsa kare / 'tat'kA pairake aMgUThemeM, 'sa' kA gulpha (ghuTThI) meM, 'vi'kA donoM piMDaliyoMmeM, 'tu'kA ghuTanoMmeM, 'rva'kA jA~ghoMmeM, re'kA gudAmeM 'Nya'kA aNDakoSameM, 'm'kA kaTibhAgameM, 'bha'kA nAbhimaNDalameM, 'ga' kA udarameM, 'de'kA donoM stanoMmeM, 'va'kA hRdayameM 'sya'kA donoM hAthoMmeM, 'dhI' kA mu~hameM, 'ma'kA tAlumeM, 'hi' kA nAsikAke agrabhAgameM, 'dhi'kA donoM netroMmeM 'yo'kA donoM bhauhoMmeM, 'yo'kA lalATameM 'naH 'kA mukhake pUrvabhAgameM, 'pra'kA dakSiNa bhAgameM, 'co'kA pazcima bhAgameM aura 'da'kA mukhake uttara bhAgameM nyAsa kre| phira 'yAt' kA mastakameM nyAsa karake sarvavyApI svarUpase sthita ho jaay| dharmAtmA puruSa ina akSaroMkA nyAsa karake brahmA, viSNu aura zivakA svarUpa ho jAtA hai| vaha mahAyogI aura mahAjJAnI hokara parama zAntiko prApta hotA hai| nArada ! aba sandhyA-kAlake liye eka aura nyAsa batalAtA hU~, usakA bhI yathArtha varNana suno| 'OM bhUH ' isakA hRdayameM nyAsa karake, OM bhuvaH kA sirameM 153 nyAsa kre| phira OM svaH 'kA zikhAmeM", 'OM tatsaviturvareNyam' kA samasta zarIrameM 'OM bhargo devasya dhImahi' isakA netroMmeM' tathA 'OM dhiyo yo naH pracodayAt' kA 'donoM 'hAthoMmeM nyAsa kre| tatpazcAt 'OM Apo jyotI raso'mRtaM brahma bhUrbhuvaH svarom ' kA uccAraNa karake jala-sparza mAtra karanese dvija pApase zuddha hokara zrIhariko prApta hotA hai| isa prakAra vyAhRti aura bAraha OMkAroMse yukta gAyatrIkA sandhyAke samaya kumbhaka kriyAke sAtha tIna bAra japa karake sUryopasthAnakAlameM jo caubIsa akSaroMkI gAyatrIkA japa karatA hai, vaha mahAvidyAkA adhIzvara hotA hai aura brahmapadako prApta karatA hai| vyAhRtiyoMsahita isa gAyatrIkA punaH nyAsa karanA caahiye| aisA karanese dvija saba pApoMse mukta hokara zrIviSNuke sAyujyako prApta hotA hai| nyAsa - vidhi yaha hai-- 'OM bhUH pAdAbhyAm' kA uccAraNa karake donoM caraNoMkA sparza kre| isI prakAra 'OM bhuvaH jAnubhyAm kahakara donoM ghuTanoMkA, OM svaH kaTyAm' bolakara kaTibhAgakA 'OM mahaH nAbhI' kA uccAraNa karake nAbhisthAnakA, OM janaH hRdaye' kahakara hRdayakA, OM tapaH karayo' bolakara donoM hAthoMkA, OM satyaM lalATe' kA uccAraNa karake lalATakA tathA gAyatrImantrakA pATha karake zikhAkA sparza karanA caahiye| saba bIjoMse yukta isa gAyatrIko jo jAnatA hai, vaha mAno cAroM vedoMkA, yogakA tathA tInoM prakArake * ApreyaM prathamaM jJeyaM vAyavyaM tu dvitiiykm| tRtIyaM sUryadaivatyaM caturtha vaiyataM tathA // paJcamaM yamadaivatyaM vAruNaM sssstthmucyte| saptamaM bArhaspatye tu pArjanyaM cASTamaM viduH // aindraM ca navamaM jJeyaM gAndhavaM dazamaM tathA pauSNamekAdazaM viddhi maitraM dvAdazakaM smRtam // tvASTraM trayodazaM jJeyaM vAsavaM tu caturdazam / mArutaM paJcadazakaM saumyaM SoDazakaM smRtam // AGgirasaM saptadazaM vaizvadevamataH param / AzvinaM caikonaviMzaM prAjApatyaM tu viMzakam // sarvadevamayaM jJeyamekaviMzakamakSaram / raudraM dvAviMzakaM jJeyaM brAhmaM jJeyamataH param // vaiSNavaM tu caturviMzametA akSaradevatAH / (43 | 169 - 175) 1. OM bhUriti hRdaye / 2. OM bhuvaH shirsi| 3. OM svaH zikhAyai 4. OM tatsaviturvareNyamiti kalevare / 5. OM bhargo devasya dhImahIti netrayoH / 6. OM dhiyo yo naH pracodayAditi karayoH ina chaH vAkyoMko kramazaH par3hakara sira Adi chaH aGgakA sparza karanA caahiye| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ( vAcika, upAMzu aura mAnasika) japakA jJAna rakhatA hai| jo isa gAyatrIko nahIM jAnatA, vaha zUdrase bhI adhama mAnA gayA hai| usa apavitra brAhmaNako pitaroMke nimitta kiye hue pArvaNa zrAddhakA dAna nahIM denA caahiye| use koI bhI tIrtha snAnakA phala nahIM detaa| usakA kiyA huA samasta zubha karma niSphala ho jAtA hai usakI vidyA, dhana-sampatti, uttama janma, dvijatva tathA jisa puNyake kAraNa use yaha saba kucha milA hai, vaha bhI vyartha hotA hai| ThIka usI taraha, jaise koI pavitra puSpa kisI gaMde sthAnameM par3a jAnepara kAmameM leneyogya nahIM raha jaataa| maiMne pUrvakAlameM cAroM veda aura gAyatrIkI tulanA kI thI, usa samaya cAroM vedoMkI apekSA gAyatrI hI gurutara siddha huI; kyoMki gAyatrI mokSa denevAlI mAnI gayI hai| gAyatrI dasa bAra japanese vartamAna janmake, sau bAra japanese pichale janmake tathA eka hajAra bAra japanese tIna yugoMke pApa naSTa kara detI hai| * jo sabere aura zAmako rudrAkSako mAlApara gAyatrIkA japa karatA hai, vaha niHsandeha cAroM vedoMkA phala prApta karatA hai| jo dvija eka varSataka tInoM samaya gAyatrIkA japa karatA hai, usake karor3oM janmoMke upArjita pApa naSTa ho jAte haiN| gAyatrIke uccAraNamAtrase pAparAzise chuTakArA mila jAtA hai-- manuSya zuddha ho jAtA hai tathA jo dvijazreSTha pratidina gAyatrIkA japa karatA hai, use svarga aura mokSa donoM prApta hote haiN| jo nityaprati vAsudevamantrakA japa aura bhagavAn 1 * -- [ saMkSipta padmapurANa caturvedAzca gAyatrI purA vai tulitA mayA // caturvedAt parA gurvI gAyatrI mokSadA smRtA / dazabhirjanmajanitaM zatena ca purAkRtam // triyugaM tu sahasreNa gAyatrI hanti kilbiSam / namo brahmaNyadevAya gobrAhmaNahitAya ca jagaddhitAya kRSNAya govindAya namo namaH // **************** zrIviSNuke caraNoMmeM praNAma karatA hai, vaha mokSakA adhikArI ho jAtA hai| jisake mukhameM bhagavAn vAsudevake stotra aura unakI uttama kathA rahatI hai, usake zarIra meM pApakA lezamAtra bhI nahIM rhtaa| vedazAstroMkA avagAhana karane -- unake vicArameM saMlagna rahanese gaGgA snAnake samAna phala hotA hai| lokameM dhArmika granthoMkA pATha karanevAle manuSyoMko karor3oM yajJoMkA phala milatA hai| nArada! mujhameM brAhmaNoMke guNoMkA pUrA-pUrA varNana karanekI zakti nahIM hai| brAhmaNake sivA, dUsarA kauna dehadhArI hai, jo vizvasvarUpa ho| brAhmaNa zrIharikA mUrtimAn vigraha hai| usake zApase vinAza hotA hai aura varadAnase Ayu, vidyA, yaza, dhana tathA saba prakArakI sampattiyA~ prApta hotI haiN| brAhmaNoMke hI prasAdase bhagavAn zrIviSNu sadA brahmaNya kahalAte haiN| jo brahmaNya (brAhmaNoMke prati anurAga rakhanevAle) deva haiM, gau aura brAhmaNoMke hitakArI haiM tathA saMsArakI bhalAI karanevAle haiM, una govinda zrIkRSNako bArambAra namaskAra hai| jo sadA isa mantrase zrIharikA pUjana karatA hai, usake Upara bhagavAn prasanna hote haiM tathA vaha zrIviSNukA sAyujya prApta karatA hai jo isa dharmasvarUpa pavitra AkhyAnakA zravaNa karatA hai, usake janma-janmAntaroMke kiye hue pApa naSTa ho jAte haiN| jo ise par3hatA, par3hAtA tathA dUsare logoMko upadeza karatA hai, use punaH isa saMsArameM nahIM AnA pdd'taa| vaha isa lokameM dhana, dhAnya, rAjocita bhoga, Arogya, uttama putra tathA zubha-kIrti prApta karatA hai| (43 | 192 - 194 ) (43 / 203) Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * adhama brAhmaNoMkA varNana, patita viprakI kathA aura garur3ajIkA caritra * nAradajIne kahA- devezvara! ApakI kRpAse mujhe parama pavitra uttama brAhmaNakA paricaya to mila gayA; aba jisa prakAra maiM karmase adhama brAhmaNako bhI pahacAna sakU~, vaha bAta batAiye / ************* adhama brAhmaNoMkA varNana, patita viprakI kathA aura garur3ajIkA caritra brahmAjI bole- beTA ! jo dasa prakArake snAna, sandhyopAsana aura tarpaNa Adi nahIM karatA, jisameM indriya saMyamakA abhAva hai, vahI adhama brAhmaNa hai| jo devatAoMkI pUjA, vrata, veda-vidyA, satya, zauca, yoga, jJAna tathA agrihotrakA tyAgI hai, vaha bhI brAhmaNoMmeM adhama hI hai| maharSiyoMne brAhmaNoMke liye pA~ca snAna batAye haiM- Agneya, vAruNa, brAhma, vAyavya aura divya sampUrNa zarIrameM bhasma lagAnA Agneya snAna hai; jalase jo snAna kiyA jAtA hai, use vAruNa snAna kahate haiM; 'Apo hi SThA0' ityAdi RcAoMse jo apane Upara abhiSeka kiyA jAtA hai, vaha brAhma snAna hai| zarIrapara havAse ur3akara jo gauke caraNoMkI dhUli par3atI hai, use vAyavya snAna mAnA gayA hai tathA dhUpa rahate hue jo AkAzase jalakI varSA hotI hai, usase nahAneko divya snAna kahate haiN| uparyukta vastuoMke dvArA mantrapAThapUrvaka snAna karanese tIrtha snAnakA phala prApta hotA hai| tulasIke pattese lagA huA jala, zAlagrAma zilAko nahalAyA huA jala, gauoMke sIMgase sparza karAyA huA jala, brAhmaNakA caraNodaka tathA mukhya-mukhya gurujanoMkA caraNodaka -- ye pavitrase bhI pavitra mAne gaye haiN| aisA smRtiyoMkA kathana hai| [ina pA~ca tarahake jaloMse mastakapara abhiSeka karanA punaH pA~ca prakArakA khAna - isa taraha pahaleke pA~ca snAnoMke sAtha milakara yaha dasa prakArakA snAna mAnA gayA hai] tyAga, tIrtha-snAna, yajJa, vrata aura homa Adike dvArA jo phala milatA hai, vahI phala dhIra puruSa uparyukta strAnoMse prApta kara letA hai| jo pratidina pitaroMkA tarpaNa nahIM karatA, vaha pitRghAtaka hai, use narakameM jAnA par3atA hai| sandhyA nahIM karanevAlA dvija brahmahatyArA hai jo brAhmaNa, mantra, vrata, 1 155 *********** veda, vidyA, uttama guNa, yajJa aura dAna AdikA tyAga kara detA hai, vaha adhamase bhI adhama hai| mantra aura saMskArase hIna, zauca aura saMyamase rahita, balivaizva kiye binA hI anna bhojana karanevAle, durAtmA, cora, mUrkha, saba prakArake dharmose zUnya, kumArgagAmI, zrAddha Adi karma na karanevAle, guru sevAse dUra rahanevAle, mantrajJAnase vaJcita tathA dhArmika maryAdA bhaGga karanevAle ye sabhI brAhmaNa adhamase bhI adhama haiN| una duSToMse bAta bhI nahIM karanI caahiye| ve saba ke saba narakagAmI hote haiN| unakA AcaraNa dUSita hotA hai; ataeva ve apavitra aura apUjya hote haiM jo dvija talavArase jIvikA calAte, dAsavRtti svIkAra karate, bailoMko savArImeM jotate, bar3haIkA kAma karake jIvana nirvAha karate, RNa dekara vyAja lete, bAlikA aura vezyAoMke sAtha vyabhicAra karate, cANDAloMke AzrayameM rahate, dUsaroMke upakArako nahIM mAnate aura gurukI hatyA karate haiM, ve sabase adhama mAne gaye haiN| inake sivA dUsare bhI jo AcArahIna, pAkhaNDI, dharmakI nindA karanevAle tathA bhinna-bhinna devatAoMpara doSAropaNa karanevAle haiM, ve sabhI dvija brahmadrohI haiN| nArada! adhama honepara bhI brAhmaNakA kabhI vadha nahIM karanA cAhiye; kyoMki usako mAranese manuSyako brahmahatyAkA pApa lagatA hai 1 nAradajIne pUchA-- sampUrNa lokoMke pitAmaha ! yadi brAhmaNa aise-aise duSkarma karaneke pazcAt phira puNyakA anuSThAna kare to vaha kisa gatiko prApta hotA hai ? brahmAjIne kahA- vatsa! jo sAre pApa karaneke pazcAt bhI indriyoMko vazameM kara letA hai, vaha una pApoMse chuTakArA pA jAtA hai tathA punaH brAhmaNatva prApta karaneke yogya bana jAtA hai| isa viSayameM eka prAcIna kathA suno, jo bar3I sundara aura vicitra hai| pUrvakAlameM kisI brAhmaNakA eka naujavAna putra thaa| usane javAnIkI umaMgameM mohake vazIbhUta hokara eka bAra cANDAlIke Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 arcayasvaSIkeza yadIcchasi para padam, [saMkSipta padyapurANa sAtha samAgama kiyaa| cANDAlIke garbhase usane anekoM karanese tere sAre pApa zIghra hI naSTa ho jAya~ge / puNyatIrthoM putra aura kanyAe~ utpanna kI tathA apanA kuTumba chor3akara aura bhagavAn zrIgovindake prabhAvase pApoMkA kSaya hogA vaha cirakAlataka usIke gharameM rhaa| kintu ghRNAke aura tU brahmatvako prApta hogaa| tAta ! isa viSayameM hama kAraNa na to vaha dUsarA koI abhakSya padArtha khAtA aura tujhe eka prAcIna itihAsa sunAte haiN| pUrvakAlameM na kabhI zarAba hI pItA thaa| cANDAlI usase sadA hI vinatAnandana garur3a jaba aMDA phor3akara bAhara nikale, taba kahA karatI thI ki 'ye saba cIjeM khAo aura zarAba navajAta zizukI avasthAmeM hI unheM AhAra grahaNa piyo|' kintu vaha use yahI uttara detA-"priye ! tujhe karanekI icchA huii| ve bhUkhase vyAkula hokara mAtAse aisI gaMdI bAta nahIM kahanI caahiye| zarAbakA to nAma bole-'mA~ ! mujhe kucha khAneko do|' sunanemAtrase mujhe okAI AtI hai|' parvatake samAna zarIravAle mahAbalI garur3ako eka dinakI bAta hai-vaha thakA-mA~dA honeke dekhakara parama saubhAgyavatI mAtA vinatAke manameM bar3A harSa kAraNa dinameM bhI gharapara hI so rahA thaa| cANDAlIne huaa| ve apane putrase bolIM-'beTA ! mujhameM terI bhUkha zarAba uThAyI aura ha~sakara usake mu~hameM DAla dii| miTAnekI zakti nahIM hai| tere pitA dharmAtmA kazyapa madirAkI bUMda par3ate hI usa brAhmaNake mu~hase agni sAkSAt brahmAjIke samAna tejasvI haiN| ve sona nadIke prajvalita ho uThI; usakI jvAlAne phailakara kuTumbasahita uttara taTapara tapasyA karate haiN| vahIM jA aura apane pitAse usa cANDAlIko jalAkara bhasma kara diyA tathA usake icchAnusAra bhojanake viSayameM parAmarza kara / tAta ! unake gharako bhI phUMka ddaalaa| usa samaya vaha brAhmaNa 'hAya ! upadezase terI bhUkha zAnta ho jaaygii|' hAya !' karatA huA uThA aura bilakha-bilakhakara rone RSi kahate haiM-mAtAkI bAta sunakara manake lgaa| vilApake bAda usane pUchanA Arambha kiyA- samAna vegavAle mahAbalI garur3a eka hI muhUrtameM pitAke 'kahA~se Aga prakaTa huI aura kaise merA ghara jalA?' taba samIpa jA phuNce| vahA~ prajvalita agnike samAna tejasvI AkAzavANIne usase kahA-'tumhAre brahmatejane apane pitA munivara kazyapajIko dekhakara unheM mastaka cANDAlIke gharameM Aga lagAyI hai|' isake bAda usane jhukA praNAma kiyA aura isa prakAra kahA-'prabho ! maiM brAhmaNake mu~hameM zarAba DAlane AdikA ThIka-ThIka ApakA putra hU~ aura AhArakI icchAse Apake pAsa vRttAnta kaha sunaayaa| yaha saba sunakara brAhmaNako bar3A AyA huuN| bhUkha bahuta satA rahI hai, kRpA karake mujhe kucha vismaya huaa| usane isa viSayapara bhalIbhA~ti vicAra bhojana diijiye| karake apane-Apako upadeza deneke liye yaha bAta kazyapajIne kahA-vatsa! udhara samudrake kahI-'vipra ! terA teja naSTa ho gayA, aba tU punaH kinAre vizAla hAthI aura kachuA rahate haiN| ve donoM dharmakA AcaraNa kr|' tadanantara usa brAhmaNane bar3e-bar3e bahuta bar3e jIva haiN| unameM apAra bala hai| ve ekamuniyoMke pAsa jAkara unase apane hitakI bAta puuchii| dUsareko mAranekI ghAtameM lage hue haiN| tU zIghra hI unake muniyoMne kahA-'tU dAna-dharmakA AcaraNa kara / brAhmaNa pAsa jA, unase terI bhUkha miTa sakatI hai| niyama aura vratoMke dvArA saba pApoMse chUTa jAte haiN| ataH pitAkI bAta sunakara mahAn vegazAlI aura vizAla tU bhI apanI pavitratAke liye zAstrokta niyamokA AkAravAle garur3a ur3akara vahA~ gaye tathA una donoMko AcaraNa kr| cAndrAyaNa, kRcchra, taptakRcchra, prAjApatya nakhoMse vidIrNa karake coca aura paMjoMmeM lekara vidyutke tathA divya vratoMkA bArambAra anuSThAna kara / ye vrata samasta samAna vegase AkAzameM ur3a cle| usa samaya mandarAcala doSoMkA tatkAla zoSaNa kara lete haiN| tU pavitra tIrthoMmeM Adi parvata unheM dhAraNa nahIM kara pAte the| taba ve jA aura vahA~ bhagavAn zrIviSNuko ArAdhanA kara / aisA vAyuvegase do lAkha yojana Age jAkara eka jAmunake Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . adhama brAhmaNoMkA varNana, patita viprakI kathA aura garur3ajIkA caritra . 157 . . . . . . . Againitalia vRkSakI bahuta bar3I zAkhApara baitthe| unake paMjA rakhate hI unakI bhujA kaoNpI nhiiN| vahA~ baiThakara garur3ane usa vaha zAkhA sahasA TUTa pdd'ii| use girate dekha mahAbalI zAkhAko to parvatake zikharapara DAla diyA aura hAthI pakSirAja garur3ane gau aura brAhmaNoMke vadhake bhayase turaMta tathA kachueko bhakSaNa kiyaa| tatpazcAt ve zrIviSNuse pakar3a liyA aura phira bar3e vegase AkAzameM ur3ane lge| bole-'tuma kauna ho? isa samaya tumhArA kauna-sA unheM bahuta derase AkAzameM ma~DarAte dekha bhagavAn priya kArya karUM?' zrIviSNu manuSyakA rUpa dhAraNa kara unake pAsa jA isa bhagavAn zrIviSNune kahA-mujhe nArAyaNa prakAra bole-'pakSirAja ! tuma kauna ho aura kisaliye samajho, maiM tumhArA priya karaneke liye yahA~ AyA huuN| yaha vizAla zAkhA tathA ye mahAn hAthI evaM kachuA yaha kahakara bhagavAnne unheM vizvAsa dilAneke liye liye AkAzameM ghUma rahe ho?' unake isa prakAra pUchanepara apanA rUpa dikhaayaa| meghake samAna zyAma vigrahapara pakSirAjane nararUpadhArI zrInArAyaNase kahA-'mahAbAho! pItAmbara zobhA pA rahA thaa| cAra bhujAoMke kAraNa maiM garur3a huuN| apane karmaka anusAra mujhe pakSI honA par3A unakI jhA~kI bar3I manorama jAna par3atI thii| hAthoMmeM zaGkha, hai| maiM kazyapa munikA putra hU~ aura mAtA vinatAke garbhase cakra, gadA aura padma dhAraNa kiye sarvadevezvara zrIharikA merA janma haA hai| dekhiye, ina bar3e-bar3e jIvoMko maiMne khAneke liye pakar3a rakhA hai| vRkSa aura parvata-koI bhI mujhe dhAraNa nahIM kara paate| anekoM yojana ur3aneke bAda maiM eka vizAla jAmunakA vRkSa dekhakara ina donoMko khAneke liye usakI zAkhApara baiThA thA; kintu mere baiThate hI vaha bhI sahasA TUTa gayI, ataH sahasroM brAhmaNoM aura gauoMke vadhake Darase ise bhI liye DolatA huuN| aba mere manameM bar3A viSAda ho rahA hai ki kyA karU~, kahA~ jAU~ aura kauna merA vega sahana kregaa|' zrIviSNu bole-acchA, merI bA~hapara baiThakara tuma ina donoM-hAthI aura kachueko khaao| garur3ane kahA-bar3e-bar3e parvata bhI mujhe dhAraNa karane meM asamartha ho rahe haiM, phira tuma mujha-jaise mahAbalI pakSIko kaise dhAraNa kara sakoge? bhagavAn zrInArAyaNake sivA dUsarA kauna hai, jo mujhe dhAraNa kara ske| tInoM lokoMmeM kauna aisA puruSa hai, jo merA bhAra saha legaa| zrIviSNu bole-pakSizreSTha ! buddhimAn puruSako darzana karake garur3ane unheM praNAma kiyA aura apanA kArya siddha karanA cAhiye, ataH isa samaya tuma kahA-'puruSottama ! batAiye, maiM ApakA kauna-sA priya apanA kAma kro| kArya ho jAnepara nizcaya hI mujhe kArya karUM?' jAna loge| zrIviSNu bole-sakhe ! tuma bar3e zUravIra ho, garur3ane unheM mahAn zaktisampanna dekha mana-hI-mana ataH hara samaya merA vAhana bane rho| kucha vicAra kiyA, phira 'evamastu' kahakara ve unakI yaha sunakara pakSiyoMmeM zreSTha garur3ane bhagavAnse vizAla bhujApara baitthe| garur3ake vegapUrvaka baiThanepara bhI kahA-'devezvara ! ApakA darzana karake maiM dhanya huA, Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * 1 merA janma saphala ho gyaa| prabho ! maiM pitA-mAtAse AjJA lekara Apake pAsa aauuNgaa|' taba bhagavAnne prasanna hokara kahA - 'pakSirAja! tuma ajara-amara bane raho, kisI bhI prANIse tumhArA vadha na ho| tumhArA karma aura teja mere samAna ho / sarvatra tumhArI gati ho / nizcaya hI tumheM saba prakArake sukha prApta hoM tumhAre manameM jo jo icchA ho, saba pUrNa ho jaay| tumheM apanI rucike anukUla yatheSTa AhAra binA kisI kaSTake prApta hotA rhegaa| tuma zIghra hI apanI mAtAko kaSTase mukta kroge|' aisA kahakara bhagavAn zrIviSNu tatkAla antardhAna ho gye| garur3ane bhI apane pitAke pAsa jAkara sArA vRttAnta kaha sunaayaa| garur3akA vRttAnta sunakara unake pitA maharSi kazyapa mana-hI-mana bahuta prasanna hue aura apane putrase isa prakAra bole- 'khagazreSTha ! maiM dhanya hU~, tumhArI kalyANamayI mAtA bhI dhanya hai| mAtAkI kokha tathA yaha kula, jisameM tumhAre jaisA putra utpanna huA-- sabhI dhanya haiN| jisake kulameM vaiSNava putra utpanna hotA hai; vaha dhanya hai, vaha vaiSNava putra puruSoMmeM zreSTha haiM tathA apane kulakA uddhAra karake zrIviSNukA sAyujya prApta karatA hai| jo pratidina zrIviSNukI pUjA karatA, zrIviSNukA dhyAna karatA, unhIMke yazako gAtA, sadA unhoMki mantrako japatA, zrIviSNuke hI stotrakA pATha karatA, unakA prasAda pAtA aura ekAdazIke dina upavAsa karatA hai, vaha saba pApoMkA kSaya ho jAnese nissandeha mukta ho jAtA hai| jisake hRdayameM sadA hI zrIgovinda virAjate haiM, vaha narazreSTha viSNuloka meM pratiSThita hotA hai| jalameM, pavitra sthAnameM, uttama pathapara, gaumeM brAhmaNameM, svargameM, brahmAjIke bhavanameM tathA pavitra puruSake gharameM sadA hI bhagavAn zrIviSNu virAjamAna rahate haiN| ina saba sthAnoMmeM jo bhagavAnkA japa aura cintana karatA hai, vaha apane puNyake dvArA puruSoMmeM zreSTha hotA hai aura saba pApoMkA kSaya ho jAnese bhagavAn zrIviSNukA kiGkara hotA hai| jo zrIviSNukA sArUpya prApta kara le, vahI mAnava saMsArameM dhanya hai| bar3e-bar3e devatA jinakI pUjA karate haiM, jo isa [ saMkSipta padmapurANa jagatke svAmI, nitya, acyuta aura avinAzI haiM, ve bhagavAn zrIviSNu jisake Upara prasanna ho jAyeM, vahI puruSoMmeM zreSTha hai| nAnA prakArakI tapasyA tathA bhA~ti-bhA~tike dharma aura yajJoMkA anuSThAna karake bhI devatAloga bhagavAn zrIviSNuko nahIM pAte; kintu tumane unheM prApta kara liyaa| [ ataH tuma dhanya ho / ] tumhArI mAtA sautake dvArA ghora saMkaTameM DAlI gayI hai, use chudd'aao| mAtAke duHkhakA pratIkAra karake devezvara bhagavAn zrIviSNuke pAsa jaanaa|' isa prakAra zrIviSNuse mahAn varadAna pA aura pitAkI AjJA lekara garur3a apanI mAtAke pAsa gaye aura harSapUrvaka unheM praNAma karake sAmane khar3e ho unhoMne pUchA--'mA~ batAo, maiM tumhArA kauna-sA priya kArya karU~ ? kArya karake maiM bhagavAn viSNuke pAsa jaauuNgaa|' yaha sunakara satI vinatAne garur3ase kahA - 'beTA! mujhapara mahAn duHkha A par3A hai, tuma usakA nivAraNa kro| bahina kadrU merI sauta hai| pUrvakAlameM usane mujhe eka bAtameM anyAyapUrvaka harAkara dAsI banA liyaa| aba maiM usakI dAsI ho cukI huuN| tumhAre sivA kauna mujhe isa duHkhase chuTakArA dilaayegaa| kulanandana ! jisa samaya maiM use mu~hamA~gI vastu de dU~gI, usI samaya dAsIbhAvase merI mukti ho sakatI hai|' garur3ane kahA- mA~ ! zIghra hI usake pAsa jAkara pUcho, vaha kyA cAhatI hai ? maiM tumhAre kaSTakA nivAraNa kruuNgaa| taba duHkhinI vinatAne kase kahA'kalyANI! tuma apanI abhISTa vastu batAo, jise dekara maiM isa kaSTase chuTakArA pA skuuN|' yaha sunakara usa duSTAne kahA- 'mujhe amRta lA do|' usakI bAta sunakara vinatA dhIre-dhIre lauTI aura beTese duHkhI hokara bolI- 'tAta! vaha to amRta mA~ga rahI hai, aba tuma kyA karoge ?' le garur3ane kahA- 'mA~ ! tuma udAsa na ho, maiM amRta aauuNgaa|' yoM kahakara manake samAna vegavAn pakSI garur3a sAgarase jala le AkAzamArgase cle| unake paMkhoMkI havAse bahuta-sI dhUla bhI unake sAtha-sAtha Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * adhama brAhmaNoMkA varNana, patita viprakI kathA aura garur3ajIkA caritra ur3atI gyii| vaha dhUlarAzi unakA sAtha na chor3a skii| gantavya sthAnapara pahu~cakara garur3ane apanI coMcameM rakhe hue jalase vahA~ agnimaya prAkAra (parakoTe) ko bujhA diyA tathA amRtakI rakSAke liye jo devatA niyukta the, unakI A~khoMmeM pUrvokta dhUla bhara gayI, jisase ve garur3ajIko dekha nahIM pAte the| balavAn garur3ane rakSakoMko mAra girAyA aura amRta lekara ve vahA~se cala diye| pakSIko amRta lekara Ate dekha airAvatapara car3he hue indrane kahA- 'aho ! pakSIkA rUpa dhAraNa karanevAle tuma kauna ho, jo balapUrvaka amRtako liye jAte ho ? sampUrNa devatAoMkA apriya karake yahA~se jIvita kaise jA sakate ho|' yaha sunakara mahAbAhu indrane garur3apara tIkhe bANoMkI varSA Arambha kara dI, mAno merugirike zikharapara megha jalakI dhArAe~ barasA rahA ho| garur3ane apane vajrake samAna tIkhe nakhoMse airAvata hAthIko vidIrNa kara DAlA tathA mAtalisahita ratha aura cakkoMko hAni pahu~cAkara agragAmI devatAoMko bhI ghAyala kara diyaa| taba indrane kupita hokara unake Upara vajrakA prahAra kiyaa| vajrakI coTa khAkara bhI mahApakSI garur3a vicalita nahIM hue| ve bar3e vegase bhUtalakI ora cle| taba indrane saba devatAoMke Age sthita hokara kahA - 'niSpApa garur3a! yadi tuma nAgamAtAko isa samaya amRta de doge to sAre sA~pa amara ho jAya~ge; ataH yadi tumhArI sammati ho to isa amRtako vahA~se hara laauuNgaa|' maiM garur3a bole- merI sAdhvI mAtA vinatA dAsIbhAvake kAraNa bahuta duHkhI hai| jisa samaya vaha dAsIpanase mukta ho jAya aura saba loga isa bAtako jAna . leM, usa samaya tuma amRtako hara le aanaa| yoM kahakara mahAbalI garur3a mAtAke pAsa jA isa prakAra bole- mA~! maiM amRta le AyA hU~, ise nAgamAtAko de do|' amRtasahita putrako AyA dekha vinatAkA hRdaya harSase khila utthaa| usane kadrUko bulAkara amRta de diyA aura svayaM dAsIbhAvase mukta ho gyii| isI bIcameM indrane sahasA pahu~cakara amRtakA ghar3A curA liyA aura vahA~ viSakA pAtra rakha diyaa| unheM aisA karate koI dekha na skaa| kadrUkA mana bahuta prasanna thaa| usane putroMko vegapUrvaka bulAyA aura unake mukhameM amRta jaisA dikhAyI denevAlA viSa de diyaa| nAgamAtAne putroMse garur3ane kahA- devarAja! maiM tumhArA amRta liye kahA - - tumhAre kulameM honevAle sabhI sarpeka mukhameM ye jAtA hU~, tuma apanA parAkrama dikhaao| amRtakI bU~deM nitya nirantara utpanna hotI raheM tathA tumaloga inase sadA santuSTa rho| isake bAda garur3a apane pitA mAtAse vArtAlApa karake devatAoMkI pUjA kara avinAzI bhagavAn zrIviSNuke pAsa cale gye| jo garur3ake isa uttama caritrakA pATha yA zravaNa karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara devalokameM pratiSThita hotA hai| 159 - ............................................................***** brahmAjI kahate haiM-- RSiyoMke mukhase yaha upadeza aura garur3akA prasaMga sunakara vaha patita brAhmaNa nAnA prakArake puNya karmoMkA anuSThAna karake punaH brAhmaNatvako prApta huA aura tIvra tapasyA karake svargalokameM calA gyaa| sadAcArI manuSyakA pApa pratidina kSINa hotA hai aura durAcArIkA puNya sadA naSTa hotA rahatA hai| anAcArase patita huA brAhmaNa bhI yadi phira sadAcArakA sevana kare to vaha devatvako prApta hotA hai| ataH dvija prANoMke kaNThagata honepara bhI sadAcArakA tyAga nahIM karate nArada! tuma bhI mana, vANI, zarIra aura kriyAdvArA sadAcArakA pAlana kro| Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 N arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********** brAhmaNoMke jIvikopayogI karma aura unakA mahattva tathA gauoMkI mahimA aura godAnakA phala nAradajIne pUchA-- prabho ! uttama brAhmaNoMkI pUjA karake to saba loga zreSTha gati prApta karate haiM; kintu jo unheM kaSTa pahu~cAte haiM, unakI kyA gati hotI hai? lAta brahmAjI bole- kSudhAse saMtapta hue uttama brAhmaNoMkA jo loga apanI zaktike anusAra bhaktipUrvaka satkAra nahIM karate, ve narakameM par3ate haiN| jo krodhapUrvaka kaThora zabdoMmeM brAhmaNakI nindA karake use dvArase haTA dete haiM, ve atyanta ghora mahAraurava evaM kRcchra narakameM par3ate haiM tathA narakase nikalanepara kIr3e hote haiN| usase chUTanepara cANDAlayonimeM janma lete haiN| phira rogI evaM daridra hokara bhUkhase pIr3ita hote haiN| ataH bhUkhase pIr3ita ho gharapara Aye hue brAhmaNakA kabhI apamAna nahIM karanA caahiye| jo devatA, agni aura brAhmaNake liye 'nahIM dUMgA' aisA vacana kahatA hai, vaha sau bAra nIcekI yoniyoMmeM janma lekara antameM cANDAla hotA hai| uThAkara brAhmaNa, gau, pitA-mAtA aura guruko mAratA hai, usakA raurava narakameM vAsa nizcita hai; vahA~se kabhI usakA uddhAra nahIM hotaa| yadi puNyavaza janma ho bhI jAya to vaha paGgu hotA hai| sAtha hI atyanta dIna, viSAdagrasta aura duHkhazokase pIr3ita rahatA hai| isa prakAra tIna janmoMtaka kaSTa bhoganeke bAda hI usakA uddhAra hotA hai| jo puruSa mukkoM, tamAcoM aura kIloMse brAhmaNako mAratA hai, vaha eka kalpataka tApana aura raurava nAmaka ghora narakameM nivAsa karatA hai aura punaH janma lenepara kuttA hotA hai| usake bAda cANDAlayonimeM janma lekara daridra aura udarazUlase pIr3ita hotA hai| mAtA, pitA, brAhmaNa, snAtaka, tapasvI aura gurujanoMko krodhapUrvaka mArakara manuSya dIrghakAlataka kumbhIpAka narakameM par3A rahatA hai| isake bAda vaha kITa-yonimeM janma letA hai| beTA nArada! jo brAhmaNoMke viruddha kaThora vacana bolatA hai, usake [ saMkSipta padmapurANa ************* zarIrameM ATha prakArakI kor3ha hotI hai-khujalI, dAda, maNDala, (cakattA), zukti (saphedI), sidhma (sehu~A ), kAlI kor3ha, sapheda kor3ha aura taruNa kuSTha - inameM kAlI kor3ha, sapheda kor3ha aura atyanta dAruNa taruNa kuSTha -- ye tIna mahAkuSTha mAne gaye haiN| jo jAna-bUjhakara mahApAtakameM pravRtta hote haiM athavA mahApAtakI puruSoMkA saGga karate haiM athavA atipAtakakA AcaraNa karate haiM, unake zarIrameM ye tInoM prakArake kuSTha hote haiN| saMsargase athavA paraspara sambandha honese manuSyoM meM isa rogakA saMkramaNa hotA hai| isaliye vivekI puruSa kor3hIse dUra hI rhe| usakA sparza ho jAnepara turaMta snAna kara le| patita, kor3hI, cANDAla, gobhakSI, kuttA, rajasvalA strI aura bhIlakA sparza ho jAnepara tatkAla snAna karanA caahiye| jo brAhmaNakI nyAyopArjita jIvikA tathA usake dhanakA apaharaNa karate haiM, ve akSaya narakameM par3ate haiN| jo cugalakhora manuSya brAhmaNoMkA chidra DhU~r3hA karatA hai, use dekhakara yA sparza karake vastrasahita jalameM gotA lagAnA caahiye| brAhmaNake dhanakA yadi koI premase upabhoga kara le, to bhI vaha usakI sAta pIr3hiyoMtakako jalA DAlatA hai| aura jo parAkramapUrvaka chInakara usakA upabhoga karatA hai, vaha to dasa pIr3hI pahale aura dasa pIr3hI pIchetakake puruSoMko naSTa karatA hai| viSako viSa nahIM kahate, brAhmaNakA dhana hI viSa kahalAtA hai| viSa to kevala usake khAnevAleko hI mAratA hai, kintu brAhmaNakA dhana putra-pautroMkA bhI nAza kara DAlatA hai| jo mohavaza mAtA, brAhmaNI athavA gurukI strIke sAtha samAgama karatA hai, vaha ghora raurava narakameM par3atA hai vahA~se punaH manuSyayonimeM AnA kaThina hotA hai| nAradajIne pUchA- pitAjI! sabhI brAhmaNoMkI hatyAse barAbara hI pApa lagatA hai athavA kisImeM kucha Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * brAhmaNoMke jIvikopayogI karma aura unakA mahattva, gauoMkI mahimA, godAnakA phala . 161 adhika yA kama bhI? yadi nyUnAdhika hotA hai to kyoM? brahmahatyAkA pApa lagatA hai| yadi koI AtatAyI brAhmaNa isako yathArtha rUpase btaaiye| yuddhake liye apane pAsa A rahA ho aura prANa lenekI brahmAjIne kahA-'beTA ! brahmahatyAkA jo pApa ceSTA karatA ho, to use avazya mAra DAle; isase vaha batAyA gayA hai, vaha kisI bhI brAhmaNakA vadha karanepara brahmahatyAkA bhAgI nahIM hotA / jo gharameM Aga lagAtA hai, avazya lAgU hotA hai| brahmahatyArA ghora narakameM par3atA dUsareko jahara detA hai, dhana curA letA hai, sote hueko mAra hai| isa viSayameM kucha aura bhI kahanA hai, use suno| DAlatA hai; tathA kheta aura svIkA apaharaNa karatA veda-zAstroMke jJAtA, jitendriya evaM zrotriya brAhmaNakI hai-ye chaH AtatAyI mAne gaye haiN| saMsArameM brAhmaNake hatyA karanepara karor3oM brAhmaNoMke vadhakA doSa lagatA hai| samAna dUsarA koI pUjanIya nahIM hai| vaha jagatkA guru zaiva tathA vaiSNava brAhmaNako mAranepara usase bhI dasagunA hai| brAhmaNako mAranepara jo pApa hotA hai, usase bar3hakara adhika pApa hotA hai| apane vaMzake brAhmaNakA vadha dUsarA koI pApa hai hI nhiiN| karanepara to kabhI narakase uddhAra hotA hI nhiiN| tIna nAradajIne pUchA-surazreSTha ! pApase dUra rahanevAle vedoMke jJAtA snAtakakI hatyA karanepara jo pApa lagatA hai, dvijako kisa vRttikA Azraya lekara jIvana-nirvAha karanA usakI koI sImA hI nahIM hai| zrotriya, sadAcArI tathA cAhiye? isakA yathAvat varNana kiijiye| tIrtha-srAna aura vedamantrase pavitra brAhmaNake vadhase brahmAjIne kahA-beTA ! binA mAMge milI huI honevAle pApakA bhI kabhI anta nahIM hotaa| yadi bhikSA uttama vRtti batAyI gayI hai| uJchavRtti' usase bhI kisIke dvArA apanI burAI honepara brAhmaNa svayaM bhI uttama hai| vaha saba prakArakI vRttiyoMmeM zreSTha aura zokavaza prANa tyAga de to vaha burAI karanevAlA manuSya kalyANakAriNI hai| zreSTha munigaNa uJchavRttikA Azraya brahmahatyArA hI samajhA jAtA hai| kaThora vacanoM aura lekara brahmapadako prApta hote haiN| yajJameM Aye hue kaThora bartAvoMse pIr3ita evaM tAr3ita huA brAhmaNa jisa brAhmaNako yajJakI samApti ho jAnepara yajamAnase jo atyAcArI manuSyakA nAma le-lekara apane prANa tyAgatA dakSiNA prApta hotI hai, vaha usake liye grAhya vRtti hai| hai, use sabhI RSi, muni, devatA aura brahmavettAoMne dvijoMko par3hAkara yA yajJa karAkara usakI dakSiNA lenI brahmahatyArA batAyA hai| aisI hatyAkA pApa usa dezake caahiye| paThana-pAThana tathA uttama mAGgalika zubha karma nivAsiyoM tathA rAjAko lagatA hai| ataH ve brahmahatyAkA karake bhI unheM dakSiNA grahaNa karanI caahiye| yahI pApa karake apane pitaroMsahita narakameM pakAye jAte haiN| brAhmaNoMkI jIvikA hai| dAna lenA unake liye antima vidvAn puruSako cAhiye ki vaha maraNaparyanta upavAsa vRtti hai| unameM jo zAstrake dvArA jIvikA calAte haiM, ve (anazana) karanevAle brAhmaNako manAye-use prasanna dhanya hai| vRkSa aura latAoMke sahAre jinakI jIvikA karake anazana tor3anekA prayatna kare / yadi kisI nidoSa calatI hai, ve bhI dhanya haiN| puruSako nimitta banAkara koI brAhmaNa apane prANa tyAgatA brAhmaNocita vRttike abhAvameM brAhmaNoMko hai to vaha svayaM hI brahmahatyAke ghora pApakA bhAgI hotA kSatriyavRttise jIvana-nirvAha karanA caahiye| usa hai| jisakA nAma lekara maratA hai, vaha nhiiN| jo adhama avasthAmeM nyAyayukta yuddhakA avasara upasthita honepara brAhmaNa apane kuTumbIkA vadha karatA hai, usako bhI yuddha karanA unakA kartavya hai| unheM uttama vIrakhatakA 'agnido garadathaiva dhanahArI ca suptadhaH / kSetradArApahArI ca paDete hyAtatAyinaH / / (48 // 58) 1-kaTe hue kheta, khalihAna yA uThe hue bAjArase annakA eka-eka dAnA bInakara lAne aura usIse jIvikA calAnekA nAma 'ucchavRtti' hai| Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 ********................................................................... * arjayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * AcaraNa karanA caahiye| brAhmaNa kSatriyavRttike dvArA rAjAse jo dhana prApta karatA hai, vaha zrAddha aura yajJa AdimeM dAnake liye pavitra mAnA gayA hai| usa brAhmaNako sadA pApase dUra rahakara veda aura dhanurveda donoMkA abhyAsa karanA caahiye| jo brAhmaNa nyAyocita yuddhameM sammilita hokara saMgrAmameM zatrukA sAmanA karate hue mAre jAte haiM, ve vedapAThiyoMke liye bhI durlabha paramapadako prApta hote haiN| dharmayuddhakA jo pavitra bartAva hai, usakA yathArtha varNana suno| dharmayuddha karanevAle yoddhA sAmane lar3ate haiM, kabhI kAyaratA nahIM dikhAte tathA jo pITha dikhA cukA ho, jisake pAsa koI hathiyAra na ho aura jo yuddhabhUmise bhAgA jA rahA ho-- aise zatrupara pIche kI orase prahAra nahIM krte| jo durAcArI sainika vijayako icchAse Darapoka, yuddhase vimukha, patita, mUrcchita, asatzUdra, stutipriya aura zaraNAgata zatruko yuddhameM mAra DAlate haiM, ve narakameM par3ate haiN| yaha kSatriyavRtti sadAcArI puruSoMdvArA prazaMsita hai| isakA Azraya lekara samasta kSatriya svargalokako prApta karate haiN| dharmayuddhameM zatrukA sAmanA karate hue mRtyuko prApta honA kSatriyake liye zubha hai| vaha pavitra hokara saba pApoMse mukta ho jAtA hai aura eka kalpataka svargalokameM nivAsa karatA hai| usake bAda sArvabhauma rAjA hotA hai| use saba prakArake bhoga prApta hote haiN| usakA zarIra nIroga aura kAmadevake samAna sundara hotA hai| usake putra dharmazIla, sundara, samRddhizAlI aura pitAkI rucike anukUla calanevAle hote haiN| isa prakAra kramazaH sAta janmoMtaka ve kSatriya uttama sukhakA upabhoga karate haiM isake viparIta jo anyAyapUrvaka yuddha karanevAle haiM, unheM cirakAlataka naraka meM nivAsa karanA par3atA hai| isa taraha * tule'satyaM na kartavyaM tulA dharmapratiSThitA // chalabhAvaM tule kRtvA narakaM prtipdyte| atulaM cApi yad dravyaM tatra mithyA parityajet // evaM mithyA na kartavyA mRSA pApaprasUtikA nAsti satyAtparo dharmo nAnRtAtpAtakaM param // ataH sarveSu kAryeSu satyameva viziSyate / (4593 - 96 ) + yo vadet sarvakAryeSu satyaM mithyAM parityajet // sa nistarati durgANi svargamakSayamazrute / [ saMkSipta padmapurANa brAhmaNoMko zreSTha kSatriya vRttikA sahArA lenA ucita hai| uttama brAhmaNa ApattikAlameM vaizyavRttise-- vyApAra evaM khetI Adise bhI jIvikA calA sakatA hai| parantu use cAhiye ki vaha dUsaroMke dvArA khetI aura vyApArakA kAma karAye, svayaM brAhmaNocita karmakA tyAga na kre| vaizyavRttikA Azraya lekara yadi brAhmaNa jhUTha bole yA kisI vastukI bahuta bar3hA-car3hAkara prazaMsA kare to [logoMko Thaganeke kAraNa] vaha durgatiko prApta hotA hai| bhIge hue dravyake vyApArase bacA rahakara brAhmaNa kalyANakA bhAgI hotA hai| taulameM kabhI asatyapUrNa bartAva nahIM karanA cAhiye, kyoMki tulA dharmapara hI pratiSThita hai jo tarAjUpara tolate samaya chala karatA hai, vaha narakameM par3atA hai| jo dravya tarAjUpara car3hAye binA hI becA jAtA hai, usameM bhI jhUTha kapaTakA tyAga kara denA cAhiye / isa prakAra mithyA bartAva nahIM karanA cAhiye; kyoMki mithyA vyavahArase pApakI utpatti hotI hai 1 'satyase bar3hakara dharma aura jhUThase bar3hakara dUsarA koI pApa nahIM hai ataH saba kAryoMmeM satyako hI zreSTha mAnA gayA hai|* yadi eka ora eka hajAra azvamedha yajJoMkA puNya aura dUsarI ora satyako tarAjUpara rakhakara tolA jAya to eka hajAra azvamedha yajJoMkI apekSA satyakA hI palar3A bhArI hotA hai| jo samasta kAryoM meM satya bolatA aura mithyAkA parityAga karatA hai, vaha saba duHkhoMse pAra ho jAtA hai aura akSaya svargakA upabhoga karatA hai| brAhmaNa [ dUsaroMke dvArA ] vyApArakA kAma karA sakatA hai; kintu use jhUThakA tyAga karanA hI caahiye| use cAhiye ki jo munAphA ho usameMse pahale tIrthoMmeM dAna kare; jo zeSa bace, usakA svayaM upabhoga kre| yadi brAhmaNa vANijya-vRttise nyAyapUrvaka upArjita kiye hue dhanako (45 / 97-98) ******* Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * brAhmaNoMke jIvikopayogI karma aura unakA mahattva, gauoMkI mahimA, godAnakA phala. 163 pitaroM, devatAoM aura brAhmaNoM ke nimitta yatnapUrvaka dAna sukha-duHkha hote haiM, vaise hI gauke zarIrameM bhI hote detA hai, to use akSaya phalakI prApti hotI hai| vANijya hai-aisA samajhakara gauke kaSTako dUra karane aura use lAbhakArI vyavasAya hai| kintu do usameM bahuta bar3e doSa sukha pahu~cAnekI ceSTA kre| A jAte haiM-lobha na chor3anA aura jhUTha bolakara mAla jo isa vidhise khetIkA kAma karAtA hai, vaha becnaa| vidvAn puruSa ina donoM doSoMkA parityAga karake bailako jotaneke doSase mukta aura dhanavAna hotA hai| jo dhanopArjana kre| vyApArameM kamAye hue dhanakA dAna durbala, rogI, atyanta choTI avasthAke aura adhika bUr3he karanese vaha akSaya phalakA bhAgI hotA hai|* bailase kAma lekara use kaSTa pahu~cAtA hai, use gohatyAkA nArada ! puNyakarmameM lage hue brAhmaNako isa prakAra pApa lagatA hai| jo eka ora durbala aura dUsarI ora khetI karAnI caahiye| vaha Adhe dina (dopahara) taka cAra balavAn bailako jor3akara unase bhUmiko jutavAtA hai, use bailoko halameM jote| cArake abhAvameM tIna bailoMko bhI gohatyAke samAna pApakA bhAgI honA par3atA hai-isameM jotA jA sakatA hai| bailoMse itanA kAma na le ki unheM tanika bhI sandeha nahIM hai| jo binA cArA khilAye hI dinabhara vizrAma karanekA maukA hI na mile| pratidina bailako hala jotaneke kAmameM lagAtA hai tathA ghAsa khAte bailoko cora aura vyAghra Adise rahita sthAnameM, jahA~kI aura pAnI pIte hue bailako mohavaza hA~ka detA hai, vaha ghAsa kATI na gayI ho, le jAkara craaye| unheM yatheSTa bhI gohatyAke pApakA bhAgI hotA hai| amAvAsyA, ghAsa khAneko de aura svayaM upasthita rahakara unake khAne- saMkrAnti tathA pUrNimAko hala jotanese dasa hajAra pInekI vyavasthA kre| unake rahaneke liye gozAlA gohatyAoMkA pApa lagatA hai| jo uparyukta tithiyoMko banavAve, jahA~ kisI prakAra upadrava na ho| vahA~se gauoMke zarIrameM sapheda aura raMga-biraMgI racanA karake gobara, mUtra aura bikharI huI ghAsa Adi haTAkara kAjala, puSpa aura tela ke dvArA unakI pUjA karatA hai, vaha gozAlAko sadA sApha rkhe| gozAlA sampUrNa akSaya svargakA sukha bhogatA hai| jo pratidina dUsarekI devatAoMkA nivAsasthAna hai, ataH vahA~ kUr3A nahIM gAyako muTThIbhara ghAsa detA hai, usake samasta pApoMkA nAza pheMkanA caahiye| vidvAn puruSako ucita hai ki vaha apane ho jAtA hai tathA vaha akSaya svargakA upabhoga karatA hai| zayana-gRhake samAna gozAlAko sApha rkhe| usakI jaisA brAhmaNakA mahattva hai, vaisA hI gaukA bhI mahattva hai; pharzako samatala banAye tathA yatnapUrvaka aisI vyavasthA donoMkI pUjAkA phala samAna hI hai| vicAra karanepara kare, jisase vahA~ sardI, havA aura dhUla-dhakar3ase bacAva manuSyoM meM brAhmaNa pradhAna hai aura pazuoMmeM gau| ho| gauko apane prANoMke samAna smjhe| usake zarIrako nAradajIne pUchA-nAtha ! Apane batAyA hai ki apane hI zarIrake tulya maane| apanI dehameM jaise brAhmaNakI utpatti bhagavAnke mukhase huI hai; phira gauoMkI 'etau doSau mahAntau ca vANijye lAbhakarmaNi / lobhAnAmaparityAgo mRSAgrAhyakSa vikryH|| etau doSau parityajya kuryAdarthArjanaM budhaH / akSayaM labhate dAnAd ............. (45 / 107-8) didyAd ghAsa yatheSTaM ca nilyamAtiSThayet svayam / goSThaM ca kArayettatra kishidvinvivrjitm| * durbalaM pIDayedyastu tathaiva gadasaMyutam / atibAlAtivRdaya sa gohatyA samAlabhet // viSama vAhayedyastu durbalena balena ca / sa gohatyAsamaM pApaM prApotIha na sNshyH|| yo vAhayedvinA sasya khAdantaM gAM nivArayet / mohAttRNaM jalaM vApi sa gohatyAsamaM labhet // (45 / 114-16) Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa + gAvo mamAgrato nityaM gAvaH pRSThata eva c| gAvaca sarvagAtreSu gavAM madhye vasAmyaham // ************ usase tulanA kaise ho sakatI hai ? vidhAtA ! isa liye ekamAtra gau hI prazasta mAnI gayI hai| gau sadA aura saba samaya dharma, artha, kAma aura mokSa--ye cAroM puruSArtha pradAna karanevAlI hai| viSayako lekara mujhe bar3A Azcarya ho rahA hai| brahmAjIne kahA- beTA! pahale bhagavAnke mukhase mahAn tejomaya puJja prakaTa huaa| usa tejase sarvaprathama vedakI utpatti huii| tatpazcAt kramazaH ani, gau aura brAhmaNa - ye pRthak pRthak utpanna hue| maine sampUrNa lokoM aura bhuvanoMkI rakSAke liye pUrvakAlameM eka vedase cAroM vedoMkA vistAra kiyaa| agni aura brAhmaNa devatAoMke liye haviSya grahaNa karate haiM aura haviSya (ghI) gauose utpanna hotA hai; isaliye ye cAroM hI isa jagat ke janmadAtA haiN| yadi ye cAroM mahattara padArtha vizvameM nahIM hote to yaha sArA carAcara jagat naSTa ho jaataa| ye hI sadA jagatko dhAraNa kiye rahate haiM; jisase svabhAvataH isakI sthiti banI rahatI hai| brAhmaNa devatA tathA asuroMko bhI gaukI pUjA karanI cAhiye; kyoMki gau saba kAryoM meM udAra tathA vAstavameM samasta guNoMkI khAna hai| vaha sAkSAt sampUrNa devatAoMkA svarUpa hai| saba prANiyoMpara usakI dayA banI rahatI hai| prAcIna kAlameM sabake poSaNake liye maine gaukI sRSTi kI thii| gauoMkI pratyeka vastu pAvana hai aura samasta saMsArako pavitra kara detI hai| gaukA mUtra, gobara, dUdha, dahI aura ghI - ina paJcagavyoMkA pAna kara lenepara zarIrake bhItara pApa nahIM tthhrtaa| isaliye dhArmika puruSa pratidina gauke dUdha, dahI aura ghI khAyA karate haiN| gavya padArtha sampUrNa dravyoMmeM zreSTha, zubha aura priya haiN| jisako gAyakA dUdha, dahI aura ghI khAnekA saubhAgya nahIM prApta hotA, usakA zarIra malake samAna hai| anna Adi pA~ca rAtritaka, dUdha sAta rAtritaka, dahI bIsa rAtritaka aura ghI eka mAsataka zarIrameM apanA prabhAva rakhatA hai| jo lagAtAra eka mAsataka binA gavyakA bhojana karatA hai, usa manuSyake bhojanameM pretoMko bhAga milatA hai; isaliye pratyeka yugameM saba kAryoka jo gaukI eka bAra pradakSiNA karake use praNAma karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara akSaya svargakA sukha bhogatA hai| jaise devatAoMke AcArya bRhaspatijI vandanIya haiM, jisa prakAra bhagavAn lakSmIpati sabake pUjya haiM, usI prakAra gau bhI vandanIya aura pUjanIya hai| jo manuSya prAtaH kAla uThakara gau aura usake ghIkA sparza karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| gaue~ dUdha aura ghI pradAna karanevAlI haiN| ve ghRtakI utpatti sthAna aura ghIkI utpattimeM kAraNa haiN| ve ghIkI nadiyA~ haiM, unameM ghIkI bha~vareM uThatI haiN| aisI gaue~ sadA mere gharapara maujUda rheN|* ghI mere sampUrNa zarIra aura manameM sthita ho| 'gaue~ sadA mere Age rheN| ve hI mere pIche rheN| mere saba aGgako gauoMkA sparza prApta ho| maiM gauoMke bIcameM nivAsa kruuN|' isa mantrako pratidina sandhyA aura sabereke samaya zuddha bhAvase Acamana karake japanA caahiye| aisA karanese usake saba pApoMkA kSaya ho jAtA hai tathA vaha svargalokameM pUjita hotA hai| jaise gau AdaraNIya hai vaise brAhmaNa; jaise brAhmaNa haiM vaise bhagavAn shriivissnnu| jaise bhagavAn zrIviSNu haiM vaisI hI zrIgaGgAjI bhI haiN| ye sabhI dharmake sAkSAt svarUpa mAne gaye haiN| gaue~ manuSyoMkI bandhu haiM aura manuSya gauoMke bandhu haiN| jisa gharameM gau nahIM hai, vaha bandhurahita gRha hai| chahoM aGgoM, padoM aura kramoMsahita sampUrNa veda gauoMke mukhameM nivAsa karate haiN| unake sIMgoMmeM bhagavAn zrIzaGkara aura zrIviSNu sadA virAjamAna rahate haiN| gauoMke udarameM kArtikeya, mastakameM brahmA, lalATameM mahAdevajI, sIMgoMke agrabhAgameM indra, donoM kAnoMmeM azvinIkumAra, netroMmeM candramA aura sUrya, dA~toMmeM garur3a, jihvAmeM sarasvatI devI, apAna (gudA) meM - * ghRtakSIrapradA gAvo ghRtayonyo ghRtodbhavAH / ghRtanadyo ghRtAvartAstA me santu sadA gRhe // (45 | 149) Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * brAhmaNoMke jIvikopayogI karma aura unakA mahattva, gauoMkI mahimA, godAnakA phala . 165 sampUrNa tIrtha, mUtrasthAnameM gaGgAjI, romakUpoMmeM RSi, mukha jAtA hai aura dAtA puruSa viSNurUpa hokara vaikuNThameM aura pRSThabhAgameM yamarAja, dakSiNa pArzvameM varuNa aura nivAsa karatA hai| jo dasa gaue~ dAna karatA hai tathA jo kubera, vAma pArzvameM tejasvI aura mahAbalI yakSa, mukhake bhAra Dhone meM samartha eka hI baila dAna karatA hai, una donoMkA bhItara gandharva, nAsikAke agrabhAgameM sarpa, khuroMke pichale phala brahmAjIne samAna hI batalAyA hai| jo putra pitaroMke bhAgameM apsarAe~, gobarameM lakSmI, gomUtrameM pArvatI, uddezyase sA~r3a chor3atA hai, usake pitara apanI icchAke caraNoMke agrabhAgameM AkAzacArI devatA, raMbhAnekI anusAra viSNulokameM sammAnita hote haiN| chor3e hue sA~r3a AvAjameM prajApati aura thanoMmeM bhare hue cAroM samudra yA dAna kI huI gauoMke jitane roe~ hote haiM, utane hajAra nivAsa karate haiN| jo pratidina srAna karake gaukA sparza varSoMtaka manuSya svargakA sukha bhogate haiN| chor3A huA sA~r3a karatA hai, vaha manuSya saba prakArake sthUla pApoMse bhI mukta apanI pU~chase jo jala pheMkatA hai, vaha eka hajAra varSAMtaka ho jAtA hai| jo gauoMke khurase ur3I huI dhUlako sirapara pitaroMke liye tRptidAyaka hotA hai| vaha apane khurase dhAraNa karatA hai, vaha mAno tIrthaka jalameM snAna kara letA jitanI bhUmi khodatA hai, jitane Dhele aura kIcar3a hai aura saba pApoMse chuTakArA pA jAtA hai| uchAlatA hai, ve saba lAkhagune hokara pitaroMke liye 'nAradajIne pUchA-guruzreSTha ! parameSThin ! vibhinna svadhArUpa ho jAte haiN| yadi pitAke jIte-jI mAtAkI raMgoMkI gauoMmeM kisake dAnase kyA phala hotA hai? mRtyu ho jAya to usakI svarga-prAptike liye candana-carcita isakA tattva btlaaiye| dhenukA dAna karanA caahiye| aisA karanese dAtA pitaroMke brahmAjIne kahA-beTA ! brAhmaNako zveta gaukA RNase mukta ho jAtA hai tathA bhagavAn zrIviSNukI bhAMti dAna karake manuSya aizvaryazAlI hotA hai| sadA mahalameM pUjita hokara akSaya svargako prApta karatA hai| saba prakArake nivAsa karatA hai tathA bhoga-sAmagriyoMse sampanna hokara zubha lakSaNoMse yukta, prativarSa baccA denevAlI nayI dudhAra sukha-samRddhise bharA-pUrA rahatA hai| dhUe~ke samAna gAya pRthvIke samAna mAnI gayI hai| usake dAnase raGgavAlI gau svarga pradAna karanevAlI tathA bhayaGkara saMsArameM bhUmi-dAnake samAna phala hotA hai| use dAna karanevAlA pApoMse chuTakArA dilAnevAlI hai| kapilA gaukA dAna manuSya indrake tulya hotA hai aura apanI sau pIr3hiyoMkA akSaya phala pradAna karanevAlA hai| kRSNA gaukA dAna uddhAra kara detA hai| jo gaukA haraNa karake usake bachar3ekI dekara manuSya kabhI kaSTameM nahIM pdd'taa| bhUre raGgakI gau mRtyukA kAraNa banatA hai, vaha mahApralayaparyanta kIr3oMse bhare saMsArameM durlabha hai| gaura varNakI dhenu samUce kulako hue kue~ par3A rahatA hai| gauoMkA vadha karake manuSya Ananda pradAna karanevAlI hotI hai| lAla netroMvAlI gau apane pitaroMke sAtha ghora raurava narakameM par3atA hai tathA rUpakI icchA rakhanevAle puruSako rUpa pradAna karatI hai| utane hI samayataka apane pApakA daNDa bhogatA rahatA hai| nIlI gau dhanAbhilASI puruSakI kAmanA pUrNa karatI hai| jo isa pavitra kathAko eka bAra bhI dUsaroMko sunAtA hai, eka hI kapilA gaukA dAna karake manuSya sAre pApoMse usake saba pApoMkA nAza ho jAtA hai tathA vaha devatAoMke mukta ho jAtA hai| bacapana, javAnI aura bur3hApemeM jo pApa sAtha AnandakA upabhoga karatA hai| jo isa parama puNyamaya kiyA gayA hai, kriyAse, vacanase tathA manase bhI jo pApa prasaGgakA zravaNa karatA hai, vaha sAta janmoMke pApoMse bana gaye hai, una sabakA kapilA gauke dAnase kSaya ho tatkAla mukta ho jAtA hai| Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********..................................................................................................................................................................****** dvijocita AcAra, tarpaNa tathA ziSTAcArakA varNana brAhmaNake brahmatejakI vRddhi hotI hai ? brahmAjIne kahA- beTA ! zreSTha brAhmaNako cAhiye ki vaha pratidina kucha rAta rahate hI bistarase uTha jAya aura govinda, mAdhava, kRSNa, hari, dAmodara, nArAyaNa, jagannAtha, vAsudeva, vedamAtA sAvitrI, ajanmA, vibhu, sarasvatI, mahAlakSmI, brahmA, zaGkara, ziva, zambhu Izvara, mahezvara, sUrya, gaNeza, skanda, gaurI, bhAgIrathI aura zivA Adi nAmoMkA kIrtana kre| jo manuSya sabere uThakara ina sabakA smaraNa karatA hai, vaha brahmahatyA Adi pApoMse niHsandeha mukta ho jAtA hai| tAta! eka bAra bhI ina nAmoMkA uccAraNa karanepara sampUrNa yajJoMkA tathA lAkhoM godAnakA phala milatA hai| nAradajIne pUchA- pitAjI! kisa AcaraNase hAthameM tathA punaH sAta bAra donoM hAthoMmeM miTTI lagAnI caahiye| 'ghor3e, ratha aura bhagavAn zrIviSNudvArA AkrAnta honevAlI mRttikAmayI vasundhare ! mere dvArA jo duSkarma yA pApa hue hoM, unheM tuma hara lo| * isa mantrase jo apane zarIrameM miTTIkA lepa karatA hai, usake saba pApoMkA kSaya hotA hai tathA vaha manuSya sarvathA zuddha ho jAtA hai| tadanantara vidvAn puruSa nada, nadI, pokharA, sarovara yA kue~para jAkara vedamantroMke uccAraNapUrvaka snAna kre| use nadI AdikI jala-rAzimeM praveza karake snAna karanA cAhiye aura kue~para nahAnA ho to kinAre rahakara ghar3ese snAna karanA ucita hai| manuSyako apane samasta pApoMkA nAza karaneke liye vidhivat snAna karanA caahiye| saberekA snAna mahAn puNyadAyaka aura saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| jo brAhmaNa sadA prAtaH kAla snAna karatA hai, vaha viSNulokameM pratiSThita hotA hai| prAtaH - sandhyAke samaya cAra daNDataka jala amRtake samAna rahatA hai, vaha pitaroMko sudhAke samAna tRptidAyI hotA hai| usake bAda do ghar3Itaka arthAt kula eka paharataka jala madhuke samAna rahatA hai; vaha bhI pitaroMkI prasannatA bar3hAnevAlA hotA hai| tatpazcAt Der3ha paharatakakA jala dUdhake samAna mAnA gayA hai| usake bAda cAra daNDatakakA jala dugdhamizrita sA rahatA hai| nAradajIne kahA-- devezvara! aba mujhe yaha batAiye ki jalake devatA kauna haiM tathA jisa prakAra maiM tarpaNakI vidhi ThIka-ThIka jAna sakU~, aisA upadeza kIjiye / isa prakAra uparyukta nAmoMkA uccAraNa karake gA~vase bAhara dUra jAkara sApha-suthare sthAnameM mala-mUtrakA parityAga kre| yadi rAtakA samaya ho to dakSiNa dizAkI ora mu~ha karake aura dinameM uttara dizAkI ora mu~ha karake zauca honA caahiye| isake bAda [ hAtha-mu~ha dho, kullA karake ] gUlara AdikI lakar3Ise dA~ta sApha karanA caahiye| tatpazcAt dvijako snAna Adi karake saMyamapUrvaka baiThakara sandhyopAsana karanA cAhiye / pUrvAhnakAlameM raktavarNA gAyatrI, madhyAhnakAlameM zuklavarNA sAvitrI aura sAyaMkAlameM zyAmavarNA sarasvatIkA vidhipUrvaka dhyAna karanA ucita hai| [ saMkSipta padmapurANa pratidinake snAnakI vidhi isa prakAra hai| apane jJAnake anusAra yatnapUrvaka snAna vidhikA pAlana karanA caahiye| pahale zarIrako jalase bhigokara phira usameM miTTI lgaaye| mastaka, lalATa, nAsikA, hRdaya, bhauMha, bAhu, pasalI, nAbhi, ghuTane aura donoM pairoMmeM mRttikA lagAnA ucita hai| manuSyako zuddhikI icchAse [zauca hokara ] eka bAra liGgameM, tIna bAra gudAmeM, dasa bAra bAyeM 'azvakrAnte rathakrAnte viSNukAnte vsundhre| mRttike hara me pApaM yanmayA duSkRtaM kRtam // ******** brahmAjIne kahA- beTA ! sampUrNa lokoMmeM bhagavAn zrIviSNu hI jalake devatA mAne gaye haiM; ataH jo jalase snAna karake pavitra hotA hai, usakA bhagavAn zrIviSNu kalyANa karate haiN| eka ghU~Ta jala pIkara bhI manuSya pavitra ho jAtA hai| vizeSa bAta yaha hai ki Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] dvijocita AcAra, tarpaNa tathA ziSTAcArakA varNana kuzake saMsargase jala amRtase bhI bar3hakara hotA hai| kuza sampUrNa devatAoMkA nivAsasthAna hai; pUrvakAlameM maiMne hI use utpanna kiyA thaa| kuzake mUlameM svayaM maiM (brahmA) usake madhyabhAgameM zrIviSNu aura agrabhAgameM bhagavAn zrIzaGkara virAjamAna haiM; ina tInoMke dvArA kuzakI pratiSThA hai| apane hAthoMmeM kuza dhAraNa karanevAlA dvija sadA pavitra mAnA gayA hai; vaha yadi kisI stotra yA mantrakA pATha kare to usakA saugunA mahattva batalAyA gayA hai| vahI yadi tIrthameM kiyA jAya to usakA phala hajAragunA adhika hotA hai| kuza, kAza, dUrvA, jaukA pattA, dhAnakA pattA, balvaja aura kamala -- ye sAta prakArake kuza batAye gaye haiN| * inameM pUrva pUrva kuza adhika pavitra mAne gaye haiN| ye sabhI kuza lokameM pratiSThita haiN| tilake samparkase jala amRtase bhI adhika svAdiSTa ho jAtA hai| jo pratidina snAna karake tilamizrita jalase pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha apane donoM kuloMkA (pitRkula evaM mAtRkulakA) uddhAra karake brahmalokako prApta hotA hai| varSAke cAra mahInoMmeM dIpadAna karanese pitaroMke RNase chuTakArA milatA hai| jo eka varSataka prati amAvAsyAko tiloMke dvArA pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha vinAyaka - padavIko prApta hotA hai aura sampUrNa devatA usakI pUjA karate haiN| jo samasta yugAdi tithiyoMko tiloMdvArA pitaroMkA tarpaNa karatA hai, use amAvAsyAkI apekSA saugunA adhika phala prApta hotA hai| ayana Arambha honeke dina, viSuva yogameM, pUrNimA tathA amAvAsyAko pitaroMkA tarpaNa karake manuSya svargalokameM pratiSThita hotA hai| manvantarasaMjJaka tithiyoMmeM tathA anyAnya puNyaparvoke avasarapara bhI tarpaNa karanese yahI phala hotA hai| candramA aura sUryake grahaNameM gayA Adi puNya tIrthoke bhItara pitaroMkA tarpaNa karake manuSya vaikuNThadhAmako prApta hotA hai| isaliye koI puNyadivasa prApta honepara pitRsamudAyakA tarpaNa karanA cAhiye / ekAgracitta hokara pahale devatAoMkA tarpaNa karaneke pazcAt vidvAn puruSa pitaroMkA tarpaNa karanekA adhikArI hotA hai| zrAddhameM bhojanake samaya eka hI hAthase anna parose, kintu tarpaNake samaya donoM hAthoMse jala de; yahI sanAtana vidhi hai| dakSiNAbhimukha hokara pavitra bhAvase 'tRpyatAm' isa vAkyake sAtha nAma gotrakA uccAraNa karate hue pitaroMkA tarpaNa karanA cAhiye / jo mohavaza sapheda tiloMke dvArA pitRvargakA tarpaNa karatA hai, usakA kiyA huA tarpaNa vyartha hotA hai| yadi dAtA svayaM jalameM sthita hokara pRthvIpara tarpaNakA jala girAye to usakA vaha jaladAna vyartha ho jAtA hai, kisIke pAsa nahIM pahu~catA / isI prakAra jo sthalameM khar3A hokara jalameM tarpaNakA jala girAtA hai, usakA diyA huA jala bhI nirarthaka hotA hai; vaha pitaroMko nahIM prApta hotA / jo jalameM nahAkara bhIge vastra pahane hue hI tarpaNa karatA hai, usake pitara devatAoMsahita sadA tRpta rahate haiN| vidvAn puruSa dhobIke dhoye hue vastrako azuddha mAnate haiN| apane hAthase punaH dhonepara hI vaha vastra zuddha hotA hai| jo sUkhe vastra pahane hue kisI pavitra sthAnapara baiThakara pitaroMkA tarpaNa karatA hai, usake pitara dasagunI tRpti lAbha karate haiN| jo apanI tarjanI aMgulImeM cA~dIkI aMgUThI dhAraNa karake pitaroMkA tarpaNa karatA hai, usakA saba tarpaNa lAkhagunA adhika phala denevAlA hotA hai| isI prakAra vidvAn puruSa yadi anAmikA aMgulImeM sonekI aMgUThI pahanakara pitRvargakA tarpaNa kare to vaha karor3oMgunA adhika phala denevAlA hotA hai| 'kuzAH kAzAstathA dUrvA yavapatrANi vrIhayaH / balvajAH puNDarIkAca kuzAH sapta prakIrtitAH // jo snAna karaneke liye jAtA hai, usake pIche pyAsase pIr3ita devatA aura pitara bhI vAyurUpa hokara rajakaiH kSAlitaM vastramazuddhaM kavayo viduH / hastaprakSAlanenaiva punarvastraM ca ***************** 167 (46 / 34-35) zuddhayati // (46 / 53) Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 * arcavasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta padmapurANa jalakI AzAse jAyA karate haiM; kintu jaba vaha nahAkara sadAcAra aura unake kartavyoMkA krama batalAiye, sAtha hI dhotI nicor3ane lagatA hai, taba ve nirAza lauTa jAte haiM; samasta pravRttipradhAna karmokA varNana kiijiye| ataH pitRtarpaNa kiye binA dhotI nahIM nicor3anI caahiye| brahmAjIne kahA-vatsa! manuSya AcArase manuSyake zarIrameM jo sAr3he tIna karor3a roe~ haiM, ve sampUrNa Ayu, dhana tathA svarga aura mokSa prApta karatA hai| AcAra tIrthoke pratIka haiN| unakA sparza karake jo jala dhotIpara azubha lakSaNoMkA nivAraNa karatA hai| AcArahIna puruSa giratA hai, vaha mAno sampUrNa tIrthoMkA hI jala giratA hai; saMsArameM nindita, sadA duHkhakA bhAgI, rogI aura alpAyu isaliye tarpaNake pahale dhoye hue vastrako nicor3anA nahIM hotA hai| anAcArI manuSyako nizcaya hI narakameM nivAsa caahiye| devatA snAna karanevAle vyaktike mastakase karanA par3atA hai tathA AcArase zreSTha lokakI prApti hotI giranevAle jalako pIte haiM, pitara mUMcha-dAr3hIke jalase tRpta hai; isaliye tuma AcArakA yathArtharUpameM varNana suno| hote haiM, gandharva netroMkA jala aura sampUrNa prANI pratidina apane gharako gobarase lIpanA caahiye| adhobhAgakA jala grahaNa karate haiN| isa prakAra devatA, usake bAda kAThakA pIr3hA, bartana aura patthara dhone pitara, gandharva tathA sampUrNa prANI snAnamAtrase saMtuSTa hote cAhiye / kA~sekA bartana rAkhase aura tA~bA khaTAIse zuddha haiN| sAnase zarIrameM pApa nahIM raha jaataa| jo manuSya hotA hai| sone aura cA~dI Adike bartana jalamAtrase pratidina snAna karatA hai, vaha puruSoMmeM zreSTha hai| vaha saba dhonepara zuddha ho jAte haiN| lohekA pAtra Agake dvArA pApoMse mukta hokara svargalokameM pratiSThita hotA hai| devatA tapAne aura dhonese zuddha hotA hai| apavitra bhUmi khodane, aura maharSi tarpaNataka snAnakA hI aGga mAnate haiN| jalAne, lIpane tathA dhonese evaM varSAse zuddha hotI hai| tarpaNake bAda vidvAn puruSako devatAoMkA pUjana karanA dhAtunirmita pAtra, maNipAtra tathA saba prakArake pattharase caahiye| __bane hue pAtrakI bhasma aura mRttikAse zuddhi batAyI gayI jo gaNezakI pUjA karatA hai, usake pAsa koI vighna hai| zayyA, strI, bAlaka, vastra, yajJopavIta aura nahIM aataa| loga dharma aura mokSake liye lakSmIpati kamaNDalu-ye apane hoM to sadA zuddha haiM aura dUsareke bhagavAn zrIviSNukI, AvazyakatAokI pUrtike liye hoM to kabhI zuddha nahIM mAne jaate| eka vastra dhAraNa karake zaGkarakI, Arogyake liye sUryakI tathA sampUrNa bhojana aura snAna na kre| dUsarekA utArA huA vastra kAmanAoMkI siddhike liye bhavAnIkI pUjA karate haiN| kabhI na dhAraNa kare / kezoM aura dA~toMkI saphAI sabere hI devatAoMkI pUjA karaneke pazcAt balivaizvadeva karanA karanI caahiye| gurujanoMko nityaprati namaskAra karanA caahiye| pahale agnikArya karake phira brAhmaNoMko tRpta nityakA kartavya honA caahiye| donoM hAtha, donoM paira aura karanevAlA atithiyajJa kre| devatAoM aura sampUrNa mukha-ina pA~coM aGgoMko dhokara vidvAn puruSa bhojana prANiyoMkA bhAga dekara manuSya svargalokako jAtA hai| Arambha kre| jo ina pA~coMko dhokara bhojana karatA hai, isaliye pratidina pUrA prayatna karake nityakarmokA anuSThAna vaha sau varSa jItA hai| devatA, guru, snAtaka, AcArya aura karanA caahiye| jo snAna nahIM karatA, vaha mala bhojana yajJameM dIkSita brAhmaNakI chAyApara jAna-bUjhakara paira nahIM karatA hai| jo japa nahIM karatA, vaha pIba aura raktapAna rakhanA caahiye| gauoMke samudAya, devatA, brAhmaNa, ghI, karatA hai| jo pratidina tarpaNa nahIM karatA, vaha pitRghAtI madhu, caurAhe tathA prasiddha vanaspatiyoMko apane dAhine hotA hai| devatAoMkI pUjA na karanepara brahmahatyAke samAna karake calanA caahiye| gau-brAhmaNa, agni-brAhmaNa, do pApa lagatA hai| sandhyopAsana na karake pApI manuSya brAhmaNa tathA pati-patnIke bIcase hokara nahIM nikalanA sUryakI hatyA karatA hai| caahiye| jo aisA karatA hai, vaha svargameM rahatA ho to bhI nAradajIne pUchA-pitAjI ! brAhmaNAdi vargoM ke nIce gira jAtA hai| jUThe hAthase agni, brAhmaNa, devatA, Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] ********** dvijocita AcAra, tarpaNa tathA ziSTAcArakA varNana guru, apane mastaka, puSpavAle vRkSa tathA yajJopayogI per3akA sparza nahIM karanA caahiye| sUrya, candramA aura nakSatra -- ina tIna prakArake tejoMkI ora jUThe mu~ha kabhI dRSTi na ddaale| isI prakAra brAhmaNa, guru, devatA, rAjA, zreSTha saMnyAsI, yogI, devakArya karanevAle tathA dharmakA upadeza karanevAle dvijakI ora bhI jUThe mu~ha dRSTipAta na kre| nadiyoM aura samudra ke kinAre, yajJa-sambandhI vRkSakI jar3ake pAsa, bagIcemeM, phulavArImeM, brAhmaNake nivAsa sthAnapara, gozAlAmeM tathA sApha-sutharI sundara sar3akoMpara tathA jalameM kabhI mala tyAga na kre| dhIra puruSa apane hAtha, paira, mukha aura kezoMko rUkhe na rkhe| dA~toMpara maila na jamane de| nakhako mu~hameM na ddaale| ravivAra aura maMgalako tela na lgaaye| apane zarIra aura Asanapara tAla na de| guruke sAtha eka Asanapara na baitthe| zrotriyake dhanakA apaharaNa na kre| devatA aura gurukA bhI dhana na le / rAjA, tapasvI, pazu, aMdhe tathA strIkA dhana bhI na le| brAhmaNa, gau, rAjA, rogI bhArase dabA huA manuSya, garbhiNI strI tathA atyanta durbala puruSa sAmanese Ate hoM to svayaM kinAre hokara unheM jAneke liye rAstA de / rAjA, brAhmaNa tathA vaidyase jhagar3A na kre| brAhmaNa aura guru- patnIse dUra hI rahanA caahiye| patita, kor3hI, cANDAla, gomAMsa bhakSI aura samAjabahiSkRtako dUrase hI tyAga de| jo strI duSTA, durAcAriNI, kalaGka lagAnevAlI, sadA hI kalahase prema karanevAlI, pramAdinI, niDara, nirlajja, bAhara ghUmane-phiranevAlI, adhika kharca karanevAlI aura sadAcArase hIna ho, usako bhI dUrase hI tyAga denA caahiye| buddhimAn ziSyako ucita hai ki vaha rajasvalA avasthAmeM gurupatnIko praNAma na kare, usakA caraNa sparza na kare; yadi usa avasthAmeM bhI vaha use chU le to punaH snAna karanese hI usakI zuddhi hotI hai| ziSya guru-patnIke sAtha khela-kUdameM bhI bhAga na le| usakI bAta avazya sune; kintu usakI ora A~kha uThAkara dekhe nahIM / putravadhU, bhAIkI strI, apanI putrI, gurupalI tathA 169 anya kisI yuvatI strIkI ora na to dekhe aura na usakA sparza kre| uparyukta striyoMkI ora bhauMheM maTakAkara dekhanA, unase vivAda karanA aura azlIla vacana bolanA sadA hI tyAjya hai| bhUsI, aMgAre, haDDI, rAkha, rUI, nirmAlya (devatAko arpaNa kI huI vastu), citAkI lakar3I, citA tathA gurujanoMke zarIrapara kabhI paira na rkhe| apavitra, dUsarekA ucchiSTa tathA dUsarekI rasoI banAneke liye rakhA huA atra bhojana na kre| dhIra puruSa kisI duSTake sAtha eka kSaNa bhI na to Thahare aura na yAtrA hI kre| isI prakAra use dIpakakI chAyAmeM tathA baher3eke vRkSake nIce bhI khar3A nahIM honA cAhiye / apanese choTeko praNAma na kre| cAcA aura mAmA Adike Anepara uThakara Asana de aura unake sAmane hAtha jor3akara khar3A rhe| jo tela lagAye ho [kintu snAna na kiye ho], jisake mu~ha aura hAtha jUThe hoM, jo bhIge vastra pahane ho, rogI ho, samudrameM ghusA ho, udvigna ho, bhAra Dho rahA ho, yajJa kAryameM lipta ho, striyoMke sAtha krIr3AmeM Asakta ho, bAlakake sAtha khela kara rahA ho tathA jisake hAthoMmeM phUla aura kuza hoM, aise vyaktiko praNAma na kre| mastaka athavA kAnoMko Dhakakara, jalameM khar3A hokara, zikhA kholakara, pairoMko binA dhoye athavA dakSiNAbhimukha hokara Acamana nahIM karanA caahiye| yajJopavItase rahita yA nagna hokara, kaccha kholakara athavA eka vastra dhAraNa karake Acamana karanevAlA puruSa zuddha nahIM hotaa| pahale tarjanI, madhyamA aura anAmikA - tIna aMguliyoMse mukhakA sparza kare, phira a~gUThe aura tarjanIke dvArA nAsikAkA, aMgUThe aura anAmikAke dvArA donoM netroMkA, kaniSThikA aura aMgUTheke dvArA donoM kAnoMkA, kevala a~gUThese nAbhikA karatalase hRdayakA sampUrNa aMguliyoMse mastakakA tathA aMguliyoMke agrabhAgase donoM bAhuoMkA sparza karake manuSya zuddha hotA hai| isa vidhise Acamana karake manuSyako saMyamapUrvaka rahanA caahiye| aisA karanese vaha saba pApoMse mukta hokara akSaya svargakA upabhoga karatA hai| bhIge paira sonA, sUkhe paira bhojana karanA aura a~dheremeM zayana tathA bhojana karanA Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa niSiddha hai| pazcima aura dakSiNakI ora mu~ha karake inake viparIta kaMjUsI, khajanoMkI nindA, maile-kucaile dantadhAvana na kre| uttara aura pazcima dizAkI ora vastra pahananA, nIca janoMke prati bhakti rakhanA, atyanta sirahAnA karake kabhI na soye; kyoMki isa prakAra zayana krodha karanA aura kaTuvacana bolanA-ye narakase lauTe karanese Ayu kSINa hotI hai| pUrva aura dakSiNa dizAkI hue manuSyoMke cihna haiN| navanItake samAna komala vANI ora sirahAnA karake sonA uttama hai| manuSyake eka aura karuNAse bharA komala hRdaya-ye dharmabIjase utpanna bArakA bhojana devatAoMkA bhAga, dUsarI bArakA bhojana manuSyoMkI pahacAnake cihna haiN| dayAzUnya hRdaya aura manuSyoMkA, tIsarI bArakA bhojana pretoM aura daityoMkA tathA ArIke samAna marmasthAnoMko vidIrNa karanevAlA tIkhA cauthI bArakA bhojana rAkSasoMkA bhAga hotA hai|* vacana-ye pApabIjase paidA hue puruSoMko pahacAnaneke jo svargameM nivAsa karake isa lokameM punaH utpanna lakSaNa haiN| jo manuSya isa AcAra Adise yukta prasaGgako hue haiM, unake hRdayameM nIce likhe cAra sadguNa sadA sunatA yA sunAtA hai, vaha AcAra AdikA phala pAkara maujUda rahate haiM-uttama dAna denA, mIThe vacana bolanA, pApase zuddha ho svargameM jAtA hai aura vahA~se bhraSTa devatAoMkA pUjana karanA tathA brAhmaNoMko saMtuSTa rkhnaa| nahIM hotaa| pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa pA~ca mahAyajJoMke viSayameM brAhmaNa narottamakI kathA bhISmajIne kahA-brahman ! jo karma sabase pA~ca dharmaki AkhyAna sunaauuNgaa| una pA~coMmeMse ekakA adhika puNyajanaka ho, jo saMsArameM sadA aura sabako bhI anuSThAna karake manuSya suyaza, svarga tathA mokSa bhI pA priya jAna par3atA ho tathA pUrva puruSoMne jisakA anuSThAna sakatA hai| mAtA-pitAkI pUjA, patikI sevA, sabake kiyA ho, aisA karma Apa apanI icchAke anusAra prati samAna bhAva, mitroMse droha na karanA aura bhagavAn socakara btaaiye| zrIviSNukA bhajana karanA-ye pA~ca mahAyajJa haiN| pulastyajI bole-rAjan ! eka samayakI bAta brAhmaNo ! pahale mAtA-pitAkI pUjA karake manuSya jisa hai, vyAsajIkI ziSyamaNDalIke samasta dvija AdarapUrvaka dharmakA sAdhana karatA hai, vaha isa pRthvIpara saikar3oM yajJoM unheM praNAma karake dharmakI bAta pUchane lage-ThIka isI tathA tIrthayAtrA Adike dvArA bhI durlabha hai| pitA dharma hai, taraha, jaise tuma mujhase pUchate ho| pitA svarga hai aura pitA hI sarvotkRSTa tapasyA hai| pitAke dvijoMne pUchA-gurudeva! saMsArameM puNyase bhI prasanna ho jAnepara sampUrNa devatA prasanna ho jAte haiN| puNyatama aura saba dharmoM meM uttama karma kyA hai ? kisakA jisakI sevA aura sadguNoMse pitA-mAtA santuSTa rahate haiM, anuSThAna karake manuSya akSaya padako prApta karate haiM? usa putrako pratidina gaGgAnAnakA phala milatA hai| mAtA martyalokameM nivAsa karanevAle choTe-bar3e sabhI vargoM ke sarvatIrthamayI hai aura pitA sampUrNa devatAokA svarUpa hai; loga jisakA anuSThAna kara skeN| isaliye saba prakArase yatnapUrvaka mAtA-pitAkA pUjana vyAsajI bole-ziSyagaNa ! maiM tumalogoko karanA caahiye| jo mAtA-pitAkI pradakSiNA karatA hai, * devAtramekabhuktaM tu dvibhuktaM syAnarasya ca / tribhuktaM pretadaityasya caturtha kauNapasya tu|| + svargasthitAnAmiha jIvaloke catvAri teSA hadaye vasanti / dAnaM prazastaM madhurA ca vANI devArcanaM brAhmaNatarpaNaM ca // kArpaNyavRttiH svajaneSu nindA kucailatA nIcajaneSu bhktiH| atIva roSaH kaTukA ca vANI narasya cihaM narakAgatasya / (46 / 131-132) Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJcamahAyajJa . 971 usake dvArA sAtoM dvIpoMse yukta samUcI pRthvIko parikramA samajhane lagA, mere samAna puNyAtmA aura mahAyazasvI ho jAtI hai| mAtA-pitAko praNAma karate samaya jisake dUsarA koI nahIM hai| eka dina vaha mukha UparakI ora hAtha, ghuTane aura mastaka pRthvIpara Tikate haiM, vaha akSaya karake yahI bAta kaha rahA thA, itane meM hI eka bagalene svargako prApta hotA hai|* jabataka mAtA-pitAke caraNoMkI usake mu~hapara bITa kara dii| taba brAhmaNane krodhameM Akara raja putrake mastaka aura zarIrameM lagatI rahatI hai, tabhItaka vaha zuddha rahatA hai| jo putra mAtA-pitAke caraNakamaloMkA jala pItA hai, usake karor3oM janmoMke pApa naSTa ho jAte hai| vaha manuSya saMsArameM dhanya hai| jo nIca puruSa mAtA-pitAkI AjJAkA ullaGghana karatA hai, vaha mahApralayaparyanta narakameM nivAsa karatA hai| jo rogI, vRddha, jIvikAse rahita, aMdhe aura bahare pitAko tyAgakara calA jAtA hai vaha raurava narakameM par3atA hai| itanA hI nahIM, use antyajoM, mlecchoM aura cANDAloMkI yonimeM janma lenA par3atA hai| mAtA-pitAkA pAlana-poSaNa na karanese samasta puNyoMkA nAza ho jAtA hai| mAtA-pitAkI ArAdhanA na karake putra yadi tIrtha aura devatAoMkA sevana bhI kare to use usakA phala nahIM miltaa| brAhmaNo! isa viSayameM maiM eka prAcIna itihAsa kahatA hU~, yatnapUrvaka usakA zravaNa kro| isakA zravaNa karake bhUtalapara phira kabhI tumheM moha nahIM vyaapegaa| pUrvakAlakI bAta hai-narottama nAmase prasiddha eka use zApa de diyaa| becArA bagalA rAkhakI DherI hokara brAhmaNa thaa| vaha apane mAtA-pitAkA anAdara karake pRthvIpara gira pdd'aa| bagalekI mRtyu hote hI narottamake tIrthasevanake liye cala diyaa| saba tIrthoMmeM ghUmate hue bhItara mahAmohane praveza kiyaa| usI pApase brAhmaNakA usa brAhmaNake vastra pratidina AkAzameM hI sUkhate the| vastra aba AkAzameM nahIM ThaharatA thaa| yaha jAnakara use isase usake manameM bar3A bhArI ahaGkAra ho gyaa| vaha bar3A kheda huaa| tadanantara AkAzavANIne kahA * pitroratha patyuzca sAmyaM sarvajaneSu c| mitrAnoho viSNubhaktirete paJca mahAmakhAH // prAk pitrorarcayA viprA yaddharma sAdhayennaraH / na tatkratuzataireva tIrthayAtrAdibhirbhuvi // pitA dharmaH pitA svargaH pitA hi paramaM tapaH / pitari prItimApanne prIyante srvdevtaaH|| pitaro yasya tRSyanti sekyA ca guNena ca / tasya bhAgIrathInAnamahanyahani vartate // sarvatIrthamayI mAtA sarvadevamayaH pitA / mAtaraM pitaraM tasmAt sarvayalena pUjayet // mAtaraM pitarazcaiva yastu kuryAt prdkssinnm| pradakSiNIkRtA tena saptadvIpA vasundharA / / jAnunI ca karau yasya pitroH praNamataH ziraH / nipatanti pRthivyAM ca so'kSaya labhate divm|| (4717-13) + rogiNaM cApi vRddhaM ca pitaraM vRttikarzitam / vikala netrakarNAbhyAM tyaktvA gaccheca rauravam // (47 / 19) Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * 'brAhmaNa! tuma parama dharmAtmA mUka cANDAlake pAsa jaao| vahA~ jAnese tumheM dharmakA jJAna hogaa| usakA vacana tumhAre liye kalyANakArI hogaa|' yaha AkAzavANI sunakara brAhmaNa mUka cANDAlake ghara gyaa| vahA~ jAkara usane dekhA, vaha cANDAla saba prakArase apane mAtA-pitAkI sevAmeM lagA hai| jAr3eke dinoMmeM vaha apane mA~-bApako snAnake liye garama jala detA, unake zarIrameM tela malatA, tApaneke liye aMgIThI jalAtA, bhojanake pazcAt pAna khilAtA aura rUIdAra kapar3e pahananeko detA thaa| pratidina miSTAnna bhojanake liye parosatA aura vasanta RtumeM mahuekI sugandhita mAlA pahanAtA thaa| inake sivA aura bhI jo bhogasAmagriyA~ prApta hotIM, unheM detA aura bhA~ti-bhA~tikI AvazyakatAe~ pUrNa kiyA karatA thaa| garmIkI mausimameM pratidina mAtA-pitAko paMkhA jhalatA thaa| isa prakAra nityaprati unakI paricaryA karake hI vaha bhojana karatA thaa| mAtA-pitAkI thakAvaTa aura kaSTakA nivAraNa karanA usakA sadAkA niyama thaa| ina puNyakameki kAraNa cANDAlakA ghara binA kisI AdhAra aura khaMbheke hI [ saMkSipta padmapurANa AkAzameM sthita thaa| usake aMdara tribhuvanake svAmI bhagavAn zrIhari manohara brAhmaNakA rUpa dhAraNa kiye nitya krIr3A karate the| ve satyasvarUpa paramAtmA apane mahAn sattvamaya tejasvI vigrahase usa cANDAla mandirakI zobhA bar3hAte the| yaha saba dekhakara brAhmaNako bar3A vismaya huaa| usane mUka cANDAlase kahA - 'tuma mere pAsa Ao, maiM tumase sampUrNa lokoMke sanAtana hitakI bAta pUchatA hU~; use ThIka-ThIka btaao|' mUka cANDAla bolA- vipra ! isa samaya maiM mAtA-pitAkI sevA kara rahA hU~, Apake pAsa kaise AU~ ? inakI pUjA karake ApakI AvazyakatA pUrNa karU~gA; tabataka mere daravAjepara Thahariye, maiM ApakA atithi satkAra karU~gA / cANDAlake itanA kahate hI brAhmaNa devatA AgababUlA ho gaye aura bole- 'mujha brAhmaNakI sevA chor3akara tumhAre liye kauna sA kArya bar3A ho sakatA hai|' cANDAla bolA- bAbA! kyoM vyartha kopa karate haiM, maiM bagalA nahIM huuN| isa samaya ApakA krodha bagalepara hI saphala ho sakatA hai, dUsare kisIpara nhiiN| aba ApakI dhotI na to AkAzameM sUkhatI hai aura na Thahara hI pAtI hai| ataH AkAzavANI sunakara Apa mere gharapara Aye hai| thor3I dera Thahariye to maiM Apake praznakA uttara dU~gA; anyathA pativratA strIke pAsa jaaiye| dvijazreSTha ! pativratA strIkA darzana karanepara ApakA abhISTa siddha hogaa| vyAsajI kahate haiM-- tadanantara, cANDAlake gharase brAhmaNarUpadhArI bhagavAn zrIviSNune nikalakara usa dvijase kahA- calo, maiM pativratA devIke ghara calatA huuN|' dvijazreSTha narottama kucha socakara unake sAtha cala diyaa| usake manameM bar3A vismaya ho rahA thaa| usane rAstemeM bhagavAnse pUchA - 'vipravara ! Apa isa cANDAlake gharameM jahA~ striyA~ rahatI haiM, kisaliye nivAsa karate haiM ?' brAhmaNarUpadhArI bhagavAnne kahA- vipravara ! isa samaya tumhArA hRdaya zuddha nahIM hai; pahale pativratA Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . . pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJcamahAyajJa . 173 AdikA darzana karo, usake bAda mujhe ThIka-ThIka dekhakara use bhrAtA, pitA athavA putra mAnatI hai, vaha bhI jAna skoge| __ pativratA hai| dvijazreSTha ! tuma usa pativratAke pAsa brAhmaNane pUchA-tAta ! pativratA kauna hai? jAo aura use apanA manoratha kaha sunaao| usakA usakA zAstra-jJAna kitanA bar3A hai? jisa kAraNa maiM nAma zubhA hai| vaha rUpavatI yuvatI hai, usake hRdayameM dayA usake pAsa jA rahA hU~, vaha bhI mujhe btlaaiye| bharI hai| vaha bar3I yazasvinI hai| usake pAsa jAkara tuma zrIbhagavAn bole-brahman ! nadiyoMmeM gaGgAjI, apane hitakI bAta puucho| striyoMmeM pativratA aura devatAoMmeM bhagavAn zrIviSNu zreSTha vyAsajI kahate haiM-yoM kahakara bhagavAn vahIM haiN| jo pativratA nArI pratidina apane patike hitasAdhanameM antardhAna ho gye| unheM adRzya hote dekha brAhmaNako lagI rahatI hai, vaha apane pitRkula aura patikula donoM bar3A Azcarya huaa| usane pativratAke ghara jAkara usake kulokI sau-sau pIr3hiyoMkA uddhAra kara detI hai|* viSayameM puuchaa| atithikI bolI sunakara pativratA strI brAhmaNane pUchA-dvijazreSTha ! kauna strI pativratA vegapUrvaka gharase nikalI aura brAhmaNako AyA dekha hotI hai ? pativratAkA kyA lakSaNa hai? maiM jisa prakAra daravAjepara khar3I ho gyii| brAhmaNane use dekhakara isa bAtako ThIka-ThIka samajha sakU~, usa prakAra upadeza kiijiye| zrIbhagavAn bole-jo strI putrakI apekSA saugune nehase patikI ArAdhanA karatI hai, rAjAke samAna usakA bhaya mAnatI hai aura patiko bhagavAnkA svarUpa samajhatI hai, vaha pativratA hai| jo gRhakArya karanemeM dAsI, ramaNakAlameM vezyA tathA bhojanake samaya mAtAke samAna AcaraNa karatI hai aura jo vipattimeM svAmIko neka salAha dekara mantrIkA kAma karatI hai, vaha strI pativratA mAnI gayI hai| jo mana, vANI, zarIra aura kriyAdvArA kabhI patikI AjJAkA ullaGghana nahIM karatI tathA hamezA patike bhojana kara lenepara hI bhojana karatI hai, usa strIko pativratA samajhanA caahiye| jisa-jisa zayyApara pati zayana karate haiM vahA~-vahA~ jo pratidina yatnapUrvaka unakI pUjA karatI hai, patike prati kabhI jisake manameM DAha nahIM paidA hotI, kRpaNatA nahIM AtI aura jo mAna bhI nahIM karatI, patikI orase Adara mile yA anAdara-donoMmeM prasannatApUrvaka usase kahA-'devi ! tumane jaisA dekhA jisakI samAna buddhi rahatI hai, aisI khIko pativratA aura samajhA hai, usake anusAra svayaM hI socakara mere kahate haiN| jo sAdhvI strI sundara veSadhArI parapuruSako liye priya aura hitakI bAta btaao|' * pativratA ca yA nArI patyurnityaM hite ratA / kuladayasya puruSAnuddharelsA zataM zatam // (47 // 51) + putrAcchataguNaM srahAdrAjAnaM ca bhayAdatha / ArAdhayet patiM zauri yA pazyet sA pativratA / kAyeM dAsI ratau vezyA bhojane jnniismaa| vipatsu mantriNI bhartuH sA ca bhAryA pativratA // Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * -------------------------- pativratA bolI- brahman ! isa samaya mujhe patidevakI pUjA karanI hai, ataH avakAza nahIM hai; isaliye ApakA kArya pIche kruuNgii| isa samaya merA Atithya grahaNa kIjiye / zrIbhagavAn bole- 'munizreSTha ! Ao, maiM usake pAsa calatA huuN|' yoM kahakara bhagavAn jaba calane lage, taba [ saMkSipta padmapurANa ************* brAhmaNane pUchA- 'tulAdhAra kahA~ rahatA hai ?' zrIbhagavAn ne kahA- jahA~ manuSyoM kI bhIr3a ekatrita hai aura nAnA prakArake dravyoMkI bikrI ho rahI hai, usa bAjArameM tulAdhAra vaizya idhara-udhara kraya-vikraya karatA hai| usane kabhI mana, vANI yA kriyAdvArA kisIkA kucha bigAr3a nahIM kiyA, asatya nahIM bolA aura duSTatA nahIM kii| vaha saba logoMke hitameM tatpara rahatA hai| saba prANiyoMmeM samAna bhAva rakhatA tathA Dhele, patthara aura suvarNako samAna samajhatA hai| loga jau, namaka, tela, ghI, anAjakI DheriyA~ tathA anyAnya saMgRhIta vastue~ usakI jabAnapara hI lete-dete haiN| vaha prANAnta upasthita honepara bhI satya chor3akara kabhI jhUTha nahIM bolatA / isIse vaha dharma- tulAdhAra kahalAtA hai| zrIbhagavAn ke yoM kahanepara brAhmaNane nAnA prakArake rasoMko becate hue tulAdhArako dekhaa| vaha bikrIkI vastuoMke sambandhameM bAteM kara rahA thaa| bahuta se puruSa aura striyA~ use cAroM orase gherakara khar3I thiiN| brAhmaNako upasthita dekha tulAdhArane madhura vANImeM pUchA brAhmaNa bolA - kalyANI! mere zarIrameM isa samaya bhUkha, pyAsa aura thakAvaTa nahIM hai| mujhe abhISTa bAta batAo, nahIM to tumheM zApa de dU~gA / taba usa pativratAne bhI kahA - 'dvijazreSTha ! maiM bagalA nahIM hU~, Apa dharma- tulAdhArake pAsa jAiye aura unhIMse apane hitakI bAta pUchiye' yoM kahakara vaha mahAbhAgA pativratA gharake bhItara calI gyii| taba brAhmaNane cANDAlake gharakI bhA~ti vahA~ bhI viprarUpadhArI bhagavAnko upasthita dekhaa| unheM dekhakara vaha bar3e vismayameM par3A aura kucha soca-vicArakara unake samIpa gayA / gharameM jAnepara use harSameM bhare hue brAhmaNa aura usa pativratAke bhI darzana hue| unheM dekhakara narottama brAhmaNane kahA - 'tAta ! dezAntarameM jo ghaTanA ghaTI thI, use isa pativratA devIne bhI batA diyA aura cANDAlane to batAyA hI thaa| ye loga usa ghaTanAko kaise jAnate haiM? isa bAtako lekara mujhe bar3A vismaya ho rahA hai| isase bar3hakara mahAn Azcarya aura kyA ho sakatA hai| 'brahman ! yahA~ kaise padhAranA huA ?" brAhmaNane kahA- mujhe dharmakA upadeza karo, maiM isIliye tumhAre pAsa AyA huuN| - zrIbhagavAn bole - tAta ! mahAtmA puruSa atyanta puNya aura sadAcArake balapara sabakA kAraNa jAna lete haiM, jisase tumheM vismaya huA hai| mune! batAo, isa samaya usa pativratAne tumase kyA kahA hai ? tulAdhAra bolA - vipravara! jabataka loga mere pAsa raheMge, tabataka maiM nizcinta nahIM ho skuuNgaa| paharabhara rAtataka yahI hAlata rhegii| ataH Apa merA upadeza mAnakara dharmAkarake pAsa jaaiye| bagalekI mRtyuse hone brAhmaNane kahA- vaha to mujhe dharma- tulAdhArase vAlA doSa aura AkAzameM dhotI sukhAnekA rahasya - prazna karaneke liye upadeza detI hai| sabhI bAteM Age Apako mAlUma ho jaayeNgii| dharmAkarakA nAma adrohaka hai| ve bar3e sajjana haiN| unake pAsa jaaiye| vahA~ unake upadezase ApakI kAmanA saphala hogii| bharturAjJAM na layA mnovaakkaaykrmbhiH| bhukte patau sadA cAti sA ca bhAryA pativratA // yasyAM yasyAM tu zayyAyAM patirasvapiti yanataH / tatra tatra ca sA bharturaca karoti nityazaH // naiva matsaratAM yAti na kArpaNyaM na mAninI mAne mAne samAnatvaM yA pazyet sA pativratA // suveSaM yA naraM dRSTvA bhrAtaraM pitaraM sutm| manyate ca paraM sAdhvI sA ca bhAryA pativratA // (47 / 55 - 60 ) Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJcamahAyajJa . 175 yoM kahakara tulAdhAra kharIda-bikrIma laga gyaa| bhItara bhagavAn zrIviSNu virAjamAna rahate haiN| satya aura narottamane viprarUpadhArI bhagavAnase pUchA-'tAta ! aba saralatA Adi guNoMmeM usakI samAnatA karanevAlA isa maiM tulAdhArake kathanAnusAra sajjana adrohakake pAsa saMsArameM dUsarA koI nahIM hotaa| vaha sAkSAt dharmakA jaauuNgaa| parantu maiM unakA ghara nahIM jaantaa|' svarUpa hotA hai aura vahI isa jagatko dhAraNa karatA hai| zrIbhagavAn bole-calo, maiM tumhAre sAtha unake brAhmaNane kahA-vipravara ! ApakI kRpAse mujhe ghara cluuNgaa| tulAdhArake sarvajJa honekA kAraNa jJAta ho gayA; aba tadanantara mArgameM jAte hue bhagavAnse brAhmaNane adrohakakA jo vRttAnta ho, vaha mujhe btaaiye| pUchA-'tAta ! tulAdhAra na to devatAoM evaM RSiyoMkA zrIbhagavAn bole-vipravara ! pUrvakAlakI bAta aura na pitaroMkA hI tarpaNa karatA hai| phira dezAntarameM hai, eka rAjaputrakI kulavatI strI bar3I sundarI aura nayI saMghaTita hue mere vRttAntako vaha kaise jAnatA hai? isase avasthAkI thii| vaha kAmadevakI patnI rati aura indrakI mujhe bar3A vismaya hotA hai| Apa isakA saba kAraNa patnI zacIke samAna manako haranevAlI thii| rAjakumAra btaaiye| use apane prANoMke samAna pyAra karate the| usa sundarI zrIbhagavAn bole-brahman ! usane satya aura bhAryAkA nAma bhI sundarI hI thaa| eka dina rAjakumArako samatAse tInoM lokoMko jIta liyA hai; isIse usake rAjakAryake liye hI akasmAt bAhara jAneke liye udyata Upara pitara, devatA tathA muni bhI santuSTa rahate haiN| honA pdd'aa| unhoMne mana-hI-mana socA-'maiM prANoMse bhI dharmAtmA tulAdhAra uparyukta guNoMke kAraNa hI bhUta aura bar3hakara pyArI apanI isa bhAryAko kisa sthAnapara rakheM, bhaviSyakI saba bAteM jAnatA hai / satyase bar3hakara koI dharma jisase isake satItvakI rakSA nizcitarUpase ho ske|' aura jhUThase bar3A dUsarA koI pApa nahIM hai|* jo puruSa isa bAtapara khUba vicAra karake rAjakumAra sahasA pApase rahita aura samabhAvameM sthita hai, jisakA citta adrohakake gharapara Aye aura unase apanI patnIkI zatru, mitra aura udAsInake prati samAna hai, usake saba rakSAkA prastAva karane lge| unakI bAta sunakara pApoMkA nAza ho jAtA hai aura vaha bhagavAn zrIviSNuke adrohakako bar3A vismaya huaa| ve bole-'tAta ! na sAyujyako prApta hotA hai| samatA dharma aura samatA hI to maiM ApakA pitA hU~, na bhAI hU~, na bAndhava hU~, na utkRSTa tapasyA hai| jisake hRdayameM sadA samatA virAjatI ApakI patnIke pitA-mAtAke kulakA hI; tathA hai, vahI puruSa sampUrNa lokoMmeM zreSTha, yogiyoMmeM gaNanA suhRdoMmeMse bhI koI nahIM haiM, phira mere gharameM isako rakhanese karaneke yogya aura niloMbha hotA hai| jo sadA isI prakAra Apa kisa prakAra nizcinta ho sakeMge?' samatApUrNa bartAva karatA hai, vaha apanI anekoM rAjakumAra bole-mahAtman ! isa saMsArameM pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai| usa puruSameM salya, Apake samAna dharmajJa aura jitendriya puruSa dUsarA koI indriya-saMyama; manonigraha, dhIratA, sthiratA, nirlobhatA nahIM hai| aura AlasyahInatA-ye sabhI guNa pratiSThita hote haiN| yaha sunakara adrohakane usa vijJa rAjakumArase samatAke prabhAvase dharmajJa puruSa devaloka aura manuSya- kahA-'bhaiyA ! mujhe doSa na denA / isa tribhuvana-mohinI lokake sampUrNa vRttAntoMko jAna letA hai| usakI dehake bhAryAkI rakSA karane meM kauna puruSa samartha ho sakatA hai|' * satyena samabhAvena jitaM tena jagattrayam / tenAtRpyanta pitaro devA munigaNaiH saha // bhUtabhavyapravRttaM ca tena jAnAti dhArmikaH / nAsti satyAtparo dhamoM nAnRtAtpAtakaM prm| (47192-93) Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 . . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [saMkSipta pApurANa rAjaputrane kahA-maiM saba bAtoMkA bhalIbhA~ti apanI strIke bartAvake sambandhameM puuchaa| logoMne bhI vicAra karake hI Apake pAsa AyA huuN| yaha Apake apanI-apanI rucike anusAra uttara diyaa| koI gharameM rahe, aba maiM jAtA huuN| rAjakumArake prabandhako uttama batAte the| kucha naujavAna rAjakumArake yoM kahanepara ve phira bole- bhaiyA ! unakI bAta sunakara AzcaryameM par3a jAte the aura kucha loga isa zobhAsampanna nagarameM bahutere kAmI puruSa bhare par3e haiN| isa prakAra uttara dete the-'bhAI ! tumane apanI strI use yahA~ kisI strIke satItvakI rakSA kaise ho sakatI hai|' sauMpa dI hai aura vaha usIke sAtha zayana karatA hai| strI rAjakumAra punaH bole-'jaise bhI ho, rakSA kiijiye| maiM aura puruSameM ekatra saMsarga honepara donoMke mana zAnta kaise to aba jAtA huuN|' gRhastha adrohakane dharmasaMkaTameM par3akara raha sakate haiN|' adrohakane apane dharmAcaraNake balase kahA-'tAta ! maiM ucita aura hitakArI samajhakara isake logoMkI kutsita carcA suna lii| taba unake manameM sAtha sadA anucita bartAva karU~gA aura usI avasthAmeM lokanindAse mukta honekA zubha saMkalpa prakaTa huaa| aisI strI sadA mere gharameM surakSita raha sakatI hai| anyathA unhoMne svayaM lakar3I ekatrita karake eka bahuta bar3I citA isa arakSya vastukI rakSAke liye Apa hI koI anukUla banAyI aura usameM Aga lagA dii| citA prajvalita ho aura priya upAya btlaaiye| ise merI zayyApara mere eka utthii| isI samaya pratApI rAjakumAra adrohakake ghara A ora merI strIke sAtha zayana karanA hogaa| phira bhI yadi phuNce| vahAM unhoMne adrohaka tathA apanI patnIko bhI Apa ise apanI vallabhA samajheM, taba to yaha raha sakatI dekhaa| patnIkA mukha prasannatAse khilA huA thA aura hai; nahIM to yahA~se calI jaay|' adrohaka atyanta viSAdayukta the| una donoMkI mAnasika yaha sunakara rAjakumArane eka kSaNataka kucha vicAra sthiti jAnakara rAjakumArane kahA-'bhAI ! maiM ApakA kiyA; phira bole-'tAta ! mujhe ApakI bAta svIkAra mitra hU~ aura bahuta dinoMke bAda yahA~ lauTA huuN| Apa mujhase hai| Apako jo anukUla jAna par3e, vahI kiijiye|' aisA bAtacIta kyoM nahIM karate?' kahakara rAjakumAra apanI patnIse bole-'sundarI ! tuma inake kathanAnusAra saba kArya karanA, tumapara koI doSa nahIM aayegaa| isake liye merI AjJA hai|' yoM kahakara ve apane pitA mahArAjake Adezase gantavya sthAnako cale gye| tadanantara rAtameM adrohakane jaisA kahA thA, vaisA hI kiyaa| ve dharmAtmA nityaprati donoM striyoMke bIca meM zayana karate the| phira bhI ve apanI aura parAyI strIke viSayameM kabhI dharmase vicalita nahIM hote the| apanI strIke sparzase hI unake manameM kAmopabhogakI icchA hotI thii| idhara rAjakumArakI strIke stana bhI bAra-bAra unakI pIThameM laga jAte the; kintu usakA unake prati vaisA hI bhAva hotA thA, jaisA bAlaka putrakA mAtAke stanoMke prati hotA hai| ve pratidina usake prati mAtRbhAvako hI dRr3ha rakhate the| kramazaH unake hRdayase strI-saMbhogakI icchA hI jAtI rhii| isa prakAra chaH mAsa vyatIta honepara rAjakumArIke pati adrohakake nagarameM aaye| unhoMne logoMse adrohaka tathA Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJcamahAyajJa . 177 adrohakane kahA-mitra ! maiMne Apake hitake yoM kahakara devatA vimAnoMpara baiTha AnandapUrvaka liye jo duSkara karma kiyA hai, vaha loka-nindAke kAraNa svargalokako pdhaare| manuSya bhI santuSTa hokara apanevyartha-sA ho gayA hai| ataH aba maiM agnimeM praveza apane sthAnako cala diye tathA ve donoM strI-puruSa bhI karU~gA / sampUrNa devatA aura manuSya mere isa kAryako dekheN| apane rAjamahalako cale gye| tabase adrohakako divya ___ zrIbhagavAn kahate hai-aisA kahakara mahAbhAga dRSTi prApta ho gayI hai| ve devatAoMko bhI dekhate haiM aura adrohaka agnimeM praveza kara gye| kintu ani unake tInoM lokoMkI bAteM anAyAsa hI jAna lete haiN| zarIra, vastra aura kezoMko jalA nahIM skaa| AkAzameM vyAsajI kahate haiM-tadanantara adrohakakI khar3e samasta devatA prasanna hokara unheM sAdhuvAda dene lge| galImeM jAkara dvijane unakA darzana kiyA aura bar3I sabane cAroM orase unake mastakapara phUloMkI varSA kii| prasannatAke sAtha unase dharmamaya upadeza tathA hitakI jina-jina logoMne rAjakumArakI patnI aura adrohakake bAteM puuchiiN| sambandhameM kalaGkapUrNa bAta kahI thI, unake mu~hapara nAnA sajanAdrohakane kahA-dharmajJa brAhmaNa ! Apa prakArakI kor3ha ho gyii| devatAoMne vahA~ upasthita ho puruSoMmeM zreSTha vaiSNavake pAsa jAiye / unakA darzana karanese adrohakako Agase khIMcakara bAhara nikAlA aura isa samaya ApakA manoratha saphala hogaa| bagalekI mRtyu prasannatApUrvaka divya puSpoMse unakA pUjana kiyaa| unakA tathA AkAzameM vastrake na sUkhane AdikA kAraNa Apako caritra sunakara muniyoMko bhI bar3A vismaya huaa| samasta vidita ho jaaygaa| isake sivA Apake hRdayameM aura bhI munivaro tathA vibhinna varNoka manuSyoMne una mahAtejasvI jo-jo kAmanAe~ haiM, unakI bhI pUrti ho jaaygii| mahAtmAkA pUjana kiyA aura unhoMne bhI sabakA vizeSa yaha sunakara vaha brAhmaNa dvijarUpadhArI bhagavAnke Adara kiyaa| usa samaya devatAoM, asuroM aura sAtha prasannatApUrvaka vaiSNavake yahA~ aayaa| vahA~ pahu~cakara manuSyoMne milakara unakA nAma sajjanAdrohaka rkhaa| unake usane sAmane baiThe hue zuddha hRdayavAle eka tejasvI caraNoMkI dhUlise pavitra huI bhUmike Upara khetIkI upaja puruSako dekhA, jo samasta zuddha lakSaNoMse sampanna evaM adhika hone lgii| devatAoMne rAjakumArase kahA- apane tejase dedIpyamAna the| dharmAtmA dvijane dhyAnamagna 'tuma apanI isa strIko svIkAra kro| ina adrohakake haribhaktase kahA-'mahAtman ! maiM bahuta dUrase Apake samAna koI manuSya isa saMsArameM nahIM huA hai| isa samaya pAsa AyA huuN| mere liye jo-jo kartavya ucita ho, isa pRthvIpara dUsarA koI aisA puruSa nahIM hai, jise kAma usakA upadeza kiijiye|' aura lobhane parAsta na kiyA ho| devatA, asura, manuSya, vaiSNavane kahA-devatAoMmeM zreSTha bhagavAn rAkSasa, mRga, pakSI aura kITa Adi sampUrNa prANiyoMke zrIviSNu tumapara prasanna haiN| isa samaya tumheM dekhakara merA liye yaha kAma durjaya hai| kAma, lobha aura krodhake hRdaya ullasita-sA ho rahA hai| ataH tumheM anupama kAraNa hI prANiyoMko sadA janma lenA par3atA hai| kAma hI kalyANakI prApti hogii| Aja tumhArA manoratha saphala saMsAra-bandhanameM DAlanevAlA hai| prAyaH kahIM bhI hogaa| mere gharameM bhagavAn zrIviSNu virAjamAna haiN| kAmarahita puruSakA milanA kaThina hai| ina adrohakane vaiSNavake yoM kahanepara brAhmaNane punaH unase sabako jIta liyA hai; caudahoM bhuvanoMpara vijaya prApta kI kahA-'bhagavAn zrIviSNu kahA~ hai, Aja kRpA karake hai| inake hRdayameM bhagavAn zrIvAsudeva bar3I prasannatAke mujhe unakA darzana kraaiye|' sAtha nitya virAjamAna rahate haiN| inakA sparza aura darzana vaiSNavane kahA-isa sundara devAlayameM praveza karake manuSya saba pApoMse mukta ho jAte haiM aura niSpApa karake tuma paramezvarakA darzana kro| aisA karanese tumheM hokara akSaya svarga prApta karate haiN|' janma aura mRtyuke bandhanameM DAlanevAle ghora pApase Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa chuTakArA mila jaaygaa| lIna hotA hai| tuma mere bhakta aura tIrthasvarUpa ho; kintu unakI bAta sunakara jaba brAhmaNane devamandirameM tumane bagalekI mRtyuke liye jo zApa diyA thA, usake praveza kiyA to dekhA-ve hI viprarUpadhArI bhagavAn doSase chuTakArA dilAneke liye maiMne hI vahA~ upasthita kamalake Asanapara virAjamAna haiN| brAhmaNane mastaka hokara kahA ki 'tuma puNyavAnoMmeM zreSTha aura tIrthasvarUpa jhukAkara unheM praNAma kiyA aura bar3I prasannatAke sAtha mahAtmA mUka cANDAlake pAsa jaao|' tAta ! usa unake donoM caraNa pakar3akara kahA-'devezvara ! aba mahAtmAkA darzana karake tumane dekhA hI thA ki vaha kisa mujhapara prasanna hoiye| maiMne pahale Apako nahIM pahacAnA prakAra apane mAtA-pitAkA pUjana karatA thaa| una sabhI thaa| prabho ! isa loka aura paralokameM bhI maiM ApakA mahAtmAoMke darzanase, unake sAtha vArtAlApa karanese kiGkara banA rhuuN| madhusUdana ! mujhe apane Upara ApakA aura merA samparka honese Aja tuma mere mandirameM Aye ho| pratyakSa anugraha dikhAyI diyA hai| yadi mujhapara kRpA ho karor3oM janmoMke bAda jisake pApoMkA kSaya hotA hai, vaha to maiM ApakA sAkSAt svarUpa dekhanA cAhatA huuN|' dharmajJa puruSa merA darzana karatA hai, jisase use prasannatA bhagavAn zrIviSNu bole-bhUdeva ! tumhAre Upara prApta hotI hai| vatsa ! mere hI anugrahase tumako merA darzana merA prema sadA hI banA rahatA hai| maiMne snehavaza hI tumheM huA hai| isaliye tumhAre manameM jo icchA ho, usake puNyAtmA mahApuruSoMkA darzana karAyA hai| puNyavAn anusAra mujhase varadAna mA~ga lo|| mahAtmAoMke eka bAra bhI darzana, sparza, dhyAna evaM brAhmaNa bolA-nAtha ! merA mana sarvathA Apake nAmoccAraNa karanese tathA unake sAtha vArtAlApa karanese hI dhyAnameM sthita rahe, sampUrNa lokoMke svAmI mAdhava ! manuSya akSaya svargakA sukha bhogatA hai| mahApuruSoMkA Apake sivA koI bhI dUsarI vastu mujhe kabhI priya nitya saGga karanese saba pApoMkA nAza ho jAtA hai tathA na lge| manuSya ananta sukha bhogakara mere svarUpameM lIna hotA zrIbhagavAnne kahA-niSpApa brAhmaNa ! tumhArI hai|* jo manuSya puNya-tIrthomeM snAna karake zaGkarajI tathA buddhimeM sadA aisA uttama vicAra jAgrat rahatA hai; isaliye puNyAtmA puruSoMke AzramakA darzana karatA hai, vaha bhI mere tuma mere dhAmameM Akara mere hI samAna divya bhogoMkA zarIrameM lIna ho jAtA hai| ekAdazI tithiko-jo merA upabhoga kroge| kintu tumhAre mAtA-pitA tumase Adara hI dina (harivAsara) hai-upavAsa karake jo logoMke nahIM pA rahe haiM; ataH pahale mAtA-pitAkI pUjA karo, sAmane puNyamayI kathA kahatA hai, vaha bhI mere svarUpameM isake bAda mere svarUpako prApta ho sakoge! unake lIna ho jAtA hai| mere caritrakA zravaNa karate hue jo duHkhapUrNa ucchvAsa aura krodhase tumhArI tapasyA pratidina rAtrimeM jAgatA hai, usakA bhI mere zarIrameM laya hotA hai| naSTa ho rahI hai| jisa putrake Upara sadA hI mAtA-pitAkA vipravara ! jo pratidina U~ce svarase gIta gAte aura bAjA kopa rahatA hai, usako narakameM par3anese maiM, brahmA tathA bajAte hue mere nAmoMkA smaraNa karatA hai, usakA bhI merI mahAdevajI bhI nahIM roka sakate / isaliye tuma dehameM laya hotA hai| jisakA mana tapasvI, rAjA aura mAtA-pitAke pAsa jAo aura yantrapUrvaka unakI pUjA gurujanoMse kabhI droha nahIM karatA, vaha bhI mere svarUpameM kro| phira unhIMkI kRpAse tuma mere padako prApta hoge| *darzanAtsparzanAddhyAnAtkIrtanAdbhASaNAttathA |skRtpunnyvtaamev svarga caakssymshrute|| nityameva tu saMsargAt sarvapApakSayo bhavet / bhuktvA sukhamanantaM ca maddehe pravilIyate // minyunipatite yasmin putre pitroca nityazaH / tatriraya na bAdhe'haM na dhAtA na ca zaGkaraH // (47 / 178) Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJcamahAyajJa . 172 AIIMSNE vyAsajI kahate haiM-jagadguru bhagavAnke aisA virAjamAna the; isI prakAra pativratAke gharameM, tulAdhArake kahanepara dvijazreSTha narottamane phira isa prakAra kahA- yahA~, mitrAdrohakake bhavanameM tathA ina vaiSNava mahAtmAke 'nAtha ! yadi Apa mujhapara prasanna haiM to mujhe apane mandirameM bhI ApakA darzana huA hai| ina saba bAtoMkA svarUpakA darzana kraaiye|' taba sampUrNa lokoMke ekamAtra yathArtha rahasya kyA hai? mujhapara anugraha karake btaaiye|' kartA evaM brAhmaNa-hitaiSI bhagavAnne narottamake premase prasanna zrIbhagavAnne kahA-vipravara ! mUka cANDAla hokara usa puNyakarmA brAhmaNako zaGkha, cakra, gadA aura padma sadA apane mAtA-pitAmeM bhakti rakhatA hai| zubhA devI dhAraNa kiye apane puruSottama rUpakA darzana kraayaa| unake pativratA hai| tulAdhAra satyavAdI hai aura saba logoMke tejase sampUrNa jagat vyApta ho rahA thaa| brAhmaNane prati samAna bhAva rakhatA hai| adrohakane lobha aura kAmapara vijaya pAyI hai tathA vaiSNava merA ananya bhakta hai| inhIM sadguNoMke kAraNa prasanna hokara maiM ina sabake gharameM sAnanda nivAsa karatA huuN| mere sAtha sarasvatI aura lakSmI bhI ina logoMke yahA~ maujUda rahatI haiN| mUka cANDAla tribhuvanameM sabakA kalyANa karanevAlA hai| cANDAla honepara bhI vaha sadAcArameM sthita hai; isaliye devatA use brAhmaNa mAnate haiN| puNya-karmadvArA mUka cANDAlako samAnatA karanevAlA isa saMsArameM dUsarA koI nahIM hai| vaha sadA mAtA-pitAkI bhaktimeM saMlagna rahatA hai| usane [apanI isa bhaktike balase] tInoM lokoMko jIta liyA hai| usakI mAtA-pitAke prati bhakti dekhakara maiM bahuta santuSTa rahatA hU~ aura isIliye usake gharake bhItara AkAzameM sampUrNa devatAoMke sAtha brAhmaNarUpase nivAsa karatA huuN| isI prakAra maiM usa pativratAke, tulAdhArake, adrohakake aura isa vaiSNavake gharameM bhI sadA nivAsa karatA huuN| dharmajJa ! eka muhUrtake liye bhI maiM ina logoMkA daNDakI bhA~ti dharatIpara girakara bhagavAnko praNAma kiyA ghara nahIM chodd'taa| jo puNyAtmA haiM, ve hI merA pratidina aura kahA-'jagadIzvara ! Aja merA janma saphala huA; darzana pAte haiM; dUsare pApI manuSya nhiiN| tumane apane Aja mere netra kalyANamaya ho gye| isa samaya mere donoM puNyake prabhAvase aura mere anugrahake kAraNa merA darzana hAtha prazasta ho gye| Aja maiM bhI dhanya ho gyaa| mere kiyA hai| aba maiM kramazaH una mahAtmAoMke sadAcArakA pUrvaja sanAtana brahmalokako jA rahe haiN| janArdana ! Aja varNana karU~gA, tuma dhyAna dekara suno| aise varNanoMko ApakI kRpAse mere bandhu-bAndhava Anandita ho rahe haiM! sunakara manuSya janma aura mRtyuke bandhanase sarvathA mukta ho isa samaya mere sabhI manoratha siddha ho gye| kintu nAtha ! jAtA hai| devatAoMmeM bhI, pitA aura mAtAse bar3hakara tIrtha mUka cANDAla Adi jJAnI mahAtmAoMkI bAta socakara nahIM hai| jisane mAtA-pitAkI ArAdhanA kI hai, vahI mujhe bar3A vismaya ho rahA hai| bhalA, ve loga dezAntarameM puruSoMme zreSTha hai| vaha mere hRdayameM rahatA hai aura maiM usake honevAle mere vRttAntako kaise jAnate haiM ? mUka cANDAlake hRdayameM / hama donoMmeM koI antara nahIM raha jAtA / ihaloka gharameM Apa atyanta sundara brAhmaNakA rUpa dhAraNa kiye aura paralokameM bhI vaha mere hI samAna pUjya hai| vaha saMpa.pu. 7 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 * arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa apane samasta bandhu-bAndhavoMke sAtha mere ramaNIya dhAmameM liye to kahanA hI kyA hai| amAvAsyA aura yugAdi pahu~cakara mujhameM hI lIna ho jAtA hai| mAtA-pitAkI tithiyoMko tathA candramA aura sUrya-grahaNake dina jo ArAdhanAke balase hI vaha narazreSTha mUka cANDAla tInoM pArvaNa zrAddha karatA hai, vaha akSaya lokakA bhAgI hotA lokoMkI bAteM jAnatA hai| phira isa viSayameM tumheM vismaya hai| usake pitara use priya AzIrvAda aura ananta bhoga kyoM ho rahA hai? pradAna karake dasa hajAra varSAtaka tapta rahate haiN| isaliye brAhmaNane pUchA-jagadIzvara ! moha aura pratyeka parvapara putroMko prasannatApUrvaka pArvaNa zrAddha karanA ajJAnavaza pahale mAtA-pitAkI ArAdhanA na karake phira caahiye| mAtA-pitAke isa zrAddha-yajJakA anuSThAna karake bhale-burekA jJAna honepara yadi manuSya punaH mAtA-pitAkI manuSya saba prakArake bandhanoMse mukta ho jAtA hai| sevA karanA cAhe to usake liye kyA kartavya hai? jo zrAddha pratidina kiyA jAtA hai, use nitya zrAddha zrIbhagavAn bole-vipravara ! eka varSa, eka mAnA gayA hai| jo puruSa zraddhApUrvaka nitya zrAddha karatA hai, mAsa, eka pakSa, eka saptAha athavA eka dina bhI jisane vaha akSaya lokakA upabhoga karatA hai| isI prakAra mAtA-pitAkI bhakti kI hai, vaha mere dhAmako prApta hotA kRSNapakSameM vidhipUrvaka kAmya zrAddhakA anuSThAna karake hai|* tathA jo unake manako kaSTa pahu~cAtA hai, vaha manuSya manovAJchita phala prApta karatA hai| ASAr3hakI avazya narakameM par3atA hai| jisane pahale apane pUrNimAke bAda jo pA~cavA~ pakSa AtA hai, [jise mahAlaya mAtA-pitAkI pUjA kI ho yA na kI ho, yadi unakI yA pitRpakSa kahate haiM] usameM pitaroMkA zrAddha karanA mRtyuke pazcAt vaha sA~r3a chor3atA hai, to use pitRbhaktikA caahiye| usa samaya sUrya kanyArAzipara gaye haiM yA phala mila jAtA hai| jo buddhimAn putra apanA sarvasva nahIM-isakA vicAra nahIM karanA caahiye| jaba sUrya lagAkara mAtA-pitAkA zrAddha karatA hai, vaha jAtismara kanyArAzipara sthita hote haiM, usa samayase lekara solaha (pUrvajanmakI bAtoMko smaraNa karanevAlA) hotA hai aura dina uttama dakSiNAoMse sampanna yajJoMke samAna mahattva use pitR-bhaktikA pUrA phala mila jAtA hai| zrAddhase rakhate haiN| una dinoMmeM isa parama pavitra kAmya zrAddhakA bar3hakara mahAn yajJa tInoM lokoMmeM dUsarA koI nahIM hai| anuSThAna karanA ucita hai| isase zrAddhakartAkA maGgala isameM jo kucha dAna diyA jAtA hai, vaha saba akSaya hotA hotA hai| yadi usa samaya zrAddha na ho sake to jaba sUrya hai| dUsaroMko jo dAna diyA jAtA hai; usakA phala dasa tulArAzipara sthita hoM, usI samaya kRSNapakSa AdimeM ukta hajAragunA hotA hai| apanI jAtivAloMko denese lAkha- zrAddha karanA ucita hai| gunA, piNDadAnameM lagAyA huA dhana karor3agunA aura candragrahaNake samaya sabhI dAna bhUmidAnake samAna brAhmaNako denepara vaha ananta gunA phala denevAlA batAyA hote haiM, sabhI brAhmaNa vyAsake samAna mAne jAte haiM aura gayA haiN| jo gaGgAjIke jalameM aura gayA, prayAga, puSkara, samasta jala gaGgAjalake tulya ho jAtA hai| candragrahaNameM kAzI, siddhakuNDa tathA gaGgA-sAgara-saGgama tIrthameM diyA huA dAna aura samayakI apekSA lAkhagunA tathA pitaroMke liye annadAna karatA hai, usakI mukti nizcita hai sUrya-grahaNa dasa lAkhagunA adhika phala denevAlA batAyA tathA usake pitara akSaya svarga prApta karate haiN| unakA gayA hai| aura yadi gaGgAjIkA jala prApta ho jAya, taba janma saphala ho jAtA hai| jo vizeSataH gaGgAjImeM to candragrahaNakA dAna karor3agunA aura sUryagrahaNameM diyA tilamizrita jalake dvArA tarpaNa karatA hai, use bhI mokSakA huA dAna dasa karor3agunA adhika phala denevAlA hotA mArga mila jAtA hai| phira jo piNDadAna karatA hai, usake hai| vidhipUrvaka eka lAkha godAna karanese jo phala prApta *dinaika mAsapakSaM vA pakSAddhaM vApi vatsaram / pitrobhaktiH kRtA yena sa ca gacchenmamAlayam // (47 / 208) Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * pitRbhakti, pAtivratya, samatA, adroha aura viSNubhaktirUpa paJca mahAyajJa. 181 Pres e neurren . ......... ...... .................. RamannamruRA hotA hai, vaha candragrahaNake samaya gaGgAjImeM snAna karanese kAzImeM rahakara prANa-tyAga karatA hai, vaha manovAJchita mila jAtA hai| jo candramA aura sUryake grahaNameM gaGgAjIke phala bhogakara mere svarUpameM lIna ho jAtA hai|* yogayukta jalameM DubakI lagAtA hai, use sampUrNa tIrthoMmeM snAna naiSThika brahmacArI muniyoMko jisa gatikI prApti hotI hai, karanekA phala prApta hotA hai| yadi ravivArako sUryagrahaNa vahI gati brahmaputra nadIkI sAta dhArAoMmeM prANatyAga aura somavArako candragrahaNa ho to vaha cUr3AmaNi nAmaka karanevAleko milatI hai| vizeSataH [antakAlameM] jo yoga kahalAtA hai; usameM snAna aura dAnakA ananta phala sona nadIke uttara taTakA Azraya lekara vidhipUrvaka mAnA gayA hai| usa samaya puNya tIrthameM pahale upavAsa prANa-tyAga karatA hai, vaha merI samAnatAko prApta hotA hai| karake jo puruSa piNDadAna, tarpaNa tathA dhana-dAna karatA hai, jisa manuSyakI mRtyu gharake bhItara hotI hai, usa gharake vaha satyalokameM pratiSThita hotA hai| chapparameM jitanI gA~The ba~dhI rahatI haiM, utane hI bandhana brAhmaNane pUchA-deva ! Apane pitAke liye usake zarIrameM bhI ba~dha jAte haiN| eka-eka varSake bAda kiye jAnevAle zrAddha nAmaka mahAyajJakA varNana kiyaa| usakA eka-eka bandhana khulatA hai| putra aura bhAI-bandhu aba yaha batAiye ki putrako pitAke jIte-jI kyA karanA dekhate raha jAte haiM; kisIke dvArA use usa bandhanase cAhiye; kauna-sA karma karake buddhimAn putrako janma- chuTakArA nahIM miltaa| parvata, jaMgala, durgama bhUmi yA janmAntaroMmeM parama kalyANakI prApti ho sakatI hai| ye saba jalarahita sthAnameM prANatyAga karanevAlA manuSya durgatiko bAteM yatnapUrvaka batAnekI kRpA kiijiye| prApta hotA hai| use kIr3e AdikI yonimeM janma lenA zrIbhagavAn bole-vipravara ! pitAko devatAke par3atA hai| jisa mare hue vyaktike zavakA dAha-saMskAra samAna samajhakara unakI pUjA karanI cAhiye aura putrakI mRtyuke dUsare dina hotA hai, vaha sATha hajAra varSAtaka bhA~ti unapara sneha rakhanA caahiye| kabhI manase bhI unakI kumbhIpAka narakameM par3A rahatA hai| jo manuSya aspRzyakA AjJAkA ullaGghana nahIM karanA caahiye| jo putra rogI sparza karake yA patitAvasthAmeM prANa-tyAga karatA hai, vaha pitAkI bhalIbhAMti paricaryA karatA hai, use akSaya cirakAlataka narakameM nivAsa karake mlecchayonimeM janma svargakI prApti hotI hai aura vaha sadA devatAodvArA pUjita letA hai| puNyase athavA puNya-karmokA anuSThAna karanese hotA hai| pitA jaba maraNAsatra hokara mRtyuke lakSaNa dekha martyalokanivAsI saba manuSyoMkI mRtyuke samaya jaisI rahe hoM, usa samaya bhI unakA pUjana karake putra buddhi hotI hai, vaisI hI gati unheM prApta hotI hai| devatAoMke samAna ho jAtA hai| [pitAkI sadgatike pitAke maranepara jo balavAn putra unake zarIrako nimitta] vidhipUrvaka upavAsa karanese jo lAbha hotA hai, kaMdhepara DhotA hai, use paga-pagapara azvamedha yajJakA phala aba usakA varNana karatA haiM; suno / hajAra azvamedha aura prApta hotA hai| putrako cAhiye ki vaha pitAke zavako sau rAjasUya yajJa karanese jo puNya hotA hai, vahI puNya citApara rakhakara vidhipUrvaka mantroccAraNa karate hue pahale [pitAke nimitta] upavAsa karanese prApta hotA hai| vahI usake mukhameM Aga de, usake bAda sampUrNa zarIrakA dAha upavAsa yadi tIrthameM kiyA jAya to una donoM yajJoMse kre| [usa samaya isa prakAra kahe-] 'jo lobhakaror3agunA adhika phala hotA hai| jisa zreSTha puruSake prANa mohase yukta tathA pApa-puNyase AcchAdita the, una gaGgAjIke jalameM chUTate haiM, vaha punaH mAtAke dUdhakA pAna pitAjIke isa zavakA, isake sampUrNa aGgoMkA maiM dAha nahIM karatA, varaM mukta ho jAtA hai| jo apane icchAnusAra karatA hU~ ve divya lokomeM jaayeN| isa prakAra dAha * vArANasyAM tyajedyastu prANAMcaiva yadRcchayA / abhISTaM ca phalaM bhuktvA maddehe pravilIyate / / (47 / 252) + lobhamohasamAyuktaM pApapuNyasamAvRtam / daheyaM sarvagAtrANi divyAllokAn sa gacchatu / / (47 / 266) Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 ******* arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ********...................................................**** karake putra asthi saJcayake liye kucha dina pratIkSAmeM vyatIta kre| phira yathAsamaya asthi-saJcaya karake dazAha (dasavA~ dina ) Anepara snAna kara gIle vastrakA parityAga kara de| phira vidvAn puruSa gyArahaveM dina ekAdazAha zrAddha kare aura pretake zarIrakI puSTike liye eka brAhmaNako bhojana kraaye| usa samaya vastra, pIr3hA aura caraNapAdukA Adi vastuoMkA vidhipUrvaka dAna kre| dazAhake cauthe dina kiyA jAnevAlA zrAddha (caturthIha), tIna pakSake bAda kiyA jAnevAlA (traipAkSika athavA sArdhamAsika), chaH mAsake bhItara honevAlA ( UnaSANmAsika) tathA varSake bhItara kiyA jAnevAlA (UnAbdika) zrAddha aura inake atirikta bAraha mahInoMke bAraha zrAddha-kula solaha zrAddha mAne gaye haiN| jisake liye ye solaha zrAddha yathAzakti zraddhApUrvaka nahIM kiye jAte, usakA pizAcatva sthira ho jAtA hai| anyAnya saikar3oM zrAddha karanepara bhI pretayonise usakA uddhAra nahIM hotaa| eka varSa vyatIta honepara vidvAn puruSa pArvaNa zrAddhakI vidhise sapiNDIkaraNa nAmaka zrAddha kre| brAhmaNane pUchA - kezava ! tapasvI, vanavAsI aura gRhastha brAhmaNa yadi dhanase hIna ho to usakA pitR kArya kaise ho sakatA hai ? zrIbhagavAn bole - jo tRNa aura kASThakA upArjana karake athavA kaur3I kaur3I mA~gakara pitR kArya karatA hai, usake karmakA lAkhagunA adhika phala hotA hai| kucha bhI na ho to pitAkI tithi Anepara jo manuSya tadanantara, brAhmaNake upadezase vaha vanameM gayA aura ghAsakA bojhA lekara bar3e harSake sAtha pitAkI tRptike liye use gauko khilA diyaa| isa puNyake prabhAvase vaha devalokako calA gyaa| pitRyajJase bar3hakara dUsarA koI dharma nahIM hai; isaliye pUrNa prayatna karake apanI zaktike anusAra mAtsaryabhAvakA tyAga karake zrAddha karanA caahiye| jo manuSya logoMke sAmane isa dharmasantAna (dharmakA vistAra karanevAle) adhyAyakA pATha karatA hai, use pratyeka lokameM gaGgAjIke jalameM snAna karanekA phala prApta hotA hai| jisane pratyeka janmameM mahApAtakoMkA saMgraha kiyA ho, usakA vaha sArA saMgraha isa adhyAyakA eka bAra pATha yA zravaNa karanepara naSTa ho jAtA hai / pativratA brAhmaNIkA upAkhyAna, kulaTA striyoMke sambandhameM umA - nArada-saMvAda, pativratAkI mahimA aura kanyAdAnakA phala -- narottamane pUchA- nAtha pativratA strI mere bIte hue vRttAntako kaise jAnatI hai? usakA prabhAva kaisA hai? yaha saba batAnekI kRpA kreN| zrIbhagavAn bole- vatsa! maiM yaha bAta tumheM pahale batA cukA huuN| kintu phira yadi sunanekA kautUhala ho rahA hai to suno; tumhAre manameM jo kucha prazna hai, sabakA kevala gauoMko ghAsa khilA detA hai, use piNDadAnase bhI adhika phala prApta hotA hai| pUrvakAlakI bAta hai, virATadezameM eka atyanta dIna manuSya rahatA thaa| eka dina pitAkI tithi Anepara vaha bahuta royA ronekA kAraNa yaha thA ki usake pAsa [ zrAddhopayogI ] sabhI vastuoMkA abhAva thaa| bahuta derataka roneke pazcAt usane kisI vidvAn brAhmaNase pUchA- 'brahman ! Aja mere pitAjIkI tithi hai, kintu mere pAsa dhanake nAmapara kaur3I bhI nahIM hai; aisI dazAmeM kyA karanese merA hita hogA ? Apa mujhe aisA upadeza dIjiye, jisase maiM dharmameM sthita raha skuuN|' vidvAn brAhmaNane kahA- -tAta! isa samaya 'kutapa' nAmaka muhUrta bIta rahA hai, tuma zIghra hI vanameM jAo aura pitaroMke uddezyase ghAsa lAkara gauko khilA do| [ saMkSipta padmapurANa - - uttara de rahA huuN| jo strI pativratA hotI hai, patiko prANoMke samAna samajhatI hai aura sadA patike hita sAdhanameM saMlagna rahatI hai, vaha devatAoM aura brahmavAdI muniyoMkI bhI pUjya hotI hai| jo nArI eka hI puruSakI sevA svIkAra karatI hai--dUsarekI ora dRSTi bhI nahIM DAlatI, vaha saMsArame parama pUjanIya mAnI jAtI hai| Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pativratA brAhmaNIkA upAkhyAna, mahimA aura kanyAdAnakA phala *********...........................................................................****** tAta ! prAcIna kAlakI bAta hai, madhyadezameM eka tuma use milAkara merA hitasAdhana kro| atyanta zobhAyamAna nagarI thii| usameM eka pativratA brAhmaNI rahatI thI, usakA nAma thA shaibyaa| usakA pati pUrvajanmake pApase kor3hI ho gayA thaa| usake zarIrameM anekoM ghAva ho gaye the, jo barAbara bahate rahate the| zaibyA apane aise patikI sevAmeM sadA saMlagna rahatI thii| patike manameM jo-jo icchA hotI, use vaha apanI zaktike anusAra avazya pUrNa karatI thii| pratidina devatAkI bhA~ti svAmIkI pUjA karatI aura doSabuddhi tyAgakara usake prati vizeSa sneha rakhatI thii| eka dina usake patine sar3akase jAtI huI eka parama sundarI vezyAko dekhaa| usapara dRSTi par3ate hI vaha atyanta mohake vazIbhUta ho gyaa| usakI cetanApara kAmadevane pUrA adhikAra kara liyaa| vaha dIrgha kAlataka lambI sA~sa khIMcatA rahA aura antameM bahuta udAsa ho gyaa| usakA ucchvAsa sunakara pativratA gharase bAhara AyI aura apane patise pUchane lagI- 'nAtha! Apa udAsa kyoM ho gaye ? Apane lambI sA~sa kaise khIMcI ? prabho! Apako jo priya ho vaha kArya mujhe btaaiye| vaha karaneyogya ho yA na ho, maiM Apake priyakAryako avazya pUrNa kruuNgii| ekamAtra Apa hI mere guru haiM, priyatama haiN|' palIke isa prakAra pUchanepara usake patine kahA- 'priye ! usa kAryako na tumhIM pUrNa kara sakatI ho aura na maiM hI; ataH vyartha bAta karanI ucita nahIM hai|' pativratA bolI - nAtha ! [ mujhe vizvAsa hai] maiM ApakA manoratha jAnakara usa kAryako siddha kara sakU~gI, Apa mujhe AjJA diijiye| jisa kisI upAyase ho sake mujhe ApakA kArya siddha karanA hai| yadi Apake duSkara kAryako maiM yatna karake pUrNa kara sakU~ to isa loka aura paralokameM bhI merA parama kalyANa hogaa| kor3hIne kahA- sAdhvi ! abhI-abhI isa mArgase eka parama sundarI vezyA jA rahI thii| usakA zarIra saba orase manorama thaa| use dekhakara merA hRdaya kAmAgnise dagdha ho rahA hai| yadi tumhArI kRpAse maiM usa navayauvanAko prApta kara sakU~ to merA janma saphala ho jaaygaa| devi! 183 patikI kahI huI bAta sunakara pativratA bolI'prabho! isa samaya dhairya rkhiye| maiM yathAzakti ApakA kArya siddha kruuNgii|' yaha kahakara pativratAne mana-hI-mana kucha vicAra kiyA aura rAtrike antima bhAga - uSaH kAlameM uThakara vaha gobara aura jhADU le turaMta hI cala dii| jAte samaya usake manameM bar3I prasannatA thii| vezyAke ghara pahu~cakara usane usake A~gana aura galI-kUce meM jhADU lagAyI tathA gobara se lIpa-potakara logoMkI dRSTi par3aneke bhayase vaha zIghratApUrvaka apane ghara lauTa aayii| isa prakAra lagAtAra tIna dinoMtaka pativratAne vezyAke gharameM jhADU dene aura lIpanekA kAma kiyaa| udhara vaha vezyA apane dAsadAsiyoMse pUchane lagI- Aja A~ganakI itanI bar3hiyA saphAI kisane kI hai ? sevakoMne paraspara vicAra karake vezyAse kahA- 'bhadre ! gharakI saphAIkA yaha kAma hamalogoMne to nahIM kiyA hai|' yaha sunakara vezyAko bar3A vismaya huaa| usane bahuta derataka isake viSayameM vicAra kiyA aura rAtri bItanepara jyoM hI vaha uThI to usakI dRSTi usa pativratA brAhmaNIpara pdd'ii| vaha punaH Tahala bajAneke liye AyI thI usa parama sAdhvI pativratA brAhmaNIko dekhakara 'hAya! hAya! Apa yaha kyA karatI haiN| kSamA kIjiye, rahane diijiye|' yaha kahatI huI vezyAne usake paira pakar3a liye aura punaH kahA'pativrate! Apa merI Ayu, zarIra, sampatti, yaza tathA kIrti -- ina sabakA vinAza karaneke liye aisI ceSTA kara rahI haiN| sAdhvi! Apa jo-jo vastu mA~geM, use nizcaya dU~gI -- yaha bAta maiM dRr3ha nizcayake sAtha kaha rahI huuN| suvarNa, ratna, maNi, vastra tathA aura bhI jisa kisI vastukI Apake manameM abhilASA ho, use maaNgiye|' taba pativratAne usa vezyAse kahA- 'mujhe dhanakI AvazyakatA nahIM hai, tumhIMse kucha kAma hai; yadi karo to use btaauuN| usa kAryakI siddhi honepara hI mere hRdayameM santoSa hogA aura tabhI maiM yaha samajha~gI ki tumane isa samaya merA sArA manoratha pUrNa kara diyaa|' Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa vezyA bolI-pativrate ! Apa jaldI btaaiye| rAjAke kAnoMmeM par3I, taba unhoMne rAtameM ghUmanevAle samasta maiM saca-saca kahatI hU~ ApakA abhISTa kArya avazya guptacaroMko bulAyA aura kupita hokara kahA-'yadi tumheM kruuNgii| mAtAjI ! Apa turaMta hI apanI AvazyakatA jIvita rahanekI icchA hai to Aja corako pakar3akara mere batAyeM aura merI rakSA kreN| havAle kro|' rAjAkI yaha AjJA pAkara sabhI guptacara __pativratAne lajAte-lajAte vaha kArya, jo usake vyAkula ho uThe aura corako pakar3anekI icchAse cala patiko zreSTha evaM priya jAna par3atA thA, kaha sunaayaa| use diye / usa nagarake pAsa hI eka ghanA jaMgala thA, jahA~ sunakara vezyA eka kSaNataka apane kartavya aura usake eka vRkSake nIce mahAtejasvI munivara mANDavya samAdhi patikI pIr3Apara kucha vicAra karatI rhii| durgandhayukta lagAye baiThe the| ve yogiyoMmeM pradhAna maharSi anike samAna kor3hI manuSyake sAtha saMsarga karanekI bAta socakara usake dedIpyamAna ho rahe the| brahmAjIke samAna tejasvI una manameM bar3A duHkha huaa| vaha pativratAse isa prakAra mahAmuniko dekhakara duSTa guptacaroMne ApasameM kahAbolI-'devi ! yadi Apake pati mere gharapara AyeM to maiM 'yahI cora hai| yaha dhUrta adbhuta rUpa banAye isa jaMgalameM eka dina unakI icchA pUrNa kruuNgii|' nivAsa karatA hai|' yoM kahakara una pApiyoMne munizreSTha ____pativratAne kahA-sundarI ! maiM Aja hI rAtameM mANDavyako bA~dha liyaa| kintu una kaThora svabhAvavAle apane patiko lekara tumhAre gharameM AU~gI aura jaba ve manuSyoMse na to unhoMne kucha kahA aura na unakI ora apanI abhISTa vastukA upabhoga karake santuSTa ho jAyeMge, dRSTipAta hI kiyaa| jaba guptacara unheM bA~dhakara rAjAke taba punaH unako apane ghara le jaauuNgii| pAsa le gaye to rAjAne kahA-'Aja mujhe cora milA vezyA bolii-mhaabhaage| aba zIghra hI apane hai| tumaloga ise nagarake nikaTavartI pravezadvArake mArgapara gharako pdhaaro| tumhAre pati Aja AdhI rAtake samaya mere le jAo aura corake liye jo niyata daNDa hai, vaha ise mahalameM aaye| do|' unhoMne mANDavya muniko vahA~ le jAkara mArgameM ' yaha sunakara vaha pativratA strI apane ghara calI aayii| vahA~ pahu~cakara usane patise nivedana kiyA'prabho! ApakA kArya saphala ho gyaa| Aja hI rAtameM Apako usake ghara jAnA hai|' . kor3hI brAhmaNa bolA-devi ! maiM kaise usake ghara jAU~gA, mujhase to calA nahIM jaataa| phira kisa prakAra vaha kArya siddha hogA? ___pativratA bolI-prANanAtha ! maiM Apako apanI pIThapara baiThAkara usake ghara pahu~cAU~gI aura ApakA manoratha siddha ho jAnepara phira usI mArgase lauTA le aauuNgii| brAhmaNane kahA- kalyANI ! tumhAre karanese hI merA saba kArya siddha hogaa| isa samaya tumane jo kAma kiyA hai, vaha dUsarI striyoMke liye duSkara hai| zrIbhagavAn kahate haiM-usa nagarameM kisI dhanIke gharase coroMne bahuta-sA dhana curA liyaa| yaha bAta jaba Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pativratA brAhmaNIkA upAkhyAna, mahimA aura kanyAdAnakA phala gar3e hue zUlapara rakha diyaa| vaha zUla munike gudAdvArase praviSTa hokara mastakake pAra ho gyaa| unakA sArA zarIra zUlase biMdha gayA, isI bIcameM AdhI rAtake ghora andhakArameM, jaba ki AkAzameM ghaTAe~ ghirI huI thIM, vaha pativratA brAhmaNI apane patiko pIThapara biThAkara vezyAke ghara jA rahI thii| vaha munike nikaTase hokara nikalI, ataH usa kor3hIkA zarIra mANDavya munike zarIrase chU gyaa| kor3hIke saMsargase unakI samAdhi bhaGga ho gyii| ve kupita hokara bole-- 'jisane isa samaya mujhe gAr3ha vedanAkA anubhava karAnevAlI kaSTamaya avasthAmeM pahu~cA diyA, vaha sUryodaya hote-hote bhasma ho jaay|' mANDavya itanA kahate hI vaha kor3hI pRthvIpara gira pdd'aa| taba pativratAne kahA- -'Ajase tIna dinoMtaka sUryakA udaya hI na ho|' yoM kahakara vaha apane patiko ghara le gayI aura eka sundara zayyApara sulA svayaM use thAmakara baiThI rhii| udhara munizreSTha mANDavya usa kor3hIko zApa de apane abhISTa sthAnako cale gye| saMsArameM tIna dinoMke samayataka sUryakA udaya honA ruka gyaa| carAcara prANiyoM sahita sampUrNa trilokI vyathita ho utthii| yaha dekha samasta devatA indrako Age karake brahmAjIke pAsa gaye aura sUryodaya na honekA samAcAra nivedana karate hue bole- 'bhagavan ! sUryake udaya na honekA kyA kAraNa hai, yaha hamArI samajhameM nahIM aataa| isa samaya Apa jo ucita ho, kreN|' unakI bAta sunakara brahmAjIne pativratA brAhmaNI aura mANDavya munikA sArA vRttAnta kaha sunaayaa| tadanantara devatA vimAnoMpara ArUr3ha ho prajApatiko Age karake zIghra hI pRthvIpara usa kor3hI brAhmaNake gharake pAsa gye| unake vimAnoMkI kAnti tathA muniyoMke tejase pativratAke gharake bhItara saikar3oM sUryokA sA prakAza chA gayA; usa samaya haMsake samAna tejasvI vimAnoMdvArA Aye hue devatAoMko pativratAne dekhA vaha [apane patike samIpa ] leTI huI thii| brahmAjIne use sambodhita karake kahA- 'mAtA ! sampUrNa devatAoM, brAhmaNoM aura gau Adi prANiyoMkI jisase mRtyu honekI sambhAvanA hai - aisA kArya tumheM kyoMkara pasaMda AyA ? sUryodayake 185 viruddha jo tumhArA krodha hai, use tyAga do|' pativratA bolI- bhagavan! ekamAtra pati hI 2 mere guru haiN| ye mere liye sampUrNa lokoMse bar3hakara haiN| sUryodaya hote hI munike zApase unakI mRtyu ho jaaygii| isI hetuse maiMne sUryako zApa diyA hai| krodha, moha, lobha, mAtsarya athavA kAmake vazameM hokara maiMne aisA nahIM kiyA hai| brahmAjIne kahA- mAtA! jaba ekakI mRtyuse tInoM lokoMkA hita ho rahA hai, aisI dazAmeM tumheM bahuta adhika puNya hogaa| pativratA bolI - patikA tyAga karake mujhe ApakA parama kalyANamaya satyaloka bhI acchA nahIM lgtaa| brahmAjIne kahA- devi! sUryodaya honepara jaba sArI trilokI svastha ho jAyagI, taba tumhAre patike bhasma ho jAnepara bhI maiM tumhArA kalyANa sAdhana karU~gA / hamalogoMke AzIrvAdase yaha kor3hI brAhmaNa kAmadevake samAna sundara ho jAyagA / brahmAjIke yoM kahanepara usa satIne kSaNabhara kucha vicAra kiyA; usake bAda 'hA~' kahakara usane svIkRti Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . . . . de dii| phira to tatkAla sUryodaya huA aura munike bAlaka the, taba unhoMne ajJAna aura mohavaza eka zApase pIr3ita brAhmaNa rAkhakA Dhera ho gyaa| phira usa jhIMgurake gudAdezameM tinakA DAlakara chor3a diyA thaa| rAkhase kAmadevake samAna sundara rUpa dhAraNa kiye vaha yadyapi unheM usa samaya dharmakA jJAna nahIM thA, tathApi usa brAhmaNa prakaTa huaa| yaha dekhakara samasta puravAsI bar3e doSake kAraNa unheM eka dina aura rAta vaisA kaSTa bhoganA vismayameM pdd'e| devatA prasanna ho gye| saba logoMkA citta pdd'aa| kintu mANDavya munine samAdhistha honeke kAraNa pUrNa svastha huaa| usa samaya svargalokase sUryake samAna zUlAghAtajanita vedanAkA pUrI taraha anubhava nahIM kiyaa| tejasvI eka vimAna AyA aura vaha sAdhvI apane patike isI prakAra pativratAke patine bhI pUrvajanmameM eka kor3hI brAhmaNakA vadha kiyA thA, isIse usake zarIrameM durgandhayukta kor3hakA roga utpanna ho gayA thaa| kintu usane brAhmaNako cAra gaurIdAna aura tIna kanyAdAna kiye the; isIse usakI patnI pativratA huii| usa patnIke kAraNa hI vaha merI samatAko prApta huaa| brAhmaNane kahA-nAtha ! yadi pativratAkA aisA mAhAtmya hai; taba to jisa puruSakI bhI strI vyabhicAriNI na ho use svargakI prApti nizcita hai| satI strIse sabakA kalyANa honA caahiye| bhagavAn zrIviSNu bole-ThIka hai| saMsArameM kucha striyA~ aisI kulaTA hotI haiM, jo sarvasva arpaNa karanevAle puruSake pratikUla AcaraNa karatI haiN| unameM jo sarvathA arakSaNIya ho-jisakI durAcArase rakSA karanA asambhava ho, aisI strIko to manase bhI svIkAra nahIM karanA caahiye| jo nArI kAmake vazIbhUta ho jAtI hai, vaha nirdhana, kurUpa, guNahIna tathA nIca kulake naukara sAtha usapara baiThakara devatAoMke sAtha svargako puruSako bhI svIkAra kara letI hai| mRtyutakase sambandha calI gyii| jor3anemeM use hicaka nahIM hotii| vaha guNavAn, kulIna, zubhA bhI aisI hI pativratA hai; isaliye vaha mere atyanta dhanI, sundara aura ratikAryameM kuzala patikA bhI samAna hai| usa satItvake prabhAvase hI vaha bhUta, bhaviSya parityAga karake nIca puruSakA sevana karatI hai| vipravara ! aura vartamAna-tInoM kAloMkI bAteM jAnatI hai| jo isa viSayameM umA-nArada-saMvAda hI dRSTAnta hai; kyoMki manuSya isa parama uttama puNyamaya upAkhyAnako lokameM nAradajI striyoMkI bahuta-sI ceSTAe~ jAnate haiN| nArada muni sunAyegA, usake janma-janmake kiye hue pApa naSTa svabhAvase hI saMsArakI pratyeka bAta jAnanekI icchA rakhate ho jaayeNge| haiN| eka bAra ve apane manameM kucha soca-vicArakara brAhmaNane pUchA-bhagavan ! mANDavya munike parvatoMmeM uttama kailAsagiripara gye| vahA~ una mahAtmA zarIrameM zUlakA AghAta kaise lagA? tathA pativratA munine pArvatIjIko praNAma karake pUchA-'devi ! maiM strIke patiko kor3hakA roga kyoM huA? kAminiyoMkI kuceSTAe~ jAnanA cAhatA huuN| maiM isa viSayameM bhagavAn zrIviSNu bole-mANDavya muni jaba bilakula anajAna hU~ aura vinIta bhAvase prazna kara rahA Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] HUMMANNI * pativratA brAhmaNIkA upAkhyAna, mahimA aura kanyAdAnakA phala hU~; ataH Apa mujhe yaha bAta btaaiye|' pArvatI devIne kahA-nArada! yuvatI striyoMkA citta sadA puruSoMmeM hI lagA rahatA hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| nArI ghIse bhare hue ghar3eke samAna hai aura puruSa dahakate hue aMgAreke samAna; isaliye ghI aura agriko eka sthAnapara nahIM rakhanA caahiye| * jaise matavAle hAthIko mahAvata aGkuza aura mugadarakI sahAyatAse apane vazameM karatA hai, usI prakAra striyoMkA rakSaka unheM daNDake balase hI kAbUmeM rakha sakatA hai| bacapanameM pitA, javAnI meM pati aura bur3hApemeM putra nArIkI rakSA karatA hai; use kabhI svatantratA nahIM denI caahiye| sundarI strIko yadi usakI icchAke anusAra svatantra chor3a diyA jAya to para-puruSakI prArthanAse adhIra hokara vaha usake Adezake anusAra vyabhicArameM pravRtta ho jAtI hai| jaise taiyAra kI huI rasoIpara dRSTi na rakhanese usapara kaue aura kutte adhikAra jamA lete haiM, usI prakAra yuvatI nArI svacchanda honepara vyabhicAriNI ho jAtI hai| phira usa kulaTAke saMsargase sArA kula dUSita ho jAtA hai| parAye bIjase utpanna honevAlA manuSya varNasaMkara kahalAtA hai| sadAcAriNI strI pitRkula aura patikula - donoM kuloMkA sammAna bar3hAtI huI unheM kAyama rakhatI hai| sAdhvI nArI apane kulakA uddhAra karatI aura durAcAriNI use narakameM girAtI hai| kahate haiM-- saMsArameM strIke hI adhIna svarga, kula, kalaGka, yaza, apayaza, putra, putrI aura mitra AdikI sthiti hai| isaliye vidvAn puruSa santAnakI icchAse vivAha kre| jo pApI puruSa mohavaza kisI sAdhvI strIko dUSita karake chor3a detA hai, vaha usa strIkI hatyAkA pApa bhogatA huA narakameM giratA hai| jo parAyI 'ghRtakumbhasamA nArI taptAGgArasamaH pumAn / tasmAd ghRtaM ca vahni ca hyekasthAne na dhArayet // + pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvne| putrAzca sthAvire bhAve na strI svAtantryamarhati // + arakSaNAdyathA pAkaH zvakAkavazago punareva kulaM duSTaM tasyAH saMsargato strIke sAtha balAtkAra karatA athavA use dhanakA lAlaca dekara pha~sAtA hai, vaha isa saMsArameM strI-hatyArA kahalAtA hai aura maraneke pazcAt ghora narakameM par3atA hai| parAyI strIkA apaharaNa karake manuSya cANDAla-kulameM janma letA hai| isI prakAra patike sAtha vaJcanA karanevAlI vyabhicAriNI strI cirakAlataka naraka bhogakara kauekI yonimeM janma letI hai aura ucchiSTa evaM durgandhayukta padArtha khA-khAkara jIvana bitAtI hai| tadanantara, manuSya yonimeM janma lekara vidhavA hotI hai jo mAtA, gurupatnI, brAhmaNI, rAjAkI rAnI yA dUsarI kisI prabhu-patnIke sAtha samAgama karatA hai, vaha akSaya narakameM giratA hai| bahina, bhAnajekI strI, beTI, beTekI bahU, cAcI, mAmI, buA tathA mausI Adi anyAnya striyoMke sAtha samAgama karanepara bhI kabhI narakase uddhAra nahIM hotaa| yahI nahIM, use brahmahatyAkA pApa bhI lagatA hai tathA vaha aMdhA, gU~gA aura baharA hokara nirantara nIce giratA jAtA hai; usa adhaHpatanase usakA kabhI bacAva nahIM ho paataa| brAhmaNane pUchA- bhagavan! aisA pApa karake manuSyakA usase kisa prakAra uddhAra ho sakatA hai ? zrIbhagavAn ne kahA- uparyukta striyoMke sAtha samAgama karanevAlA puruSa lohekI strI pratimA banavAkara use AgameM khUba tapAye; phira usakA gAr3ha AliGgana karake prANa tyAga de aura zuddha hokara paralokakI yAtrA kre| jo manuSya gRhasthAzramakA parityAga karake mujhameM mana lagAtA hai aura pratidina mere 'govinda' nAmakA smaraNa karatA hai, usake saba pApoMkA nAza ho jAtA hai| usake dvArA kI huI hajAroM brahmahatyAe~, sau bAra kiyA huA gurupatnI-samAgama, lAkha bAra kiyA huA paiSTI madirAkA vaset / tathaiva yuktI nArI svacchandAdduSTatAM vrajet // bhavet / parabIje naro jAtaH sa ca svAdvarNasaMkaraH // *************** (49 / 21) 187 (49 / 23) (49 / 25-26) Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 * arbayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa sevana, suvarNakI corI, pApiyoMke sAtha cirakAlataka prakArake pApoMse lade hue patiko bhI pApamukta karake saMsarga rakhanA-ye tathA aura bhI jitane bar3e-bar3e pApa apane sAtha svargameM le jAtI hai| jo mare hue patike pIche evaM pAtaka haiM, ve saba merA nAma lenese tatkAla naSTa ho prANa-tyAga karake jAtI hai, use svargakI prApti nizcita hai| jAte haiM; ThIka usI taraha jaise agnike pAsa pahu~canepara jo nArI patikA anugamana karatI hai, vaha manuSyake zarIrameM rUIke Dhera jala jAte haiN| ataH manuSyako ucita hai ki jitane (sAr3he tIna karor3a) roma hote haiM, itane hI varSAtaka vaha mere 'govinda' nAmakA smaraNa karake pavitra ho jAya svargalokameM nivAsa karatI hai| yadi patikI mRtyu kahIM dUra [parantu jo nAmake bharose pApa karatA hai, nAma usakI rakSA ho jAya to usakA koI cihna pAkara jo strI citAkI kabhI nahIM krtaa|] athavA jo pratidina mujha govindakA agnimeM prANa-tyAga karatI hai, vaha apane patikA pApase kIrtana aura pUjana karate hue gRhasthAzramameM nivAsa karatA uddhAra kara detI hai| jo strI pativratA hotI hai, use cAhiye hai, vaha pApase tara jAtA hai| tAta ! gaGgAke ramaNIya ki yadi patikI mRtyu paradezameM ho jAya to usakA koI taTapara candragrahaNakI maGgalamayI velAmeM karor3oM godAna cihna prApta kare aura use hI le agnimeM zayana karake karanese manuSyako jo phala milatA hai, usase hajAragunA svargalokakI yAtrA kre| yadi brAhmaNa jAtikI strI mare adhika phala 'govinda' kA kIrtana karanese prApta hotA hai| hue patike sAtha citAgnimeM praveza kare to use kIrtana karanevAlA manuSya mere vaikuNThadhAmameM sadA nivAsa AtmaghAtakA doSa lagatA hai, jisase na to vaha apaneko karatA hai|* purANameM merI kathA sunanese mAnava merI aura na apane patiko hI svargameM pahu~cA pAtI hai| isaliye samAnatA prApta karatA hai| jo purANakI kathA sunAtA hai, brAhmaNa jAtikI strI apane mare hue patike sAtha jalakara use merA sAyujya prApta hotA hai; ataH pratidina purANakA na mare-yaha brahmAjIkI AjJA hai| brAhmaNI vidhavAko zravaNa karanA caahiye| purANa dharmokA saMgraha hai| vaidhavya-vratakA AcaraNa karanA caahiye| jo vidhavA vipravara ! aba maiM satI striyoMmeM jo atyanta utkRSTa ekAdazIkA vrata nahIM rakhatI, vaha dUsare janmameM bhI guNa hote haiM, unakA varNana karatA huuN| satI strIkA vaMza vidhavA hI hotI hai tathA pratyeka janmameM durbhAgyase pIr3ita zuddha hotA hai| vahA~ sadA lakSmI nivAsa karatI haiN| rahatI hai| machalI-mAMsa khAne aura vrata na karanese vaha satIke pitRkula aura patikula-donoM kuloMko tathA cirakAlataka narakameM rahakara phira kuttekI yonimeM janma usake svAmIko bhI svargalokakI prApti hotI hai| jo letI hai| jo kulanAzinI vidhavA durAcAriNI hokara striyA~ apane jIvanakA pUrvakAla puNya-pApamizrita karmoMmeM maithuna karAtI hai, vaha naraka-yAtanA bhoganeke pazcAt dasa vyatIta karake pIche bhI pativratA hotI hai, unheM bhI mere janmotaka gIdhinI hotI hai| phira do janmotaka lomar3I lokakI prApti ho jAtI hai| jo strI apane svAmIkA hokara pIche manuSya-yonimeM janma letI hai| usameM bhI anugamana karatI hai, vaha zarAbI, brahmahatyAre tathA saba bAla-vidhavA hokara dAsIbhAvako prApta hotI hai| *yo vai gRhAzramaM tyaktvA macitto jAyate naraH / nityaM smarati govindaM sarvapApakSayo bhvet|| brahmahatyAyutaM tena kRrta gurvaGganAgamaH / zataM zatasahasraM ca paiSTImadyasya bhakSaNam / / vadiharaNaM caiva teSAM saMsargakazciram / etAnyanyAni pApAni mahAnti pAtakAni c| agniM prApya yathA tUlaM tRNamAzu praNazyati / tasmAtmanAma govindaM smRtvA pUto bhvetrrH|| yo vA gRhAzrame tiSThetritya govindadhoSaNam / kRtvA ca pUjayitvA ca sa pApAtsataro bhvet|| bhAgIrathItaTe ramye khagasya grahaNe zive / garyA koTipradAnena yatphalaM labhate naraH // tatphalaM samavApnoti sahasra cAdhika ca yat / govindakIrtane tAta matpure cAkSaya vasat // (49:50-56) Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] pr * tulAdhArake satya, samatAkI prazaMsA; mUka cANDAla AdikA paramadhAmagamana * brAhmaNane kahA - bhagavan! yadi ApakA mujhapara anugraha hai to aba kanyAdAnake phalakA varNana kIjiye sAtha hI usakI yathArtha vidhi bhI batalAiye / 1 1 zrIbhagavAn bole- brahman ! rUpavAn guNavAn kulIna, taruNa, samRddhizAlI aura dhana-dhAnyase sampanna varako kanyAdAna karanekA jo phala hotA hai, use zravaNa kro| jo manuSya AbhUSaNoMse yukta kanyAkA dAna karatA hai, usake dvArA parvata, vana aura kAnanoMsahita sampUrNa pRthvIkA dAna ho jAtA hai jo pitA kanyAkA zulka lekara khAtA hai, vaha narakameM par3atA hai| jo mUrkha apanI putrIko beca detA hai, usakA kabhI narakase uddhAra nahIM hotaa| jo lobhavaza ayogya puruSako kanyAdAna detA hai, vaha raurava narakameM par3akara antameM cANDAla hotA hai| * isIse vidvAn puruSa dAmAdase zulka lenekA kabhI vicAra bhI manameM nahIM laate| apanI orase dAmAdako jo kucha diyA jAtA hai, vaha akSaya ho jAtA hai| pRthvI, gau, sonA, dhana-dhAnya aura vastra Adi jo kucha dAmAdako dahejake rUpameM diyA jAtA hai, saba akSaya phalakA denevAlA hotA hai| jaise kaTI huI Dora ghar3e ke sAtha svayaM - brAhmaNane kahA - prabho! yadi mujhapara ApakI kRpA ho to aba tulAdhArake caritra aura anupama prabhAvakA pUrA-pUrA varNana kIjiye / zrIbhagavAn bole- jo satyakA pAlana karate hue lobha aura doSabuddhikA tyAga karake pratidina kucha dAna karatA hai, usake dvArA mAno nityaprati uttama dakSiNAse yukta sau yajJoMkA anuSThAna hotA rahatA hai| satyase sUryakA udaya hotA hai, satyase hI vAyu calatI rahatI hai, satyake 189 bhI kueNmeM DUba jAtI hai, usI prakAra yadi dAtA saMkalpa kiye hue dAnako bhUla jAtA hai aura dAna lenevAlA puruSa phira use yAda dilAkara mA~gatA nahIM to ve donoM narakameM par3ate haiN| sAttvika puruSako ucita hai ki vaha jAmAtAko daheja meM deneke liye nizcita kI huI sabhI vastue~ avazya de ddaale| na denepara pahale to vaha narakameM par3atA hai; phira pratigraha lenevAleke dAsake rUpameM janma grahaNa karatA hai| jo bahuta khAtA ho, adhika dUra rahatA ho, atyadhika dhanavAn ho, jisameM adhika duSTatA ho, jisakA kula uttama na ho tathA jo mUrkha hoina chaH manuSyoMko kanyA nahIM denI caahiye| isI prakAra ativRddha, atyanta dIna, rogI, ati nikaTa rahanevAle, atyanta krodhI aura asantuSTa - ina chaH vyaktiyoMko bhI kanyAdAna nahIM karanA caahiye| inheM kanyA dekara manuSya narakameM par3atA hai| dhanake lobhase yA sammAna milanekI AzAse jo kanyA detA yA eka kanyA dikhAkara dUsarIkA vivAha kara detA hai, vaha bhI narakagAmI hotA hai| jo pratidina isa parama uttama puNyamaya upAkhyAnakA zravaNa karatA hai, usake janma-janmake pApa naSTa ho jAte haiN| *********** tulAdhArake satya aura samatAkI prazaMsA, satyabhASaNakI mahimA, lobha-tyAgake viSayameM eka zUdrakI kathA aura mUka cANDAla AdikA paramadhAmagamana sot * yaH punaH zulkamazrati sa yAti narakaM nrH| vikrItvA cAtmajAM mUDho narakAnna nivartate // lobhAdasadRze puMsi kanyAM yastu prayacchati / rauravaM narakaM prApya cANDAlalaM ca gacchati // hI prabhAvase samudra apanI maryAdAkA ullaGghana nahIM karatA aura bhagavAn kacchapa isa pRthvIko apanI pIThapara dhAraNa kiye rahate haiN| satyase hI tInoM loka aura samasta parvata Tike hue haiN| jo satyase bhraSTa ho jAtA hai, usa prANIko nizcaya hI narakameM nivAsa karanA par3atA hai| jo satya vANI aura satya kAryameM sadA saMlagna rahatA hai, vaha isI zarIrase bhagavAn ke dhAmameM jAkara bhagavatsvarUpa ho jAtA hai| satyase hI samasta RSi-muni mujhe prApta hokara (49 / 90-91) Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa zAzvata gatimeM sthita hue haiN| satyase hI rAjA yudhiSThira eka mahAn bhAgyazAlI zUdra thA, jo kabhI lobhameM sazarIra svargameM cale gye|* unhoMne samasta zatruoMko nahIM par3atA thaa| vaha sAga khAkara, bAjArase annake dAne jItakara dharmake anusAra lokakA pAlana kiyA / atyanta cunakara tathA khetoMse dhAnakI bAleM bInakara bar3e duHkhase durlabha evaM vizuddha rAjasUya yajJakA anuSThAna kiyaa| ve jIvana-nirvAha karatA thaa| usake pAsa do phaTe-purAne vastra pratidina caurAsI hajAra brAhmaNoMko bhojana karAte aura the tathA vaha apane hAthoMse hI sadA pAtrakA kAma letA unakI icchAke anusAra paryApta dhana dAna karate the| jaba thaa| use kabhI kisI vastukA lAbha nahIM huA, tathApi yaha jAna lete ki inameMse pratyeka brAhmaNakI daridratA dUra vaha parAyA dhana nahIM letA thaa| eka dina maiM usakI parIkSA ho cukI hai, tabhI usa brAhmaNa-samudAyako vidA karate karaneke liye do navIna vastra lekara gayA aura nadIke the| yaha saba unake satyakA hI prabhAva thaa| rAjA tIrapara eka konemeM unheM AdarapUrvaka rakhakara anyatra jA harizcandra salyakA Azraya lenese hI vAhana, parivAra tathA khar3A huaa| zUdrane una donoM vastroMko dekhakara bhI manameM apane vizuddha zarIrake sAtha satyalokameM pratiSThita haiN| lobha nahIM kiyA aura yaha samajhakara ki ye kisI aurake inake sivA aura bhI bahuta-se rAjA, siddha, maharSi, jJAnI par3e hoMge cupacApa ghara calA gyaa| taba yaha socakara ki aura yajJakartA ho cuke haiM, jo kabhI satyase vicalita nahIM bahuta thor3A lAbha honeke kAraNa hI usane ina vastroMko hue| ataH lokameM jo satyaparAyaNa hai, vahI saMsArakA nahIM liyA hogA, maiMne gUlarake phalameM sonekA Tukar3A uddhAra karanemeM samartha hotA hai| mahAtmA tulAdhAra DAlakara use vahIM rakha diyaa| magadha pradeza, nadIkA taTa satyabhASaNameM sthita haiN| satya bolaneke kAraNa hI isa aura konekA nirjana sthAna-aisI jagaha pahu~cakara usane jagatmeM unakI samAnatA karanevAlA dUsarA koI nahIM hai| usa adbhuta phalako dekhaa| usapara dRSTi par3ate hI vaha ye tulAdhAra kabhI jhUTha nahIM bolate / maha~gI aura sastI bola uThA-'basa, basa; yaha to koI kRtrima vidhAna saba prakArakI vastuoMke kharIdane-becanemeM ye bar3e dikhAyI detA hai| isa samaya isa phalako grahaNa kara buddhimAn haiN| lenepara merI alobhavRtti naSTa ho jaaygii| isa dhanakI vizeSataH sAkSIkA satya vacana hI uttama mAnA gayA rakSA karanemeM bar3A kaSTa hotA hai| yaha ahaMkArakA sthAna hai| kitane hI sAkSI satyabhASaNa karake akSaya svargako hai| jitanA hI lAbha hotA hai, utanA hI lobha bar3hatA jAtA prApta kara cuke haiN| jo vaktA vidvAn sabhAmeM pahu~cakara satya hai| lAbhase hI lobhakI utpatti hotI hai| lobhase grasta bolatA hai, vaha brahmAjIke dhAmako, jo anyAnya yajJoMdvArA manuSyako sadA hI narakameM rahanA par3atA hai| yadi yaha durlabha hai, prApta hotA hai| jo sabhAmeM satyabhASaNa karatA hai, guNahIna dravya mere gharameM rahegA to merI strI aura putroMko use azvamedha yajJakA phala milatA hai| lobha aura dveSavaza unmAda ho jAyagA / unmAda kAmajanita vikAra hai| usase jhUTha bolanese manuSya raurava narakameM par3atA hai| tulAdhAra buddhimeM bhrama ho jAtA hai, bhramase moha aura ahaMkArako sabake sAkSI haiM, ve manuSyoMmeM sAkSAt sUrya hI haiN| vizeSa utpatti hotI hai| unase krodha aura lobhakA prAdurbhAva hotA bAta yaha hai ki lobhakA parityAga kara deneke kAraNa hai| ina sabakI adhikatA honepara tapasyAkA nAza ho manuSya svargame devatA hotA hai| jaaygaa| tapasyAkA kSaya ho jAnepara cittako mohameM *satyenodayate sUge vAti vAtastathaiva c| na lakSayet samudrastu kUmoM yA dharaNI yathA // satyena lokAstiSThanti sarve ca vasudhAdharAH / satyApraSTo'tha yaH sattvo'pyadhovAsI bhavedhuvam // satyavAci rato yastu salyakAryarataH sadA / sazarIreNa svalokamAgalyAcyutatAM vrajet // satyena munayaH sarve mAM ca gatvA sthirAH sthitAH / satyAd budhiSThiro rAjA sazarIro divaM gataH // (50 / 3-6) Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] ******* * tulAdhArake satya, samatAkI prazaMsA; mUka cANDAla AdikA paramadhAmagamana * ************* DAlanevAlA mAlinya paidA hogaa| usa malinatA rUpa sA~kalameM ba~dha jAnepara manuSya phira Upara nahIM uTha sktaa|' yaha vicArakara vaha zUdra usa phalako vahIM chor3a ghara calA gyaa| usa samaya svargastha devatA prasannatAke sAtha 'sAdhu-sAdhu' kahakara usakI prazaMsA karane lge| taba maiM eka kSapaNakakA rUpa dhAraNa karake usake gharake pAsa gayA aura logoMko unake bhAgyakI bAteM batAne lgaa| vizeSataH bhUtakAlakI bAta batAyA karatA thaa| phira logoMke bArambAra Ane-jAnese yaha samAcAra saba ora phaila gyaa| yaha sunakara usa zUdrakI strI bhI mere pAsa AyI aura apane bhAgyakA kAraNa pUchane lgii| taba maiMne turaMta hI usake manakI bAta batA dI aura ekAntameM sthita hokara kahA - 'mahAbhAge ! vidhAtAne Aja tere liye bahuta dhana diyA thA, kintu tere patine mUrkhakI bhA~ti usakA parityAga kara diyA hai| tere gharameM dhanakA bilakula abhAva hai| ataH jabataka terA pati jIvita rahegA, tabataka use daridratA hI bhoganI par3egI- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| mAtA ! tU zIghra hI apane ghara jA aura patise usa dhanake viSayameM puuch|' isa maGgalamaya vacanako sunakara vaha apane patike pAsa gayI aura usa duHkhada vRttAntakI carcA karane lgii| usakI bAtako sunakara zUdrako bar3A vismaya huaa| vaha kucha socakara patnIko sAtha liye mere pAsa AyA aura ekAntameM mujhase bolA- ' kSapaNaka ! batAo, tuma kyA kahate the ?' kSapaNaka bolA - tAta! tumheM pratyakSa dhana prApta huA thA; phira bhI tumane avajJApUrvaka tinakekI bhA~ti usakA tyAga kara diyaa| aisA kyoM kiyA ? jAna par3atA hai tumhAre bhAgyameM bhoga nahIM badA hai| dhanake abhAva meM tumheM janmase lekara mRtyutaka apane aura bandhu bAndhavoMke duHkha dekhane par3eMge; pratidina mRtakoMkI-sI avasthA bhoganI pdd'egii| isaliye zIghra hI usa dhanako grahaNa karo aura niSkaNTaka bhoga bhogo| zUdrane kahA- - kSapaNaka ! mujhe dhanakI icchA nahIM / dhana saMsAra-bandhanameM DAlanevAlA eka jAla hai| 191 usameM pha~se hue manuSyakA phira uddhAra nahIM hotaa| isa loka aura paralokameM bhI dhanake jo doSa haiM, unheM suno| dhana rahanepara cora, bandhu bAndhava tathA rAjAse bhI bhaya prApta hotA hai| saba manuSya [usa dhanako har3apa leneke liye ] dhanI vyaktiko mAra DAlanekI abhilASA rakhate haiM; phira dhana kaise sukhada ho sakatA hai ? dhana prANoMkA ghAtaka aura pApakA sAdhaka hai| dhanIkA ghara kAla evaM kAma Adi doSoMkA niketana bana jAtA hai| ataH dhana durgatikA pradhAna kAraNa hai| kSapaNaka bolA- jisake pAsa dhana hotA hai, usIko mitra milate haiN| jisake pAsa dhana hai, usake sabhI bhAI-bandhu haiN| kula, zIla, pANDitya, rUpa, bhoga, yaza aura sukha - ye saba dhanavAnko hI prApta hote haiN| dhanahIna manuSyako to usake strI-putra bhI tyAga dete haiM; phira use mitroMkI prApti kaise ho sakatI hai| jo janmase daridra haiM, ve dharmakA anuSThAna kaise kara sakate haiN| svargaprAptimeM upakAraka jo sAttvika yajJakArya tathA pokhare khudavAnA Adi karma haiM, ve bhI dhanake abhAvameM nahIM ho skte| dAna saMsArake liye svargakI sIr3hI hai; kintu nirdhana vyaktike dvArA usakI bhI siddhi honI asambhava hai| vrata AdikA pAlana, dharmopadeza AdikA zravaNa, pitR-yajJa AdikA anuSThAna tathA tIrtha sevana-ye zubhakarma dhanahIna manuSyake kiye nahIM ho skte| rogoMkA nivAraNa, pathyakA sevana, auSadhoMkA saMgraha, apane zarIrakI rakSA tathA zatruoM para vijaya Adi kArya bhI dhanase hI siddha hote haiM, isaliye jisake pAsa bahuta dhana ho, usIko icchAnusAra bhoga prApta ho sakate haiN| dhana rahanepara tuma dAnase hI zIghra svargakI prApti kara sakate ho| zUne kahA- kAmanAoMkA tyAga karanese hI samasta vratoMkA pAlana ho jAtA hai| krodha chor3a denese tIthakA sevana ho jAtA hai| dayA hI japake samAna hai| santoSa hI zuddha dhana hai, ahiMsA hI sabase bar3I siddhi hai, ziloJchavRtti hI uttama jIvikA hai| sAgakA bhojana hI amRtake samAna hai| upavAsa hI uttama tapasyA hai| santoSa hI mere liye bahuta bar3A bhoga hai| kaur3IkA dAna Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa hI mujha-jaise vyaktike liye mahAdAna hai| parAyI striyA~ sAkSAt dharma hI to yahA~ nahIM Aye haiM?' zUdrake aise mAtA aura parAyA dhana miTTIke Dheleke samAna hai| parastrI vacana sunakara kSapaNakake rUpameM upasthita huA maiM haiMsakara sarpiNIke samAna bhayaGkara hai| yahI saba merA yajJa hai| bolA-'mahAmune ! maiM sAkSAt viSNu hU~, tumhAre dharmako guNanidhe ! isI kAraNa maiM usa dhanako nahIM grahaNa krtaa| jAnaneke liye yahA~ AyA thaa| aba tuma apane parivArayaha maiM saca-saca batA rahA huuN| kIcar3a lagAkara dhonekI sahita vimAnapara baiThakara svargako jaao|' apekSA dUrase usakA sparza na karanA hI acchA hai| tadanantara vaha zUdra divya AbhUSaNa aura divya ___ zrIbhagavAn kahate haiM-narazreSTha ! usa zUdrake vastroMse suzobhita ho sahasA parivArasahita svargalokako itanA kahate hI sampUrNa devatA usake zarIra aura calA gyaa| isa prakAra usa zUdraparivArake saba loga mastakapara phUloMkI varSA karane lge| devatAoMke nagAre lobha tyAga deneke kAraNa svarga sidhaare| buddhimAn baja utthe| gandharvokA gAna hone lgaa| turaMta hI tulAdhAra dharmAtmA haiN| ve satyadharmameM pratiSThita haiN| isIliye dezAntarameM honevAlI bAteM bhI unheM jJAta ho jAtI haiN| tulAdhArake samAna pratiSThita vyakti devalokameM bhI nahIM hai| jo manuSya saba dharmoMmeM pratiSThita hokara isa pavitra upAkhyAnakA zravaNa karatA hai, usake janma-janmake pApa tatkAla naSTa ho jAte haiN| eka bArake pAThase use saba yajJoMkA phala mila jAtA hai| vaha lokameM zreSTha aura devatAoMkA bhI pUjya hotA hai| vyAsajI kahate haiM-tadanantara, mUka cANDAla Adi sabhI dharmAtmA paramadhAma jAnekI icchAse bhagavAnake pAsa aaye| unake sAtha unakI striyA~ tathA anyAnya parikara bhI the| itanA hI nahIM, unake gharake Asa-pAsa jo chipakaliyA~ tathA nAnA prakArake kIr3e-makor3e Adi the, ve devasvarUpa hokara unake pIche-pIche jAneko upasthita the| usa samaya devatA, siddha aura maharSigaNa 'dhanya-dhanya' ke nAre lagAte hue phUloMkI varSA karane lge| vimAnoM aura vanoMmeM devatAoMke nagAre bajane lge| AkAzase vimAna utara aayaa| devatAoMne kahA- ve saba mahAtmA apane-apane vimAnapara ArUr3ha ho 'dharmAtman ! isa vimAnapara baiTho aura satyalokameM viSNudhAmako pdhaare| brAhmaNa narottamane yaha adbhuta dRzya calakara divya bhogoMkA upabhoga kro| tumhAre upabhoga- dekhakara zrIjanArdanase kahA-'deveza ! madhusUdana !! mujhe kAlakA koI parimANa nahIM hai-ananta kAlataka tumheM koI upadeza diijiye|' puNyoMkA phala bhoganA hai|' devagaNoMke yoM kahanepara zUdra zrIbhagavAn bole-tAta ! tumhAre mAtAbolA-'isa kSapaNakako aisA jJAna, aisI ceSTA aura isa pitAkA citta zokase vyAkula ho rahA hai| unake pAsa prakAra bhASaNakI zakti kaise prApta huI hai? isake rUpameM jaao| unakI yatnapUrvaka ArAdhanA karake tuma zIghra hI bhagavAn viSNu, ziva, brahmA, zukra athavA bRhaspati- mere dhAmameM jaaoge| mAtA-pitAke samAna devatA inameMse to koI nahIM hai? athavA mujhe chalaneke liye devalokameM bhI nahIM haiN| unhoMne zaizavakAlameM tumhAre Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . pokhare khudAne, vRkSa lagAne, pIpala aura devatAoMkI pUjA karane AdikA mAhAtmya. 193 ghinaune zarIrakA sadA pAlana kiyA hai| usakA poSaNa Upara sthita hue| narottama brAhmaNane bhI yatnapUrvaka karake bar3hAyA hai| tuma ajJAna-doSase yukta the, mAtA- mAtA-pitAkI ArAdhanA karake thor3e kAlameM hI kuTumbapitAne tumheM sajJAna banAyA hai| carAcara prANiyoM- sahita bhagavaddhAmako prApta kiyaa| ziSyagaNa ! yaha pA~ca sahita samasta trilokImeM bhI unake samAna pUjya koI mahAtmAoMkA pavitra upAkhyAna maiMne tumheM sunAyA hai| jo nahIM hai| ___isakA pATha athavA zravaNa karegA, usakI kabhI durgati vyAsajI kahate haiM-tadanantara devagaNa mUka nahIM hogii| vaha brahmahatyA Adi pApoMse kabhI lipta nahIM cANDAla, pativratA zubhA, tulAdhAra vaizya, sajjanAdrohaka ho sktaa| manuSya karor3oM godAna karanese jisa phalako aura vaiSNava saMta-ina pA~coM mahAtmAoMko sAtha le prApta karatA hai, puSkara tIrtha aura gaGgAnadImeM snAna karanese prasannatApUrvaka bhagavAnkI stuti karate hue vaikuNThadhAmameM use jisa phalakI prApti hotI hai, vahI phala eka bAra isa pdhaare| ve sabhI acyuta-svarUpa hokara sampUrNa lokoMke upAkhyAnake sunane mAtrase mila jAtA hai| pokhare khudAne, vRkSa lagAne, pIpalakI pUjA karane, pauMsale (pyAU) calAne, gocarabhUmi chor3ane, devAlaya banavAne aura devatAoMkI pUjA karanekA mAhAtmya brAhmaNoMne kahA-munizreSTha ! yadi hamalogoMpara itanA puNya prApta hotA hai, jisase vaha eka-eka dinake ApakA anugraha ho to una zreSTha karmokA varNana kIjiye, puNyake badale eka-eka kalpataka svargameM nivAsa karatA jinase saMsArameM kIrti aura dharmakI prApti hotI hai| hai| jo puruSa pratidina dUsaroMke upakArake liye cAra hAtha vyAsajIne kahA-jisake khudavAye hue pokharemeM kuA~ khodatA hai, vaha eka-eka varSake puNyakA eka-eka athavA vanameM gaue~ eka mAsa yA sAta dinoMtaka tRpta rahatI kalpataka svargameM rahakara upabhoga karatA hai| jalAzaya haiM, vaha pavitra hokara sampUrNa devatAoMdvArA pUjita hotA banAnekA upadeza denevAleko eka karor3a varSAtaka svargakA hai| vizeSataH pratiSThAke dvArA pavitra huI pokharIke jalakA nivAsa prApta hotA hai tathA jo svayaM jalAzaya banavAtA hai, dAna karanese jo phala hotA hai, vaha saba suno / pokharemeM usakA puNya akSaya hotA hai| jaba megha varSA karatA hai, usa samaya jalake jitane choTe pUrvakAlakI bAta hai, kisI dhanIke putrane eka uchalate haiM, utane hI hajAra varSoM taka pokharA banavAnevAlA vikhyAta jalAzayakA nirmANa karAyA, jisameM usane dasa manuSya svargalokakA sukha bhogatA hai| jalase khetI pakatI hajAra sonekI muhareM vyaya kI thiiN| dhanIne apanI pUrI hai, jisase manuSyako prasannatA hotI hai| jalake binA zakti lagAkara prANapaNase ceSTA karake bar3I zraddhAke sAtha prANoMkA dhAraNa karanA asambhava hai| pitaroMkA tarpaNa, sampUrNa prANiyoMke upakArake liye vaha kalyANamaya zauca, sundara rUpa aura durgandhakA nAza-ye saba jalapara jalAzaya taiyAra karAyA thaa| kucha kAlake pazcAt vaha hI nirbhara haiN| isa jagatmeM saMgraha kiye hue sampUrNa nirdhana ho gyaa| usake bAda eka dUsarA dhanI usake bIjoMkA AdhAra jala hI hai| kapar3e dhonA aura bartanoMko banavAye hue jalAzayakA mUlya deneko udyata huA aura mAMja-dhokara camakIlA banAnA bhI jalake hI adhIna hai| kahA-'maiM isa jalAzayake liye dasa hajAra svarNa-mudrAe~ isIse pratyeka kAryameM jalako pavitra mAnA gayA hai| ataH duuNgaa| ise khudavAnekA puNya to tumheM mila hI cukA hai| saba prakArase prayatna karake sArA bala aura sArA dhana maiM kevala mUlya dekara isake Upara apanA adhikAra lagAkara bAvalI, kuA~ tathA pokharA banavAne caahiye| karanA cAhatA huuN| yadi tumheM lAbha jAna par3e to merA jo nirjala pradezameM jalAzaya banavAtA hai, use pratidina prastAva svIkAra kro|' dhanIke aisA kahanepara jalAzaya Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa nirmANa karAnevAlene use isa prakAra uttara diyA- aura sukhI hotA hai| apane gotrake manuSya, mAtAke 'bhAI ! dasa hajArakA puNyaphala to isa jalAzayase mujhe kuTumbI, rAjA, sage-sambandhI, mitra aura upakArI puruSoMke roja hI prApta hotA hai| puNyavettAoMne jalAzaya-nirmANakA khudavAye hue jalAzayakA jIrNoddhAra karanese akSaya aisA hI puNya mAnA hai| isa nirjala pradezameM maiMne yaha phalakI prApti hotI hai| tapasviyoM, anAthoM aura vizeSataH kalyANamaya sarovara nirmANa karAyA hai, isameM saba loga brAhmaNoMke liye jalAzaya khudavAnese bhI manuSya akSaya apanI icchAke anusAra nAna aura jalapAna Adi kArya svargakA sukha bhogatA hai| isaliye brAhmaNo ! jo apanI karate hai| zaktike anusAra jalAzaya AdikA nirmANa karAtA hai, usakI yaha bAta sunakara logoMne khUba ha~sI udd'aayii| vaha saba pApoMke kSaya ho jAnese [akSaya] puNya tathA taba vaha lajjAse pIr3ita hokara bolA-'hamArI yaha bAta mokSako prApta hotA hai| jo dhArmika puruSa lokameM isa saca hai; vizvAsa na ho to dharmAnusAra isakI parIkSA kara mahAn dharmamaya upAkhyAnako sunAtA hai, use saba prakArake lo|' dhanIne IrSyApUrvaka kahA- 'bAbU ! merI bAta jalAzaya-dAna karanekA phala hotA hai| sUryagrahaNake samaya suno| maiM pahale tumheM dasa hajAra svarNamudrAe~ detA huuN| gaGgAjIke uttama taTapara eka karor3a godAna karanekA jo isake bAda maiM patthara lAkara tumhAre jalAzayameM ddaaluuNgaa| phala hotA hai; vahI isa prasaGgako sunanese manuSya prApta kara patthara svAbhAvika hI pAnImeM DUba jaaygaa| phira yadi vaha letA hai| samayAnusAra pAnIke Upara Akara tairane lagegA to merA aba maiM sampUrNa vRkSoMke lagAnekA alaga-alaga rupayA mArA jaaygaa| nahIM to isa jalAzayapara dharmataH merA phala khuuNgaa| jo jalAzayake taTapara cAroM ora pavitra adhikAra ho jaaygaa|' jalAzaya banavAnevAlene 'bahuta vRkSoMko lagAtA hai, usake puNyaphalakA varNana nahIM kiyA acchA' kahakara usase dasa hajAra mudrAe~ le lI aura jA sakatA / anya sthAnoMmeM vRkSa lagAnese jo phala prApta apane gharako cala diyaa| dhanIne kaI gavAha bulAkara hotA hai, jalake samIpa lagAnepara usakI apekSA karor3oMunake sAmane usa mahAn jalAzayameM patthara giraayaa| gunA adhika phala hotA hai| apane banavAye hue pokhareke usake isa kAryako manuSyoM, devatAoM aura asuroMne bhI kinAre vRkSa lagAnevAlA manuSya ananta phalakA bhAgI dekhaa| taba dharmake sAkSIne dharmatulApara dasa hajAra svarNa- hotA hai| mudrAe~ aura jalAzayake jalako tolA; kintu ve mudrAe~ jalAzayake samIpa pIpalakA vRkSa lagAkara manuSya jalAzayase honevAle eka dinake jala-dAnakI bhI tulanA jisa phalako prApta karatA hai, vaha saikar3oM yajJoMse bhI nahIM na kara skiiN| apane dhanako vyartha jAte dekha dhanIke mila sktaa| pratyeka parvake dina jo usake patte jalameM hRdayako bar3A duHkha huaa| dUsare dina vaha patthara bhI girate haiM, ve piNDake samAna hokara pitaroMko akSaya tRpti dvIpakI bhA~ti jalake Upara tairane lgaa| yaha dekha logoMmeM pradAna karate haiM tathA usa vRkSapara rahanevAle pakSI apanI bar3A kolAhala macA / isa adbhuta ghaTanAkI bAta sunakara icchAke anusAra jo phala khAte haiM, usakA brAhmaNadhanI aura jalAzayakA svAmI donoM hI prasannatApUrvaka vahA~ bhojanake samAna akSaya phala hotA hai| garmIka samayameM aaye| pattharako usa avasthA dekha dhanIne apanI dasa gau, devatA aura brAhmaNa jisa pIpalakI chAyAmeM baiThate haiM, hajAra mudrAe~ usIkI mAna liiN| tatpazcAt jalAzayake use lagAnevAle manuSyake pitaroMko akSaya svargakI prApti svAmIne hI vaha pasthara uThAkara dUra pheMka diyaa| hotI hai| ataH saba prakArase prayatna karake pIpalakA vRkSa naSTa hote hue jalAzayako punaH khudavAkara usakA lagAnA caahiye| eka vRkSa lagA denepara bhI manuSya svargase uddhAra karanese jo puNya hotA hai, usake dvArA manuSya bhraSTa nahIM hotaa| rasoMke kraya-vikrayake liye niyata svargameM nivAsa karatA hai tathA pratyeka janmameM vaha zAnta ramaNIya sthAnapara, mArgame aura jalAzayake kinAre jo Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * pokhare khudAne, vRkSa lagAne, pIpala aura devatAoMkI pUjA karane AdikA mAhAvya ************ vRkSa lagAtA hai, vaha manorama svargako prApta hotA hai| brAhmaNo ! pIpalake vRkSakI pUjA karanese jo puNya hotA hai, use batalAtA hU~ suno| jo manuSya snAna karake pIpala ke vRkSakA sparza karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| jo binA nahAye pIpalakA sparza karatA hai, use snAnajanya phalakI prApti hotI hai| azvatthake darzanase pApakA nAza aura sparzase lakSmIkI prApti hotI hai, usakI pradakSiNA karanese Ayu bar3hatI hai| azvattha vRkSako haviSya, dUdha, naivedya, phUla, dhUpa aura dIpaka arpaNa karake manuSya svargase bhraSTa nahIM hotaa| pIpalakI jar3ake pAsa baiThakara jo japa, homa, stotra pATha aura yantramantrAdike anuSThAna kiye jAte haiM, una sabakA phala karor3agunA hotA hai| jisakI jar3ameM zrIviSNu, tanemeM bhagavAn zaGkara tathA agrabhAgameM sAkSAt brahmAjI sthita haiM, use saMsArameM kauna nahIM pUjegA somavatI amAvAsyAko mauna hokara snAna aura eka hajAra gauoMkA dAna karanese jo phala prApta hotA hai, vahI phala azvattha vRkSako praNAma karanese mila jAtA hai| azvatthakI sAta bAra pradakSiNA karanese dasa hajAra gauoMke aura isase adhika anekoM bAra parikramA karanepara karor3oM gauoke dAnakA phala prApta hotA hai| ataH pIpala vRkSakI parikramA sadA hI karanI caahiye| vipragaNa ! pIpala ke vRkSake nIce jo phala mUla aura jala AdikA dAna kiyA jAtA hai, vaha saba akSaya hokara janma-janmAntaroMmeM prApta hotA rahatA hai| pIpalake samAna dUsarA koI vRkSa nahIM hai| azvattha vRkSake rUpameM sAkSAt zrIhari hI isa bhUtalapara virAjamAna haiM jaise saMsArameM brAhmaNa, gau tathA devatA pUjanIya hote haiM, usI prakAra pIpalakA vRkSa bhI atyanta pUjanIya mAnA gayA hai| pIpalako ropane, rakSA karane, chUne tathA pUjanese vaha kramazaH dhana, putra, svarga aura mokSa pradAna karatA hai| jo manuSya azvattha vRkSake zarIrameM kahIM kucha coTa pahu~cAtA hai-- usakI DAlI yA TahanI kATa letA hai, vaha eka kalpataka naraka bhogakara cANDAla AdikI yonimeM janma grahaNa karatA hai aura jo koI pIpalako jar3ase kATa 1 195 detA hai, usakA kabhI narakase uddhAra nahIM hotaa| yahI nahIM, usakI pahalI kaI pIr3hiyA~ bhayaMkara raurava narakameM par3atI haiN| belake ATha, baragadake sAta aura nImake dasa vRkSa lagAnekA jo phala hotA hai, pIpalakA eka per3a lagAnese bhI vahI phala hotA hai| aba maiM pausale (pyAU) kA lakSaNa batAtA huuN| jahA~ jalakA abhAva ho, aise mArgameM pavitra sthAnapara eka maNDapa bnaaye| vaha mArga aisA honA cAhiye, jahA~ bahuta se pathikoMkA AnA-jAnA lagA rahatA ho / vahA~ maNDapameM jalakA prabandha rakhe aura garmI, barasAta tathA zaradaRtumeM baTohiyoMko jala pilAtA rhe| tIna varSoMtaka isa prakAra pausaleko cAlU rakhanese pokharA khudavAnekA puNya prApta hotA hai| jo jalahIna pradezameM grISmake samaya eka mAsataka pausalA calAtA hai, vaha eka kalpataka svargameM sammAnapUrvaka nivAsa karatA hai| jo pokhare Adike phalako par3hatA athavA sunAtA hai, vaha pApase mukta hotA hai aura usake prabhAvase usakI sadgati ho jAtI hai| aba brahmAjIne setu bA~dhanekA jaisA phala batAyA hai, vaha suno| jahA~kA mArga durgama ho, dustara kIcar3ase bharA ho tathA jo pracura kaNTakoMse AkIrNa ho, vahA~ pula ba~dhavAkara manuSya pavitra ho jAtA hai tathA devatvako prApta hotA hai| jo eka bittekA bhI pula ba~dhavA detA hai, vaha sau divya varSoMtaka svargameM nivAsa karatA hai| ataH jisane pahale kabhI eka bittekA bhI pula ba~dhavAyA hai, vaha rAjavaMzameM janma grahaNa karatA hai aura antameM mahAn svargako prApta hotA hai| isI prakAra jo gocarabhUmi chor3atA hai, vaha kabhI svargase nIce nahIM girtaa| godAna karanevAlekI jo gati hotI hai, vahI usakI bhI hotI hai| jo manuSya yathAzakti gocarabhUmi chor3atA hai, use pratidina sause bhI adhika brAhmaNoMko bhojana karAnekA puNya hotA hai| jo pavitra vRkSa aura gocarabhUmikA uccheda karatA hai, usakI ikkIsa pIr3hiyA~ raurava narakameM pakAyI jAtI haiN| gA~vake gopAlakako cAhiye ki gocarabhUmiko naSTa karanevAle manuSyakA patA lagAkara use daNDa de| jo manuSya bhagavAn zrIviSNukI pratimAke liye tIna Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 arjayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * yA pA~ca khaMbhoMse yukta, zobhAsampanna aura sundara kalazase vibhUSita mandira banavAtA hai, athavA isase bhI bar3hakara jo miTTI yA pattharakA devAlaya nirmANa karAtA hai, usake kharcake liye dhana aura vRtti lagAtA hai tathA mandirameM apane iSTadevakI, vizeSataH bhagavAn zrIviSNukI pratimA sthApita karake zAstrokta vidhise usakI pratiSThA karAtA hai, vaha narazreSTha bhagavAn zrIviSNuke sAyujyako prApta hotA hai| zrIviSNu yA zrIzivakI pratimA banavAkara usake sAtha anya devatAoMkI bhI manohara mUrti nirmANa karAnese manuSya jisa phalako prApta karatA hai, vaha isa pRthvIpara hajAroM yajJa, dAna aura vrata Adi karanese bhI nahIM miltaa| apanI zaktike anusAra zrIzivaliGgake liye mandira banavAkara dharmAtmA puruSa vahI phala prApta karatA hai, jo zrIviSNu pratimAke liye mandira banavAnese milatA hai| [vaha ziva-sAyujyako prApta hotA hai|] jo manuSya apane gharameM bhagavAn zrIzaGkarakI sundara pratimA sthApita karatA hai, vaha eka karor3a kalpoMtaka devalokameM nivAsa karatA hai| jo manuSya prasannatApUrvaka zrIgaNezajIkA mandira banavAtA hai, vaha devalokameM pUjita hotA hai| isI prakAra jo narazreSTha bhagavAn sUryakA mandira banavAtA hai, use uttama phalakI prApti hotI hai| sUrya pratimAke liye pattharakA mandira banavAkara manuSya sau karor3a kalpoMtaka svarga bhogatA hai| jo iSTadevake mandirameM eka mAsataka aharniza ghIkA dIpaka jalAtA hai, vaha uttama devatAoMse pUjita hokara dasa hajAra divya varSoMtaka svargalokameM nivAsa karatA hai| tilake athavA dUsare kisI telase dIpaka jalAnekA phala ghIkI apekSA AdhA hotA hai| eka mAsataka jala car3hAnese brAhmaNoMne pUchA-- dvijazreSTha ! isa martyalokameM kauna aisA manuSya hai, jo puNyAtmAoMmeM zreSTha, parama pavitra, sabake liye sulabha, manuSyoMke dvArA pUjana karane yogya [ saMkSipta padmapurANa jo phala milatA hai, usase manuSya Izvara-bhAvako prApta hotA hai| zIta kAlameM devatAko rUIdAra kapar3A car3hAkara manuSya saba duHkhoMse mukta ho jAtA hai| deva vigrahako Dhakaneke liye cAra hAthakA sundara vastra arpaNa karake manuSya kabhI svargase nahIM giratA / unnatikI icchA rakhanevAle puruSoMko svayambhU ziva liGgoMkI pUjA karanI caahiye| jo vidvAn eka bAra bhI zivaliGgakI parikramA karatA hai, vaha sau divya varSoMtaka svargalokakA sukha bhogatA hai| isI prakAra kramazaH svayambhU liGgako namaskAra karake manuSya vizvavandya hokara svargalokako jAtA hai; isaliye pratidina unheM praNAma karanA cAhiye / jo manuSya liGgasvarUpa bhagavAn zrIzaGkarake dhanakA apaharaNa karatA hai, vaha raurava narakakI yAtanA bhogakara antameM kIr3A hotA hai| jo zivaliGga athavA bhagavAn zrIviSNukI pUjAke liye mile hue dAtAke dravyako svayaM hI har3apa letA hai, vaha apane kulakI karor3oM pIr3hiyoMke sAtha narakase uddhAra nahIM paataa| jo jala, phUla aura dhUpa-dIpa Adike liye dhana lekara phira lobhavaza use usa kAryameM nahIM lagAtA, vaha akSaya narakameM par3atA hai| bhagavAn zivake anna-pAnakA bhakSaNa karanese manuSyakI bar3I durgati hotI hai| ataH jo brAhmaNa zivamandirameM pUjAkI vRttise jIvikA calAtA hai, usakA kabhI narakase uddhAra nahIM hotaa| anAtha, dIna aura vizeSataH zrotriya brAhmaNake liye sundara ghara nirmANa karAkara manuSya kabhI svargalokase nahIM giratA jo isa parama uttama pavitra upAkhyAnakA pratidina zravaNa karatA hai, use akSaya svargakI prApti hotI hai tathA mandira nirmANa AdikA phala bhI prApta ho jAtA hai| rudrAkSakI utpatti aura mahimA tathA A~valeke phalakI mahimAmeM pretoMkI kathA aura tulasIdalakA mAhAtmya - tathA muniyoM aura tapasviyoMkA bhI AdarapAtra ho ? vyAsajI bole- vipragaNa ! rudrAkSakI mAlA dhAraNa karanevAlA puruSa saba prANiyoMmeM zreSTha hai| usake Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] - rudrAkSakI utpatti aura mahimA tathA A~valeke phala aura tulasIdalakA mAhAtmya . 197 darzanamAtrase logoMkI pApa-rAzi vilIna ho jAtI hai| puNyakA bhAgI hotA hai| rudrAkSamAlAkA eka-eka bIja rudrAkSake sparzase manuSya svargakA sukha bhogatA hai aura use eka-eka devatAke samAna hai| jo manuSya apane zarIrameM dhAraNa karanese vaha mokSako prApta hotA hai| jo mastakapara rudrAkSa dhAraNa karatA hai, vaha devatAomeM zreSTha hotA hai| tathA hRdaya aura bA~hameM bhI rudrAkSa dhAraNa karatA hai, vaha brAhmaNoMne pUchA-gurudeva ! rudrAkSakI utpatti isa saMsArameM sAkSAt bhagavAn zaGkarake samAna hai| kahA~se huI hai ? tathA vaha itanA pavitra kaise huA ? rudrAkSadhArI brAhmaNa jahA~ rahatA hai, vaha deza puNyavAn hotA , vyAsajI bole-brAhmaNo! pahale kisI hai| rudrAkSakA phala tIthoMmeM mahAn tIrthaka samAna hai| satyayugameM eka tripura nAmakA dAnava rahatA thA, vaha brahma-pranthise yukta maGgalamayI rudrAkSakI mAlA lekara jo devatAoMkA vadha karake apane antarikSacArI nagarameM chipa japa-dAna-stotra, mantra aura devatAoMkA pUjana tathA dUsarA jAtA thaa| brahmAjIke varadAnase prabala hokara vaha sampUrNa koI puNya karma karatA hai, vaha saba akSaya ho jAtA hai lokoMke 'vinAzakI ceSTA kara rahA thaa| eka samaya tathA usase pApoMkA kSaya hotA hai| devatAoMke nivedana karanepara bhagavAn zaGkarane yaha bhayaMkara 28 zreSTha dvijagaNa ! aba maiM mAlAkA lakSaNa batalAtA samAcAra sunA / sunate hI unhoMne apane Ajagava nAmaka hU~, suno| usakA lakSaNa jAnakara tumaloga mokSa-mArga dhanuSapara vikarAla bANa car3hAyA aura usa dAnavako divya prApta kara loge| jisa rudrAkSameM yonikA cihna na ho, dRSTi se dekhakara mAra ddaalaa| dAnava AkAzase TUTakara jisameM kIr3oMne cheda kara diyA ho, jisakA liGgacihna miTa giranevAlI bahuta bar3I lUkAke samAna isa pRthvIpara girA / gayA ho tathA jisameM do bIja eka sAtha saTe hue hoM, aise isa kAryameM atyanta zrama honeke kAraNa rudradevake zarIrase rudrAkSake dAneko mAlAmeM nahIM lenA caahiye| jo mAlA pasInekI bUMdeM Tapakane lgiiN| una bUMdoMse turaMta hI pRthvIpara apane hAthase gUMthI huI aura DhIlI-DhAlI ho, jisake dAne rudrAkSakA mahAn vRkSa prakaTa huaa| isakA phala atyanta eka-dUsarese saTe hue hoM athavA zUdra Adi nIca manuSyoMne gupta honeke kAraNa sAdhAraNa jIva use nahIM jaante| jise gUMthA ho-aisI mAlA azuddha hotI hai| usakA tadanantara eka dina kailAsake zikharapara virAjamAna hue dUrase hI parityAga kara denA caahiye| jo sarpake samAna devAdhideva bhagavAn zaGkarako praNAma karake kArtikeyajIne AkAravAlI (eka orase bar3I aura kramazaH choTI), kahA-'tAta ! maiM rudrAkSakA yathArtha phala jAnanA cAhatA nakSatroMkI-sI zobhA dhAraNa karanevAlI, sumeruse yukta tathA huuN| usapara japa karane tathA usakA dhAraNa, darzana athavA saTI huI pranthike kAraNa zuddha hai, vahI mAlA uttama mAnI sparza karanese kyA phala milatA hai?' gayI hai| vidvAn puruSako vaisI hI mAlApara japa karanA bhagavAn zivane kahA-rudrAkSake dhAraNa karanese caahiye| uparyukta lakSaNoMse zuddha rudrAkSakI mAlA hAthameM manuSya sampUrNa pApoMse chUTa jAtA hai| yadi koI hiMsaka lekara madhyamA aGgalise lage hue dAnoMko kramazaH pazu bhI kaNThameM rudrAkSa dhAraNa karake mara jAya to a~gUThese sarakAte hue japa karanA caahiye| meruke pAsa rudrasvarUpa ho jAtA hai, phira manuSya Adike liye to pahu~canepara mAlAko hAthase bAra-bAra ghumA lenA cAhiye- kahanA hI kyA hai| jo manuSya mastaka aura hRdayameM merukA ullaGghana karanA ucita nahIM hai| vaidika, paurANika rudrAkSakI mAlA dhAraNa karake calatA hai, use paga-pagapara tathA Agamokta jitane bhI mantra haiM, saba rudrAkSamAlApara azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai| [rudrAkSameM ekase japa karanese abhISTa phalake utpAdaka aura mokSadAyaka lekara caudahataka mukha hote haiN|] jo kitane bhI mukhavAle hote haiN| jo rudrAkSamAlAse cUte hue jalako mastakapara rudrAkSoMko dhAraNa karatA hai, vaha mere samAna hotA hai; dhAraNa karatA hai, vaha saba pApoMse zuddha hokara akSaya isaliye putra ! tuma pUrA prayatna karake rudrAkSa dhAraNa kro| Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa jo rudrAkSa dhAraNa karake isa bhUtalapara prANa-tyAga karatA karatA hai, usake Upara bhagavAn zrIviSNu bahuta santuSTa hai; vaha saba devatAoMse pUjita hokara mere ramaNIya hote haiN| utanA santoSa unheM saikar3oM yajJa karanepara bhI nahIM dhAmako jAtA hai| jo mRtyukAlameM mastakapara eka ho sktaa| rudrAkSakI mAlA dhAraNa karatA hai, vaha zaiva, vaiSNava, skanda ! yogI, muniyoM tathA jJAniyoMko jo gati zAkta, gaNezopAsaka aura sUryopAsaka saba kucha hai| jo prApta hotI hai, vahI A~valekA sevana karanevAle manuSyako isa prasaGgako par3hatA-par3hAtA, sunatA aura sunAtA hai, vaha bhI milatI hai| tIrthome vAsa evaM tIrtha-yAtrA karanese tathA saba pApoMse mukta hokara sukhapUrvaka mokSa-lAbha karatA hai| nAnA prakArake vratoMse manuSyako jo gati prApta hotI hai, kArtikeyajIne kahA-jagadIzvara ! maiM anyAnya vahI A~valeke phalakA sevana karanese bhI mila jAtI hai| phalokI pavitratAke viSayameM bhI prazna kara rahA huuN| saba tAta ! pratyeka ravivAra tathA vizeSataH saptamI tithiko logoMke hitake liye yaha batalAiye ki kauna-kauna-se A~valekA phala dUrase hI tyAga denA cAhiye / saMkrAntike phala uttama haiN| dina, zukravArako tathA SaSThI, pratipadA, navamI aura Izvarane kahA-beTA ! A~valekA phala samasta amAvAsyAko A~valekA dUrase hI parityAga karanA ucita lokoMmeM prasiddha aura parama pavitra hai| use lagAnepara strI hai| jisa mRtakake mukha, nAka, kAna athavA bAloMmeM aura puruSa sabhI janma-mRtyuke bandhanase mukta ho jAte haiN| A~valekA phala ho, vaha viSNulokako jAtA hai| yaha pavitra phala bhagavAn zrIviSNuko prasanna karanevAlA A~valeke samparkamAtrase mRta vyakti bhagavaddhAmako prApta evaM zubha mAnA gayA hai, isake bhakSaNamAtrase manuSya saba hotA hai| jo dhArmika manuSya zarIrameM A~valekA rasa pApoMse mukta ho jAte haiN| A~valA khAnese Ayu bar3hatI hai, lagAkara srAna karatA hai, use pada-padapara azvamedha yajJakA usakA jala pInese dharma-saJcaya hotA hai aura usake dvArA phala prApta hotA hai| usake darzana mAtrase jitane bhI pApI snAna karanese daridratA dUra hotI hai tathA saba prakArake jantu haiM, ve bhAga jAte haiM tathA kaThora evaM duSTa graha aizvarya prApta hote haiN| kArtikeya ! jisa gharameM A~valA sadA palAyana kara jAte haiN| maujUda rahatA hai, vahA~ daitya aura rAkSasa nahIM jaate| skanda ! pUrvakAlakI bAta hai-eka cANDAla ekAdazIke dina yadi eka hI A~valA mila jAya to zikAra khelaneke liye vanameM gyaa| vahA~ anekoM mRgoM usake sAmane gaGgA, gayA, kAzI aura puSkara Adi tIrtha aura pakSiyoMko mArakara jaba vaha bhUkha-pyAsase atyanta koI vizeSa mahattva nahIM rkhte| jo donoM pakSoMkI pIr3ita ho gayA, taba sAmane hI use eka A~valekA vRkSa ekAdazIko A~valese srAna karatA hai, usake saba pApa dikhAyI diyaa| usameM khUba moTe-moTe phala lage the| naSTa ho jAte haiM aura vaha zrIviSNulokameM sammAnita hotA cANDAla sahasA vRkSake Upara car3ha gayA aura usake hai| SaDAnana ! jo A~valeke rasase sadA apane keza sApha uttama-uttama phala khAne lgaa| prArabdhavaza vaha vRkSake karatA hai, vaha punaH mAtAke stanakA dUdha nahIM piitaa| zikharase pRthvIpara gira par3A aura vedanAse vyathita hokara A~valekA darzana, sparza tathA usake nAmakA uccAraNa isa lokase cala bsaa| tadanantara sampUrNa preta, rAkSasa, karanese santuSTa hokara varadAyaka bhagavAn zrIviSNu bhUtagaNa tathA yamarAjake sevaka bar3I prasannatAke sAtha anukUla ho jAte haiN| jahA~ A~valekA phala maujUda hotA vahA~ Aye; kintu use le na jA ske| yadyapi ve mahAna hai, vahA~ bhagavAn zrIviSNu sadA virAjamAna rahate haiM tathA balavAn the, tathApi usa mRtaka cANDAlakI ora A~kha usa gharameM brahmA evaM susthira lakSmIkA bhI vAsa hotA hai| uThAkara dekha bhI nahIM sakate the| jaba koI bhI use isaliye apane gharameM A~valA avazya rakhanA caahiye| pakar3akara le jA na sakA, taba ve apanI asamarthatA dekha jo A~valekA banA murabbA evaM bahumUlya naivedya arpaNa muniyoMke pAsa jAkara bole-'jJAnI maharSiyo ! Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . rudrAkSakI utpatti aura mahimA tathA A~valeke phala aura tulasIdalakA mAhAtmya . 199 cANDAla to bar3A pApI thA; phira kyA kAraNa hai ki rakSA nahIM karate, jo apanI pratijJAkA tyAga karate, hamaloga tathA ye yamarAjake sevaka usakI ora dekha bhI asatya bolate aura vrata bhaGga karate haiM tathA jo kamalake na sake ?' 'yaha merA hai, yaha merA hai' kahate hue hamaloga pattepara bhojana karate haiM, ve saba isa pRthvIpara karmAnusAra jhagar3A kara rahe haiM, kintu use le jAnekI zakti nahIM preta hote haiN| jo apane cAcA aura mAmA AdikI rkhte| kyoM aura kisake prabhAvase vaha sUryakI bhA~ti sadAcAriNI kanyA tathA sAdhvI strIko beca dete haiM, ve duSprekSya ho rahA hai-usakI ora dRSTipAta karanA bhI bhUtalapara preta hote haiN| kaThina jAna par3atA hai| pretoMne pUchA-brAhmaNo ! kisa prakAra aura kisa ____ muniyoMne kahA-pretagaNa ! isa cANDAlane karmake AcaraNase manuSya preta nahIM hote? A~valeke pake hue phala khAye the| usakI DAla TUTa brAhmaNoMne kahA-jisa buddhimAn puruSane tIrthoke jAnese usake samparkameM hI isakI mRtyu huI hai| jalameM srAna tathA zivako namaskAra kiyA hai, vaha manuSya mRtyukAlameM bhI isake Asa-pAsa bahuta-se phala bikhare preta nahIM hotaa| jo ekAdazI athavA dvAdazIko upavAsa par3e the| inhIM saba kAraNoMse tumalogoMkA isakI ora karake vizeSataH bhagavAn zrIviSNukA pUjana karate haiM tathA dekhanA kaThina ho rahA hai| isa pApIkA A~valese samparka jo vedoMke akSara, sUkta, stotra aura mantra Adike dvArA ravivArako yA aura kisI niSiddha velAmeM nahIM huA hai; devatAoMke pUjanameM saMlagna rahate haiM, unheM bhI preta nahIM isaliye yaha divya lokako prApta hogaa| honA pdd'taa| purANoMke dharmayukta divya vacana sunane, par3hane preta bole-munIzvaro ! ApalogoMkA jJAna uttama aura par3hAnese tathA nAnA prakArake vratoMkA anuSThAna karane hai, isaliye hama Apase eka prazna pUchate haiN| jabataka yahA~ aura rudrAkSa dhAraNa karanese jo pavitra ho cuke haiM evaM jo zrIviSNulokase vimAna nahIM AtA, tabataka Apaloga rudrAkSakI mAlApara japa karate haiM, ve pretayoniko nahIM prApta hamAre praznakA uttara de deN| jahA~ vedoM aura nAnA prakArake hote| jo A~valeke phalake rasase snAna karake pratidina mantroMkA gambhIra ghoSa hotA hai, jahA~ purANoM aura A~valA khAyA karate haiM tathA A~valeke dvArA bhagavAn smRtiyoMkA svAdhyAya kiyA jAtA hai, vahA~ hama eka zrIviSNukA pUjana bhI karate haiM, ve kabhI pizAcayonimeM kSaNake liye bhI nahIM Thahara skte| yajJa, homa, japa tathA nahIM jaate| devapUjA Adi zubha kAryoMke sAmane hamArA ThaharanA preta bole-maharSiyo ! saMtoMke darzanase puNya asambhava hai; isaliye hameM yaha batAiye ki kauna-sA karma hotA hai-isa bAtako paurANika vidvAn jAnate haiN| hameM karake manuSya pretayoniyoMko prApta hote haiN| hameM yaha bhI ApakA darzana huA hai; isaliye Apaloga hamArA sunanekI bhI icchA hai ki unakA zarIra vikRta kyoMkara ho kalyANa kreN| dhIra mahAtmAo ! jisa upAyase hama saba jAtA hai| logoMko pretayonise chuTakArA mile, usakA upadeza brahmarSiyoMne kahA-jo jhUThI gavAhI dete tathA kIjiye / hama ApalogoMkI zaraNameM Aye haiN| vadha aura bandhanameM par3akara mRtyuko prApta hote haiM, ve narakameM brAhmaNa bole-hamAre vacanase tumaloga par3e hue jIva hI preta hote haiN| jo brAhmaNoMke doSa dU~r3hanemeM A~valekA bhakSaNa kara sakate ho| vaha tumhAre liye lage rahate haiM aura gurujanoMke zubha karmomeM bAdhA pahu~cAte kalyANakAraka hogaa| usake prabhAvase tuma uttama lokameM haiM tathA jo zreSTha brAhmaNako diye jAnevAle dAnameM rukAvaTa jAneke yogya bana jaaoge| DAla dete haiM, ve cirakAlataka pretayonimeM par3akara narakase mahAdevajI kahate haiM-isa prakAra RSiyoMse kabhI uddhAra nahIM paate| jo mUrkha apane aura dUsareke sunakara pizAca A~valeke vRkSapara car3ha gaye aura usakA bailoMko kaSTa de unase bojha DhonekA kAma lekara unakI phala le-lekara unhoMne bar3I maujake sAtha khaayaa| taba Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa devalokase turaMta hI eka pIle raGgakA suvarNamaya vimAna hAtha gaue~ beca dete haiM, jo jIvanabhara snAna, sandhyA, utarA, jo parama zobhAyamAna thaa| pizAcoMne usapara veda-pATha, yajJAnuSThAna aura akSarajJAnase dUra rahate haiM, jo ArUr3ha hokara svargalokakI yAtrA kii| beTA ! aneka loga jUThe zakore Adi aura zarIrake mala-mUtra tIrthavratoM aura yajJoMke anuSThAnase bhI jo atyanta durlabha hai, bhUmimeM girAte haiM, ve nissandeha preta hote haiN| jo striyA~ vahI loka unheM A~valekA bhakSaNa karane mAtrase mila gyaa| patikA parityAga karake dUsare logoMke sAtha rahatI haiM, ve kArtikeyajIne pUchA-pitAjI ! jaba A~valeke cirakAlataka pretalokameM nivAsa karaneke pazcAt phalakA bhakSaNa karane mAtrase preta puNyAtmA hokara svargako cANDAlayonimeM janma letI haiN| jo viSaya aura indriyoMse cale gaye, taba manuSya Adi jitane prANI haiM, ve bhI mohita hokara patiko dhokhA dekara svayaM miThAiyA~ ur3AtI A~valA khAnese kyoM nahIM turaMta svargameM cale jAte? haiM, ve pApAcAriNI striyA~ cirakAlataka isa pRthvIpara preta mahAdevajIne kahA-beTA ! [svargakI prApti to hotI haiN| jo manuSya balapUrvaka dUsarekI vastue~ lekara unheM unheM bhI hotI hai; kintu] turaMta aisA na honemeM eka kAraNa apane adhikArameM kara lete haiM aura atithiyoMkA anAdara hai-unakA jJAna lupta rahatA hai, ve apane hita aura karate haiM, ve preta hokara narakameM par3e rahate haiN| ahitakI bAta nahIM jaante| [isaliye A~valeke isaliye jo A~valA khAkara usake rasase snAna mahattvameM unakI zraddhA nahIM hotii|] karate haiM, ve saba pApoMse mukta hokara viSNulokameM jisa gharakI mAlakina sahaja hI kAbUmeM na Ane- pratiSThita hote haiN| ataH saba prakArase prayala karake tuma vAlI, pavitratA aura saMyamase rahita, gurujanoMdvArA nikAlI A~valeke kalyANamaya phalakA sevana kro| jo isa huI tathA durAcAriNI hotI hai, vahA~ preta rahA karate haiN| jo pavitra aura maGgalamaya upAkhyAnakA pratidina zravaNa karatA kula aura jAtise nIca, bala aura utsAhase rahita, bahare, hai, vaha sampUrNa pApoMse zuddha hokara bhagavAn zrIviSNuke durbala aura dIna haiM, ve karmajanita pizAca hai| jo mAtA, lokameM sammAnita hotA hai| jo sadA hI logoMmeM, pitA, guru aura devatAoMkI nindA karate haiM, pAkhaNDI aura vizeSataH vaiSNavoMmeM A~valeke mAhAtmyakA zravaNa karAtA vAmamArgI haiM, jo galemeM phA~sI lagAkara, pAnImeM DUbakara, hai, vaha bhagavAn zrIviSNuke sAyujyako prApta hotA talavAra yA churA bhoMkakara athavA jahara khAkara AtmaghAta hai-aisA paurANikoMkA kathana hai| kara lete haiM, ve preta honeke pazcAt isa lokameM cANDAla kArtikeyajIne kahA-prabho! rudrAkSa aura Adi yoniyoMke bhItara janma grahaNa karate haiN| jo A~valA-ina donoM phaloMkI pavitratAko to maiM jAna mAtA-pitA Adise droha karate, dhyAna aura adhyayanase gyaa| aba maiM yaha sunanA cAhatA hU~ ki kauna-sA aisA dUra rahate haiM, vrata aura devapUjA nahIM karate, mantra aura vRkSa hai, jisakA pattA aura phUla bhI mokSa pradAna sAnase hIna rahakara gurupatnI-gamanameM pravRtta hote haiM tathA karanevAlA hai| jo durgatimeM par3I huI cANDAla AdikI striyoMse samAgama mahAdevajI bole-beTA! saba prakArake pattoM karate haiM, ve bhI preta hote hai| mlecchoMke dezameM jinakI aura puSpoMkI apekSA tulasI hI zreSTha mAnI gayI hai| vaha mRtyu hotI hai, jo mlecchoMke samAna AcaraNa karate aura parama maGgalamayI, samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlI, strIke dhanase jIvikA calAte haiM, jinake dvArA striyoMkI zuddha, zrIviSNuko atyanta priya tathA 'vaiSNavI' nAma rakSA nahIM hotI, ve niHsandeha preta hote haiN| jo kSudhAse dhAraNa karanevAlI hai| vaha sampUrNa lokameM zreSTha, zubha tathA pIr3ita, thake-mA~de, guNavAn aura puNyAtmA atithike bhoga aura mokSa pradAna karanevAlI hai| bhagavAn zrIviSNune rUpameM gharapara Aye hue brAhmaNako lauTA dete haiM-usakA pUrvakAlameM sampUrNa lokoMkA hita karaneke liye tulasIkA yathAvat satkAra nahIM karate, jo go-bhakSI mlecchoMke vRkSa ropA thaa| tulasIke pate aura puSpa saba dharmoM meM Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] rudrAkSakI utpatti aura mahimA tathA A~valeke phala aura tulasIdalakA mAhAtmya * ************ B ********...................................................**** pratiSThita haiN| jaise bhagavAn zrIviSNuko lakSmI aura maiM donoM priya haiM, usI prakAra yaha tulasIdevI bhI parama priya hai| hama tInake sivA koI cauthA aisA nahIM jAna par3atA, jo bhagavAnko itanA priya ho| tulasIdalake binA dUsare dUsare phUloM, pattoM tathA candana Adike lepoMse bhagavAn zrIviSNuko utanA santoSa nahIM hotaa| jisane tulasIdalake dvArA pUrNa zraddhAke sAtha pratidina bhagavAn zrIviSNukA pUjana kiyA hai, usane dAna, homa, yajJa aura vrata Adi saba pUrNa kara liye| tulasIdalase bhagavAnkI pUjA kara lenepara kAnti, sukha, bhogasAmagrI, yaza, lakSmI, zreSTha kula, zIla, patnI, putra, kanyA, dhana, rAjya, Arogya, jJAna, vijJAna, veda, vedAGga, zAstra, purANa, tantra aura saMhitA - saba kucha maiM karatalagata samajhatA huuN| jaise puNyasalilA gaGgA mukti pradAna karanevAlI haiM, usI prakAra yaha tulasI bhI kalyANa karanevAlI hai| skanda ! yadi maJjarIyukta tulasIpatroMke dvArA bhagavAn zrIviSNukI pUjA kI jAya to usake puNyaphalakA varNana karanA asambhava hai| jahA~ tulasIkA vana hai, vahIM bhagavAn zrIkRSNakI samIpatA hai| tathA vahIM brahmA aura lakSmIjI bhI sampUrNa devatAoMke sAtha virAjamAna haiN| isaliye apane nikaTavartI sthAnameM tulasIdevIko ropakara unakI pUjA karanI cAhiye / tulasIke nikaTa jo stotra-mantra AdikA japa kiyA jAtA hai, vaha saba anantagunA phala denevAlA hotA hai| preta, pizAca, kUSmANDa, brahmarAkSasa, bhUta aura daitya Adi saba tulasIke vRkSase dUra bhAgate haiN| brahmahatyA Adi pApa tathA pApa aura khoTe vicArase utpanna honevAle roga - ye saba tulasIvRkSake samIpa naSTa ho jAte haiN| jisane zrIbhagavAnkI pUjAke liye pRthvIpara tulasIkA bagIcA lagA rakhA hai, usane uttama dakSiNAoMse yukta sau yajJoMkA vidhivat anuSThAna pUrNa kara liyA hai| jo zrIbhagavAnkI pratimAoM tathA zAlagrAma zilAoMpara car3he hue tulasIdalako prasAdake rUpameM grahaNa karatA hai, vaha zrIviSNuke sAyujyako prApta hotA hai| jo zrIharikI pUjA karake unheM nivedana kiye hue tulasIdalako apane mastakapara dhAraNa karatA hai, vaha pApase zuddha hokara svargalokako prApta hotA hai| kaliyugameM tulasIkA pUjana, kIrtana, dhyAna, ropaNa aura dhAraNa karanese vaha pApako jalAtI aura svarga evaM mokSa pradAna karatI hai| jo tulasIke pUjana AdikA dUsaroMko upadeza detA aura svayaM bhI AcaraNa karatA hai, vaha bhagavAn zrIlakSmIpatike parama dhAmako prApta hotA hai|* jo vastu bhagavAn zrIviSNuko priya jAna par3atI hai, vaha mujhe bhI atyanta priya hai| zrAddha aura yajJa Adi kAryoMmeM tulasIkA eka pattA bhI mahAn puNya pradAna karanevAlA hai| jisane tulasIkI sevA kI hai, usane guru, brAhmaNa, devatA aura tIrtha -- sabakA bhalIbhA~ti sevana kara liyaa| isaliye SaDAnana ! tuma tulasIkA sevana kro| jo zikhAmeM tulasI sthApita karake prANoMkA parityAga karatA hai, vaha pAparAzise mukta ho jAtA hai| rAjasUya Adi yajJa, bhA~ti-bhA~tike vrata tathA saMyamake dvArA dhIra puruSa jisa gatiko prApta karatA hai, vahI use tulasIkI sevAse mila jAtI hai| tulasIke eka patrase zrIharikI pUjA karake manuSya vaiSNavatvako prApta hotA hai| usake liye anyAnya zAstroMke vistArakI kyA AvazyakatA hai| jisane tulasIkI zAkhA tathA komala pattiyoMse bhagavAn zrIviSNukI pUjA kI hai, vaha kabhI mAtAkA dUdha nahIM pItA usakA punarjanma nahIM hotaa| komala tulasIdaloMke dvArA pratidina zrIharikI pUjA karake manuSya apanI saikar3oM aura hajAroM pIr3hiyoMko pavitra kara sakatA hai| tAta! ye maiMne tumase tulasIke pradhAna pradhAna guNa batalAye haiN| sampUrNa guNoMkA varNana to bahuta adhika samaya lagAnepara bhI nahIM ho sktaa| yaha upAkhyAna - * pUjane kIrtane dhyAne ropaNe dhAraNe kalau tulasI dahate upadezaM dadedasyAH svayamAcarate punaH / sa yAti 201 pApaM svarga mokSaM dadAti ca // sthAnaM mAdhavasya niketanam // (58 / 131-132) Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .202 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa puNyarAzikA saJcaya karanevAlA hai| jo pratidina isakA adhyAyake pATha karanevAle puruSako kabhI roga nahIM zravaNa karatA hai, vaha pUrvajanmake kiye hue pApa tathA satAte, ajJAna usake nikaTa nahIM aataa| usakI sadA janma-mRtyuke bandhanase mukta ho jAtA hai| beTA ! isa vijaya hotI hai| tulasI-stotrakA varNana brAhmaNoMne kahA-gurudeva ! hamane Apake mukhase sakate haiN| 'tulasI ! tuma amRtase utpanna ho aura tulasIke patra aura puSpakA zubha mAhAtmya sunA, jo kezavako sadA hI priya ho| kalyANI ! maiM bhagavAnkI bhagavAn zrIviSNuko bahuta hI priya hai| aba hamaloga pUjAke liye tumhAre pattoMko cunatA huuN| tuma mere liye tulasIke puNyamaya stotrakA zravaNa karanA cAhate haiN| varadAyinI bno| tumhAre zrIaGgoMse utpanna honevAle patroM vyAsajI bole-brAhmaNo ! pahale skandapurANameM aura mAriyoMdvArA maiM sadA hI jisa prakAra zrIharikA pUjana maiM jo kucha batalA AyA hU~, vahI yahA~ kahatA huuN| kara sakU~, vaisA upAya kro| pavitrAGgI tulasI ! tuma zatAnanda munike ziSya kaThora vratakA pAlana karanevAle kali-malakA nAza karanevAlI ho|'* isa bhAvake the| una saboMne eka dina apane guruko praNAma karake parama mantroMse jo tulasIdaloMko cunakara unase bhagavAn puNya aura hitakI bAta puuchii| vAsudevakA pUjana karatA hai, usakI pUjAkA karor3oMgunA ziSyoMne kahA-nAtha ! brahmavettAoMmeM zreSTha ! phala hotA hai| Apane pUrvakAlameM brahmAjIke mukhase tulasIjIke jisa devezvarI ! bar3e-bar3e devatA bhI tumhAre prabhAvakA stotrakA zravaNa kiyA thA, usako hama Apase sunanA gAyana karate haiN| muni, siddha, gandharva, pAtAla-nivAsI cAhate hai| sAkSAt nAgarAja zeSa tathA sampUrNa devatA bhI tumhAre zatAnandajI bole-ziSyagaNa! tulasIkA prabhAvako nahIM jAnate; kevala bhagavAn zrIviSNu hI nAmoccAraNa karanepara asuroMkA darpa dalana karanevAle tumhArI mahimAko pUrNarUpase jAnate haiN| jisa samaya bhagavAn zrIviSNu prasanna hote haiN| manuSyake pApa naSTa ho kSIra-samudrake manthanakA udyoga prArambha huA thA, usa jAte haiM tathA use akSaya puNyakI prApti hotI hai| jisake samaya zrIviSNuke AnandAMzase tumhArA prAdurbhAva huA darzanamAtrase karor3oM godAnakA phala hotA hai, usa thaa| pUrvakAlameM zrIharine tumheM apane mastakapara dhAraNa tulasIkA pUjana aura vandana loga kyoM na kreN| kiyA thaa| devi ! usa samaya zrIviSNuke zarIrakA samparka kaliyugake saMsArameM ve manuSya dhanya haiM, jinake gharameM pAkara tuma parama pavitra ho gayI thiiN| tulasI ! maiM tumheM zAlagrAma-zilAkA pUjana sampanna karaneke liye pratidina praNAma karatA huuN| tumhAre zrIaGgase utpanna patroMdvArA jisa tulasIkA vRkSa bhUtalapara lahalahAtA rahatA hai| jo prakAra zrIharikI pUjA kara sakU~, aisI kRpA karo, jisase kaliyugameM bhagavAn zrIkezavakI pUjAke liye pRthvIpara maiM nirvitratApUrvaka parama gatiko prApta houuN| sAkSAt tulasIkA vRkSa lagAte haiM, unapara yadi yamarAja apane zrIkRSNane tumheM gomatItaTapara lagAyA aura bar3hAyA thaa| kiGkaroMsahita ruSTa ho jAye to bhI ve unakA kyA kara vRndAvanameM vicarate samaya unhoMne sampUrNa jagat aura * tulasyamRtajanmAsi sadA vaM keshvpriye| kezavArtha cinomi tvAM varadA bhava zobhane / tvadaGgasambhavairnityaM pUjayAmi yathA harim / tathA kuru pavitrAGgi kalI malavinAzini / (59 / 11-13) Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] . zrIgaGgAjIkI mahimA aura unakI utpatti . gopiyoMke hitake liye tulasIkA sevana kiyaa| brahmahatyA bhI dUra ho jAtI hai| tulasIke pattese TapakatA jagatpriyA tulasI! pUrvakAlameM vasiSThajIke kathanAnusAra huA jala jo apane sirapara dhAraNa karatA hai, use gaGgAzrIrAmacandrajIne bhI rAkSasoMkA vadha karaneke uddezyase snAna aura dasa godAnakA phala prApta hotA hai| devi ! sarayUke taTapara tumheM lagAyA thaa| tulasIdevI ! maiM tumheM mujhapara prasanna hoo| devezrari ! haripriye ! mujhapara prasanna praNAma karatA huuN| zrIrAmacandrajIse viyoga ho jAnepara ho jaao| kSIrasAgarake manthanase prakaTa huI tulasIdevi ! azokavATikAmeM rahate hue janakakizorI sItAne tumhArA maiM tumheM praNAma karatA huuN| hI dhyAna kiyA thA, jisase unheM punaH apane priyatamakA dvAdazIkI rAtri jAgaraNa karake jo isa tulasIsamAgama prApta huaa| pUrvakAlameM himAlaya parvatapara stotrakA pATha karatA hai, bhagavAn zrIviSNu usake battIsa bhagavAn zaGkarakI prAptike liye pArvatIdevIne tumheM lagAyA aparAdha kSamA karate haiN| bAlyAvasthA, kumArAvasthA, aura apanI abhISTa-siddhike liye tumhArA sevana kiyA javAnI aura bur3hApemeM jitane pApa kiye hote haiM, ve saba thaa| tulasIdevI ! maiM tumheM namaskAra karatA huuN| sampUrNa tulasI-stotrake pAThase naSTa ho jAte haiN| tulasIke stotrase devAGganAoM aura kinnaroMne bhI duHsvaprakA nAza karaneke santuSTa hokara bhagavAn sukha aura abhyudaya pradAna karate haiN| liye nandanavanameM tumhArA sevana kiyA thaa| devi! tumheM jisa gharameM tulasIkA stotra likhA huA vidyamAna rahatA hai, merA namaskAra hai| dharmAraNya gayAmeM sAkSAt pitarone usakA kabhI azubha nahIM hotA, usakA saba kucha maGgalatulasIkA sevana kiyA thaa| daNDakAraNyameM bhagavAn maya hotA hai, kiJcit bhI amaGgala nahIM hotA / usake liye zrIrAmacandrajIne apane hita-sAdhanakI icchAse parama sadA sukAla rahatA hai| vaha ghara pracura dhana-dhAnyase bhara pavitra tulasIkA vRkSa lagAyA tathA lakSmaNa aura sItAne rahatA hai| tulasI-stotrakA pATha karanevAle manuSyake bhI bar3I bhaktike sAtha use posA thaa| jisa prakAra hRdayameM bhagavAn zrIviSNuke prati avicala bhakti hotI hai| zAstroMmeM gaGgAjIko tribhuvanavyApinI kahA gayA hai, usI tathA usakA vaiSNavoMse kabhI viyoga nahIM hotA / itanA hI prakAra tulasIdevI bhI sampUrNa carAcara jagatmeM dRSTigocara nahIM, usakI buddhi kabhI adharmameM nahIM pravRtta hotii| jo hotI haiN| tulasIkA grahaNa karake manuSya pAtakoMse mukta dvAdazIkI rAtrimeM jAgaraNa karake tulasI-stotrakA pATha ho jAtA hai| aura to aura, munIzvaro ! tulasIke sevanase karatA hai, use karor3oM tIrthoka sevanakA phala prApta hotA hai| zrIgaGgAjIkI mahimA aura unakI utpatti brAhmaNa bole-gurudeva ! aba Apa hameM koI kIrtanase atipAtaka aura darzanase bhArI-bhArI pApa aisA tIrtha batalAiye, jahA~ DubakI lagAnese nizcaya hI (mahApAtaka) bhI naSTa ho jAte haiN| gaGgAjImeM snAna, samasta pApa tathA dUsare-dUsare mahApAtaka bhI naSTa ho jalapAna aura pitaroMkA tarpaNa karanese mahApAtakoMkI jAte haiN| rAzikA pratidina kSaya hotA rahatA hai| jaise agnikA __ vyAsajI bole-brAhmaNo ! avilamba sadgatikA saMsarga honese rUI aura sUkhe tinake kSaNabharameM bhasma ho upAya socanevAle sabhI strI-puruSoMke liye gaGgAjI hI jAte haiM, usI prakAra gaGgAjI apane jalakA sparza honepara eka aisA tIrtha haiM, jinake darzanamAtrase sArA pApa naSTa ho manuSyoMke sAre pApa eka hI kSaNameM dagdha kara detI haiN|* jAtA hai| gaGgAjIke nAmakA smaraNa karanemAtrase pAtaka, jo vidhipUrvaka saGkalpavAkyakA uccAraNa karate hue *ganeti smaraNAdeva kSayaM yAti ca paatkm| kIrtanAdatipApAni darzanAd guruklmssm|| srAnAt pAnAca jAhnavyA pitRRNAM tarpaNAttathA / mahApAtakavRndAni kSayaM yAnti dine dine / aminA dAte tUlaM tRNaM zuSka kSaNAd yathA / tathA gaGgAjalasparzAt puMsAM pApaM dahet kSaNAt // (60 / 5-7) Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . .............................................*** gaGgAjIke jalameM pitaroMke uddezyase piNDadAna karatA hai, use pratidina sau yajJoMkA phala hotA hai| jo loga gaGgAjIke jalameM athavA taTapara Avazyaka sAmagriyoMse tarpaNa aura piNDadAna karate haiM, unheM akSaya svargakI prApti hotI hai| jo akelA bhI gaGgAjIkI yAtrA karatA hai, usake pitaroMkI kaI pIr3hiyA~ pavitra ho jAtI haiN| ekamAtra isI mahApuNyake balapara vaha svayaM bhI taratA hai aura pitaroMko bhI tAra detA hai| brAhmaNo! gaGgAjIke sampUrNa guNoM kA varNana karanemeM caturmukha brahmAjI bhI samartha nahIM haiN| isaliye maiM bhAgIrathIke kucha hI guNoMkA digdarzana karAtA huuN| muni, siddha, gandharva tathA anyAnya zreSTha devatA gaGgAjIke tIrapara tapasyA karake svargalokameM sthira bhAvase virAjamAna hue haiN| Ajataka ve vahA~se isa saMsArameM nahIM lautte| tapasyA, bahuta-se yajJa, nAnA prakArake vrata tathA puSkala dAna karanese jo gati prApta hotI hai, gaGgAjIkA sevana karake manuSya usI gatiko pA letA hai| * pitA putrako, patnI priyatamako sambandhI apane sambandhIko tathA anya saba bhAI-bandhu bhI apane priya bandhuko chor3a dete haiM, kintu gaGgAjI unakA parityAga nahIM krtiiN| jina zreSTha manuSyoMne eka bAra bhI bhaktipUrvaka gaGgAmeM snAna kiyA hai, kalyANamayI gaGgA unakI lAkha pIr3hiyoMkA bhavasAgarase uddhAra kara detI haiN| saMkrAnti, vyatIpAta, candragrahaNa, sUryagrahaNa aura puSya nakSatrameM gaGgAjImeM snAna karake manuSya apane kulakI karor3a pIr3hiyoMkA uddhAra kara sakatA hai| jo manuSya [ antakAlameM] apane hRdayameM bhagavAn zrIviSNukA cintana karate hue uttarAyaNake zuklapakSameM dinako gaGgAjIke jalameM deha tyAga karate haiM, ve dhanya haiN| jo isa prakAra bhAgIrathIke zubha jalameM prANa tyAga karate haiM, unheM punarAvRtti rahita svargakI prApti hotI hai| gaGgAjImeM pitaroMko piNDadAna tathA tilamizrita jalase tarpaNa [ saMkSipta padmapurANa ******** karanepara ve yadi narakameM hoM to svargameM jAte haiM aura svargameM hoM to mokSako prApta hote haiN| para - strI aura para dhanakA haraNa karane tathA sabase droha karanevAle pApI manuSyoMko uttama gati pradAna karanekA sAdhana ekamAtra gaGgAjI hI haiN| veda-zAstrake jJAnase rahita, guru-nindAparAyaNa aura sadAcAra zUnya manuSyake liye gaGgAke samAna dUsarI koI gati nahIM hai| gaGgAjImeM snAna karanemAtrase manuSyoMke aneka janmoMkI pAparAzi naSTa ho jAtI hai tathA ve tatkAla puNyabhAgI hote haiN| prabhAsakSetra meM sUryagrahaNake samaya eka sahasra godAna karanepara jo phala milatA hai, vaha gaGgAjImeM snAna karanese pratidina prApta hotA hai| gaGgAjIkA darzana karake manuSya pApoMse chUTa jAtA hai aura usake jalakA sparza karake svarga pAtA hai| anya kAryake prasaGgase bhI gaGgAjImeM gotA lagAnepara ve mokSa pradAna karatI haiN| gaGgAjIke darzanamAtrase para dhana aura parastrIkI abhilASA tathA para-dharmaviSayaka ruci naSTa ho jAtI hai| apane Apa jo kucha mila jAya, usImeM santoSa karanA, apane dharmameM pravRtta rahanA tathA sampUrNa prANiyoMke prati samAna bhAva rakhanA--ye sadguNa gaGgAjImeM snAna karanevAle manuSyake hRdayameM svabhAvataH utpanna hote haiN| jo manuSya gaGgAjIkA Azraya lekara sukhapUrvaka nivAsa karatA hai, vahI isa lokameM jIvanmukta aura sarvazreSTha hai| usake liye koI kartavya zeSa nahIM raha jaataa| gaGgAjImeM yA unake taTapara kiyA huA yajJa, dAna, tapa, japa, zrAddha aura devapUjana pratidina koTi-koTigunA adhika phala denevAlA hotA hai| apane janma nakSatrake dina gaGgAjIke saGgamameM snAna karake manuSya apane kulakA uddhAra kara detA hai| jo binA zraddhAke bhI puNyasalilA gaGgAjIke nAmakA kIrtana karatA hai, vaha nizcaya hI svargakA adhikArI hai| ve pRthvIpara manuSyoMko, pAtAlameM nAgoMko aura svargameM devatAoMko tAratI hai| jAnakara yA anajAnameM, icchAse yA * tapobhirbahubhiryajJairvatairnAnAvidhaistathA / purudAnairgatiryA ca gaGgo saMsevyatAM labhet // (60 24) + vyajanti pitaraM putrAH priyaM palyaH suhadraNAH / anye ca bAndhavAH sarve gaGgA tAnna parityajet // (60 | 26) Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * zrIgaGgAjIkI mahimA aura unakI utpatti . 205 anicchAse gaGgAmeM maranevAlA manuSya svarga aura mokSako zrInArAyaNase prakaTa huI vizvarUpiNI gaGgAjIko bAraMbAra bhI prApta karatA hai| sattvaguNameM sthita yogayukta manISI namaskAra hai|) puruSako jo gati milatI hai, vahI gaGgAjImeM prANa jo manuSya gaGgAtIrakI miTTI apane mastakapara dhAraNa tyAganevAle dehadhAriyoMko prApta hotI hai| eka manuSya karatA hai, vaha gaGgAmeM nAna kiye binA hI saba pApoMse apane zarIrakA zodhana karaneke liye hajAroM cAndrAyaNa- mukta ho jAtA hai| gaGgAjIkI laharoMse saTakara bahanevAlI vrata karatA hai aura dUsarA manacAhA gaGgAjIkA jala pItA vAyu yadi kisIke zarIrakA sparza karatI hai, to vaha ghora hai-una donoMmeM gaGgAjalakA pAna karanevAlA puruSa hI pApase zuddha hokara akSaya svargakA upabhoga karatA hai| zreSTha hai| manuSyake Upara tabhItaka tIthoM, devatAoM aura manuSyako haDDI jabataka gaGgAjIke jalameM par3I rahatI hai, vedoMkA prabhAva rahatA hai, jabataka ki vaha gaGgAjIko nahIM utane hI hajAra varSAMtaka vaha svargalokameM pratiSThita hotA prApta kara letaa| hai| mAtA-pitA, bandhu-bAndhava, anAtha tathA gurujanoMkI ___ bhagavatI gaGge ! vAyu devatAne svarga, pRthvI aura haDDI gaGgAjIme girAnese manuSya kabhI svargase bhraSTa nahIM AkAzameM sAr3he tIna karor3a tIrtha batalAye haiM; ve saba hotaa| jo mAnava apane pitaroMkI haDDiyoMke Tukar3e tumhAre jalameM vidyamAna haiN| gaGge ! tuma zrIviSNukA baTorakara unheM gaGgAjImeM DAlaneke liye le jAtA hai, vaha caraNodaka honeke kAraNa parama pavitra ho| tInoM lokoMmeM paga-pagapara azvamedha-yajJakA phala prApta karatA hai| gaGgAgamana karanese tripathagAminI kahalAtI ho| tumhArA jala tIrapara base hue gA~va, pazu-pakSI, kIr3e-makor3e tathA dharmamaya hai; isaliye tuma dharmadravIke nAmase vikhyAta ho| cara-acara-sabhI prANI dhanya haiN| jAhnavI ! mere pApa hara lo| bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse vipravaro ! jo gaGgAjIse eka kosake bhItara prANatumhArA prAdurbhAva huA hai| tuma zrIviSNudvArA sammAnita tyAga karate haiM, ve manuSya devatA hI haiM; usase bAharake tathA vaiSNavI ho| mujhe janmase lekara mRtyutakake pApoMse manuSya hI isa pRthvIpara mAnava haiN| gaGgAnAnake liye yAtrA bcaao| mahAdevI ! bhAgIrathI ! tuma zraddhAse, karatA huA yadi koI mArgameM hI mara jAtA hai, to vaha bhI zobhAyamAna rajaHkaNoMse tathA amRtamaya jalase mujhe svargako prApta hotA hai| brAhANo ! jo loga gaGgAjIkI pavitra kro|* isa bhAvake tIna zlokoMkA uccAraNa yAtrA karanevAle manuSyoMko vahA~kA mArga batA dete haiM, unheM karate hue jo gaGgAjIke jalameM srAna karatA hai, vaha karor3a bhI paramapuNyakI prApti hotI hai aura ve bhI gaGgAsrAnakA janmoMke pApase niHsandeha mukta ho jAtA hai| aba maiM phala pA lete haiN| jo pAkhaNDiyoMke saMsargase vicArazakti gaGgAjIke mUla-mantrakA varNana karU~gA, jise sAkSAt kho baiThaneke kAraNa gaGgAjIkI nindA karate hai, ve ghora zrIharine batalAyA hai| usakA eka bAra bhI japa karake narakameM par3ate haiM tathA vahA~se phira kabhI unakA uddhAra manuSya pavitra ho jAtA tathA zrIviSNuke zrIvigrahameM honA kaThina hai| jo saikar3oM yojana dUrase bhI 'gaGgA-gaGgA' pratiSThita hotA hai| vaha mantra isa prakAra hai-'OM namo kahatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho zrIviSNulokako prApta gaGgAyai vizvarUpiNyai nArAyaNyai namo namaH / ' (bhagavAn hotA hai| jo manuSya kabhI gaGgAjImeM snAnake liye * viSNupAdArghasampUte gaGge tripathagAmini / dharmadravIti vikhyAte pArya me hara jAhravi // viSNupAdaprasUtAsi vaiSNavI viSNupUjitA / trAhi mAmenasastasmAdAjanmamaraNAntikAt / / zraddhayA dharmasampUrNe zrImatA rajasA ca te| amRtena mahAdevi bhAgIrathi punIhi maam|| (60 / 60-62) gaGgA ganeti yo brUyAd yojanAnAM zatairapi / mucyate sarvapApebhyo viSNulokaM sa gacchati // (60 / 78) Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * nahIM gaye haiM, ve aMdhe aura pazuke samAna haiN| unakA isa saMsArameM janma lenA vyartha hai| jo gaGgAjIke nAmakA kIrtana nahIM karate, ve narAdhama jaDake samAna haiN| jo loga zraddhAke sAtha gaGgAjIke mAhAtmyakA paThana-pAThana karate haiM, ve dhIra puruSa svargako jAte aura pitaroM tathA guruoMkA uddhAra kara dete haiN| jo puruSa gaGgAjIkI yAtrA karanevAle logoMko rAha- kharca ke liye apanI zaktike anusAra dhana detA hai, use bhI gaGgAjImeM snAna karanekA phala milatA hai| dUsareke kharcase jAnevAleko snAnakA jitanA phala milatA hai, usase dUnA phala kharca dekara bhejanevAloMko prApta hotA hai| icchAse yA anicchAse, kisIke bhejanese yA dUsarekI sevAke misase bhI jo parama pavitra gaGgAjIkI yAtrA karatA hai, vaha devatAoMke lokameM jAtA hai| brAhmaNoMne pUchA- vyAsajI ! hamane Apake mu~hase gaGgAjIke guNoMkA atyanta pavitra kIrtana sunaa| aba hama yaha jAnanA cAhate haiM ki gaGgAjI kaise isa rUpameM prakaTa huI, unakA svarUpa kyA hai tathA ve kyoM atyanta pAvana mAnI jAtI haiN| vyAsajI bole- dvijavaro! suno, maiM eka parama pavitra prAcIna kathA sunAtA huuN| prAcIna kAlakI bAta hai, munizreSTha nAradajIne brahmalokameM jAkara trilokapAvana brahmAjIko namaskAra kiyA aura pUchA- 'tAta! Apane aisI kauna-sI vastu utpanna kI hai, jo bhagavAn zaGkara aura zrIviSNuko bhI atyanta priya ho tathA jo bhUtalapara saba logoMkA hita karaneke liye abhISTa mAnI gayI ho ?' brahmAjIne kahA- beTA ! pUrvakAlameM sRSTi Arambha karate samaya maine mUrtimatI prakRtise kahA- devi! tuma sampUrNa lokoMkA Adi kAraNa bno| maiM tumase hI saMsArakI sRSTi Arambha kruuNgaa|' yaha sunakara parA prakRti sAta svarUpoMmeM abhivyakta huI; gAyatrI, vAgdevI (sarasvatI), saba prakArake dhana-dhAnya pradAna karanevAlI lakSmI, jJAna- vidyAsvarUpA umAdevI, zaktibIjA tapasvinI aura dharmadravA - ye hI sAta parA prakRtike svarUpa haiN| inameM gAyatrI se sampUrNa veda prakaTa hue haiM aura vedase sAre jagatkI sthiti hai| svasti, svAhA svadhA aura [ saMkSipta padmapurANa ---------------------- dIkSA - ye bhI gAyatrIse hI utpanna mAnI gayI haiN| ataH yajJameM mAtRkA Adike sAtha sadA hI gAyatrIkA uccAraNa karanA caahiye| bhAratI (sarasvatI) saba logoMke mukha aura hRdayameM sthita haiM tathA ve hI samasta zAstroM meM dharmakA upadeza karatI haiN| tIsarI prakRti lakSmI haiM, jinase vastra aura AbhUSaNoMkI rAzi prakaTa huI hai| sukha aura tribhuvanakA rAjya bhI unhIMkI dena hai| isIse ve bhagavAn zrIviSNukI priyatamA haiN| cauthI prakRti umAke dvArA hI saMsArameM bhagavAn zaGkarake svarUpakA jJAna hotA hai| ataH umAko jJAnakI jananI (brahmavidyA) samajhanA caahiye| ve bhagavAn zivake Adhe aGgameM nivAsa karatI haiN| zaktibIjA nAmakI jo pA~cavIM prakRti hai, vaha atyanta umra aura samUce vizvako mohameM DAlanevAlI hai| samasta lokoMmeM vahI jagatkA pAlana aura saMhAra karatI hai| [ tapasvinI tapasyAkI adhiSThAtrI devI hai|] sAtavIM prakRti dharmadravA hai, jo saba dharmo meM pratiSThita hai / use sabase zreSTha dekhakara maiMne apane kamaNDalumeM dhAraNa kara liyaa| phira parama prabhAvazAlI bhagavAn zrIviSNune balike yajJake samaya ise prakaTa kiyaa| unake donoM caraNoMse sampUrNa mahItala vyApta ho gayA thaa| unameMse eka caraNa AkAza evaM brahmANDako bhedakara mere sAmane sthita huaa| usa samaya maiMne kamaNDaluke jalase usa caraNakA pUjana kiyaa| usa caraNako dhokara jaba maiM pUjana kara cukA, taba usakA dhovana hemakUTa parvatapara giraa| vahA~se bhagavAn zaGkarake pAsa pahu~cakara vaha jala gaGgAke rUpameM unakI jaTAmeM sthita huaa| gaGgA bahuta kAlataka unakI jaTAmeM hI bhramaNa karatI rhiiN| tatpazcAt mahArAja bhagIrathane bhagavAn zaGkarakI ArAdhanA karake gaGgAko pRthvIpara utaaraa| ve tIna dhArAoMmeM prakaTa hokara tInoM lokoMmeM gayIM; isaliye saMsArameM trisrotAke nAmase vikhyAta huiiN| ziva, brahmA tathA viSNu -- tInoM devatAoMke saMyogase pavitra hokara ve tribhuvanako pAvana karatI haiN| bhagavatI bhAgIrathIkA Azraya lekara manuSya sampUrNa dharmokA phala prApta karatA hai| pATha, yajJa, mantra, homa aura devArcana Adi samasta zubha karmoMse bhI jIvako vaha gati nahIM Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] . gaNezajIkI mahimA aura unakI stuti evaM pUjAkA phala . 207 milatI, jo zrIgaGgAjIke sevanase prApta hotI hai|* jaao| vizeSataH isa kalikAlameM sattvaguNase rahita gaGgAjIke sevanase bar3hakara dharma-sAdhanakA dUsarA koI manuSyoMko kaSTase chur3Ane aura mokSa pradAna karanevAlI upAya nahIM hai| isaliye nArada ! tuma bhI gaGgAjIkA gaGgAjI hI haiN| gaGgAjIke sevanase ananta puNyakA udaya Azraya lo| haDDiyoMmeM gaGgAjIke jalakA sparza honese hotA hai| rAjA sagarake putra apane pitaroM tathA vaMzajoMke sAtha pulastyajI kahate haiM-bhISma ! tadanantara ve svargalokameM pahuMca gye| brAhmaNa vyAsajIkI kalyANamayI vANI sunakara bar3e vyAsajI kahate haiM-munizreSTha nArada brahmAjIke prasanna hue aura gaGgAjIke taTapara tapasyA karake mukhase yaha bAta sunakara gaGgAdvAra (haridvAra) meM gaye aura mokSamArgako pA gye| jo manuSya isa uttama parama pavitra vahA~ tapasyA karake brahmAjIke samAna ho gye| gaGgAjI upAkhyAnakA zravaNa karatA hai, vaha samasta duHkha-rAzise sarvatra sulabha hote hue bhI gaGgAdvAra, prayAga aura gaGgA- pAra ho jAtA hai tathA use gaGgAjImeM srAna karanekA phala sAgara-saMgama-ina tIna sthAnoMmeM durlabha haiM-vahA~ milatA hai| eka bAra bhI isa prasaGgakA pATha karanepara inakI prApti bar3e bhAgyase hotI hai| vahA~ tIna rAtri yA eka sampUrNa yajJoMkA phala mila jAtA hai| jo gaGgAjIke rAta nivAsa karanese bhI manuSya parama gatiko prApta hotA hai; taTapara hI dAna, japa, dhyAna, stotra, mantra aura devArcana isaliye dharmajJa brAhmaNo! saba prakArase prayatna karake Adi karma karAtA hai, use ananta phalakI prApti tumaloga parama kalyANamayI bhagavatI bhAgIrathIke tIrapara hotI hai| gaNezajIkI mahimA aura unakI stuti evaM pUjAkA phala pulastyajI kahate haiM-bhISpa ! isake bAda eka eka divya modaka (laThTha) pArvatIke hAthameM diyaa| modaka dina vyAsajIke ziSya mahAmuni saMjayane apane gurudevako dekhakara donoM bAlaka mAtAse mA~gane lge| taba praNAma karake prazna kiyaa| ___ pArvatIdevI vismita hokara putroMse bolIM-'maiM pahale saMjayane pUchA-gurudeva ! Apa mujhe devatAoMke isake guNoMkA varNana karatI hU~, tuma donoM sAvadhAna hokara pUjanakA sunizcita krama btlaaiye| pratidinakI pUjAmeM suno| isa modakake sUMghanemAtrase amaratva prApta hotA hai; sabase pahale kisakA pUjana karanA cAhiye? jo ise sUMghatA yA khAtA hai, vaha sampUrNa zAstroMkA marmajJa, vyAsajI bole-saMjaya ! vinoMko dUra karaneke saba tantroMmeM pravINa, lekhaka, citrakAra, vidvAn, liye sarvaprathama gaNezajIkI pUjA karanI caahiye| jJAna-vijJAnake tattvako jAnanevAlA aura sarvajJa hotA pArvatIdevIne pUrvakAlameM bhagavAn zaGkarajIke saMyogase hai-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| putro ! tumameMse jo skanda (kArtikeya) aura gaNeza nAmake do putroMko janma dharmAcaraNake dvArA zreSThatA prApta karake AyegA, usIko maiM diyaa| una donoMko dekhakara devatAoMko pArvatIjIpara yaha modaka duuNgii| tumhAre pitAkI bhI yahI sammati hai|' bar3I zraddhA huI aura unhoMne amRtase taiyAra kiyA huA mAtAke mukhase aisI bAta sunakara parama catura skanda * pAThayajJaparaiH sarvamantrahomasurAcanaiH / sA gatirna bhavejantorgaGgAsaMsevayA ca yaa|| (60 / 116) + vizeSAtkalikAle ca gaGgA mokSapradA nRNAm / kRcchatrasa kSINasattvAnAmanantaH puNyasambhavaH / (60 / 123) Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 " . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa mayUrapara ArUr3ha ho turaMta hI trilokIke tIrthokI yAtrAke sampUrNa siddhiyA~ prApta kara sakatA hai| caturthIko dinabhara liye cala diye| unhoMne muhUrtabharameM saba tIrthoMmeM snAna kara upavAsa karake zrIgaNezajIkA pUjana kare aura rAtameM anna liyaa| idhara lambodaradhArI gaNezajI skandase bhI bar3hakara grahaNa kre| 'gaNezajIkI stuti isa prakAra karanI buddhimAn nikle| ve mAtA-pitAkI parikramA karake bar3I cAhiye-'zrIgaNezajI ! Apako namaskAra hai| Apa prasannatAke sAtha pitAjIke sammukha khar3e ho gye| phira sampUrNa vinoMkI zAnti karanevAle haiN| umAko Ananda skanda bhI Akara pitAke sAmane khar3e hue aura bole, pradAna karanevAle parama buddhimAn prabho ! bhavasAgarase merA 'mujhe modaka diijiye| taba pArvatIjIne donoM putroMkI ora uddhAra kiijiye| Apa bhagavAn zaGkarako Anandita dekhakara kahA-'samasta tIrthoMmeM kiyA huA sAna, karanevAle haiN| apanA dhyAna karanevAloMko jJAna aura sampUrNa devatAoMko kiyA huA namaskAra, saba yajJokA vijJAna pradAna karate haiN| vighrarAja! Apa sampUrNa daityoMke anuSThAna tathA saba prakArake vrata, mantra, yoga aura ekamAtra saMhAraka haiM, Apako namaskAra hai| Apa sabako saMyamakA pAlana-ye sabhI sAdhana mAtA-pitAke pUjanake prasannatA aura lakSmI denevAle haiM, sampUrNa yajJoMke ekamAtra solahaveM aMzake barAbara bhI nahIM ho sakate / isaliye yaha rakSaka tathA saba prakArake manorathoMko pUrNa karanevAle haiN| gaNeza saikar3oM putroM aura saikar3oM gaNoMse bhI bar3hakara hai| gaNapate ! maiM premapUrvaka Apako praNAma karatA huuN|'* jo ataH devatAoMkA banAyA huA yaha modaka maiM gaNezako manuSya uparyukta bhAvake mantroMse gaNezajIkA pUjana karatA hI arpaNa karatI huuN| mAtA-pitAko bhaktike kAraNa hI hai, vaha saba pApoMse mukta hokara svargalokameM pratiSThita isakI pratyeka yajJameM sabase pahale pUjA hogii|' hotA hai| aba maiM gaNezajIke bAraha nAmoMkA kalyANamaya mahAdevajI bole-isa gaNezake hI aprapUjanase stotra sunAtA hai| unake bAraha nAma ye haiM-gaNapati, sampUrNa devatA prasanna hoN| vighrarAja, lambatuNDa, gajAnana, dvaimAtura, heramba, ekadanta, vyAsajI kahate haiM-ataH dvijako ucita hai ki gaNAdhipa, vinAyaka, cArukarNa, pazupAla aura bhavAtmaja / vaha saba yajJoMmeM pahale gaNezajIkA hI pUjana kre| aisA jo prAtaHkAla uThakara ina bAraha nAmoMkA pATha karatA hai, karanese una yajJoMkA phala koTi-koTi gunA adhika sampUrNa vizva usake vazameM ho jAtA hai tathA use kabhI hogaa| sampUrNa devI-devatAoMkA kathana bhI yahI hai| vinakA sAmanA nahIM karanA pdd'taa|' devAdhidevI pArvatIne sarvaguNadAyaka pavitra modaka upanayana, vivAha Adi sampUrNa mAGgalika kAryoMmeM gaNezajIko hI diyA tathA bar3I prasannatAke sAtha sampUrNa jo zrIgaNezajIkA pUjana karatA hai, vaha sabako apane devatAoMke sAmane hI unheM samasta gaNoMkA adhipati vazameM kara letA hai aura use akSaya puNyakI prApti hotI bnaayaa| isaliye vistRta yajJoM, stotrapAThoM tathA hai| jo manuSya sampUrNa yajJake kalazoMmeM 'gaNAnAM tvA-' nityapUjanameM bhI pahale gaNezajIkI pUjA karake hI manuSya isa mantrase zrIgaNezajIkA AvAhana karake unakI pUjA * gaNAdhipa namastubhyaM sarvavibhaprazAntida / umAnandaprada prAjJa trAhi mAM bhavasAgarAt // harAnandakara dhyAnajJAnavijJAnada prabho / vizvarAja namastubhyaM sarvadaityaikasUdana / / sarvaprItiprada zrIda sarvayajaikarakSaka / sarvAbhISTaprada prItyA namAmi tvAM gaNAdhipa / / ___-(61 / 26-28) + gaNapatirvinarAjo lambatuNDo gajAnanaH / dvaimAturaca heramba ekadanto gaNAdhipaH // vinAyakazcArukarNaH pazupAlo bhavAtmajaH / dvAdazaitAni nAmAni prAtarutthAya yaH paThet // vizvaM tasya bhavedazyaM na ca vighnaM bhavet kvcit| (61 / 31-33). Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * saMjaya-vyAsa-saMvAda-manuSyayonimeM utpanna hue daitya aura devatAoMke lakSaNa. 209 .......................................tarametermerimeterinterneteenternment... karatA hai, use sampUrNa siddhiyA~ prApta hotI hai tathA vaha tathA vaha tInoM lokoMko apane vazameM kara letA hai| svarga aura mokSako bhI pA letA hai| vidvAn puruSako sampUrNa devatA apane abhISTakI siddhike liye jinakA cAhiye ki vaha miTTIkI dIvAroMmeM, pratimA athavA citrake pUjana karate haiM, samasta vighnoMkA uccheda karanevAle una rUpameM pattharapara, daravAjekI lakar3ImeM tathA pAtroMmeM zrIgaNezajIko namaskAra hai|* jo bhagavAn zrIviSNuko zrIgaNezajIkI mUrti aGkita karA le| inake sivA priya laganevAle puSpoM tathA anyAnya sugandhita phUloMse, dUsare-dUsare sthAnameM bhI, jahA~ hamezA dRSTi par3a sake, phala, mUla, modaka aura sAmayika sAmagriyoMse, dahI zrIgaNezajIkI sthApanA karake apanI zaktike anusAra aura dUdhase, priya laganevAle bAjoMse tathA dhUpa aura dIpa unakA pUjana kare / jo aisA karatA hai usake samasta priya Adike dvArA gaNezajIkI pUjA karatA hai, use saba kArya siddha hote haiN| usake sAmane koI vighna nahIM AtA prakArakI siddhiyA~ prApta hotI haiN| saMjaya-vyAsa-saMvAda-manuSyayonimeM utpanna hue daitya aura devatAoMke lakSaNa saMjayane pUchA-brahman !sAttvika puruSa manuSyoMmeM nAza ho jAtA hai, taba eka hI dharmAtmA puruSa samasta pura, asura Adike lakSaNoMko kaise jAna sakate haiM ? nAtha! prAma, janasamudAya aura kulakI rakSA karatA hai| mere isa saMzayako dUra kiijiye| jo manuSya apavitra evaM durgandhayukta padArthoke vyAsajI bole-dvijoM tathA anya jAtiyoMmeM bhakSaNameM Ananda mAnatA hai, barAbara pApa karatA hai aura apane pUrvakRta pApoMke anurUpa asura, rAkSasa aura preta rAtameM ghUma-ghUmakara corI karatA rahatA hai, use vidvAn bhI janma grahaNa karate haiM; kintu ve apanA svabhAva nahIM puruSoMko vaJcaka samajhanA caahiye| jo sampUrNa kartavya chodd'te| manuSyoMmeM jo asura janmate haiM, ve sadA hI kAryoMse anabhijJa tathA saba prakArake karmoMse aparicita lar3AI-jhagar3A karaneko utsuka rahate haiN| jo mAyAvI, hai, jise samayocita sadAcArakA jJAna nahIM hai, vaha mUrkha durAcArI aura krUra hoM, unheM isa pRthvIpara rAkSasa vAstavameM pazu hI hai| jo hiMsaka, sajAtIya manuSyoMko samajhanA caahiye| udvejita karanevAlA, kalaha-priya, kAyara aura ucchiSTa isake viparIta eka bhI buddhimAn evaM suyogya putra bhojanakA premI hai, vaha manuSya kuttA kahA gayA hai| jo ho to usake dvArA samUce kulakI rakSA hotI hai| eka bhI svabhAvase hI cazala, bhojanake liye sadA lAlAyita vaiSNava putra apane kulakI anekoM pIr3hiyoMkA uddhAra kara rahanevAlA, kUda-kUdakara calanevAlA aura jaMgalameM detA hai| jo puNyatIthoM aura muktikSetrameM jJAnapUrvaka rahanekA premI hai, usa manuSyako isa pRthvIpara baMdara mRtyuko prApta hote haiM, ve saMsAra-sAgarase tara jAte haiN| samajhanA caahiye| jo vANI aura buddhidvArA apane aura jo brahmajJAnI hote haiM, ve svayaM to tarate hI hai, kuTumbiyoM tathA dUsare logoMkI bhI cugalI khAtA aura dUsaroMko bhI tAra dete haiN| eka pativratA strI apane sabake liye udvegajanaka hotA hai, vaha puruSa sarpake samAna kulakI anekoM pIr3hiyoMkA uddhAra kara detI hai| isI mAnA gayA hai| jo balavAn, AkramaNa karanevAlA, prakAra dvija aura devatAoMke pUjanameM tatpara rahanevAlA nitAnta nirlajja, durgandhayukta mAMsakA premI aura bhogAsakta dharmAtmA jitendriya puruSa bhI apane kulakA uddhAra karatA hotA hai, vaha manuSyoMmeM siMha kahA gayA hai| usakI hai| kaliyugake antameM jaba zahara aura gA~voMmeM dharmakA AvAja sunate hI dUsare bher3iye AdikI zreNImeM gine * abhipretArthasisyartha pUjito yaH surairapi / sarvavighnacchide tasmai gaNAdhipataye namaH // (63 / 10) Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa .... ............ . . jAnevAle loga bhayabhIta aura duHkhI ho jAte haiN| jinakI unakI mRtyu jaldI hotI hai| satyayugameM devajAtike dRSTi dUrataka nahIM jAtI, aise loga hAthI mAne jAte manuSya hI isa pRthvIpara utpanna hue the| daitya athavA anya haiN| isI kramase manuSyoMmeM anya pazuoMkA viveka kara jAtike nhiiN| tretAmeM eka cauthAI, dvAparameM AdhA tathA lenA caahiye| kaliyugakI sandhyAmeM samUcA bhUmaNDala daitya Adise aba hama nararUpameM sthita devatAoMkA lakSaNa vyApta ho jAtA hai| devatA aura asura jAtike manuSyoMkA batalAte haiN| jo dvija, devatA, atithi, guru, sAdhu aura samAna saMkhyAmeM janma honeke kAraNa hI mahAbhAratakA yuddha tapasviyoMke pUjanameM saMlagna rahanevAlA, nitya chir3anevAlA hai| duryodhanake yoddhA aura senA Adi jitane tapasyAparAyaNa, dharmazAstra evaM nItimeM sthita, kSamAzIla, bhI sahAyaka haiM, ve daitya Adi hI haiN| karNa Adi vIra krodhajayI, satyavAdI, jitendriya, lobhahIna, priya sUrya Adike aMzase utpanna hue haiN| gaGgAnandana bhISma bolanevAlA, zAnta dharmazAstrapremI, dayAlu, lokapriya, vasuoMmeM pradhAna haiN| AcArya droNa devamuni bRhaspatike miSTabhASI, vANIpara adhikAra rakhanevAlA, saba kAryoMmeM aMzase prakaTa hue haiN| nanda-nandana zrIkRSNake rUpameM dakSa, guNavAn, mahAbalI, sAkSara, vidvAn, AtmavidyA sAkSAt bhagavAn zrIviSNu hai| vidura sAkSAt dharma haiN| Adike liye upayogI kAryoMmeM saMlagna, ghI aura gAyake gAndhArI, draupadI aura kuntI-inake rUpameM deviyA~ hI dUdha-dahI AdimeM tathA nirAmiSa bhojanameM ruci rakhane- dharAtalapara avatIrNa huI haiN| vAlA, atithiko dAna dene aura pArvaNa Adi karmomeM jo manuSya jitendriya, durguNoMse mukta tathA pravRtta rahanevAlA hai, jisakA samaya snAna-dAna Adi zubha nItizAstrake tattvako jAnanevAlA hai aura aise hI nAnA karma, vrata, yajJa, devapUjana tathA svAdhyAya AdimeM hI prakArake uttama guNoMse santuSTa dikhAyI detA hai, vaha vyatIta hotA hai, koI bhI dina vyartha nahIM jAne pAtA, vahI devasvarUpa hai| svargakA nivAsI ho yA manuSyalokakAmanuSya devatA hai| yahI manuSyoMkA sanAtana sadAcAra hai| jo purANa aura tantrameM batAye hue puNyakarmokA svayaM zreSTha muniyoMne mAnavoMkA AcaraNa devatAoke hI samAna AcaraNa karatA hai, vahI isa pRthvIkA uddhAra karanemeM batalAyA hai| antara itanA hI hai ki devatA sattvaguNameM samartha hai| jo ziva, viSNu, zakti, sUrya aura gaNezakA bar3he-car3he hote haiM [isaliye nirbhaya hote haiM, aura upAsaka hai, vaha samasta pitaroMko tArakara isa pRthvIkA manuSyoMmeM bhaya adhika hotA hai / devatA sadA gambhIra rahate uddhAra karanemeM samartha hai| vizeSataH jo vaiSNavako dekhakara haiM aura manuSyoMkA svabhAva sarvadA mRdu hotA hai| isa prasanna hotA aura usakI pUjA karatA hai, vaha saba pApoMse prakAra puNyavizeSake tAratamyase sAmAnyataH sabhI mukta ho isa bhUtalakA uddhAra kara sakatA hai| jo brAhmaNa jAtiyoMmeM vibhinna svabhAvake manuSyoMkA janma hotA hai; yajana-yAjana Adi chaH karmoMmeM saMlagna, saba prakArake unake priya-apriya padArthoMko jAnakara puNya-pApa tathA yajJoMmeM pravRtta rahanevAlA aura sadA dhArmika upAkhyAna guNa-avaguNakA nizcaya karanA caahiye| sunAnekA premI hai, vaha bhI isa pRthvIkA uddhAra karanemeM __ manuSyoMmeM yadi pati-palIke aMdara janmagata samartha hai|| saMskAroMkA bheda ho to unheM tanika bhI sukha nahIM miltaa| jo loga vizvAsaghAtI, kRtaghna, vratakA ullaGghana sAlokya Adi muktikI sthitimeM rahanA par3e athavA karanevAle tathA brAhmaNa aura devatAoMke dveSI haiM, ve narakameM, sajAtIya saMskAravAloMmeM hI paraspara prema hotA manuSya isa pRthvIkA nAza kara DAlate haiN| jo maataahai| zubha kAryameM saMlagna rahanevAle puNyAtmA manuSyoMko pitA, strI, gurujana aura bAlakoMkA poSaNa nahIM karate, atyanta puNyake kAraNa dIrghAyukI prApti hotI hai tathA jo devatA, brAhmaNa aura rAjAoMkA dhana hara lete haiM tathA jo daitya AdikI zreNImeM gine jAnevAle pApAtmA manuSya haiM, mokSazAstra meM zraddhA nahIM rakhate, ve manuSya bhI isa pRthvIkA Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] * bhagavAn sUryakA tathA saMkrAntimeM dAnakA mAhAlya nAza karate haiN| jo pApI madirA pIne aura juA khelanemeM Asakta rahate aura pAkhaNDiyoM tathA patitoMse vArtAlApa karate haiM, jo mahApAtakI aura atipAtakI haiM, jinake dvArA bahuta-se jIva-jantu mAre jAte haiM, ve loga isa bhUtalakA vinAza karanevAle haiN| jo satkarmase rahita, sadA dUsaroMko udvigna karanevAle aura nirbhaya haiM, smRtiyoM tathA dharmazAstroMmeM batAye hue zubhakamakA nAma sunakara jinake hRdayameM udvega hotA hai, jo apanI uttama jIvikA chor3akara nIca vRttikA Azraya lete haiM tathA dveSavaza gurujanoMkI nindAmeM pravRtta hote haiM, ve manuSya isa bhUlokakA nAza kara - bhagavAn sUryakA tathA saMkrAntimeM dAnakA mAhAtya pratidina jisakA udaya hotA hai, yaha kauna hai ? isakA kyA prabhAva hai ? tathA isa kiraNoMke svAmIkA prAdurbhAva kahA~se huA hai? maiM dekhatA hU~ -- devatA, bar3e-bar3e muni siddha, cAraNa, daitya, rAkSasa tathA brAhmaNa Adi samasta mAnava isakI sadA hI ArAdhanA kiyA karate haiN| DAlate haiM jo dAtAko dAnase rokate aura pApakarmakI ora prerita karate haiM tathA jo dInoM aura anAthoMko pIr3A pahu~cAte haiM, ve loga isa bhUtalakA satyAnAza karate haiN| ye tathA aura bhI bahuta-se pApI manuSya haiM, jo dUsare logoMko pApoMmeM Dhakelakara isa pRthvIkA sarvanAza karate haiN| jo mAnava isa prasaGgako sunatA hai, use isa bhUtalapara durgata, duHkha, durbhAgya aura dInatAkA sAmanA nahIM karanA pdd'taa| usakA daitya Adike kulameM janma nahIM hotA tathA vaha svargalokameM zAzvata sukhakA upabhoga karatA hai| vyAsajI bole- vaizampAyana! yaha brahmake svarUpase prakaTa huA brahmakA hI utkRSTa teja hai| ise sAkSAt brahmamaya smjho| yaha dharma, artha, kAma evaM mokSa - ina cAroM puruSArthIko denevAlA hai| nirmala kiraNoMse suzobhita yaha tejakA puJja pahale atyanta pracaNDa aura duHsaha thaa| ise dekhakara isakI prakhara razmiyoMse pIr3ita ho saba loga idhara-udhara bhAgakara chipane lage yeM orake samudra, samasta bar3I-bar3I nadiyA~ aura 5 Adi sUkhane lge| unameM rahanevAle prANI mRtyuke grAsa banane lge| mAnava samudAya bhI zokase Atura ho utthaa| yaha dekha indra Adi devatA brahmAjIke pAsa gaye aura unase yaha sArA hAla kaha sunaayaa| taba brahmAjIne devatAoMse kahA- 'devagaNa! yaha teja Adi brahmake svarUpase jalameM prakaTa huA hai| yaha tejomaya puruSa usa brahmake hI samAna hai| saMnpatpu0 8 211 - vaizampAyanajIne pUchA- vipravara! AkAzameM isameM aura Adi brahmameM tuma antara na smjhnaa| brahmAse lekara kITaparyanta carAcara prANiyoMsahita samUcI trilokImeM isIkI sattA hai| ye sUryadeva sattvamaya haiN| inake dvArA carAcara jagatkA pAlana hotA hai| devatA, jarAyuja, aNDaja, svedaja aura udbhijja Adi jitane bhI prANI hai-- sabakI rakSA sUryase hI hotI hai| ina sUrya devatAke prabhAvakA hama pUrA-pUrA varNana nahIM kara skte| inhoMne hI lokoMkA utpAdana aura pAlana kiyA hai sabake rakSaka honeke kAraNa inakI samAnatA karanevAlA dUsarA koI nahIM hai| pau phaTanepara inakA darzana karanese rAzi rAzi pApa vilIna ho jAte haiN| dvija Adi sabhI manuSya ina sUryadevakI ArAdhanA karake mokSa pA lete haiN| sandhyopAsanake samaya brahmavettA brAhmaNa apanI bhujAe~ Upara uThAye inhIM sUryadevakA upasthAna karate haiM aura usake phalasvarUpa samasta devatAoM dvArA pUjita hote haiN| sUryadevake hI maNDalameM rahanevAlI sandhyArUpiNI devIkI upAsanA karake sampUrNa dvija svarga aura mokSa prApta karate haiN| isa bhUtalapara jo patita aura jUThana khAnevAle manuSya haiM, ve bhI bhagavAn sUryakI kiraNoMke sparzase pavitra ho jAte haiN| sandhyAkAlameM sUryakI upAsanA karanemAtrase dvija sAre pApoMse zuddha Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . . . . 212 - arcayasva haSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta padmapurANa ........ ................... ho jAtA hai|* jo manuSya cANDAla, godhAtI (kasAI), ho| tumhAre binA samasta saMsArakA jIvana eka dina bhI patita, kor3hI, mahApAtakI aura upapAtakIke dIkha nahIM raha sakatA / tumhIM sampUrNa lokoMke prabhu tathA carAcara jAnepara bhagavAn sUryakA darzana karate haiM, ve bhArI-se- prANiyoMke rakSaka, pitA aura mAtA ho| tumhArI hI kRpAse bhArI pApase mukta ho pavitra ho jAte haiN| sUryako upAsanA yaha jagat TikA huA hai| bhagavan ! sampUrNa devatAoMmeM karanemAtrase manuSyako saba rogoMse chuTakArA mila jAtA tumhArI samAnatA karanevAlA koI nahIM hai| zarIrake bhItara, hai| jo sUryako upAsanA karate haiM, ve ihaloka aura bAhara tathA samasta vizvameM-sarvatra tumhArI sattA hai| paralokame bhI aMdhe, daridra, duHkhI aura zokaprasta nahIM tumane hI isa jagatko dhAraNa kara rakhA hai| tumhIM rUpa hote| zrIviSNu aura ziva Adi devatAoMke darzana saba aura gandha Adi utpanna karanevAle ho / rasoMmeM jo svAda logoMko nahIM hote, dhyAnameM hI unake svarUpakA hai, vaha tumhIMse AyA hai| isa prakAra tumhI sampUrNa sAkSAtkAra kiyA jAtA hai; kintu bhagavAn sUrya pratyakSa jagatke Izvara aura sabakI rakSA karanevAle sUrya ho| devatA mAne gaye haiN| prabho ! tIrthoM, puNyakSetroM, yajJoM aura jagatke ekamAtra - devatA bole-brAn ! sUrya devatAko prasanna kAraNa tumhIM ho| tuma parama pavitra, sabake sAkSI aura karaneke liye ArAdhanA, upAsanA athavA pUjA to dUra guNoMke dhAma ho / sarvajJa, sabake kartA, saMhAraka, rakSaka, rahe, inakA darzana hI pralayakAlakI Agake samAna hai| andhakAra, kIcar3a aura rogoMkA nAza karanevAle tathA bhUtalake manuSya Adi sampUrNa prANI inake tejake prabhAvase daridratAke duHkhoMkA nivAraNa karanevAle bhI tumhI ho| isa mRtyuko prApta ho gye| samudra Adi jalAzaya naSTa ho loka tathA paralokameM sabase zreSTha bandhu evaM saba kucha gye| hamalogoMse bhI inakA teja sahana nahIM hotA; phira jAnane aura dekhanevAle tumhI ho| tumhAre sivA dUsarA dUsare loga kaise saha sakate haiN| isaliye Apa hI aisI koI aisA nahIM hai, jo saba lokoMkA upakAraka ho|| kRpA kareM, jisase hamaloga bhagavAn sUryakA pUjana kara Adityane kahA-mahAprAjJa pitAmaha ! Apa skeN| saba manuSya bhaktipUrvaka sUryadevakI ArAdhanA kara vizvake svAmI tathA sraSTA haiM, zIghra apanA manoratha sakeM-isake liye Apa hI koI upAya kreN| btaaiye| maiM use pUrNa kruuNgaa| vyAsajI kahate haiM-devatAoMke vacana sunakara brahmAjI bole-surezvara ! tumhArI kiraNe atyanta brahmAjI grahoMke svAmI bhagavAn sUryake pAsa gaye aura sampUrNa prakhara haiN| logoMke liye ve atyanta duHsaha ho gayI jagatkA hita karaneke liye unakI stuti karane lge| haiN| ataH jisa prakAra unameM kucha mRdutA A sake, vahI brahmAjI bole-deva ! tuma sampUrNa saMsArake upAya kro| netrasvarUpa aura nirAmaya ho| tuma sAkSAt brahmarUpa ho| Adityane kahA-prabho! vAstavame merI tumhArI ora dekhanA kaThina hai| tuma pralayakAlakI koTi-koTi kiraNeM saMsArakA vinAza karanevAlI hI hai| agnike samAna tejasvI ho| sampUrNa devatAoMke bhItara ataH Apa kisI yuktidvArA inheM kharAdakara kama kara deN| tumhArI sthiti hai| tumhAre zrIvigrahameM vAyuke sakhA agni taba brahmAjIne sUryake kahanese vizvakarmAko bulAyA nirantara virAjamAna rahate haiN| tumhIMse anna AdikA pAcana aura vajrakI sAna banavAkara usIke Upara pralayakAlake tathA jIvanakI rakSA hotI hai| deva ! tumhIMse utpatti aura samAna tejasvI sUryako Aropita karake unake pracaNDa pralaya hote haiN| ekamAtra tumhI sampUrNa bhuvanoMke svAmI tejako chA~Ta diyaa| usa chaiTe hue tejase hI bhagavAn * sandhyopAsanamAtreNa kalmaSAt pUtAM vrjet| (75 // 16) Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa ] ******* bhagavAn sUryakI upAsanA aura usakA phala - bhadrezvarakI kathA * ******* zrIviSNukA sudarzanacakra banAyA gyaa| amogha yamadaNDa, zaGkarajIkA trizUla, kAlakA khaDga, kArtikeyako Ananda pradAna karanevAlI zakti tathA bhagavatI durgAke vicitra zUlakA bhI usI tejase nirmANa huaa| brahmAjIkI AjJAse vizvakarmAne una saba astroMko phurtIse taiyAra kiyA thaa| sUryadevakI eka hajAra kiraNeM zeSa raha gayIM, bAkI saba chA~Ta dI gyiiN| brahmAjIke batAye hue upAyake anusAra hI aisA kiyA gyaa| kazyapamunike aMza aura aditi ke garbhase utpanna honeke kAraNa sUrya Adityake nAmase prasiddha hue| bhagavAn sUrya vizvakI antima sImAtaka vicarate aura meru girike zikharoM para bhramaNa karate rahate haiN| ye dina-rAta isa pRthvIse lAkha yojana Upara rahate haiN| vidhAtAkI preraNA se candramA Adi graha bhI vahIM vicaraNa karate haiN| sUrya bAraha svarUpa dhAraNa karake bAraha mahInoMmeM bAraha rAziyoM meM saMkramaNa karate rahate haiN| unake saMkramaNase hI saMkrAnti hotI hai, jisako prAyaH sabhI loga jAnate haiN| mune! saMkrAntiyoMmeM puNyakarma karanese logoMko jo phala milatA hai, vaha saba hama batalAte haiN| dhana, mithuna, mIna aura kanyA rAzikI saMkrAntiko SaDazIti kahate haiM tathA vRSa, vRzcika, kumbha aura siMha rAzipara jo sUryako saMkrAnti hotI hai, usakA nAma viSNupadI hai| SaDazIti nAmakI saMkrAntimeM kiye hue puNyakarmakA phala chiyAsI hajAragunA, viSNupadImeM lAkhagunA aura uttarAyaNa yA dakSiNAyana Arambha honeke dina koTi-koTigunA adhika - vyAsajI kahate haiM-- kailAsake ramaNIya zikharapara bhagavAn mahezvara sukhapUrvaka baiThe the| isI samaya skandane unake pAsa jA pRthvIpara mastaka Tekakara unheM praNAma kiyA aura kahA- 'nAtha! maiM Apase ravivAra AdikA yathArtha phala sunanA cAhatA huuN|' ------------------------ bhagavAn sUryakI upAsanA aura usakA phala - bhadrezvarakI kathA mahAdevajIne kahA- beTA! ravivArake dina manuSya vrata rahakara sUryako lAla phUloMse arghya de aura 213 ---------------ed hotA hai| donoM ayanoMke dina jo karma kiyA jAtA hai, vaha akSaya hotA hai| makarasaMkrAntimeM sUryodayake pahale snAna karanA caahiye| isase dasa hajAra godAnakA phala prApta hotA hai| usa samaya kiyA huA tarpaNa, dAna aura devapUjana akSaya hotA hai| viSNupadI nAmaka saMkrAntimeM kiye hue dAnako bhI akSaya batAyA gayA hai| dAtAko pratyeka janmameM uttama nidhikI prApti hotI hai| zItakAlameM rUIdAra vastra dAna karanese zarIrameM kabhI duHkha nahIM hotaa| tulA dAna aura zayyA dAna donoMkA hI phala akSaya hai| mAghamAsake kRSNapakSakI amAvAsyAko sUryodayake pahale jo tila aura jalase pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha svargameM akSaya sukha bhogatA hai jo amAvAsyAke dina suvarNajaTita sIMga aura maNike samAna kAntivAlI zubhalakSaNA gauko, usake khuroMmeM cA~dI ma~r3hAkara kA~seke bane hue dugdhapAtrasahita zreSTha brAhmaNake liye dAna karatA hai, vaha cakravartI rAjA hotA hai| jo ukta tithiko tilakI gau banAkara use saba sAmagriyoMsahita dAna karatA hai, vaha sAta janmake pApoMse mukta ho svargalokameM akSaya sukhakA bhAgI hotA hai| brAhmaNako bhojanake yogya anna denese bhI akSaya svargakI prApti hotI hai| jo uttama brAhmaNako anAja, vastra ghara Adi dAna karatA hai, use lakSmI kabhI nahIM chodd'tii| mAghamAsake zuklapakSakI tRtIyAko manvantara- tithi kahate haiM; usa dina jo kucha dAna kiyA jAtA hai, vaha saba akSaya batAyA gayA hai| ataH dAna aura satpuruSoMkA pUjanaparalokameM ananta phala denevAle haiN| -------------- Ax rAtako haviSyAtra bhojana kre| aisA karanese vaha kabhI svargase bhraSTa nahIM hotaa| ravivArakA vrata parama pavitra aura hitakara hai| vaha samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlA, puNyaprada, aizvaryadAyaka, roganAzaka aura svarga tathA mokSa pradAna karanevAlA hai| yadi ravivArake dina sUryakI saMkrAnti tathA zuklapakSakI saptamI ho to usa dina kiyA huA vrata, pUjA aura japa- saba akSaya hotA hai| Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * zuklapakSake ravivArako grahapati sUryakI pUjA karanI caahiye| hAthameM phUla le, lAla kamalapara virAjamAna, sundara zrIvAse suzobhita, raktavastradhArI aura lAla raMgake AbhUSaNoMse vibhUSita bhagavAn sUryakA dhyAna kare aura phUloMko sUMghakara IzAna koNakI ora pheMka de| isake bAda 'AdityAya vidmahe bhAskarAya dhImahi tanno bhAnuH pracodayAt' isa sUrya gAyatrIkA japa kre| tadanantara guruke upadezake anusAra vidhipUrvaka pUjA kre| bhaktike sAtha puSpa aura kele Adike sundara phala arpaNa karake jala car3hAnA caahiye| jalake bAda candana, candanake bAda dhUpa, dhUpake bAda dIpa, dIpake pazcAt naivedya tathA usake bAda jala nivedana karanA caahiye| tatpazcAt japa, stuti, mudrA aura namaskAra karanA ucita hai| pahalI mudrAkA nAma aJjali aura dUsarIkA nAma dhenu hai| isa prakAra jo sUryakA pUjana karatA hai, vaha unhIMkA sAyujya prApta karatA hai| bhagavAn sUrya eka hote hue bhI kAlabhedase nAnA rUpa dhAraNa karake pratyeka mAsameM tapate rahate haiN| eka hI sUrya bAraha rUpoMmeM prakaTa hote haiN| mArgazIrSameM mitra, pauSa meM sanAtana viSNu, mAghameM varuNa, phAlgunameM sUrya, caitramAsameM bhAnu, vaizAkhameM tApana, jyeSThameM indra, ASAr3ha meM ravi, zrAvaNameM gabhasti, bhAdoMmeM yama, AzvinameM hiraNyaretA aura kArtikameM divAkara tapate haiN| isa prakAra bAraha mahInoMmeM bhagavAn sUrya bAraha nAmoMse pukAre jAte haiN| inakA rUpa atyanta vizAla, mahAn tejasvI aura pralayakAlIna agnike samAna dedIpyamAna hai| jo isa prasaGgakA nitya pATha karatA hai, usake zarIrameM pApa nahIM rhtaa| use roga daridratA aura apamAnakA kaSTa bhI kabhI nahIM uThAnA pdd'taa| vaha kramazaH yaza, rAjya, sukha tathA akSaya svarga prApta karatA hai| aba maiM sabako prasannatA pradAna karanevAle sUryake uttama mahAmantrakA varNana kruuNgaa| usakA bhAva isa prakAra [ saMkSipta padmapurANa ------- hai-- 'sahasra bhujAoM (kiraNoM) se suzobhita bhagavAn Adityako namaskAra hai| hAthameM kamala dhAraNa karanevAle varuNadevako bAraMbAra namaskAra hai| andhakArakA vinAza karanevAle zrIsUryadevako aneka bAra namaskAra hai| razmibhayI sahasroM jihvAe~ dhAraNa karanevAle bhAnuko namaskAra hai| bhagavan! tumhIM brahmA, tumhIM viSNu aura tumhIM rudra ho; tumheM namaskAra hai| tumhIM sampUrNa prANiyoMke bhItara agni aura vAyurUpase virAjamAna ho; tumheM bAraMbAra praNAma hai tumhArI sarvatra gati aura saba bhUtoMmeM sthiti hai, tumhAre binA kisI bhI vastukI sattA nahIM hai| tuma isa carAcara jagatmeM samasta dehadhAriyoMke bhItara sthita ho| * isa mantrakA japa karake manuSya apane sampUrNa abhilaSita padArthoM tathA svarga Adike bhogako prApta karatA hai| Aditya, bhAskara, sUrya, arka, bhAnu, divAkara, suvarNaratA, mitra, pUSA, tvaSTA, svayambhU aura timirAza-ye sUryake bAraha nAma batAye gaye haiN| jo manuSya pavitra hokara sUryake ina bAraha nAmoMkA pATha karatA hai, vaha saba pApoM aura rogoMse mukta ho parama gatiko prApta hotA hai| SaDAnana ! aba maiM mahAtmA bhAskarake jo dUsare dUsare pradhAna nAma haiM, unakA varNana kruuNgaa| tapana, tApana, kartA, hartA, mahezvara, lokasAkSI, trilokeza, vyomAdhipa, divAkara, agnigarbha, mahAvipra, khaga, saptAzvavAhana, padmahasta, tamobhedI, Rgveda, yajuHsAmaga, kAlapriya, puNDarIka, mUlasthAna aura bhAvita jo manuSya bhaktipUrvaka ina nAmoMkA sadA smaraNa karatA hai, use rogakA bhaya kaise ho sakatA hai| kArtikeya ! tuma yatnapUrvaka suno| sUryakA nAma smaraNa saba pApoMko haranevAlA aura zubha hai| mahAmate ! AdityakI mahimAke viSayameM tanika bhI sandeha nahIM karanA caahiye| 'OM indrAya namaH svAhA', 'OM viSNave namaH' - ina mantroMkA japa, homa aura sandhyopAsana karanA caahiye| ye mantra saba prakArale zAnti padmahastAya varuNAya namo namaH // * OM namaH sahasrabAhave AdityAya namo namaH / namaste namastimiranAzAya zrIsUryAya namo namaH / namaH sahasrajihvAya bhAnave ca namo namaH // tvaM ca brahmA tvaM ca viSNU rudrastvaM ca namo namaH / tvamagnissarvabhUteSu vAyustvaM ca namo namaH // sarvagaH sarvabhUteSu na hi kicittvayA vinA carAcare jagatyariman sarvadehe vyavasthitaH // (76 / 31-34 ) 1 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sRSTikhaNDa] * bhagavAn sUryakI upAsanA aura usakA phala-bhadrezvarakI kathA . denevAle aura sampUrNa vinoMke vinAzaka haiN| ye saba suzIla aura zAstroMke tAtparya tathA vidhAnake pAragAmI rogoMkA nAza kara DAlate haiN| vidvAn the| sadA sadbhAvapUrvaka prajAjanoMkA pAlana karate aba mahAtmA bhAskarake mUlamantrakA varNana karU~gA, the| eka samayakI bAta hai, unake bAyeM hAthameM zveta kuSTha ho jo sampUrNa kAmanAoM evaM prayojanoMko siddha karanevAlA gyaa| vaidyoMne bahuta kucha upacAra kiyA; kintu usase tathA bhoga aura mokSa pradAna karanevAlA hai| vaha mantra isa kor3hakA cihna aura bhI spaSTa dikhAyI dene lgaa| taba prakAra hai-'OM hrAM hrIM saH sUryAya nmH|' isa mantrase rAjAne pradhAna-pradhAna brAhmaNoM aura mantriyoMko bulAkara sadA saba prakArakI siddhi prApta hotI hai-yaha nizcita bAta kahA-'vipragaNa ! mere hAthameM eka-aisA pApakA cihna hai| isake japase roga nahIM satAte tathA kisI prakArake prakaTa ho gayA hai, jo lokameM nindita honeke kAraNa mere aniSTakA bhaya nahIM hotaa| yaha mantra na kisIko denA liye duHsaha ho rahA hai| ataH maiM kisI mahAn puNyakSetrameM cAhiye aura na kisIse isakI carcA karanI cAhiye; jAkara apane zarIrakA parityAga karanA cAhatA huuN|' apitu prayatnapUrvaka isakA nirantara japa karate rahanA brAhmaNa bole-mahArAja ! Apa dharmazIla aura caahiye| jo loga abhakta, santAnahIna, pAkhaNDI aura buddhimAn haiN| yadi Apa apane rAjyakA parityAga kara deMge laukika vyavahAroMmeM Asakta hoM, unase to isa mantrakI to yaha sArI prajA naSTa ho jaaygii| isaliye Apako aisI kadApi carcA nahIM karanI cAhiye / sandhyA aura homakarmameM bAta nahIM kahanI caahiye| prabho ! hamaloga isa rogako mUlamantrakA japa karanA caahiye| usake japase roga aura dabAnekA upAya jAnate haiM; vaha yaha hai ki Apa yatnapUrvaka krUra grahoMkA prabhAva naSTa ho jAtA hai| vatsa ! dUsare-dUsare mahAn devatA bhagavAn sUryakI ArAdhanA kiijiye| anekoM zAstroM aura bahutere vistRta mantroMkI kyA rAjAne pUchA-vipravaro! kisa upAyase maiM AvazyakatA hai; isa mUlamantrakA japa hI saba prakArakI bhagavAn bhAskarako santuSTa kara sakU~gA? zAnti tathA sampUrNa manorathoMkI siddhi karanevAlA hai| brAhmaNa bole-rAjan ! Apa apane rAjyameM hI devatA aura brAhmaNoMkI nindA karanevAle nAstika puruSako rahakara sUryadevakI upAsanA kIjiye; aisA karanese Apa isakA upadeza nahIM denA cAhiye / jo pratidina eka, do yA bhayaGkara pApase mukta ho svarga aura mokSa donoM prApta tIna samaya bhagavAn sUryake samIpa isakA pATha karatA hai, kara skeNge| use abhISTa phalakI prApti hotI hai| putrakI kAmanAvAleko yaha sunakara samrATne una zreSTha brAhmaNoMko praNAma putra, kanyA cAhanevAleko kanyA, vidyAkI abhilASA kiyA aura sUryakI uttama ArAdhanA Arambha kii| ve rakhanevAleko vidyA aura dhanArthIko dhana milatA hai| jo pratidina mantrapATha, naivedya, nAnA prakArake phala, arghya, zuddha AcAra-vicArase yukta ho saMyama tathA bhaktipUrvaka akSata, japApuSpa, madArake patte, lAla candana, kuMkuma, isa prasaGgakA zravaNa karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho sindUra, kadalI-patra tathA usake manohara phala Adike dvArA sUryalokako jAtA hai| sUrya devatAke vratake dina tathA bhagavAn sUryakI pUjA karate the| rAjA gUlarake pAtrameM arghya anyAnya vrata, anuSThAna, yajJa, puNyasthAna aura tIrthoMmeM jo sajAkara sadA sUrya devatAko nivedana kiyA karate the| isakA pATha karatA hai, use koTigunA phala milatA hai| arghya dete samaya ve mantrI aura purohitoMke sAtha sadA vyAsajI kahate haiM-madhyadezameM bhadrezvara nAmase sUryake sAmane khar3e rahate the| unake sAtha AcArya, rAniyA~, prasiddha eka cakravartI rAjA the| ve bahuta-sI tapasyAoM antaHpurameM rahanevAle rakSaka tathA unakI paliyA~, dAsavarga tathA nAnA prakArake vratoMse pavitra ho gaye the| pratidina tathA anya loga bhI rahA karate the| ve saba loga pratidina devatA, brAhmaNa, atithi aura gurujanoMkA pUjana karate the| sAtha-hI-sAtha arghya dete the| sUryadevatAke aGgabhUta unakA bartAva nyAyake anukUla hotA thaa| ve svabhAvake jitane vrata the, unakA bhI unhoMne ekAgracitta hokara Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa anuSThAna kiyaa| kramazaH eka varSa vyatIta honepara rAjAkA zravaNa karatA hai, use abhISTa phalakI prApti hotI hai| isa roga dUra ho gyaa| isa prakAra usa bhayaGkara rogake naSTa ho atyanta gopanIya rahasyakA bhagavAn sUryane yamarAjako jAnepara rAjAne sampUrNa jagatko apane vazameM karake sabake upadeza diyA thaa| bhUmaNDalapara to vyAsake dvArA hI isakA dvArA prabhAtakAlameM sUryadevatAkA pUjana aura vrata karAnA pracAra huA hai| 2. / Arambha kiyaa| saba loga kabhI haviSyAna khAkara aura brahmAjI kahate haiM-nArada ! isa taraha nAnA kabhI nirAhAra rahakara sUryadevatAkA pUjana karate the| isa prakArake dharmokA nirNaya sunAkara bhagavAn vyAsa zamyAprakAra brAhmaNa, kSatriya aura vaizya-ina tIna vargoke dvArA prAzameM cale gaye / tuma bhI isa tattvako zraddhApUrvaka jAnakara pUjita hokara bhagavAn sUrya bahuta santuSTa hue aura sukhase vicaro aura samayAnusAra bhagavAn zrIviSNuke kRpApUrvaka rAjAke pAsa Akara bole- 'rAjan ! tumhAre suyazakA sAnanda gAna karate rho| sAtha hI jagatko manameM jisa vastukI icchA ho, use varadAnake rUpameM mA~ga dharmakA upadeza dete hue jagadguru bhagavAnako prasanna kro| lo| sevako aura puravAsiyosahita tuma saba logoMkA hita pulastyajI kahate haiM-bhISma ! brahmAjIke aisA karaneke liye maiM upasthita huuN|' kahanepara devarSi nArada munivara zrInArAyaNakA darzana karaneke . rAjAne kahA-sabako netra pradAna karanevAle liye gandhamAdana parvatapara badarikAzrama tIrthameM cale gye| bhagavan ! yadi Apa mujhe abhISTa varadAna denA cAhate haiM, mahArAja ! isa prakAra yaha sArA sRSTikhaNDa maiMne to aisI kRpA kIjiye ki hama saba loga Apake pAsa kramazaH tumheM sunA diyaa| yaha sampUrNa vedArthoMkA sAra hai, rahakara hI sukhI hoN| ise sunakara manuSya bhagavAnakA sAnnidhya prApta karatA hai| - sUrya bole-rAjan ! tumhAre mantrI, purohita, yaha parama pavitra, yazakA nidhAna tathA pitaroMko atyanta brAhmaNa, khiyA~ tathA anya parivArake loga-sabhI zuddha priya hai| yaha devatAoMke liye amRtake samAna madhura tathA hokara kalpaparyanta mere ramaNIya dhAmameM nivAsa kreN| pApI puruSoMko bhI puNya pradAna karanevAlA hai| jo manuSya vyAsajI kahate haiM-yoM kahakara saMsArako netra RSiyoMke isa zubha caritrakA pratidina zravaNa karatA hai, vaha pradAna karanevAle bhagavAn sUrya vahIM antardhAna ho gye| saba pApoMse mukta ho svargalokameM pratiSThita hotA hai| tadanantara rAjA bhadrezvara apane puravAsiyoMsahita satyayugameM tapasyA, tretAmeM jJAna, dvAparameM yajJa tathA divyalokameM AnandakA anubhava karane lge| vahA~ jo kaliyugameM ekamAtra dAnakI vizeSa prazaMsA kI gayI hai| kIr3e-makor3e Adi the, ve bhI apane putra Adike sAtha sampUrNa dAnoM meM bhI samasta bhUtoMko abhaya denA-yahI prasannatApUrvaka svargako sidhaare| isI prakAra rAjA, brAhmaNa, sarvottama dAna hai; isase bar3hakara dUsarA koI dAna nahIM hai|* kaThora vratoMkA pAlana karanevAle muni tathA kSatriya Adi tIrtha aura zrAddhake varNanase yukta yaha purANa-khaNDa kahA anya varNa sUryadevatAke dhAmameM cale gye| jo manuSya gyaa| yaha puNyajanaka, pavitra, Ayuvardhaka aura sampUrNa pavitratApUrvaka isa prasaGgakA pATha karatA hai, usake saba pApoMkA nAzaka hai| jo manuSya isakA pATha yA zravaNa pApoMkA nAza ho jAtA hai tathA vaha rudrakI bhA~ti isa karatA hai, vaha zrIsampanna hotA hai tathA saba pApoMse mukta ho pRthvIpara pUjita hotA hai| jo mAnava saMyamapUrvaka isakA lakSmIsahita bhagavAn zrIviSNuko prApta kara letA hai| // sRSTikhaNDa sampUrNa // * sarveSAmeva dAnAnAmidamevaikamuttamam / abhayaM sarvabhUtAnAM nAsti dAnamataH param // (82 / 39) Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // OM zrIparamAtmane nmH|| saMkSipta padmapurANa .. . bhUmikhaNDa zivazarmAke cAra putroMkA pitR-bhaktike prabhAvase zrIviSNudhAmako prApta honA ye sarvadeva paramezvaraM hi niSkevala jJAnamayaM prdhaanm| vicAra kiyA aura vedazarmAke pAsa jAkara vadanti nArAyaNamAdisiddha siddhezvaraM taM zaraNaM prapadye // * kahA-'beTA ! maiM strIke binA nahIM raha sktaa| tuma merI (16 / 35) AjJA mAnakara jAo aura samasta saubhAgya-sampattise sUtajI kahate haiM-pazcima-samudrake taTapara dvArakA yukta jo strI maiMne dekhI hai, use mere liye yahA~ bulA nAmase prasiddha eka nagarI hai| vahA~ yogazAstrake jJAtA eka laao|' pitAke aisA kahanepara vedazarmA bole-'maiM brAhmaNa-devatA sadA nivAsa karate the| unakA nAma thA ApakA priya kArya kruuNgaa|' yoM kahakara ve pitAko shivshrmaa| ve veda-zAstroMke acche vidvAn the| unake praNAma karake cale gaye aura usa strIke pAsa pahu~cakara pA~ca putra hue, jinheM zAstroMkA pUrNa jJAna thaa| unake nAma bole-'devi! mere pitA tumhAre liye prArthanA karate haiM; isa prakAra hai-yajJazarmA, vedazarmA, dharmazarmA, viSNuzarmA yadyapi ve vRddha haiM tathApi tuma mere anurodhase unapara kRpA tathA somazarmA-ye sabhI pitAke bhakta the| dvijazreSTha karake unake anukUla ho jaao|' zivazarmAne unakI bhakti dekhakara socA-'pitRbhakta vedazarmAkI aisI bAta sunakara mAyAse prakaTa huI puruSoMke hadayameM jo bhAva honA cAhiye, vaha mere ina usa strIne kahA-'brahman ! tumhAre pitA bur3hApese kaSTa pA putroMke hRdayameM hai yA nahIM isa bAtako buddhipUrvaka rahe haiM; ataH maiM kadApi unheM pati banAnA nahIM caahtii| parIkSA karake jAnanekA prayatna kruuN|' zivazarmA brahma- unheM khA~sIkA roga hai, unake mu~hameM kapha bharA rahatA hai| vettAoMmeM zreSTha the| unheM upAyakA jJAna thaa| unhoMne isa samaya dUsarI-dUsarI bImAriyoMne bhI unheM pakar3a rakhA mAyAdvArA apane putroMke sAmane eka ghaTanA upasthita kii| hai| rogake kAraNa ve zithila evaM Arta ho gaye haiM; ataH putroMne dekhA, unakI mAtA mahAn jvararogase pIr3ita hokara mujhe unakA samAgama nahIM caahiye| maiM tumhAre sAtha ramaNa mRtyuko prApta ho gyii| taba ve pitAke pAsa jAkara karanA cAhatI huuN| tumhArA priya kArya kruuNgii| tuma divya bole-'tAta ! hamArI mAtA apane zarIrakA parityAga lakSaNoMse sampanna, divyarUpadhArI tathA mahAn tejasvI ho; karake calI gyii| aba usake viSayameM Apa hameM kyA ataH maiM tumhIMko pAnA cAhatI huuN| mAnada ! usa bUr3heko AjJA dete haiM ?' dvijazreSTha zivazarmAne apane bhaktiparAyaNa lekara kyA kroge| mere zarIrakA upabhoga karanese tumheM jyeSTha putra yajJazarmAko sambodhita karake kahA-'beTA! samasta durlabha sukhokI prApti hogI, vipravara ! tumheM isa tIkhe hathiyArase apanI mAtAke sAre aGgoMko Tukar3e- jisa-jisa vastukI icchA hogI, vaha saba lA dU~gI; isameM Tukar3e karake idhara-udhara pheMka do| putrane pitAkI AjJAke tanika bhI sandeha nahIM hai|' anusAra hI kArya kiyaa| pitAne bhI yaha bAta sunii| yaha mahAn pApapUrNa apriya vacana sunakara vedazarmAne isase unheM usa putrakI bhaktike viSayameM pUrNa nizcaya ho kahA-'devi! tumhArA vacana adharmayukta, pApamizrita gyaa| aba unhoMne dUsare putrakI pitR-bhakti jAnanekA aura anucita hai| maiM pitAkA bhakta aura niraparAdha hU~ ___* jinheM sarvadevasvarUpa, paramezvara, kevala, jJAnamaya aura pradhAnarUpa kahate haiM, una siddhoMke svAmI Adisiddha bhagavAn zrInArAyaNakI maiM zaraNa huuN| Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa mujhase aisI bAta na kho| zubhe ! maiM pitAke liye hI usa mastakako dekhakara vedazarmAke cAroM bhAI kA~pa yahA~ AyA hU~ aura unhIMke liye tumase prArthanA karatA huuN| utthe| una puNyAtmA bandhuoMmeM isa prakAra bAta hone isake viparIta dUsarI koI bAta na kaho / mere pitAjIko lagI-'aho! dharma hI jisakA sarvasva thA, vaha hamArI hI svIkAra kro| devi ! isake liye tuma carAcara mAtA satya samAdhike dvArA mRtyuko prApta ho gyii| prANiyoMsahita trilokIkI jo-jo vastu cAhogI, vaha saba hamalogoMmeM ye vedazarmA hI parama saubhAgyazAlI the, nissandeha tumheM arpaNa kruuNgaa| adhika kyA kahU~, jinhoMne pitAke liye prANa de diye| ye dhanya to the hI devatAoMkA rAjya Adi bhI yadi cAho to tumheM de aura adhika dhanya ho gye|' zivazamani usa strIkI bAta sakatA huuN|' sunakara jAna liyA ki vedazarmA pUrNa bhakta thaa| tatpazcAt strI bolI-yadi tuma apane pitAke liye isa unhoMne apane tRtIya putra dharmazarmAse kahA-'beTA ! yaha prakAra dAna denemeM samartha ho to mujhe indrasahita sampUrNa apane bhAIkA mastaka lo aura jisa prakAra yaha jI sake, davatAoMkA abhI darzana kraao| vaha upAya kro|' vedazarmA bole-devi ! merA bala, merI tapasyAkA sUtajI kahate haiM-dharmazarmA bhAIke mastakako prabhAva dekho| mere AvAhana karanepara ye indra Adi zreSTha lekara turaMta hI vahA~se cala diye| unhoMne pitAkI bhakti, devatA yahA~ A phuNce| tapasyA, satya aura saralatAke balase dharmako AkarSita devatAoMne vedazarmAse kahA- dvijazreSTha ! hama kiyaa| unakI tapasyAse khiMcakara dharmarAja dharmazarmAke tumhArA kauna-sA kArya kareM?' pAsa Aye aura isa prakAra bole-'dharmazarman ! tumhAre vedazarmA bole-devagaNa ! yadi Apaloga AvAhana karanese maiM yahA~ upasthita huA hU~ mujhe apanA mujhapara prasanna haiM to mujhe apane pitAke caraNome pUrNa bhakti kArya batAo, maiM use nissandeha pUrNa kruuNgaa|' pradAna kreN| 'evamastu' kahakara sampUrNa devatA jaise Aye dharmazarmAne kahA-dharmarAja ! yadi maiMne gurukI the, vaise lauTa gye| taba usa strIne harSameM bharakara kahA- sevA kI ho, yadi mujhameM pitAke prati niSTA aura 'tumhArI tapasyAkA bala dekha liyaa| devatAoMse mujhe avicala tapasyA ho to isa satyake prabhAvase mere bhAI koI kAma nahIM hai| yadi tuma mujhe muMhamAMgI vastu denA vedazarmA jI utthe| cAhate ho aura apane pitAke liye mujhe le jAnA cAhate dharma bole-mahAmate ! maiM tumhArI tapasyA aura ho to apanA sira apane hI hAthase kATakara mujhe arpaNa pitRbhaktise santuSTa hU~, tumhAre bhAI jI jAyeMge; tumhArA kara do|' kalyANa ho| dharmavettAoMke liye jo durlabha hai, aisA vedazarmAne kahA-devi ! Aja maiM dhanya ho koI uttama varadAna mujhase aura mA~ga lo| gyaa| zubhe ! maiM pitAke liye apanA mastaka bhI de dUMgA; dharmazarmAne jaba dharmakA yaha uttama vacana sunA to le lo, le lo| yaha kahakara dvijazreSTha vedazarmAne tIkhI usa mahAyazasvIne mahAtmA vaivasvatase kahA-'dharmarAja! dhAravAlI teja talavAra uThAyI aura ha~sate-ha~sate apanA yadi Apa mujhapara prasanna haiM to pitAke caraNoMkI pUjAmeM mastaka kATakara usa strIko de diyaa| khUnameM DUbe hue usa avicala bhakti, dharmameM anurAga tathA antameM mokSakA mastakako lekara vaha zivazarmAke pAsa gyii| varadAna mujhe diijiye|' taba dharmane kahA-'merI kapAse strIne kahA-vipravara ! tumhAre putra vedazarmAne mujhe yaha saba kucha tumheM prApta hogaa| unake mukhase yaha tumhArI sevAke liye yahA~ bhejA hai; yaha unakA mastaka hai, mahAvAkya nikalate hI vedazarmA uThakara khar3e ho gye| ise grahaNa kro| isako unhoMne apane hAthase kATakara mAno ve sotese jAga uThe hoN| uThate hI mahAbuddhimAna diyA hai| vedazarmAne dharmazarmAse kahA-'bhAI ! ve devI kahA~ Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . zivazarmAke cAra putroMkA pitR-bhaktike prabhAvase zrIviSNudhAmako prApta honA gayIM? pitAjI kahA~ haiM ?' dharmazarmAne thor3emeM saba hAla kaha sunaayaa| saba hAla jAnakara vedazarmAko bar3I prasannatA huii| unhoMne dharmazarmAse kahA- 'priya bandhu ! isa pRthvIpara tumhAre jaisA merA hitaiSI kauna hai ?' tadanantara donoM bhAI prasanna hokara apane pitA zivazarmAke pAsa gye| usa samaya dharmazarmAne tejasvI pitAse kahA-- 'mahAbhAga ! Aja maiMne Apake putra vedazarmAko mastaka aura jIvanake sAtha yahA~ lA diyA hai| Apa inheM svIkAra kiijiye|' hue cauthe putra mahAmati viSNuzarmA se kahA-' -'beTA! merA kahanA kro| Aja hI indralokako jAo aura vahA~se amRta le aao| maiM apanI isa priyatamAke sAtha isa samaya amRta pInA cAhatA hU~; kyoMki amRta saba rogoMko dUra karanevAlA hai|' mahAtmA pitAkA yaha vacana sunakara viSNuzarmAne unase kahA- 'pitAjI! maiM Apake kathanAnusAra saba kArya kruuNgaa|' yaha kahakara parama buddhimAn dharmAtmA viSNuzarmAne pitAko praNAma kiyA aura unakI pradakSiNA karake apane mahAn bala, tapasyA UURDER LANTISGA ************ LASTRELOC 219 antarikSamArgase jaba ve AkAzake bhItara ghuse, taba devarAja indrane unheM dekhA aura unakA uddezya jAnakara usameM vighna DAlanA Arambha kiyaa| unhoMne menakAse kahA- 'sundarI! merI AjJAse zIghratApUrvaka jAo aura vipravara viSNuzarmAke kAryameM bAdhA ddaalo|' devarAjakI AjJA pAkara menakA bar3I utAvalIke sAtha clii| usakA sundara rUpa thA aura vaha saba prakArake AbhUSaNoMse tadanantara, zivazarmAne vinIta bhAvase sAmane khar3e vibhUSita thI / nandanavanake bhItara pahu~cakara vaha jhUlemeM jA baiThI aura madhura svarase gIta gAne lgii| usakA saMgIta bINAke svarake samAna thaa| viSNuzarmAne use dekhA aura usake manobhAvako samajha liyaa| unhoMne socA - 'yaha eka bahuta bar3e vighnake rUpameM upasthita huI hai, indrane ise vicArakara ve zIghratApUrvaka Age bar3ha gye| menakAne unheM bhejA hai; yaha merI bhalAI nahIM kara sktii| yaha jAte dekhA aura pUchA - 'mahAmate ! kahA~ jAoge ?' jAU~gA, vahA~ pahu~caneke liye mujhe bar3I jaldI hai|' viSNuzarmA bole- maiM pitAke kAryase indralokameM menakAne kahA - 'vipravara! maiM kAmadevake bANoMse ghAyala hokara isa samaya tumhArI zaraNameM AyI huuN| yadi dharmakA pAlana karanA cAhate ho to merI rakSA kro|' ******* tathA niyamake prabhAvale AkAzamArgadvArA indralokakI yAtrA kii| viSNuzarmA bole-- sumukhi ! mujhe devarAjakA sArA caritra mAlUma hai; tumhAre manameM kyA hai, yaha bhI mujhase chipA nahIM hai| tumhAre teja aura rUpase vizvAmitra Adi dUsare loga hI mohita hote haiN| maiM zivazarmAkA putra hU~, mujhapara tumhArA jAdU nahIM cala sktaa| abale ! maiM yogasiddhiko prApta hU~, tapasyAse siddha ho cukA huuN| kAma Adi bar3e-bar3e doSoMko maiMne pahale hI jIta liyA hai| tuma kisI dUsare puruSakA Azraya lo, maiM indralokako jA rahA huuN| yoM kahakara dvijazreSTha viSNuzarmA zIghratApUrvaka cale gye| menakAkA prayatna niSphala huaa| devarAjake pUchanepara usane saba kucha batA diyaa| taba indrane bAraMbAra vina upasthita kiyA, kintu mahAyazasvI brAhmaNane apane tejase Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa una saba vinoMkA nAza kara diyaa| unake upasthita kiye krodhase lAla ho rahI thiiN| [kintu Apake Anese merA hue bhayaMkara vinoMkA vicAra karake mahAtejasvI bhAva badala gyaa|] devendra ! Apa Akara mujhe vara denA viSNuzarmAko bar3A krodha huaa| unhoMne socA-'maiM cAhate haiM to amRta dIjiye; sAtha hI pitAke caraNoMmeM indralokase indrako girA dUMgA aura devatAoMkI rakSAke avicala bhakti pradAna kiijiye|' liye dUsarA indra bnaauuNgaa|' ve isa prakAra vicAra kara hI isa prakAra bAtacIta honepara indrane prasanna cittase rahe the ki devarAja indra vahA~ A pahu~ce aura bole- brAhmaNako amRtase bharA ghar3A lAkara diyA tathA varadAna 'mahAprAjJa vipra ! tapasyA, niyama, indriyasaMyama, satya aura dete hue kahA-'vipravara ! apane pitAke prati tumhAre zaucake dvArA tumhArI samAnatA karanevAlA dUsarA koI nahIM hRdayameM sadA avicala bhakti banI rhegii|' yoM kahakara hai| tumhArI isa pitRbhaktise maiM devatAosahita parAsta ho indrane brAhmaNako vidA kiyaa| tadanantara viSNuzarmA apane gyaa| sAdhuzreSTha ! tuma mere sAre aparAdha kSamA karo aura pitAke pAsa jAkara bole-'tAta ! maiM indrake yahA~se mujhase koI vara maaNgo| tumhArA kalyANa ho| tumhAre amRta le AyA huuN| isakA sevana karake Apa sadAke mA~ganepara maiM durlabha-se-durlabha vara bhI de duuNgaa|' yaha liye nIroga ho jaaiye|' zivazarmA putrakI yaha bAta sunakara viSNuzani devarAjase kahA-'Apako mahAtmA sunakara bahuta santuSTa hue aura saba putroMko bulAkara brAhmaNoMke tejakA vinAza karanekI kabhI ceSTA nahIM karanI kahane lage-'tuma saba loga pitRbhaktise yukta aura merI cAhiye; kyoMki yadi zreSTha brAhmaNa krodhame bhara jAyeM to AjJAke pAlaka ho / ataH prasannatApUrvaka mujhase koI vara samasta putra-pautroMke sAtha aparAdhI vyaktikA saMhAra kara maaNgo| isa bhUtalapara jo durlabha vastu hogI, vaha bhI tumheM sakate haiM-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| yadi Apa mila jaaygii|' pitAkI yaha bAta sunakara ve sabhI putra isa samaya yahA~ na Aye hote to maiM apanI tapasyAke eka-dUsarekI ora dekhate hue unase bole-'suvrata ! prabhAvase Apake isa uttama rAjyako chInakara kisI ApakI kRpAse hamArI mAtA, jo yamalokako calI gayI dUsareko de DAlanekA vicAra kara cukA thaa| merI A~kheM haiM, jI jaayeN|' zivazarmAne kahA-'putro! tumhArI marI huI putravatsalA mAtA abhI jIvita hokara harSameM bharI huI yahA~ AyegI-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai|' RSi zivazarmAke mukhase yaha zubha vAkya nikalate hI una putroMkI mAtA harSameM bharI huI vahA~ A pahu~cI aura bolI-'mere saubhAgyazAlI putro! isIliye saMsArameM puNyAtmA striyA~ puNyasAdhaka putrakI icchA karatI haiN| jisakA kulake anurUpa AcaraNa ho, jo apane kulakA AdhAra tathA mAtA-pitAko tAranevAlA ho-aise uttama putrako koI bhI strI puNyake binA kaise pA sakatI hai| na jAne maiMne kaise-kaise puNya kiye the, jinake phalasvarUpa ye dharmaprANa, dharmAtmA, dharmavatsala tathA atyanta puNyabhAgI mahAtmA mujhe patirUpameM prApta hue| mere sabhI putra pitRbhaktimeM rata hai; isase bar3hakara prasannatAkI bAta aura Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * somazarmAkI pitR-bhakti. 221 kyA hogii| aho ! saMsArameM puNyake hI balase uttama vaiSNavadhAmako jaao| putrakI prApti hotI hai| mujhe pA~ca putra prApta hue haiM, jinakA maharSi zivazarmAke yaha uttama vacana kahate hI hRdaya vizAla hai tathA jinameM eka-se-eka bar3hakara hai| bhagavAn zrIviSNu apane hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura mere sabhI putra yajJa karanevAle, puNyAtmA, tapasvI, tejasvI padma dhAraNa kiye garur3apara savAra ho vahA~ A pahu~ce aura aura parAkramI haiN|' putroMsahita zivazarmAse bAraMbAra kahane lage-'vipravara ! isa prakAra mAtAke kahanepara putroMko bar3A harSa huA putroMsahita tumane bhaktike balase mujhe apane vazameM kara aura ve apanI mAtAko praNAma karake bole-'mA~! liyA hai| ataH ina puNyAtmA putroM tathA patike sAtha acche mAtA-pitAkI prApti bar3e puNyase hotI hai| tuma rahanekI icchAvAlI isa puNyamayI palIko sAtha lekara sadA puNya karma karatI rahatI ho| hamAre bar3e bhAgya the, jo tuma mere paramadhAmako clo|' tuma hameM mAtAke rUpameM prApta huI, jinake garbhameM Akara zivazarmAne kahA-bhagavan ! ye mere cAroM putra hI hamaloga uttama puNyoMse vRddhiko prApta hue haiN| hamArI yahI isa samaya parama uttama vaiSNavadhAmameM cleN|maiN patnIke sAtha abhilASA hai ki pratyeka janmameM tumhIM hamArI mAtA aura abhI bhUlokameM hI kucha kAla vyatIta karanA cAhatA huuN| ye hI hamAre pitA ho|' mere sAtha merA kaniSTha putra somazarmA bhI rhegaa| pitA bole-putro! tumaloga mujhase koI parama satyabhASI maharSi zivazarmAke yoM kahanepara devezvara uttama aura puNyadAyaka varadAna maaNgo| mere santuSTa honepara bhagavAn zrIviSNune unake cAra putroMse kahA-'tumaloga tumaloga akSaya lokoMkA upabhoga kara sakate ho| dAha aura pralayase rahita mokSadAyaka golokadhAmako putroMne kahA-pitAjI ! yadi Apa hamapara prasanna clo|' bhagavAnke itanA kahate hI una cAroM satyatejasvI haiM aura vara denA cAhate haiM to hameM bhagavAn zrIviSNuke brAhmaNoMkA tatkAla viSNuke samAna rUpa ho gayA, unake golokadhAmameM bheja dIjiye, jahA~ kisI prakArako cintA zarIrakA zyAmavarNa indra nIlamaNike samAna zobhA pAne aura vyAdhi nahIM phaTakane paatii| lgaa| unake hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura padma suzobhita pitA bole-putro ! tumaloga sarvathA niSpApa ho; hone lge| ve viSNurUpadhArI mahAn tejasvI dvija isaliye mere prasAda, tapasyA aura isa pitRbhaktike balase pitRbhaktike prabhAvase viSNudhAmako prApta ho gye| . somazarmAkI pitR-bhakti sUtajI kahate haiM-bhagavAn zrIviSNukA rhe| dharmAtmA somazarmA dina-rAta Alasya chor3akara usa golokadhAma tamase pare parama prakAzarUpa hai| pUrvokta cAroM amRta-kumbhakI rakSA karate rhe| dasa varSoke pazcAt brAhmaNa jaba usa lokameM cale gaye, taba mahAprAjJa mahAyazasvI zivazarmA punaH lauTakara vahA~ aaye| ye zivazani apane choTe patrase kahA-'mahAmate! mAyAkA prayoga karake bhAryAsahita kor3hI bana gye| jaise somazarman ! tuma pitAkI bhakti meM rata ho| maiM isa samaya ve svayaM kuSTharogase pIr3ita the, usI prakAra unakI strI bhI tumheM yaha amRtakA ghar3A de rahA hU~, tuma sadA isakI rakSA thiiN| donoM hI mAMsake piNDakI bhA~ti tyAga deneyogya karanA / maiM palIke sAtha tIrthayAtrA karane jaauuNgaa|' yaha dikhAyI dete the| ve dhIracitta brAhmaNa mahAtmA somazarmAke sunakara somazarmAne kahA-'mahAbhAga ! aisA hI hogaa|' samIpa aaye| vahA~ padhAre hue mAtA-pitAko sarvathA buddhimAn zivazarmA somazarmAke hAthameM vaha ghar3A dekara duHkhase pIr3ita dekha mahAyazasvI somazarmAko bar3I dayA vahA~se cala diye aura dasa varSotaka nirantara tapasyA meM lage AyI / bhaktise unakA mastaka jhuka gyaa| ve una donoMke Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam **************** caraNoM meM par3a gaye aura bole-- 'pitAjI! maiM dUsare kisIko aisA nahIM dekhatA, jo tapasyA, guNa-samudAya aura uttama puNyase yukta hokara ApakI samAnatA kara ske| phira bhI Apako yaha kyA ho gayA ? vipravara! sampUrNa devatA sadA dAsakI bhA~ti ApakI AjJAke pAlanameM lage rahate haiN| ve Apake tejase khiMcakara yahA~ A jAte haiN| Apa itane zaktizAlI haiM to bhI kisa pApake kAraNa Apake zarIrameM yaha pIr3A denevAlA roga ho gayA ? brAhmaNazreSTha ! isakA kAraNa btaaiye| yaha merI mAtA bhI puNyavatI hai, isakA puNya mahAn hai; yaha pativrata dharmakA pAlana karanevAlI hai| yaha apane svAmIkI kRpAse samUcI trilokIko bhI dhAraNa karanemeM samartha hai| jo rAga-dveSakA parityAga karake bhA~ti-bhA~ti ke kamadvArA apane patidevakA pUjana karatI hai, devatAoMkI hI bhA~ti gurujanoMke prati bhI jisake hRdayameM AdarakA bhAva hai, vaha merI mAtA kyoM isa kaSTakArI kuSTharogakA duHkha bhoga rahI hai ?" zivazarmA bole - mahAbhAga ! tuma zoka na karo; sabako apane kamaukA hI phala bhoganA par3atA hai; kyoMki manuSya prAyaH [ pUrvakRta ] pApa aura puNyamaya karmoMse yukta [ saMkSipta padmapurANa hotA hI hai| aba tuma hama donoM rogiyoMke ghAvoMko dhokara sApha karo / 1 pitAkA yaha zubha vAkya sunakara mahAyazasvI somazarmAne kahA1- Apa donoM puNyAtmA haiM; maiM ApakI sevA avazya kruuNgaa| mAtA-pitAkI zuzrUSAke sivA merA aura kartavya hI kyA hai|' somazarmA una donoMke duHkhase duHkhI the| ve mAtA-pitAke mala-mUtra tathA kapha Adi dhote apane hAthase unake caraNa pakhArate aura davAyA karate the| unake rahane aura nahAne AdikA prabandha bhI ve pUrNa bhaktike sAtha svayaM hI karate the| vipravara somazarmA bar3e yazasvI, dharmAtmA aura satpuruSoMmeM zreSTha the| ve apane donoM gurujanoMko kaMdhepara biThAkara tIrtho meM le jAyA karate the| ve vedake jJAtA the; ataH mAGgalika mantrokA uccAraNa karake donoMko apane hAthase vidhipUrvaka nahalAte aura svayaM bhI snAna karate the| phira pitaroMkA tarpaNa aura devatAoMkA pUjana bhI ve una donoMse pratidina karAyA karate the| svayaM agnimeM homa karate aura apane donoM mahAguru mAtA-pitAko prasanna karate hue apane saba kArya unheM batAyA karate the| somazarmA una donoMko pratidina zayyApara sulAte aura unheM vastra tathA puSpa Adi saba sAmagrI nivedana karate the| parama sugandhita pAna lagAkara mAtA-pitAko arpaNa karate tathA nityaprati unakI icchAke anusAra phala, mUla, dUdha Adi uttamottama bhojya padArtha khAneko dete the| isa kramase ve sadA hI mAtA-pitAko prasanna rakhanekI ceSTA karate the| pitA somazarmAko bulAkara unheM nAnA prakArake kaThora evaM duHkhadAyI vacanoMse pIr3ita karate aura Atura hokara unheM DaMDoMse pITate bhI the| yaha saba karanepara bhI dharmAtmA somazarmA kabhI pitAke Upara krodha nahIM karate the| ve sadA santuSTa rahakara mana, vANI aura kriyA- tInoMke hI dvArA pitAkI pUjA karate the| ye saba bAteM jAnakara zivazarmA apane caritrapara vicAra karane lge| unhoMne socA- 'somazarmAkA merI sevAmeM adhika anurAga dikhAyI detA hai, isIliye Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ******** * somazarmAkI pitR-bhakti * samayapara maiMne isake tapakI parIkSA kI hai; kintu merA putra bhakti-bhAva tathA satyapUrNa bartAvase bhraSTa nahIM ho rahA hai| Mitra nindA karane aura mAranepara bhI sadA mIThe vacana bolatA hai| isa prakAra merA buddhimAn putra duSkara sadAcArakA pAlana kara rahA hai| ataH aba maiM bhagavAn zrIviSNuke prasAdase isake duHkha dUra kruuNgaa|' isa prakAra bahuta derataka soca-vicAra karaneke pazcAt parama buddhimAn zivazarmAne punaH mAyAkA prayoga kiyaa| amRtake ghar3ese amRtakA apaharaNa kara liyaa| usake bAda somazarmAko bulAkara kahA - 'beTA! maiMne tumhAre hAthameM roganAzaka amRta saupA thA, use zIghra lAkara mujhe arpaNa karo, jisase maiM isa samaya usakA pAna kruuN|' pitAke yoM kahanepara somazarmA turaMta uThakara cala diye / amRtake ghar3eke pAsa jAkara unhoMne dekhA ki vaha 223 khAlI par3A hai-- usameM amRtakI eka bU~da bhI nahIM hai| yaha dekhakara parama saubhAgyazAlI somazarmAne mana-hI-mana kahA - 'yadi mujhameM satya aura guru-zuzrUSA hai, yadi maiMne pUrvakAlameM nizchala hRdayase tapasyA kI hai, indriyasaMyama, satya aura zauca Adi dharmokA hI sadA pAlana kiyA hai, to yaha ghar3A nizcaya hI amRtase bhara jAya' mahAbhAga somazarmAne isa prakAra vicAra karake jyoM hI usa ghar3ekI ora dekhA, tyoM hI vaha amRtase bhara gyaa| ghar3eko bharA dekha use hAthameM le mahAyazasvI somazarmA turaMta hI pitAke pAsa gaye aura unheM praNAma karake bole'pitAjI! lIjiye, yaha amRtase bharA ghar3A A gyaa| mahAbhAga ! aba ise pIkara zIghra hI rogase mukta ho jaaiye|' putrakA yaha parama puNyamaya tathA satya aura dharmake uddezyase yukta madhura vacana sunakara zivazarmAko bar3A harSa huaa| ve bole- 'putra ! Aja maiM tumhArI tapasyA, indriyasaMyama, zauca, guruzuzrUSA tathA bhaktibhAvase vizeSa saMtuSTa huuN| lo, aba maiM isa vikRta rUpakA tyAga karatA huuN|' yoM kahakara brAhmaNa zivazarmAne putrako apane pahale rUpameM darzana diyaa| somazarmAne mAtA-pitAko pahale jisa rUpameM dekhA thA, usI rUpameM usa samaya bhI dekhaa| ve donoM mahAtmA sUryamaNDalakI bhA~ti tejase dipa rahe the| somazarmAne bar3I bhaktike sAtha una mahAtmAoMke caraNoMmeM mastaka jhukAyA / tadanantara ve donoM pati-patnI putrase bAtacIta karake atyanta prasanna hue| phira dharmAtmA brAhmaNa bhagavAn zrIviSNukI kRpAse apanI patnIko sAtha le viSNudhAmako cale gye| apane puNya aura yogAbhyAsake prabhAvase una maharSine durlabha pada prApta kara liyaa| Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 * arcasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ***************** RSiyoMne kahA- sUtajI ! aba hama mahAtmA suvratakA caritra sunanA cAhate haiN| ve mahAprAjJa kisa gotrameM utpanna hue aura kisake putra the ? brAhmaNa sutratakI kyA tapasyA thI aura kisa prakAra unhoMne bhagavAn zrIharikI ArAdhanA kI thI ? [ saMkSipta padmapurANa suvratakI utpattike prasaGgameM sumanA aura zivazarmAkA saMvAda - vividha prakArake putroMkA varNana tathA durvAsAdvArA dharmako zApa sUtajI bole- vipragaNa ! maiM suvratake divya evaM pAvana caritrakA varNana karatA huuN| yaha prasaGga parama kalyANakArI tathA bhagavAn zrIviSNukI carcAse yukta hai| pUrva kalpakI bAta hai, narmadAke pApanAzaka taTapara amarakaNTaka tIrthake bhItara kauzika-vaMzameM eka zreSTha brAhmaNa utpanna hue the| unakA nAma thA somshrmaa| unake koI putra nahIM thaa| isa kAraNa ve bahuta duHkhI rahA karate the| unakI patnIkA nAma thA sumnaa| vaha uttama vratakA AcaraNa karanevAlI thii| eka dina usane apane patiko cintita dekhakara kahA- 'nAtha! cintA chor3iye cintAke samAna dUsarA koI duHkha nahIM hai, kyoMki vaha zarIrako sukhA DAlatI hai jo use tyAgakara yathocita bartAva karatA hai, vaha anAyAsa hI AnandameM masta rahatA hai| * vipravara! mere sAmane Apa apanI cittAkA kAraNa btaaiye|' 1 4.9 -------------NE zAkhAoMpara basere lete haiN| ajJAna usa vRkSakA phala hai aura adharmako usakA rasa batAyA gayA hai| durbhAvarUpa jalase sIMcanepara usakI vRddhi hotI hai| azraddhA usake phUlane-phalanekI Rtu hai| jo manuSya usa vRkSakI chAyAkA Azraya lekara saMtuSTa rahatA hai, usake pake hue phaloMko pratidina khAtA hai aura una phaloMke adharmarUpa rasase puSTa hotA hai, vaha Uparase kitanA hI prasanna kyoM na ho, vAstavameM patanakI ora hI jAtA hai| isaliye puruSako cintA chor3akara lobhakA bhI tyAga kara denA cAhiye / strI, putra aura dhanakI cintA to kabhI karanI hI nahIM caahiye| priyatama ! kitane hI vidvAn bhI mUrkhoke mArgakA avalambana karate haiN| dina-rAta mohameM DUbe rahakara nirantara isI cintAmeM par3e rahate haiM ki kisa prakAra mujhe acchI strI mile aura kaise maiM bahuta-se putra prApta karU~ / brahman ! Apa cintA aura mohakA tyAga karake vivekakA Azraya laujiye / koI pUrvajanmameM RNa deneke kAraNa isa janmameM apane sambandhI hote haiM aura koI-koI dharohara har3apa leneke kAraNa bhI sambandhIke rUpameM janma lete haiN| patnI, pitA, mAtA, bhRtya, svajana aura bAndhava-saba loga apane-apane RNAnubandhase hI isa pRthvIpara utpanna hote haiN| jisane jisakI jisa bhAvase dharohara har3apa lI hai, vaha usI bhAvase usake yahA~ janma letA hai| dharoharakA svAmI rUpavAn aura guNavAn putra hokara pRthvIpara utpanna hotA hai aura dharoharake apaharaNakA badalA leneke liye dAruNa duHkha dekara calA jAtA hai| jo kisIkA RNa lekara mara jAtA hai, usake yahA~ dUsare janmameM RNadAtA puruSa putra, bhAI, pitA, patnI aura mitrarUpase utpanna hotA hai| vaha sadA hI atyanta duSTatApUrNa bartAva karatA hai| guNoMkI ora to vaha kabhI 1 somazarmAne kahA - suvrate na jAne kisa pApase maiM nirdhana aura putrahIna huuN| yahI mere duHkhakA kAraNa hai| sumanA bolI- prANanAtha ! suniye| maiM eka aisI bAta batAtI hU~, jo saba sandehoMkA nAza karanevAlI hai| pApa eka vRkSake samAna hai, usakA bIja hai lobha moha usakI jar3a hai| asatya usakA tanA aura mAyA usakI zAkhAoMkA vistAra hai| dambha aura kuTilatA patte haiN| kubuddhi phUla hai aura anRta usakI gandha hai| chala, pAkhaNDa, corI, IrSyA, krUratA, kUTanIti aura pApAcArase yukta prANI usa mohamUlaka vRkSake pakSI haiM, jo mAyArUpI * nAsti cintAsamaM duHkhaM kAyazoSaNameva hi / yasto saMtyajya varteta sa sukhena pramodate // (11 / 11) Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] suvratakI utpattike prasaGgameM sumanA aura zivazarmAkA saMvAda * -------- ************ dekhatA hI nhiiN| krUra svabhAva aura niSThura AkRti banAye apane svajanoMko sadA kaThora bAteM sunAyA karatA hai| pratidina mIThI-mIThI vastue~ svayaM khAtA hai| gharameM rahate hue dhanakA balapUrvaka upabhoga karatA hai aura rokanepara kupita ho jAtA hai| vipravara! aba maiM Apake sAmane zatru svabhAvavAle putrakA varNana karatI huuN| vaha bAlyAvasthAse hI sadA zatruoMkA-sA bartAva karatA hai| khela-kUdameM bhI pitA mAtAko mAra-mArakara bhAgatA hai aura bAraMbAra ha~sA karatA hai| krodhayukta svabhAvako lekara hI bar3A hotA hai aura sadA vairake kAmameM lagA rahatA hai| vaha pratidina pitA aura mAtAkI nindA karatA hai| phira vivAha sambandha ho jAnepara nAnA prakArase dhanakA apavyaya karatA hai| 'ghara aura kheta Adi saba merA hI hai' [tumaloga kauna ho merA hAtha rokanevAle ?] yoM kahakara pitA aura mAtAko pratidina pITatA rahatA hai| unakI mRtyuke pazcAt na vaha zrAddha karatA hai aura na kabhI dAna hI detA hai| aise bahutere putra isa pRthvIpara utpanna hote rahate haiN| aba maiM usa putrakA varNana karatI hU~, jisake dvArA priya vastukI prApti hotI hai| vaisA bAlaka bacapanase hI mAtA- pitAkA priya karatA hai| vayaska (bar3A ) honepara bhI unake priyasAdhanameM lagA rahatA hai aura sadA apanI bhaktise mAtA- pitAko santuSTa rakhatA hai| snehase, mIThI vANIse tathA priya laganevAlI bAtacItase unheM prasanna rakhanekI ceSTA karatA hai| mAtA-pitAkI mRtyuke pazcAt sampUrNa zrAddhakarma aura piNDadAna AdikA kArya karatA hai tathA unakI sadgatike liye tIrthayAtrA bhI karatA hai| priyatama ! aba isa samaya Apake sAmane udAsIna putrakA varNana karatI hU~-vipravara! udAsIna bAlaka sadA udAsIna bhAvase hI rahatA hai| vaha na kucha detA hai aura na letA hai| na ruSTa hotA hai aura na sntusstt| isa prakAra maiMne putroMke sambandhameM saba kucha batA diyaa| putroMkI aisI hI gati hai| jaise putra hote haiM, vaise hI pitA, mAtA, patnI, bandhu bAndhava tathA bhRtya Adi anya loga bhI batAye gaye haiN| [ inameM bhI zatru mitra aura udAsIna Adi bheda hote 225 haiN|] manuSyoMkI to bAta hI kyA hai, pazu-ghor3e, hAthI, bhaiMsa Adi bhI aise hI hote haiN| naukaroMkI bhI yahI sthiti hai; ye saba RNake sambandhase hI prApta hote haiN| hama donoMne pUrvajanmameM na to kisIse RNa liyA hai aura na kisIkI dharohara hI har3apI hai| itanA hI nahIM, hamane kisIke sAtha vaira bhI nahIM kiyA hai| [isIliye hameM dhana aura putra Adi kisI bhI vastukI prApti nahIM huI hai|] yaha jAnakara Apa zAnti dhAraNa kareM aura vyarthakI cintA chor3a deN| Apane kisIko dAna nahIM diyA hai, taba dhana kaise aaye| ataH prANanAtha ! duHkhI na hoiye| dvijazreSTha ! jisa puruSako dhana milanA nizcita hai, usake hAthameM anAyAsa hI dhana A jAtA hai| manuSya usa dhanakI bar3e yanase rakSA karatA hai| kintu jaba vaha jAneko hotA hai, taba calA hI jAtA hai| aisA samajhakara Apa zAnta ho jaaiye| nirarthaka cintA chor3iye mahAn mohase mUr3ha (vivekazUnya) hue mAnava pApameM Asaktacitta hokara kahane lagate haiM ki 'yaha ghara, yaha putra aura ye striyA~ merI hI haiN|' kintu prANanAtha ! saMsArakA yaha bandhana sadA jhUThA hI dikhAyI detA hai| somazarmA bole - kalyANI! tuma ThIka kahatI ho; tumhArA yaha vacana saba prakArake sandehoMkA nAza karanevAlA hai tathApi satyake jJAtA sAdhu puruSa vaMzakI icchA rakhate haiN| priye! mujhe putrakI cintA hai; jImeM AtA hai-- jisa kisI upAyase sambhava ho, maiM putra avazya utpanna kruuN| sumanAne kahA - mahAbhAga ! eka hI vidvAn putra zreSTha hai, bahuta se guNahIna putroMko lekara kyA karanA hai ? eka hI putra kulakA uddhAra karatA hai; dUsare to kevala kaSTa denevAle hote haiN| puNyase hI putra prApta hotA hai, puNyase hI acchA kula milatA hai tathA puNyase hI uttama garbhakI prApti hotI hai| isaliye Apa puNyakA anuSThAna kIjiye prANanAtha! puNyakarma karanevAle manuSya hI sukha rAzikA upabhoga karate haiN| somazarmA bole- bhadre mujhe puNyakA anuSThAna batAo uttama puNya kaisA hotA hai ? puNyake lakSaNoMkA varNana kro| 1 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa sumanAne kahA-prANanAtha ! puruSa yA strIko sadA vidvAn brAhmaNake rUpameM aaye| niyamane mahAprAjJa jisa prakAra bartAva karanA cAhiye tathA jisa prakAra puNya paNDitakA rUpa dhAraNa kara rakhA thA aura dAna agnikaranese kIrti, putra, pyArI strI aura dhanakI prApti hotI hai, hotrIkA svarUpa dhAraNa kiye maharSi durvAsAke nikaTa vaha saba maiM batAtI hU~ tathA puNyakA lakSaNa bhI kahatI huuN| upasthita huA thaa| kSamA, zAnti, lajjA, ahiMsA aura brahmacarya, tapasyA, paJcayajJoMkA anuSThAna, dAna, niyama, akalpanA (niHsaMkalpa avasthA)-ye saba strI rUpa kSamA, zauca, ahiMsA, uttama zakti aura corIkA dhAraNa kiye vahA~ AyI thiiN| buddhi, prajJA, dayA, zraddhA, abhAva-ye puNyake aGga haiM; inake anuSThAnase dharmakI medhA, satkRti aura zAnti-inakA bhI vahI rUpa thaa| pUrti karanI caahiye|* dharmAtmA puruSa mana, vANI aura pA~coM agniyA~, parama pAvana veda aura vedAGga-ye bhI zarIra-tInoMkI kriyAse dharmakA sampAdana karatA hai| apanA-apanA divya rUpa dhAraNa kiye upasthita the| isa phira vaha jisa-jisa vastukA cintana karatA hai, vaha durlabha prakAra dharma apane parivArake sAtha vahA~ Aye the| ye honepara bhI use prApta ho jAtI hai| saba-ke-saba muniko siddha ho gaye the| somazarmAne pUchA-bhAmini ! dharmakA svarUpa dharma bole-brahman ! Apane tapasvI hokara bhI kaisA hai? aura usake kauna-kauna-se aGga hai? priye! krodha kyoM kiyA hai? krodha to manuSyake zreya aura isa viSayako sunanekI mere manameM bar3I ruci ho rahI hai; tapasyA-donoMkA hI nAza kara DAlatA hai; isaliye ataH tuma prasannatApUrvaka isakA varNana kro| tapasyAke samaya isa sarvanAzI krodhako avazya tyAga sumanA bolI-brahman ! jinakA atrivaMzameM janma denA caahiye| dvijazreSTha ! svastha hoiye; ApakI huA hai tathA jo anasUyAke putra haiM, una bhagavAn tapasyAkA phala bahuta uttama hai| dattAtreyajIne hI sadA dharmakA sAkSAtkAra kiyA hai| maharSi durvAsAne kahA-Apa kauna haiM, jo ina zreSTha durvAsA aura dattAtreya-ina donoMne uttama tapasyA kI hai| brAhmaNoMke sAtha yahA~ padhAre haiM? tathA Apake sAtha ye unhoMne tapasyA aura Atmabalake sAtha dharmAnukUla bartAva sundara rUpa aura alaMkAroMse suzobhita striyA~ kaise kiyA hai| unhoMne vanameM rahakara dasa hajAra varSAMtaka tapasyA khar3I haiM? kI, binA kucha khAye-pIye kevala havA pIkara jIvana- dharma bole-mune! ye jo Apake sAmane nirvAha kiyA; isase ve donoM zubhadazI ho gaye haiN| brAhmaNake rUpameM sampUrNa tejase yukta dikhAyI dete hai, jo tatpazcAt utane hI samaya (dasa hajAra varSa) taka una hAthameM daNDa aura kamaNDalu liye atyanta prasanna jAna donoMne paJcAgnisevana kiyaa| usake bAda ve jalake bhItara par3ate haiM; inakA nAma 'brahmacarya' hai| isI prakAra ye jo khar3e ho utane hI varSAMtaka tapasyAmeM lage rhe| yativara dUsare tejasvI brAhmaNa khar3e haiM, inapara bhI dRSTipAta dattAtreya aura munizreSTha durvAsA bahuta durbala ho gye| taba kiijiye| inake zarIrakA raGga pIlA aura A~kheM bhUre raMgakI munivara durvAsAke manameM dharmake prati bar3A krodha huaa| haiM; ye 'satya' kahalAte haiN| dharmAtman ! inhIMka samAna jo isI samaya buddhimAn dharma sAkSAt vahA~ A phuNce| unake apanI divya prabhAse vizvedevoMkI samAnatA kara rahe haiM sAtha brahmacarya aura tapa Adi bhI mUrtimAn hokara aaye| tathA jinakA Apane sadA hI Azraya liyA hai, vahI ye satya, brahmacarya, tapa aura indriyasaMyama-ye uttama evaM Apake mUrtimAn 'tapa' haiM; inakA darzana kiijiye| jinakI * brahmacaryeNa tapasA makhapajJakavartanaH / dAnena niyamaizvApi kSamAzIcena vallabha // ahiMsayA suzaktyA ca hasteyenApi vartanaH / etairdazabhiraGgaistu dharmameva prapUrayet // (12 / 44-45) Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * suvratakI utpattike prasaGgameM sumanA aura zivazarmAkA saMvAda . 227 vANI prasAda-guNase yukta hai, jo dIptimAn dikhAyI dete haiM, gauravarNA hai| idhara yaha medhA upasthita hai, jisake zarIrakA sampUrNa jIvoMpara dayA karanA jinakA svabhAva hai tathA jo raMga haMsa aura candramAke samAna zveta hai, galemeM motiyoMkA sarvadA ApakA poSaNa karate haiM, ve hI 'dama' (indriya- hAra laTaka rahA hai aura hAthameM pustaka tathA sphaTikAkSakI saMyama) yahA~ vyaktarUpa dhAraNa karake upasthita haiN| jinake mAlA zobhA pA rahI hai| yaha prajJA hai, jo sadA hI atyanta mastakapara jaTA hai, jinakA svabhAva kucha kaThora jAna prasatra rahA karatI hai; yaha prajJAdevI pIta vastrase zobhA pA par3atA hai, jinake zarIrakA raMga kucha pIlA hai, jo atyanta rahI hai| dvijazreSTha ! jo tribhuvanakA upakAra aura poSaNa tIvra aura mahAn sAmarthyazAlI pratIta hote haiM tathA jinhoMne karanemeM advitIya hai, jisake zIlakI sadA hI prazaMsA zreSTha brAhmaNakA rUpa dhAraNa kara hAthameM talavAra le rakhI hai, hotI rahatI hai, vaha dayA bhI Apake pAsa AyI hai| yaha ve pApoMkA nAza karanevAle 'niyama' haiN| jo atyanta zveta vRddhA, parama viduSI, tapasvinI, bhAvakI bhAryA aura merI aura mahAn dIptimAn haiM, jinake zarIrakA raMga zuddha mAtA hai| suvrata ! maiM ApakA mUrtimAn dharma huuN| aisA sphaTika maNike samAna jAna par3atA hai, jinake hAthameM samajhakara zAnta hoiye| merI rakSA kiijiye| vipravara ! jalase bharA kamaNDalu hai tathA jinhoMne dA~tana le rakhI hai, Apa kupita kyoM ho rahe haiM? ve zauca' hI yahA~ brAhmaNakA rUpa dhAraNa karake Aye haiN| durvAsAne kahA-deva ! jisase mujhe krodha huA __ striyoMmeM yaha zuzrUSA hai, jo satyase vibhUSita, parama hai, vaha kAraNa suniye / maiMne indriyasaMyama aura zauca Adi saubhAgyavatI aura atyanta sAdhvI hai| jisakA svabhAva kezamaya sAdhanoMdvArA apane zarIrakA zodhana kiyA tathA atyanta dhIra hai, jisake sAre aGgoMse prasannatA Tapaka rahI tapasyA kI; kintu aisA karanepara bhI dekha rahA hU~-kevala hai, jisakA raMga gorA aura mukhapara hAsyakI chaTA chA rahI mere hI Upara ApakI dayA nahIM ho rahI hai| dharmarAja ! maiM hai, vaha kamalalocanA sarasvatI hai| dvijazreSTha ! yaha divya Apake isa bartAvako nyAyayukta nahIM maantaa| yahI mere AbhUSaNoMse yukta kSamA upasthita hai, jo parama zAnta, krodhakA kAraNa hai, dUsarA kucha nahIM; isaliye maiM Apako susthira aura anekoM maGgalamaya vidhAnoMse suzobhita hai| tIna zApa duuNgaa| mahAprAjJa! tumhArI jJAnasvarUpA zAnti bhI divya 'dharma ! aba Apa rAjA aura dAsIputra hoiye / sAtha AbhUSaNoMse vibhUSita hokara yahA~ AyI hai| yaha tumhArI hI svecchAnusAra cANDAla-yonimeM bhI praveza kiijiye|' prajJA hai, jo paropakArameM saMlagra, satyaparAyaNa tathA svalpa isa prakAra tIna zApa dekara dvijazreSTha durvAsA cale gye|| bhASaNa karanevAlI hai| yaha kSamAke sAtha bar3I prasanna somazarmAne pUchA-bhAmini ! mahAtmA durvAsAkA rahatI hai| isa yazasvinIke zarIrakA varNa zyAma hai| zApa pAkara dharmakI kyA avasthA huI? una zApoMkA jisakA zarIra tapAye hue soneke samAna uddIpta dikhAyI de upabhoga unhoMne kisa prakAra kiyA? yadi jAnatI ho rahA hai, vaha mahAbhAgA ahiMsA hai| yaha atyanta prasanna to btaao| aura acchI mantraNAse yukta hai| yaha yatra-tatra dRSTi nahIM sumanA bolI-prANanAtha ! dharmane bharatavaMzameM ddaaltii| jJAnabhAvase AkrAnta ho sadA tapasyAmeM lagI rAjA yudhiSThirake rUpameM janma grahaNa kiyaa| dAsIputra rahatI hai| mahAbhAga ! yaha dekhiye-ApakI zraddhA bhI hokara jaba ve utpanna hue, taba vidura nAmase unakI AyI hai, jo nAnA prakArakI buddhise AkrAnta aura prasiddhi huii| aba tIsare zApakA upabhoga batalAtI anekoM jJAnoMse Akula honepara bhI susthira hai| yaha zraddhA hU~-jisa samaya maharSi vizvAmitrane rAjA harizcandrako manohara aura maGgalamayI hai| sabakA zubha cintana bahuta kaSTa pahu~cAyA, usa samaya parama buddhimAn dharma karanevAlI, sampUrNa jagatkI mAtA, yazasvinI tathA cANDAlake svarUpako prApta hue the| Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********...........................................................................***** sumanAke dvArA brahmacarya, sAGgopAGga dharma tathA dharmAtmA aura pApiyoMkI mRtyukA varNana somazarmAne kahA - bhAmini ! brahmacaryake AnandakA anubhava karatA hai jo dAna aura svAdhyAya Adi zubha karmoMke dvArA apane pratyeka dinako saphala banAtA hai, vaha isa jagat meM manuSya hokara bhI devatA hI hai-- isameM tanika bhI sandehakI bAta nahIM hai| lakSaNakA vistArapUrvaka varNana kro| sumanA bolI- nAtha ! sadA satyabhASaNameM jisakA anurAga hai, jo puNyAtmA hokara sAdhutAkA Azraya letA hai, RtukAla prApta honepara apanI strIke sAtha samAgama karatA hai, svayaM doSoMse dUra rahatA hai aura apane kulake sadAcArakA kabhI tyAga nahIM karatA, vahI saccA brahmacArI hai| dvijazreSTha ! yaha maiMne gRhasthake brahmacaryakA varNana kiyA hai| yaha brahmacarya gRhastha puruSoMko sadA mukti pradAna karanevAlA hai| aba maiM yatiyoM (saMnyAsiyoM) ke brahmacarya kA varNana karUMgI, Apa dhyAna dekara suneM / yatiko cAhiye ki vaha indriyasaMyama aura satyase yukta ho pApase sadA DaratA rahe tathA strIke saGgakA parityAga karake dhyAna aura jJAnameM nirantara saMlagna rhe| yaha yatiyoMkA brahmacarya batalAyA gyaa| aba Apake samakSa vAnaprasthake brahmacaryakA varNana karatI hU~, suniye| vAnaprasthIko sadAcArase rahanA aura kAma-krodhakA parityAga karanA caahiye| vaha uJchavRttise jIvikA calAye aura prANiyoMke upakArameM saMlagna rhe| yaha vAnaprasthakA brahmacarya batAyA gyaa| [ saMkSipta padmapurANa aba satyakA varNana karatI huuN| jisakI buddhi parAye dhana aura parAyI striyoMko dekhakara lolupatAvaza unake prati Asakta nahIM hotI, vahI puruSa satyaniSTha kahA gayA hai| aba dAnakA varNana karatI hU~; jisase manuSya jIvita rahatA hai| bhUkhase pIr3ita manuSyako bhojanake liye anna avazya denA cAhiye / usako denese mahAn puNya hotA hai tathA dAtA manuSya sadA amRtakA upabhoga karatA hai| apane vaibhavake anusAra pratidina kucha na kucha dAna karanA caahiye| sahAnubhUtipUrNa vacana, tRNa, zayyA, gharakI zItala chAyA, pRthvI, jala, anna, mIThI bolI, Asana, vastra yA nivAsasthAna aura paira dhoneke liye jala-ye saba vastue~ jo pratidina atithiko niSkapaTa bhAvase arpaNa karatA hai; vaha ihaloka aura paralokameM bhI aba maiM sAGgopAGga dharmake sAdhanabhUta uttama niyamoMkA varNana karatI huuN| jo devatAoM aura brAhmaNoMkI pUjAmeM saMlagna rahatA hai, nitya nirantara zauca, santoSa Adi niyamoMkA pAlana karatA hai tathA dAna, vrata aura saba prakArake paropakArI kAryoMmeM yoga detA hai, usake isa kAryako niyama kahA gayA hai| dvijazreSTha ! aba maiM kSamAkA svarUpa batalAtI hU~, suniye| dUsaroMdvArA kI huI apanI nindA sunakara athavA kisIke dvArA mAra khAkara bhI jo krodha nahIM karatA aura svayaM mAra khAkara bhI mAranevAle vyaktiko nahIM mAratA, vaha kSamAzIla kahalAtA hai| aba zaucakA varNana karatI huuN| jo rAga-dveSase rahita hokara pratidina snAna aura Acamana AdikA vyavahAra karatA hai aura isa prakAra jo bAhara tathA bhItarase bhI zuddha hai, use zaucayukta (pavitra) mAnA gayA hai| aba maiM ahiMsAkA rUpa batalAtI huuN| vijJa puruSako kisI vizeSa AvazyakatA ke binA eka tinakA bhI nahIM tor3anA caahiye| saMyamake sAtha rahakara pratyeka jIvakI hiMsAse dUra rahanA cAhiye aura apane prati jaise bartAvakI icchA hotI hai vaisA hI bartAva dUsaroMke sAtha svayaM bhI karanA caahiye| aba zAntike svarUpakA varNana karatI huuN| zAntise sukhakI prApti hotI hai| ataH zAntipUrNa AcaraNa apanA kartavya hai| kabhI khinna nahIM honA caahiye| prANiyoMke sAtha vairabhAvakA sarvathA parityAga karake manameM bhI kabhI vairakA bhAva nahIM Ane denA caahiye| aba asteyakA svarUpa batalAtI huuN| paradhana aura parastrIkA kadApi apaharaNa na kre| mana, vANI tathA zarIrake dvArA bhI kabhI kisI dUsarekI vastu lenekI ceSTA na kre| aba damakA varNana karatI huuN| indriyoMkA damana karake manake dvArA unheM prakAza dete rahanA aura unakI caJcalatAkA nAza Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * sumanAke dvArA brahmacarya, dharma tathA dharmAtmA aura pApiyoMkI mRtyukA varNana . 229 karanA caahiye| isase manuSyameM cetanAkA vikAsa hotA... anuSThAnase hI strI, putra aura dhana-dhAnyakI prApti hotI hai| aba maiM zuzrUSAkA svarUpa batalAtI huuN| mana, vANI hai|' unake upadezase vedazarmAna dharmakA anuSThAna pUrA aura zarIrase guruke kArya-sAdhanameM lage rahanA zuzrUSA hai| kiyaa| usa dharmase unheM mahAn sukha aura suyogya putrakI dvijazreSTha ! isa prakAra maiMne Apase dharmakA sAGgopAGga prApti huii| una siddha mahAtmAke satsaGgase hI dharmake varNana kiyA / jo manuSya aise dharmameM sadA saMlagna rahatA hai, viSayameM merI buddhikA aisA nizcaya huA hai| use saMsArameM punaH janma nahIM lenA par3atA--yaha maiM somazarmAne pUchA-priye ! dharmase kaisI mRtyu Apase saca-saca kaha rahI huuN| mahAprAjJa ! yaha jAnakara aura kaisA janma hotA hai? zAstrake anusAra usa mRtyu Apa dharmakA anusaraNa kreN| .. aura janmakA lakSaNa jaisA nizcita kiyA gayA ho, vaha somazarmAne pUchA-devi ! tumhArA kalyANa ho, saba mujhe btaao| , tuma isa prakAra dharmakI parama puNyamayI uttama vyAkhyA kaise sumanA bolI-prANanAtha ! jisane satya, zauca, jAnatI ho? kisake mu~hase tumane yaha saba sunA hai? kSamA, zAnti, tIrtha aura puNya Adike dvArA dharmakA sumanA bolI-mahAmate! mere pitAkA janma pAlana kiyA hai, usakI mRtyukA lakSaNa batalAtI huuN| bhArgava-vaMzameM huA hai| ve sampUrNa zAstroMke jJAnameM nipuNa dharmAtmA puruSako mRtyuke samaya koI roga nahIM hotA, haiN| unakA nAma hai maharSi cyavana / maiM unhIMkI kanyA huuN| usake zarIrameM koI pIr3A nahIM hotI; zrama, glAni, sveda ve mujhe prANoMse bhI adhika priya mAnate the| jisa-jisa aura bhrAnti Adi upadrava bhI nahIM hote| gIta-jJAnatIrtha, muni-samAja athavA devAlayameM ve jAte, maiM bhI vizArada divyarUpadhArI gandharva aura vedapAThI brAhmaNa unake sAtha vahA~ jAyA karatI thii| mere pitAjIke eka usake pAsa Akara manohara stuti kiyA karate haiN| vaha mitra haiM, jinakA nAma hai vedazarmA / kauzikavaMzameM unakA svastha rahakara sukhadAyaka Asanapara virAjamAna hotA hai| janma huA hai / eka dina ve ghUmate-ghAmate pitAjIke pAsa athavA devapUjAmeM baiThA hotA hai| aisA bhI huA karatA hai aaye| usa samaya ve bahuta duHkhI the aura bAraMbAra ki dharmaparAyaNa buddhimAn puruSa [mRtyukAlameM] nAnake cintAmagna ho jAte the| taba unase mere pitAne liye tIrtha-sthAnameM pahu~cA ho| agnihotra-gRha, gozAlA, kahA-'suvrata ! mAlUma hotA hai Apa kisI duHkhase devamandira, bagIcA, pokharA, pIpala yA bar3akA vRkSa tathA saMtapta hai| Apako duHkha kaise prApta huA hai, mujhe isakA pAkara athavA belakA per3a-ye mRtyuke liye pavitra kAraNa btlaaiye|' yaha sunakara vedazarmAne kahA-'merI sthAna mAne gaye haiN| dharmAtmA puruSa dharmarAjake dUtoMko strI bar3I sAdhvI aura pativratA hai, kintu abataka use pratyakSa dekhatA hai| ve nehase yukta aura musakarAte hue koI putra nahIM huaa| merA vaMza calAnevAlA koI nahIM hai| dikhAyI dete haiN| vaha maranevAlA jIva svapna, moha tathA yahI mere duHkhakA kAraNa hai; Apane pUchA thA, isaliye kezake adhIna nahIM hotaa| dharmarAjake dUta usase kahate batAyA hai|' haiM-'mahAbhAga ! parama buddhimAn dharmarAja Apako bulA isI bIcameM koI siddha puruSa mere pitAke Azramapara rahe haiN|' dUtoMkI yaha bAta sunakara use moha aura sandeha aaye| pitAjI aura vedazarmA donoMne khar3e hokara nahIM hotaa| usakA citta prasanna ho jAtA hai| vaha bhaktipUrvaka siddhakA pUjana kiyaa| bhojana Adi upacAroM jJAna-vijJAnase sampanna ho bhagavAn zrIviSNukA smaraNa aura mIThe vacanoMse unakA svAgata kiyaa| phira Apane karatA hai aura saMtuSTa evaM hRSTacitta hokara una dUtoMke sAtha pahale jisa prakAra prazna kiyA thA, usI prakAra una donoMne calA jAtA hai| bhI siddhase apane manakI bAta pUchI / taba dharmAtmA siddhane . somazarmAne pUchA-bhadre ! pApiyoMkI mRtyu kina mere pitA aura unake mitrase isa prakAra kahA-'dharmake lakSaNoMse yukta hotI hai, isakA vistArake sAtha varNana kro| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ----------------------------------------------------------------------------------------------------- sumanA bolI- prANanAtha ! mahApAtakI manuSyoMkI mRtyuke sthAna aura ceSTAkA varNana karatI huuN| duSTAtmA puruSa viSThA aura mUtra Adi apavitra vastuoMse yukta aura pApiyoMse bhare hue bhUbhAgameM rahakara bar3e duHkhase prANa tyAga karatA hai| cANDAlake sthAnapara jAkara duHkhapUrvaka maratA hai| gadahoMse ghirI huI bhUmimeM vezyA bhavanameM tathA camArake gharameM jAkara vaha mRtyuko prApta hotA hai| haDDI, camar3e aura nakhoMse bharI huI pRthvIpara pahu~cakara duSTAtmA puruSakI mRtyu hotI hai| aba maiM use le jAnekI icchAse Aye hue yamadUtoMkI ceSTAkA varNana karatI huuN| ve atyanta bhayAnaka, ghora aura dAruNa rUpa dhAraNa kiye Ate haiN| unake zarIra atyanta kAle, peTa laMbe-laMbe aura A~kheM kucha-kucha pIlI hotI haiN| koI pIle, koI nIle aura koI atyanta sapheda hote haiN| pApI manuSya unheM dekhakara kA~pa uThatA hai, usake zarIrase * bAraMbAra pasInA chUTane lagatA hai| 1 aba maiM duHkhI jIvakI ceSTA batAtI huuN| lobha aura svAdase mohita hokara pApI puruSa jo parAye dhana aura parAthI striyoMkA apaharaNa kiye rahate haiM, pahale dUsarese RNa lekara bAdameM use cukA nahIM pAte tathA asatpratigraha Adi jo anya bar3e-bar3e pApa kiye rahate haiM--sArAMza yaha ki mRtyuse pahale ve jitane bhI pApoMkA AcaraNa kiye rahate haiM, ve sabhI mahApApIke kaNThameM Akara usake kaphako roka dete aura duHsaha duHkha pahu~cAte haiN| asahya pIDAoMse usakA kaNTha gharagharAne lagatA hai| vaha bAraMbAra rotA aura mAtA, pitA, bhAI, patnI tathA putroMkA smaraNa karatA hai| phira mahApApase mohita hokara vaha sabako bhUla jAtA hai| atyanta pIDAse vyAkula honepara bhI usake prANa zIghratApUrvaka nahIM nikalate vaha kA~patA talamalAtA aura raha-rahakara mUrchita ho jAtA hai| isa prakAra lobha aura mohase yukta manuSya sadA mUrchita hokara hI prANa tyAgatA hai| tatpazcAt yamarAjake dUta use yamalokameM le jAte haiN| [ saMkSipta padmapurANa suniye, maiM hote haiM, usa mArgapara pApIko ghasITate hue le jAyA jAtA hai| vahA~ vaha duSTAtmA jIva bAraMbAra AgameM jalatA aura chaTapaTAyA karatA hai| jahA~ bAraha sUryoki tApase yukta atyanta tIvra dhUpa par3atI hai, usI mArgase use pahu~cAyA jAtA hai| vahA~ vaha sUryakI pracaNDa kiraNoMse saMtapta aura bhUkha-pyAsase pIr3ita hotA rahatA hai| yamadUta use gadA, DaMDe aura pharasoMse mArate, kor3oMse pITate tathA gAliyA~ sunAte haiN| tadanantara ve pApIko usa mArgapara le jAte haiM, jahA~ jAr3A adhika par3atA hai aura ThaMDI havAkA jhoMkA sahanA par3atA hai| pApI puruSa zItase pIr3ita hokara usa mArgako taya karatA hai; yamadUta use ghasITate hue nAnA prakArake durgama sthAnoMmeM le jAte haiN| isa prakAra devatA aura brAhmaNoMkI nindA karanevAle, sampUrNa pApoMse yukta duSTAtmA pApI puruSako yamarAjake dUta yamalokameM le jAte haiN| vahA~ pahu~cakara vaha duSTAtmA yamarAjako kAle aJjanakI rAzike samAna dekhatA hai| ve ugra, dAruNa aura bhayaGkara rUpa dhAraNa kiye bhaiMsepara savAra dikhAyI dete haiN| anekoM yamadUta unheM ghere khar3e rahate haiN| unake sAtha saba prakArake roga aura citragupta bhI upasthita hote haiN| dvijazreSTha ! usa samaya bhagavAn dharmarAjakA mukha vikarAla dAdoMke kAraNa atyanta bhayAnaka aura kAlake samAna pratIta hotA hai| yamarAja dharmameM bAdhA DAlanevAle usa mahApApI duSTako dekhate aura atyanta duHkhadAyI, dussaha astra-zastroMdvArA pIDA pahu~cAte hue use kaThora daNDa dete haiN| vaha pApI eka hajAra yugoMtaka nAnA prakArakI yAtanAoMmeM pakAyA jAtA hai| isa prakAra duSTa buddhivAlA pApAtmA manuSya apane pApakA upabhoga karatA hai| tatpazcAt vaha jina-jina yoniyoMmeM janma letA hai, usakA bhI varNana karatI hU~ kucha kAlataka kuttekI yonimeM rahakara vaha duSTAtmA apanA pApa bhogatA hai| usake bAda vyAghra aura phira gadahA hotA hai| tadanantara bilAva, sUara aura sA~pakI yonimeM janma letA hai| isa taraha aneka bhedoMvAlI sampUrNa pApayoniyoMmeM use bAraMbAra janma lenA par3atA hai| isa prakAra maiMne Apase pApiyoMke janmakA sArA vRttAnta bhI batalA diyA / usa samaya usako jo duHkha bhoganA par3atA hai, usakA varNana karatI huuN| jahA~ Dhera ke Dhera aMgAre biche Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . vasiSThajIke dvArA somazarmAke pUrvajanmakA varNana tathA unheM bhagavaLajanakA upadeza . 231 vasiSThajIke dvArA somazarmAke pUrvajanma-sambandhI zubhAzubha karmoMkA varNana tathA unheM bhagavAnake bhajanakA upadeza somazarmAne pUchA-kalyANI ! maiM kisa prakAra tyAgI, priya vacana bolanevAlA, bhagavAn zrIviSNuke sarvajJa aura guNavAn putra prApta kara sakU~gA? dhyAnameM tatpara, nitya zAnta, jitendriya, sadA japa sumanA bolI-svAmin! Apa mahAmuni karanevAlA, pitRbhaktiparAyaNa, sadA samasta svajanoMpara vasiSThajIke pAsa jAiye; ve dharmake jJAtA hai, unhIMse neha rakhanevAlA, kulakA uddhAraka, vidvAn tathA kulako prArthanA kiijiye| unase Apako dharmajJa evaM dharmavatsala santuSTa karanevAlA ho-aise guNoMse yukta uttama puruSa hI putrakI prApti hogii| sukha denevAlA hotA hai| isake sivA dUsare tarahake putra sUtajI kahate haiM-patnIke yoM kahanepara dvijazreSTha sambandha jor3akara kevala zoka aura santApa dete haiN| aisA somazarmA saba bAtoMke jAnanevAle, tejasvI aura tapasvI putra kisa kAmakA / usake honese koI lAbha nahIM hai| mahAtmA vasiSThajIke pAsa gye| ve gaGgAjIke taTapara sthita mahAprAjJa ! tuma pUrvajanmameM zUda the| tumheM dharmAdharmakA jJAna apane pavitra AzramameM virAjamAna the| somazarmAne bar3I nahIM thA, tuma bar3e lobhI the| tumhAre eka strI aura bhaktike sAtha bAraMbAra unheM daNDavat-praNAma kiyaa| taba bahuta-se putra the| tuma dUsaroMke sAtha sadA dveSa rakhate the| pAparahita mahAtejasvI brahmaputra vasiSThajI unase bole- tumane satyakA kabhI zravaNa nahIM kiyA thaa| tIrthoMkI yAtrA 'mahAmate ! isa pavitra Asanapara sukhase baittho|' yaha nahIM kI thii| mahAmate ! tumane eka hI kAma kiyA kahakara una yogIzvarane pUchA-'mahAbhAga ! tumhAre thA-khetI karanA / bAra-bAra tuma usImeM lage rahate the| puNyakarma aura agnihotra Adi kArya kuzalase ho rahe haiM dvijazreSTha ! tuma pazuoMkA pAlana bhI karate the| pahale na? zarIrase to nIroga rahate ho na? dharmakA pAlana to gAya pAlate the, phira bhaisa aura ghor3oMko bhI pAlane lge| sadA karate hI hoge| dvijazreSTha ! batAo, maiM tumhArI tumane annako bahuta maha~gA kara rakhA thaa| tuma itane kauna-sI priya kAmanA pUrNa karU~?' isa prakAra saMbhASaNa nirdayI the ki kabhI kisIko kizcit bhI dAna nahIM karake vasiSThajI cupa ho gye| taba somazarmAne kahA- kiyaa| devatAoMkI pUjA nahIM kii| parva Anepara 'tAta ! kisa pApake kAraNa mujhe daridratAkA kaSTa bhoganA brAhmaNoMko dhana nahIM diyA tathA zrAddhakAla upasthita par3atA hai? mujhe putrakA sukha kyoM nahIM milatA, isa honepara bhI tumane zraddhApUrvaka kucha nahIM kiyaa| tumhArI bAtakA mere manameM bar3A sandeha hai| kisa pApase aisA ho sAdhvI strI kahatI thI-'Aja zrAddhakA dina hai| yaha rahA hai, yaha btaaiye| mahAmate ! maiM mahAn pApase mohita zvazurake zrAddhakA samaya hai aura yaha saaske|' mahAmate ! evaM vivekazUnya ho gayA thA, apanI pyArI patnIke usakI ye bAteM sunakara tuma ghara chor3a kahIM anyatra bhAga samajhAne aura bhejanese Aja Apake pAsa AyA huuN| jAte the| tumane dharmakA mArga na kabhI dekhA thA, na sunA vasiSThajIne kahA-dvijazreSTha ! maiM tumhAre sAmane hI thA / lobha hI tumhArI mAtA, lobha hI pitA, lobha hI putrake pavitra lakSaNakA varNana karatA huuN| jisakA mana AtA aura lobha hI svajana evaM bandhu thaa| tumane sadAke puNyameM Asakta ho, jo sadA satyadharmake pAlanameM tatpara liye dharmako tilAali dekara ekamAtra lobhakA hI rahatA ho aura jo buddhimAna, jJAnasampanna, tapasvI, Azraya liyA thA; isIliye tuma duHkhI aura garIbIse vaktAoMmeM zreSTha, saba koMmeM kuzala, dhIra, vedAdhyayana- pIr3ita hue ho| parAyaNa, sampUrNa zAstroMkA vaktA, devatA aura brAhmaNoMkA tumhAre hadayameM pratidina mahAtRSNA bar3hatI jAtI thii| pujArI, samasta yajJoMkA anuSThAna karanevAlA, dhyAnI, rAtameM so jAnepara bhI tuma sadA dhanakI hI cintAmeM lage Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa rahate the| isa prakAra kramazaH hajAra, lAkha, karor3a, Apake darzanase tIrthasevanakA phala prApta ho gyaa|' yaha araba, kharaba aura dasa kharaba sonekI muhareM tumheM prApta ho kahakara tumane unheM Thaharaneke liye parama pavitra gozAlAkA gayIM; phira bhI tRSNA tumhArA piMDa nahIM chor3atI thii| vaha sthAna dikhalAyA aura vahA~ ThaharAkara unake zarIrakI sevA sadA bar3hatI hI rahatI thii| tumane kabhI dAna, homa yA karake donoM pairoMko bhI dbaayaa| phira unake caraNoMko dhanakA upabhoga bhI nahIM kiyaa| jitanA kamAyA, saba jalase dhokara caraNodakase apane mastakakA abhiSeka jamInake aMdara gAr3a diyaa| tumhAre putroMko bhI usa gar3e kiyaa| tatpazcAt turaMta hI dUdha, dahI, ghI aura maTeke sAtha hue dhanakA patA na thaa| tumhAre hadayameM tRSNAkI Aga una brAhmaNa-devatAko anna arpaNa kiyaa| prajvalita hotI rahatI thii| usIke duHkhase tumheM kabhI mahAmate ! isa prakAra apanI strIsahita sevA karake sukha nahIM milatA thaa| tRSNAkI Agase saMtapta hokara tuma tumane brAhmaNako bahuta santuSTa kara liyaa| dUsare dina hAhAkAra macAte aura aceta rahate the| vipravara ! isa prAtaHkAla atyanta zubhakAraka puNya divasa aayaa| usa prakAra mohameM par3e-par3e hI tuma kAlake adhIna ho gye| dina zuddha ASADha mAsakI zuklA dvAdazI thI, jo saba strI aura putra pUchate hI raha gaye; kintu tumane unheM na to pApoMkA nAza karanevAlI hai; usI tithiko bhagavAn usa dhanakA patA batAyA aura na unheM diyA hii| tuma prANa zrIviSNu yoganidrAkA Azraya lete haiN| vaha tithi Anepara tyAgakara yamalokameM cale gye| isa prakAra maiMne tumhAre buddhimAn aura vidvAn puruSa gharake sAre kAma chor3akara pUrvajanmakA sArA vRttAnta kaha sunaayaa| bhagavAn zrIviSNuke dhyAnameM saMlagna ho gye| gIta aura _ vipravara ! usI karmake kAraNa tuma nirdhana aura daridra maGgalavAdyoMke dvArA parama utsava manAne lge| samasta ho| jisake Upara bhagavAn zrIviSNu prasanna hote haiM, brAhmaNa vedake sUktoM aura maGgalamaya stotrodvArA bhagavAnakI usIke gharameM sadA suzIla, jJAnI aura satyadharmaparAyaNa stuti karane lge| aise mahotsavakA avasara pAkara ve zreSTha putra hote haiN| saMsArameM jisako bhaktimAn zreSTha putrakI prApti brAhmaNa usa dina vahIM Thahara gye| unhoMne ekAdazIkA vrata huI hai, vaha bhagavAnakA kRpApAtra hai| bhagavAn zrIviSNukI kiyA aura usakA mAhAtmya bhI par3hakara sunaayaa| tumane kRpAke binA koI bhI strI, putra, uttama janma tathA uttama apanI strI aura putroMke sAtha ekAdazIse honevAle uttama kulako aura zrIviSNuke parama dhAmako nahIM pA sktaa| puNyakA varNana sunA / usa mahApuNyamaya prasaGgako sunakara somazarmAne pUchA-jJAna-vijJAnake paNDita strI aura putroMse prerita ho zrAhmaNake saMsargase tumane bhI vipravara vasiSThajI ! yadi aisI bAta hai to mujhe brAhmaNa- ekAdazI-vratakA AcaraNa kiyaa| strI aura putroMke sAtha vaMzameM janma kaise milA ? isakA sArA kAraNa btlaaiye| jAkara prAtaHkAla snAna kiyA aura prasanna manase gandha-puSpa vasiSThajI bole-brahman ! pUrvajanmameM tumhAre dvArA Adi pavitra upacAroM tathA saba prakArake naivedyoMdvArA eka dharmasambandhI kArya bhI bana gayA thA, use batAtA hU~; bhagavAn zrImadhusUdanakI pUjA kii| phira nRtya aura gIta una dinoM eka niSpApa, sadAcArI, acche vidvAn, Adike dvArA utsava manAte hue rAtrimeM jAgaraNa kiyaa| viSNubhakta aura dharmAtmA brAhmaNa the, jo tIrtha-yAtrAke tatpazcAt bhagavAnako snAna karAkara bhaktike sAtha bAraMbAra vyAjase samUcI pRthvIpara akele vicaraNa kiyA karate unake caraNoMmeM mastaka jhukAyA aura mahAtmA brAhmaNake the| eka dina ve mahAmuni ghUmate-ghAmate tumhAre gharapara diye hue bhagavAnke caraNodakakA pAna kiyA, jo parama aaye| dvijazreSTha ! usa samaya unhoMne apane Thaharaneke zAnti pradAna karanevAlA hai| isake bAda grAhmaNako liye tumase koI sthAna maaNgaa| tuma bar3I prasannatAke sAtha bhaktipUrvaka praNAma karake tumane unheM uttama dakSiNA dI aura bole-'vidvan ! ahA, Aja maiM dhanya ho gyaa| Aja putra evaM patnI Adike sAtha vratakA pAraNa kiyaa| isa maiMne pAvana tIrthakI yAtrA kara lI tathA isa samaya mujhe prakAra bhakti aura sadbhAvake dvArA tumane brAhmaNako Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ******* 336 somazarmAke dvArA bhagavAn zrIviSNukI ArAdhanA bhalIbhA~ti prasanna kara liyaa| ataH brAhmaNake saGga aura bhagavAn zrIviSNuke prasAdase satyadharmameM sthita honeke kAraNa tumheM brAhmaNakA zarIra prApta huA hai| tumane dhanake lAlaca meM Akara putrakA sneha tyAga diyaa| usI pApakA yaha phala hai ki tuma putrahIna ho gye| vipravara! uttama putra, uttama kula, dhana, dhAnya, pRthvI, strI, uttama janma, zreSTha mRtyu, sundara bhoga, sukha, rAjya, svarga tathA mokSa Adi jo-jo durlabha vastue~ haiM, ve sabhI paramAtmA bhagavAn zrIviSNukI kRpAse prApta hotI haiN| isaliye abase bhagavAn nArAyaNakI ArAdhanA karake tuma 233 usa utkRSTa padako prApta kara sakoge, jo zrIviSNukA paramapada kahalAtA hai| mahAbhAga ! yaha jAnakara tuma zrInArAyaNake bhajanameM laga jaao| sUtajI kahate haiM - vasiSThajIke dvArA isa prakAra samajhAye jAnepara ve mahAnubhAva brAhmaNa harSameM bhara gaye aura bhaktipUrvaka maharSi vasiSThake caraNoMmeM praNAma karake unakI AjJA le apane gharako pdhaare| vahA~ pahu~cakara apanI strI sumanAse prasannatApUrvaka bole- 'priye ! tumhArI kRpAse brahmarSi vasiSThajIke dvArA hI mujhe apane pUrvajanmakI sArI ceSTAe~ jJAta ho gyiiN| somazarmAke dvArA bhagavAn zrIviSNukI ArAdhanA, bhagavAnkA unheM darzana denA tathA somazarmAkA unakI stuti karanA sUtajI kahate haiM-- tadanantara satpuruSoMmeM zreSTha bhayaMkara garjanA karatA huA vahA~ AyA; use dekhakara mahAbuddhimAn somazarmA apanI strI sumanAke sAtha narmadAke atyanta puNyadAyaka taTapara gaye aura kapilAsaMgama nAmaka puNyatIrthameM nahAkara devatAoM tathA pitaroMkA tarpaNa karake zAntacittase bhagavAn nArAyaNake maGgalamaya nAmakA japa karate hue tapasyA karane lge| mahAmanA somazarmA dvAdazAkSara mantrakA japa aura bhagavAn kA dhyAna karate the| ve sadA nizcinta hokara baiThane, sone, calane aura svaprake samaya bhI kevala bhagavAn zrIviSNukI ora hI dRSTi rakhate the| unhoMne kAma-krodhakA parityAga kara diyA thaa| sAtha hI pAtivratya dharmameM tatpara rahanevAlI parama saubhAgyavatI satI sAdhvI sumanA bhI apane tapasvI patikI sevAmeM lagI rahatI thii| somazarmA jaba bhagavAnkA dhyAna karane lage, usa samaya aneka prakArake vighnoMne sAmane Akara unheM bhaya dikhaayaa| bhayaMkara viSavAle kAle sA~pa unake pAsa pahu~ca jAte the| siMha, bAgha aura hAthI unakI dRSTimeM Akara bhaya utpanna karate the| isa prakAra bar3e-bar3e vighnoMse ghire rahanepara bhI ve mahAbuddhimAn dharmAtmA brAhmaNa bhagavAn zrIviSNuke dhyAnase kabhI vicalita nahIM hote the / eka dinakI bAta hai, eka mahAbhayAnaka siMha wh somazarmA bhayase tharrA uThe aura bhagavAn zrInarasiMha (viSNu) kA dhyAna karane lge| indranIlamaNike samAna zyAma vigrahapara pItAmbara zobhA pA rahA hai| zrIbhagavAnkA bala aura teja mahAn hai| ve apane cAroM hAthoMmeM kramazaH zaGkha, cakra, gadA aura padma dhAraNa kiye Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa hue haiN| motiyoMkA vizAla hAra candramAkI bhA~ti camaka the, una zaraNAgatavatsala prabhukI maiM zaraNameM AyA huuN| rahA hai| usake sAtha hI kaustubhamaNi bhI bhagavAnke hiraNyAkSakA vadha karanevAle bhagavAn zrIvarAhakI maiM zrIvigrahako udbhAsita kara rahI hai| zrIvatsakA cihna zaraNameM huuN| ye saba jIva mRtyukA rUpa dhAraNa karake mujhe vakSaHsthalakI zobhA bar3hA rahA hai| zrIbhagavAn saba bhaya dikhA rahe haiM, kintu maiM amRtakI zaraNameM par3A huuN| prakArake AbhUSaNoMkI zobhAse sampanna haiN| kamalake zrIhari vedoMkA jJAna pradAna karanevAle, brAhmaNa-bhakta, brahmA samAna khile hue netra, mukhapara musakAnakI manohara chaTA, tathA brahmajJAnasvarUpa haiM; maiM unakI zaraNameM par3A huuN| jo svAbhAvika prasannatA aura ratnamaya hAra unakI zobhAko nirbhaya, saMsArakA bhaya dUra karanevAle aura bhayadAtA haiM, dugunI kara rahe haiN| isa prakAra parama zobhAyamAna bhagavAn una bhayarUpa bhagavAnkI maiM zaraNameM hU~, bhaya merA kyA zrIviSNukI manohara jhA~kIkA somazarmAne dhyAna kiyaa| kregaa| jo samasta puNyAtmAoMkA uddhAra aura sampUrNa __ tatpazcAt ve unakI stuti karane lage-'zaraNAgata- pApiyoMkA vinAza karanevAle haiM, una dharmarUpa bhagavAn vatsala zrIkRSNa ! Apa hI mujhe zaraNa denevAle haiN| zrIviSNukI maiM zaraNameM par3A huuN| devadevezvara ! Apako namaskAra hai| jina paramAtmAke 'yaha parama pracaNDa A~dhI mere zarIrako atyanta pIr3A udarameM tInoM loka aura sAta bhuvana sthita haiM, unhIMkI de rahI hai, maiM ise bhI bhagavAnkA hI svarUpa mAnakara zaraNameM maiM A par3A hU~, bhaya merA kyA kregaa| kRtyA isakI zaraNameM hU~, ataH ye bhagavAn vAyu mujhe sadA hI Adi prabala vighna bhI jinase bhaya mAnate haiM tathA jo Azraya pradAna kreN| atyanta zIta, adhika varSA aura sabako daNDa denemeM samartha haiM, una bhagavAnke maiM zaraNAgata duHsaha tApa denevAlI dhUpa-ina sabake rUpameM jina huuN| jo samasta devatAoM, mahAkAya dAnavoM tathA kleza bhagavAnkA sAkSAtkAra ho rahA hai, maiM unhIMkI zaraNameM uThAnevAle bhaktoMke bhI Azraya hai, una bhagavAnkI maiM AyA huuN| ye jo kAlarUpadhArI jIva yahA~ Akara mujhe zaraNameM AyA huuN| jo bhayakA nAza karaneke liye bhaya dete hue vicalita kara rahe hai, saba-ke-saba bhagavAn abhayarUpa bane hue haiM aura pApoMke nAzake liye jJAnavAn zrIviSNuke svarUpa hai; maiM sarvadA inakI zaraNameM huuN| jinheM haiM tathA jo brahmarUpase eka-advitIya haiM, una sarvadevasvarUpa, paramezvara, kevala, jJAnamaya aura pradhAnarUpa bhagavAnkI maiM zaraNameM huuN| jo rogoMkA nAza karaneke liye batalAte haiM, una siddhoMke svAmI Adisiddha bhagavAn auSadharUpa haiM, jinameM roga-zokakA nAma bhI nahIM hai, jo zrInArAyaNakI maiM zaraNameM huuN|' laukika Anandase bhI zUnya haiM, una bhagavAnkI maiM isa prakAra pratidina bhagavAn zrIkezavakA dhyAna zaraNameM huuN| jo avicala lokoko bhI vicalita kara aura stavana karate hue somazarmAne apanI bhaktike balase sakate haiM, una bhagavAnkI maiM zaraNameM AyA hU~ bhaya merA bhagavAnko hadayameM biThA liyaa| unakA udyama aura kyA kregaa| jo samasta sAdhuoMkA pAlana karanevAle haiM, puruSArtha dekhakara bhagavAn zrIhaSIkeza prakaTa ho gaye aura jinakI nAbhise kamalakI utpatti huI hai tathA jo unheM harSa pradAna karate hue bole-'mahAprAjJa somazarman ! vizvAtmA isa vizvakI sadA hI rakSA karate haiM, una apanI patnIke sAtha merI bAta suno; vipravara ! maiM vAsudeva bhagavAnkI maiM zaraNameM AyA huuN| hU~, suvrata ! tuma mujhase koI uttama vara maaNgo|' 'jo siMhake rUpameM mere sAmane upasthita hokara bhaya zrIbhagavAnkA yaha kathana sunakara dvijazreSTha somazarmAne dikhA rahe haiM, una bhaktabhayahArI bhagavAn zrInarasiMhajIkI apane netra khole; dekhA to vizvake svAmI zrIbhagavAn maiM zaraNameM AyA huuN| grAhase yuddha karate samaya ApattimeM divyarUpa dhAraNa kiye sAmane khar3e haiN| unake zarIrakI par3A huA vizAlakAya gajarAja jinakI zaraNameM AyA kAnti meSake samAna zyAma hai, ve mahAn abhyudayazAlI thA aura jo gajendramokSakI lIlAmeM svayaM upasthita hue aura saba prakArake AbhUSaNoMse vibhUSita haiN| sampUrNa Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] *******s * somazarmA ke dvArA bhagavAn zrIviSNukI ArAdhanA * Ayudha unakI zobhA bar3hA rahe haiN| unakA zrIvigraha divya lakSaNoMse sampanna hai| netra khile hue kamalake samAna haiN| pItavastra zrI aGgoMkI zobhA bar3hA rahA hai| devezvara bhagavAn zrIviSNu zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa kiye garur3apara virAjamAna haiN| ve isa jagat tathA brahmA Adike bhI bhalIbhA~ti bharaNa-poSaNa karanevAle haiN| yaha vizva unhIMkA svarUpa hai| ve sanAtana rUpa dhAraNa karanevAle haiN| ve vizvase atIta, nirAkAra paramAtmA haiN| bhagavAn zrIjanArdanako isa rUpameM upasthita dekha vipravara somazarmA mahAn harSameM bhara gaye aura karor3oM sUryoki samAna tejasvI evaM lakSmIsahita zobhA pAnevAle zrIbhagavAnko sASTAGga praNAma karake donoM hAtha jor3e apanI strI sumanAke sAtha unakI stuti karane lage'deva ! jagannAtha! ApakI jaya ho, sabako sammAna denevAle lakSmIpate ! ApakI jaya ho| yogiyoMke svAmin! yogIndra ! ApakI jaya ho yajJake svAmI hare ! ApakI jaya ho| viSNurUpase yajJezvara ! aura zivarUpase yajJavidhvaMsaka ! sanAtana aura sarvavyApaka paramezvara ! ApakI jaya ho, jaya ho| sarvezvara ! ananta ! ApakI jaya ho| jayasvarUpa prabho! Apako merA praNAma hai| jJAnavAnoM meM zreSTha! ApakI jaya ho| jJAnanAyaka! ApakI jaya ho saba kucha denevAle sarvajJa paramezvara ! ApakI jaya ho / sattvaguNako utpanna karanevAle prabho ! ApakI jaya ho / 'yajJavyApI paramezvara ! Apa prajJAsvarUpa haiM, ApakI jaya ho / prANa pradAna karanevAle prabho! ApakI jaya ho| pApanAzaka ! puNyezvara ! ApakI jaya ho| puNyapAlaka hare ! ApakI jaya ho| jJAnasvarUpa Izvara ! ApakI jaya ho Apa jJAnagamya haiM, Apako namaskAra hai kamalalocana ! ApakI jaya ho| ApakI nAbhise kamalakA prAdurbhAva huA thA ataH padmanAbha nAmase prasiddha ! Apako praNAma hai| govinda! ApakI jaya ho| gopAla ! ApakI jaya ho| zaGkha dhAraNa karanevAle nirmalasvarUpa paramAtman! ApakI jaya ho cakra dhAraNa karanevAle avyaktarUpa paramezvara ! vyaktarUpadhArI Apako 235 namaskAra hai| prabho ! Apake aGga parAkramase zobhA pA rahe haiM, ApakI jaya ho| vikrama nAyaka ! ApakI jaya ho / vidyAse vilasita rUpavAle devezvara! ApakI jaya ho / vedamaya paramezvara ! Apako namaskAra hai| parAkramase suzobhita aGgavAle prabho! ApakI jaya ho| udyama pradAna karanevAle deva! ApakI jaya ho| Apa hI udyamake yogya samaya aura udyamarUpa haiM; Apako bAraMbAra namaskAra hai| bhagavan ! Apa udyamameM samartha hai, ApakI jaya ho| udyama karAnevAle bhI Apa hI hai, ApakI jaya ho| yuddhodyogameM pravRtta honevAle Apa sarvAtmAko namaskAra hai| 'suvarNa ApakA teja hai, Apako namaskAra hai| Apa vijayI vIra haiM, Apako namaskAra hai| Apa atyanta tejaHsvarUpa aura sarvatejomaya haiM, Apako praNAma hai| Apa daitya tejake vinAzaka aura pApamaya tejakA apaharaNa karanevAle haiM, Apako namaskAra hai| gauoM aura brAhmaNoMkA hita sAdhana karanevAle Apa paramAtmAko praNAma hai| Apa haviSya bhojI tathA havya aura kavyakA vahana karanevAle agri haiM, Apa hI svadhArUpa haiM; Apako namaskAra hai| Apa svAhArUpa, yajJasvarUpa aura yogake bIja haiM; Apako namaskAra hai| hAthameM zArGga nAmaka dhanuSa dhAraNa karanevAle, Apa pApahArI hariko praNAma hai| 'kArya-kAraNa-rUpa jagatko prerita karanevAle vijJAnazAlI paramezvarako namaskAra hai| vedasvarUpa bhagavAnko praNAma hai| sabako pavitra karanevAle prabhuko namaskAra hai| sabake klezoMkA apaharaNa karanevAle, harita kezoMse yukta zrIbhagavAnko praNAma hai| vizvake AdhArabhUta paramAtmA kezavako namaskAra hai| kRpAmaya aura Anandamaya Izvarako namaskAra hai| phrezoMkA nAza karanevAle nityazuddha bhagavAn zrI anantako namaskAra hai| jinakA svarUpa nitya Anandamaya hai, jo divya honeke sAtha hI divyarUpa dhAraNa karate haiM, gyAraha rudra jinake caraNoMkI vandanA karate haiM tathA brahmAjI bhI jinake sAmane mastaka jhukAte haiM, una bhagavAnko praNAma hai| prabho ! devatA aura asuroMke svAmI bhI Apake caraNakamaloM meM Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 + arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa mAthA Tekate haiN| Apa deveza, amRta aura amRtAtmA hai; bhagavAnako praNAma hai|' Apako bAraMbAra namaskAra hai| Apa kSIrasAgarameM nivAsa isa prakAra indriyoMke svAmI bhagavAn zrIjanArdanakA karanevAle aura lakSmIke priyatama haiM, Apako namaskAra stavana karake somazarmAne phira kahA-'prabho ! brahmAjI hai| Apa oMkAra, vizuddha tathA avicalarUpa haiM; Apako bhI Apake pAvana guNoMkI sImAko nahIM jAnate tathA bAraMbAra praNAma hai| Apa vyApI, vyApaka aura saba sarvezvara ! rudra aura indra bhI ApakI stuti karane meM prakArake duHkhoMko dUra karanevAle haiN| Apako namaskAra hai| asamartha haiM; phira dUsarA kauna Apake guNoMkA varNana kara 'varAharUpadhArI Apako praNAma hai| mahAkacchapake sakatA hai| mujhameM buddhi hI kauna-sI hai, jo maiM ApakI rUpameM Apako namaskAra hai| vAmana aura nRsiMhakA rUpa stuti kara skuuN| kezava ! maiMne apanI choTI buddhike dhAraNa karanevAle Apa paramAtmAko praNAma hai| sarvajJa anusAra Apake nirguNa aura saguNa rUpoMkA stavana kiyA matsyabhagavAnko praNAma hai| zrIrAma, kRSNa, brAhmaNazreSTha hai| sarveza ! maiM janma-janmase ApakA hI dAsa huuN| kapila aura hayagrIvake rUpameM avatIrNa hue Apa lokeza ! mujhapara dayA kiijiye|' zrIbhagavAnake varadAnase somazarmAko suvrata nAmaka putrakI prApti tathA suvratakA tapasyAse mAtA-pitAsahita vaikuNThalokameM jAnA zrIhari bole-brahman ! maiM tumhArI isa tapasyA, manuSyocita bhogoMkA upabhoga kroge| tadanantara tuma puNya, satya tathA pAvana stotrase bahuta santuSTa huuN| paramagatiko prApta hoge| mujhase koI vara maaNgo| isa prakAra bhagavAn zrIhari strIsahita brAhmaNako somazarmAne kahA-prabho! pahale to Apa varadAna dekara antardhAna ho gye| tadanantara dvijazreSTha mujhe bhalIbhA~ti nizcita kiyA huA eka vara yaha somazarmA apanI patnI sumanAke sAtha narmadAke dIjiye ki maiM pratyeka janmameM ApakI bhakti karatA rhuuN| puNyadAyaka taTapara usa paramapAvana uttama tIrtha dUsarA yaha ki mujhe mokSa pradAna karanevAle apane amarakaNTakameM rahakara dAna-puNya karane lge| isa avicala paramadhAmakA darzana kraaiye| tIsare varake prakAra bahuta samaya vyatIta ho jAnepara eka dina rUpameM mujhe eka aisA putra dIjiye, jo apane vaMzakA somazarmA kapilA aura narmadAke saGgamameM snAna karake uddhAraka, divya lakSaNoMse sampanna, viSNubhaktiparAyaNa, nikale aura ghara Akara brAhmaNocita karmameM laga gye| mere kulako dhAraNa karanevAlA, sarvajJa, sarvasva-dAna usa dina vratase zobhA pAnevAlI parama saubhAgyavatI karanevAlA, jitendriya, tapa aura tejase yukta, devatA, sumanAne patike sahavAsase garbha dhAraNa kiyaa| samaya brAhmaNa tathA isa jagatkA pAlana karanevAlA, Anepara usa bar3abhAginIne devatAoMke samAna zrIbhagavAn (Apa)kA pujArI aura zubha saGkalpavAlA kAntimAn uttama putrako janma diyA, jisake zarIrase ho| isake sivA, zrIkezava ! Apa merI daridratA tejomayI kiraNe chiTaka rahI thiiN| usake janmake samaya hara liijiye| AkAzameM bAraMbAra devatAoMke nagAre bajane lge| ___ zrIhari bole-dvijazreSTha ! aisA hI hogA, isameM tatpazcAt brahmAjI devatAoMko sAtha lekara vahA~ tanika bhI sandeha nahIM hai| mere prasAdase tumako suyogya Aye aura svastha cittase usa bAlakakA nAma unhoMne putrakI prApti hogI, jo tumhAre vaMzakA uddhAra karanevAlA 'suvrata' rkhaa| nAmakaraNa karake mahAbalI devatA hogaa| tuma isa manuSyalokameM bhI parama uttama divya evaM svargako cale gye| Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * zrIbhagavAnake varase somazarmAko suvrata nAmaka putrakI prApti tathA vaikuNThameM jAnA * 237 marn .samnes. ..... ..................... ... .... ..... ..... unake jAneke pazcAt dvijazreSTha somazarmAne sUtajI kahate haiM-eka samaya maharSi vyAsane atyanta vismita hokara lokanAtha brahmAjIse suvratakA sArA upAkhyAna puuchaa| brahmAjIne kahA-suvrata bar3A medhAvI bAlaka thaa| vaha bAlyakAlase hI bhagavAn zrIviSNukA cintana karane lgaa| usane garbhameM hI puruSottama bhagavAn zrInArAyaNakA darzana kiyA thaa| pUrvakarmoke prabhAvase vaha sadA bhagavAnake dhyAnameM lagA rahatA thaa| vaha gAna, vidyAbhyAsa aura adhyApana karate samaya bhI zaGkhacakradhArI, uttama puNyadAyI bhagavAn zrIpadmanAbhakA dhyAna aura cintana kiyA karatA thaa| isa prakAra vaha dvijazreSTha sadA zrIbhagavAnkA dhyAna karate hue hI baccoMke sAtha khelA karatA thaa| vaha medhAvI, puNyAtmA aura puNyameM prema rakhanevAlA thaa| usane apane sAthI bAlakokA nAma apanI orase paramAtmA zrIharike nAmapara hI rakha diyA bAlakake jAtakarma Adi saMskAra kiye| usa bar3abhAgI thaa| vaha mahAmuni thA aura bhagavAnke hI nAmase apane putra suvratake, jo bhagavAnkI kRpAse prApta huA thA, janma mitroMko bhI pukArA karatA thaa| 'o kezava ! yahA~ lenepara brAhmaNake gharameM dhana-dhAnyase paripUrNa mahAlakSmI Ao, cakradhArI mAdhava ! bacAo, puruSottama ! tumhI nivAsa karane lgii| hAthI, ghor3e, bhaiMse, gaue~, sone aura mere sAtha khelo, madhusUdana ! hama donoMko vanameM hI ratna Adi kisI bhI vastukI kamI na rhii| somazarmAkA calanA caahiye|' isa prakAra zrIharike nAma le-lekara vaha ghara ratnarAzise kubera-bhavanakI bhA~ti zobhA pAne lgaa| brAhmaNabAlaka mitroMko bulAyA karatA thaa| khelane, brAhmaNane dAna-puNya Adi dharmokA anuSThAna kiyaa| par3hane, haMsane, sone, gIta gAne, dekhane, calane, baiThane, tIrthoMmeM jAkara ve nAnA prakArake puNyoMmeM lage rahe aura dhyAna karane, salAha karane, jJAna arjana karane tathA zubha bhI jo-jo dAna-puNya ho sakate haiM, una sabakA unhoMne karmAkA anuSThAna karaneke samaya bhI vaha zrIbhagavAnko hI anuSThAna kiyaa| medhAvI somazarmAkA sArA jIvana hI dekhatA aura jagannAtha, janArdana Adi nAmoMkA uccAraNa jJAna aura puNyake upArjanameM lagA rhaa| unhoMne bar3e harSake kiyA karatA thaa| vizvake ekamAtra svAmI zrIparamezvarakA sAtha putrakA vivAha kiyaa| phira putrake bhI putra utpanna dhyAna karatA rahatA thaa| tRNa, kASTha, patthara tathA sUkhe hue, jo bar3e hI puNyAtmA aura uttama lakSaNoMse sampanna aura gIle sabhI padArthoMmeM vaha dharmAtmA bAlaka the| ve bhI sadA satyavAdI, dharmAtmA, tapasvI tathA dAna- zrIkezavako hI dekhatA, kamalalocana zrIgovindakA hI dharmameM saMlagna the| una pautroMke bhI puNyasaMskAra somazarmAne sAkSAtkAra kiyA karatA thaa| sumanAkA putra brAhmaNa suvrata hI sampanna kiye| sumanA aura somazarmA donoM hI bar3A buddhimAn thA; vaha AkAzameM, pRthvIpara, parvatoMmeM, saubhAgyazAlI the| ve mahAn abhyudayase yukta hokara sadA vanoMmeM, jala, thala aura pASANameM tathA sampUrNa jIvoMke harSameM bhare rahate the| bhItara bhI bhagavAn zrInarasiMhakA hI darzana karatA thaa|* * krIDane paThane hAsye zayane gItaprekSaNe / yAne ca hyAsane dhyAne mantra jJAne sukarmasu // Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 . . arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . .. . . . . . . . isa prakAra bAlakoMke sAtha khelameM sammilita una bhagavAnke suyazakA maiM sumadhura rasase yukta saMgIta hokara vaha pratidina khelatA tathA madhura akSara aura uttama evaM tAla-layake sAtha gAna karatA huuN| maiM akhila rAgase yukta gItoMdvArA zrIkRSNakA guNagAna kiyA karatA bhuvanake svAmI bhagavAn zrIviSNukA dhyAna karatA hU~, jo thaa| usake gIta-tAla, laya, uttama svara aura mUrcchanAse isa lokameM duHkharUpI andhakArakA nAza karaneke liye yukta hote the| suvrata kahatA-'sampUrNa devatA sadA candramAke samAna hai| jo ajJAnamaya timirakA dhvaMsa bhagavAn zrImurArikA dhyAna karate haiN| jinake zrIaGgoMke karaneke liye sAkSAt sUryake tulya haiM tathA Anandake bhItara sampUrNa jagat sthita hai, jo yogake svAmI, pApoMkA akhaNDa mUla aura mahimAse suzobhita haiM, jo amRtamaya nAza karanevAle aura zaraNAgatoke rakSaka haiM, una bhagavAn Anandase paripUrNa, samasta kalAoMke AdhAra tathA zrImadhusUdanakA maiM bhajana karatA huuN|* jo sampUrNa jagatke gItake kauzala haiM, una zrIbhagavAnakA maiM ananya anurAgase bhItara sadA jAgate aura vyApta rahate haiM, jinameM samasta gAna karatA huuN| jo uttama yogake sAdhanoMse yukta haiM, guNavAnoMkA nivAsa hai tathA jo saba doSoMse rahita haiM, una jinakI dRSTi paramArthakI ora lagI rahatI hai, jo sampUrNa paramezvarakA cintana karake maiM sadA unake yugala caraNoMmeM carAcara jagatko eka sAtha dekhate rahate haiM tathA pApI mastaka jhukAtA huuN| jo guNoMke adhiSThAna haiM, jinake logoMko jinake svarUpakA darzana nahIM hotA, una ekamAtra parAkramakA anta nahIM hai, vedAntajJAnase vizuddha buddhivAle bhagavAn zrIkezavakI maiM sadAke liye zaraNa letA huuN|' puruSa jinakA sadA stavana kiyA karate haiM, isa apAra, isa prakAra sumanAkA putra suvrata donoM hAthoMse tAlI ananta aura durgama saMsArasAgarase pAra honeke liye jo bajAkara tAla dete hue zrIkRSNake suyazakA gAna karatA naukAke samAna haiM, una sarvasvarUpa bhagavAn zrInArAyaNakI aura bAlakoMke sAtha sadA prasanna rahatA thaa| pratidina maiM zaraNa letA huuN| maiM zrIbhagavAnke una nirmala yugala bAlasvabhAvake anusAra khelatA aura bhagavAn zrIviSNuke caraNoMko praNAma karatA hU~, jo yogIzvaroMke hRdayameM nivAsa dhyAnameM lagA rahatA thaa| apane sulakSaNa putra suvratako karate haiM, jinakA zuddha evaM pUrNa prabhAva sadA aura sarvatra khelate dekha mAtA sumanA kahatI-beTA ! A, kucha vikhyAta hai| deva ! maiM dIna haiM, Apa azubhake bhayase merI bhojana kara le; tujhe bhUkha satA rahI hogii|' yaha sunakara rakSA kiijiye| saMsArakA pAlana karaneke liye jinhoMne vaha buddhimAn bAlaka sumanAko uttara detA-'mA~ ! dharmako aGgIkAra kiyA hai, jo satyase yukta, sampUrNa bhagavAnkA dhyAna mahAn amRtake tulya hai, maiM usIse tRpta lokoMke guru, devatAoMke svAmI, lakSmIjIke ekamAtra rahatA hU~-mujhe bhUkha nahIM staatii|' bhojanake Asanapara nivAsasthAna, sarvasvarUpa aura sampUrNa vizvake ArAdhya haiM; baiThakara jaba vaha apane sAmane miSTAnna parosA huA pazyatyevaM yadatyevaM jagannAthaM janArdanam / sa dhyAyate tamekaM hi vizvanAtha mahezvaram // tRNe kASThe ca pASANe zuSke sAdeM hI kezavam / pazyatyevaM sa dharmAtmA govindaM kamalekSaNam // AkAze bhUmimadhye tu parvateSu baneSu ca |jle sthale ca pASANe joveSu ca mahAmatiH // nRsiha pazyate vipraH suvataH sumnaasutH| . (20 / 11-15) * dhyAyanti devAH satataM murAri yasyAGgamadhye sakalaM niviSTam / yogezvara pApavinAzanaM ca bhaje zaraNya mdhusuudnaakhym|| (2017) nArAyaNaM guNanidhAnamanantavIrya vedAntazuddhamatayaH prapaThanti nityam / saMsArasAgaramapAramanantadurgamuttAraNArthamakhilaM zaraNaM prapadye // yogIndramAnasasarovararAjahaMsa zuddha prabhAvamakhilaM satataM hi yasya / tasyaiva pAdayugalaM hamalaM namAmi dInastha me'zubhabhayAt kuru deva rakSAm / (20 / 19-20) Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * zrIbhagavAnake varase somazarmAko suvrata nAmaka putrakI prApti tathA vaikuNThameM jAnA . 239 dekhatA, taba kahatA-'isa annase bhagavAn zrIviSNu tRpta karmAmbude mahati garjati varvatIva hoN|' vaha dharmAtmA bAlaka jaba soneke liye jAtA, taba vidyullatollasati paatksnycymeN| vahA~ bhI zrIkRSNakA cintana karate hue kahatA-'maiM mohAndhakArapaTalairmama naSTadRSTeyoganidrAparAyaNa bhagavAn zrIkRSNakI zaraNameM AyA huuN|' rdInasya tasya madhusUdana dehi hastam // isa prakAra bhojana karate, vastra pahanate, baiThate aura sote karmarUpI bAdaloMkI bhArI ghaTA ghirI huI hai, jo samaya bhI vaha zrIvAsudevakA cintana karatA aura unhIMko garajatI aura barasatI bhI hai| mere pAtakoMkI rAzi saba vastue~ samarpita kara detA thaa| dharmAtmA suvrata vidyullatAkI bhA~ti usameM thiraka rahI hai| moharUpI yuvAvasthA Anepara kAma-bhogakA parityAga karake vaiDUrya andhakAra-samUhase merI dRSTi-vivekazakti naSTa ho gayI parvatapara jA bhagavAn zrIviSNuke dhyAnameM laga gyaa| vahIM hai, maiM atyanta dIna ho rahA hU~; madhusUdana ! mujhe apane usa medhAvIne zrIviSNukA cintana karate hue tapasyA hAthakA sahArA diijiye| Arambha kara dii| usa zreSTha parvatapara siddhezvara nAmaka saMsArakAnanavaraM bahuduHkhavRkSaH sthAnake pAsa vaha nirjana vanameM rahatA aura kAma-krodha saMsevyamAnamapi mohamayaizca siMhaiH / Adi sampUrNa doSoMkA parityAga karake indriyoMko saMyamameM saMdIptamasti karuNAbahuvahnitejaH rakhate hue tapasyA karatA thaa| usane apane manako ekAgra saMtapyamAnamanasaM paripAhi kRSNa // karake bhagavAn zrIviSNuke sAtha jor3a diyaa| isa prakAra yaha saMsAra eka mahAn vana hai, isameM bahuta-se duHkha paramAtmAke dhyAnameM sau varSAtaka lage rahanepara usake Upara hI vRkSarUpameM sthita haiN| moharUpI siMha isameM nirbhaya zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle bhagavAn hokara nivAsa karate haiM; isake bhItara zokarUpI pracaNDa zrIjagannAtha bahuta prasanna hue tathA lakSmIjIke sAtha dAvAnala prajvalita ho rahA hai, jisakI A~case merA citta usake sAmane prakaTa hokara bole-'dharmAtmA suvrata ! santapta ho uThA hai| kRSNa ! isase mujhe bcaaiye| aba dhyAnase uTho, tumhArA kalyANa ho; maiM viSNu tumhAre saMsAravRkSamatijIrNamapIha ucca pAsa AyA hU~, mujhase vara mA~go / ' medhAvI suvrata bhagavAn mAyAsukandakaruNAbahuduHkhazAkham / zrIviSNuke ye uttama vacana sunakara atyanta harSameM bhara jAyAdisapachadanaM phalitaM murAre gye| unhoMne A~kha kholakara dekhA, janArdana sAmane khar3e taM cAdhirUDhapatitaM bhagavan hi rakSa / haiM; phira to donoM hAtha jor3akara unhoMne zrIbhagavAnako saMsAra eka vRkSake samAna hai, yaha atyanta purAnA praNAma kiyA aura unakI stuti karane lge| honeke sAtha bahuta U~cA bhI hai; mAyA isakI jar3a hai, zoka suvrata bole tathA nAnA prakArake duHkha isakI zAkhAe~ haiM, patnI Adi saMsArasAgaramatIva gabhIrapAraM parivArake loga patte haiM aura isameM aneka prakArake phala duHkhormibhivividhamohamayaistaraGgaiH / lage haiN| murAre ! maiM isa saMsAra-vRkSapara car3hakara gira rahA hU~; sampUrNamasti nijadoSaguNaistu prApta bhagavan ! isa samaya merI rakSA kIjiye-mujhe bcaaiye| tasmAt samuddhara janArdana mAM sudInam // duHkhAnalairvividhamohamayaiH sadhUmaH janArdana ! yaha saMsAra-samudra atyanta gaharA hai, isakA zokairviyogamaraNAntakasaMnibhaizca / pAra pAnA kaThina hai| yaha duHkhamayI laharoM aura mohamayI dagdho'smi kRSNa satataM mama dehi mokSaM bhAMti-bhAMtikI taraGgoMse bharA hai| maiM atyanta dIna hU~ aura jJAnAmbunAtha pariSicya sadaiva mAM tvam / / apane hI doSoM tathA guNoMse--pApa-puNyoMse prerita hokara kRSNa ! maiM duHkharUpI agni, vividha prakArake isameM A pha~sA hU~; ataH Apa merA isase uddhAra kiijiye| moharUpI dhue~ tathA viyoga, mRtyu aura kAlake samAna suyUpaH Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta padmapurANa zokoMse jala rahA haiM; Apa sarvadA jJAnarUpI jalase evaM hi mAmupagataM zaraNaM ca rakSa sIMcakara mujhe sadAke liye saMsAra-bandhanase chur3A diijiye| __dUreNa yAntu mama pAtakasaJcayAste / mohAndhakArapaTale mahatIva gate dAso'smi bhRtyavadahaM tava janma janma saMsAranAni satataM patitaM hi kRSNa / __svatpAdapadmayugalaM satataM namAmi / / kRtvA tarI mama hi dInabhayAturasya (21 / 20-27) tasmAd vikRSya zaraNaM naya maamitstvm|| maiM na to dUsarekA nAma letA hU~ na dUsareko bhajatA kRSNa ! maiM moharUpI andhakAra-rAzise bhare hue hU~ aura na dUsarekA cintana hI karatA hU~; nitya-nirantara saMsAra nAmaka mahAn gaDDhe meM sadAse girA huA hU~, dIna Apake yugala caraNoMko praNAma karatA rahatA huuN| isa hU~ aura bhayase atyanta vyAkula hU~ Apa mere liye naukA prakAra maiM ApakI zaraNameM AyA huuN| Apa merI rakSA kareM, banAkara mujhe usa gaDDhese nikAliye, vahA~se khIMcakara mere pAtakasamUha zIghra dUra ho jaayeN| maiM naukarakI bhA~ti apanI zaraNameM le liijiye| janma-janma ApakA dAsa banA rhuuN| bhagavan ! Apake tvAmeva ye niyatamAnasabhAvayuktA yugala caraNa-kamaloMko sadA praNAma karatA huuN| dhyAyantyananyamanasA padavIM lbhnte| zrIkRSNa ! yadi Apa mujhapara prasanna hai, to mujhe yaha natvaiva pAdayugalaM ca mahatsupuNyaM uttama varadAna dIjiye--mere mAtA-pitAko sazarIra apane ___ ye devakinnaragaNAH paricintayanti // paramadhAmameM phuNcaaiye| mere hI sAtha merI patnIko bhI jo saMyamazIla hRdayake bhAvase yukta hokara ananya apane lokameM le cliye| cittase ApakA dhyAna karate haiN| ve ApakI padavIko prApta zrIhari bole-brahman ! tumhArI yaha uttama kAmanA ho jAte hai| tathA jo devatA aura kinnaragaNa Apake donoM avazya pUrNa hogii| parama pavitra caraNoMko praNAma karake unakA cintana karate isa prakAra suvratakI bhaktise santuSTa hokara bhagavAn haiM, ve bhI ApakI padavIko prApta hote haiN| zrIviSNu unheM uttama varadAna de dAha aura pralayase rahita nAnyaM vadAmi na bhajAmi na cintayAmi vaiSNavadhAmako cale gaye / suvratake sAtha hI sumanA aura tvatpAdapadmayugalaM satataM nmaami| somazarmA bhI vaikuNThadhAmako prApta hue| rAjA pRthuke janma aura caritrakA varNana RSiyoMne kahA-mahAbhAga sUtajI! Apa kathAko vistArapUrvaka kahegA, usake sAta janmake pApa mahAtmA rAjA pRthuke janmakA vistArake sAtha varNana naSTa ho jaayeNge| pRthukA janama-vRttAnta tathA sampUrNa caritra kiijiye| hama unakI kathA sunaneke liye utsuka hai| hI pApoMkA nAza karanevAlA aura pavitra hai| mahArAja pRthune jisa prakAra isa pRthvIkA dohana kiyA pUrvakAlameM aGga nAmake prajApati the, jinakA janma tathA devatAoM, pitaroM aura tattvavettA muniyoMne bhI jisa atrivaMzameM huA thaa| ve atrike samAna hI prabhAvazAlI, prakAra usako duhA thA, vaha saba prasaGga mujhe sunaaiye| dharmake rakSaka, parama buddhimAn tathA veda aura zAstroMke sUtajI bole-dvijavaro! maiM venakumAra pRthuke tatvajJa the| unhoMne hI sampUrNa dhokI sRSTi kI thii| janma, parAkrama aura kSatriyocita puruSArthakA vistArake mRtyukI eka parama saubhAgyavatI kanyA thI, jisakA nAma sAtha varNana karU~gA / RSiyoMne jo rahasyakI bAteM kahI haiM, thA suniithaa| mahAbhAga aGgane usIke sAtha vivAha kiyA unheM bhI btaauuNgaa| jo pratidina venanandana pRthukI aura usake garbhase venanAmaka putrako janma diyA, jo Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * rAjA pRthuke janma aura caritrakA varNana . 241 dharmakA nAza karanevAlA thaa| rAjA vena vedokta kauna hai| maiM hI sampUrNa bhUtoM aura vizeSataH saba dharmokI sadAcArarUpa dharmakA parityAga karake kAma, lobha aura utpattikA kAraNa huuN| yadi cAhU~ to isa pRthvIko jalA mahAmohavaza pApakA hI AcaraNa karatA thaa| mada aura sakatA hU~, jalameM DubA sakatA hU~ tathA pRthvI aura mAtsaryase mohita hokara pApake hI rAste calatA thaa| usa AkAzako baidha sakatA huuN|' samaya sampUrNa dvija vedAdhyayanase vimukha ho gye| venake jaba venako kisI prakAra bhI adharma-mArgase haTAyA rAjA honepara prajAjanoMmeM svAdhyAya aura yajJakA nAma bhI na jA sakA, taba maharSiyoMne krodhameM bharakara use balanahIM sunAyI par3atA thaa| yajJameM Aye hue devatA pUrvaka pakar3a liyaa| vaha vivaza hokara chaTapaTAne lgaa| yajamAnake dvArA arpaNa kiye hue somarasakA pAna nahIM udhara krodhameM bhare hue RSiyoMne rAjA venakI bAyIM karate the| vaha duSTAtmA rAjA brAhmaNoMse pratidina yahI jA~ghako mathanA Arambha kiyaa| usase kAle aJjanakI kahatA thA ki 'svAdhyAya na karo, homa karanA chor3a do, rAzike samAna eka nATe kadakA manuSya prakaTa huaa| dAna na do aura yajJa bhI na kro|' prajApati venakA usakI AkRti vilakSaNa thii| laMbA mu~ha, vikarAla vinAzakAla upasthita thA; isIliye usane yaha krUra A~kheM, nIle kavacake samAna kAlA raMga, moTe aura caur3e ghoSaNA kI thii| vaha sadA yahI kahA karatA thA ki 'maiM kAna, beDaula bar3hI huI bA~heM aura vizAla bhaddA-sA hI yajana karaneke yogya devatA, maiM hI yajJa karanevAlA peTa-yahI usakA huliyA thaa| RSiyoMne usakI ora yajamAna tathA maiM hI yajJa-karma haiN| mere hI uddezyase yajJa dekhA aura kahA-'niSIda (baiTha jaao)|' unakI bAta aura homakA anuSThAna honA caahiye| maiM hI sanAtana sunakara vaha bhayase vyAkula ho baiTha gyaa| [RSiyoMne viSNu, maiM hI brahmA, maiM hI rudra, maiM hI indra tathA sUrya aura 'niSIda' kahakara use baiThanekI AjJA dI thI; isaliye vAyu huuN| havya aura kavyakA bhoktA bhI sadA maiM hI huuN| usakA nAma 'niSAda' par3a gyaa|] parvatoM aura vanoMmeM hI mere sivA dUsarA koI nahIM hai|' usake vaMzakI pratiSThA huii| niSAda, kirAta, bhIla, yaha sunakara mahAn zaktizAlI muniyoMko venake prati nAhalaka, bhramara, pulinda tathA aura jitane bhI bar3A krodha huaa| ve saba ekatrita ho usa pApabuddhi , mlecchajAtike pApAcArI manuSya haiM, ve saba venake usI rAjAke pAsa jAkara bole-rAjAko dharmakA mUrtimAn aGgase utpanna hue haiN| svarUpa mAnA gayA hai| isaliye pratyeka rAjAkA yaha kartavya taba yaha jAnakara ki rAjA venakA pApa nikala hai ki vaha dharmakI rakSA kre| hamaloga bAraha varSoM meM samApta gayA, samasta RSiyoMko bar3I prasannatA huii| aba unhoMne honevAle yajJakI dIkSA grahaNa kara rahe haiN| tuma adharma na rAjAke dAhine hAthakA manthana Arambha kiyaa| usase karo; kyoMki aisA karanA satpuruSoMkA dharma nahIM hai| pahale to pasInA prakaTa huA; kintu jaba punaH jorase mahArAja ! tumane yaha pratijJA kI hai ki 'maiM rAjA hokara manthana kiyA gayA, taba venake usa sundara hAthase eka dharmakA pAlana karU~gA, ataH usa pratijJAke anusAra dharma puruSakA prAdurbhAva huA, jo bAraha AdityoMke samAna karo aura satya evaM puNyako AcaraNameM laao|' tejasvI the| unake mastakapara sUryake samAna camacamAtA RSiyoMkI uparyukta bAteM sunakara vaha krodhase huA mukuTa aura kAnoMmeM kuNDala zobhA pA rahe the| una AgababUlA ho uThA aura unakI ora dRSTipAta karake mahAbalI rAjakumArane Ajagava nAmakA Adi dhanuSa, dvitIya yamarAjakI bhA~ti bolA-'are ! tumaloga mUrkha divya bANa aura rakSAke liye kAntimAn, kavaca dhAraNa ho, tumhArI buddhi mArI gayI hai| ataH nizcaya hI tumaloga kara rakhe the| unakA nAma 'pRthu' huaa| ve bar3e mujhe nahIM jaante| bhalA jJAna, parAkrama, tapasyA aura saubhAgyazAlI, vIra aura mahAtmA the| unake janma lete hI satyake dvArA merI samAnatA karanevAlA isa pRthvIpara dUsarA sampUrNa prANiyoMmeM harSa chA gyaa| usa samaya samasta Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa marrin a am .. ..................... ............. ..... brAhmaNoMne milakara pRthukA rAjyAbhiSeka kiyaa| tadanantara milA / antameM apanI rakSAkA koI upAya na dekhakara vaha brahmAjI, saba devatA tathA nAnA prakArake sthAvara-jaGgama venakumAra pRthukI hI zaraNameM AyI aura bANoMke prANiyoMne mahArAja pRthukA abhiSeka kiyaa| unake pitAne AdhAtase vyAkula ho unhIMke pAsa khar3I ho gyii| usane kabhI bhI sampUrNa prajAko prasanna nahIM kiyA thaa| kintu namaskAra karake rAjA pRthuse kahApRthune sabakA manoraJjana kiyA / isaliye sArI prajA sukhI 'mahArAja ! rakSA karo' rakSA kro| mahAprAjJa ! maiM hokara AnandakA anubhava karane lgii| prajAkA anuraJjana karaneke kAraNa hI vIra pRthukA nAma 'rAjarAja' ho gyaa| dvijavaro! una mahAtmA narezake bhayase samudrakA jala bhI zAnta rahatA thaa| jaba unakA ratha calatA, usa samaya parvata durgama mArgako chipAkara unheM uttama mArga dete the| pRthvI binA jote hI anAja taiyAra karake detI thii| sarvatra gaue~ kAmadhenu ho gayI thiiN| megha prajAkI icchAke anusAra varSA karatA thaa| sampUrNa brAhmaNa aura kSatriya devayajJa tathA bar3e-bar3e utsava kiyA karate the| rAjA pRthuke zAsanakAlameM vRkSa icchAnusAra phalate the, unake pAsa jAnese sabakI icchA pUrNa hotI thI / dezameM na kabhI akAla par3atA, na koI bImArI phailatI aura na manuSyoMkI akAla mRtyu hI hotI thii| saba loga sukhase jIvana bitAte aura dharmAnuSThAnameM lage rahate the|* brAhmaNo! prajAoMne apanI jIvana-rakSAke liye dhAraNa karanevAlI bhUmi huuN| mere hI AdhArapara saba loga pahale jo annakA bIja bo rakhA thA, use eka bAra yaha Tike hue haiN| rAjan ! yadi maiM mArI gayI to sAtoM loka pRthvI pacAkara sthira ho gyii| usa samaya sArI prajA rAjA naSTa ho jaayeNge| gauoMkI hatyAmeM bahuta bar3A pApa hai, isa pRthuke pAsa daur3I gayI aura muniyoMke kathanAnusAra bAtakA zreSTha brAhmaNoMne pratyakSa anubhava kiyA hai| merA bolI-'rAjan ! hamAre liye uttama jIvikAkA prabandha nAza honepara sArI prajA naSTa ho jaaygii| rAjan ! yadi maiM kiijiye|' rAjAoMmeM zreSTha pRthune dekhA-prajAke Upara na rahI to tuma prajAko kaise dhAraNa kara skoge| ataH bahuta bar3A bhaya upasthita huA hai| yaha dekhakara tathA yadi tuma prajAkA kalyANa karanA cAhate ho to mujhe maharSiyoMkI bAta mAnakara mahArAja pRthune dhanuSa aura bANa mAranekA vicAra chor3a do| bhUpAla ! maiM tumheM hitako bAta hAthameM liyA aura krodhameM bharakara bar3e vegase pRthvIke batAtI hU~, suno| apane krodhakA niyantraNa karo, maiM Upara dhAvA kiyA / pRthvI gAyakA rUpa dhAraNa karake tIvra annamayI ho jAU~gI, samasta prajAko dhAraNa kruuNgii| maiM gatise svargakI ora bhaagii| phira kramazaH brahmAjI, strI huuN| strI avadhya mAnI gayI hai| mujhe mArakara tumheM bhagavAn zrIviSNu tathA rudra Adi devatAoMkI zaraNameM prAyazcittakA bhAgI honA pdd'egaa| gayI; kintu kahIM bhI use apane bacAvakA sthAna na rAjA pRthu bole-yadi kisI eka mahApApI evaM * na durbhikSaM na ca vyAdhi kAlamaraNaM nRnnaam| sarve sukhena jIvanti lokA dharmaparAyaNAH // (27 / 64) Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ***** * rAjA pRthuke janma aura caritrakA varNana. durAcArIkA vadha kara DAlanepara saba loga sukhase jI sakeM, tathA puNyadarzI sAdhu puruSoMko sukha milatA ho to eka pApiSTha puruSakA vinAza karanA kartavya mAnA gayA hai| vasudhe ! tumane bhI prajAke sampUrNa svArthIkA vinAza kiyA hai| isa samaya jitane bhI bIja the, una sabako tuma pacA gyiiN| bIjoMko har3apakara svayaM to sthira ho gayIM aura prajAko mAra rahI ho| aisI dazAmeM [mere hAthase bacakara ] aba kahA~ jaaogii| vasundhare ! saMsArake hitake liye merA yaha kArya uttama hI mAnA jaaygaa| tumane merI AjJAkA ullaGghana kiyA hai, isaliye ina tIkhe bANoMse mArakara maiM tumheM mauta ke ghATa utAra duuNgaa| tumhAre na rahanepara maiM trilokImeM rahanevAlI pAvana prajAko apane hI teja aura dharmake balase dhAraNa karU~gA, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| vasundhare ! merA zAsana dharmake anukUla hai, ataH ise mAnakara merI AjJAse tuma prajAke jIvanakI sadA hI rakSA kro| bhadre ! yadi isa prakAra Aja hI merI AjJA mAna logI to maiM prasanna hokara sadA tumhArI rakhavAlI karU~gA / pRthvI devI gauke rUpameM khar3I thiiN| unakA zarIra bANoMse AcchAdita ho rahA thaa| unhoMne dharmAtmA aura parama buddhimAn rAjA pRthuse kahA - 'mahArAja ! tumhArI AjJA satya aura puNyase yukta hai| ataH prajAke liye maiM usakA vizeSarUpase pAlana kruuNgii| rAjendra ! tuma svayaM hI koI upAya soco, jisase tumhAre satyakA pAlana ho sake aura tuma ina prajAoMko bhI dhAraNa kara sko| maiM bhI jisa prakAra samUcI prajAkI vRddhi kara sakU~ -- aisA koI upAya btaao| mahArAja ! mere zarIrameM tumhAre uttama bANa dha~se hue haiM, unheM nikAla do aura saba orase mujhe samatala banA do, jisase mere bhItara dugdha sthira raha ske|' sUtajI kahate haiM - brAhmaNo! pRthvIkI bAta sunakara rAjA pRthune apane dhanuSake agrabhAgase vibhinna rUpavAle bhArI-bhArI parvatoMko ukhAr3a DAlA aura bhUmiko samatala banA diyaa| rAjakumAra pRthune pRthvIke zarIrase apane bANoMko svayaM hI nikAla liyaa| unake AvirbhAvase pahale kevala prajAoMkI hI utpatti huI saM0pa0pu0 9 243 thii| koI saccA rAjA nahIM huA thaa| una dinoM yaha sArI prajA kahIM bhUmimeM guphA banAkara, kahIM parvatapara, kahIM nadIke kinAre, jaMgalI jhAr3iyoMmeM, sampUrNa tIrthoMmeM tathA samudra ke kinAroMpara nivAsa karatI thii| saba loga puNyakarmoMmeM lage rahate the| phala, phUla aura madhu--yahI unakA AhAra thaa| venakumAra pRthune prajAke isa kaSTako dekhA aura use dUra karaneke liye svAyambhuva manuko bachar3A tathA apane hAthako hI dugdhapAtra banAkara pRthvIse saba prakArake dhAnya aura guNakArI annamaya dUdhakA dohana kiyaa| sudhAke samAna lAbha pahu~cAnevAle usa pavitra annase prajA pitaroM tathA brahmA Adi devatAoMkA yajana pUjana karane lgii| dvijavaro! usa samayakI sArI prajA puNyakarmameM saMlagna rahatI thI; ataH devatAoM, pitaroM, vizeSataH brAhmaNoM aura atithiyoMko anna dekara pazcAt svayaM bhojana karatI thii| usI annase anyAnya yajJoMkA anuSThAna karake vaha devezvara bhagavAn zrIviSNukA yajana aura tarpaNa karatI tathA usI annake dvArA sampUrNa devatA tRpta hote the| phira zrIbhagavAnkI preraNAse megha pAnI barasAtA aura usase pavitra anna Adi utpanna hotA thA / tadanantara samasta RSiyoM, mahAmanA brAhmaNoM tathA satyavAdI devatAoMne bhI isa pRthvIkA dohana kiyaa| aba maiM yaha batAtA hU~ ki pitara Adine kisa prakAra bachar3oMkI kalpanA karake pUrvakAlameM vasudhAko duhA thaa| dvijottamo ! pitaroMne cA~dIkA dohana pAtra banAkara yamako bachar3A banAyA, antakane duhanevAle gvAlekA kAma kiyA aura 'svadhA' rUpI dugdhako duhaa| isake bAda sarpoM aura nAgone takSakako bachar3A banAkara tUMbIkA pAtra hAthameM le viSarUpI dUdha duhaa| ve mahAbalI aura mahAkAya bhayAnaka sarpa usa viSase hI jIvana dhAraNa karate haiN| viSa hI unakA AdhAra, viSa hI AcAra, viSa hI bala aura viSa hI parAkrama hai| isI prakAra samasta asuroM aura dAnavoMne bhI anake anurUpa lohekA pAtra banAkara sampUrNa kAmanAoMke sAdhanabhUta mAyAmaya dUdhakA dohana kiyA, jo unake samasta zatruoMkA vinAza karanevAlA hai| vahI unakA bala aura puruSArtha hai, usIse dAnava jIvana dhAraNa Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 .arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa karate haiN| usIko pAkara Aja bhI samasta dAnava mAyAmeM yahI pA~coM bhUtoMkA prakAza aura rUpa hai| yaha samudraparyanta pravINa dekhe jAte haiN| isake bAda gandharvo aura pRthvI pahale 'medinI ke nAmase prasiddha thii| phira apsarAoMne pRthvIkA dohana kiyaa| nRtya aura saMgItako apaneko venakumAra rAjA pRthukI putrI svIkAra karaneke vidyA hI unakA dUdha thii| usIse gandharva, yakSa aura kAraNa yaha 'pRthvI' kahalAne lgii| apsarAoMkI jIvikA calatI hai| parama puNyamaya parvatoMne brAhmaNo ! pRthuke prayatnase isa pRthvIpara ghara aura bhI isa pRthvIse nAnA prakArake ratna aura amRtake samAna gA~voMkI nIMva pdd'ii| phira bar3e-bar3e kasbe aura zahara oSadhiyoMkA dohana kiyaa| vRkSoMne pattoMke pAtrameM isakI zobhA bar3hAne lge| yaha dhana-dhAnyase sampanna huI pRthvIkA dUdha duhA / jalane aura kaTaneke bAda bhI phirase aura saba prakArake tIrtha isake Upara prakaTa hue| isa aGkara nikala AnA-yahI unakA dUdha thaa| usa samaya vasumatI devIko aisI hI mahimA batalAyI gayI hai| yaha pAkarakA per3a bachar3A banA thA aura zAlake pavitra vRkSane sarvadA sarvalokamayI mAnI gayI hai| venakumAra mahArAja duhanekA kAma kiyA thaa| pRthukA aisA hI prabhAva purANoMmeM varNita hai| ye mahAbhAga guhyaka, cAraNa, siddha aura vidyAgharoMne bhI sabako nareza sampUrNa dharmoke prakAzaka, varNoM aura AzramoMke dhAraNa karanevAlI isa pRthvIko duhA thaa| usa samaya yaha saMsthApaka tathA samasta lokoMke dhAraNa-poSaNa karanevAle vasundharA sampUrNa abhilaSita padArthoM ko denevAlI the| jo saubhAgyazAlI rAjA isa lokameM vAstavika kAmadhenu bana gayI thii| jo loga jisa-jisa vastukI rAjapada prApta karanA cAhate hoM, unheM parama pratApI rAjA icchA karate the, unheM bhinna-bhinna pAtra aura bachar3oMke dvArA venakumAra pRthuko namaskAra karanA cAhiye / jo dhanurvedakA vaha vastu yaha dUdhake rUpameM pradAna karatI thii| yaha dhAtrI jJAna aura yuddhameM sadA hI vijaya prApta karanA cAhate ho, (dhAraNa karanevAlI) aura vidhAtrI (utpanna karanevAlI) unheM bhI mahArAja pRthuko praNAma karanA cAhiye / samrATa hai| yaha zreSTha vasundharA hai, yaha samasta kAmanAoMko pUrNa pRthu rAjA-mahArAjAoMko bhI jIvikA pradAna karanevAle karanevAlI dhenu hai tathA yaha puNyoMse alaGkata, parama the| dvijavaro! yaha prasaGga dhana, yaza, Arogya aura puNya pAvana, puNyadAyinI, puNyamayI aura saba prakArake pradAna karanevAlA hai| jo manuSya mahArAja pRthuke caritrakA dhAnyoMko aGkurita karanevAlI hai| yaha sampUrNa carAcara zravaNa karatA hai, use pratidina gaGgAsnAnakA phala milatA jagatkI pratiSThA aura yoni (utpattisthAna) hai| yahI hai tathA vaha saba pApoMse zuddha hokara bhagavAn zrIviSNuke mahAlakSmI aura saba prakArake kalyANakI jananI hai| paramadhAmako jAtA hai| mRtyukanyA sunIthAko gandharvakumArakA zApa, aGgakI tapasyA aura bhagavAnase vara-prApti RSiyoMne pUchA-sUtajI ! pApAcArapUrNa bartAva honese puNyakI hI vRddhi hotI rahatI hai| pApiyoMse karanevAle jisa rAjA venakA Apane paricaya diyA hai, usa bAtacIta karane, unheM dekhane, sparza karane, unake sAtha pApIko usa vyavahArakA kaisA phala milA? baiThane, bhojana karane tathA unake saGgameM rahanese pApakA sUtajI bole-brAhmaNo! pRthu-jaise saMcAra hotA hai aura puNyAtmAoMke saGgase kevala puNyakA saubhAgyazAlI aura mahAtmA putrake janma lenepara rAjA vena hI prasAra hotA hai, jisase sAre pApa dhula jAneke kAraNa pAparahita ho gyaa| use dharmakA phala prApta huaa| jina manuSya puNya-gatiko hI prApta karate haiN| narezoMne samasta mahApApoMkA upArjana kiyA hai, unake ve RSiyoMne pUchA-mahAmate ! pApI manuSyoMko pApa tIrthayAtrAse naSTa ho jAte haiM aura saMtoMkA saGga prApta parama siddhikI prApti kaise hotI hai, yaha bAta [bhI] hameM Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ********* mRtyukanyA sunIthAko gandharvakumArakA zApa tathA aGgakI tapasyA vistArake sAtha btlaaiye| sUtajI bole - narmadA, yamunA aura gaGgA- ina nadiyoMkI dhArAke Asa-pAsa jo mahApApI rahate haiM, ve jAna-bUjhakara yA binA jAne bhI inake jalameM nahAte aura krIr3A karate haiM; ataH mahAnadIke saMsargase unheM parama gatikI prApti ho jAtI hai| dvijavaro mahAnadIke samparka se athavA anyAnya nadiyoMke parama pavitra jalakA darzana, sparza aura pAna karanese pApiyoMkA pApa naSTa ho jAtA hai| tIrthoke prabhAva tathA saMtoMke saGgase pApiyoMkA pApa usI prakAra naSTa hotA hai, jaise Aga IMdhanako jalA DAlatI hai| mahAtmA RSiyoMke saMsarga, unake sAtha vArtAlApa karanese, darzana aura sparzase tathA pUrvakAlameM satsaGga prApta honese rAjA venakA sArA pApa naSTa ho gayA thaa| puNyakA saMsarga ho jAnepara atyanta bhayaGkara pApakA bhI saMcAra nahIM hotaa| pUrvakAlameM mRtyuke eka saubhAgyazAlinI kanyA utpanna huI thI, jisakA nAma sunIthA rakhA gayA thaa| vaha pitAke kAryoMko dekhatI aura khela-kUdameM sadA unhIMkA anukaraNa kiyA karatI thii| eka dina sunIthA apanI sakhiyoMke sAtha khelatI huI vanameM gyii| vahA~ gItakI dhvani usake kAnoMmeM pdd'ii| taba sunIthAne usa ora dRSTipAta kiyaa| dekhA, gandharvakumAra mahAbhAga suzaGkha bhArI tapasyAmeM lagA huA hai| usake sAre aGga bar3e hI manohara the| sunIthA pratidina vahA~ jAkara usa tapasvIko satAne lgii| suzaGkha roja-roja usake aparAdhako kSamA kara detA aura kahatA- 'jAo, calI jAo yahA~se / usake yoM kahane para vaha bAlikA kupita ho jAtI aura becAre tapasvIko pITane lagatI thii| usakA yaha bartAva dekhakara eka dina suzaGkha krodhase mUrcchita ho uThA aura bolA- 'kalyANI ! zreSTha puruSa mAraneke badale na to mArate haiM aura na kisIke gAlI denepara krodha hI karate haiM; yahI dharmakI maryAdA hai|' pApa karanevAlI sunIthAse aisA kahakara vaha dharmAtmA gandharva krodhase nivRtta ho rahA aura use abalA strI jAnakara binA kucha daNDa diye lauTa gyaa| 245 sunIthAne pitAke pAsa jAkara kahA- 'tAta! maine vanameM jAkara eka gandharvakumArako pITA hai, vaha kAma-krodhase rahita ho tapasyA kara rahA thaa| mere pITanepara usa dharmAtmAne kahA hai-mAranevAleko mAranA aura gAlI denevAleko gAlI denA ucita nahIM hai| pitAjI! batAiye, usake isa kathanakA kyA kAraNa hai ?' sunIthAke isa prakAra pUchanepara dharmAtmA mRtyune usase kucha bhI nahIM khaa| usake praznakA uttara hI nahIM diyaa| tadanantara vaha phira vanameM gyii| suzaGkha tapasyAmeM lagA thaa| duSTa svabhAvavAlI sunIthAne usa zreSTha tapasvIke pAsa jAkara use kor3oMse pITanA Arambha kiyaa| aba vaha mahAtejasvI gandharva apane krodhako na roka skaa| usa sundarI bAlikAko zApa dete hue bolA- 'gRhastha dharmameM praveza karanepara jaba tumhArA apane patike sAtha samparka hogA, taba tumhAre garbhase devatAoM aura brAhmaNoMkI nindA karanevAlA, pApAcArI, saba prakArake pApoMmeM Asakta aura duSTa putra utpanna hogaa|' isa prakAra zApa de vaha punaH jAkara tapasyAmeM hI laga gyaa| mahAbhAga gandharvakumArake cale jAnepara sunIthA apane ghara aayii| vahA~ usane pitAse sArA vRttAnta kaha Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * sunaayaa| mRtyune kahA- 'arI! usa nirdoSa tapasvIko tumane kyoM mArA hai ? bhadre tapasyAmeM lage hue puruSako mAranA - yaha tumhAre dvArA ucita kArya nahIM huA dharmAtmA mRtyu aisA kahakara bahuta duHkhI ho gaye / sUtajI kahate haiM - eka samayakI bAta hai, maharSi atrike putra mahAtejasvI rAjA aGga nandana vanameM gaye the| vahA~ unhoMne gandhavoM, kinnaroM aura apsarAoMke sAtha devarAja indrakA darzana kiyaa| unake vaibhava, unake bhogavilAsa aura unakI lIlA dekhakara dharmAtmA aGga socane lage - "kisa upAyase mujhe indrake samAna putrakI prApti ho ?' kSaNabhara isa bAtakA vicAra karake rAjA aGga khinna ho utthe| nandana-vanase jaba ve ghara lauTe to apane pitA atrike caraNoMmeM mastaka jhukAkara bole'pitAjI! Apa jJAnavAnoM meM zreSTha aura putrapara sneha rakhanevAle haiN| mujhe indrake samAna vaibhavazAlI putra kaise prApta ho, isakA koI upAya btaaiye|' atrine kahA - sAdhuzreSTha ! bhakti karane aura zraddhApUrvaka dhyAna lagAnese bhagavAn zrIviSNu saMtuSTa hote haiM aura saMtuSTa honepara ve sadA saba kucha dete rahate haiN| bhagavAn zrIgovinda saba vastuoMke dAtA, sabakI utpattike kAraNa, sarvajJa, sarvavettA, sarvezvara aura paramapuruSa haiN| isaliye tuma unhIMkI ArAdhanA kro| beTA! tuma jo jo cAhate ho, vaha saba unase prApta hogaa| bhagavAn zrIviSNu sukha, paramArtha aura mokSa denevAle tathA isa jagatke Izvara haiN| ataH jAo, unakI ArAdhanA karo; unase tumheM indrake samAna putra prApta hogaa| brahmAjIke putra aGgake pitA maharSi atri brahmAke samAna hI tejasvI the| unase AjJA lekara aGgane prasthAna kiyaa| ve suvarNa aura ratnamaya zikharoMse suzobhita merugirike manohara zikharapara cale gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne gaGgAjIke pavitra taTapara ekAntameM sthita ratnamaya kandarAmeM praveza kiyaa| mahAmuni aGga bar3e medhAvI aura dharmAtmA the| ve kAma-krodhakA tyAga karake sampUrNa indriyoMko kAbU meM rakhakara bhagavAn ke manomaya svarUpakA [ saMkSipta padmapurANa dhyAna karane lge| klezahArI bhagavAn zrIkRSNakA dhyAna karate-karate ve aise tanmaya ho gaye ki baiThane, sone, calane tathA cintana karaneke samaya bhI unheM nitya nirantara bhagavAn zrImadhusUdana hI dikhAyI dete the| unakA mana bhagavAnmeM laga gayA thaa| ve yogayukta aura jitendriya hokara carAcara jIvoM tathA sUkhe aura gIle Adi samasta padArthoMmeM kevala bhagavAn zrIviSNukA hI darzana karate the| isa prakAra tapasyA karate unheM sau varSa bIta gye| niyama, saMyama tathA upavAsake kAraNa unakA sArA zarIra durbala ho gayA thA; to bhI ve apane tejase sUrya aura anike samAna dedIpyamAna dikhAyI de rahe the| isa taraha tapasyAmeM pravRtta ho dhyAnameM lage hue rAjA aGgake sAmane bhagavAn zrIviSNu prakaTa hue aura bole- mAnada ! vara mA~go, indriyoMke svAmI bhagavAn zrIvAsudevako upasthita dekha rAjA aGgako bar3A harSa huA, unakA citta prasanna ho gyaa| ve bhagavAnko praNAma karake unakI stuti karane lage / aGga bole- bhUtabhAvana! Apa hI sampUrNa bhUtoMkI gati haiN| pAvana paramezvara! Apa prANiyoMke AtmA, saba bhUtoMke Izvara aura saguNa svarUpa dhAraNa karanevAle haiM; Apako namaskAra hai| Apa guNasvarUpa, Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * mRtyukanyA sunIthAko gandharvakumArakA zApa tathA aGgakI tapasyA , 247 .......... guhya tathA guNAtIta haiM; Apako namaskAra hai| guNa, vistAra karanevAle), vAsava (vasuputra indra) tathA guNakartA, guNasampanna aura guNAtmA bhagavAnko praNAma hai| vasusvarUpa hai; Apako namaskAra hai| Apa vAsudeva, Apa bhava (saMsArarUpa), bhavakartA tathA bhaktoMke saMsAra- vizvarUpa aura vahnisvarUpa hai; Apako praNAma hai| hari, bandhanakA apaharaNa karanevAle haiN| Apako namaskAra hai| kaivalyarUpa tathA vAmanabhagavAnko namaskAra hai| bhavakI utpattike kAraNa honese ApakA nAma 'bhava' hai; isa sattvaguNakI rakSA karanevAle bhagavAn nRsiMhadevako praNAma bhavameM Apa avyaktarUpase chipe hue haiM, isaliye Apako hai| govinda evaM gopAlako namaskAra hai| bhagavan ! Apa 'bhavaguhya' kahA gayA hai tathA Apa rudrarUpase isa bhava- ekAkSara (praNava), sarvAkSara (varNarUpa) aura haMsasvarUpa saMsArakA vinAza karate haiM, isase ApakA nAma bhava- haiM; Apako praNAma hai| tIna, pA~ca aura pacIsa tattva vinAzI hai| Apako praNAma hai| Apa yajJa, yajJarUpa, Apake hI rUpa haiM; Apa samasta tattvoMke AdhAra haiN| yajJezvara aura yajJakarmameM saMlagna haiM; Apako namaskAra hai| Apako namaskAra hai| Apa kRSNa (saccidAnandasvarUpa), zaGkha dhAraNa karanevAle bhagavAnko praNAma hai| soneke kRSNarUpa (zyAmavigraha) tathA lakSmInAtha haiM; Apako samAna varNavAle paramAtmAko namaskAra hai| cakradhArI praNAma hai| kamalalocana ! Apa paramAnandamaya prabhuko zrIviSNuko praNAma hai| satya, satyabhAva, sarvasatyamaya, namaskAra hai| Apa vizvake bharaNa-poSaNa karanevAle tathA dharma, dharmakartA aura sarvavidhAtA Apa bhagavAnko praNAma pApoMke nAzaka hai, Apako praNAma hai| puNyoMmeM bhI uttama hai| dharma ApakA aGga hai, Apa zreSTha vIra aura dharmake puNya tathA satyadharmarUpa Apa paramAtmAko namaskAra hai| AdhArabhUta hai; Apako namaskAra hai| Apa mAyA-mohake zAzvata, avinAzI evaM pUrNa AkAzasvarUpa paramezvarako nAzaka hote hue bhI saba prakArakI mAyAoke utpAdaka hai; praNAma hai| mahezvara zrIpadmanAbhako namaskAra hai| kezava ! Apako namaskAra hai| Apa mAyAdhArI, mUrta (sAkAra) Apake caraNakamaloMmeM maiM praNAma karatA huuN| aura amUrta (nirAkAra) bhI haiN| Apako praNAma hai| Apa Anandakanda ! kamalApriya ! vAsudeva ! sarvezvara ! Iza ! saba prakArakI mUrtiyoMko dhAraNa karanevAle aura madhusUdhana ! mujhe apanI dAsatA pradAna kiijiye| zaGkha kalyANakArI haiM, Apako namaskAra hai| brahmA, brahArUpa dhAraNa karanevAle zAntidAyI kezava ! Apake caraNoMmeM aura parabrahmasvarUpa Apa paramAtmAko praNAma hai| Apa mastaka jhukAtA huuN| pratyeka janmameM mujhapara kRpA kiijiye| sabake dhAma tathA dhAmadhArI haiM, Apako namaskAra hai / Apa mere svAmI padmanAbha ! saMsArarUpI duHsaha agnike tApase maiM zrImAn, zrInivAsa, zrIdhara, kSIrasAgaravAsI aura amRta- dagdha ho rahA hU~: Apa jJAnarUpI meghakI dhArAse mere tApako svarUpa haiM; Apako praNAma hai| [saMsArarUpI rogake liye] zAnta kIjiye tathA mujha dInake liye zaraNarUpa ho jaaiye| mahAn auSadha, duSToMke liye ghorarUpadhArI, mahAprajJAparAyaNa, aGgake mukhase yaha stotra sunakara bhagavAnne aGgako akrUra (saumya), pramedhya (parama pavitra) tathA medhyoM apane zrIvigrahakA darzana kraayaa| unakA meghake samAna (pAvana vastuoM) ke svAmI Apa paramezvarako namaskAra hai| zyAma varNa tathA mahAn ojasvI zarIra thA tathA hAthoMmeM ApakA kahIM anta nahIM hai, Apa azeSa (pUrNa) aura zaGkha, cakra, gadA aura padma zobhA de rahe the| saba ora anagha (pAparahita) haiM; Apako praNAma hai| AkAzako mahAn prakAza chA rahA thaa| zrIbhagavAn garur3akI pIThapara prakAzita karanevAle sUrya-candrasvarUpa Apako namaskAra baiThe the| aGgoMmeM saba prakArake AbhUSaNa zobhA pA rahe hai| Apa havanakarma, hutabhojI agni tathA haviSyarUpa haiM; the| hAra, kaNa aura kuNDaloMse suzobhita tathA Apako namaskAra hai| Apa buddha (jJAnI), budha (vidvAn) vanamAlAse ujjvala unakA atyanta divyarUpa bar3A sundara tathA sadA buddha (nityajJAnI) hai; Apako praNAma hai| jAna par3atA thaa| bhagavAn zrIjanArdana aGgake sAmane svAhAkAra, zuddha avyakta, mahAtmA, vyAsa (vedoMkA virAjamAna the| zrIvatsa nAmaka cihna aura puNyamaya Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 ******* * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * kaustubhamaNise unakI apUrva zobhA ho rahI thI ve sarvadevamaya zrIhari samasta alaGkAroMkI zobhAse sampanna apane zrIvigrahakI jhA~kI karAkara RSizreSTha aGgase bole-- 'mahAbhAga ! maiM tumhArI tapasyAse saMtuSTa hU~, tuma koI uttama vara mA~ga lo|' aGgane bhagavAnke caraNakamaloMmeM bAraMbAra praNAma kiyA aura atyanta harSameM bharakara kahA-' - 'devezvara ! maiM ApakA dAsa hU~; yadi Apa mujhe vara denA cAhate haiM to jaisI zobhA svarga meM sampUrNa tejase sampanna indrakI hai, vaisI hI zobhA pAnevAlA eka sundara putra mujhe denekI kRpA kreN| vaha putra sampUrNa lokoMkI rakSA karanevAlA honA caahiye| itanA hI nahIM, vaha bAlaka samasta devatAoMkA RSiyoMne pUchA- sUtajI ! gandharvazreSTha suzaGkhane jaba sunIthAko zApa de diyA, taba vaha zApa usake Upara kisa prakAra lAgU huA ? usake bAda sunIthAne kauna-kauna-sA kArya kiyA? aura usako kaisA putra prApta huA ? sUtajI bole- brAhmaNo hama pahale batA Aye haiM ki suzaGkhake zApa denepara sunIthA duHkhase pIr3ita ho apane pitAke nivAsasthAnapara AyI aura vahA~ usane pitAse apanI sArI karatUteM kaha sunaayiiN| mRtyune saba bAteM sunakara apanI putrI sunIthAse kahA- 'beTI! tUne bar3A bhArI pApa kiyA hai| terA yaha kArya dharma aura tejakA nAza karanevAlA hai| kAma-krodhase rahita, parama zAnta dharmavatsala aura parabrahmameM sthita tapasvIko jo coTa pahu~cAtA hai, usake pApAtmA putra hotA hai tathA use usa pApakA phala bhoganA par3atA hai| vahI jitendriya aura zAnta hai, jo mAranevAleko bhI nahIM mAratA / kintu tUne nirdoSa honepara bhI unheM mArA hai; ataH tere dvArA yaha mahAn pApa ho gayA hai| pahale tUne hI aparAdha kiyA hai; phira [ saMkSipta padmapurANa priya, brAhmaNa-bhakta, dAnI, trilokIkA rakSaka, satyadharmakA nirantara pAlana karanevAlA, yajamAnoMmeM zreSTha, tribhuvanakI zobhA bar3hAnevAlA, advitIya zUravIra, vedoMkA vidvAn, satyapratijJa, jitendriya, zAnta, tapasvI aura sarvazAstravizArada ho / prabho! yadi Apa vara deneke liye utsuka hoM to mujhe aisA hI putra honekA varadAna diijiye|' bhagavAn vAsudeva bole- mahAmate ! tumheM ina sadguNoMse yukta uttama putrakI prApti hogI, vaha atrivaMzakA rakSaka aura sampUrNa vizvakA pAlana karanevAlA hogaa| tuma bhI mere parama dhAmako prApta hoge| sunIthAkA tapasyAke liye vanameM jAnA, rambhA Adi sakhiyoMkA vahA~ pahu~cakara use mohinI vidyA sikhAnA, aGgake sAtha usakA gAndharvavivAha, venakA janma aura use rAjyakI prApti www. isa prakAra varadAna dekara bhagavAn zrIviSNu antardhAna ho gye| -- unhoMne bhI zApa de diyaa| isaliye aba tU puNyakarmokA AcaraNa kara, sadA sAdhu puruSoMke saGgameM rahakara jIvana vyatIta kara pratidina yoga, dhyAna aura dAnake dvArA kAla yApana karatI raha / bAle ! satsaGga mahAn puNyadAyaka aura parama kalyANakAraka hotA hai| satsaGgakA jo guNa hai, usake viSayameM eka sundara dRSTAnta dekha jala eka sadvastu hai; usake sparzase, usameM snAna karanese use pInese tathA usakA darzana karanese bhI bAhara aura bhItarake doSa dhula jAneke kAraNa muniloga siddhi prApta karate haiN| tathA samasta carAcara prANI bhI jala pIte rahanese dIrghAyu hote haiN| [isI prakAra saMtoMke saGgase manuSya zuddha evaM saphalamanoratha hote haiN|] putrI ! satsaGgase manuSya saMtoSI, mRdugAmI, sabakA priya karanevAlA, zuddha, sarasa, puNyabalase sampanna, zArIrika aura mAnasika malako dUra karanevAlA, zAntasvabhAva tathA sabako sukha denevAlA hotA hai jaise suvarNa anike samparka meM Anepara maila tyAga detA hai, usI prakAra manuSya saMtoMke saGgase pApakA Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sunIthAkI tapasyA, aGgake sAtha usakA gAndharvavivAha aura venakA janma . parityAga kara detA hai|* jisameM satyakI agni prajvalita mAyAko tyAga diyaa| eka dina usake pAsa usakI rambhA rahatI hai, vaha apane puNyamaya tejase prakAzamAna hotA Adi sakhiyA~, jo tapaHzaktise sampanna thIM, AyIM unhoMne rahatA hai| jisameM satyakI dIpti hai, jo jJAnake dvArA bhI dekhA, sunIthA duHkhakA anubhava kara rahI hai| dhyAnake hI atyanta nirmala ho gayA hai tathA dhyAnake dvArA atyanta sAtha use cintA karate dekha vahA~ AyI huI salehiyoMne tejasvI pratIta hotA hai, pApase paidA hue manuSya usakA kahA-'sakhI ! tumhArA kalyANa ho, tuma cintA sparza nahIM kara skte| satyarUpI agnise mahAtmA puruSa kisaliye karatI ho? isa cintAmeM kyoM DUbI huI ho? pAparUpI Idhanako bhasma kara DAlanA cAhatA hai| isaliye apane santApakA kAraNa btaao| cintA to kevala duHkha beTI ! tujhe satyakA saMsarga karanA cAhiye, asatyakA denevAlI hotI hai| eka hI cintA sArthaka mAnI gayI hai, nhiiN| mahAbhAge ! jAo, bhagavAn zrIviSNukA cintana jo dharmake liye kI jAtI hai| dharmanandinI ! dUsarI cintA karo; pApabhAvako chor3akara kevala puNyakA Azraya lo|' jo yogiyoMke hRdayameM hotI hai, [jisake dvArA ve brahmakA pitAke isa prakAra samajhAnepara duHkhameM par3I huI cintana karate haiM] vaha bhI sArthaka hai| inake sivA aura sunIthA unake caraNoMmeM praNAma karake nirjana vanameM calI jitanI bhI cittAe~ haiM, saba nirarthaka hai| usakI kalpanA gayI aura vahA~ ekAntameM rahakara tapasyA karane lgii| bhI nahIM karanI caahiye| cintA zarIra, bala aura tejakA usane kAma, krodha, bAlocita capalatA, moha, droha aura nAza karanevAlI hai; vaha sAre sukhoMko naSTa kara DAlatI hai| sAtha hI rUpako bhI hAni pahu~cAtI hai| cintA tRSNA, moha aura lobha-ina tIna doSoMko le AtI hai tathA pratidina usImeM ghulate rahanepara vaha pApako bhI utpanna karatI hai| cintA rogoMkI utpatti aura narakakI prAptikA kAraNa hai| ataH cintAko chor3o jIva pUrvajanmameM apane karmodvArA jina zubhAzubha bhogoMkA upArjana karatA hai, unhIMkA vaha dUsare janmameM upabhoga karatA hai| ataH samajhadArako cintA nahIM karanI caahiye| tuma cintA chor3akara apane sukha-duHkha AdikI hI bAta btaao| sakhiyoMke ye vacana sunakara sunIthAne apanA vRttAnta kahanA Arambha kiyaa| pahale suzaGkhane use vanameM jisa prakAra zApa diyA thA, vaha sArI ghaTanA usane saheliyoMse kaha sunaayii| usane apane aparAdhoMkA bhI varNana kiyaa| usa samaya mahAbhAgA sunIthA mAnasika duHkhase bar3A kaSTa * satA saGgo mahApuNyo bahukSemapradAyakaH / bAle pazya sudRSTAntaM satAM sahasya ydgunnm|| apAM saMsparzanAtmAnApAnAd darzanato'pi vaa|| munayaH siddhimAyAnti bAhyAbhyantarakSAlitAH / AyuSmanto bhavatyete lokAH sarve carAcarAH // api santoSazIlaza mRdugAmI priyaGkaraH / nirmalo rasAzAsau puNyavIyoM malApahaH // tathA zAnto bhavet putri srvsaukhyprdaaykH| yathA vahiprasaMgAca malaM tyajati kAzcanam // tathA satI hi saMsargAt pApaM tyajati mAnavaH / / (32 // 14-19) Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 ******* arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ----------------------- pA rahI thI usakA sArA vRttAnta sunakara sakhiyoMne kahA - 'mahAbhAge ! tumheM duHkhako to tyAga hI denA cAhiye, kyoMki vaha zarIrakA nAza karanevAlA hai| zubhe tumhAre aGgoMmeM satI striyoMke jo uttama guNa haiM, unheM hama anyatra kahIM nahIM dekhatIM / uttama striyoMkA pahalA AbhUSaNa rUpa hai, dUsarA zIla, tIsarA satya, cauthA AryatA (sadAcAra), pA~cavA~ dharma, chaThA satItva, sAtavA~ dRr3hatA, AThavA~ sAhasa (kArya karanekA utsAha), navA~ maGgalagAna, dasavA~ kArya kuzalatA, gyArahavA~ kAmabhAvakA Adhikya aura bArahavA~ guNa mIThe vacana bolanA hai| bAle ! ina sabhI guNoMne tumhArA sammAna bar3hAyA hai; ataH devi! tuma tanika bhI bhaya na kro| varAnane ! jisa upAyase tumheM dharmAtmA patikI prApti hogI, use hama jAnatI haiN| tumhArA kAma to hamaloga hI siddha kara deNgii| mahAbhAge ! aba tuma svastha evaM nizcinta ho jaao| hama tumheM eka aisI vidyA pradAna kareMgI, jo puruSoMko mohita kara letI hai| yaha kahakara sakhiyoMne sunIthAko vaha sukhadAyaka vidyAbala pradAna kiyA aura kahA - 'kalyANI! tuma devatA AdimeMse jisa-jisa puruSako mohita karanA cAho, use use tatkAla mohita kara sakatI ho|' sakhiyoMke yoM kahanepara sunIthAne usa vidyAkA abhyAsa kiyaa| jaba vaha vidyA bhalIbhA~ti siddha ho gayI, taba sunIthA bar3I prasanna huii| vaha sakhiyoMke sAtha hI puruSoMko dekhatI huI vanameM ghUmane lgii| tadanantara usane gaGgAjIke taTapara eka rUpavAn brAhmaNako dekhA, jo samasta zubha lakSaNoMse sampanna aura sUryake samAna tejasvI the| ve tapasyA kara rahe the| unakA prabhAva divya thaa| una tapasvI maharSikA rUpa dekhakara sunIthAkA mana moha gyaa| usane apanI sakhI rambhAse pUchA - 'ye devatAoMse bhI zreSTha mahAtmA kauna haiM ?' rambhA bolI- 'sakhI ! avyakta paramezvarase brahmAjIkI utpatti huI hai| unase prajApati atrikA janma huA, jo bar3e dharmAtmA haiN| ye mahAmanA tapasvI unhoMke putra haiM, inakA nAma aGga hai| bhadre ! ye nandanavanameM Aye the| vahA~ nAnA prakArake tejase sampanna indrakA vaibhava [ saMkSipta padmapurANa dekhakara inhoMne bhI unake samAna pada pAnekI abhilASA kii| socA- jaba mujhe bhI vaMzako bar3hAnevAlA aisA hI putra prApta ho, taba merA janma kalyANakArI ho sakatA hai, sAtha hI yaza aura kIrti bhI mila sakatI hai| aisA vicAra karake inhoMne tapasyA aura niyamoMke dvArA bhagavAn hRSIkezakI ArAdhanA kI hai jaba bhagavAn atyanta prasanna hokara inake sAmane prakaTa hue, taba ina maharSine isa prakAra vara mA~gA - 'madhusUdana ! mujhe indrake samAna vaibhavazAlI tathA apane samAna tejasvI evaM parAkramI putra pradAna kIjiye / vaha putra ApakA bhakta evaM saba pApoMkA nAza karanevAlA honA caahiye|' zrIbhagavAnne kahA'mahAtman! maiMne tumheM aisA putra honekA vara diyaa| vaha sabakA pAlana karanevAlA hogaa|' [yoM kahakara bhagavAn antardhAna ho gye|] tabase vipravara aGga kisI pavitra kanyAkI talAzameM haiN| jaisI tuma saba aGgoMse manohara ho, vaise hI kanyA ve cAhate haiM; ataH inhIMko patirUpameM prApta kro| inase tumheM puNyAtmA putrakI prApti hogii| ye mahAbhAga tapasvI aura puNyabalase sampanna haiN| inake vIryase utpanna huA putra inhIMkI guNasampattise yukta, mahAtejasvI, samasta dharmAtmAoMmeM zreSTha, parama saubhAgyazAlI, yuktAtmA aura yogatattvakA jJAtA hogaa|' sunIthA bolI- bhadre ! tumane ThIka kahA hai, maiM aisA hI kruuNgii| isa vidyAse brAhmaNako mohameM DAlU~gI / tuma mujhe sahAyatA pradAna karo; jisase isa samaya maiM unake pAsa jAU~ / rambhAne kahA- 'maiM tumhArI sahAyatA karUMgI, tuma mujhe AjJA do|' sunIthAke netra bar3e-bar3e the| vaha rUpa aura yauvanase zobhA pA rahI thii| usane sadbhAvanApUrvaka mAyAse divyarUpa dhAraNa kiyaa| usakA mukha bar3A hI manohara thaa| saMsArameM usake sundara rUpakI kahIM tulanA nahIM thii| vaha tInoM lokoMko mohita karane lgii| sundarI sunIthA jhUlepara jA baiThI aura vINA bajAtI huI madhura svarameM gIta gAne lgii| usakA svara bar3A mohaka thA / usa samaya maharSi aGga apanI pavitra guphAke bhItara ekAntameM dhyAna lagAye baiThe the| ve kAma-krodhase rahita Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sunIthAkI tapasyA, anake sAtha usakA gAndharva vivAha aura venakA janma 251 hokara bhagavAn zrIjanArdanakA cintana kara rahe the| uttama prAptike liye maiM adeya vastu bhI de sakatA huuN| tAla-svarake sAtha gAyA huA vaha madhura aura manohara rambhA bolI-'dvijazreSTha ! Apako isI prakAra gIta sunakara aGgakA citta dhyAnase vicalita ho gyaa| udAratApUrvaka isakI abhISTa vastu ise denI caahiye| yaha usa mAyAmaya saGgItane unheM moha liyA thaa| ve turaMta hI sadAke liye ApakI dharmapatnI ho rahI hai| Apa kabhI Asanase uThe aura vAraMbAra idhara-udhara dRSTi daur3Ane lge| isakA parityAga na kreN| isake doSa-guNoMpara kabhI mAyAse unakA mana caJcala ho uThA thaa| ve bar3e vegase Apako dhyAna nahIM denA cAhiye / vipravara ! isa viSayameM bAhara nikale aura jhUlepara baiThI huI vINAdhAriNI strIkI Apa mujhe pratyakSa vizvAsa dilaaiye| satyakI pratIti ora dekhA / vaha musakarAtI huI gA rahI thii| mahAyazasvI dilAnevAlA apanA hAtha isake hAthameM diijiye|' aGgane ana usake gIta aura rUpa donoMpara mugdha ho gye| kahA-'evamastu / nizcaya hI apanA hAtha maiMne ise de tatpazcAt ve mahAn mohake vazIbhUta ho usa taruNIke pAsa diyaa|' gye| vizAla netra aura manohara musakAnavAlI mRtyukI isa prakAra satyakA vizvAsa karAnevAlA sambandha yazasvinau kanyA sunIthAko dekhakara aGgane pUchA- karake aGgane sunIthAko gAndharva-vivAhako praNAlIke 'sundarI ! tuma kauna ho? kisakI kanyA ho? sakhiyoMse anusAra grahaNa kiyaa| sunIthAko unheM saupakara rambhAke ghirI huI yahA~ kisa kAmase AyI ho? kisane tumheM isa hRdayameM bar3A harSa huaa| vaha apanI sakhIse AjJA lekara vanameM bhejA hai?' gharako calI gyii| dUsarI-dUsarI sakhiyoMne bhI prasanna parama buddhimAn aGgakA yaha mahattvapUrNa vacana hokara apane-apane gharakI rAha lii| una saba saheliyoMke sunakara sunIthA unase kucha na bolii| usane kevala cale jAnepara dvijazreSTha aGga apanI pyArI patnIke sAtha sakhIke mukhakI ora dekhA / rambhAne izArese kucha kahakara vihAra karane lge| usake garbhase unhoMne eka sarvalakSaNasunIthAko samajhA diyA aura vaha svayaM hI una zreSTha sampanna putra utpanna kiyA aura usakA nAma vena rkhaa| brAhmaNase AdarapUrvaka bolI-'maharSe ! yaha mRtyukI sunIthAkA vaha mahAtejasvI bAlaka dinoMdina bar3hane lagA parama saubhAgyavatI kanyA hai, lokameM isakI sunIthAke aura veda-zAstra tathA upakArI dhanurvedakA adhyayana karake nAmase prasiddhi hai| yaha sabhI zubha lakSaNoMse sampanna hai| samasta vidyAoMkA pAragAmI vidvAn ho gyaa| kyoMki isa samaya yaha bAlA apane liye dharmAtmA, tapasvI, vaha var3A medhAvI thaa| aGgakumAra vena sajjanocita zAnta, jitendriya, mahAprAjJa aura vedavidyA-vizArada AcArase rahatA thaa| vaha kSatriyadharmakA pAlana karane patiko khojameM hai|' lgaa| vaivasvata manvantara Anepara saMsArakI sArI prajA yaha sunakara aGgane apsarAoMmeM zreSTha rambhAse rAjAke binA nirantara kaSTa pAne lgii| usa samaya saba kahA-'bhadre ! maiMne sarvavizvamaya bhagavAn zrIharikI logoMne venako hI saba lakSaNoMse sampanna dekhA / taba zreSTha ArAdhanA kI hai| unhoMne mujhe putra honekA varadAna diyA hai, brAhmaNoMne unheM prajApatike padapara abhiSikta kara diyaa| jo sampUrNa siddhiyoMkA dAtA hai| ataH isa varadAnakI tatpazcAt samasta RSi apane-apane tapovanameM cale gye| saphalatAke nimitta-uttama putrakI prAptike liye maiM una sabake jAneke pazcAt akele vena hI rAjyakA pAlana kisI puNyabalase sampanna mahApuruSakI kanyAke sAtha karane lge| isa prakAra vena bhUmaNDalake prajApAlaka hue| vivAhakA vicAra kara rahA thA; kintu kahIM bhI apane unake samayameM saba loga sukhase jIvana vitAte the| prajA liye parama maGgalamayI kanyA nahIM pA sakA / yaha dharmakI unake dharmase prasanna rahatI thii| venake rAjyakA prabhAva sumukhI kanyA dharmAcAraparAyaNA hai| yadi vAstavameM yaha aisA hI thaa| unake zAsanakAlameM sarvatra dharmakA prabhAva patikI hI talAzameM hai to mujhe hI svIkAra kre| isakI chA rahA thaa| Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 * ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa chadmaveSadhArI puruSake dvArA jaina-dharmakA varNana, usake bahakAvemeM Akara venakI pApameM pravRtti aura saptarSiyoMdvArA usakI bhujAoMkA manthana RSiyoMne pUchA-sUtajI ! jaba isa prakAra rAjA venakA vacana sunakara usa puruSane uttara diyA-'tuma isa venakI utpatti hI mahAtmA puruSase huI thI, taba unhoMne prakAra dharmake pacar3emeM par3akara jo rAjya calA rahe ho, vaha dharmamaya AcaraNakA parityAga karake pApameM kaise mana saba vyartha hai| tuma bar3e mUr3ha jAna par3ate ho| [merA lagAyA? paricaya jAnanA cAhate ho to suno] maiM devatAoMkA parama sUtajI bole-venakI jisa prakAra pApAcArameM pUjya huuN| maiM hI jJAna, maiM hI satya aura maiM hI sanAtana brahma pravRtti huI, vaha saba bAta maiM batA rahA huuN| dharmake jJAtA huuN| mokSa bhI maiM hI huuN| maiM brahmAjIke dehase utpanna prajApAlaka rAjA vena jaba zAsana kara rahe the, usa samaya satyapratijJa puruSa huuN| mujhe jinasvarUpa jaano| satya aura koI puruSa chadmaveSa dhAraNa kiye unake darabArameM aayaa| dharma hI merA kalevara hai| jJAnaparAyaNa yogI mere hI usakA naMga-dhaDaMga rUpa, vizAla zarIra aura sapheda sira svarUpakA dhyAna karate haiN| thaa| vaha bar3A kAntimAn jAna par3atA thaa| kA~khameM venane pUchA-ApakA dharma kaisA hai? ApakA morapaMkhakI banI huI mArjanI (oghA) dabAye aura eka zAstra kyA hai ? tathA Apa kisa AcArakA pAlana karate hAthameM nAriyalakA jalapAtra (kamaNDalu) dhAraNa kiye haiM? ye saba bAteM btaaiye| vaha veda-zAstroko dUSita karanevAle zAstrakA pATha kara jina bolA-jahA~ 'arhan' devatA, nirgrantha guru rahA thaa| jahA~ mahArAja vena baiThe the, usI sthAnapara vaha aura dayAko hI parama dharma batAyA gayA hai, vahIM mokSa bar3I utAvalIke sAtha phuNcaa| use AyA dekha venane dekhA jAtA hai| yahI jaina-darzana hai| isameM tanika bhI pUchA-'Apa kauna haiM, jo aisA adbhuta rUpa dhAraNa kiye sandeha nahIM hai| aba maiM apane AcAra batalA rahA huuN| mere yahA~ Aye haiM ? mere sAmane saba bAteM saca-saca btaaiye|' matameM yajana-yAjana aura vedAdhyayana nahIM hai / sandhyopAsana bhI nahIM hai| tapasyA, dAna, svadhA (zrAddha) aura svAhA (agnihotra)kA bhI parityAga kiyA gayA hai| havya-kavya AdikI bhI AvazyakatA nahIM hai| yajJayAgAdi kriyAoMkA bhI abhAva hai| pitaroMkA tarpaNa, atithiyoMkA satkAra tathA balivaizvadeva Adi kokA bhI vidhAna nahIM kiyA gayA hai| kevala 'arhan' kA dhyAna hI uttama mAnA gayA hai| jaina-mArgameM prAyaH aise dharmakA AcaraNa hI dRSTigocara hotA hai| prANiyoMkA yaha zarIra pA~coM tattvoMse hI banatA aura paripuSTa hotA hai| AtmA vAyusvarUpa hai; ataH zrAddha aura yajJa Adi kriyAoMkI koI AvazyakatA nahIM hai| jaise pAnImeM jala-jantuoMkA samAgama hotA hai tathA jisa prakAra bulabule paidA hote aura vilIna ho jAte haiM, usI prakAra saMsArameM samasta prANiyoMkA AvAgamana hotA Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . . chapaveSadhArI puruSadvArA jaina-dharma-varNana aura venakI pApameM pravRtti * 253 rahatA hai| antakAla Anepara vAyurUpa AtmA zarIra samudra-sabhI jalake Azraya haiM, pRthvIko dhAraNa chor3akara calA jAtA hai aura paJcatattva pA~coM bhUtoMmeM mila karanevAle parvata bhI kevala pattharakI rAzi haiM, inameM tIrtha jAte haiN| phira mohase mugdha manuSya paraspara milakara mare nAmakI koI vastu nahIM hai| yadi samudra AdimeM mAna hue jIvake liye zrAddha Adi pAralaukika kRtya karate haiN| karanese siddhi milatI hai to machaliyoMko sabase pahale mohavaza kSayAha tithiko pitaroMkA tarpaNa karate haiN| bhalA, siddha honA cAhiye; para aisA nahIM dekhA jAtA / rAjendra ! marA huA manuSya kahA~ rahatA hai? kisa rUpameM Akara ekamAtra bhagavAn jina hI sarvamaya hai, unase bar3hakara na zrAddha AdikA upabhoga karatA hai ? miSTAnna khAkara to koI dharma hai na tIrtha / saMsArameM jina hI sarvazreSTha hai| brAhmaNaloga tRpta hote haiN| [mRtAtmAko kyA milatA ataH unhIMkA dhyAna karo, isase tumheM nitya sukhakI hai?] isI prakAra dAnakI bhI AvazyakatA nahIM jAna prApti hogii| par3atI / dAna kyoM diyA jAtA hai ? dAna denA utkRSTa karma isa prakAra usa puruSane veda, dAna, puNya tathA nahIM samajhanA caahiye| yadi atrakA bhojana kiyA jAya yajJarUpa samasta dharmokI nindA karake aGga-kumAra rAjA to isImeM usakI sArthakatA hai| yadi dAna hI denA ho to venako pApake bhAvodvArA bahuta kucha smjhaayaa-bujhaayaa| dayAkA dAna denA cAhiye, dayAparAyaNa hokara pratidina usake isa prakAra samajhAnepara venake hRdayameM pApabhAvakA jIvoMkI rakSA karanI caahiye| aisA karanevAlA puruSa udaya ho gyaa| vena usakI bAtoMse mohita ho gyaa| cANDAla ho yA zUdra, use brAhmaNa hI kahA gayA hai| usane usake caraNoMmeM praNAma karake vaidika dharma tathA dAnakA bhI koI phala nahIM hai, isaliye dAna nahIM denA satya-dharma AdikI kriyAoMko tyAga diyaa| pApAtmA caahiye| jaisA zrAddha, vaisA dAna; donoMkA eka hI uddezya venake zAsanase saMsAra pApamaya ho gayA-usameM saba hai| kevala bhagavAn jinakA batAyA haA dharma hI bhoga tarahake pApa hone lge| venane veda, yajJa aura uttama tathA mokSa pradAna karanevAlA hai / maiM tumhAre sAmane usIkA dharmazAstroMkA adhyayana baMda karA diyaa| usake zAsanameM varNana karatA huuN| vaha bahuta puNyadAyaka hai| pahale zAnta- brAhmaNaloga na dAna karane pAte the na svaadhyaay| isa cittase sabapara dayA karanI caahiye| phira hRdayase- prakAra dharmakA sarvathA lopa ho gayA aura saba ora mahAn manake zuddha bhAvase carAcarasvarUpa ekamAtra jinakI pApa chA gayA / vena apane pitA aGgake manA karanepara bhI ArAdhanA karanI caahiye| unhIMko namaskAra karanA ucita unakI AjJAke viparIta hI AcaraNa karatA thaa| vaha hai| nRpazreSTha vena ! mAtA-pitAke caraNoMmeM bhI kabhI durAtmA na pitAke caraNoMmeM praNAma karatA thA na maataake| mastaka nahIM jhukAnA cAhiye; phira auroMkI to bAta hI vaha puNya, tIrtha-snAna aura dAna Adi bhI nahIM karatA kyA hai? thaa| usake mahAyazasvI pitAne apane bhAva aura venane pUchA-ye brAhmaNa tathA AcAryagaNa gaGgA svarUpapara bahuta kAlantaka vicAra kiyA, kintu kisI Adi nadiyoMko puNyatIrtha batalAte haiN| inakA kahanA hai, taraha unakI samajhameM yaha bAta nahIM AyI ki vena pApI ye tIrtha mahAn puNya pradAna karanevAle haiN| isameM kahAMtaka kaise ho gyaa| satya hai, yaha batAnekI kRpA kiijiye| - tadanantara eka dina saptarSi aGga-kumAra venake pAsa jina bolA-mahArAja ! AkAzase bAdala eka Aye aura use AzvAsana dete hue bole-'vena ! hI samaya jo pAnI barasAte haiM, vaha pRthvI aura parvata- duHsAhasa na karo, tuma yahA~ samasta prajAke rakSaka banAye sabhI sthAnoMmeM giratA hai| vahI bahakara nadiyoMmeM ekatrita gaye ho; yaha sArA jagat tumapara hI avalambita hai, hotA hai aura vahA~se sarvatra jAtA hai| nadiyA~ to jala dharmAdharmarUpa sampUrNa vizvakA bhAra tumhAre hI Upara hai| bahAnevAlI haiM hI, unameM tIrtha kaisaa| sarovara aura ataH pApa-karma chor3akara dharmakA AcaraNa kro|' Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * saptarSiyoMke yoM kahane para vena ha~sakara bolA maiM hI parama dharma hU~ aura maiM hI sanAtana devatA arhan huuN| dhAtA, 100 are sUtajI kahate haiM-- dvijavaro! RSiyoMke puNyamaya saMsargase, unake sAtha vArtAlApa karanese tathA unake dvArA zarIrakA manthana honese, venakA pApa nikala gyaa| tatpazcAt usane narmadAke dakSiNa taTapara rahakara tapasyA Arambha kii| tRNavindu RSike pApanAzaka Azramapara nivAsa karate hue venane kAma-krodhase rahita ho sau varSoMse [ saMkSipta padmapurANa isaliye tuma satyakA AcaraNa kro| yaha jainadharma satyayuga, tretA aura dvAparakA dharma nahIM hai; kaliyugakA praveza honepara hI kucha manuSya isakA Azraya leNge| jainadharma grahaNa karake saba manuSya pApale mohita ho jAya~ge ve vaidika AcArakA tyAga karake pApa bttoreNge| bhagavAn zrIgovinda saba pApoMke haranevAle haiN| ve hI kaliyugameM pApoMkA saMhAra kreNge| pApiyoMke ekatrita honepara mlecchoMkA nAza karaneke liye sAkSAt bhagavAn zrIviSNu hI kalkirUpameM avatIrNa hoMge, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| ataH vena ! tuma kaliyugake vyavahArako tyAga do aura puNyakA Azraya lo| venane kahA- brAhmaNo! maiM jJAniyoMmeM zreSTha hU~, vizvakA jJAna merA hI jJAna hai jo merI AjJAke viparIta bartAva karatA hai, vaha nizcaya hI daNDakA pAtra hai| pApabuddhi rAjA venako bahuta bar3ha bar3hakara bAteM karate dekha brahmAjIke putra mahAtmA saptarSi kupita ho utthe| unake zApake bhayase vena eka bA~bImeM ghusa gayA; kintu ve brahmarSi usa krUra pApIko vahA~se balapUrvaka pakar3a lAye aura krodhameM bharakara rAjAke bAyeM hAthakA manthana karane lge| usase eka nIca jAtikA manuSya paidA huA, jo bahuta hI nATA, kAlA aura bhayaGkara thaa| vaha niSAdoM aura vizeSataH mlecchoMkA dhAraNa-poSaNa karanevAlA rAjA huaa| tatpazcAt RSiyoMne durAtmA venake dAhine hAthakA manthana kiyaa| usase mahAtmA rAjA pRthukA janma huA, jinhoMne vasundharAkA dohana kiyA thaa| unhoMke puNyaprasAdase rAjA bena dharma aura arthakA jJAtA huaa| 14 rakSaka aura satya bhI maiM hI huuN| maiM parama puNyamaya sanAtana jainadharma huuN| brAhmaNo ! mujha dharmarUpI devatAkA ho tumaloga apane karmodvArA bhajana kro|' RSi bole- rAjendra ! brAhmaNa, kSatriya aura vaizyaye tIna varNa dvijAti kahalAte haiN| ina sabhI varNoMke liye sanAtana zruti hI parama pramANa hai| samasta prANI vaidika AcArase hI rahate haiM aura usIse jIvikA calAte haiN| rAjAke puNyase prajA sukhapUrvaka jIvana nirvAha karatI hai aura rAjAke pApase usakA nAza ho jAtA hai; venakI tapasyA aura bhagavAn zrIviSNuke dvArA use dAna tIrtha AdikA upadeza - kucha adhika kAlataka tapa kiyaa| rAjA vena niSpApa ho gayA thaa| ataH usakI tapasyAse prasanna hokara zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle bhagavAn zrIviSNune use pratyakSa darzana diyA aura prasannatApUrvaka kahA- 'rAjan ! tuma mujhase koI uttama vara maaNgo|' venane kahA - - devezvara ! yadi Apa prasanna haiM to mujhe Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . venakI tapasyA aura bhagavAn zrIviSNuke dvArA use dAna-tIrtha AdikA upadeza. 255 . . . . . . . .. ... .... yaha uttama vara diijiye| maiM pitA aura mAtAke sAtha isI bhaktike sAtha snAna karatA tathA pitaroM aura devatAoMkA zarIrase Apake paramapadako prApta karanA cAhatA hU~ / deva ! pUjana karake dAna detA hai, jo apanI zakti aura prabhAvake Apake hI tejase Apake paramadhAmameM jAnA cAhatA huuN| anusAra dayAI-cittase atra-jala, phala-phUla, vastra, bhagavAn zrIviSNubole-mahAbhAga ! pUrvakAlameM pAna, AbhUSaNa, suvarNa Adi vastue~ dAna karatA hai, tumhAre mahAtmA pitA aGgane bhI merI ArAdhanA kI thii| usakA puNya ananta hotA hai| rAjan ! madhyAhna aura usI samaya maiMne unheM varadAna diyA thA ki tuma apane tIsare paharameM bhI jo mere uddezyase khAna-pAna Adi vastue~ puNyakarmase mere parama uttama dhAmako prApta hoge| vena ! maiM dAna karatA hai, usake puNyakA bhI anta nahIM hai| ataH tumheM pahalekA vRttAnta batalA rahA huuN| tumhArI mAtA jo apanA kalyANa cAhatA hai, usa puruSako tInoM samaya sunIthAko bAlyakAlameM suzaGkhane kupita hokara zApa nizcaya hI dAna karanA caahiye| apanA koI bhI dina diyA thaa| tadanantara tumhArA uddhAra karanekI icchAse maiMne dAnase khAlI nahIM jAne denA caahiye| rAjan ! dAnake hI rAjA aGgako varadAna diyA ki 'tumheM suyogya putrakI prabhAvase manuSya bahuta bar3A buddhimAna, adhika prApti hogii|' guNavatsala ! tumhAre pitAse to maiM aisA kaha sAmarthyazAlI, dhanADhya aura guNavAn hotA hai| yadi eka hI cukA thA, isa samaya tumhAre zarIrase bhI mai ho [pRthuke pakSa yA eka mAsataka manuSya atrakA dAna nahIM karatA to rUpameM) prakaTa hokara lokakA pAlana kara rahA huuN| putra maiM use bhI utane hI samayataka bhUkhA rakhatA huuN| uttama dAna apanA hI rUpa hotA hai-yaha zruti satya hai| ataH na denevAlA manuSya apane malakA bhakSaNa karatA hai| maiM rAjan ! mere varadAnase tumheM uttama gati milegii| aba tuma usake zarIrameM aisA roga utpanna kara detA hai, jisase usake ekamAtra dAna-dharmakA anuSThAna kro| dAna hI sabase zreSTha saba bhogoMkA nivAraNa ho jAtA hai| jo tInoM kAloMmeM dharma hai; isaliye tuma dAna diyA kro| dAnase puNya hotA brAhmaNoM aura devatAoMko dAna nahIM detA tathA svayaM hI hai, dAnase pApa naSTa ho jAtA hai, uttama dAnase kIrti hotI miSTAnna khAtA hai, usane mahAn pApa kiyA hai| mahArAja ! hai aura sukha milatA hai| jo zraddhAyukta cittase supAtra zarIrako sukhA denevAle upavAsa Adi bhayaMkara prAyazcittoMke brAhmaNako gau, bhUmi, sone aura anna AdikA mahAdAna dvArA usako apane dehakA zoSaNa karanA caahiye| detA hai, vaha apane manase jisa-jisa vastukI icchA narazreSTha ! aba maiM tumhAre sAmane naimittika karatA hai, vaha saba maiM use detA huuN| puNyakAlakA varNana karatA hU~, mana lagAkara suno| venane kahA-jagannAtha ! mujhe dAnopayogI mahArAja ! amAvAsyA, pUrNimA, ekAdazI, saMkrAnti, kAlakA lakSaNa batalAiye, sAtha hI tIrthakA svarUpa aura vyatIpAta aura vaidhRti nAmaka yoga tathA mAgha, ASAr3ha, pAtrake uttama lakSaNakA bhI varNana kiijiye| dAnakI vaizAkha aura kArtikakI pUrNimA, somavatI amAvAsyA, vidhiko vistArake sAtha batalAnekI kRpA kiijiye| mere manvAdi evaM yugAdi tithiyA~, gajacchAyA (Azvina kRSNA manameM yaha saba sunanekI bar3I zraddhA hai| trayodazI) tathA pitAkI kSayAha tithi dAnake naimittika bhagavAn zrIviSNu bole-rAjan ! maiM dAnakA kAla batAye gaye haiN| nRpazreSTha ! jo mere uddezyase samaya batAtA hai| mahArAja ! nitya, naimittika aura bhaktipUrvaka brAhmaNako dAna detA hai, use maiM nizcayapUrvaka kAmya-ye dAnakAlake tIna bheda haiN| cauthA bheda prAyika mahAn sukha aura svarga, mokSa Adi bahuta kucha pradAna (mRtyu) sambandhI kahalAtA hai| bhUpAla ! mere aMzabhUta karatA huuN| sUryako udaya hote dekha jo jalamAtra bhI arpaNa karatA hai, aba dAnakA phala denevAle kAmya-kAlakA varNana usake puNyavarddhaka nityakarmakI kahA~taka prazaMsA kI karatA huuN| samasta vratoM aura devatA Adike nimitta jaba jaay| usa uttama belAke prApta honepara jo zraddhA aura sakAmabhAvase dAna diyA jAtA hai, use zreSTha brAhmaNoMne Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 ---------STI-PAR * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam dAnakA kAmyakAla batAyA hai| rAjan! maiM tumase Abhyudayika kAlakA bhI varNana karatA huuN| sampUrNa zubhakarmokA avasara, uttama vaivAhika utsava, navajAta putrake jAtakarma Adi saMskAra tathA cUr3Akarma aura upanayana AdikA samaya, mandira, dhvajA, devatA, bAvalI, kuAM, sarovara aura bagIce AdikI pratiSThAkA zubha avasara - ina sabako Abhyudayika kAla kahA gayA hai| usa samaya jo dAna diyA jAtA hai, vaha sampUrNa siddhiyoMko denevAlA hotA hai| - nRpazreSTha! aba maiM pApa aura pIr3AkA nivAraNa karanevAle anya kAlakA varNana karatA huuN| mRtyukAla prApta honepara apane zarIrake nAzako samajhakara dAna denA caahiye| vaha dAna yamalokake mArgameM sukha pahu~cAnevAlA hotA hai| mahArAja ! nitya, naimittika aura kAmyAbhyudayika kAlase bhinna antyakAla ( mRtyusambandhI kAla ) kA tumheM paricaya diyA gyaa| ye sabhI kAla apane karmoMkA phala denevAle batAye gaye haiN| rAjan ! aba maiM tumheM tIrthakA lakSaNa batAtA huuN| uttama tIrthoMmeM ye gaGgAjI bar3I pAvana jAna par3atI haiM inake sivA sarasvatI, narmadA, yamunA, tApI (tAptI), carmaNvatI sarayU ghAgharA aura veNA nadI bhI puNyamayI tathA pApoMkA nAza karanevAlI haiN| kAverI, kapilA, vizAlA, godAvarI aura tuGgabhadrA - ye bhI jagatko pavitra karanevAlI mAnI gayI haiN| bhImarathI nadI sadA pApoMko bhaya denevAlI batAyI gayI hai| vedikA, kRSNagaGgA tathA anyAnya zreSTha nadiyA~ bhI uttama haiN| puNyaparva ke avasarapara snAna karaneke liye inase sambaddha aneka tIrtha haiN| gA~va athavA jaMgalameM jahA~ bhI nadiyA~ hoM, sarvatra hI ve pAvana mAnI gayI haiN| ataH vahA~ jAkara snAna, dAna Adi karma karane caahiye| yadi nadiyoMke tIrthakA nAma jJAta na ho to usakA 'viSNutIrtha' nAma rakha lenA caahiye| sabhI tIrthoMmeM maiM hI devatA huuN| tIrtha bhI mujhase bhinna nahIM haiM yaha nizcita bAta hai jo sAdhaka tIrtha-devatAoMke pAsa jAkara mere hI nAmakA uccAraNa karatA hai, use mere nAmake anusAra hI puNya phala prApta hotA hai| nRpanandana / ajJAta - 1 www. [ saMkSipta padmapurANa ********...........................***** tIrthoM aura devatAoMkI saMnidhimeM snAna-dAna Adi karate hue mere hI nAmakA uccAraNa karanA caahiye| vidhAtAne tIrthokA nAma hI aisA rakhA hai| bhUmaNDalapara sAta sindhu parama pavitra aura sarvatra sthita haiN| jahA~ kahIM bhI uttama tIrtha prApta ho, vahA~ snAna-dAna Adi karma karanA caahiye| uttama tIrthoka prabhAvase akSaya phalakI prApti hotI hai| rAjan ! mAnasa Adi sarovara bhI pAvana tIrtha batAye gaye hai tathA jo choTI-choTI nadiyA~ haiM, unameM bhI tIrtha pratiSThita hai| kue~ko chor3akara jitane bhI khode hue jalAzaya haiM, unameM tIrthakI pratiSThA hai| bhUtalapara jo meru Adi parvata haiM, ve bhI tIrtharUpa haiN| yajJabhUmi, yajJa aura agnihotrameM bhI tIrthakI pratiSThA hai| zuddha zrAddhabhUmi, devamandira, homazAlA, vaidika svAdhyAyamandira, gharakA pavitra sthAna aura gozAlA - ye sabhI uttama tIrtha haiN| jahA~ somayAjI brAhmaNa nivAsa karatA ho, vahA~ bhI tIrthakI pratiSThA hai| jahA~ pavitra bagIce hoM, jahA~ pIpala, brahmavRkSa (pAkara ) aura baragadakA vRkSa ho tathA jahA~ anya jaMgalI vRkSoMkA samudAya ho, una saba sthAnoMpara tIrthakA nivAsa hai| isa prakAra ina tIrthokA varNana kiyA gyaa| jahA~ pitA aura mAtA rahate haiM, jahA~ purANoMkA pATha hotA hai, jahA~ gurukA nivAsa hai tathA jahA~ satI strI rahatI hai vaha sthAna nissaMdeha tIrtha haiN| jahA~ zreSTha pitA aura suyogya putra nivAsa karate haiM, vahA~ bhI tIrtha hai| ye sabhI sthAna tIrtha mAne gaye haiN| mahAprAjJa ! aba tuma dAnake uttama pAtrakA lakSaNa suno dAna zraddhApUrvaka denA caahiye| uttama kulameM utpanna, vedAdhyayanameM tatpara, zAnta, jitendriya, dayAlu, zuddha, buddhimAn jJAnavAn, devapUjAparAyaNa, tapasvI, viSNubhakta, jJAnI, dharmajJa, suzIla aura pAkhaNDiyoMke saMgase rahita brAhmaNa hI dAnakA zreSTha pAtra hai| aise pAtrako pAkara avazya dAna denA caahiye| aba maiM dUsare dAna pAtroko batAtA huuN| uparyukta guNoMse yukta bahinake putra ( bhAnaje) ko tathA putrIke putra ( dauhitra) ko bhI dAnakA uttama pAtra smjho| inhIM bhAvoMse yukta dAmAda, guru aura yazakI Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . zrIviSNudvArA naimittika aura Adhyudayika Adi dAnokA varNana, satI sukalAkI kathA . 257 dIkSA lenevAlA puruSa bhI uttama pAtra hai| narazreSTha ! ye dAna ho, vaha zrAddha aura dAnameM sammilita karaneyogya kadApi deneyogya zreSTha pAtra batAye gaye haiN| jo vedokta AcArase nahIM hai| zraddhApUrvaka uttama kAlameM, uttama tIrtha meM aura yukta ho, vaha bhI dAna-pAtra hai| dhUrta aura kAne brAhmaNako uttama pAtrako dAna denese uttama phala milatA hai| rAjan ! dAna na de| jisakI strI anyAyayukta duSkarmameM pravRtta ho, saMsArameM prANiyoMke liye zraddhAke samAna puNya, zraddhAke jo strIke vazIbhUta rahatA ho, use dAna denA niSiddha hai| samAna sukha aura zraddhAke samAna tIrtha nahIM hai|* corako bhI dAna nahIM denA caahiye| use dAna denevAlA nRpazreSTha ! zraddhA-bhAvase yukta hokara manuSya pahale merA manuSya tatkAla corake samAna ho jAtA hai| atyanta jaDa smaraNa kare, usake bAda supAtrake hAthameM dravyakA dAna de| aura vizeSataH zaTha brAhmaNako bhI dAna denA ucita nahIM isa prakAra vidhivat dAna karanekA jo ananta phala hai, hai| veda-zAstrakA jJAtA honepara bhI jo sadAcArase rahita use manuSya pA jAtA hai aura merI kRpAse sukhI hotA hai| zrIviSNudvArA naimittika aura Abhyudayika Adi dAnoMkA varNana aura patnItIrthake prasaGgameM satI sukalAkI kathA bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-nRpazreSTha ! aba maiM dhAmameM nivAsa karatA hai| punaH naimittika dAnakA varNana karatA huuN| jo satpAtrako aba Abhyudayika dAnakA varNana karatA huuN| hAthI, ghor3A aura ratha dAna karatA hai, vaha bhRtyoMsahita nRpazreSTha ! yajJa AdimeM jo dAna diyA jAtA hai, vaha yadi puNyamaya pradezakA rAjA hotA hai| rAjA honeke sAtha hI zuddhabhAvase diyA gayA ho to usase manuSyakI buddhi vaha dharmAtmA, vivekI, balavAn, uttama buddhise yukta, bar3hatI hai tathA dAtAko kabhI duHkha nahIM uThAnA pdd'taa| sampUrNa prANiyoMke liye ajeya aura mahAn tejasvI hotA vaha jIvanabhara sukha bhogatA hai aura mRtyuke pazcAt divya hai| mahArAja ! jo mahAn parva Anepara bhUmidAna athavA gatiko prApta hokara indralokake bhogoMkA anubhava karatA godAna karatA hai, vaha saba bhogoMkA adhIzvara hotA hai| jo hai| itanA hI nahIM, vaha hajAra kalpoMtakake liye apane parva Anepara tIrthame gupta dAna detA hai, use zIghra hI akSaya kulako svargameM le jAtA hai| aba dUsare prakArakA dAna nidhiyoMkI prApti hotI hai| jo tIrthomeM mahAparvake prApta batAtA huuN| zarIrako bur3hApese pIr3ita aura kSINa jAnakara honepara brAhmaNako sundara vastra aura suvarNakA mahAdAna manuSyako [apane kalyANake liye] dAna avazya karanA detA hai, usake bahuta-se sadguNI aura vedoMke pAragAmI putra cAhiye, use kisIkI bhI AzA nahIM rakhanI caahiye| utpanna hote haiN| ve sabhI AyuSmAna, putravAn, yazasvI, 'mere mara jAnepara ye mere putra tathA anyAnya puNyAtmA, yajJa karanevAle tathA tattvajJAnI hote haiN| svajana-sambandhI, bandhu-bAndhava kaise raheMge; mere binA mere mahAmate! dAna karanevAleko sukha, puNya evaM ghanakI mitroMkI kyA dazA hogI?' ityAdi bAteM socakara unake prApti hotI hai| mahArAja ! kapilA gaukA dAna karanevAle mohase mugdha huA manuSya kucha bhI dAna nahIM kara paataa| puruSa mahAn sukha bhogate haiM; brahmAkI Ayuparyanta ve bhI aisA jIva yamalokake mArgameM pahuMcakara bahuta duHkhI ho brahmalokameM nivAsa karate haiN| suzIla brAhmaNako jAtA hai| vaha bhUkha-pyAsase vyAkula tathA nAnA prakArake vastrasahita suvarNakA dAna dekara manuSya anike samAna duHkhoMse pIr3ita rahatA hai / saMsArameM koI bhI kisIkA nahIM tejasvI hotA hai aura apanI icchAke anusAra vaikuNTha- hai; ataH jIte-jI svayaM hI apane liye dAna karanA * nAsti zraddhAsama puNyaM nAsti zraddhAsamaM sukham / nAsti zraddhAsamaM tIrtha saMsAre prANinAM nRpa / (39 / 78) Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 . arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta paJcapurANa cAhiye / anna, jala, sonA, bachar3esahita uttama gau, bhUmi sukalAne kahA-prANanAtha ! maiM ApakI tathA nAnA prakArake phala dAna karane caahiye| yadi dharmapatnI haiM, ataH Apake sAtha rahakara puNya karanekA merA adhika zubha phalakI icchA ho to pairoMko ArAma adhikAra hai| maiM Apake mArgapara calatI huuN| isa denevAle jUte bhI dAna dene caahiye| sadbhAvake kAraNa maiM kabhI Apako apanese alaga nahIM - venane pUchA-bhagavan ! putra, patnI, mAtA, pitA kara sktii| ApakI chAyAkA Azraya lekara maiM aura guru-ye saba tIrtha kaise haiM-isa viSayakA pAtivratyake uttama vratakA pAlana karUMgI, jo nAriyoMke vistArake sAtha varNana kiijiye| pApakA nAzaka aura unheM sadgati pradAna karanevAlA hai| jo . bhagavAn zrIviSNu bole-[rAjan ! pahale isa strI patiparAyaNA hotI hai, vaha saMsArameM puNyamayI bAtako suno ki palI kaise tIrtha hai|] kAzI nAmakI eka kahalAtI hai| yuvatiyoMke liye patike sivA dUsarA koI bahuta bar3I purI hai, jo gaGgAse saTakara basI honeke kAraNa aisA tIrtha nahIM hai, jo isa lokameM sukhada aura paralokameM bahuta sundara dikhAyI detI hai| usameM eka vaizya rahate the, svarga tathA mokSa pradAna karanevAlA ho| sAdhuzreSTha ! jinakA nAma thA kRkala / unakI patnI parama sAdhvI tathA svAmIke dAhine caraNako prayAga samajhiye aura bAyeMko uttama vratakA pAlana karanevAlI thii| vaha sadA dharmAcaraNameM pusskr| jo strI aisA mAnatI hai tathA isI bhAvanAke rata aura pativratA thii| usakA nAma thA suklaa| anusAra patike caraNodakase snAna karatI hai, use una sukalAke aGga pavitra the| vaha suyogya putroMkI jananI, tIrthoMmeM snAna karanekA puNya prApta hotA hai| isameM tanika sundarI, maGgalamayI, satyavAdinI, zubhA aura zuddha bhI sandeha nahIM ki striyoMke liye patike caraNodakakA svabhAvavAlI thii| usakI AkRti dekhanemeM bar3I manohara abhiSeka prayAga aura puSkaratIrthameM snAna karaneke samAna thii| vratoMkA pAlana karanA use atyanta priya thaa| isa hai| pati samasta tIrthoke samAna hai| pati sampUrNa dharmokA prakAra vaha manohara musakAnavAlI sundarI aneka guNoMse svarUpa hai| yajJakI dIkSA lenevAle puruSako yajJoMke yukta thii| ve vaizya bhI uttama vaktA, dharmajJa, anuSThAnase jo puNya prApta hotA hai, vahI puNya sAdhvI strI viveka-sampanna aura guNI the| vaidika tathA paurANika apane patikI pUjA karake tatkAla prApta kara letI hai|* dharmoke zravaNameM unakI bar3I lagana thii| unhoMne ataH priyatama ! maiM bhI ApakI sevA karatI huI tIrthomeM tIrthayAtrAke prasaGgameM yaha bAta sunI thI ki 'tIrthoMkA calUMgI aura ApakI hI chAyAkA anusaraNa karatI huI sevana yahuta puNyadAyaka hai, vahA~ jAnese puNyake sAtha hI lauTa aauuNgii| manuSyakA kalyANa bhI hotA hai|' isa bAtapara unake manameM kRkalane apanI patnIke rUpa, zIla, guNa bhakti zraddhA to thI hI, brAhmaNoM aura vyApAriyoMkA sAtha bhI aura sukumAratA dekhakara bAraMbAra usapara vicAra kiyAmila gyaa| isase ve dharmake mArgapara cala diye| unheM 'yadi maiM apanI palIko sAtha le lUM to maiM to atyanta jAte dekha unakI pativratA patnI patike snehase mugdha duHkhadAyo durgama mArgapara bhI cala sakU~gA, kintu vahA~ hokara bolii| sardI aura dhUpake kAraNa isa becArIkA to huliyA hI * savyaM pAda svabhartuca prayAga viddhi sattama / vAmaM ca puSkara tasya yA nArI priklpyet|| tasya pAdodakanAnAttatpuNya parijAyate / prayAgapuSkarasamai sAne strINAM na saMzayaH // sarvatIrthasamo bhartA sarvadharmamayaH patiH / makhAnAM yajanAt puNyaM yad vai bhavati diikssite| tat puNyaM samavAproti bhartucaiva hi sAmpratam / / (41 / 13-15) Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . zrIviSNudvArA naimittika aura Abhyudayika Adi dAnoMkA varNana, satI sukalAkI kathA . 259 . . . . . --- - ---- bigar3a jaaygaa| rAstemeM kaThora pattharoMse Thokara khAkara bhI chor3a duuNgii| jabataka mere svAmIkA punaH yahA~ Agamana isake komala caraNoMko bar3I pIr3A hogii| usa avasthAmeM nahIM hogA, tabataka eka samaya bhojana karUMgI athavA isakA calanA asambhava ho jaaygaa| bhUkha-pyAsase jaba upavAsa karake raha jaauuNgii|' isake zarIrako kaSTa pahu~cegA to na jAne isakI kyA dazA isa prakAra niyama lekara sukalA bar3e duHkhase dina hogii| yaha sadA mujhe prANoMse bhI bar3hakara priya hai tathA bitAne lgii| usane eka veNI dhAraNa karanA Arambha kara nitya-nirantara mere gArhasthyadharmakA yahI eka AdhAra hai| diyaa| eka hI aMgiyAse vaha apane zarIrako Dhakane yaha bAlA yadi mara gayI to merA to sarvanAza hI ho lgii| usakA veSa malina ho gyaa| vaha eka hI malina jaaygaa| yahI mere jIvanakA avalambana hai, yahI mere vastra dhAraNa karake rahatI aura atyanta duHkhita ho laMbI prANoMkI adhIzvarI hai| ataH maiM ise tIrthoMmeM nahIM le sA~sa khIMcatI huI hAhAkAra kiyA karatI thii| virahAnise jAU~gA, akelA hI yAtrA kruuNgaa|' dagdha honeke kAraNa usakA zarIra kAlA par3a gyaa| usapara - yaha socakara unhoMne apanI patnIse kahA-maiM terA maila jama gyaa| isa taraha duHkhamaya AcArakA pAlana kabhI tyAga nahIM kruuNgaa| patA diye binA hI ve cupakese karanese vaha atyanta dubalI ho gayI / nirantara patike liye sAthiyoMke sAtha cale gye| mahAbhAga kRkala bar3e vyAkula rahane lgii| dina-rAta rotI rahatI thii| rAtako use puNyAtmA the; unake cale jAnepara sundarI sukalA kabhI nIMda nahIM AtI thI aura na bhUkha hI lagatI thii| devArAdhanako belAmeM puNyamaya prabhAtake samaya jaba sokara sukalAkI yaha avasthA dekha usakI saheliyone uThI, taba usane svAmIko gharameM nahIM dekhaa| phira to vaha Akara pUchA-'sakhI sukalA ! tuma isa samaya ro kyoM har3abar3Akara uTha baiThI aura atyanta zokase pIr3ita hokara rahI ho? sumukhi ! hameM apane duHkhakA kAraNa btaao|' rone lgii| vaha bAlA apane patike sAthiyoMke pAsa sukalA bolI-sakhiyo! mere dharmaparAyaNa jA-jAkara pUchane lagI- 'mahAbhAgagaNa ! Apaloga mere svAmI mujhe chor3akara dharma kamAne gaye haiN| maiM nidoSa, bandhu haiM, mere prANanAtha kRkala mujhe chor3akara kahIM cale sAdhvI, sadAcAra-parAyaNA aura pativratA huuN| phira bhI mere gaye haiM; yadi Apane unheM dekhA ho to btaaiye| jina prANAdhAra merA tyAga karake tIrtha-yAtrA kara rahe haiM; isIse mahAtmAoMne mere puNyAtmA svAmIko dekhA ho, ve mujhe maiM duHkhI huuN| unake viyogase mujhe bar3I pIr3A ho rahI hai| batAnekI kRpA kreN|' usakI bAta sunakara jAnakAra sakhI ! prANa tyAga denA acchA hai, kintu prANAdhAra logoMne usase parama buddhimAn kRkalake viSayameM isa svAmIkA tyAganA kadApi acchA nahIM hai| pratidinakA yaha prakAra kahA-'zubhe! tumhAre svAmI kRkala dhArmika dAruNa viyoga aba mujhase nahIM sahA jaataa| sakhiyo ! yAtrAke prasaGgase tIrthasevanake liye gaye hai| tuma zoka yahI mere duHkhakA kAraNa hai| nityake virahase hI maiM kaSTa kyoM karatI ho? bhadre ! ve bar3e-bar3e tIrthokI yAtrA pUrI pA rahI haiN| karake phira lauTa aayeNge|' sakhiyoMne kahA-bahina! tumhAre pati rAjan ! vizvAsI puruSoMke dvArA isa prakAra vizvAsa tIrtha yAtrAke liye gaye haiN| yAtrA pUrI honepara ve ghara lauTa dilAye jAnepara sukalA punaH apane gharameM gayI aura karuNa aayeNge| tuma vyartha hI zoka kara rahI ho| vRthA hI apane svarase phUTa-phUTakara rone lgii| vaha patiparAyaNA nArI thii| zarIrako sukhA rahI ho tathA akAraNa hI bhogoMkA parityAga usane yaha nizcaya kara liyA ki 'jabataka mere svAmI kara rahI ho| arI ! maujase khAo-pIyo; kyoM kaSTa lauTakara nahIM AyeMge, tabataka maiM bhUmipara caTAI bichAkara uThAtI ho| kauna kisakA svAmI, kauna kisake putra aura souuNgii| ghI, tela aura dUdha-dI nahIM khaauuNgii| pAna aura kauna kisake sage-sambandhI haiM? saMsArameM koI kisIkA namakakA bhI tyAga kara duuNgii| gur3a Adi mIThI vastuoMko nahIM hai| kisIke sAtha bhI nitya sambandha nahIM hai| bAle! Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 . arcayasva bIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa khAnA-pInA aura mauja ur3AnA, yahI isa saMsArakA phala teja, phala, yaza, kIrti aura uttama guNa prApta karatI hai| hai| manuSyake mara jAnepara kauna isa phalakA upabhoga patikI prasannatAse use saba kucha mila jAtA hai, isameM karatA hai aura kauna use dekhane AtA hai| tanika bhI sandeha nahIM hai / jo strI patike rahate hue usakI sukalA bolI-sakhiyo ! tumalogoMne jo bAta sevAko chor3akara dUsare kisI dharmakA anuSThAna karatI hai, kahI hai, vaha vedoMko mAnya nahIM hai| jo nArI apane usakA vaha kArya niSphala hotA hai tathA lokameM vaha svAmIse pRthak hokara sadA akelI rahatI hai, use pApinI vyabhicAriNI kahI jAtI hai|* nAriyoMkA yauvana, rUpa samajhA jAtA hai| zreSTha puruSa usakA Adara nahIM krte| aura janma-saba kucha patike liye hote haiM; isa vedoMmeM sadA yahI bAta dekhI gayI hai ki patike sAtha bhUmaNDalameM nArIkI pratyeka vastu usake patikI nArIkA sambandha puNyake saMsargase hI hotA hai aura kisI AvazyakatA-pUrtikA hI sAdhana hai| jaba strI patihIna ho kAraNase nhiiN| [ataH use sadA patike hI sAtha rahanA jAtI hai, taba use bhUtalapara sukha, rUpa, yaza, kIrti aura caahiye|] zAstrokA vacana hai ki pati hI sadA nAriyoMke putra kahA~ milate haiN| vaha to saMsArameM parama durbhAgya aura liye tIrtha hai| isaliye strIko ucita hai ki vaha sacce mahAn duHkha bhogatI hai| pApakA bhoga hI usake hisse meM bhAvase pati-sevAmeM pravRtta hokara pratidina mana, vANI, par3atA hai| use sadA duHkhamaya AcArakA pAlana karanA zarIra aura kriyAdvArA patikA hI AvAhana kare aura sadA par3atA hai| patike saMtuSTa rahanepara samasta devatA strIse saMtuSTa patikA hI pUjana kre| pati strIkA dakSiNa aGga hai| rahate haiN| RSi aura manuSya bhI prasanna rahate haiN| rAjan ! usakA vAma pArzva hI patnIke liye mahAn tIrtha hai / gRhastha pati hI strIkA svAmI, pati hI guru, pati hI devatAoMnArI patike vAma bhAgameM baiThakara jo dAna-puNya aura yajJa sahita usakA iSTadeva aura pati hI tIrtha evaM puNya hai| karatI hai, usakA bahuta bar3A phala batAyA gayA hai; patike bAhara cale jAnepara yadi strI pAra karatI hai to kAzIko gaGgA, puSkara tIrtha, dvArakApurI, ujjaina tathA usakA rUpa, varNa-saba kucha bhArarUpa ho jAtA hai| kedAra nAmase prasiddha mahAdevajIke tIrthame snAna karanese pRthvIpara loga use dekhakara kahate haiM ki yaha nizcaya hI bhI vaisA phala nahIM mila sktaa| yadi strI apane patiko vyabhicAriNI hai, isaliye kisI bhI palIko apane sAtha liye binA hI koI yajJa karatI hai, to use usakA sanAtana dharmakA tyAga nahIM karanA cAhiye / sakhiyo ! isa phala nahIM miltaa| pativratA strI uttama sukha, putrakA viSayameM eka purAnA itihAsa sunA jAtA hai, jisameM rAnI saubhAgya, sAna, pAna, vastra, AbhUSaNa, saubhAgya, rUpa, sudevAke pApanAzaka evaM pavitra caritrakA varNana hai| * svabharturvA pRthagbhUtA tiSThatyekA sadaiva hi / pAparUpA bhavetrArI to na manyanti sajjanAH // bhatuMH sAddhaM sadA sakhyo dRSTo vedeSu sarvadA / sambanyaH puNyasaMsargAjjAyate nAnyakAraNAt // nArINAM ca sadA tIrtha bhartI zAleSu paThyate / yamevAvAhayetritya vAcA kAyena karmabhiH / manasA pUjayennityaM satyabhAvena tatparA / etatyAce mahAtIrtha dakSiNAjhaM sadaiva hi|| tamAzritya yadA nArI gRhasthA parivartate / yajate dAnapuNyaizca tasya dAnasya ytphlm|| vArANasyAM ca gAyAM yatphalaM na ca pusskre| dvArakAyAM na cAvatyA kedAre shshibhuussnne|| labhate naiva sA nArI yajamAnA sadA kila / tAdRzaM phalamevaM sA na prApnoti kadA sakhi // . susukha putrasaubhAgya snAna dAnaM ca bhuussnnm| vastrAlaMkArasaubhAgya rUpaM tejaH phalaM sadA / / yazaH kIrtimavApnoti guNaM ca varavarNini / bhartuH prasAdAca sarva labhate nAtra saMzayaH // vidyamAne yadA kAnte anyadharma karoti yaa| niSphalaM jAyate tasyAH puMthalI parikathyate // (41 / 60-69) * bhartA nAyo gururbhA devatA daivataiH saha / bhartA tIrthaca puNyazca nArINAM nRpanandana // (41 / 75) Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] sukalAkA rAnI sudevAkI mahimA batAte hue eka zUkara-zUkarIkA upAkhyAna sunAnA * 261 sukalAkA rAnI sudevAkI mahimA batAte hue eka zUkara aura zUkarIkA upAkhyAna sunAnA, zUkarIdvArA apane patike pUrvajanmakA varNana milI sakhiyoMne pUchA- mahAbhAge ! ye rAnI sudevA kauna thIM? unakA AcAra-vicAra kaisA thA ? yaha hameM batAo / sukalA bolI- sakhiyo ! pahalekI bAta hai, ayodhyApurImeM manuputra mahArAja ikSvAku rAjya karate the| ve dharmake tattvajJa, parama saubhAgyazAlI, saba dharmoka anuSThAnameM rata, sarvajJa aura devatA tathA brAhmaNoMke pujArI the| kAzIke rAjA vIravara mahAtmA devarAjakI sadAcAraparAyaNA kanyA sudevAke sAtha unhoMne vivAha kiyA thaa| sudevA satyavratake pAlanameM tatpara rahatI thiiN| puNyAtmA rAjA ikSvAku unake sAtha aneka prakArake uttama puNya aura yajJa kiyA karate the| eka dina mahArAja apanI rAnIke sAtha gaGgAke taTavartI vanameM gaye aura vahA~ zikAra khelane lge| unhoMne bahuta-se siMhoM aura zUkaroMko maaraa| ve zikArameM lage hI hue the ki itanemeM unake sAmane eka bahuta bar3A sUara A nikalA usake sAtha jhuMDa ke jhuMDa sUara the| vaha apane putra-pautroMse ghirA thaa| usakI priyatamA zUkarI bhI usake bagalameM maujUda thI / usa samaya sUarane rAjAko dekhakara apane putroM, pautroM tathA patnIse kahA- 'priye! kosaladezake vIra samrAT mahAtejasvI ikSvAku yahA~ zikAra khelaneke liye padhAre haiN| unake sAtha bahuta se kutte aura vyAdha haiN| isameM sandeha nahIM ki ye mujhapara bhI prahAra kreNge| mahArAja ikSvAku bar3e puNyAtmA haiM, ye rAjAoMke bhI rAjA aura samasta vizvake adhipati haiM priye ! maiM ina mahAtmAke sAtha raNabhUmimeM puruSArtha aura parAkrama dikhAtA huA yuddha kruuNgaa| yadi maiMne apane tejase inheM jIta liyA to pRthvIpara anupama kIrti bhogU~gA aura yadi vIravara mahArAjake hAthase maiM hI yuddhameM mArA gayA to bhagavAn zrIviSNuke lokameM jaauuNgaa| na jAne pUrvajanmameM maiMne kauna-sA pApa kiyA thA, jisase sUarakI yonimeM mujhe AnA pdd'aa| Aja maiM mahArAjake atyanta 1 bhayaMkara, paine aura teja dhAravAle saikar3oM vANoMkI jaladhArAse apane pUrvasacita ghora pAtakako dho DAlU~gA / tuma merA moha chor3a do aura ina putroM pautroM tathA zreSTha kanyAko aura bAla-vRddhasahita samUce kuTumbako sAtha lekara parvatakI kandarAmeM calI jaao| isa samaya merA sneha tyAgakara ina bAlakoMkI rakSA kro|' zUkarI bolI - nAtha! mere bacce tumhAre hI balase parvatapara garjanA karate hue vicarate haiN| tumhAre tejase hI nirbhaya hokara yahA~ komala mUla phaloMkA AhAra karate haiN| mahAbhAga ! bIhar3a vanoMmeM, jhAr3iyoMmeM, parvatoMpara aura guphAoMmeM tathA yahA~ bhI jo ye siMhoM aura manuSyoMke tIvra bhayakI paravA nahIM karate, usakA yahI kAraNa hai ki ye tumhAre tejase surakSita haiN| tumhAre tyAga denepara mere sabhI bacce dIna, asahAya aura aceta ho jaayNge| [tumase alaga rahanemeM merI bhI zobhA nahIM hai|] uttama soneke bane hue divya AbhUSaNoM, ratnamaya upakaraNoM tathA sundara vastroMse vibhUSita hokara aura pitA, mAtA, bhAI, sAsa, sasura tathA anya sambandhiyoMse Adara pAkara bhI patihInA strI zobhA nahIM paatii| jaise AcArake binA manuSya, jJAnake binA saMnyAsI tathA gupta mantraNAke binA rAjyakI zobhA nahIM hotI, usI prakAra tumhAre binA isa yUthakI zobhA nahIM ho sktii| priya ! prANezvara! tumhAre binA maiM apane prANa nahIM rakha sktii| mhaamte| maiM saca kahatI hU~ tumhAre sAtha yadi mujhe narakameM bhI nivAsa karanA par3e to use saharSa svIkAra kruuNgii| yUthapate ! hama donoM hI apane putra-pautrosahita isa uttama yUthako lekara kisI parvatakI durgama kandarAmeM ghusa jAyeM, yahI acchA hai| tuma jIvanakI AzA chor3akara maraneke liye jA rahe ho; batAo, isameM tumheM kyA lAbha dikhAyI detA hai ? sUara bolA - priye ! tuma vIroMke uttama dharmako nahIM jAnatI suno, maiM isa samaya tumheM vahI batAtA huuN| yadi yoddhA zatruke prArthanA karane yA lalakAranepara bhI Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 SHIVIC . arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . TRUM kAma, lobha, bhaya athavA mohake kAraNa use yuddhakA avasara nahIM detA, vaha eka hajAra yugoMtaka kumbhIpAka nAmaka naraka meM nivAsa karatA hai| vIra puruSa yuddhameM zatrukA sAmanA karake yadi use jIta letA hai to yaza aura kIrtikA upabhoga karatA hai; athavA nirbhayatApUrvaka lar3atA huA yadi svayaM hI mArA jAtA hai, to vIralokako prApta ho divya bhogoMkA upabhoga karatA hai| priye ! bIsa hajAra varNetika vaha isa sukhakA anubhava karatA hai| manuputra rAjA ikSvAku yahA~ padhAre haiM, jo svayaM bar3e vIra haiN| ye mujhase yuddha cAheM to mujhe avazya hI inheM yuddhakA avasara denA caahiye| zubhe ! mahArAja yuddhake atithi hokara Aye haiM aura atithi sanAtana zrIviSNukA svarUpa hotA hai; ataH yuddharUpase inakA satkAra karanA merA Avazyaka kartavya hai| i zUkarI bolI- prANanAtha! yadi Apa mahAtmA rAjAko yuddhakA avasara pradAna kareMge to maiM bhI Apake sAtha rahakara ApakA parAkrama dekhU~gI / yoM kahakara zUkarIne turaMta apane pyAre putroMko bulAyA aura kahA - 'bacco ! merI bAta suno; yuddhabhUmimeM sanAtana viSNurUpa atithi padhAre haiM, unake satkArake liye mere svAmI jAya~ge; inake sAtha mujhe bhI vahA~ jAnA caahiye| tumhArI rakSA karanevAle prANanAtha jabataka yahA~ upasthita haiM, tabhItaka tuma dUrake parvatakI kisI durgama guphAyeM cale jAo / putro ! manuputra ikSvAku bar3e balavAn aura durdamanIya rAjA haiM; ye hamalogoMke liye kAlasvarUpa haiM, sabakA saMhAra kara ddaaleNge| ataH tuma dUra bhAga jaao| putroMne kahA--jo mAtA-pitAko [saMkaTameM] chor3akara jAtA hai, vaha pApAtmA hai, use mahAraudra evaM atyanta ghora narakameM giranA par3atA hai, yaha usake liye anivArya gati hai| jo nirdayI apanI mAtAke pavitra dUdhako pIkara paripuSTa hotA hai aura mA~-bApako [vipattimeM] chor3akara cala detA hai, vaha kIr3oM aura durgandhase paripUrNa narakameM par3akara sadA pIbakA bhojana karatA hai| isaliye mA~ hamaloga pitAko aura tumheM [ saMkSipta padyapurANa yahA~ chor3akara nahIM jaayeNge| aisA nizcaya karake samasta zUkara morcA bA~dhakara khar3e ho gye| ve sabhI bala aura tejase sampanna the / 1 udhara ayodhyAke vIra mahArAja manukumAra ikSvAku apanI sundarI bhAryA tathA caturaGgiNI senAke sAtha AkheTake liye cle| unake Age-Age vyAdha, kutte aura teja calanevAle vIra yoddhA the / ve loga usa sthAnake samIpa gaye, jahA~ balavAn zUkara apanI patnIke sAtha maujUda thaa| choTe-bar3e bahuta-se sUara saba orase usakI rakSA kara rahe the| gaGgAke kinAre meru parvatakI tarAImeM pahu~cakara mahArAja ikSvAkune vyAdhoMse kahA'bar3e-bar3e vIra yoddhAoMko zUkarakA sAmanA karaneke liye bhejo|' isa prakAra mahArAjakI AjJAse bheje hue balavAn, tejasvI tathA parAkramI yoddhA hA~kA DAlate hue daur3e aura vAyuke samAna vegase calakara tatkAla zUkarake pAsa jA phuNce| vanacArI vyAdha apane tIkhe bANoM tathA camacamAte hue nAnA prakArake astra-zastroMse vIroMkA bAnA bA~dhakara khar3e hue aura usa varAhako bIMdhane lge| yaha dekha vaha yUthapati varAha apane saikar3oM putra, pautra tathA bAndhavoMke sAtha yuddhake maidAnameM A dhamakA aura zatruoMpara TUTa pdd'aa| vaha bar3e vegase unakA saMhAra karane lgaa| vyAdha usakI painI dAr3hoMse ghAyala ho-hokara samarabhUmimeM girane lge| tadanantara zUkaroM aura vyAdhoMmeM bhayAnaka saMgrAma Arambha huaa| ve krodhase lAla A~kheM kiye eka-dUsareko mArane lge| vyAdhoMne bahutere zUkaroMko aura zUkaroMne aneka vyAdhoMko mAra giraayaa| vahA~kI jamIna khUnase raMga gyii| kitane hI sUara mara-khapa gaye, kitane ghAyala hue aura kitane hI bhAga bhAgakara bIhar3a sthAnoM, jhAr3iyoM, kandarAoM aura apanI-apanI mA~doMmeM jA ghuse| yahI dazA vyAdhoMkI bhI huii| kitane hI mara gaye, kitane hI sUaroMkI painI dAr3hoMke AghAtase kaTa gaye aura kitane hI Tukar3e-Tukar3e hokara prANa tyAga svargalokako cale gye| kevala vaha balAbhimAnI varAha apanI patnI tathA pA~ca-sAta Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ]" * sukalAkA rAnI sudevAkI mahimA batAte hue eka zUkara-zUkarIkA upAsyAna sunAnA * 263 ......... putra-pautroMke sAtha yuddhakI icchAse maidAnameM DaTA rahA / usa yuddhake liye lalakAra rahA hai| samaya zUkarIne usase kahA-'nAtha ! mujhe aura ina apanI durddhara senAko usa durddharSa varAhake dvArA bAlakoko sAtha lekara aba yahA~se cale clo|' parAsta hote dekha rAjA ikSvAkuko bar3A krodha huaa| zUkarane kahA-mahAbhAge ! do siMhoMke bIcameM unhoMne dhanuSa aura kAlake samAna bhayaMkara bANa lekara sUara pAnI pI sakatA hai, kintu do sUaroke bIcameM siMha azvake dvArA bar3e vegase zUkarapara AkramaNa kiyaa| unheM nahIM pI sktaa| sUara-jAtimeM aisA uttama bala dekhA Ate dekha sUara bhI Age bddh'aa| vaha ghor3eke pairoMke nIce jAtA hai| yadi maiM saMgrAmameM pITha dikhAkara calA jAU~ to A gayA, itanemeM hI rAjAne use apanI tIkhe bANakA usa balakA nAza ho karUMgA-merI jAtiko prasiddhi hI nizAnA bnaayaa| sUara ghAyala hokara bar3e vegase uchalA naSTa ho jaaygii| mujhe parama kalyANadAyaka dharmakA jJAna aura ghor3esahita rAjAko lA~dha gyaa| usane apanI hai| jo yoddhA kAma, lobha athavA bhayase yuddhatIrthakA dAr3hose mArakara ghor3eke pairoMmeM ghAva kara diyA thaa| isase tyAga karake bhAga jAtA hai, vaha niHsandeha pApI hai| jo usako bar3I paur3A ho rahI thI, usase calA nahIM jAtA thA; tIkhe zastrokA vyUha dekhakara prasanna hotA hai aura antatogatvA vaha pRthvIpara gira pdd'aa| taba rAjA eka raNasindhumeM gotA lagAkara tIrthake pAra pahuMca jAtA hai, vaha choTe-se rathapara savAra ho gye| yUthapati sUara apanI apane AgekI sau pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai aura jAtike svabhAvAnusAra raNabhUmimeM bhayaMkara garjanA kara rahA antameM viSNudhAmako jAtA hai| jo astra-zastroMse thA, itanemeM ho kosalasamrATne usake Upara gadAse prahAra susajjita yoddhAko sAmane Ate dekha prasannatApUrvaka kiyaa| gadAkA AghAta pAkara usane zarIra tyAga diyA usakI ora bar3hatA hai, usake puNya-phalakA varNana suno-'use paga-pagapara gaGgA-snAnakA mahAn phala prApta hotA hai| jo kAma yA lobhavaza yuddhase bhAgakara gharako calA jAtA hai, vaha apanI mAtAke doSako prakAzita karatA hai aura vyabhicArase utpanna kahalAtA hai| maiM isa vIra-dharmako jAnatA hU~, ataH yuddha chor3akara bhAga kaise sakatA huuN| tuma baccoMko lekara yahA~se calI jAo aura sukhapUrvaka jIvana vyatIta kro| patikI bAta sunakara zUkarI bolI-'priya ! maiM tumhAre sneha-bandhanameM ba~dhI hU~; tumane prema, Adara, hAsa-parihAsa tathA rati-krIr3A Adike dvArA mere manako bA~dha liyA hai| ataH maiM putroMke sAtha tumhAre sAmane prANa tyAga kruuNgii|' isa taraha bAtacIta karake eka-dUsarekA hita cAhanevAle donoM pati-patnIne yuddhakA hI nizcaya kiyaa| kosalasamrAT ikSvAkune dekhA-varSAka samaya aura bhagavAn zrIviSNuke zreSTha dhAmameM praveza kiyaa| isa AkAzameM megha jisa prakAra bijalIkI camakake sAtha prakAra mahArAja ikSvAkuke sAtha yuddha karake vaha garjate haiM, usI taraha apanI patnIke sAtha zUkara bhI garjanA zUkararAja havAke vegase ukhar3akara gire hue vRkSakI bhAMti karatA hai aura apane skhuroMke agrabhAgase mAno mahArAjako pRthvIpara gira pdd'aa| usa samaya devatA usake Upara Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 . ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa phUlokI varSA kara rahe the| tIkhe bANase zUkarapara prahAra kiyaa| usakI chAtI chida tadanantara ve samasta zUra, krUra aura bhayaMkara vyAdha gayI aura vaha rAjAke hAthase ghAyala hokara pRthvIpara gira hAthoMmeM pAza liye usa zUkarIkI ora cle| zUkarI pdd'aa| girate hI usake prANa-pakherU ur3a gye| putrake apane cAra baccoMko gherakara khar3I thii| usa mahAsamarameM zoka aura mohase atyanta vyAkula hokara zUkarI usakI kuTumbasahita apane patiko mArA gayA dekha vaha zokase lAzapara gira par3I; phira saMbhalakara usane apane thuthUnase mohita hokara putroMse bolI-'bacco ! jabataka maiM yahA~ aisA prahAra kiyA, jisase anekoM zUravIra dharatIpara so khar3I haiM, tabataka zIghra gatise anyatra bhAga jaao|' yaha gye| kitane hI vyAdha dharAzAyI hue, kitane hI bhAga sunakara unameMse jyeSTha putrane kahA-'maiM jIvanake lobhase gaye aura kitane hI kAlake gAlameM cale gye| zUkarI apanI mAtAko saMkaTameM chor3akara calA jAU~, yaha kaise apane dAr3hoMke prahArase rAjAkI vizAla senAko ho sakatA hai| mA~! yadi maiM aisA karU~ to mere jIvanako khader3ane lgii| dhikkAra hai| maiM apane pitAke vairakA badalA luuNgaa| yuddhameM yaha dekha kAzInareza devarAjakI putrI mahArAnI zatruko parAsta kruuNgaa| tuma mere tInoM choTe bhAiyoMko sudevAne apane patise kahA-'prANanAtha ! isa zUkarIne lekara parvatakI kandarAmeM calI jaao| jo mAtA-pitAko ApakI bahuta bar3I senAkA vidhvaMsa kara DAlA; phira bhI vipattimeM chor3akara jAtA hai, vaha pApAtmA hai| use Apa isakI upekSA kyoM kara rahe haiM? mujhe isakA kAraNa koTi-koTi kor3oMse bhare hue narakameM giranA par3atA hai|' btaaiye|' mahArAjane uttara diyA-'priye ! yaha strI hai| beTekI bAta sunakara zUkarI duHkhase Atura hokara strIke vadhase devatAoMne bahuta bar3A pApa batAyA hai; bolI-'Aha, mere bacce ! maiM mahApApinI tujhe chor3akara isIliye maiM isa zUkarIko na to svayaM mAratA hU~ aura na kaise jA sakatI hai| mere ye tIna putra bhale hI cale jaayeN| kisI dUsareko hI ise mAraneke liye bheja rahA huuN| isake aisA nizcaya karake una donoM mA~-beTene zeSa tIna vadhake kAraNa honevAle pApase mujhe bhaya lagatA hai|' yoM baccoMko Age kara liyA aura vyAdhoMke dekhate-dekhate ve kahakara mahAbuddhimAn rAjA cupa ho gye| vyAdhoMmeM ekakA vikaTa mArgase jAne lge| samasta zukara apane teja aura nAma bhArgava thA; usane dekhA-zUkarI samasta vIroMkA balase jozameM Akara vAraMvAra garaja rahe the| isI bIcameM saMhAra kara rahI hai, bar3e-bar3e sUramA bhI usake sAmane Tika ve zUravIra vyAdha vegase calakara vahA~ A phuNce| zUkarI nahIM pAte haiN| yaha dekha vyAdhane bar3e vegase eka paine aura zUkara-donoM mA~-beTe vyAdhokA mArga rokakara khar3e bANakA prahAra kiyA aura usa zUkarIko bA~dha ddaalaa| ho gye| vyAdha talavAra, bANa aura dhanuSa liye adhika zUkarIne bhI jhapaTakara vyAdhako pachAr3a diyaa| vyAdhane samIpa A gaye aura tIkhe tomara, cakra tathA musaloMkA girate-girate zUkarIpara teja dhAravAlI talavArakA bharapUra prahAra karane lge| jyeSTha putra mAtAko pIche karake hAtha jmaayaa| vaha burI tarahase ghAyala hokara gira par3I vyAdhoMke sAtha yuddha karane lgaa| kitanoMko dAr3hoMse aura dhIre-dhIre sA~sa letI huI mUrcchita ho gyii| kucalakara usane mAra DAlA / kitanoMko thUthunoMko coTase rAnI sudevAne usa putravatsalA zUkarIko jaba dharAzAyI kara diyA aura kitanoMko khuroMke aprabhAgase dharatIpara girakara behoza hote aura Uparako zvAsa lete mArakara mautake ghATa utAra diyaa| bahuta-se zUravIra dekhA to unakA hRdaya karuNAse bhara aayaa| ve usa raNabhUmimeM Dhera ho gye| rAjA ikSvAku saMgrAmameM sUarako duHkhinauke pAsa gayIM aura ThaMDe jalase usakA muMha dhoyA, yuddha karate dekhakara aura use pitAke samAna hI zUravIra phira samasta zarIrapara pAnI ddaalaa| isase zUkarIko kucha jAnakara svayaM usake sAmane aaye| mahAtejasvI, pratApI hoza huaa| usane rAnIko pavitra evaM zItala jalase manukumArake hAthameM dhanuSa-bANa the| unhoMne ardhacandrAkAra apane zarIrakA abhiSeka karate dekha manuSyoMkI bolImeM Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sukalAkA rAnI sudevAkI mahimA batAte hue eka zUkara-zUkarIkA upAkhyAna sunAnA * 265 .. . . . . . . . . . . kahA-'devi ! tumane merA abhiSeka kiyA hai, isaliye munizreSTha pulastyajI manohara kandarAoM aura jharanoMse tumhArA kalyANa ho; tumhAre darzana aura sparzase Aja suzobhita girivara merupara niSkapaTa bhAvase tapasyA kara rahe the| raGgavidyAdhara apanI icchAke anusAra usa sthAnapara gaye aura eka vRkSakI chAyAmeM baiThakara gAnekA abhyAsa karane lge| unakA madhura saMgIta sunakara munikA citta dhyAnase vicalita ho gayA / ve gAyakake pAsa jAkara bole- "vidvan ! tumhAre gItake uttama svara, tAla, laya aura mUrcchanAyukta bhAvase merA mana dhyAnase vicalita ho gayA hai| jaba mana nizcala hotA hai, tabhI samasta vidyAe~ prANiyoMko siddhi pradAna karatI hai| mana ekAgra honepara hI tapa aura mantroMkI siddhi hotI hai| indriyoMkA yaha mahAn samudAya adhama aura cAla hai; yaha manako dhyAnase haTAkara sadA viSayoMkI ora hI le jAtA hai| isaliye jahA~ zabda, rUpa tathA yuvatI strIkA abhAva hotA hai, vahIM muniloga apane tapakI siddhike liye jAyA karate hai| [tumhAre isa saMgItase mere dhyAnameM bAdhA par3atI hai] ataH merA anurodha hai ki tuma isa sthAnako chor3akara kahIM merI pAparAzi naSTa ho gyii|' pazuke mukhase yaha adbhuta anyantra cale jAo; anyathA mujhe hI yaha sthAna chor3akara vacana sunakara rAnI sudevAko bar3A Azcarya huaa| ve dUsarI jagaha jAnA pdd'egaa|' mana-hI-mana kahane lagI-'yaha to Aja maine vicitra bAta dekhI; pazu-jAtikI yaha mAdA itanI spaSTa, sundara, svara aura vyaJjanase yukta tathA uttama saMskRta bola rahI hai!' mahAbhAgA sudevA isa ghaTanAse harSa-magna hokara apane patise bolI-'rAjan ! idhara dekhiye, yaha apUrva jIva hai; pazu-jAtikI strI hokara bhI mAnavIkI bhA~ti uttama saMskRta bola rahI hai| isake bAda rAnIne zUkarIse usakA paricaya pUchA-'bhadre ! tuma kauna ho? tumhArA bartAva to bar3A vicitra dikhAyI detA hai; tuma pazuyonikI strI hokara bhI manuSyoMkI taraha bolatI ho| apane aura apane svAmIke pUrva-janmakA vRttAnta sunaao|' zUkarI bolI-devi ! mere pati pUrvajanmameM saMgIta-kuzala gandharva the; inakA nAma raGga vidyAdhara thaa| [kucha loga inheM gItavidyAdhara bhI kahate the| ye saba zAstroMke marmajJa the| eka samayakI bAta hai, mahAtejasvI Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 . arjayasva huyIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa NEXANE gItavidyAdharane kahA-mahAmate! jisa hI rUpameM ve phira vahA~ gaye aura bAraMbAra aTTahAsa karane mahAtmAne indriyoMke samudAya tathA usake balako jota lge| kabhI ThahAkA mArakara ha~sate, kabhI rote aura kabhI liyA hai, usIko tapasvI, yogI, dhIra aura sAdhaka kahate madhura svarase gIta gAte the| hai| Apa jitendriya nahIM haiM, isIliye tejase hIna hai| brahman ! yaha vana sabake liye sAdhAraNa hai-isapara sabakA samAna adhikAra hai| isameM koI 'nanu naca' nahIM ho sktaa| jaise isake Upara devatAoM aura sampUrNa jIvoMkA svatva hai, usI prakAra merA aura ApakA bhI hai| aisI dazAmeM maiM isa uttama vanako chor3akara kyoM calA jAU~ ? Apa jAyeM, cAhe rahe; mujhe isakI paravA nahIM hai| vipravara pulastyajI dharmAtmA hai; isaliye ve kSamA karake svayaM hI usa sthAnako chor3akara anyatra cale gaye aura yogAsanase baiThakara tapasyA karane lge| mahAbhAga munizreSTha pulastyake cale jAnepara dIrghakAlake pazcAt gandharvako punaH unakA smaraNa ho aayaa| ve socane lage-'muni mere hI bhayase bhAga gaye the-caleM, dekheN| kahA~ gaye? kyA karate hai aura kahA~ rahate haiM? yaha vicArakara gItavidyAdharane pahale maharSike sthAnakA patA lagAyA aura phira varAhakA rUpa dhAraNa karake ve unake sUarakI ceSTA chipI dekhakara muni samajha gaye ki uttama Azramapara gaye, jahA~ pulastyajI Asanapara ho-na-ho, yaha vahI nIca gandharva hai aura mujhe dhyAnase virAjamAna the| unake zarIrase tejakI jvAlA uTha rahI vicalita karanekI ceSTA kara rahA hai| phira to unheM bar3A thii| kintu mere patipara isakA kucha prabhAva na par3A, ve krodha huaa| ve zApa dete hue bole-'o mahApApI ! kuceSTApUrvaka thUthunake agrabhAgase una niyamazIla tU zUkarakA rUpa dhAraNa karake mujhe isa prakAra vicalita brAhmaNakA tiraskAra karane lge| yahA~taka ki unake Age kara rahA hai, isaliye aba zUkarako ho yonimeM jaa|' jAkara unhoMne mala-mUtrataka kara diyA; kintu pazu devi ! yahI mere patike zUkarayonimeM par3anekA vRttAnta hai| jAnakara munine unako chor3a diyA-daNDa nahIM diyaa| yaha saba maiMne tumheM sunA diyaa| aba apanA hAla batAtI [munikI isa kSamAkA mere patipara ulaTA hI asara huA, hU~, suno| pUrvajanmameM mujha pApinIne bhI ghora pAtaka unakI uddaNDatA aura bhI bar3ha gayI / eka dina zUkarake kiyA hai| Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * zUkarIdvArA apane pUrvajanmakA varNana tathA rAnI sudevAke puNyase usakA uddhAra ---------------- --------------------------------- zUkarIdvArA apane pUrvajanmake vRttAntakA varNana tathA rAnI sudevAke diye hue puNyase usakA uddhAra zUkarI bolI- kaliGga (ur3IsA) nAmase prasiddha eka sundara deza hai, vahA~ zrIpura nAmakA eka nagara thaa| usameM vasudatta nAmake eka brAhmaNa nivAsa karate the| ve sadA satyadharma meM tatpara, vedavettA, jJAnI, tejasvI, guNavAn aura dhanadhAnyase bhare-pUre the| aneka putra-pautra unake gharakI zobhA bar3hAte the| maiM vasudattakI putrI thI; mere aura bhI kaI bhAI, svajana tathA bAndhava the| parama buddhimAn pitAne merA nAma sudevA rkhaa| maiM apratima sundarI thii| saMsArameM dUsarI koI strI aisI nahIM thI, jo rUpameM merI samAnatA kara ske| rUpake sAtha hI car3hatI javAnI pAkara maiM garvase unmatta ho utthii| merI musakAna bar3I manohara thii| bacapanake bAda jaba mujhe hAva-bhAvase yukta yauvana prApta huA, taba merA bharA-pUrA rUpa dekhakara merI mAtAko bar3A duHkha huaa| vaha pitAse bolI'mahAbhAga ! Apa kanyAkA vivAha kyoM nahIM kara dete ? aba yaha javAna ho cukI hai, ise kisI yogya varako sauMpa diijiye|' vasudattane kahA- 'kalyANI ! suno maiM usI varake sAtha isakA vivAha karU~gA, jo vivAhake pazcAt mere hI gharapara nivAsa kare; kyoMki sudevA mujhe prANoMse bhI bar3hakara pyArI hai| maiM ise A~khoMse oTa nahIM hone denA caahtaa|' tadanantara eka dina sampUrNa vidyAoMmeM vizArada eka kauzika gotrI brAhmaNa bhikSAke liye mere dvArapara Aye unhoMne vedoMkA pUrNa adhyayana kiyA thaa| ve bar3e acche svarase veda mantroMkA uccAraNa karate the| unheM AyA dekha mere pitAne pUchA- 'Apa kauna haiM? ApakA nAma, kula, gotra aura AcAra kyA hai ? yaha btaaiye|' pitAkI bAta sunakara brAhmaNa kumArane uttara diyA- 'kauzikavaMzameM merA janma huA hai| maiM veda-vedAGgoMkA pAraMgata vidvAn hU~ merA nAma zivazarmA hai; mere mAtA-pitA aba isa saMsAra meM nahIM haiN|' zivazarmAne jaba isa prakAra apanA paricaya diyA, taba mere pitAne zubha lagnameM unake sAtha merA vivAha 267 ********* kara diyaa| aba unake sAtha hI maiM pitAke gharapara rahane lgii| parantu maiM mAtA-pitAke dhanake ghamaMDase apanI vivekazakti kho baiThI thii| mujha pApinIne kabhI bhI apane svAmIkI sevA nahIM kii| maiM sadA unheM krUra dRSTise hI dekhA karatI thii| kucha vyabhicAriNI striyoMkA sAtha ho gayA thA, ataH saGga-doSase mere manameM bhI vaisA hI nIca bhAva A gayA thaa| maiM jahA~-tahA~ svacchandatApUrvaka ghUmatI-phiratI aura mAtA-pitA, pati tathA bhAiyoMke hitakI paravA nahIM karatI thii| zivazarmAkA zIla aura unakI sAdhutA sabako jJAta thI, ataH mAtA-pitA Adi saba loga mere pApase duHkhI rahate the| merA duSkarma dekha patideva usa gharako chor3akara cale gye| unake jAnese pitAjIko bar3I cintA huii| unheM duHkhase vyAkula dekha mAtAne pUchA- 'nAtha! Apa cintita kyoM ho rahe haiM ?' vasudattane kahA- 'priye! suno, dAmAda merI putrIko tyAgakara cale gye| sudevA pApAcAriNI hai aura ve paNDita tathA buddhimAn the| maiM kyA jAnatA thA ki yaha merI kanyA sudevA aisI duSTA aura kulanAzinI hogii|' brAhmaNI bolI - nAtha! Aja Apako putrIke guNa aura doSakA jJAna huA hai-- isa samaya ApakI A~kheM khulI haiM; kintu saca to yaha hai ki Apake hI moha aura snehase- lAr3a aura pyArase yaha isa prakAra bigar3I hai| aba merI bAta suniye - santAna jabataka pA~ca varSakI na ho jAya, tabhItaka usakA lAr3a-pyAra karanA caahiye| usake bAda sadA santAnakI zikSAkI ora dhyAna dete hue usakA pAlana-poSaNa karanA ucita hai| nahalAnA-dhulAnA, uttama vastra pahanAnA, acche khAna-pAnakA prabandha karanA - ye saba bAteM santAnakI puSTike liye Avazyaka haiN| sAtha hI putroMko uttama guNa aura vidyAkI ora bhI lagAnA caahiye| pitAkA kartavya hai ki vaha santAnako sadguNoMkI zikSA deneke liye sadA kaThora banA rhe| kevala pAlana-poSaNake liye usake prati moha mamatA - Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . .. [saMkSipta pApurANa rkhe| putrake sAmane kadApi usake guNoMkA varNana na kre| rAjA the| unakI eka putrI thI, jisakA nAma padmAvatI use rAhapara lAneke liye kar3I phaTakAra sunAye tathA isa thaa| vaha satya-dharmameM tatpara tathA strI-samucita guNoMse prakAra use sAdhe, jisase vaha vidyA aura guNoMmeM sadA hI yukta honeke kAraNa dUsarI lakSmIke samAna thii| mathurAke nipuNa hotA jaay| jaba mAtA apanI kanyAko, sAsa rAjA ugrasenane usa manohara netroMvAlI padmAvatIse vivAha apanI putra-vadhUko aura guru apane ziSyoMko tAr3anA detA kiyaa| usake neha aura premase mathurAnareza mugdha ho gye| hai, tabhI ve sIdhe hote haiN| isI prakAra pati apanI patnoko padmAvatIko ve prANoMke samAna pyAra karane lge| use aura rAjA apane mantrIko doSoMke liye kar3I phaTakAra sAtha liye vinA bhojanataka nahIM karate the| usake sAtha sunaayeN| zikSA-buddhise tAr3ana aura pAlana karanepara krIr3A-vilAsameM hI rAjAkA samaya bItane lgaa| santAna sadguNodvArA prasiddhi lAbha karatI hai| padyAvatIke binA unheM eka kSaNa bhI caina nahIM par3atA thaa| ... zivazarmA uttama brAhmaNa the| unake sAtha rahanepara bhI isa prakAra usa dampatimeM paraspara bar3A prema thaa| isa kanyAko Apane gharameM niraGkaza-svachanda banA rakhA kucha kAlake pazcAt vidarbhanareza satyaketune apanI thaa| isIse ucchRGkhala ho jAneke kAraNa yaha naSTa huI hai| putrI padmAvatIko smaraNa kiyaa| usakI mAtA use na putrI apane pitAke gharameM rahakara jo pApa karatI hai. usakA dekhaneke kAraNa bahuta duHkhI thii| unhoMne mathurAnareza phala mAtA-pitAko bhI bhoganA par3atA hai| isaliye samartha ugrasenake pAsa apane dUta bheje| dUtoMne vahA~ jAkara putrIko apane gharameM nahIM rakhanA caahiye| jisase usakA AdarapUrvaka rAjAse kahA-'mahArAja ! vidarbhanareza byAha kiyA gayA hai, usIke gharameM usakA pAlana-poSaNa satyaketune apanI kuzala kahalAyI hai aura ApakA honA ucita hai| vahA~ rahakara vaha bhaktipUrvaka jo uttama kuzala-samAcAra ve pUcha rahe haiN| yadi unakA prema aura guNa sIkhatI aura patikI sevA karatI hai, usase kulakI snehapUrNa anurodha Apako svIkAra ho to rAjakumArI kIrti bar3hatI hai aura pitA bhI sukhapUrvaka jIvana vyatIta padmAvatIko unake yahA~ bhejanekI vyavasthA kiijiye| ve karatA hai| sasurAlameM rahakara yadi vaha pApa karatI hai to apanI putrIko dekhanA cAhate haiN|' narazreSTha ugrasenane jaba usakA phala patiko bhoganA par3atA hai| vahA~ sadAcAra- dUtoMke mu~hase yaha bAta sunI to prIti, sneha aura pUrvaka rahanese vaha sadA putra-pautroMke sAtha vRddhiko prApta udAratAke kAraNa apanI priya patnI padmAvatIko hotI hai| prANanAtha ! putrIke uttama guNoMse pitAkI kIrti vidarbharAjake yahA~ bheja diyaa| patike bhejanepara padmAvatI bar3hatI hai| isaliye dAmAdake sAtha bhI kanyAko apane bar3e harSake sAtha apane mAyake gayI / vahA~ pahu~cakara usane ghara nahIM rakhanA caahiye| isa viSayameM eka paurANika pitAke caraNoMmeM praNAma kiyaa| usake Anese mahArAja itihAsa sunA jAtA hai, jo aTThAIsaveM dvAparake Anepara satyaketuko bar3I prasannatA huii| padyAvatI vahA~ apanI saMghaTita honevAlA hai| yadukulazreSTha vIravara ugrasenake sakhiyoMke sAtha niHzaGka hokara ghUmane lgii| pahale kI hI yahA~ jo ghaTanA ghaTita honevAlI hai, usIkA maiM bhA~ti ghara, vana, tAlAba aura caubAroMmeM vicaraNa karane [bhUtakAlake rUpameM] varNana kruuNgii| lgii| yahA~ Akara vaha punaH bAlikA bana gayI; usake ... mAthura pradezameM mathurA nAmakI nagarI hai, vahA~ ugrasena bartAvameM lAja yA saGkocakA bhAva nahIM rhaa| nAmavAle yaduvaMzI rAjA rAjya karate the| ve zatruvijayI, eka dinakI bAta hai-'padmAvatI [apanI sampUrNa dharmoka tattvajJa, balavAn, dAtA aura sadguNoMke sakhiyoMke sAtha] eka sundara parvatapara saira karaneke liye jAnakAra the| medhAvI rAjA ugrasena dharmapUrvaka rAjyakA gyii| usakI tarAImeM eka ramaNIya vana dikhAyI diyA, saJcAlana aura prajAkA pAlana karate the| unhIM dinoM parama jo keloMke udyAnase zobhA pA rahA thaa| pahAr3apara bhI pavitra vidarbhadezameM satyaketu nAmase prasiddha eka pratApI phUlokI bahAra thii| rAjakumArIne dekhA-eka ora aisA Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . zUkarIdvArA apane pUrvajanmakA varNana tathA rAnI sudevAke puNyase usakA uddhAra * 269 ramaNIya parvata, dUsarI ora manohara vanasthalI aura bIcameM vAstavameM to vaha rAjAke veSameM nIca dAnava gobhila hI svaccha jalase bharA sarvatobhadra nAmaka tAlAba hai| thaa| padmAvatI vicAra karane lagI-mere dharmaparAyaNa bAlocita capalatA, nArI-svabhAva aura khela-kUdakI svAmI mathurAnareza apanA rAjya chor3akara itanI dUra kaba ruci-ina sabakA prabhAva usake Upara pdd'aa| vaha aura kaise cale Aye? vaha isa prakAra soca hI rahI thI saheliyoMke sAtha tAlAvameM utara par3I aura ha~satI-gAtI ki usa pApIne svayaM hI pukArA-'priye ! Ao, Ao; huI jala-krIr3A karane lgii| devi ! tumhAre binA maiM nahIM jI sakatA / sundarI ! tumase isI samaya kuberakA sevaka gobhila nAmaka daitya alaga rahakara mere liye isa priya jIvanakA bhAra vahana divya vimAnapara baiThakara AkAzamArgase kahIM jA rahA karanA bhI asambhava ho gayA hai| tumhAre nehane mujhe moha thaa| tAlAvake Upara Anepara usakI dRSTi vizAla liyA hai; ataH maiM tumheM chor3akara kahIM nahIM raha sktaa|' netroMvAlI vidarbha-rAjakumArI padmAvatIpara par3I, jo nirbhaya patirUpadhArI daityake aisA kahanepara padmAvatI kucha hokara srAna kara rahI thii| gobhilakI jJAna-zakti bahuta lajjita-sI hokara usake sAmane gyii| vaha padmAvatIkA bar3hI huI thI, usane nizcita rUpase jAna liyA ki 'yaha hAtha pakar3akara use ekAnta sthAnameM le gayA aura vahA~ vidarbha-narezakI kanyA aura mahArAja ugrasenakI pyArI apanI icchAke anusAra usakA upabhoga kiyaa| mahArAja patnI hai| parantu yaha to pativratA honeke kAraNa ugrasenake gupta aGgameM kucha khAsa nizAnI thI, jo usa Atmavalase hI surakSita hai, parapuruSoMke liye ise prApta puruSameM nahIM dikhAyI dii| isase sundarI padmAvatIke manameM karanA nitAnta kaThina hai| ugrasena mahAmUrkha hai, jo usane usake prati sandeha utpanna huaa| rAjakumArIne apane vala aisI sundarI patnIko mAyake bheja diyA hai| Aha ! yaha sa~bhAlakara pahana liye; kintu usake hRdayameM isa ghaTanAse pativratA nArI parAye puruSake liye durlabha hai, idhara bar3A duHkha huaa| vaha krodhameM bharakara nIca dAnava kAmadeva mujhe atyanta pIr3A de rahA hai| maiM kisa prakAra gobhilase bolI-'o nIca ! jaldI batA, tU kauna isake nikaTa jAU~ aura kaise isakA upabhoga karU~?' hai? terA AkAra dAnava-jaisA hai, tU pApAcArI aura isI udher3a-bunameM par3e-par3e usane apane liye eka upAya nirdayI hai|' yaha kahate-kahate AtmaglAnike kAraNa nikAla liyaa| gobhilane mahArAja uprasenakA mAyAmaya usakI A~kheM bhara aayiiN| vaha zApa deneko udyata hokara rUpa dhAraNa kiyaa| vaha jyoM-kA-tyoM ugrasena bana gyaa| bolI-durAtman ! tUne mere patike rUpameM Akara mere vahI aGga, vahI upAGga, vaise hI vastra, usI tarahakA veSa sAtha chala kiyA aura isa dharmamaya zarIrako apavitra aura vahI avasthA / pUrNarUpase ugrasena-sA hokara vaha karake mere uttama pAtivratyakA nAza kara DAlA hai| aba parvatake zikharapara utarA aura eka azokavRkSakI chAyAmeM yahIM tU merA bhI prabhAva dekha le, maiM tujhe atyanta kaThora zilAke Upara baiThakara usane madhura svarase saGgIta zApa duuNgii|' cher3a diyaa| vaha gIta sampUrNa vizvako mohita karanevAlA usakI bAta sunakara gobhilane kahA-'pativratA thaa| tAla, laya aura uttama svarase yukta usa madhura strI, bhagavAn zrIviSNu tathA uttama brAhmaNake bhayase to gAnako sakhiyoMke madhya meM baiThI huI sundarI padyAvatIne bhI samasta rAkSasa aura dAnava dUra bhAgate haiN| maiM dAnava-dharmake sunA / vaha socane lagI-kauna gAyaka yaha gIta gA rahA anusAra hI isa pRthvIpara vicara rahA huuN| pahale mere doSakA hai? rAjakumArIke manameM use dekhanekI utkaNThA huii| vicAra karo, kisa aparAdhapara tuma mujhe zApa deneko usane sakhiyoMke sAtha jAkara dekhA, azokakI chAyAmeM udyata huI ho?' ujjvala zilAkhaNDake Upara baiThA huA koI puruSa gA padmAvatI bolI-pApI ! maiM sAdhvI aura rahA hai; vaha mahArAja ugrasena-sA hI jAna par3atA hai| pativratA hU~, mere mana meM kevala apane patikI kAmanA Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 . * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . ..... [saMkSipta padmapurANa rahatI hai; mai sadA unhIMke liye tapasyA kiyA karatI huuN| tumheM lAja nahIM AtI, apane bartAvapara ghRNA nahIM hotI? maiM apane dharmamArgapara sthita thI, kintu tUne mAyA racakara tuma kyA mere sAmane bolatI ho| kahA~ hai tumhArI mere dharmake sAtha hI mujhe bhI naSTa kara diyA / isaliye re tapasthAkA prabhAva / kahA~ hai tumhArA teja aura bala / Aja duSTa ! tujhe bhI maiM bhasma kara ddaaleNgii| ... hI mujhe apanA bala, vIrya aura parAkrama dikhaao| ____gobhila bolA-rAjakumAro! yadi ucita padmAvatI bolI-o nIca asura ! suna; pitAne samajho to suno; maiM dharmakI hI bAta kaha rahA huuN| jo strI snehavaza mujhe patike gharase bulAyA hai, isameM kahA~ pApa pratidina mana, vANI aura kriyAdvArA apane svAmIkI sevA hai| maiM kAma, lobha, moha tathA DAhake vaza patiko karatI hai, patike saMtuSTa rahanepara svayaM bhI saMtoSakA chor3akara nahIM AyI hU~; maiM yahA~ bhI patikA cintana karato anubhava karatI hai, patike krodhI honepara bhI usakA tyAga huI hI rahatI huuN| tumane bhI chalase mere patikA rUpa dhAraNa nahIM karatI, usake doSoMkI ora dhyAna nahIM detI, usake karake hI mujhe dhokhA diyA hai| mAranepara bhI prasanna hotI hai aura svAmIke saba kAmoMmeM gobhilane kahA-padyAvatI ! merI yuktiyukta bAta Age rahatI hai, vahI nArI pativratA kahI gayI hai| yadi strI suno| aMdhe manuSyoMko kucha dikhAyI nahIM detA; tuma isa lokameM apanA kalyANa karanA cAhatI ho to vaha dharmarUpI netrase hIna ho, phira kaise mujhe yahA~ pahacAna patita, rogI, aGgahIna, kor3hI, saba dharmose rahita tathA pAtI / jisa samaya tumhAre manameM pitAke ghara AnekA bhAva pApI patikA bhI parityAga na kare / jo svAmIko chor3akara udaya huA, usI samaya tuma patikI bhAvanA chor3akara jAtI aura dUsare-dUsare kAmomeM mana lagAtI hai, vaha unake dhyAnase mukta ho gayI thii| patikA nirantara cintana saMsArameM saba dharmose bahiSkRta vyabhicAriNI samajhI jAtI hI satiyoMke jJAnakA tattva hai| jaba vahI naSTa ho gayA, hai| jo patikI anupasthitimeM lolupatAvaza grAmya-bhoga jaba tumhAre hRdayakI A~kha hI phUTa gayI, taba jJAna-netrase tathA zRGgArakA sevana karatI hai, use manuSya kulaTA kahate hIna honepara tuma mujhe kaise phcaantiiN| haiN| mujhe veda aura zAstrodvArA anumodita dharmakA jJAna hai| brAhmaNI kahatI hai-prANanAtha ! gobhilako vAta gRhastha-dharmakA parityAga karake patiko sevA chor3akara sunakara rAjakumArI padmAvatI dharatIpara baiTha gyii| usake yahA~ kisaliye AyauM ? itanepara bhI apane hI mu~hase hRdayameM bar3A duHkha ho rahA thaa| gobhilane phira kahAkahatI ho-maiM pativratA huuN| karmase to tumameM pAtivratyakA 'zubhe! maiMne tumhAre udarameM jo apane vIryako sthApanA kI lezamAtra bhI nahIM dikhAyI detaa| tuma Dara-bhaya chor3akara hai, usase tInoM lokoMko trAsa pahu~cAnevAlA putra utpanna parvata aura vaname matavAlI hokara ghUmatI-phiratI ho, hogaa| yoM kahakara vaha dAnava calA gyaa| gobhila bar3A isaliye pApinI ho| maiMne yaha mahAn daNDa dekara tumheM durAcArI aura pApAtmA thaa| usake cale jAnepara padmAvatI sIdhI rAhapara lagAyA hai-aba kabhI tumase aisI dhRSTatA mahAn duHkhase abhibhUta hokara rone lgii| ronekA zabda nahIM ho sktii| batAo to, patiko chor3akara kisaliye sunakara sakhiyA~ usake pAsa daur3I AyIM aura pUchane yahA~ AyI ho? yaha zRGgAra, ye AbhUSaNa tathA yaha lagIM- 'rAjakumArI ! rotI kyoM ho? mathurAnareza manohara veSa dhAraNa karake kyoM khar3I ho ? pApinI ! bolo mahArAja ugrasena kahA~ cale gaye?' padyAvatIne atyanta na, kisaliye aura kisake liye yaha saba kiyA hai? duHkhase rote-rote apane chale jAnekI sArI bAta batA dii| kahA~ hai tumhArA pAtivratya ? dikhAo to mere saamne| saheliyA~ use pitAke ghara le gyiiN| usa samaya vaha vyabhicAriNI striyoMke samAna bartAva karanevAlI nArI ! zokase kAtara ho thara-thara kAMpa rahI thii| sakhiyoMne tuma isa samaya apane patise cAra sau kosa dUra ho; kahA~ padmAvatIko mAtAke sAmane sArI ghaTanA kaha dii| sunate hai tumameM patiko devatA mAnanekA bhaav| duSTa kahIMkI ! ho mahArAnI apane patike mahalame gayIM aura unase Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . zUkarIdvArA apane pUrvajanyakA varNana tathA rAnI sudevAke puNyase usakA dAra . 271 ................. ...................... kanyAkA sArA vRttAnta unhoMne kaha sunAyA / use sunakara kuTumbake logoMne mujhe tyAga diyaa| maiM to apanI mahArAja satyaketuko bar3A duHkha huaa| unhoMne savArI lAja-hayA kho cukI thI, zIghra hI vahA~se cala dii| kintu aura vastra Adi dekara kucha logoMke sAtha putrIko kahIM bhI mujhe Thaharaneke liye sthAna aura sukha nahIM mathurAmeM usake patike ghara bheja diyaa| milatA thaa| loga mujhe dekhate hI 'yaha kulaTA AyI !' dharmAtmA rAjA ugrasena padmAvatIko Ayo dekha bahuta kahakara dutkArane lagate the| .. prasanna hue| ve rAnIse bAra-bAra kahane lage-'sundarI ! kula aura mAnase vaJcita hokara ghUmatI-phiratI maiM maiM tumhAre binA jIvana dhAraNa nahIM kara sktaa| priye ! prAntase bAhara nikala gayI aura gurjara deza (gujarAta tuma apane guNa, zIla, bhakti, satya aura pAtivratya Adi prAnta) ke saurASTra (prabhAsa) nAmaka puNyatIrthameM jA sadguNoMse mujhe atyanta priya lagatI ho|' apanI pyArI pahuMcI, jahA~ bhagavAn ziva (somanAtha) kA mandira hai| bhAryA padmAvatIse yoM kahakara nRpazreSTha mahArAja ugrasena mandirake pAsa hI vanasthala nAmase vikhyAta eka nagara thA, usake sAtha vihAra karane lge| saba logoMko bhaya jisakI usa samaya bar3I unnati thii| maiM bhUkhase atyanta pahu~cAnevAlA usakA bhayaMkara garbha dina-dina bar3hane lgaa| pIr3ita thI, isaliye khaparA lekara bhIkha mA~gane clii| kintu usa garbhakA kAraNa kevala padmAvatI hI jAnatI thii| parantu saba loga mujhase ghRNA karate the| 'yaha pApinI apane udarameM bar3hate hue usa garbhaka viSayameM padmAvatIko AyI [bhagAo ise]' yoM kahakara koI bhI mujhe bhikSA dina-rAta cintA banI rahatI thii| dasa varSataka vaha garbha nahIM detA thaa| isa prakAra duHkhamaya jIvana vyatIta karatI bar3hatA hI gyaa| tatpazcAt usakA janma huaa| vahIM maiM bar3e bhArI rogase pIr3ita ho gyii| usa nagarameM mahAn tejasvI aura mahAbalI kaMsa thA, jisake bhayase ghUmate-ghUmate maiMne eka bar3A sundara ghara dekhA, jahA~ vaidika tInoM lokoMke nivAsI tharrA uThe the tathA jo bhagavAn pAThazAlA thii| vaha ghara aneka brAhmaNoMse bharA thA aura zrIkRSNake hAthase mArA jAkara mokSako prApta huaa| vahA~ saba ora vedamantroMkI dhvani ho rahI thii| lakSmIse svAmin ! aisI ghaTanA bhaviSyameM saMghaTita honevAlI hai, yukta aura Anandase paripUrNa usa ramaNIya gRhameM maiMne yaha maiMne suna rakhA hai| maiMne Apase jo kucha kahA hai, vaha samasta purANoMkA nizcita mata hai| isa prakAra pitAke gharameM rahanevAlI kanyA bigar3a jAtI hai| ataH kanyAko gharameM rakhanekA moha nahIM karanA caahiye| yaha sudevA bar3I duSTA aura mahApApinI hai| ataH isakA parityAga karake Apa nizcinta ho jaaiye| zUkarI kahatI hai-mAtAkI yaha bAta-yaha uttama salAha sunakara mere pitA dvijazreSTha vasudattane mujhe tyAga denekA hI nizcaya kiyaa| unhoMne mujhe bulAkara kahA-'duSTe ! kulameM kalaGka lagAnevAlI durAcAriNI ! tere hI anyAyase parama buddhimAn zivazarmA cale gye| jahA~ tere svAmI rahate haiM, vahIM tU bhI calI jA; athavA jo sthAna tujhe acchA lage, vahIM jA, jaisA jImeM Aye, vaisA kara / ' mahArAnIjI ! yoM kahakara pitA-mAtA aura Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -272 . arjayasva hupIkezaM yadIcchasi paraM padam ... [saMkSipta pApurANa praveza kiyaa| vaha saba orase maGgalamaya pratIta hotA A gyii| maiM aisI pApinI thI ki patise kabhI mIThe thaa| mere pati zivazarmAkA hI vaha ghara thaa| maiM duHkhase vacanataka nahIM bolI / ulaTe una zreSTha brAhmaNake viparIta pIr3ita hokara bolI-'bhikSA diijiye|' dvijazreSTha bure kA~kA hI AcaraNa karatI rhii| isa prakAra cintA zivazarmAne bhikSAkA zabda sunA / unako eka bhAryA thI, karate-karate merA hRdaya phaTa gayA aura prANa zarIra chor3akara jo sAkSAt lakSmIke samAna rUpavatI thii| usakA mukha cala bse| bar3A hI sundara thaa| vaha maGgalA nAmase prasiddha thii| parama tadanantara yamarAjake dUta Aye aura mujhe sA~kalake buddhimAn dharmAtmA zivazani manda-manda musakarAtI huI dRr3ha bandhanameM bA~dhakara yamapurIko le cle| mArgameM jaba maiM apanI patnI maGgalAse kahA-'priye ! vaha dekho-eka atyanta duHkhI hokara rotI taba ve mujhe mugadaroMse pITate dubalI-patalI strI AyI hai, jo bhikSAke liye dvArapara aura durgama mArgase le jAkara kaSTa pahu~cAte the| bIcakhar3I hai; ise gharameM bulAkara bhojana do|' mujhe AyI jAna maGgalAkA hRdaya atyanta karuNAse bhara aayaa| usane mujha dIna-durbala bhikSukIko miSTAnna bhojana kraayaa| maiM apane patiko pahacAna gayI thI, unheM dekhakara lajjAse merA mastaka jhuka gyaa| parama sundarI maGgalAne mere isa bhAvako lakSya kiyA aura svAmIse pUchA-'prANanAtha ! yaha kauna hai. jo Apako dekhakara lajA rahI hai? mujhapara kRpA karake isakA yathArtha paricaya diijiye|' / zivazarmAne kahA-priye ! yaha vipravara vasudattakI kanyA hai| becArI isa samaya bhikSukIke rUpameM yahA~ AyI hai| isakA nAma sudevA hai| yaha merI kalyANamayI bhAryA hai, jo mujhe sadA hI priya rahI hai| kisI vizeSa kAraNase yaha apanA deza chor3akara Aja yahA~ AyI hai, aisA samajhakara tumheM isakA acche DhaMgase svAgata-satkAra karanA caahiye| yadi tuma merA bhalIbhA~ti bIcame mujhe phaTakAreM bhI sunAte jAte the| unhoMne mujhe priya karanA cAhatI ho to isake AdarabhAvameM kamI yamarAjake sAmane le jAkara khar3A kara diyaa| mahAtmA na krnaa| , yamarAjane bar3I krodhapUrNa dRSTise merI ora dekhA aura mujhe patikI bAta sunakara maGgalamayI maGgalA bahuta prasanna a~gAroMkI DherImeM pheMkavA diyaa| usake bAda maiM kaI huii| usane apane hI hAthoM mujhe srAna karAkara uttama vastra narakoMmeM DAlI gyii| maiMne apane svAmIke sAtha dhokhA pahananeko diyA aura svayaM bhojana banAkara khilAne- kiyA thA, isaliye eka lohekA puruSa banAkara use pilAne lgii| rAnIjI ! apane svAmIke dvArA itanA Agase tapAyA gayA aura vaha merI chAtIpara sulA diyA sammAna pAkara mujhe apAra duHkha huaa| mere hRdayameM gyaa| narakakI pracaNDa AgameM tapAyI jAnepara maiM nAnA pazcAttApakI tIvra agni prajvalita ho utthii| maiMne maGgalAke prakArako pIr3AoMse atyanta kaSTa pAne lgii| kiye hue sammAna aura apane duSkarmakI ora dekhA; isase asipatra-vanameM par3akara merA sArA zarIra chinna-bhinna ho manameM duHsaha cintA huI, yahA~taka ki prANa jAnekI naubata gyaa| phira maiM pIba, rakta aura viSThAmeM DAlI gyii| Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ----------------- * sukalAkA satItva naSTa karaneke liye indra aura kAma AdikI kuceSTA wwwwwww... kIr3oMse bhare hue kuNDameM rahanA pdd'aa| ArIse mujhe cIrA gyaa| zakti nAmaka astrakA bhalIbhA~ti mujhapara prahAra kiyA gyaa| dUsare dUsare narakoMmeM bhI maiM girAyI gyii| aneka yoniyoMmeM janma lekara mujhe asahya duHkha bhoganA pdd'aa| pahale siyArakI yonimeM par3I, phira kuttekI yonimeM janma liyaa| tatpazcAt kramazaH sA~pa, murge, billI aura cUhekI yonimeM jAnA pdd'aa| isa prakAra dharmarAjane pIr3A denevAlI prAyaH sabhI pApayoniyoMmeM mujhe ddaalaa| unhoMne hI mujhe isa bhUtalapara zUkarI banAyA hai| mahAbhAge ! tumhAre hAthameM aneka tIrthokA vAsa hai| devi! tumane apane hAthake jalase mujhe sIMcA hai, isaliye tumhArI kRpAse merA saba pApa dUra ho gyaa| tumhAre teja aura puNyase mujhe apane pUrvajanmakI bAtoMkA jJAna huA hai| rAnIjI ! isa samaya saMsArameM kevala tumhIM sabase bar3I pativratA ho / isameM tanika bhI sandeha nahIM ki tumane apane svAmIkI bahuta bar3I sevA kI hai| sundarI / yadi merA priya karanA cAhatI ho to apane eka dinakI patisevAkA puNya mujhe arpaNa kara do| isa samaya tumhIM merI mAtA, pitA aura sanAtana guru ho| maiM pApinI, durAcAriNI, asatyavAdinI aura jJAnahInA huuN| mahAbhAge ! merA uddhAra kro| sukalA bolI- sakhiyo ! zUkarIkI yaha bAta sunakara rAnI sudevAne rAjA ikSvAkukI ora dekhakara pUchA-- 'mahArAja ! maiM kyA karU~ ? yaha zUkarI kyA kahatI hai ?' ikSvAkune kahA- zubhe ! yaha becArI bhagavAn zrIviSNu kahate haiM- rAjendra ! sukalAkemanameM kevala patikA hI dhyAna thA aura patikI hI kAmanA thii| usake satItvakA prabhAva devarAja indrane bhI bhalIbhA~ti dekhA tathA usake viSayameM pUrNatayA vicAra karake ve mana-hI-mana kahane lage- 'maiM isake avicala dhairya [aura dharma] ko naSTa kara duuNgaa|' aisA nizcaya karake unhoMne turaMta hI kAmadevakA smaraNa kiyaa| mahAbalI *********** . 273 ........................ pApa-yonimeM par3akara duHkha uThA rahI hai; tuma apane puNyoMse isakA uddhAra karo, isase mahAn kalyANa hogaa| mahArAjakI AjJA lekara rAnI sudevAne zUkarIse kahA - 'devi! maiMne apanA eka varSakA puNya tumheM arpaNa kiyaa|' rAnI sudevAke itanA kahate hI vaha zUkarI tatkAla divya deha dhAraNa kara prakaTa huii| usake zarIrase tejakI jvAlA nikala rahI thii| saba prakArake AbhUSaNa aura bhA~ti-bhA~tike ratna usakI zobhA bar3hA rahe the| vaha sAdhvI divyarUpase yukta ho divya vimAnapara baiThI aura antarikSa lokako calane lgii| jAte samaya usane mastaka jhukAkara rAnIko praNAma kiyA aura kahA'mahAbhAge tumhArI kRpAse Aja maiM pApamukta hokara parama pavitra evaM maGgalamaya vaikuNThako jA rahI huuN|' yo kahakara vaha vaikuNThako calI gyii| = sukalA kahane lagI- isa prakAra pahale maiMne purANoMmeM nArIdharmakA varNana sunA hai| aisI dazAmeM jaba patideva yahA~ upasthita nahIM haiM, maiM kisa prakAra bhogoMkA upabhoga kruuN| mere liye aisA vicAra nizcaya hI pApapUrNa hogaa| sukalAke mukhase isa prakAra uttama pAtivratya - dharmakA varNana sunakara sakhiyoMko bar3A harSa huA / nAriyoMko sadgati pradAna karanevAle usa parama pavitra dharmakA zravaNa karake samasta brAhmaNa aura puNyavatI striyA~ dharmAnurAgiNI mahAbhAgA sukalAkI prazaMsA karane lgiiN| sukalAkA satItva naSTa karaneke liye indra aura kAma AdikI kuceSTA tathA unakA asaphala hokara lauTa AnA kAmadeva apanI priyA ratike sAtha vahA~ A gaye aura hAtha jor3akara indrase bole nAtha! isa samaya kisaliye Apane mujhe yAda kiyA hai? AjJA dIjiye, maiM saba prakArase usakA pAlana kruuNgaa|' indrane kahA- kAmadeva ! yaha jo pAtivratyameM tatpara rahanevAlI mahAbhAgA sukalA hai, vaha parama puNyavatI aura maGgalamayI hai; maiM ise apanI ora AkarSita karanA Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ...... [saMkSipta pApurANa cAhatA huuN| isa kAryameM tuma merI pUrI tarahase sahAyatA isa pRthvIpara puNyakA bhAgI hai|' kro| dUtIkI bAta sunakara manasvinI sukalAne kahAkAmadevane uttara diyA-'sahasralocana ! maiM 'devi ! mere pati vaizya jAtimeM utpanna, dharmAtmA aura ApakI icchA-pUrtike liye ApakI sahAyatA avazya satyapremI haiM, unheM loga kRkala kahate haiN| mere svAmIkI kruuNgaa| devarAja ! maiM devatAoM, muniyoM aura bar3e-bar3e buddhi uttama hai, unakA citta sadA dharmameM hI lagA rahatA RSIzvaroko bhI jItanekI zakti rakhatA hai phira eka hai| ve isa samaya tIrtha-yAtrAke liye gaye haiN| unheM gaye sAdhAraNa kAminIko, jisake zarIrameM koI bala hI nahIM Aja tIna varSa ho gye| ataH una mahAtmAke binA maiM hotA, jItanA kauna bar3I bAta hai| maiM kAminiyoMke vibhinna bahata duHkhI haiN| yahI merA hAla hai| aba yaha batAo ki aGgoMmeM nivAsa karatA huuN| nArI merA ghara hai, usake bhItara tuma kauna ho, jo mujhase merA hAla pUcha rahI ho?' maiM sadA maujUda rahatA huuN| ataH bhAI, pitA, svajana- sukalAkA kathana sunakara dUtIne punaH isa prakAra kahanA sambandhI yA bandhu-bAndhava-koI bhI kyoM na ho, yadi Arambha kiyA-'sundarI ! tumhAre svAmI bar3e nirdayI haiM, usameM rUpa aura guNa hai to vaha use dekhakara mere bANoMse jo tumheM akelI chor3akara cale gye| ve apanI priya ghAyala ho hI jAtI hai| usakA citta caJcala ho jAtA hai, patrIke ghAtaka jAna par3ate haiM, aba unheM lekara kyA vaha pariNAmako cintA nahIM krtii| isaliye devezvara ! maiM krogii| jo tuma-jaisI sAdhvI aura sadAcAra-parAyaNA sukalAke satItvako avazya naSTa kruuNgaa| patnIko chor3akara cale gaye, ve pApI nahIM to kyA hai| indra bole-manobhava ! maiM rUpavAn, guNavAn aura bAle ! aba to ve gaye; aba unase tumhArA kyA nAtA hai| dhanI banakara kautUhalavaza isa nArIko [dharma aura] kauna jAne ve vahA~ jIvita haiM yA mara gye| jIte bhI ho dhairyase vicalita kruuNgaa| to unase tumheM kyA lenA hai| tuma vyartha hI itanA kheda kAmadevase yo kahakara devarAja indra usa sthAnapara karatI ho| isa sone-jaise zarIrako kyoM naSTa karatI ho| gaye, jahA~ kRkala vaizyakI pyArI patnI sukalA devI manuSya bacapanameM khela-kUdake sivA aura kisI sukhakA nivAsa karatI thI / vahA~ jAkara ve apane hAva-bhAva, rUpa anubhava nahIM krtaa| bur3hApA Anepara jaba jarAvasthA aura guNa AdikA pradarzana karane lge| rUpa aura zarIrako jIrNa banA detI hai, taba duHkha-hI-duHkha uThAnA sampattise yukta honepara bhI usa parAye puruSapara sukalA raha jAtA hai| isaliye sundarI ! jabataka javAnI hai, dRSTi nahIM DAlatI thI; parantu vaha jahA~-jahA~ jAtI, tabhItaka saMsArake sampUrNa sukha aura bhoga bhoga lo| vahIM-vahIM pahu~cakara indra use nihArate the| isa prakAra manuSya jabataka javAna rahatA hai, tabhItaka vaha bhoga sahasranetradhArI indra apane sampUrNa bhAvoMse kAmajanita bhogatA hai| sukha-bhoga AdikI saba sAmagriyoMkA ceSTA pradarzita karate hue cAhabhare hRdayase usakI ora icchAnusAra sevana karatA hai| idhara dekho-ye eka puruSa dekhate the| indrane usake pAsa apanI dUtI bhI bhejI / vaha Aye haiM, jo bar3e sundara, guNavAna, sarvajJa, dhanI tathA musakarAtI huI gayI aura mana-hI-mana sukalAko prazaMsA puruSoM meM zreSTha hai| tumhAre Upara inakA bar3A sreha hai; ye sadA karatI huI bolI-'aho ! isa nArImeM kitanA satya, tumhAre hita-sAdhanake liye prayatnazIla rahate haiN| inake kitanA dhairya, kitanA teja aura kitanA kSamAbhAva hai| zarIrameM kabhI bur3hApA nahIM AtA / svayaM to ye siddha hai hI, saMsArameM isake rUpakI samAnatA karanevAlI dUsarI koI dUsaroMko bhI uttama siddhi pradAna karanevAle haiN| uttama bhI sundarI nahIM hai|' isake bAda usane sukalAse siddha aura sarvajJoMmeM zreSTha hai| lokameM apane svarUpase pUchA-'kalyANI ! tuma kauna ho, kisakI patnI ho? sabakI kAmanA pUrNa karate haiN| jisa puruSako tuma-jaisI guNavatI bhAryA prApta hai, vahI sukalA bolI-dUtI! yaha zarIra mala-mUtrakA Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sukalAkA satItva naSTa karaneke liye indra aura kAma AdikI kuceSTA * 275 . . . . . . .. . . . . . khajAnA hai, apavitra hai; sadA hI kSaya hotA rahatA hai| aura dharmase yukta thaa| usake sAhasa, dhairya aura jJAnako zubhe ! yaha pAnIke bulabule ke samAna kSaNabhaGgara hai| phira AlocanA karake indra mana-hI-mana socane lage-'isa isake rUpakA kyA varNana karatI ho| pacAsa varSako pRthvIpara dUsarI koI strI aisI nahIM hai, jo isa tarahakI avasthAtaka hI yaha deha dRr3ha rahatI hai, usake bAda pratidina bAta kaha ske| isakA vacana yogasvarUpa, nizcayAtmaka kSINa hotI jAtI hai| bhalA, batAo to, mere isa zarIrameM tathA jJAnarUpI jalase prakSAlita hai| isameM sandeha nahIM ki hI tumane aisI kyA vizeSatA dekhI hai, jo anyatra nahIM hai| yaha mahAbhAgA sukalA parama pavitra aura satyasvarUpA hai| usa puruSake zarIrase mere zarIrameM koI bhI vastu adhika yaha samasta trilokIko dhAraNa karanemeM samartha hai|' yaha nahIM hai| jaisI tuma, jaisA vaha puruSa, vaisI hI maiM--isameM vicArakara indrane kAmadevase kahA-'aba maiM tumhAre sAtha tanika hI sandeha nahIM hai, U~ce uThanekA pariNAma patana hI kala-palI sukalAko dekhane cleNgaa|' kAmadevako hai| ye bar3e-bar3e vRkSa aura parvata kAlase pIr3ita hokara apane balapara bar3A ghamaMDa thaa| vaha jozameM Akara indrase naSTa ho jAte haiN| yahI dazA sampUrNa bhUtoMkI hai-isameM bolA-'devarAja ! jahA~ vaha pativratA rahatI hai, usa rattIbhara bhI saMdeha nhiiN| dUtI ! AtmA divya hai| vaha sthAnapara cliye| maiM abhI calakara usake jJAna, vIrya, rUpahIna hai| sthAvara-jaGgama sabhI prANiyoMmeM vaha vyApta hai| bala, dhairya, satya aura pAtivratyako naSTa kara ddaaleNgaa| jaise eka hI jala bhinna-bhinna ghar3oMmeM rahatA hai, usI prakAra usakI kyA zakti hai, jo mere sAmane Tika ske| eka hI zuddha AtmA sampUrNa bhUtoMmeM nivAsa karatA hai| kAmadevakI bAta sunakara indrane kahA-'kAma ! maiM ghar3oMkA nAza honese jaise saba jala milakara eka ho jAtA jAnatA hU~. yaha pativratA tumase parAsta honevAlI nahIM hai| hai, usI prakAra AtmAkI bhI ekatA smjho| [sthUla, yaha apane dharmamaya parAkramase surakSita hai| isakA bhAva sUkSma aura kAraNarUpa] trividha zarIrakA nAza honepara bahuta saccA hai| yaha nAnA prakArake puNya kiyA karatI hai| paJcakozake sambandhase pA~ca prakArakA pratIta honevAlA phira bhI maiM yahA~se calakara tumhAre teja, bala aura bhayaMkara AtmA ekarUpa ho jAtA hai| saMsArameM nivAsa karanevAle parAkramako dekhuugaa|' yaha kahakara indra dhanurdhara vIra prANiyoMkA maiMne sadA eka hI rUpa dekhA hai| [kisImeM koI kAmadevake sAtha cle| unake sAtha kAmakI patnI rati apUrvatA nahIM hai|] kAmakI khujalAhaTa saba prANiyoMko aura dUtI bhI thii| vaha parama puNyamayI pativratA apane hotI hai| usa samaya strI aura puruSa donokI indriyome gharake dvArapara akelI baiThI thI aura kevala patike dhyAnameM uttejanA paidA ho jAtI hai, jisase ve donoM pramatta hokara tanmaya ho rahI thii| vaha prANoMko vazameM karake svAmIkA eka-dUsarese milate haiN| zarIrase zarIrako ragar3ate haiN| cintana karatI huI vikalpa-zUnya ho gayI thii| koI bhI isIkA nAma maithuna hai| isase kSaNabharake liye sukha hotA puruSa usakI sthitikI kalpanA nahIM kara sakatA thaa| usa hai, phira vaisI hI dazA ho jAtI hai| dUtI ! sarvatra yahI samaya indra anupama teja aura saundaryase yukta, vilAsa bAta dekhI jAtI hai| isaliye aba tuma apane sthAnako tathA hAva-bhAvase suzobhita atyanta adbhuta rUpa dhAraNa lauTa jaao| tumhAre prastAvita kAryameM koI navInatA nahIM karake sukalAke sAmane prakaTa hue / uttama vilAsa aura hai| kama-se-kama mere liye to isameM koI apUrva bAta nahIM kAmabhAvase yukta mahApuruSako isa prakAra sAmane vicaraNa jAna par3atI; ataH maiM kadApi aisA nahIM kara sktii| karate dekha mahAtmA kRkala vaizyakI patnIne usake rUpa, bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-sukalAke yoM guNa aura tejakA tanika bhI sammAna nahIM kiyaa| jaise kahanepara dUtI calI gyii| usane indrase usakI kahI huI kamalake pattepara chor3A huA jala usa patteko chor3akara dUra sArI bAteM saMkSepameM sunA dii| sukalAkA bhASaNa satya calA jAtA hai--usameM ThaharatA nahIM, usI prakAra vaha saMpa pu. 10 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 . arthayasva haSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta payapurANa satI bhI usa puruSakI ora AkRSTa nahIM huii| mahAsatI indrako isa prakAra samajhA-bujhAkara kAmadevane puSpayukta sukalAkA teja satyakI rajjuse Abaddha thaa| [usa dhanuSa aura bANa hAthameM le liye tathA sAmane khar3I huI puruSakI dRSTise bacaneke liye] vaha gharake bhItara calI apanI sakhI krIr3Ase kahA-'priye ! tuma mAyA racakara gayI aura apane patimeM hI anurakta ho unhIMkA cintana vaizyapalI sukalAke pAsa jaao| vaha atyanta puNyavatI, karane lgii| satyameM sthita, dharmakA jJAna rakhanevAlI aura guNajJa hai| indra sukalAke zuddha bhAvako samajhakara sAmane khar3e yahA~se jAkara tuma merI sahAyatAke liye uttama-se-uttama hue kAmadevase bole-'isa satIne satyarUpa patika kArya kro|' krIr3Ase yoM kahakara ve pAsa hI khar3I huI dhyAnakA kavaca dhAraNa kara rakhA hai| [tumhAre bANa ise prItiko sambodhita karake bole-'tumheM bhI merI coTa nahIM pahuMcA sakate,] ataH sukalAko parAsta karanA sahAyatAke liye uttama kArya karanA hogA; tuma apanI asambhava hai| yaha pativratA apane hAthameM dharmarUpI dhanuSa cikanI-cupar3I bAtoMse sukalAko vazame kro|' isa aura dhyAnarUpI uttama bANa lekara isa samaya raNabhUmimeM prakAra apane-apane kAryameM lage hue vAyu Adike sAtha tumase yuddha karaneko udyata hai| ajJAnI puruSa hI uparyukta vyaktiyoMko bhejakara kAmadevane usa mahAsatoko trilokoke mahAtmAoMke sAtha vaira bA~dhate haiN| kAmadeva ! mohita karaneke liye indrake sAtha punaH prayANa kiyaa| isa satIke tapakA nAza karanese hama donoMko ananta evaM sukalAkA satItva naSTa karaneke uddezyase jaba indra apAra duHkha bhoganA pdd'egaa| isaliye aba hameM ise aura kAmadeva prasthita hue; taba satyane dharmase kahAchor3akara yahA~se cala denA caahiye| tuma jAnate ho, pahale 'mahAprAjJa dharma ! kAmadevakI jo ceSTA ho rahI hai, usapara eka bAra maiM satIke sAtha samAgama karanekA pApamaya dRSTipAta kro| maiMne tumhAre, apane tathA mahAtmA puNyake pariNAma-asahya duHkha bhoga cukA huuN| maharSi gautamane liye jo sthAna banAyA thA, use yaha naSTa karanA cAhatA mujhe bhayaMkara zApa diyA thaa| AgakI lapaTako chUnekA hai| duSTAtmA kAma hamalogoMkA zatru hai, isameM tanika bhI sAhasa kauna kregaa| kauna aisA mUrkha hai, jo apane gale meM sandeha nahIM hai| sadAcArI pati, tapasvI brAhmaNa aura bhArI patthara bA~dhakara samudrameM utaranA cAhegA tathA kisako pativratA patnI- ye tIna mere nivAsa sthAna haiN| jahA~ merI mautake mukhameM jAnekI icchA hai, jo satI strIko vicalita vRddhi hotI hai-jahA~ maiM puSTa aura santuSTa rahatA hU~, vahIM karanekA prayatna kregaa| tumhArA bhI nivAsa hotA hai| zraddhAke sAtha puNya bhI vahA~ indrane kAmadevako uttama zikSA deneke liye bahuta hI Akara krIr3A karate haiN| mere zAntiyukta mandirameM kSamAkA nIti-yukta bAta kahI; use sunakara kAmadevane indrase bhI Agamana hotA hai| jahA~ maiM rahatA hU~, vahIM santoSa, kahA-'sureza ! maiM to Apake hI Adezase yahA~ AyA indriya-saMyama, dayA, prema, prajJA aura lobhahInatA Adi thaa| ava Apa dhairya, prema tathA puruSArthakA tyAga karake guNa bhI nivAsa karate haiN| vahIM pavitra bhAva rahatA hai| ye aisI pauruSahInatA aura kAyaratAkI bAteM kyoM karate haiN| sabhI satyake vandhu-bAndhava hai| dharma ! corI na karanA, pUrvakAlameM maiMne jina-jina devatAoM, dAnavoM aura ahiMsA, sahanazIlatA aura buddhi-ye saba mere hI gharameM tapasyAmeM lage hue munIzvaroMko parAsta kiyA hai, ve saba Akara dhanya hote haiN| guru-zuzrUSA, lakSmIke sAtha merA upahAsa karate hue kaheMge ki 'yaha kAmadeva bar3A bhagavAn zrIviSNu tathA ani Adi devatA bhI mere gharameM Darapoka hai, eka sAdhAraNa strIne isako kSaNabharameM parAsta padhArate haiN| mokSa-mArgako prakAzita karanevAle jJAna aura kara diyaa|' isaliye maiM apane sammAnarUpI dhanakI rakSA udAratA Adise yukta ho pUrvokta vyaktiyoMke sAtha maiM karUMgA aura Apake sAtha calakara isa satoke teja, bala dharmAtmA puruSoM aura satI striyoMke bhItara nivAsa karatA aura dhairyakA nAza kruuNgaa| Apa Darate kyoM haiN| devarAja huuN| ye jitane bhI sAdhu-mahAtmA hai, saba mere gRhasvarUpa haiM; Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNa] * sukalAkA satItva naSTa karaneke liye indra aura kAma AdikI kuceSTA . 277 ina sabake bhItara maiM ukta kuTumbiyoMke sAtha vAsa karatA usakI puNyamayI vANIse pUjita hokara krIr3A musakarAtI huuN| jo jagatke svAmI, trizUladhArI, vRSabhavAhana tathA huI bAtacIta karane lgii| usakA mAyAmaya vacana vizvako sAkSAt Izvara haiM, ve kalyANamaya bhagavAn ziva bhI mere mohita karanevAlA thaa| sunanepara satya aura vizvAsake nivAsa-sthAna hai| kRkala vaizyako priyatamA bhAryA yogya jAna par3atA thaa| krIr3A bolI- 'devi ! mere svAmI maGgalamayI sukalA bhI merA uttama gRha hai; kintu Aja pApI bar3e balavAn, guNajJa, dhIra tathA atyanta puNyAtmA hai; parantu kAma ise bhI jalA DAlaneko udyata huA hai| ye balavAn mujhe chor3akara na jAne kahA~ cale gaye haiN| vaha mere indra bhI kAmakA sAtha de rahe haiM; kAmakI hI karatUtase pUrvajanmake kokA phala hai, jo Aja isa rUpameM sAmane ahalyAkA saGga karanepara eka bAra jo hAni uThAnI par3I AyA hai; maiM kaisI mandabhAginI huuN| mahAbhAge ! nAriyoMke hai, usa prAcIna ghaTanAkA inheM smaraNa kyoM nahIM hotaa| liye rUpa, saubhAgya, zRGgAra, sukha aura sampati-saba satIke satItvakA nAza karanese hI inheM mahAn duHkhameM kucha pati hI hai; yahI zAstrokA mata hai|' par3akara duHsaha zApakA upabhoga karanA par3A thaa| phira bhI pativratA sukalAne krIDAkI ye sArI bAteM sunIM / use Aja kAmadevake sAtha Akara ye dharmacAriNI kRkala-patnI vizvAsa ho gayA ki yaha saba kucha isa duHkhinI nArIke sukalAkA apaharaNa karaneko utArU hue hai| hRdayakA saccA bhAva hai| vaha usake duHkhase duHkhI ho gayI, dharmane kahA-maiM kAmakA teja kama kara dUMgA; [maiM aura apanI bAteM bhI use batAne lgii| usane pahalekA yadi cAhU~ to] usakI mRtyukA bhI kAraNa upasthita kara apanA sArA hAla thor3emeM kaha sunaayaa| apane duHkhasakatA huuN| maiMne eka aisA upAya soca liyA hai, jisase sukhakI bAta batAkara manasvinI sukalA cupa ho gayI; taba yaha kAma Aja hI bhAga khar3A hogaa| yaha mahAprajJA krIDAne usa pativratAko sArakhanA dI aura bahuta kucha pakSiNIkA rUpa dhAraNa karake sukalAke ghara jAya aura smjhaayaa-bujhaayaa| tadanantara eka dina usane sukalAse apane maGgalamaya zabdase usako svAmIke zubhAgamanako kahA-'sakhI ! dekho, vaha sAmane bar3A sundara vana sUcanA de| dikhAyI de rahA hai; aneko divya vRkSa usakI zobhA bar3hA ra dharmake bhejanese prajJA sukalAke gharame gayI aura vahA~ rahe haiN| vahA~ eka parama pavitra pApanAzana tIrtha hai; varAnane ! maGgalajanaka zabdakA uccAraNa kiyaa| sukalAne dhUpa-gandha calo, hama donoM bhI vahA~ puNya-saJcaya karaneke liye cleN|' Adike dvArA usakA samAdara aura pUjana kiyA tathA yaha sunakara sukalA usa mayAmayI strIke sAtha vahA~ suyogya brAhmaNako bulAkara pUchA-'isa zakunakA kyA jAneko rAjI ho gyii| usane vanameM praveza karake dekhA tAtparya hai? mere patideva kaba AyeMge?' to use aisA pratIta huA mAno usameM nandana-vanakI zobhA brAhmaNane kahA-bhadre! yaha zakuna tumhAre utara AyI hai| sabhI RtuoMke phUla khile the saikar3oM svAmIke zubhAgamanakI sUcanA de rahA hai| ve sAta dinase kokiloMke kalaravase sArA vana-prAnta gUMja rahA thaa| pahale-pahale yahA~ avazya A jaayeNge| isameM antara nahIM mAdhavI latA aura mAdhava (vasatta) ne usa upavanakI ho sktaa| zobhAko saba bhAvoMse paripUrNa banAyA thA ! sukalAko - brAhmaNakA yaha maGgalamaya vacana sunakara sukalAko mohita karaneke liye hI usakI sRSTi kI gayI thii| usane bar3I prasannatA huii| krIr3Ake sAtha sabake manako bhAnevAle usa vanameM ghUmaudhara kAmadevakI bhejI huI krIr3A satI strIkA rUpa ghUmakara aneko divya kautuka dekhe| isI samaya ratike dhAraNa karake usa sundarI pativratAke ghara gyii| usa sAtha kAma aura indra bhI vahA~ Aye / indra sampUrNa bhogoMke rUpavatI nArIko Ayo dekha sukalAne Adarayukta vacana adhipati hokara bhI kAma-krIDAke liye vyagra the| unhoMne kahakara usakA sammAna kiyA aura apaneko dhanya maanaa| kAmadevako pukArakara kahA-'lo, yaha sukalA A Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . kA . [saMkSipta payapurANa gayI, krIr3Ake Age khar3I hai| isa mahAbhAgA satIpara tuma rati aura prItike sAtha yahA~ ramaNa kro| sukalAne prahAra kro|' kahA-'jahA~ mere svAmI hai, vahIM maiM bhI haiN| maiM sadA kAmadeva bolA-sahasralocana ! lIlA aura patike sAtha rahatI huuN| merA kAma, merI prIti saba vahIM hai| cAturIse yukta apane divya rUpako prakaTa kaujiye, yaha zarIra to nirAzraya hai-chAyAmAtra hai|' yaha sunakara jisakA Azraya lekara maiM isake Upara apane pA~coM rati aura prIti donoM lajjita ho gayIM tathA mahAbalI bANoMkA pRthak-pRthak prahAra kruuN| trizUladhArI kAmake pAsa jAkara bolI-'mahAprAjJa ! aba Apa mahAdevane mere rUpako pahale hI hara liyaa| merA zarIra hai apanA puruSArtha chor3a dIjiye, isa nArIko jItanA kaThina hI nhiiN| jaba maiM kisI nArIko apane bANoMkA nizAnA hai| yaha mahAbhAgA pativratA sadaiva apane patiko ho banAnA cAhatA hU~, usa samaya puruSa-zarIrakA Azraya kAmanA rakhatI hai| kA, usa ITE lekara apane rUpako prakaTa karatA huuN| isI taraha puruSapara kAmadevane kahA-devi ! jaba yaha indrake rUpako prahAra karaneke liye maiM nArI-dehakA Azraya letA huuN| dekhegI, usa samaya maiM avazya ise ghAyala kruuNgaa| puruSa jaba pahale-pahala kisI sundarI nArIko dekhakara / tadanantara devarAja indra parama sundara divya veSa dhAraNa bArambAra usIkA cintana karane lagatA hai, taba maiM cupakese kiye ratike poche-pIche cale; unako gatimeM atyanta usake bhItara ghusakara use unmatta banA detA huuN| smaraNa- lalita vilAsa dRSTigocara hotA thaa| saba prakArake cintanase merA prAdurbhAva hotA hai| isIliye merA nAma AbhUSaNa unakI zobhA bar3hA rahe the| divya mAlA, divya 'smara' ho gayA hai| Aja maiM Apake rUpakA Azraya lekara vastra aura divya gandhase susajjita ho ve pativratA isa nArIko apanI icchAke anusAra ncaauuNgaa| sukalAke pAsa Aye aura usase isa prakAra bolera yo kahakara kAmadeva indrake zarIrameM ghusa gayA 'bhadre ! maiMne pahale tumhAre sAmane dUto bhejI thI, phira aura puNyamayI kkala-patnI satI sukalAko ghAyala prItiko ravAnA kiyaa| mero prArthanA kyoM nahIM mAnatI ? maiM karaneke liye hAthameM yANa le utkaNThApUrvaka avasarakI svayaM tumhAre pAsa AyA hU~, mujhe svIkAra kro|' pratIkSA karane lgaa| vaha usake netroMko hI lakSya sakalA bolI-mere svAmIke mahAtmA putra banAye baiThA thaa| 17 (salya, dharma Adi) merI rakSA kara rahe haiN| mujhe kisIkA - bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-rAjan ! krIr3AkI bhaya nahIM hai| aneka zUravIra puruSa sarvatra merI rakSAke preraNAse usa sundara vanameM gayI huI vaizyapanI sukalAne liye udyata rahate haiN| jabataka mere netra khule rahate haiM, pUchA-'sakhI ! yaha manorama divya vana kisakA hai?' tabataka maiM nirantara patike hI kAryameM lagI rahatI huuN| Apa krIr3A bolI-yaha svabhAvasiddha divya guNoMse kauna haiM, jo mRtyukA bhI bhaya chor3akara mere pAsa Aye haiM ? yukta sArA vana kAmadevakA hai, tuma bhalIbhA~ti isakA indrane kahA-tumane apane svAmIke jina zUravIra nirIkSaNa kro| - putroMkI carcA kI hai, unheM mere sAmane prakaTa karo ! maiM kaise R durAtmA kAmakI yaha ceSTA dekhakara sundarI sukalAne unheM dekha skuuNgaa| vAyuke dvArA lAyI huI vahA~ke phUloMkI sugandhako nahIM sukalA bolI-indriya-saMyamake ... vibhinna grahaNa kiyaa| usa satIne vahA~ke rasoMkA bhI AsvAdana guNoMdvArA uttama dharma sadA merI rakSA karatA hai| vaha dekho, nahIM kiyaa| yaha dekha kAmadevakA mitra vasanta bahuta zAnti aura kSamAke sAtha satya mere sAmane upasthita hai| lajjita huaa| tatpazcAt kAmadevakI patnI rati-prItiko mahAbalI satya bar3A yazasvI hai| yaha kabhI merA tyAga sAtha lekara AyI aura sukalAse ha~sakara bolI- nahIM krtaa| isa prakAra dharma Adi rakSaka sadA merI 'bhadre / tumhArA kalyANa ho, maiM tumhArA svAgata karatI huuN| dekha-bhAla kiyA karate haiM; phira kyoM Apa balapUrvaka mujhe Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . sukalAke svAmIkA tIrthayAtrA se lauTanA aura devatAoMse varadAna prApta karanA * bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-- rAjan ! kRkala vaizya saba tIrthoMkI yAtrA pUrI karake apane sAthiyoMke sAtha bar3e Anandase gharakI ora lautte| ve socate the-- merA saMsArameM janma lenA saphala ho gayA; mere saba pitara svargako cale gaye hoNge| ve isa prakAra vicAra kara hI rahe the ki eka divya rUpadhArI vizAlakAya puruSa unake pitA pitAmahoMko pratyakSarUpase bA~dhakara sAmane prakaTa hue aura bole-- 'vaizya! tumhArA puNya uttama nahIM hai| tumheM tIrtha- - yAtrAkA phala nahIM milaa| tumane vyartha hI itanA parizrama kiyaa|' yaha sunakara kRkala vaizya duHkhase pIr3ita ho gye| unhoMne pUchA- 'Apa kauna haiM, jo aisI bAta kaha rahe haiM? mere pitA pitAmaha kyoM bA~dhe gaye haiM? mujhe tIrthakA phala kyoM nahIM milA ?" prApta karanA cAhate haiN| Apa kauna haiM, jo niDara hokara dUtIke sAtha yahA~ Aye haiM ? satya, dharma, puNya aura jJAna Adi balavAn putra mere tathA mere svAmIke sahAyaka haiN| ve sadA merI rakSAmeM tatpara rahate haiN| maiM nitya surakSita huuN| indriya- saMyama aura manonigrahameM tatpara rahatI huuN| sAkSAt zacIpati indra bhI mujhe jItanekI zakti nahIM rkhte| yadi mahAparAkramI kAmadeva bhI A jAya to mujhe koI paravA nahIM hai; kyoMki maiM anAyAsa hI satItvarUpI kavacase sadA surakSita huuN| mujhapara kAmadevake bANa vyartha ho jAyeMge, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| ulaTe mahAbalI dharma Adi tumhIMko mAra ddaaleNge| dUra haTo, bhAga jAo, mere sAmane na khar3e hoo| yadi manA karanepara bhI khar3e 201 * sukalAke svAmIkA tIrthayAtrAse lauTanA aura dharmakI AjJAse sukalAke sAtha zrAddhAdi karake devatAoMse varadAna prApta karanA 2015 F yh - 279 rahoge to jalakara khAka ho jaaoge| mere svAmIkI anupasthitimeM yadi tuma mere zarIrapara dRSTi DAloge to jaise Aga sUkhI lakar3Iko jalA detI hai, usI prakAra maiM bhI tumheM bhasma kara ddaaluuNgii| * sukalAne jaba yaha kahA, taba to usa satIke bhayaMkara zApake Darase vyAkula ho saba loga jaise Aye the, vaise hI lauTa gaye / indra Adine apane-apane lokakI rAha lii| sabake cale jAnepara puNyamayI pativratA sukalA patikA dhyAna karatI huI apane ghara lauTa aayii| vaha ghara puNyamaya thaa| vahA~ saba tIrtha nivAsa karate the| sampUrNa yajJoMkI bhI vahA~ upasthiti thii| rAjan ! patiko hI devatA mAnanevAlI vaha satI apane usI gharameM Akara rahane lgii| ******** * ahaM rakSAparA nityaM damazAntiparAyaNA na mAM jetuM samarthaca api sAkSAcchcIpatiH // yadi vA manmatho vApi samAgacchati viiryvaan| daMzitAhaM sadA satyamalyAkaSTena sarvadA // nirarthakAstasya bANA bhaviSyanti na saMzayaH / tvAmevaM hi haniSyanti dharmAdyAste mahAbalAH // dUraM gaccha palAyasva nAtra tiSTha mamAgrataH / vAryamANo yadA tiSTherbhasmIbhUto bhaviSyasi // bhartrA binA nirIkSeta mama rUpaM yadA bhvaan| yathA dArU dahedvahnistathA dhakSyAmi nAnyathA // dharmane kahA- jo dhArmika AcAra aura uttama vratakA pAlana karanevAlI, zreSTha guNoMse vibhUSita, puNyameM anurAga rakhanevAlI tathA puNyamayI pativratA patnIko akelI chor3akara dharma karaneke liye bAhara jAtA hai, usakA kiyA huA sArA dharma vyartha ho jAtA hai- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jo saba prakArake sadAcArame saMlagra rahanevAlI prazaMsAke yogya AcaraNavAlI, dharmasAdhanameM tatpara sadA pAtivratyakA pAlana karanevAlI, saba bAtoMko jAnanevAlI tathA jJAnako anurAgiNI hai, aisI guNavatI, puNyavatI aura mahAsatI nArI jisakI patnI ho, usake gharameM sarvadA devatA nivAsa karate haiN| pitara bhI usake gharameM rahakara nirantara usake yazakI kAmanA karate rahate haiN| gaGgA Adi pavitra nadiyA~, (58 / 32 - 36 ) lbs Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 . acaMyasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa sAgara, yajJa, gau, RSi tathA sampUrNa tIrtha bhI usa gharameM bhojana karate haiM tathA usause unheM vizeSa saMtoSa aura maujUda rahate hai| puNyamayI patnIke sahayogase gRhastha- tRpti hotI hai| ataH patnIke binA jo dharma kiyA jAtA hai, dharmakA pAlana acche DhaMgase hotA hai| isa bhUmaNDalameM vaha niSphala hotA hai| gRhasthadharmase bar3hakara dUsarA koI dharma nahIM hai| vaizya ! kRkalane pUchA-dharma ! aba kaise mujhe siddhi gRhasthakA ghara yadi satya aura puNyase yukta ho to parama prApta hogI aura kisa prakAra mere pitaroMko bandhanase pavitra mAnA gayA hai, vahA~ saba tIrtha aura devatA nivAsa chuTakArA milegA? karate haiN| gRhasthakA sahArA lekara saba prANI jIvana dhAraNa dharmane kahA-mahAbhAga ! apane ghara jaao| karate haiN| gRhastha-Azramake samAna dUsarA koI uttama tumhArI dharmaparAyaNA, puNyavatI patnI sukalA tumhAre binA Azrama mujhe nahIM dikhAyI detA / * jisake gharameM sAdhvI bahuta duHkhI ho gayI thI; use sAntvanA do aura usIke strI hotI hai, usake yahA~ mantra, agrihotra, sampUrNa devatA, hAthase zrAddha kro| apane gharapara hI puNyatIrthokA smaraNa sanAtana dharma tathA dAna evaM AcAra saba maujUda rahate haiN| karake tuma zreSTha devatAoMkA pUjana karo, isase tumhArI isI prakAra jo patnIse rahita hai, usakA ghara-jaMgalake kI huI tIrtha yAtrA saphala ho jaaygii| samAna hai| vahA~ kiye hue yajJa tathA bhA~ti-bhA~tike dAna "bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-rAjan! yoM siddhidAyaka nahIM hote| sAdhvI patnIke samAna koI tIrtha kahakara dharma jaise Aye the, vaise hI lauTa gaye; parama nahIM hai, patrIke samAna koI sukha nahIM hai tathA saMsArase buddhimAn kRkala bhI apane ghara gaye aura pativratA tAraneke liye aura kalyANa-sAdhanake liye patnIke samAna patnIko dekhakara mana-hI-mana bahuta prasanna hue / sukalAne koI puNya nahIM hai| jo apanI dharmaparAyaNA satI nArIko svAmIko AyA dekha unake zubhAgamanake upalakSa meM chor3akara calA jAtA hai, vaha manuSyoMmeM adhama hai| mAGgalika kArya kiyaa| tatpazcAt dharmAtmA vaizyane dharmakI gRha-dharmakA parityAga karake tumhe dharmakA phala kahA~ sArI ceSTA btlaayii| svAmIke AnandadAyaka vacana milegaa| apanI patnIko sAtha liye binA jo tumane sunakara mahAbhAgA sukalAko bar3A harSa huaa| usake bAda tIrthameM zrAddha aura dAna kiyA hai, usI doSase tumhAre pUrvaja kRkalane gharapara hI rahakara patnIke sAtha zraddhApUrvaka zrAddha bA~dhe gaye haiN| tuma cora ho aura tumhAre ye pitara bhI cora aura devapUjana Adi puNyakarmakA anuSThAna kiyaa| isase haiM; kyoMki inhoMne lolupatAvaza tumhArA diyA huA prasanna hokara devatA, pitara aura munigaNa vimAnoMke dvArA zrAddhakA anna khAyA hai| tumane zrAddha karate samaya apanI vahA~ Aye aura mahAtmA kRkala aura usakI mahAnubhAvA patnIko sAtha nahIM rakhA thaa| jo suyogya putra zraddhAse yukta patrI donoMkI sarAhanA karane lge| maiM, brahmA tathA ho apanI patnIke diye hue piNDase zrAddha karatA hai, usase mahAdevajI bhI apanI-apanI devIke sAtha vahA~ gye| pitaroMko vaisI hI tRpti hotI hai, jaisI amRta pInese- sampUrNa devatA usa satIke satyase santuSTa the| sabane una isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| patnI hI gArhasthya-dharmakI donoM pati-patnIse kahA-'suvrata ! tumhArA kalyANa ho, svAminI hai| usake binA hI jo tumane zubha karmokA tuma apanI patnIke sAtha vara maaNgo|' / anuSThAna kiyA hai, yaha spaSTa hI tumhArI corI hai| jaba patnI kRkalane pUchA-devavaro ! mere kisa puNya aura apane hAthase anna taiyAra karake detI hai, to vaha amRtake tapake prasaGgase patnIsahita mujhe vara deneko Apaloga samAna madhura hotA hai| usI annako pitara prasanna hokara padhAre haiM? * gArhasthyaM ca samAzritya sarve jIvanti jantavaH / tAdRzaM naiva pazyAmi shnymaashrmmuttmm|| (59 // 19) Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ********* * pitRtIrthake prasaGgameM pippalakI tapasyA aura sukarmAkI pitRbhaktikA varNana indrane kahA- yaha mahAbhAgA sukalA satI hai| isake satyase santuSTa hokara hamaloga tumheM vara denA cAhate haiN| yaha kahakara indrane usake satItvakI parIkSAkA sArA vRttAnta thor3e meM kaha sunaayaa| usake sadAcArakA mAhAtmya sunakara usake svAmIko bar3I prasannatA huii| harSollAsase kRkalake netra DabaDabA aaye| dharmAtmA vaizyane patnIke sAtha samasta devatAoMko bArambAra sASTAGga praNAma kiyA aura kahA - 'mahAbhAga devagaNa! Apa saba loga prasanna ho; tInoM sanAtana devatA brahmA, viSNu tathA ziva hamapara santuSTa hoM tathA anya jo puNyAtmA RSi mujhapara kRpA karake yahA~ padhAre haiM, ve bhI prasannatA prApta kreN| maiM sadA bhagavAnkI bhakti karatA rhuuN| ApalogoMkI kRpAse dharma tathA satyameM merA nirantara anurAga banA rhe| tatpazcAt antameM patnI aura pitarake sAtha maiM bhagavAn zrIviSNuke venane kahA -bhagavan! Apane saba tIrthoMmeM uttama bhAryA tIrthakA varNana to kiyA, aba putroMko tAranevAle pitR tIrthakA varNana kIjiye / bhagavAn zrIviSNune kahA- parama puNyamaya kurukSetrameM kuNDala nAmake eka brAhmaNa rahate the| unake suyogya putrakA nAma sukarmA thaa| sukarmAke mAtA aura pitA donoM hI atyanta vRddha, dharmajJa aura zAstravettA the| sukarmAko bhI dharmakA pUrNa jJAna thaa| ve zraddhAyukta hokara bar3I bhaktike sAtha dina-rAta mAtA-pitAkI sevAmeM lage rahate the| unhoMne pitAse hI sampUrNa veda aura aneka zAstroMkA adhyayana kiyaa| ve pUrNarUpase sadAcArakA pAlana karanevAle, jitendriya aura satyavAdI the| apane hI hAthoM mAtA-pitAkA zarIra dabAte paira dhote aura unheM snAna- bhojana Adi karAte the| rAjendra sukarmA svabhAvase hI bhaktipUrvaka mAtA-pitAkI paricaryA karate aura sadA unhIMke dhyAnameM lIna rahate the / - 281 ...........................................................................*** pitRtIrthake prasaGgameM pippalakI tapasyA aura sukarmAkI pitRbhaktikA varNana; sArasake kahane se pippalakA sukarmAke pAsa jAnA aura sukarmAkA unheM mAtA-pitAkI sevAkA mahattva batAnA dhAmameM jAnA cAhatA huuN|' devatA bole- mahAbhAga ! evamastu yaha saba kucha tumheM prApta hogaa| bhagavAn zrIviSNune kahA- -rAjan ! yaha kahakara devatAoMne una donoM pati-patnIke Upara phUlAMkI varSA kI tathA lalita, madhura aura pavitra saMgIta sunaayaa| vara dekara ve usa pativratAkI stuti karate hue apane-apane lokako cale gye| isa parama uttama aura pavitra upAkhyAnako maiMne pUrNarUpase tumheM sunA diyaa| rAjan! jo manuSya ise sunatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| strImAtrako sukalAkA upAkhyAna zraddhApUrvaka sunanA caahiye| isake zravaNase vaha saubhAgya, satItva tathA putra-pautroMse yukta hotI hai| itanA hI nahIM, patike sAtha sukhI rahakara vaha nirantara AnandakA anubhava karatI hai| unhIM dinoM kazyapa-kulameM utpanna eka brAhmaNa the, jo pippala nAmase prasiddha the| ve sadA dharma-karmameM lage rahate the aura indriya-saMyama, pavitratA tathA manonigrahase sampanna the| eka samayakI bAta hai, ve mahAmanA buddhimAn brAhmaNa dazAraNyameM jAkara jJAna aura zAntike sAdhanameM tatpara ho tapasyA karane lge| unakI tapasyAke prabhAvase Asa-pAsake samasta prANiyoMkA pArasparika vaira-virodha zAnta ho gyaa| ve saba vahA~ eka peTase paidA hue bhAiyoMko taraha hila-milakara rahate the| pippalakI tapasyA dekha muniyoM tathA indra Adi devatAoMko bhI bar3A vismaya huA / devatA kahane lage- 'aho ! isa brAhmaNakI kitanI tIvra tapasyA hai| kaisA manonigraha hai aura kitanA indriyasaMyama hai ! manameM vikAra nahIM cittameM udvega nhiiN|' kAma-krodhase rahita ho, sardI-garmI aura havAkA jhoMkA sahate hue ve tapasvI brAhmaNa parvatakI bhA~ti avicala Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 . avayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhAvase sthita rhe| aisI avasthAmeM pahu~cakara unakA citta ekAgra ho gyaa| ve brahmake dhyAnameM tanmaya the| unakA mukha- kamala prasannatAse khila uThA thaa| ve patthara aura kAThakI bhA~ti nizceSTa evaM susthira dikhAyI dete the| dharmameM unakA anurAga thaa| tapase zarIra durbala ho gayA thA aura hRdayameM pUrNa zraddhA thii| isa prakAra una buddhimAn brAhmaNako tapasyA karate eka hajAra varSa bIta gaye / vahA~ bahuta-sI cIMTiyoMne milakara miTTIkA Dhera lagA diyaa| unake Upara bA~bIkA vizAla mandira-sA bana gyaa| kAle sA~poMne Akara unake zarIrako lapeTa liyaa| bhayaMkara viSavAle sarpa una ugra tejasvI brAhmaNako Da~sa lete the; kintu jahara unake zarIrapara gira jAtA thA, unakI tvacAko bhedakara bhItara nahIM phailane pAtA thaa| unake samparka meM Akara sA~pa svayaM hI zAnta ho jAte the| unakI dehase nAnA prakArakI tejomayI lapaTeM nikalatI dikhAyI detI thiiN| pippala tInoM kAla tapameM pravRtta rahate the| ve tIna hajAra varSoMtaka kevala vAyu pokara raha gye| taba devatAoMne unake mastakapara phUloMkI varSA kI aura kahA - 'mahAbhAga ! tuma jisa-jisa vastuko prApta karanA cAhate ho, vaha saba nizcaya hI prApta hogii| tumheM samasta abhilaSita padArthoko denevAlI siddhi svataH hI prApta ho jaaygii|' yaha vAkya sunakara mahAmanA pippalane bhaktipUrvaka mastaka jhukA samasta devatAoMko praNAma kiyA aura bar3e harSameM bharakara kahA-' -- 'devatAo! yaha sArA jagat mere vazameM ho jAya - aisA varadAna dIjiye: maiM vidyAdhara honA cAhatA huuN|' 'evamastu' kahakara devatAoMne una brAhmaNako abhISTa varadAna diyA aura apane-apane sthAnako cale gye| rAjendra ! tabase dvijazreSTha pippala vidyAdharakA pada pA gaye aura icchAnusAra vicarate hue sarvatra sammAnita hone lge| eka dina mahAtejasvI pippalane vicAra kiyA- 'devatAoMne mujhe vara diyA hai ki sampUrNa vizva tumhAre vazameM ho jaaygaa| ataH usakI parIkSA karanI caahiye|' yaha socakara ve use AjamAneko taiyAra hue| jisa-jisa vyaktikA ve manase cintana karate, vahI vahI [ saMkSipta padmapurANa unake vazameM ho jAtA thaa| isa prakAra jaba unheM devatAoMkI bAtapara vizvAsa ho gayA, taba ve [ ahaMkArake vazIbhUta ho] socane lage-- 'mere samAna zreSTha puruSa isa saMsArameM dUsarA koI nahIM hai|' pippala jaba isa prakArakI bhAvanA karane lage, taba unake manakA bhAva jAnakara eka sArasane kahA'brAhmaNa! tuma aisA ahaMkAra kyoM kara rahe ho ki 'maiM hI sabase bar3A huuN|' maiM to aisA nahIM mAnatA ki sabako vazameM karanekI siddhi kevala tumhIMko prApta huI hai| pippala ! merI samajhameM tumhArI buddhi mUr3ha hai, tuma parAcIna tattvako nahIM jaante| tumane tIna hajAra varSoMtaka tapa kiyA hai, isIkA tumheM garva hai; phira bhI tuma yahA~ mUr3ha hI raha gye| kuNDalake jo sukarmA nAmaka putra haiM, ve vidvAn puruSa haiM; unakI buddhi uttama hai| ve arvAcIna tathA parAcIna tattvako jAnate haiN| pippala! tuma kAna kholakara suna lo, saMsArameM sukarmAke samAna mahAjJAnI dUsarA koI nahIM hai| unhoMne dAna nahIM diyA; dhyAna, homa aura yajJa Adi karma bhI kabhI nahIM kiyaa| na tIrtha karane gaye, na gurukI upAsanA hI kii| ve kevala mAtA- pitAke hitaiSI haiM, vedAdhyayanasampanna haiM tathA sampUrNa zAstroMke jJAtA haiN| yadyapi sukarmA abhI bAlaka haiM, to bhI unheM jaisA jJAna prApta hai, vaisA tumheM abataka nahIM huaa| aisI dazAmeM tuma vyartha hI yaha garvakA bojha Dho rahe ho| pippala bole- Apa kauna haiM, jo pakSIke rUpameM Akara isa prakAra merI nindA kara rahe haiM? isa samaya mujhe arvAcIna aura parAcInakA svarUpa pUrNatayA smjhaaiye| sArasane kahA -- dvijazreSTha ! kuNDalake bAlaka putrako jaisA jJAna prApta hai, vaisA tumameM nahIM hai| yahA~se jAo aura arvAcIna evaM parAcInakA svarUpa tathA merA paricaya bhI unhIMse puucho| ve dharmAtmA haiM, tumheM sArA jJAna btlaayeNge| sArasakI yaha bAta sunakara vipravara pippala bar3e vegase kuNDalake AzramakI ora gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne dekhA, sukarmA mAtA pitAkI sevAmeM lage haiN| ve satyaparAkramI mahAtmA apane mAtA-pitAke caraNoMke Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . pitRtIrthaka prasaGgameM pippalakI tapasyA aura sakarmAkI pitRbhaktikA varNana * 283 ....................................................................................................... nikaTa baiThe the| unake bhItara bar3I bhakti thii| ve parama haiM ki sampUrNa vizva mere vazameM kaise hai| inheM vizvAsa zAnta aura sampUrNa jJAnakI mahAn nidhi jAna par3ate the| dilAneke liye hI maiMne ApalogoMkA AvAhana kiyA hai| kuNDala-kumAra sukarmAne jaba pippalako apane dvArapara aba Apa apane-apane sthAnako padhAreM / ' AyA dekhA, taba ve Asana chor3akara turaMta khar3e ho gaye taba devatAoMne kahA-'brahman ! hamArA darzana aura Age bar3hakara unakA svAgata kiyaa| phira unako niSphala nahIM hotA / tumhArA kalyANa ho; tumhAre manako Asana, pAdya aura arghya Adi nivedana karake pUchA- jo rucikara pratIta ho, vahI varadAna hamase mA~ga lo|' taba 'mahAprAjJa ! Apa kuzalase to haiM na? mArgameM koI kaSTa dvijazreSTha sukarmAne devatAoMko bhaktipUrvaka praNAma karake to nahIM huA? jisa kAraNase ApakA yahA~ AnA huA yaha varadAna mA~gA-'devezvaro ! mAtA-pitAke caraNoM meM hai, vaha saba maiM batAtA huuN| mahAbhAga ! Apane tIna hajAra merI uttama bhakti sadA susthira rahe tathA mere mAtA-pitA varSAtaka tapasyA karake devatAoMse varadAna prApta bhagavAn zrIviSNuke dhAmameM pdhaareN|' kiyA-sabako vazameM karanekI zakti aura icchAnusAra devatA bole-vipravara ! tuma mAtA-pitAke bhakta gati pAyI hai| isase unmatta ho jAneke kAraNa Apake to ho hI, tumhArI uttama bhakti aura bhI bddh'e| manameM garva ho aayaa| taba mahAtmA sArasane ApakI sArI yoM kahakara sampUrNa devatA svargalogako cale gye| ceSTA dekhakara Apako merA nAma batAyA aura mere uttama pippalane bhI vaha mahAn aura adbhuta kautuka pratyakSa jJAnakA paricaya diyaa| dekhaa| tatpazcAt unhoMne kuNDalaputra sukarmAse kahApippalane pUchA-brahman ! nadIke tIrapara jo 'vaktAoMmeM zreSTha ! paramAtmAkA arvAcIna aura parAcIna sArasa milA thA, jisane mujhe yaha kahakara Apake pAsa rUpa kaisA hotA hai, donoMkA prabhAva kyA hai? yaha bhejA ki ve saba jJAna batA sakate haiM, vaha kauna thA? btaaiye|' sukarmAne kahA-vipravara ! saritAke taTapara sukarmAne kahA-brahman ! maiM pahale Apako jinhoMne sArasake rUpameM Apase bAta kI thI, ve sAkSAt parAcIna rUpakI pahacAna batAtA hU~, usose indra Adi mahAtmA brahmAjI the| devatA tathA carAcara jagat mohita hote haiN| ye jo jagatke yaha sunakara dharmAtmA pippalane kahA-brahman! svAmI paramAtmA haiM, ve sabameM maujUda aura sarvavyApaka hai| maiMne sunA hai, sArA jagat Apake adhIna hai| isa bAtako unake rUpako kisI yogIne bhI nahIM dekhA hai| zruti bhI dekhane ke liye mere manameM utkaNThA ho rahI hai| Apa yatna aisA kahatI hai ki unakA varNana nahIM kiyA jA sktaa| karake mujhe apanI yaha zakti dikhaaiye| taba sukarmAna unake na hAtha hai na paira, na nAka hai na kAna aura na mukha pippalako vizvAsa dilAneke liye devatAoMkA smaraNa hI hai| phira bhI ve tInoM lokoMke nivAsiyoMke sAre karma kiyaa| unake AvAhana karanepara sampUrNa devatA vahA~ Aye dekhA karate haiN| kAna na honepara bhI sabakI kahI huI aura sukarmAse isa prakAra bole-'brahman ! tumane bAtoko sunate haiN| ve parama zAnti pradAna karanevAle hai| kisaliye hameM yAda kiyA hai, isakA kAraNa btaao|' hAtha na honepara bhI kAma karate aura pairoMse rahita hokara bhI sukarmAne kahA-devagaNa ! vidyAdhara pippala saba ora daur3ate haiN|* ve vyApaka, nirmala, siddha, siddhiAja mere atithi hue haiM, ye isa bAtakA pramANa cAhate dAyaka aura sabake nAyaka haiN| AkAzasvarUpa aura ananta * parAcInasya rUpasya liGgamevaM vadAmi te| yena lokAH pramohAnta indrAyAH sacarAcarAH // ayameSa jagannAthaH sarvago vyApakaH paraH / asya rUpa na dRSTaM hi kenApyeva hi yoginA / zrutireva yadasyevaM na vaktuM zakyate'pi saH / apAdA karInAso hyakarNo mukhavarjitaH / / Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 . arcayasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam . .. [saMkSipta pApurANa haiN| vyAsa tathA mArkaNDeya unake svarUpako jAnate haiN| carAcara prANI, indrAdi lokapAla tathA agni Adi aba maiM bhagavAnke arvAcIna rUpakA varNana karU~gA, devatAoMkA janma huaa| isa prakAra maiMne yaha tuma ekAgracitta hokara suno / 'jisa samaya sampUrNa bhUtoMke arvAcInakA svarUpa batalAyA hai| arvAcIna rUpa AtmA prajApati brahmAjI svayaM hI sabakA saMhAra karake zarIradhArI hai aura parAcIna rUpa zarIrarahita hai, ataH brahmA zrIbhagavAnke svarUpameM sthita hote haiM aura bhagavAn Adi sampUrNa devatA arvAcIna haiN| ye loka bhI, jo tIno zrIjanArdana unheM apanemeM lona karake pAnIke bhItara bhuvanoMmeM sthita haiM, arvAcIna hI mAne gaye hai| vidyAdhara ! zeSanAgakI zayyApara dIrghakAlataka akele soye rahate haiM, mokSarUpa jo parama sthAna hai; jise parabrahma kahate haiM, jo usa samayakI bAta hai| mahAmuni mArkaNDeyajI jala aura avyakta, akSara, haMsasvarUpa, zuddha aura siddhiyukta hai, andhakArase vyAkula ho idhara-udhara bhaTaka rahe the| unhoMne vahI parAcIna hai| isa prakAra tumhAre sAmane parAcIna dekhA sarvavyApI Izvara zeSanAgakI zayyApara so rahe haiN| svarUpakA varNana kiyA gyaa| unakA teja karor3oM sUryoke samAna jAna par3atA hai| ve vidyAdharane pUchA-suvrata ! Apa arvAcIna aura divya AbhUSaNa, divya mAlA aura divya vastra dhAraNa parAcIna svarUpake vidvAn haiN| tInoM lokoMkA uttama jJAna kiye yoganidrAmeM sthita haiN| unakA zrIvigraha bar3A hI ApameM vartamAna hai| phira bhI maiM ApameM tapasyAkI kamanIya hai| unake hAthome zaGkha, cakra aura gadA parAkASThA nahIM dekhatA / aisI dazAmeM Apake isa prabhAvakA virAjamAna hai|* unake pAsa hI unhoMne eka vizAlakAya kyA kAraNa hai? kaise Apako saba bAtokA jJAna svI dekhI, jo kAlI aJjana-rAzike samAna thii| usakA prApta huA? rUpa bar3A bhayaMkara thaa| usane munizreSTha mArkaNDeyase sukarmAne kahA-brahman ! maiMne yajana-yAjana, kahA-'mahAmune ! Daro mt| taba una yogIzvarane dharmAnuSThAna jJAnopArjana aura tIrtha-sevana-kucha bhI nahIM pUchA-'devi! tuma kauna ho?' munike isa prakAra kiyaa| inake sivA aura bhI kisI zubhakarmajanita pUchanepara devIne bar3e Adarake sAtha kahA-'brahman ! jo puNyakA arjana mere dvArA nahIM huaa| maiM to spaSTarUpase zeSanAgakI zayyApara so rahe haiM, ve bhagavAn zrIviSNu haiN| eka hI bAta jAnatA hU~-vaha hai pitA aura mAtAko maiM unhIMko vaiSNavI zakti kAlarAtri haiN| sevaa-puujaa| pippala ! maiM svayaM hI apane hAthase pippalajI! yo kahakara vaha devI antardhAna ho mAtA-pitAke caraNa dhonekA puNyakArya karatA haiN| unake gyii| usake cale jAnepara mArkaNDyajIne dekhA- zarIrakI sevA karatA tathA unheM snAna aura bhojana Adi bhagavAnkI nAbhise eka kamala prakaTa huA, jisakI karAtA hU~ / pratidina tInoM samaya mAtA-pitAkI sevAmeM hI kAnti suvarNake samAna thii| usIse mahAtejasvI lagA rahatA huuN| jabataka mere mA~-bApa jIvita haiM, tabataka lokapitAmaha brahmAjI utpanna hue| phira brahmAjIse samasta mujhe yaha atulanIya lAbha mila rahA hai ki tInoM samaya sarva pazyati vai karma kRtaM trailokyavAsinAm / teSAmuktamakarNazca sa zRNAti suzAntidaH / / .... / pANihInaH pAdahInaH kurutaM ca pradhAvati / / (62 / 28-32) * bhramamANaH ma dadaza paryavazAyinam / sUryakoTipatIkA divyAbharaNabhUSitam / / divyamAlyAmbaradhara sarvavyApinamIzvaram / yoganidrAgarta kAnaM zaGkhacakragadAdharam / / (62 / 39-40) * mokSarUpaM para sthAna parabrahmasvarUpakam / avyaktamakSara haMsa zuddha siddhismnvitm| Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] *************** . * pitRtIrthake prasaGgameM pippalakI tapasyA aura sukarmAkI pitRbhaktikA varNana maiM zuddhabhAvase mana lagAkara ina donoMkI pUjA karatA huuN| pippala ! mujhe dUsarI tapasyAse kyA lenA hai| tIrthayAtrA tathA anya puNyakarmose kyA prayojana hai| vidvAn puruSa sampUrNa yajJoMkA anuSThAna karake jisa phalako prApta karate haiM, vahI maiMne pitA matAkI sevAse pA liyA hai| jahA~ mAtA-pitA rahate hoM, vahIM putrake liye gaGgA, gayA aura puSkaratIrtha hai - isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| mAtA-pitAkI sevAse putrake pAsa anyAnya pavitra tIrtha bhI svayaM hI pahu~ca jAte haiN| jo putra mAtA-pitAke jIte jI unakI sevA karatA hai, usake Upara devatA tathA puNyAtmA maharSi prasanna hote haiN| pitAkI sevAse tInoM loka saMtuSTa ho jAte haiN| jo putra pratidina mAtA-pitAke caraNa pakhAratA hai, use nityaprapti gaGgAsnAnakA phala milatA hai| * jisa putrane tAmbUla, vastra, khAna-pAnako vividha sAmagrI tathA pavitra atrake dvArA bhaktipUrvaka mAtA-pitAkA pUjana kiyA hai, vaha sarvajJa hotA hai| dvijazreSTha ! mAtA-pitAko snAna karAte samaya jaba unake zarIrase jalake choTe uchaTakara putrake sampUrNa aGgapara par3ate haiM, usa samaya use sampUrNa tIrtho meM snAna karanekA phala hotA hai| yadi pitA patita, bhUkhase vyAkula, vRddha saba kAryoM meM asamartha, rogI aura kor3hI ho gaye hoM tathA mAtAkI bhI vahI avasthA ho, usa samayameM bhI jo jAyate / (62 / 74) ........................| * mAtApitrostu yaH pAdau nityaM prakSAlayetsutaH / tasya bhAgIrathI svAnamahanyahani + tayozcApi dvijazreSTha mAtApitrozca snAtayoH putrasyApi hi sarvAGge patantyamyukaNA yadA // sarvatIrthasamaM snAnaM putrasyApi prjaayte|.... patitaM kSudhitaM vRddhamazaktaM sarvakarmasu vyAdhitaM kuSThinaM tAtaM mAtaraM ca tathAvidhAm // upAcarati yaH putrastasya puNyaM vdaamyhm| viSNustasya prasannAtmA jAyate nAtra saMzayaH // prayAti vaiSNavaM lokaM yadaprApyaM hi yogibhiH / pitarI vikalI donoM vRddhau duHkhitamAnasau // mahAgadena saMtaptau parityajati pApadhIH / sa putro narakaM yAti dAruNaM kRmisaMkulam // vRddhAbhyAM yaH samAhUto gurubhyAmiha saamprtm| na prayAti suto bhUtvA tasya pApaM vadAmyaham // viSThAzI jAyate mUDho'medhyabhojI na saMzayaH / yAvajjanmasahasraM tu punaH zvAno'bhijAyate // putragehe sthitau mAtApitarau vRddhako tathA svayaM tAbhyAM vinA bhuktvA prathamaM jAyate ghRNiH // sUtraM viSThAM ca bhuJjIta yAvajjanmasahasrakam kRSNasapoM bhavetpApI yAvajjanmazatatrayam // (63 / 1 - 10 ) pitarau kutsate putraH kttukairvcnairpi| sa ca pApI bhavedvyAghraH pacAdduHkhI prajAyate / mAtaraM pitaraM putro na namasyati pApadhIH kumbhIpAke nAsti mAtuH paraM tIrtha putrANAM ca pitustthaa| nArAyaNasamAvetAviha caiva paratra ca / / (63 / 11-13) 720 vasettAvadyAvadyugasahasvakam // 285 putra unakI sevA karatA hai, usapara nissandeha bhagavAn zrIviSNu prasanna hote haiN| vaha yogiyoMke liye bhI durlabha bhagavAn zrIviSNuke dhAmako prApta hotA hai| jo kisI aGgase hIna, dIna, vRddha, duHkhI tathA mahAn rogase pIr3ita mAtA-pitAko tyAga detA hai, vaha pApAtmA putra kIr3oMse bhare hue dAruNa narakameM par3atA hai| jo putra bUr3he mA~-bApake bulAnepara bhI unake pAsa nahIM jAtA, vaha mUrkha viSThA khAnevAlA kIr3A hotA hai tathA hajAra janmoMtaka use kuttekI yonimeM janma lenA par3atA hai| vRddha mAtA-pitA jaba gharameM maujUda ho, usa samaya jo putra pahale unheM bhojana karAye binA svayaM anna grahaNa karatA hai, vaha ghRNita kIr3A hotA hai aura hajAra janmoMtaka mala-mUtra bhojana karatA hai| isake sivA vaha pApI tIna sau janmoMtaka kAlA nAga hotA hai| jo putra kaTu vacanoMdvArA mAtA-pitAkI nindA karatA hai, vaha pApI bAghakI yonimeM janma letA hai tathA aura bhI bahuta duHkha uThAtA hai| jo pApAtmA putra mAtA-pitAko praNAma nahIM karatA, vaha hajAra yugoMtaka kumbhIpAka narakameM nivAsa karatA hai| putrake liye mAtA-pitAse bar3hakara dUsarA koI tIrtha nahIM hai| mAtA-pitA isa loka aura paralokameM bhI nArAyaNake samAna haiN| isaliye mahAprAjJa ! maiM pratidina mAtA-pitAkI pUjA karatA aura unake yoga kSemakI cintAmeM lagA rahatA huuN| isIse tInoM loka mere vazameM ho EUR0 JANAND . Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam gaye haiN| mAtA-pitAke prasAdase hI mujhe parAcIna tathA vAsudevasvarUpa arvAcIna tattvakA uttama jJAna prApta huA hai merI sarvajJatAmeM mAtA-pitAkI sevA hI kAraNa hai| bhalA kauna aisA vidvAn puruSa hogA, jo pitA-mAtAkI pUjA nahIM kregaa| brahman! zruti (upaniSad) aura zAstroMsahita sampUrNa vedoMke sAGgopAGga adhyayanase hI kyA 200 sukarmAdvArA yayAti aura mAtalike saMvAdakA ullekha -- mAtalike dvArA dehakI utpatti, usakI apavitratA, janma-maraNa aura jIvanake kaSTa tathA saMsArakI duHkharUpatAkA varNana PON sukarmA kahate haiM- aba maiM isa viSayameM puNyAtmA rAjA yayAtike caritrakA varNana karU~gA, jo sampUrNa pApoMkA nAza karanevAlA hai| somavaMzameM eka nahuSa nAmake rAjA ho gaye haiN| unhoMne anekoM dAnadharmokA anuSThAna kiyA, jinakI kahIM tulanA nahIM thii| unhoMne apane puNyake prabhAvase indralokapara adhikAra prApta kiyA thaa| unhoMke putra rAjA yayAti hue, jo zatruoMkA mAnamardana karanevAle the| ve satyakA Azraya le dharmapUrvaka prajAkA pAlana karate the| prajAke saba kAryoMkI svayaM hI dekha-bhAla kiyA karate the| ve uttama dharmakI mahimA sunakara saba prakArake dAna-puNya, yajJAnuSThAna evaM tIrtha sevana AdimeM lage rahate the| mahArAja yayAtine assI hajAra varSoMtaka isa pRthvIkA rAjya kiyaa| unake cAra putra hue, jo unhoMke samAna zUravIra, balavAn aura parAkramI the| teja aura puruSArthameM bhI ve pitAkI samAnatA karate the| isa prakAra yayAtine dIrghakAlataka dharmapUrvaka rAjya kiyaa| [ saMkSipta padmapurANa eka samayakI bAta hai, brahmAjIke putra nAradajI indralokameM gye| unheM AyA dekha indrane bhaktipUrvaka mastaka jhukAkara praNAma kiyA aura madhuparka Adise unakI pUjA karake unheM eka pavitra Asanapara bitthaayaa| tatpazcAt ve una mahAmunise pUchane lage- 'devarSe! kisa lokase ApakA yahA~ AnA huA hai ? tathA yahA~ padArpaNa karanekA kyA uddezya hai ?" lAbha huA, yadi usane mAtA-pitAkA pUjana nahIM kiyaa| usakA vedAdhyayana vyartha hai| usake yajJa, tapa, dAna aura pUjanase bhI koI lAbha nhiiN| jisane mA~-bApakA Adara nahIM kiyA, usake sabhI zubhakarma niSphala hote haiN| mAtA-pitA hI putrake liye dharma, tIrtha, mokSa, janmake uttama phala, yajJa aura dAna Adi saba kucha haiN| rahA huuN| nahuSa putra yayAtise milakara aba Apase milaneke liye AyA huuN| indrane pUchA - isa samaya pRthvIpara kauna rAjA satya aura dharmake anusAra prajAkA pAlana karatA hai ? kauna saba dharmose yukta, vidvAn, jJAnavAn, guNI, brAhmaNoMke kRpApAtra, brAhmaNabhakta, vedavettA, zUravIra, dAtA, yajJa karanevAlA aura pUrNa bhaktimAn hai ? nAradajIne kahA - nahuSake balavAn putra yayAti ina guNoMse yukta haiN| ve apane pitAse bhI bar3he- car3he haiN| unhoMne sau azvamedha aura sau vAjapeya yajJa kiye haiN| bhaktipUrvaka aneka prakArake dAna diye haiN| unake dvArA lAkhoM-karor3oM gaue~ dAnameM dI jA cukI haiN| unhoMne koTihoma tathA lakSahoma bhI kiye haiN| brAhmaNoMko bhUmi AdikA dAna bhI diyA hai| unhoMne hI dharmake sAGgopAGga svarUpakA pAlana kiyA hai| aise guNoMse yukta nahuSa- putra rAjA yayAti assI hajAra varSoMse satya dharmake anusAra vidhivat rAjya karate A rahe haiN| isa kAryameM ve ApakI samAnatA karate haiN| sukarmA kahate haiM- munIzvara nAradake mukhase aisI bAta sunakara buddhimAn indra kucha socane lge| ve yayAtike dharma- pAlanase bhayabhIta ho uThe the| unake manameM yaha bAta AyI ki 'pUrvakAlameM rAjA nahuSa sau yajJoMke prabhAvase mere indrapadapara adhikAra karake devatAoMke rAjA bana baiThe the| zacIkI buddhike prabhAvase unheM padabhraSTa honA nAradajIne kahA- maiM isa samaya bhUlokase A par3A thA ye mahArAja yayAti bhI aise hI sune jAte haiN| 1 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sukarmAdvArA grayAti aura mAtalike saMvAdakA ullekha . isameM tanika bhI sandeha nahIM ki ye indrapadapara adhikAra zarIrakA nirmANa huA hai tathA pA~ca viSayoMse yaha ghirA kara leNge| ataH jisa-kisI upAyase sambhava ho, unheM huA hai| vIrya aura raktakA nAza honese prAyaH zarIra svargame laauuNgaa| - khokhalA ho jAtA hai, usameM pracaNDa vAyukA prakopa hotA ra yayAtise Dare hue devarAjane aisA vicAra karake unhe hai| isase manuSyakA raMga badala jAtA hai| vaha duHkhase bulAneke liye dUta bhejaa| apane sArathi mAtaliko saMtapta aura hatabuddhi ho jAtA hai| jo strI dekhI-sunI hotI vimAnake sAtha ravAnA kiyaa| mAtali usa sthAnapara gaye, hai, usameM citta Asakta honese vaha sadA bhaTakatA rahatA jahA~ nahuSa-putra dharmAtmA yayAti apanI rAjasabhAmeM hai| zarIrameM tRpti nahIM hotI; kyoMki usakA citta sadA virAjamAna the| satya hI una zreSTha narezakA AbhUSaNa thaa| lolupa rahA karatA hai| jaba kAmI manuSya mAMsa aura rakta devarAjake sArathine unase kahA-'rAjan ! merI bAta kSINa honese durvala ho jAtA hai, taba usake bAla paka suniye, devarAja indrane mujhe isa samaya Apake pAsa bhejA jAte haiN| kAmAgnise zarIrakA zoSaNa ho jAtA hai| vRddha hai| unakA anurodha hai ki aba Apa putrako rAjya de honepara bhI dina-dina usakI kAmanA bar3hatI hI jAtI hai| Aja hI indralokako pdhaareN| mahIpate ! vahA~ indrake bUr3hA manuSya jyoM-jyoM strIke sahavAsakA cintana karatA hai, sAtha rahakara Apa svargakA Ananda bhogiye|' kA tyoM-tyoM usake tejakI hAni hotI hai| ataH kAma yayAtine pUchA-mAtale! maiMne devarAja indrakA nAzasvarUpa hai, yaha nAzake liye hI utpanna hotA hai| kAma kauna-sA aisA kArya kiyA hai, jisase tuma aisI prArthanA eka bhayaMkara jvara hai, jo prANiyoMkA kAla banakara utpanna kara rahe ho? hotA hai| isa prakAra isa zarIrameM jIrNatA-jarAvasthA . mAtaline kahA-rAjan ! lagabhaga eka lAkha AtI hai| varSoMse Apa dAna-yajJa Adi karma kara rahe hai| ina koMka yayAtine kahA-mAtale! AtmAke sAtha yaha phalasvarUpa isa samaya svargaloga caliye aura devarAja zarIra hI dharmakA rakSaka hai, to bhI yaha svargako nahIM indrake sakhA hokara rhiye| isa pAJcabhautika zarIrako jAtA-isakA kyA kAraNa hai? yaha btaao| bhUmipara hI tyAga dIjiye aura divya rUpa dhAraNa karake mAtali bole-mahArAja ! pA~coM bhUtoMkA ApasameM manorama bhogoMkA upabhoga kiijiye| hI mela nahIM hai| phira AtmAke sAtha unakA mela kaise ho - yayAtine prazna kiyA-manuSya jisa zarIrase sakatA hai| AtmAke sAtha inakA sambandha bilakula nahIM satyadharma Adi puNyakA upArjana karatA hai, use vaha kaise hai| zarIra-samudAyameM bhI sampUrNa bhUtoMkA pUrNa saMghaTa nahIM hai| chor3a sakatA hai| __ kyoMki jarAvasthAse pIr3ita honepara sabhI apane-apane mAtaline kahA-rAjan ! tumhArA kathana ThIka hai, sthAnako cale jAte haiN| isa zarIrameM adhikAMza pRthvIkA tathApi manuSyako apanA yaha zarIra chor3akara hI jAnA bhAga hai| yaha pRthvIko samAnatAko lekara hI pratiSThita hai| par3atA hai [kyoMki AtmAkA zarIrake sAtha koI sambandha jaise pRthvI sthita hai, usI prakAra yaha bhI yahIM sthita rahatA nahIM hai] / zarIra pazabhUtoMse banA huA hai; jaba isakI hai| ataH zarIra svargako nahIM jaataa| saMdhiyA~ zithila ho jAtI hai, usa samaya vRddhAvasthAse yayAtine kahA-mAtale ! merI bAta suno| jaba pIr3ita manuSya isa zarIrako tyAga denA cAhatA hai| pApase bhI zarIra gira jAtA hai aura puNyase bhI, taba maiM - yayAtine pUchA-sAdhuzreSTha! vRddhAvasthA kaise isa pRthvIpara puNyameM koI vizeSatA nahIM dekhatA / jaise utpanna hotI hai tathA vaha kyoM zarIrako pIr3A detI hai ? ina pahale zarIrakA patana hotA hai, usI prakAra punaH dUsare saba bAtoMko vistArase smjhaao| - zarIrakA janma bhI ho jAtA hai| kintu usa dehakI utpatti mAtaline kahA-rAjan ! paJcabhUtoMse isa kaise hotI hai? mujhe isakA kAraNa btaao| " Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 * ayasva ivIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mAtali bole-rAjan! nArakI puruSoMke jalake nIce sthita ho dhIre-dhIre jaTharAgniko prajvalita adharmamAtrase eka hI kSaNameM bhUtoMke dvArA nUtana zarIrakA karatA hai| vAyuse uddIpta kI huI ani jalako adhika nirmANa ho jAtA hai| isI prakAra ekamAtra dharmase hI garma kara detI hai| usakI garmaki kAraNa atra saba orase devatvakI prApti karAnevAle divya zarIrako tatkAla utpatti bhalIbhAMti paca jAtA hai| pacA huA atra kITa aura ho jAtI hai| usakA AvirbhAva bhUtoMke sAratattvase hotA rasa-ina do bhAgoMmeM vibhakta hotA hai| inameM kITa hai| koMka melase jo zarIra utpanna hotA hai, use rUpake malarUpase bAraha chidroMdvArA zarIrake bAhara nikalatA hai| parimANase cAra prakArakA samajhanA caahiye| [udbhijja, do kAna, do netra, do nAsA-chidra, jilA, dA~ta, oTha, svedaja, aNDaja aura jarAyuja-ye hI cAra prakArake liGga, gudA aura romakUpa-ye hI mala nikalaneke bAraha zarIra haiN|] sthAvaroko udbhijja kahate haiN| unheM tRNa, mArga haiN| inake dvArA kapha, pasIne aura mala-mUtra Adike gulma aura latA Adike rUpameM jAnanA caahiye| kRmi, rUpameM zarIrakA maila nikalatA hai| hRdayakamalameM zarIrakI kITa aura pataGga Adi prANI svedaja kahalAte haiN| samasta saba nAr3iyA~ Abaddha haiN| unake mukhameM prANa atrakA pakSI, nAke aura machalI Adi jIva aNDaja hai| manuSyoM sUkSma rasa DAlA karatA hai| vaha bArambAra usa rasase aura caupAyoMko jarAyuja jAnanA caahiye| nAr3iyoMko bharatA rahatA hai tathA rasase bharI huI nAr3iyA~ bhUmike pAnIse sIMce jAnepara boye hue annameM sampUrNa dehako tRpta karatI rahatI hai| usakI garmI calI jAtI hai| phira vAyuse saMyukta honepara nAr3iyoMke madhyameM sthita huA rasa zarIrakI garmIse kSetrameM bIja jamane lagatA hai| pahale tape hue bIja jaba pakane lagatA hai| usa rasake jaba do pAka ho jAte haiM, punaH jalase sIMce jAte haiM, taba garmaki kAraNa unameM mRdutA taba usase tvacA, mAMsa, haDDI, majjA, meda aura rudhira A jAtI hai| phira ve jar3ake rUpa meM badala jAte haiN| usa Adi utpanna hote haiN| raktase roma aura mAMsa, mAMsase keza mUlase aGkarakI utpatti hotI hai| aGkarase pate nikalate aura sAyu, sAyuse majjA aura haDDI tathA majjA aura haiM, pattese tanA, tanese kANDa, kANDase prabhava, prabhavase haDDIse vasAko utpatti hotI hai| majjAse zarIrakI dUdha aura dUdhase taNDula utpanna hotA hai| taNDulake paka utpattikA kAraNabhUta vIrya banatA hai| isa prakAra anake jAnepara anAjakI khetI taiyAra huI samajhI jAtI hai| bAraha pariNAma batAye gaye haiN|* jaba RtukAlameM anAjoMmeM zAli (agahanI dhAna)se lekara jautaka dasa doSarahita vIrya strIkI yonimeM sthita hotA hai, usa samaya atra zreSTha mAne gaye haiN| unameM phalakI pradhAnatA hotI hai| vaha vAyuse prerita ho rajake sAtha milakara eka ho jAtA zeSa anna kSudra batAye gaye haiN| bhakSya, bhojya, peya, lehya, hai| vIrya-sthApanake samaya kAraNa-zarIrayukta jIva apane coSya aura khAdya-ye atrake cha: bheda haiM tathA madhura karmoMse prerita hokara yonimeM praveza karatA hai| Adi chaH prakArake rasa haiN| dehadhArI usa annako piNDake vIrya aura raja donoM ekatra hokara eka hI dinameM samAna kaura yA grAsa banAkara khAte haiN| vaha anna zarIrake kalalake AkArameM pariNata ho jAte haiM, phira pA~ca rAtameM bhItara udarameM pahu~cakara samasta prANoMko kramazaH sthira unakA bubuda bana jAtA hai| tatpazcAt eka mahInemeM karatA hai| khAye hue apakva bhojanako vAyu do bhAgoMmeM grIvA, mastaka, kaMdhe, rIr3akI haDDI tathA udara-ye pA~ca bA~Ta detI hai| annake bhItara praveza karake use pacAtI aGga utpanna hote haiM; phira do mahIneme hAtha, paira, pasalI, aura pRthak-pRthak guNoMse yukta karatI hai| agnike Upara kamara aura pUrA zarIra-ye sabhI kramazaH sampanna hote haiN| jala aura jalake Upara annako sthApita karake prANa svayaM tIna mahIne bItate-bItate saikar3oM aGkarasaMdhiyA~ prakaTa ho * azke bAraha pariNAma ye hai-pAka, rasa, mala, rakta, roma, mAMsa, keza, snAyu, majjA, haDDI, vasA aura vIrya / Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . sukarmAdvArA yayAti aura mAtalike saMvAdakA ullekha . 289 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............ . .... ... jAtI haiN| cAra mahInoMmeM kramazaH aMgulI Adi avayava jAya, usI prakAra garbharUpI kumbhameM DAlA huA jIva bhI utpanna ho jAte haiN| pAMca mahInoMmeM mu~ha, nAka aura jaTharAgnise pakAyA jAtA hai| AgameM tapAkara lAla-lAla kAna taiyAra ho jAte haiM; chaH mahInoMke bhItara dA~toMke kI huI bahuta-sI sUiyoMse nirantara zarIrako chedanepara masUr3e, jilA tathA kAnoMke chidra prakaTa hote haiN| sAta jitanA duHkha hotA hai, usase AThagunA adhika kaSTa mahInoMmeM gudA, liGga, aNDakoSa, upastha tathA zarIrako garbhameM hotA hai| garbhavAsase bar3hakara kaSTa kahIM nahIM hotaa| sandhiyA~ prakaTa hotI haiN| ATha mAsa bItate-bItate dehadhAriyoMke liye garbha meM rahanA itanA bhayaMkara kaSTa hai, zarIrakA pratyeka avayava, kezosahita pUrA mastaka tathA jisakI kahIM tulanA nahIM hai| isa prakAra prANiyoMke aGgoMkI pRthak-pRthak AkRtiyA~ spaSTa ho jAtI hai| garbhajanita duHkhakA varNana kiyA gyaa| sthAvara aura . mAtAke AhArase jo chaH prakArakA rasa milatA hai, jaGgama-sabhI prANiyoMko apane-apane garbhake anurUpa usIke balase garbhastha bAlakakI pratidina puSTi hotI hai| kaSTa hotA hai| nAbhimeM jo nAla baiMdhA hotA hai, usIke dvArA bAlakako jIvako janmake samaya garbhavAsakI apekSA karor3arasakI prApti hotI rahatI hai| tadanantara zarIrakA pUrNa gunI adhika pIr3A hotI hai| janma lete samaya vaha mUrchita vikAsa ho jAnepara jIvako smaraNa-zakti prApta hotI hai ho jAtA hai| usa samaya usakA zarIra haDDiyoMse yukta tathA vaha duHkha-sukhakA anubhava karane lagatA hai| use gola AkArakA hotA hai| snAyubandhanase ba~dhA rahatA hai| pUrvajanmake kiye hue kokA, yahA~taka ki nidrA aura rakta, mAMsa aura vasAse vyApta hotA hai| mala aura mUtra zayana AdikA bhI smaraNa ho AtA hai| vaha socane Adi apavitra vastue~ usameM jamA rahatI haiN| keza, roma lagatA hai-'maiMne abataka hajAroM yoniyoM meM anekoM bAra aura nakhose yukta tathA rogakA Azraya hotA hai| cakkara lgaayaa| isa samaya abhI-abhI janma le rahA hU~, manuSyakA yaha zarIra jarA aura zokase paripUrNa tathA mujhe pUrvajanmokI smRti ho AyI hai; ataH isa janma meM maiM kAlake agnimaya mukhameM sthita hai| isapara kAma aura vaha kalyANakArI kArya karU~gA, jisase mujhe phira garbhame krodhake AkramaNa hote rahate hai| yaha bhogako tRSNAse na AnA pdd'e| maiM yahA~se nikalanepara saMsAra-bandhanakI Atura, vivekazUnya aura rAgadveSake vazIbhUta hotA hai| nivRtti karanevAle uttama jJAnako prApta karanekA prayala isa dehameM tIna sau sATha haDDiyA~ tathA pA~ca sau maaNskruuNgaa|' peziyA~ haiM. aisA samajhanA caahiye| yaha saba orase sAr3he jIva garbhavAsake mahAn duHkhase pIr3ita ho karmavaza tIna karor3a romoMdvArA vyApta hai tathA sthUla-sUkSma evaM mAtAke udarameM par3A-par3A apane mokSakA upAya socatA dRzya-adRzyarUpase utanI hI nAr3iyA~ bhI isake bhItara rahatA hai| jaise koI parvatako guphAmeM baMda ho jAnepara bar3e phailI huI haiN| unhoMka dvArA bhItarakA apavitra mala pasIne duHkhase samaya bitAtA hai, usI prakAra dehadhArI jIva Adike rUpameM nikalatA rahatA hai| zarIrameM battIsa dA~ta jarAyu (jera) ke bandhanameM baiMdhakara bahuta duHkhI hotA aura aura bIsa nakha hote haiN| dehake aMdara pitta eka kuDava' bar3e kaSTase usameM raha pAtA hai| jaise samudra girA huA aura kapha AdhA ADhaka' hotA hai| vasA tIna pala', manuSya duHkhase chaTapaTAne lagatA hai, vaise hI garbhake jalase kalala paMdraha pala, vAta arbuda pala, meda dasa pala, abhiSikta jIva atyanta vyAkula ho uThatA hai| jisa mahArakta tIna pala, majjA usase caugunI (bAraha pala), prakAra kisIko loheke ghar3e meM baMda karake Agase pakAyA vIrya AdhA kuDava, bala cauthAI kuDava, mAMsa-piNDa 1-Ayurvedake anusAra 32 tole (6 chaTAka 2 tole)kA eka vajana / 2-cAra serake lagabhagakA eka taul| 3-Ayurvedaka anusAra 8 tolekA 1 pala hotA hai| anyatra 4 tolekA eka pala mAnA gayA hai| Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa hajAra pala tathA rakta sau pala hotA hai aura mUtrakA koI vairAgya nahIM hotaa| aho ! mohakA kaisA mAhAtmya hai, niyata mApa nahIM hai| jisase sArA jagat mohita ho rahA hai| apane zarIrake rAjan ! AtmA parama zuddha hai aura usakA yaha doSoMko dekhakara aura sa~ghakara bhI vaha usase virakta nahIM deharUpI ghara, jo koMka bandhanase taiyAra kiyA gayA hai, hotaa| jo manuSya apane dehakI apavitra gandhase ghRNA nitAnta azuddha hai| isa bAtako sadA hI yAda rakhanA karatA hai, use vairAgyake liye aura kyA upadeza diyA jA caahiye| vIrya aura rajakA saMyoga honepara hI kisI bhI sakatA hai| sArA saMsAra pavitra hai, kevala zarIra hI yonimeM dehakI utpatti hotI hai tathA yaha hamezA pezAba atyanta apavitra hai; kyoMki janmakAlameM isa zarIrake aura pAkhAnese bharA rahatA hai; isaliye ise apavitra mAnA avayavoMkA sparza karanese zuddha manuSya bhI azuddha ho gayA hai| jaise bar3A bAharase cikanA honepara bhI yadi jAtA hai| apavitra vastuko gandha aura lepako dUra karaneke viSThAse bharA ho to vaha apavitra hI samajhA jAtA hai, usI liye zarIrako nahalAne-dhone AdikA vidhAna hai| gandha prakAra yaha deha Uparase paJcabhUtoMdvArA zuddha kiyA jAnepara aura lepakI nivRtti ho jAneke pazcAt bhAvazuddhise bhI bhItarakI gaMdagIke kAraNa apavitra hI mAnA gayA hai| vastutaH manuSya zuddha hotA hai| jisameM pahu~cakara paJcagavya aura haviSya Adi atyanta jisakA bhItarI bhAva dUSita hai, vaha yadi AgameM pavitra padArtha bhI tatkAla apavitra ho jAte haiM, usa praveza kara jAya to bhI na to use svarga milatA hai aura zarIrase bar3hakara azuddha dUsarA kyA ho sakatA hai|* na mokSakI hI prApti hotI hai use sadA dehake bandhanameM hI jisake dvAroMse nirantara kSaNa-kSaNameM kapha-mUtra Adi jakar3e rahanA par3atA hai| bhAvakI zuddhi hI sabase bar3I apavitra vastue~ bahatI rahatI haiM, usa atyanta apAvana pavitratA hai aura vahI pratyeka kArya meM zreSThatAkA hetu hai| zarIrako kaise zuddha kiyA jA sakatA hai| zarIrake patnI aura putrI-donoMkA hI AliGgana kiyA jAtA hai; chidroMkA sparzamAtra kara lenepara hAthako jalase zuddha kiyA kintu patnIke AliGganameM dUsarA bhAva hotA hai aura jAtA hai, tathApi manuSya azuddha hI bane rahate haiN| kintu putrIke AliGganameM dUsarA / bhinna-bhinna vastuoMke prati phira bhI unheM dehase vairAgya nahIM hotaa| jaise janmase hI manako vRtti meM bhI bheda ho jAtA hai| nArI apane patikA kAle raMgakI Una dhonese kabhI sapheda nahIM hotI, usI aura bhAvase cintana karatI hai aura putrakA aura bhaavse|x prakAra yaha zarIra dhonese bhI pavitra nahIM ho sktaa| tuma yatnapUrvaka apane manako zuddha karo, dUsarI-dUsarI manuSya apane zarIrake malako apanI A~khoM dekhatA hai, bAhya zuddhiyoMse kyA lenA hai| jo bhAvase pavitra hai, usako durgandhakA anubhava karatA hai aura usase bacaneke jisakA antaHkaraNa zuddha ho gayA hai, vahI svarga tathA liye nAka bhI dabAtA hai kintu phira bhI usake manameM mokSako prApta karatA hai| uttama vairAgyarUpI miTTI tathA *yaM prApyAtipavitrANi paJcagavyaM havIMSi ca / azucitvaM kSaNAdhAnti ko'nyo'smAdazucistataH / / (66 / 69) * srortAsi yasya satataM pravahanti kSaNe kSaNe / kaphamUtrAdyatyazuciH sa dehaH zudhyate katham // (66 / 73) + spRSTA ca dehasrotAMsi mRdAdibhiH zodhyate karaH / tathApyazucibhAjazca na virajyanti te narAH // (66/75) ijiprApi svadurgandha pazyannapi malaM svakam |n virajyeta loko'ya pIDayanapi naasikaam|| aho mohasya mAhAtya yena vyAmohitaM jagat / jiman pazyan svakAn doSAn kAyasya na virajyate // svadehAzucigabhena yo virajyeta mAnavaH / virAgakAraNaM tasya kimanyadupadizyate / / (66 // 78-80) 4 antarbhAvapraduSTasya vizato'pi hutAzanam |n vargoM nApavargaza dehanirbandhana prm|| bhAvazuddhiH paraM zauca pramANa sarvakarmasu / anyathA''liyate kAntA bhAvena duhitAnyathA // manaso bhidyate vRttibhitrapi ca vastuSu / anyathaiva tataH putraM bhAvayatyanyathA patim / / (66 / 85-87) Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * sukarmAdvArA yayAti aura mAtalike saMvAdakA ullekha . 291 jJAnarUpa nirmala jalase mA~jane-dhonepara puruSake avidyA jAtA hai|* bAlyakAlameM indriyoMkI vRttiyA~ pUrNatayA~ tathA rAgarUpI mala-mUtrakA lepa naSTa hotA hai| isa prakAra vyakta nahIM hotI; isaliye bAlaka mahAn-se-mahAn isa zarIrako svabhAvataH apavitra mAnA gayA hai| keleke duHkhako sahana karatA hai, kintu icchA hote hue bhI na to vRkSakI bhAMti yaha sarvathA sArahIna hai; adhyAtma-jJAna hI use kaha sakatA hai aura na usakA koI pratikAra hI kara isakA sAra hai| dehake doSako jAnakara jise isase vairAgya pAtA hai| zaizavakAlIna rogase usako bhArI kaSTa bhoganA ho jAtA hai, vaha vidvAn saMsAra-sAgarase pAra ho jAtA hai| par3atA hai| bhUkha-pyAsakI pIr3Ase usake sAre zarIrameM darda isa prakAra mahAn kaSTadAyaka janmakAlIna duHkhakA varNana hotA hai| bAlaka mohavaza mala-mUtrako bhI khAneke liye kiyA gyaa| muMhameM DAla letA hai / kumArAvasthAmeM kAna biMdhAnese kaSTa garbhameM rahate samaya jIvako jo viveka-buddhi prApta hotA hai| samaya-samayapara use mAtA-pitAkI mAra bhI hotI hai, vaha usake ajJAna-doSase yA nAnA prakArake sahanI par3atI hai| akSara likhane-par3haneke samaya gurukA kokI preraNAse janma leneke pazcAt naSTa ho jAtI hai| zAsana duHkhada jAna par3atA hai| yoni-yantrase pIr3ita honepara jaba vaha duHkhase mUrcchita ho javAnImeM bhI indriyoMkI vRttiyA~ kAmanA aura rAgakI jAtA hai aura bAhara nikalakara bAharI havAke samparkameM preraNAse idhara-udhara viSayoMmeM bhaTakatI haiM; phira manuSya AtA hai, usa samaya usake cittapara mahAn moha chA jAtA rogoMse AkrAnta ho jAtA hai| ataH yuvAvasthAmeM bhI sukha hai| mohagrasta honepara usakI smaraNazaktikA bhI zIghra hI kahA~ hai| yuvakako IrSyA aura mohake kAraNa mahAn nAza ho jAtA hai; smRti naSTa honese pUrvakoMkI vAsanAke duHkhakA sAmanA karanA par3atA hai| kAmAgnise saMtapta rahaneke kAraNa usa janmameM bhI mamatA aura Asakti bar3ha jAtI hai| kAraNa use rAtabhara nIMda nahIM aatii| dinameM bhI phira saMsArameM Asakta hokara mUDha jIva na AtmAko jAna arthopArjanakI cintAse sukha kahA~ milatA hai / kIr3oMse pAtA hai na paramAtmAko, apitu niSiddha karmameM pravRtta ho pIr3ita kor3hI manuSyako apanI kor3ha khujalAnemeM jo sukha * cittaM zodhaya yatnena kimanyairvAhyazodhanaiH / bhAvataH zuciH zuddhAtmA svarga mokSaM ca vindati / / zAnAmalAmbhasA puMsaH sadvairAgyamRdA punaH / avidyArAgaviNmUtralepo nazyedvizodhanaiH / / evametaccharIraM hi nisargAdazuci viduH / adhyAtmasAranissAraM kadalIsArasaMnibham / jJAtvaiva dehadoSaM yaH prAjJaH sa zithilo bhavet / so'tikAmati saMsAra ........... evameta pahAkaSTaM janmaduHkha prakIrtitam / puMsAmajJAnadoSeNa nAnAkarmavazena c| garbhasthasya matiryA''sIt saMjAtasya praNazyati / sammUrchitasya duHkhena yoniyantraprapIDanAt / / bAhyena vAyunA tasya mohasaGgena dehinAm / spRSTamAtreNa ghoreNa ................... || .............. mahAmohaH prajAyate / sammUtasya smRtibhraMzaH zIghra saMjAyate punH|| smRtibhraMzAttasya puurvkrmjnyaansmudyaa| ratiH saMjAyate pUrNA jantostatraiva janmani / / rakto mUDhA loko'yamakAyeM sampravartate / na cAhamAnaM vijAnAti na paraM na ca daivtm| (66 / 90-99) * avyaktendriyavRttitvAdvAlye duHkhaM mahatpunaH / icchApi na zaknoti vaktuM kartuM ca sNskRtm| bhuGkte tena mahadaduHkha bAlyena vyAdhinAnyathA / bAlyarogaica vividhaiH pIDA ............ // tRDbubhukSAparItAGgaH kvacidacchati tiSThati / viSNUtrabhakSaNAya ca mohAvAla: samAcaret // kaumAraH karNavedhena mAtrApitroza tADanam / akSarAdhyayanAca duHkhaM syAdguruzAsanam // anyatrendriyavRttica kaamraagpryojnaat| rogAvRttasya satataM kutaH saukhya ca yauvane // Iya'yA sumahaduHkha mohAdaduHkhaM sujAyate / tatra syAtkupitasyaiva rAge duHkhAya kevlm|| rAtrau na kurute nidrAM kAmAgniparikheditaH / divA vApi kutaH saurakhyamathopArjanacintayA // (66 / 104-110 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * pratIta hotA hai, vahI striyoMke sAtha sambhoga karanemeM bhI hai| * javAnIke bAda jaba vRddhAvasthA manuSyako dabA letI hai, taba asamartha honeke kAraNa use patnI putra Adi bandhu bAndhava tathA durAcArI bhRtya bhI apamAnita kara baiThate haiN| bur3hApese AkrAnta honepara manuSya dharma, artha, kAma, mokSa - inameMse kisIkA bhI sAdhana nahIM kara sakatA; isaliye yuvAvasthAmeM hI dharmakA AcaraNa kara lenA caahiye|| | prArabdha karmakA kSaya honepara jo jIvoMkA bhinna-bhinna dehoMse viyoga hotA hai, usIko maraNa kahA gayA Wan vAstavameM jIvakA nAza nahIM hotaa| mRtyuke samaya jaba zarIrake marmasthAnoMkA uccheda hone lagatA hai aura jIvapara mahAn moha chA jAtA hai, usa samaya usako jo duHkha hotA hai, usakI kahIM bhI tulanA nahIM hai| vaha atyanta duHkhI hokara 'hAya bApa! hAya maiyA! hA priye !' AdikI pukAra macAtA huA bArambAra vilApa karatA hai| jaise sA~pa meDhakako nigala jAtA hai, usI prakAra vaha sAre saMsArako nigalanevAlI mRtyukA grAsa banA huA hai bhAI bandhuoMse usakA sAtha chUTa jAtA hai; priyajana use gherakara baiThe rahate haiN| vaha garama-garama lambI sA~seM khIMcatA hai, jisase usakA mu~ha sUkha jAtA hai| raha-rahakara use mUrcchA A jAtI hai| behozIkI hAlatameM vaha jora-jorase idhara udhara hAtha-paira paTakane lagatA hai| apane kAbU meM nahIM rhtaa| lAja chUTa jAtI hai aura vaha mala- -mUtrameM sanA par3A rahatA hai| usake kaNTha, oTha aura tAlu sUkha jAte haiN| vaha bAra-bAra pAnI mA~gatA hai| kabhI dhanake viSayameM ******* * kRmibhiH pIDyamAnasya kuSThinaH pAmarasya c| kaNDUyanAbhitApena yatsukhaM strISu tadviduH // [ saMkSipta padmapurANa cintA karane lagatA hai-- 'hAya! mere maraneke bAda yaha kisake hAtha lagegA ?' yamadUta use kAlapAzameM bA~dhakara ghasITa le jAte haiN| usake kaNThameM gharaghara AvAja hone lagatI hai; dUtoMke dekhate-dekhate usakI mRtyu hotI hai| jIva eka dehase dUsarI dehameM jAtA hai| sabhI jIva sabere mala-mUtrakI hAjatakA kaSTa bhogate haiM; madhyAhnakAlameM unheM bhUkha-pyAsa satAtI hai aura rAtrimeM ve kAma-vAsanA tathA nIMdake kAraNa kleza uThAte haiM [ isa prakAra saMsArakA sArA jIvana hI kaSTamaya hai] / pahale to dhanako paidA karanemeM kaSTa hotA hai, phira paidA kiye hue dhanakI rakhavAlImeM kleza uThAnA par3atA hai; isake bAda yadi kahIM vaha naSTa ho jAya to duHkha aura kharca ho jAya to bhI duHkha hotA hai| bhalA, dhanameM sukha hai hI kahA~ jaise dehadhArI prANiyoMko sadA mRtyuse bhaya hotA hai; usI prakAra dhanavAnoMko cora, pAnI, Aga, kuTumbiyoM tathA rAjAse bhI hamezA Dara banA rahatA hai| jaise mAMsako AkAzameM pakSI, pRthvIpara hiMsaka jIva aura jalameM matsya Adi jantu bhakSaNa karate haiM, usI prakAra sarvatra dhanavAn puruSako loga noMcate-khasoTate rahate haiN| sampattimeM dhana sabako mohita karatA - unmatta banA detA hai, vipattimeM santApa pahu~cAtA hai aura upArjanake samaya duHkhakA anubhava karAtA hai; phira dhanako kaise sukhadAyaka kahA jaay| hemanta aura zizirameM jAr3ekA kaSTa rahatA hai| garmI meM dussaha tApase saMtapta honA par3atA hai aura varSAkAlameM ativRSTi tathA alpavRSTise duHkha hotA hai; isa prakAra vicAra karanepara kAlameM bhI sukha kahA~ hai| + dharmamarthaM ca kAmaM ca mokSaM na jarayA punaH zaktaH sAdhayituM tasmAd yuvA dharma samAcaret // + arthasyopArjana duHkhaM duHkhamarjitarakSaNe nAze duHkhaM vyaye duHkhamarthasyaiva kutaH sukham // caurabhyaH salilebhyo'gneH svajanAt pArthivAdapi bhayamarthavatAM nitya mRtyordehabhRtAmiva // khe yathA pakSibhimasa bhujyate shvaapdairbhuvi| jale ca bhakSyate matsyaistathA sarvatra vittavAn // vimohayanti sampatsu tApayanti vipatsu ca vedayantyarjane duHkhaM kathamarthAH sukhAvahAH // (66 / 112) (66 / 117) **** (66 / 148 - 151) Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * sukarmAdvArA yayAti aura mAtalike saMvAdakA ullekha . yahI dazA kuTumbakI bhI hai| pahale to vivAhameM lAbha karanA hai ki mere mahalameM sadA zahanAI bajatI hai| vistArapUrvaka vyaya honepara duHkha hotA hai; phira patnI jaba samasta AbhUSaNa bhAramAtra haiM, saba prakArake aGgarAga garbha dhAraNa karatI hai, taba use usakA bhAra Dhone meM kaSTakA mailake samAna haiM, sAre gIta pralApamAtra hai aura nRtya anubhava hotA hai| prasavakAlameM atyanta pIr3A bhoganI pAgalokI-sI ceSTA hai| isa prakAra vicAra karake dekhA par3atI hai tathA phira santAna honepara usake mala-mUtra uThAne jAya, to rAjocita bhogoMse bhI kyA sukha milatA hai| AdimeM kleza hotA hai| isake sivA hAya ! merI strI bhAga rAjAoMkA yadi kisIke sAtha yuddha chir3a jAya to eka gayI, merI patnIkI santAna abhI bahuta choTI hai, vaha dUsareko jItanekI icchAse ve sadA cintAmagna rahate haiN| becArI kyA kara sakegI? kanyAke vivAhakA samaya A nahuSa Adi bar3e-bar3e samrATa bhI rAjya-lakSmIke madase rahA hai, usake liye kaisA vara milegA?-ityAdi unmatta honeke kAraNa svargameM jAkara bhI vahA~se bhraSTa ho cintAoMke bhArase dabe hue kuTumbIjanoMko kaise sukha gye| bhalA, lakSmIse kisako sukha milatA hai|* mila sakatA hai| svargameM bhI sukha kahA~ hai| devatAoMmeM bhI eka ___ rAjyameM bhI sukha kahA~ hai| sadA sandhi-vigrahakI devatAkI sampatti dUsarekI apekSA bar3hI-car3hI to hotI hI cintA lagI rahatI hai| jahA~ putrase bhI bhaya prApta hotA hai, hai, ve apanese UparakI zreNIvAloMke bar3he hue vaibhavako vahA~ sukha kaisA / eka dravyakI abhilASA rakhaneke kAraNa dekha-dekhakara jalate haiN| manuSya to svargameM jAkara apanA ApasameM lar3anevAle kutoMkI taraha prAyaH sabhI mUla gavAte hue hI puNyaphalakA bhI upabhoga karate haiN| dehadhAriyoMko apane sajAtiyoMse bhaya banA rahatA hai| jaise jar3a kaTa jAnepara vRkSa vivaza hokara dharatIpara gira koI bhI rAjA rAjya chor3akara vanameM praveza kiye binA isa jAtA hai, usI prakAra puNya kSINa honepara manuSya bhI bhUtalapara vikhyAta na ho skaa| jo sAre sukhoMkA svargase nIce A jAte haiN| isa prakAra vicArase parityAga kara detA hai, vahI nirbhaya hotA hai| rAjan! devatAoMke svargalokameM bhI sukha nahIM jAna pdd'taa| pahananeke liye do vastra hoM aura bhojanake liye sera bhara svargase lauTanepara dehadhAriyoMko mana, vANI aura zarIrase anna-itanemeM hI sukha hai| mAna-sammAna, chatra-caivara kiye hue nAnA prakArake bhayaMkara pApa bhogane par3ate haiN| aura rAjyasiMhAsana to kevala duHkha denevAle haiN| samasta usa samaya narakakI AgameM unheM bar3e bhArI kaSTa aura bhUmaNDalakA rAjA hI kyoM na ho, eka khATake nApako duHkhakA sAmanA karanA par3atA hai| jo jIva sthAvarabhUmi hI usake upabhogameM AtI hai| jalase bhare hajAroM yonimeM par3e hue haiM, unheM bhI saba prakArake duHkha prApta hote ghar3oMdvArA abhiSeka karAnA keza aura zramako hI bar3hAnA hai| kabhI unheM kulhAr3Ike tIvra prahArase kATA jAtA hai hai| [sAna to eka ghar3ese bhI ho sakatA hai| prAtaHkAla to kabhI unakI chAla kATI jAtI hai aura kabhI unakI puravAsiyoMke sAtha zahanAIkA madhura zabda sunanA apane DAliyoM, pattoM aura phaloMko bhI girAyA jAtA hai; kabhI rAjatvakA abhimAnamAtra hai| kevala yaha kahakara santoSa pracaNDa A~dhIse ve apane-Apa ukhar3akara gira jAte haiM to *evaM vastrayugaM rAjan prasthamAtra tu bhojanam / mAnaM chatrAsanaM caiva sukhaduHkhAya kevlm|| sArvabhaumo'pi bhavati khaTvAmAtraparigrahaH / udakumbhasahasebhyaH keshaayaasprvistrH|| pratyUSe tUryanimopaH sama puranivAsibhiH / rAjye'bhimAnamAtraM hi mamedaM vAdyate gRhe / / sarvamAbharaNaM bhAraH sarvamAlepanaM malam / sarva saMlapitaM gItaM nRtmunmttcessttitm|| ityevaM rAjyasambhogaiH kutaH saukhyaM vicArataH / nRpANAM vidmahe cintA vAnyonyavijigISayA / prAyeNa zrImadAlepAnahuSAdyA mahAnRpAH / svarga prAptA nipatitAH kva zriyA vindate sukhm|| (66 / 175-180) Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa kabhI hAthI yA dUsare jantu unheM samUla naSTa kara DAlate duHkhoMse grasta hai; isaliye vidvAn puruSako sabakA tyAga haiN| kabhI ve dAvAnalakI A~cameM jhulasate haiM to kabhI kara denA caahiye| jaise manuSya isa kaMdhekA bhAra usa pAlA par3anese kaSTa bhogate haiN| pazu-yonimeM par3e hue kaMdhepara lekara apaneko vizrAma milA samajhatA hai, usI jIvoMkI kasAiyoMdvArA hatyA hotI hai, unheM DaMDoMse pITA prakAra saMsArake saba loga duHkhase hI duHkhako zAnta jAtA hai, nAka chedakara trAsa diyA jAtA hai, cAbukoMse karanekI ceSTA kara rahe haiN| ataH sabako duHkhase vyAkula mArA jAtA hai, beta yA kATha AdikI ber3iyoMse athavA jAnakara vicAravAn puruSako parama nirveda dhAraNa karanA aMkuzake dvArA unake zarIrako bandhanameM DAlA jAtA hai cAhiye, nivedase parama vairAgya hotA hai aura usase jJAna / tathA balapUrvaka manamAne sthAnameM le jAyA jAtA aura jJAnase paramAtmAko jAnakara manuSya kalyANamayI muktiko bA~dhA jAtA hai tathA unheM apane ToloMse alaga kiyA prApta hotA hai| phira vaha samasta duHkhoMse mukta hokara sadA jAtA hai| isa prakAra pazuoMke zarIrako bhI aneka sukhI, sarvajJa aura kRtArtha ho jAtA hai| aise hI puruSako prakArake duHkha bhogane par3ate haiN| mukta kahate haiN| rAjan ! tumhAre praznake anusAra maiMne saba devatAoMse lekara sampUrNa carAcara jagat pUrvokta bAteM tumheM batA diiN| pApoM aura puNyoMke phaloMkA varNana yayAti bole-mAtale ! martyalokake mAnava bar3e gayA hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdrako ucita hai bhayAnaka pApa karate haiM; unheM una karmokA kyA phala ki vaha pratyeka puNyaparvake avasarapara nirdhana brAhmaNakI milatA hai ? isa samaya yahI bAta btaao| pUjA kareM tathA jahA~taka ho sake, use dhanakI prApti mAtaline kahA-rAjan ! jo loga vedoMkI nindA kraaye| zrAddhake samaya nimantrita brAhmaNake atirikta yadi aura vedokta sadAcArakI garhaNA karate haiM tathA jo apane dUsarA koI brAhmaNa A jAya to una donoMkI hI bhojana, kulake AcArakA tyAga karake dUsaroMkA AcAra grahaNa vastra, tAmbUla aura dakSiNAke dvArA pUjA karanI cAhiye; karate haiM, jo saba sAdhuoMko pIr3A dete haiM, ve saba pAtakI isase zrAddhakartAke pitaroMko bar3A harSa hotA hai| yadi haiN| tattvavettA puruSoMne ina duSkarmoko pAtaka nAma diyA zrAddhakartA dhanahIna ho to vaha ekakI hI pUjA kara sakatA hai| jo mAtA-pitAkI nindA karate, bahinako sadA mArate hai| jo zrAddhameM brAhmaNako bhojana karAkara AdarapUrvaka aura usakI garhaNA karate haiM, unakA yaha kArya nizcaya hI dakSiNA nahIM detA, use gohatyA Adike samAna pApa pAtaka hai| jo zrAddhakAla Anepara bhI kAma, krodha lagatA hai| mahArAja ! vyatIpAta aura vaidhRti yoga athavA bhayase, pA~ca kosake bhItara rahanevAle dAmAda, Anepara athavA amAvAsyA tithiko yA pitAkI kSayAhabhAMje tathA bahinako nahIM bulAtA aura sadA dUsaroMko hI tithi prApta honepara aparAhakAlameM brAhmaNa Adi varNoko bhojana karAtA hai, usake zrAddhameM pitara anna grahaNa nahIM avazya zrAddha karanA caahiye| karate, usameM vighna par3a jAtA hai| dAmAda AdikI upekSA vijJa puruSako ucita hai ki vaha aparicita zrAddhakartA puruSake liye pitRhatyAke samAna hai, use bahuta brAhmaNako zrAddhameM nimantrita na kre| aparicitoMmeM bhI bar3A pAtaka mAnA gayA hai| isI prakAra yadi dAna dete yadi koI veda-vedAGgoMkA pAragAmI vidvAn ho to usa samaya bahuta-se brAhmaNa A jAyeM tathA unameMse ekako to brAhmaNako zrAddhameM nimanvita karanA aura dAna denA dAna diyA jAya aura dUsaroko na diyA jAya to yaha ucita hai| rAjan ! nimantrita brAhmaNakA apUrva dAnake phalako naSTa karanevAlA bahuta bar3A pAtaka mAnA Atithya-satkAra karanA cAhiye / jo pApI isake viparIta Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . pApoM aura puNyoMke phaloMkA varNana , AcaraNa karatA hai, use nizcaya hI narakameM jAnA par3atA Ayu pUrI nahIM ho jaatii| jo strI, putra aura mitroMkI hai| isaliye dAna, zrAddha tathA parvake avasarapara avahelanA karatA hai, usake isa kAryako bhI gurunindAke brAhmaNako nimantrita karanA Avazyaka hai| pahale samAna mahAn pAtaka samajhanA caahiye| brAhmaNakI hatyA brAhmaNakI bhalIbhA~ti jA~ca aura parakha kara lenI cAhiye, karanevAlA, suvarNa curAnevAlA, zarAbI, gurukI zayyApara usake bAda use zrAddha aura dAnameM sammilita karanA sonevAlA tathA inakA sahayogI-ye pA~ca prakArake ucita hai| jo binA brAhmaNake zrAddha karatA hai, usake manuSya mahApAtakI mAne gaye haiN| jo krodha, dveSa, bhaya gharameM pitara bhojana nahIM karate, zApa dekara lauTa jAte haiN| athavA lobhase vizeSataH brAhmaNake marma AdikA uccheda brAhmaNahIna zrAddha karanese manuSya mahApApI hotA hai tathA karatA hai, daridra bhikSuka brAhmaNako dvArapara bulAkara pIche brAhmaNaghAtI kahalAtA hai| rAjan ! jo pitRkulake korA javAba de detA hai, jo vidyAke abhimAnameM Akara AcArakA parityAga karake svecchAnusAra bartAva karatA hai, sabhA udAsIna bhAvase baiThe hue brAhmaNoMko bhI nisteja use mahApApI samajhanA cAhiye; vaha saba dharmose bahiSkRta kara detA hai tathA jo mithyA guNoMdvArA apaneko jabardastI hai| jo pApI manuSya zivakI paricaryA chor3akara U~cA siddha karatA hai aura guruko hI upadeza karane lagatA zivabhaktoMse dveSa rakhate haiM tathA jo brAhmaNoMse droha karate hai-ina sabako brAhmaNaghAtI mAnA gayA hai| hue sadA bhagavAn zrIviSNukI nindA karate haiM, ve mahApApI jinakA zarIra bhUkha aura pyAsase pIr3ita hai, jo haiM, sadAcArako nindA karanevAle puruSoMkI gaNanA bhI isI atra khAnA cAhate haiM, unake kAryameM vina khar3A karanevAlA zreNImeM hai| manuSya bhI brAhANaghAtI hI hai| jo cugalakhora, saba sarvaprathama uttama jJAnasvarUpa puNyamaya bhAgavata logoMke doSa DhU~r3hane meM tatpara, sabako udvegameM DAlanevAlA purANakI pUjA karanI caahiye| tatpazcAt viSNupurANa, aura krUra hai tathA jo devatAoM, brAhmaNoM aura gauoMke harivaMza, matsyapurANa aura kUrmapurANakA pUjana karanA nimitta pahalekI dI huI bhUmiko hara letA hai, use ucita hai| jo padmapurANakI pUjA karate haiM, unake dvArA brahmaghAtI kahate haiN| dUsaroMke dvArA upArjita dravyakA aura bhagavAn zrImadhusUdanakI pratyakSa pUjA ho jAtI hai| jo brAhmaNake dhanakA apaharaNa bhI brahmahatyAke samAna hI zrIbhagavAnke jJAnasvarUpa purANakI pUjA kiye binA hI bhArI pAtaka hai| jo agnihotra tathA paJcayajJAdi karmokA use par3hate aura likhate haiM, lobhameM Akara beca dete haiM, parityAga karake mAtA, pitA aura gurukA anAdara karatA apavitra sthAnameM manamAne DhaMgase rakha dete haiM tathA svayaM hai, jhUThI gavAhI detA hai, zivabhaktoMkI burAI aura azuddha rahakara azuddha sthAnameM purANakI kathA kahate aura abhakSya vastukA bhakSaNa karatA hai, vanameM jAkara niraparAdha sunate haiM, unakA yaha saba kArya gurunindAke samAna mAnA prANiyoMko mAratA hai tathA gozAlA, devamandira, gA~va aura gayA hai| jo gurukI pUjA kiye binA hI unase zAstra nagarameM Aga lagAtA hai, usake ye bhayaGkara pApa pUrvokta zravaNa karanA cAhatA hai, gurukI sevA nahIM karatA, unakI pApoMke hI samAna haiN| AjJA bhaGga karanekA vicAra rakhatA hai, unakI bAtakA dInoMkA sarvasva chIna lenA, parAyI strI, dUsareke abhinandana nahIM karatA, apitu prativAda kara detA hai, hAthI, ghor3e, gau, pRthvI, cA~dI, ratna, anAja, rasa, candana, guruke kAryakI, karaneyogya honepara bhI, upekSA karatA hai aragajA, kapUra, kastUrI, mAlapUA aura vastrako curA tathA jo guruko rogAdise pIr3ita, asamartha, videzakI lenA tathA parAyI dharoharako har3apa lenA-ye saba pApa ora prasthita aura zatruodvArA apamAnita dekhakara bhI suvarNakI corIke samAna mAne gaye haiN| vivAha karaneyogya unakA sAtha chor3a detA hai, vaha pApI tabataka kumbhIpAka kanyAkA yogya varake sAtha vivAha na karanA, putra evaM narakameM nivAsa karatA hai, jabataka ki caudaha indroMkI mitrakI bhAryAoM aura apanI bahinoMke sAtha samAgama Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa karanA, kumArI kanyAke sAtha balAtkAra karanA, antyaja anna bhI nahIM dete, una sabako pRthakpAkI samajhanA jAtikI strIkA sevana tathA savarNA strIke sAtha caahiye| vedajJa puruSoM meM unakI bar3I nindA kI gayI hai| sambhoga-ye pApa guru-patnI-gamanake samAna batAye gaye jo svayaM hI niyama lekara phira unheM chor3a dete haiM, jinhoMne haiN| jo brAhmaNako dhana denekI pratijJA karake na to use dUsaroMke sAtha dhokhA kiyA hai, jo madirA pInevAloMse detA hai aura na phira usako yAda hI rakhatA hai, usakA yaha saMsarga rakhate aura ghAva evaM rogase pIr3ita tathA bhUkhakArya upapAtakoMkI zreNImeM rakhA gayA hai| brAhmaNake pyAsase vyAkula gaukA yatnapUrvaka pAlana nahIM karate, ve dhanakA apaharaNa, maryAdAkA ullaGghana, atyanta mAna, go-hatyAre mAne gaye haiN| unheM narakako yAtanA bhoganI adhika krodha, dambha kRtaghnatA, atyanta viSayAsakti, par3atI hai| jo saba prakArake pApoMmeM DUbe rahate; sAdhu, kRpaNatA, zaThatA, mAtsarya, parastrI-gamana aura sAdhvI brAhmaNa, guru aura gauko mArate tathA sanmArgameM sthita kanyAko kalaGkita karanA; parivitti', parivettA tathA nirdoSa strIko pITate haiM, jinakA sArA zarIra Alasyase usakI patnI-inase samparka rakhanA, inheM kanyA denA vyApta rahatA hai, ataeva jo bAra-bAra soyA karate haiM, jo athavA inakA yajJa karAnA; dhanake abhAvameM putra, mitra durbala pazuoMko kAmameM lagAte, balapUrvaka hA~kate, aura patnIkA parityAga karanA; binA kisI kAraNake hI adhika bhAra lAdakara kaSTa dete aura ghAyala honepara bhI strIko chor3a denA, sAdhu aura tapasviyoMkI upekSA karanA; unheM jotate rahate hai, jo durAtmA manuSya bailoMko badhiyA gau, kSatriya, vaizya, strI tathA zUdroMke prANa lenA; karate haiM tathA gAyake bachar3oMko nAthate haiM, ve sabhI zivamandira, vRkSa aura phulavAr3Iko naSTa karanA; mahApApI haiN| unake ye kArya mahApAtakoMke tulya haiN| AzramavAsiyoMko thor3A-sA bhI kaSTa pahu~cAnA, jo bhUkha-pyAsa aura parizramase pIr3ita evaM AzA bhRtyavargako duHkha denA; anna, vastra aura pazuokI corI lagAkara gharapara Aye hue atithikA anAdara karate haiM, ve karanA; jinase mA~ganA ucita nahIM hai, aise logoMse yAcanA narakagAmI hote haiN| jo mUrkha, anAtha, vikala, dIna, karanA; yajJa, bagIcA, pokharA, strI aura santAnakA vikraya bAlaka, vRddha aura kSudhAtura vyaktipara dayA nahIM karate, karanA; tIrthayAtrA, upavAsa, vrata aura zubha karmokA phala unheM narakake samudrameM giranA par3atA hai| jo nItizAstrakI becanA, striyoMke dhanase jIvikA calAnA, strIdvArA AjJAkA ullaGghana karake prajAse manamAnA kara vasUla upArjita annase jIvana-nirvAha karanA tathA kisIke chipe karate haiM aura akAraNa hI daNDa dete haiM, unheM narakameM hue adharmako logoMke sAmane kholakara rakha denA-ina pakAyA jAtA hai| jisa rAjAke rAjyameM prajA sUdakhoroM, saba pApoMmeM jo loga race-pace rahate haiM, jo dUsaroMke doSa adhikAriyoM aura coroMdvArA pIr3ita hotI hai, use narakoMmeM batAte, parAye chidrapara dRSTi rakhate, auroMkA dhana har3apanA pakanA par3atA hai| jo brAhmaNa anyAyI rAjAse dAna lete cAhate aura parastriyoMpara kudRSTi rakhate haiM-ina sabhI haiM, unheM bhI ghora narakoMmeM jAnA par3atA hai| pApAcArI pApiyoMko goghAtakake tulya samajhanA caahiye| puravAsiyoMkA pApa rAjAkA hI samajhA jAtA hai| ataH jo manuSya jhUTha bolatA, svAmI, mitra aura guruse rAjAko usa pApase Darakara prajAko zAsanameM rakhanA droha rakhatA, mAyA racanA aura zaThatA karatA hai; jo strI, caahiye| jo rAjA bhalIbhA~ti vicAra na karake, jo cora putra, mitra, bAlaka, vRddha, durbala manuSya, bhRtya, atithi nahIM hai use bhI corake samAna daNDa detA aura corako bhI aura bandhu-bAndhavoMko bhUkhe chor3a, akele bhojana kara sAdhu samajhakara chor3a detA hai, vaha narakameM jAtA hai| letA hai; jo apane to khUba miThAI ur3Ate aura dUsaroMko jo manuSya dUsaroke ghI, tela, madhu, gur3a, Ikha, dUdha, 1-bar3e bhAIke avivAhita rahate yadi choTe bhAIkA vivAha ho jAya to bar3A bhAI parivitti' aura choTA bhAI parivettA' kahalAtA hai| Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * pApoM aura puNyoMke phaloMkA varNana * 097 sAga, dahI, mUla, phala, ghAsa, lakar3I, phUla, pattI, vastra-dAna karanevAle manuSya divya vastra dhAraNa karake kA~sA, cA~dI, jUtA, chAtA, bailagAr3I, pAlakI, mulAyama paralokameM jAte haiN| pAlakI dAna karanese bhI jIva Asana, tA~bA, sIsA, rA~gA, zaGkha, vaMzI Adi bAjA, vimAnadvArA sukhapUrvaka yAtrA karatA hai| sukhAsana (gadde, gharakI sAmagrI, Una, kapAsa, rezama, raGga, patra Adi tathA kursI Adi)ke dAnase bhI vaha sukhapUrvaka jAtA hai| mahIna vastra curAte haiM yA isI tarahake dUsare-dUsare dravyoMkA bagIcA lagAnevAlA puruSa zItala chAyAmeM sukhase apaharaNa karate haiM, ve sadA narakameM par3ate haiN| dUsarekI paralokakI yAtrA karatA hai| phUla-mAlA dAna karanevAle vastu thor3I ho yA bahuta-jo usapara mamatA karake use puruSa puSpaka vimAnase jAte haiN| jo devatAoMke liye curAtA hai, vaha nissandeha narakameM giratA hai| isa tarahake mandira, saMnyAsiyoMke liye Azrama tathA anAthoM aura pApa karanevAle manuSya mRtyuke pazcAt yamarAjakI AjJAse rogiyoMke liye ghara banavAte haiM, ve paralokameM uttama yamalokameM jAte haiN| yamarAjake mahAbhayaMkara dUta unheM le mahaloMke bhItara rahakara vihAra karate haiN| jo devatA, agni, jAte haiN| usa samaya unako bahuta duHkha uThAnA par3atA hai| guru, brAhmaNa, mAtA aura pitAkI pUjA karatA hai tathA devatA, manuSya tathA pazu-pakSI-inameMse jo bhI adharmameM guNavAnoM aura dInoMko rahaneke liye ghara detA hai, vaha saba mana lagAte haiM, unake zAsaka dharmarAja mAne gaye haiN| ve kAmanAoMko pUrNa karanevAle brahmalokako prApta hotA hai| bhA~ti-bhAMtike bhayAnaka daNDa dekara pApoMkA bhoga karAte rAjan ! jisane zraddhAke sAtha brAhmaNako eka kaur3IkA bhI haiN| vinaya aura sadAcArase yukta manuSya yadi bhUlase dAna kiyA hai, vaha svargalokameM devatAoMkA atithi hotA malina AcArameM lipta ho jAyeM to unake liye guru hI hai tathA usakI kIrti bar3hatI hai| ataH zraddhApUrvaka dAna zAsaka mAne gaye haiM; ve koI prAyazcitta karAkara unake pApa denA caahiye| usakA phala avazya hotA hai| dho sakate haiN| aise logoMko yamarAjake pAsa nahIM jAnA ahiMsA, kSamA, satya, lajjA, zraddhA, indriya-saMyama, pdd'taa| parastrI-lampaTa, cora tathA anyAyapUrNa bartAva dAna, yajJa, dhyAna [aura jJAna]-ye dharmake dasa sAdhana karanevAle puruSopara rAjAkA zAsana hotA hai-rAjA hI hai| anna denevAleko prANadAtA kahA gayA hai aura jo unake daNDa-vidhAtA mAne gaye haiM; parantu jo pApa chipakara prANadAtA hai, vahI saba kucha denevAlA hai| ataH atrakiye jAte haiM, unake liye dharmarAja hI daNDakA nirNaya dAna karanese saba dAnoMkA phala mila jAtA hai| anase karate haiN| isaliye apane kiye hue pApoMke liye puSTa hokara hI manuSya puNyakA saMcaya karatA hai; ataH prAyazcitta karanA caahiye| anyathA ve karor3oM kalpoMme bhI puNyakA AdhA aMza anna-dAtAko aura AdhA bhAga [phala-bhoga karAye binA] naSTa nahIM hote| manuSya mana, puNyakartAko prApta hotA-isameM tanika bhI sandeha nahIM vANI tathA zarIrase jo karma karatA hai, usakA phala use hai| dharma, artha kAma aura mokSakA sabase bar3A sAdhana hai svayaM bhoganA par3atA hai; koMke anusAra usakI sadgati yA zarIra aura zarIra sthira rahatA hai anna tathA jalase; ataH adhogati hotI hai| rAjan ! isa prakAra saMkSepase maiMne tumheM anna aura jala hI saba puruSArthoka sAdhana haiN| anna pApoMke bheda batAye haiM; bolo, aba aura kyA sunAU~? dAnake samAna dAna na huA hai na hogaa| jala tInoM yayAtine kahA-mAtale ! adharmake sAre phaloMkA lokoMkA jIvana mAnA gayA hai| vaha parama pavitra, divya, varNana to maiMne suna liyA; aba dharmakA phala btaao| zuddha tathA saba rasoMkA Azraya hai| mAtaline kahA-rAjan ! jo zreSTha brAhmaNoMko anna, pAnI, ghor3A, gau, vastra zayyA, sUta aura jUtA aura khar3AU~ dAna karatA hai, vaha bahuta bar3e Asana-ina ATha vastuokA dAna pretalokake liye vimAnapara baiThakara sukhase paralokakI yAtrA karatA hai, bahuta uttama hai| isa prakAra dAnavizeSase manuSya Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa dharmarAjake nagarameM sukhapUrvaka jAtA hai; isaliye dharmakA zrIviSNuke dhyAnameM saMlagna rahanevAle vaiSNava vaikuNThadhAmameM anuSThAna avazya karanA caahiye| rAjan ! jo loga krUra cakradhArI bhagavAn zrIviSNuke samIpa jAte haiN| zrIviSNukA karma karate aura dAna nahIM dete haiM, unheM narakameM duHsaha uttama loka zrIzaGkarajIke nivAsasthAnase Upara samajhanA duHkha bhoganA par3atA hai| dAna karake manuSya anupama sukha caahiye| vahA~ zrIviSNuke dhyAnameM tatpara rahanevAle vaiSNava bhogate hai| manuSya hI jAte haiN| manuSyoMmeM zreSTha, sadAcArI, yajJa jo eka dina bhI bhaktipUrvaka bhagavAn zivakI pUjA karAnevAle, sunautiyukta aura vidvAn brAhmaNa brahmalokako karatA hai, vaha bhI zivalokako prApta hotA hai; phira jo jAte haiN| yuddhameM utsAhapUrvaka jAnevAle kSatriyoMko anekoM bAra unakI arcanA kara cukA hai, usake liye to indralokakI prApti hotI hai tathA anyAnya puNyakartA bhI kahanA hI kyA hai| zrIviSNukI bhaktimeM tatpara aura puNyalokoMmeM gamana karate haiN| mAtalike dvArA bhagavAn ziva aura zrIviSNukI mahimAkA varNana, mAtaliko vidA karake rAjA yayAtikA vaiSNavadharmake pracAradvArA bhUlokako vaikuNTha-tulya banAnA tathA yayAtike darabArameM kAma AdikA nATaka khelanA yayAti bole-maatle| tumane dharma aura bhagavAn zrIviSNukA cintana karate haiM aura sadA unhIMmeM adharma-sabakA uttama prakArase varNana kiyaa| aba mana lagAye rahate haiM, ve unhIM ke parama padako prApta hote haiN| devatAoMke lokoMkI sthitikA varNana kro| unakI narazreSTha ! zrIziva aura bhagavAn zrIviSNuke loka eka-se saMkhyA btaao| jisa puNyake prasaGgase jisane jo loka hI haiM, una donoMmeM koI antara nahIM hai, kyoMki una donoM prApta kiyA ho, usakA bhI varNana kro| mahAtmAoM-zrIziva tathA zrIviSNukA svarUpa bhI eka mAtaline kahA-rAjan ! devatAoMke loka hI hai| zrIviSNurUpadhArI ziva aura zrIzivarUpadhArI bhAvamaya haiN| bhAvoMke aneka rUpa dikhAyI dete haiM; ataH viSNuko namaskAra hai| zrIzivake hRdayameM viSNu aura bhAvAtmaka jagatkI saMkhyA karor3oMtaka pahu~ca jAtI hai| zrIviSNuke hRdayameM bhagavAn ziva virAjamAna haiN| brahmA, parantu puNyAtmAoMke liye unameMse aTThAIsa loka hI viSNu aura ziva-ye tInoM devatA ekarUpa hI haiN| ina prApya haiM, jo eka-dUsareke Upara sthita aura atyanta tInoMke svarUpameM koI antara nahIM hai, kevala guNoMkA bheda vizAla haiN| jo loga bhagavAn zaGkarako namaskAra karate batalAyA gayA hai|* rAjendra ! Apa zrIzivake bhakta tathA haiM, unheM zivalokakA vimAna prApta hotA hai| jo bhagavAn viSNuke anurAgI haiM; ataH Apapara brahmA, viSNu prasaGgavaza bhI zivakA smaraNa yA nAma-kIrtana athavA aura ziva-tInoM devatA prasanna haiN| mAnada ! maiM indrakI unheM namaskAra kara letA hai, use anupama sukhakI prApti AjJAse isa samaya Apake pAsa AyA huuN| ataH pahale hotI hai| phira jo nirantara unake bhajanameM hI lage rahate indralokameM caliye; usake bAda kramazaH brahmaloka, haiM, unake viSayameM to kahanA hI kyA hai| jo dhyAnake dvArA zivaloka tathA viSNulokako jaaiyegaa| ve loka dAha * zaiva ca vaiSNavaM lokamekarUpaM narottama / dvayozcApyantara nAsti ekarUpaM mahAtmanoH / zivAya viSNurUpAya viSNave zivarUpiNe / zivasya hRdaye viSNurviSNokSa hRdaye zivaH // ekamUrtistrayo devA brahmaviSNumahezvarAH / trayANAmantaraM nAsti guNabhedAH prakIrtitAH / / (71 / 18-20) Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * mAtalike dvArA bhagavAn ziva aura zrIviSNukI mahimAkA varNana ********...................................................................................................... aura pralayase rahita haiN| pippalane pUchA- brahman ! mAtalikI bAta sunakara nahuSaputra rAjA yayAtine kyA kiyA ? isakA vistArake sAtha varNana kiijiye| sukarmA bole - vipravara! suniye, usa samaya sampUrNa dharmAtmAoM meM zreSTha nRpavara yayAtine mAtalise isa prakAra kahA - 'devadUta ! tumane svargakA sArA guNaavaguNa mujhe pahale hI batA diyA hai| ataH aba maiM zarIra chor3akara svargaloka meM nahIM jAU~gA / devAdhideva indrase tuma yahI jAkara kaha denaa| bhagavAn hRSIkezake nAmoMkA uccAraNa hI sarvottama dharma hai| maiM pratidina isI rasAyanakA sevana karatA huuN| isase mere roga, doSa aura pApAdi naSTa ho gaye haiN| saMsArameM zrIkRSNakA nAma sabase bar3I auSadha hai| isake rahate hue bhI manuSya pApa aura vyAdhiyoMse pIr3ita hokara mRtyuko prApta ho rahe haiM--yaha kitane AzcaryakI bAta hai| loga kitane bar3e mUrkha haiM ki zrIkRSNa nAmakA rasAyana nahIM piite| * bhagavAnkI pUjA, dhyAna, niyama, satya bhASaNa tathA dAnase zarIrakI zuddhi hotI hai| isase roga aura doSa naSTa ho jAte haiN| tadanantara bhagavAn ke prasAdase manuSya zuddha ho jAtA hai| isaliye maiM aba svargalokako nahIM cluuNgaa| apane tapase, bhAvase aura dharmAcaraNake dvArA bhagavat kRpAse isa pRthvIko hI svarga bnaauuNgaa| yaha jAnakara tuma yahA~se jAo aura sArI bAteM indrase kaha sunaao|' rAjA yayAtikI yaha bAta sunakara mAtali cale gye| unhoMne indrase saba bAteM nivedana kiiN| unheM sunakara indra punaH rAjAko svarga meM lAne ke viSayameM vicAra karane lge| pippalane pUchA- brahman ! indrake dUta mahAbhAga mAtalike cale jAnepara dharmAtmA yayAtine kauna-sA kArya kiyA ? sukarmA bole - vipravara! devarAjake dUta mAtali jaba cale gaye, taba rAjA yayAtine mana-hI-mana kucha 299 * vidyamAne hi saMsAre kRSNanAmni mahauSadhe mAnavA maraNaM yAnti pApavyAdhiprapIDitAH / na pivanti mahAmUDhAH kRSNanAmarasAyanam // (72 / 18) ------- vicAra kiyA aura turaMta hI pradhAna pradhAna dUtoMko bulAkara unheM dharma aura arthase yukta uttama Adeza diyA- 'dUto! tumaloga merI AjJA mAnakara apane aura dUsare dezoMmeM jAo; tumhAre mukhase vahA~ke saba loga merI dharmayukta bAta suneM aura sunakara usakA pAlana kreN| jagatke manuSya parama pavitra aura amRtake samAna sukhadAyI bhagavat sambandhI bhAvoMdvArA uttama mArgakA Azraya leN| sadA tatpara hokara zubha karmoMkA anuSThAna, bhagavattattvakA jJAna, bhagavAnkA dhyAna aura tapasyA kreN| saba loga viSayoMkA parityAga karake yajJa aura dAnake dvArA ekamAtra madhusUdanakA pUjana kreN| sarvatra sUkhe aura gIlemeM, AkAza aura pRthvIpara tathA carAcara prANiyoM meM kevala zrIharikA darzana kreN| jo mAnava lobha yA mohavaza lokameM merI isa AjJAkA pAlana nahIM karegA, use nizcaya hI kaThora daNDa diyA jaaygaa| merI dRSTimeM vaha corakI bhA~ti nikRSTa samajhA jaaygaa|' rAjAke ye vacana sunakara dUtoMkA hRdaya prasanna ho gyaa| ve samUcI pRthvIpara ghUma-ghUmakara samasta prajAko mahArAjakA Adeza sunAne lage- 'brAhmaNAdi cAroM varNoMke manuSyo ! rAjA yayAtine saMsArameM parama pavitra amRta lA diyA hai| Apa saba loga usakA pAna kreN| usa amRtakA nAma hai- puNyamaya vaiSNava dhrm| vaha saba doSoMse rahita aura uttama pariNAmakA janaka hai| bhagavAn kezava sabakA kleza haranevAle, sarvazreSTha, AnandasvarUpa aura paramArtha tattva haiN| unakA nAmamaya amRta saba doSoMko dUra karanevAlA hai| mahArAja yayAtine usa amRtako yahIM sulabha kara diyA hai| saMsArake loga icchAnusAra usakA pAna kreN| bhagavAn viSNukI nAbhise kamala prakaTa huA hai| unake netra kamalake samAna sundara haiN| ve jagatke AdhArabhUta aura mahezvara haiM pApoMkA nAza karake Ananda pradAna karate haiN| dAnavoM aura daityoMkA saMhAra karanevAle haiN| yajJa unake aGgasvarUpa haiM, unake I Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 - arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam hAthameM sudarzana cakra zobhA pAtA hai| ve puNyakI nidhi aura sukharUpa haiN| unake svarUpakA kahIM anta nahIM hai| sampUrNa vizva unake hRdayameM nivAsa karatA hai| ve nirmala sabako ArAma denevAle, 'rAma' nAma se vikhyAta, sabameM ramaNa karanevAle, mura daityake zatru, AdityasvarUpa, andhakArake nAzaka, malarUpa kamaloMke liye cA~danIrUpa, lakSmI nivAsasthAna, saguNa aura devezvara haiN| unakA nAmAmRta saba doSoMko dUra karanevAlA hai| rAjA yayAtine use yahIM sulabha kara diyA hai, saba loga usakA pAna kreN| yaha nAmAmRtastotra doSahArI aura uttama puNyakA janaka hai| lakSmIpati bhagavAn viSNumeM bhakti rakhanevAlA jo mahAtmA puruSa pratidina prAtaH kAla niyamapUrvaka isakA pATha karatA hai, vaha mukta ho jAtA hai| * sukarmA kahate haiM - rAjA yayAtike dUta sampUrNa dezoM, dvIpoM, nagaroM aura gA~voMmeM kahate phirate the'logo ! mahArAjakI AjJA suno, tumaloga pUrA jora lagAkara sarvatobhAvena bhagavAn viSNukI pUjA kro| dAna, yajJa, zubhakarma, dharma aura pUjana Adike dvArA bhagavAn madhusUdanakI ArAdhanA karate hue manakI sampUrNa vRttiyoMse unhIMkA dhyAna - cintana kro|' isa prakAra rAjAke uttama AdezakA, jo zubha puNya utpanna karanevAlA thA, bhUtala nivAsI saba logoMne zravaNa kiyaa| usI samayase sampUrNa manuSya ekamAtra bhagavAn murArikA dhyAna, guNagAna, japa aura tapa karane lge| vedokta sUktoM aura mantroMdvArA, jo kAnoMko pavitra karanevAle tathA amRtake samAna madhura the, zrIkezavakA yajana karane lge| unakA citta sadA ******** [ saMkSipta padmapurANa ************ 1 bhagavAnmeM hI lagA rahatA thaa| ve samasta viSayoM aura doSoMkA parityAga karake vrata, upavAsa, niyama aura dAnake dvArA bhaktipUrvaka jagannivAsa zrIviSNukA pUjana karate the rAjAkA bhagavadArAdhana sambandhI Adeza bhUmaNDalapara pravartita ho gyaa| saba loga vaiSNava prabhAvake kAraNa bhagavAnkA yajana karane lge| yajJavidhiko jAnanevAle vidvAn nAma aura karmoMka dvArA zrIviSNukA yajana karate aura unhoMke dhyAnameM saMlagna rahate the| unakA sArA udyoga bhagavAnke liye hI hotA thaa| ve viSNu pUjAmeM nirantara lage rahate the| jahA~taka yaha sArA bhUmaNDala hai aura jahA~taka pracaNDa kiraNoMvAle bhagavAn sUrya tapate haiM, vahA~taka samasta manuSya bhagavadbhakta ho gye| zrIviSNuke prabhAvase, unakA pUjana, stavana aura nAma kIrtana karanese sabake zoka dUra ho gye| sabhI puNyAtmA aura tapasvI bana gye| kisIko roga nahIM satAtA thaa| saba-ke-saba doSa aura roSase zUnya tathA samasta aizvayoMse sampanna ho gaye the| mahAbhAga ! una logoMke gharoMke daravAjoMpara sadA hI puNyamaya kalpavRkSa aura samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlI gaue~ rahatI thiiN| unake gharameM cintAmaNi nAmakI maNi thI, jo parama pavitra aura sampUrNa manorathoMko pUrNa karanevAlI mAnI gayI hai| bhagavAn viSNukI kRpAse pRthvIke samasta mAnava saba prakArake doSoMse rahita ho gaye the putra tathA pautra unakI zobhA bar3hAte the| ve maGgalase yukta, parama puNyAtmA, dAnI jJAnI aura dhyAnaparAyaNa the| dharmake jJAtA mahArAja yayAtike zAsanakAlameM durbhikSa * zrIkezavaM zahara vareNyamAnandarUpaM paramArthameva nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pibantu lokAH // zrIpadmanAbhaM kamalekSaNaM ca AdhArarUpaM jagatAM mheshm| nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pibantu lokAH // pApApahaM vyAdhivinAzarUpamAnandadaM daanvdaitynaashnm| nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pivantu lokAH // yajJAGgarUpaM ca rathAGgapANiM puNyAkaraM saukhymnntruupm| nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pivantu lokAH // vizvAdhivAsaM vimalaM virAmaM rAmAbhidhAnaM ramaNaM murArim / nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pibantu lokAH // AdityarUpaM tamasAM vinAzaM candraprakAzaM malapaGkajAnAm / nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pibantu lokAH // sakhaGgapANi madhusUdanAkhyaM taM zrInivAsaM saguNaM surezam / nAmAmRtaM doSaharaM tu rAjJA AnItamatraiva pibantu lokAH // nAmAmRtaM doSaharaM supuNyamadhItya yo mAdhavaviSNubhaktaH / prabhAtakAle niyato mahAtmA sa yAti mukti na hi kAraNaM ca / / (73 | 10- 17) Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . mAtalike dvArA bhagavAn ziva aura zrIviSNukI mahimAkA varNana . .................................................................................................... aura vyAdhiyoMkA bhaya nahIM thaa| manuSyoMkI akAla-mRtyu lage hue bAlaka govindako mastaka jhukAte aura nahIM hotI thii| saba loga viSNu-sambandhI vratoMkA pAlana dina-rAta madhura harinAmakA kIrtana karate rahate the| karanevAle aura vaiSNava the| bhagavAnkA hI dhyAna aura dvijazreSTha ! sarvatra bhagavAn viSNuke nAmako hI dhvani unhIMke nAmoMkA japa unakI dinacaryAkA aGga bana gayA sunAyI par3atI thii| bhUtalake samasta mAnava vaiSNavocita thaa| ve saba loga bhAva-bhaktike sAtha bhagavAnko bhAvase rahA karate the| mahaloM aura devamandiroMke ArAdhanAmeM tatpara rahate the| dvijazreSTha ! usa samaya saba kalazopara sUryamaNDalake samAna cakra zobhA pAte the| logoMke gharoMmeM tulasIke vRkSa aura bhagavAnke mandira pRthvIpara sarvatra zrIkRSNakA bhAva dRSTigocara hotA thA / yaha zobhA pAte the| sabake ghara sApha-suthare aura camakIle the bhUtala viSNulokakI samAnatAko pahu~ca gayA thaa| tathA uttama guNoMke kAraNa divya dikhAyI dete the| sarvatra vaikuNThameM vaiSNava loga jaise viSNukA uccAraNa karate haiM, vaiSNava bhAva chA rahA thaa| nAnA prakArake mAGgalika usI prakAra isa pRthvIpara manuSya kRSNa-nAmakA kIrtana utsavokA darzana hotA thaa| vipravara ! bhUlokameM sadA karate the| bhUtala aura vaikuNTha donoM lokoMkA eka hI zakoMkI dhvaniyA~ sunAyI par3atI thIM, jo ApasameM bhAva dikhAyI detA thA / vRddhAvasthA aura rogakA bhaya nahIM TakarAyA karatI thiiN| ve dhvaniyA~ samasta doSoM aura thA; kyoMki manuSya ajara-amara ho gaye the| bhUlokameM pApokA vinAza karanevAlI thiiN| bhagavAn viSNumeM bhakti dAna aura bhogakA adhika prabhAva dRSTigocara hotA thaa| rakhanevAlI striyoMne apane-apane gharake daravAjepara zaGkha, prAyaH saba manuSya-dvijamAtra vedoMke vidvAn aura jJAnasvastika aura padyakI AkRtiyA~ likha rakhI thiiN| saba dhyAnaparAyaNa the| saba yajJa aura dAnameM lage rahate the| loga kezavakA guNagAna karate the| koI 'hari' aura sabameM dayAkA bhAva thaa| sabhI paropakArI, zubha vicAra'murAri' kA uccAraNa karatA to koI 'zrIza', 'acyuta' sampanna aura dharmaniSTha the| mahArAja yayAtike upadezase tathA mAdhavakA nAma letA thaa| kitane hI zrInarasiMha, bhUmaNDalake samasta mAnava vaiSNava ho gaye the| kamalanayana, govinda, kamalApati, kRSNa aura rAma- bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-nRpazreSTha vena ! nAmakI raTa lagAte hue bhagavAnkI zaraNameM jAte, mantroMke nahuSaputra mahArAja yayAtikA caritra suno; ve sarvadharmadvArA unakA japa karate tathA pUjana bhI karate the| parAyaNa aura nirantara bhagavAn viSNumeM bhakti rakhanevAle saba-ke-saba vaiSNava the; ataH ve zrIviSNuke dhyAnameM magna the| unheM isa pRthvIpara rahate eka lAkha varSa vyatIta khe rahakara unhIMko daNDavat praNAma kiyA karate the| gye| parantu unakA zarIra nitya-nUtana dikhAyI detA thA, kRSNa, viSNu, hari, rAma, mukunda, madhusUdana, mAno ve paccIsa varSake taruNa ho| bhagavAn viSNuke nArAyaNa, hRSIkeza, narasiMha, acyuta, kezava, padmanAbha, prasAdase rAjA yayAti bar3e hI prazasta aura praur3ha ho gaye vAsudeva, vAmana, vArAha, kamaTha, matsya, kapila, the| bhUmaNDalake manuSya kAmanAoMke bandhanase rahita surAdhipa, vizveza, vizvarUpa, ananta, anagha, zuci, puruSa, honeke kAraNa yamarAjake pAsa nahIM jAte the| ve dAnapuSkarAkSa, zrIdhara, zrIpati, hari, zrIda, zrIza, zrInivAsa, puNyase sukhI the aura saba dharmoka anuSThAnameM saMlagna rahate sumokSa, mokSada aura prabhu-ina nAmoMkA uccAraNa karate the| jaise dUrvA aura vaTavRkSa pRthvIpara vistArako prApta hote hue pRthvIke samasta mAnava-bAla, vRddha aura kumAra bhI hai, usI prakAra ve manuSya putra-pautroMke dvArA vRddhiko prApta bhagavAnkA bhajana karate the| gharake kAma-dhaMdhoMmeM lagI huI ho rahe the| mRtyurUpI doSase hIna honeke kAraNa ve striyA~ sadA bhagavAn zrIhariko praNAma karatI aura baiThate, dIrghajIvI hote the| unakA zarIra adhika kAlataka dRr3ha sote, calate, dhyAna lagAte tathA jJAna prApta karate samaya rahatA thaa| ve sukhI the aura bur3hApekA roga unheM chU bhI bhI ve lakSmIpatikA smaraNa karatI rahatI thiiN| khela-kUdameM nahIM gayA thaa| pRthvIke sabhI manuSya paccIsa varSakI Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 * arvayasva haSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa avasthAke dikhAyI dete the| sabakA AcAra-vicAra eka uttama nATaka khelanA cAhate hai| rAjA yayAti satyase yukta thaa| sabhI bhagavAnke dhyAnameM tanmaya rahate jJAna-vijJAnameM kuzala the| unhoMne naToMko bAta sunakara the| samUcI pRthvIpara jagatmeM kisIkI mRtyu nahIM sunI sabhA ekatrita ko aura svayaM bhI usameM upasthita hue| jAtI thii| kisIko zoka nahIM dekhanA par3atA thaa| koI naToMne viprarUpadhArI bhagavAn vAmanake avatArakI lIlA bhI doSase lipta nahIM hote the| upasthita kii| rAjA unakA nATaka dekhane lge| usa ___eka samaya indrane kAmadeva aura gandharvoko bulAyA nATakameM sAkSAt kAmadevane sUtradhArakA kAma kiyaa| tathA unase isa prakAra kahA-'tuma saba loga milakara vasanta pAripArthaka bnaa| apane vallabhako prasatra aisA koI upAya karo, jisase rAjA yayAti yahA~ A karanevAlI rati-naTIke veSameM upasthita huI / nATakameM saba jaayeN|' indrake yoM kahanepara kAmadeva Adi saba loga loga pAtrake anurUpa veSa dhAraNa kiye abhinaya karane naTake vepameM rAjA yayAtike pAsa Aye aura unheM lge| makaranda (vasanta) ne mahAprAjJa rAjA yayAtike AzIrvAdase prasanna karake bole-mahArAja! hamaloga cittako kSobhameM DAla diyaa| yayAtike zarIrameM jarAvasthAkA praveza, kAmakanyAse bheMTa, pUrukA yauvana-dAna, yayAtikA kAmakanyAke sAtha prajAvargasahita vaikuNThadhAma-gamana sukarmA kahate haiM-pippala ! mahArAja yayAti jo sabhI guNoMse yukta thaa| usake bhItara rAjAne eka kAmadevake gIta, nRtya aura lalita hAsyase mohita hokara bahuta sundara tAlAba dekhA, jo dasa yojana laMbA aura svayaM bhI naTa-svarUpa ho gye| ve mala-mUtrakA tyAga pA~ca yojana caur3A thaa| saba ora kalyANamaya jalase karake Aye aura pairoMko dhoye binA hI Asanapara baiTha bharA vaha sarvatobhadra nAmaka tAlAba divya bhAvoMse zobhA gye| yaha chidra pAkara vRddhAvasthA tathA kAmadevane rAjAke pA rahA thaa| rAjA rathake vegapUrvaka calanese khinna ho gaye zarIrameM praveza kiyaa| nRpazreSTha ! una sabane milakara the| parizramake kAraNa unheM kucha pIr3A ho rahI thI; ataH indrakA kArya pUrA kara diyaa| nATaka samApta ho gyaa| saba sarovarake taTapara ThaMDI chAyAkA Azraya lekara baiTha gye| loga apane-apane sthAnako cale gye| tatpazcAt dharmAtmA thor3I dera bAda srAna karake unhoMne kamalakI rAjA yayAti jarAvasthAse parAjita hue| unakA citta sugandhase suvAsita sarovarakA zItala jala piyaa| itanemeM kAma-bhogameM Asakta ho gyaa| hI unheM atyanta madhura svarameM gAyA jAnevAlA eka divya eka dina ve kAmayukta hokara vanameM zikAra khelaneke saMgIta sunAyI par3A, jo tAla aura mUrcchanAse yukta thaa| liye gye| usa samaya unake sAmane eka hirana nikalA, rAjA turaMta uThakara usa sthAnakI ora cala diye, jahA~ jisake cAra sIMga the| usake rUpakI kahIM tulanA nahIM gItakI manohara dhvani ho rahI thii| jalake nikaTa eka thii| usake sabhI aGga sundara the| romAvaliyA~ sunahare vizAla evaM sundara bhavana thA / usIke Upara baiThakara rUpa, raMgakI thI, mastakapara rana-sA jar3A huA pratIta hotA zIla aura guNase suzobhita eka sundarI nArI manohara gIta thaa| sArA zarIra citakabare raMgakA thaa| vaha manohara mRga gA rahI thii| usakI A~kheM bar3I-bar3I thiiN| rUpa aura teja dekhane hI yogya thA / rAjA dhanuSa-bANa lekara bar3e vegase usakI zobhA bar3hA rahe the| carAcara jagatmeM usake-jaisI usake pIche daudd'e| mRga bhI unheM bahuta dUra le gayA aura sundarI strI dUsarI koI nahIM thii| mahArAja yayAtike unake dekhate-dekhate vahIM antardhAna ho gyaa| rAjAko zarIrameM jarAyukta kAmakA saJcAra pahale hI ho cukA thaa| vahA~ nandanavanake samAna eka adbhuta vana dikhAyI diyA, usa strIko dekhate hI vaha kAma vizAla rUpameM prakaTa Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * yayAtikA prajAvargasahita vaikuNThadhAma gamana * huaa| rAjA kAmAgnise jalane aura kAmajvarase pIr3ita hone lge| unhoMne usa sundarIse pUchA - zubhe ! tuma kauna ho ? kisakI kanyA ho ? tumhAre pAsa yaha kauna baiThI hai ? kalyANI ! mujhe saba bAtoMkA paricaya do| maiM nahuSakA putra huuN| merA janma candravaMzameM huA hai| pRthvIke sAtoM dvIpoMpara merA adhikAra hai| maiM tInoM lokoMmeM vikhyAta huuN| merA nAma yayAti hai| sundarI ! mujhe durjaya kAma mAre DAlatA hai| maiM uttama zIlase yukta huuN| merI rakSA kro| tumhAre samAgamake liye maiM apanA rAjya, samUcI pRthvI aura yaha zarIra bhI arpaNa kara duuNgaa| yaha trilokI tumhArI hI hai| 177 pahale jina-jina guNoMkI carcA kI hai, ve sabhI Apake bhItara vidyamAna haiM; kevala eka hI doSake kAraNa yaha merI sakhI Apako pasaMda nahIM krtii| Apake zarIrameM vRddhAvasthAkA praveza ho gayA hai| yadi Apa usase mukta ho sakeM, to yaha ApakI priyatamA ho sakatI hai| rAjan ! yahI isakA nizcaya hai| maiMne sunA hai, putra, bhrAtA aura bhRtya -- jisake zarIrameM bhI isa jarAvasthAko DAlA jAya, usImeM isakA saMcAra ho jAtA hai| ataH bhUpAla ! Apa apanA bur3hApA to putrako de dIjiye aura svayaM usakA yauvana lekara parama sundara bana jAiye merI sakhI jisa rUpameM ApakA upabhoga karanA cAhatI hai, usIke anukUla vyavasthA kIjiye / yayAti bole- mahAbhAge ! evamastu, maiM tumhArI AjJAkA pAlana karU~gA / rAjA yayAti kAma bhogameM Asakta hokara apanI vivekazakti kho baiThe the| ve ghara jAkara apane putroMse bole- 'tumalogomeMse koI eka merI duHkhadAyinI jarAvasthAko grahaNa kara le aura apanI javAnI mujhe de de, jisase maiM icchAnusAra bhoga bhoga skuuN| jo merI vRddhAvasthAko grahaNa karegA, vaha putroMmeM zreSTha samajhA jAyagA aura vahI mere rAjyakA svAmI hogaa| usako sukha, sampatti, dhana-dhAnya, bahuta-sI santAneM tathA yaza aura kIrti prApta hogii|' turune kahA - pitAjI! isameM sandeha nahIM ki pitA-mAtAkI kRpAse hI putrako zarIrakI prApti hotI hai; ataH usakA kartavya hai ki vaha vizeSa ceSTAke sAtha mAtA-pitAkI sevA kre| parantu mahArAja yauvana-dAna karanekA yaha merA samaya nahIM hai| 5 turukI bAta sunakara dharmAtmA rAjAko bar3A krodha huaa| ve use zApa dete hue bole- 'tUne merI AzAkA anAdara kiyA hai, ataH tU saba dharmose bahiSkRta aura yayAti bole- mujhe ina sabhI guNoMse yukta pApI ho jA terA hRdaya pavitra jJAnase zUnya ho jAya aura tU kor3hI ho jaa|' turuko isa prakAra zApa dekara ve apane dUsare putra yaduse bole - 'beTA! tU merI jarAvasthAko grahaNa kara aura merA akaNTaka rAjya bhog|' yaha sunakara 1 samajho / maiM isake yogya pati ho sakatA huuN| - vizAlAne kahA- rAjan! maiM jAnatI hU~, Apa apane puNyake liye tInoM lokoMmeM vikhyAta haiN| maiMne rAjAkI bAta sunakara sundarIne apanI sakhI vizAlAko uttara deneke liye prerita kiyaa| taba vizAlAne kahA-' -'narazreSTha! yaha ratikI putrI hai| isakA nAma azrubindumatI hai| maiM isake prema aura sauhArdavaza sadA isake sAtha rahatI huuN| hama donoMmeM svAbhAvika mitratA hai, jisase maiM sarvadA prasanna rahatI huuN| merA nAma vizAlA hai| maiM varuNakI putrI hU~ mahArAja! merI yaha sundarI sakhI yogya varakI prAptike liye tapasyA kara rahI hai| isa prakAra maiMne Apase apanI isa sakhIkA tathA apanA bhI pUrA-pUrA paricaya de diyaa|' The Fat yaha yayAti bole- zubhe ! merI bAta suno sundara mukhavAlI ratikumArI mujhe hI patirUpameM svIkAra kre| yaha bAlA jisa-jisa vastukI icchA karegI, vaha saba maiM ise pradAna kruuNgaa| 303 PAW vizAlAne kahA- rAjan! maiM isakA niyama batalAtI hU~, pahale use suna liijiye| yaha sthira yauvanase yuktaH sarvajJa, vIrake lakSaNoMse suzobhita, devarAjake samAna tejasvI, dharmakA AcaraNa karanevAle, trilokapUjita, subuddhi, supriya tathA uttama guNoMse yukta puruSako apanA pati banAnA cAhatI hai 1 1757,44 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ............................................................................................................***** w........................................................................ yadune hAtha jor3akara kahA - 'pitAjI! kRpA kiijiye| maiM bur3hApekA bhAra nahIM Dho sktaa| zItakA kaSTa sahanA, adhika rAha calanA, kadana bhojana karanA, jinakI javAnI bIta gayI ho aisI striyoMse samparka rakhanA aura manakI pratikUlatAkA sAmanA karanA - ye vRddhAvasthAke pA~ca hetu haiN|' yaduke yoM kahanepara mahArAja yayAtine kupita hokara unheM bhI zApa diyA- 'jA, terA vaMza rAjyahIna hogA, usameM kabhI koI rAjA na hogaa|' yadune kahA- -mahArAja! maiM nirdoSa huuN| Apane mujhe zApa kyoM de diyA ? mujha dInapara dayA kIjiye, prasanna ho jaaiye| yayAti bole- beTA ! mahAn devatA bhagavAn viSNu jaba tere vaMzameM apane aMzasahita avatAra leMge, usa samaya terA kula pavitra - zApase mukta ho jAyagA / rAjA yayAtine kuruko zizu samajhakara chor3a diyA aura zarmiSThAke putra puruko bulAkara kahA - 'beTA! tU merI vRddhAvasthA grahaNa kara le|' pUrune kahA- 'rAjan! maiM ApakI AzAkA pAlana kruuNgaa| mujhe apanI vRddhAvasthA dIjiye aura Aja hI merI yuvAvasthAse sundara rUpa dhAraNa kara uttama bhoga bhogiye|' yaha sunakara mahAmanasvI rAjAkA citta atyanta prasanna huaa| ve pUruse bole- 'mahAmate ! tUne merI vRddhAvasthA grahaNa kI aura apanA yauvana mujhe diyA; isaliye mere diye hue rAjyakA upabhoga kr|' aba rAjAkI bilakula nayI avasthA ho gyii| ve solaha varSake taruNa pratIta hone lge| dekhanemeM atyanta sundara, mAno dUsare kAmadeva hoN| mahArAjane pUruko apanA dhanuSa, rAjya, chatra, ghor3A, hAthI, dhana, khajAnA, deza, senA, ca~vara aura vyajana - saba kucha de ddaalaa| dharmAtmA nahuSakumAra aba kAmAtmA ho gye| ve kAmAsakta hokara bAraMbAra usa strIkA cintana karane lge| unheM apane pahale vRttAntakA smaraNa na rahA nayI javAnI pAkara ve bar3I zIghratAke sAtha kadama bar3hAte hue azrubindumatIke pAsa gye| usa samaya unakA citta kAmase unmatta ho rahA thaa| ve vizAla netroMvAlI vizAlAko dekhakara bole- 'bhadre ! maiM prabala doSarUpa [ saMkSipta padmapurANa ................................................... vRddhAvasthAko tyAgakara yahA~ AyA huuN| aba maiM taruNa hU~, ataH tumhArI sakhI mujhe svIkAra kre|' vizAlA bolI- rAjan ! Apa doSarUpA jarAvasthAko tyAgakara Aye haiM, yaha bar3I acchI bAta hai; parantu aba bhI Apa eka doSase lipta haiM, jisase yaha Apako svIkAra karanA nahIM caahtii| ApakI do sundara netroMvAlI striyA~ haiM-- zarmiSThA aura devyaanii| aisI dazAmeM Apa merI isa sakhIke vazameM kaise raha sakeMge ? jalatI huI AgameM samA jAnA aura parvatake zikharase kUda par3anA acchA hai; kintu rUpa aura tejase yukta honepara bhI aise patise vivAha karanA acchA nahIM hai, jo sautarUpI viSase yukta ho / yadyapi Apa guNoMke samudra haiM, to bhI isI eka doSake kAraNa yaha Apako pati banAnA pasaMda nahIM krtii| yayAtine kahA- - zubhe! mujhe devayAnI aura zarmiSThAse koI prayojana nahIM hai| isa bAta ke liye maiM satyadharmase yukta apane zarIrako chUkara zapatha karatA huuN| azrubindumatI bolI- rAjan! maiM hI Apake rAjya aura zarIrakA upabhoga kruuNgii| jisa-jisa kAryake liye maiM kahU~, use Apako avazya pUrNa karanA hogaa| isa bAtakA vizvAsa dilAneke liye apanA hAtha mere hAthameM diijiye| 773-15 yayAtine kahA- rAjakumArI! maiM tumhArI sivA kisI dUsarI strIko nahIM grahaNa kruuNgaa| varAnane! merA rAjya, samUcI pRthvI, merA yaha zarIra aura khajAnA - sabakA tuma icchAnusAra upabhoga kro| sundarI! lo, maiMne tumhAre hAthameM apanA hAtha de diyaa| P azubindumatI bolI- mahArAja ! aba maiM ApakI patnI bnuuNgii| itanA sunate hI mahArAja yayAtikI A~kheM harSase khila uThIM; unhoMne gAndharva vivAhakI vidhise kAma kumArI azrubindumatIko grahaNa kiyA aura yuvAvasthAke dvArA ve usake sAtha vihAra karane lge| azrubindumatImeM Asakta hokara vahA~ rahate hue rAjAko bIsa hajAra varSa bIta gye| isa prakAra indrake liye kiye hue kAmadevake prayogase usa strIne mahArAjako bhalIbhA~ti Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] ******* * yayAtikA prajAvargasahita vaikuNThadhAma gamana * -------- mohita kara liyaa| eka dinakI bAta hai - kAmanandinI nahIM ki yaha kArya dUsare manuSyoMke liye sarvathA asAdhya hai; para Apake liye to sAdhya hI hai - yaha maiM bilakula saca-saca kaha rahI huuN| isI uddezyase maiMne Apako apanA svAmI banAyA thA; Apa saba prakArake zubhalakSaNoMse sampanna aura saba dharmose yukta haiN| maiM jAnatI -Apa bhagavAn viSNuke bhakta haiM, vaiSNavoMmeM parama zreSTha haiN| jisake Upara bhagavAn viSNukI kRpA hotI hai, vaha sarvatra jA sakatA hai| isI AzAse maiMne Apako patirUpameM aGgIkAra kiyA thaa| rAjan ! kevala Apane hI mRtyulokameM Akara sampUrNa manuSyoMko jarAvasthAkI pIr3Ase rahita aura mRtyuhIna banAyA hai| narazreSTha! Apane indra aura yamarAjakA virodha karake martyalokako roga aura pApase zUnya kara diyA hai| mahArAja! Apake samAna dUsarA koI bhI rAjA nahIM hai| bahuta se purANoMmeM bhI Apake jaise rAjAkA varNana nahIM miltaa| maiM acchI taraha jAnatI hU~, Apa saba dharmoka jJAtA haiM / azrubindumatIne mohita hue rAjA yayAtise kahA'prANanAtha ! mere hRdayameM kucha abhilASA jAgrat huI hai| Apa mere usa manorathako pUrNa kiijiye| pRthvIpate ! Apa yajJoMmeM pradhAna azvamedha yajJakA anuSThAna kreN|' rAjA bole- mahAbhAge ! evamastu, maiM tumhArA priya kArya avazya kruuNgaa| aisA kahakara mahArAjane rAjya-bhogase niHspRha apane putra pUruko bulaayaa| pitAkA AhvAna sunakara pUru Aye unhoMne bhaktipUrvaka hAtha jor3akara rAjAke caraNoMmeM praNAma kiyA aura azrubindumatIke yugala caraNoMmeM bhI mastaka jhukaayaa| isake bAda ve pitAse bole'mahAprAjJa ! maiM ApakA dAsa hU~ batAiye, mere liye ApakI kyA AjJA hai, maiM kauna-sA kArya karU~ ?' rAjAne kahA- beTA! puNyAtmA dvijoM, RtvijoM aura bhUmipAloMko Amantrita karake tuma azvamedha yajJakI taiyArI kro| 305 mahAtejasvI pUru bar3e dhArmika the| unhoMne pitAke kahanepara unakI AjJAkA pUrNatayA pAlana kiyaa| tatpazcAt rAjA yayAtine kAma kanyAke sAtha yajJakI dIkSA lii| unhoMne azvamedha yajJameM brAhmaNoM aura donoMko aneka prakArake dAna diye| yajJa samApta honepara mahArAjane usa sumukhIse pUchA- 'bAle! aura koI kArya bhI, jo tumheM atyanta priya ho, batAo maiM tumhArA kauna-sA kArya karU~ ?' yaha sunakara usane rAjAse kahA'mahArAja ! maiM indraloka, brahmaloka, zivaloka tathA viSNulokakA darzana karanA cAhatI huuN|' rAjA bole - 'mahAbhAge ! tumane jo prastAva kiyA hai, vaha isa samaya mujhe asAdhya pratIta hotA hai vaha to puNya, dAna, yajJa aura tapasyAse hI sAdhya hai| maiMne Ajataka aisA koI manuSya nahIM dekhA yA sunA hai, jo puNyAtmA hokara bhI martyalokase isa zarIrake sAtha hI svargako gayA ho| ataH sundarI! tumhArA batAyA huA kArya mere liye asAdhya hai| priye ! dUsarA koI kArya batAo, use avazya pUrNa kruuNgaa|' azrubindumatI bolI- rAjan ! isameM sandeha rAjAne kahA - bhadre ! tumhArA kahanA satya hai, mere liye koI sAdhya asAdhyakA prazna nahIM hai| jagadIzvarakI kRpAse mujhe svargalokameM saba kucha sulabha haiN| tathApi maiM svargameM jo nahIM jAtA hU~, isakA kAraNa suno| mere chor3a denepara mAnavalokakI sArI prajA mRtyukA zikAra ho jAyagI, isameM tanika bhI sandeha nahIM haiN| sumukhi ! yahI socakara maiM svargameM nahIM calatA hU~; yaha maiMne tumheM sacI bAta batAyI hai| rAnI bolI- mahArAja ! una lokoMko dekhakara maiM phira martyalokameM lauTa aauuNgii| isa samaya unheM dekhaneke liye mere manameM itanI utsukatA huI hai, jisakI kahIM tulanA nahIM hai| rAjAne kahA- devi! tumane jo kucha kahA hai, use niHsandeha pUrNa karU~gA / apanI priyA azrubindumatIse yoM kahakara rAjA socane lage- 'matsya pAnIke bhItara rahatA hai, kintu vaha bhI jAlase ba~dha jAtA hai| svargameM yA pRthvIpara jo sthAvara Adi prANI haiM, una sabapara kAlakA prabhAva hai| ekamAtra kAla hI isa jagatke rUpameM upalabdha hotA hai| kAlase Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 . arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa pIr3ita manuSyako mantra, tapa, dAna, mitra aura bandhu- diyA ho, usakI rakSA nahIM dekhI jaatii| yaha mere bAndhava-koI bhI nahIM bacA sakate / vivAha, janma aura pUrvakarmokA pariNAma hI hai, dUsarA kucha nahIM hai| isa strIke mRtyu-ye kAlake race hue tIna bandhana hai| ye jahA~, jaise rUpameM daiva hI yahA~ A pahu~cA hai, isameM tanika bhI sandeha aura jisa hetuse honeko hote haiM, hokara hI rahate haiM; koI nahIM hai| mere gharameM jo nATaka khelanevAle naTa aura nartaka meTa unheM nahIM sktaa|* upadrava, AghAtadoSa, sarpa aura Aye the, unhIMki saGgase mere zarIrameM jarAvasthAne praveza vyAdhiyA~-ye sabhI karmase prerita hokara manuSyako prApta kiyA hai| ina saba bAtoMko maiM apane karmokA hI pariNAma hote haiN| Ayu, karma, dhana, vidyA aura mRtyu-ye pA~ca mAnatA huuN|' bAteM jIvake garbha meM rahate samaya hI raca dI jAtI haiN| isa prakArakI cintAmeM par3akara rAjA yayAti bahuta jIvako devatva, manuSyatva, pazu-pakSI Adi tiryagyoniyA~ duHkhI ho gye| unhoMne socA-'yadi maiM prasannatApUrvaka aura sthAvara yoni-ye saba kucha apane-apane isakI bAta nahIM mAnU~gA to mere satya aura dharma-donoM karmAnusAra hI prApta hote haiN| manuSya jaisA karatA hai, vaisA hI cale jAyeMge, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jaisA bhogatA hai; use apane kiye hueko hI sadA bhoganA par3atA karma maiMne kiyA thA, usake anurUpa hI phala Aja hai| vaha apanA hI banAyA huA duHkha aura apanA hI racA dRSTigocara huA hai| yaha nizcita bAta hai ki daivakA vidhAna huA sukha bhogatA hai| jo loga apane dhana aura buddhise TAlA nahIM jA sakatA hai|' kisI vastuko anyathA karanekI yukti rakhate haiM, ve bhI isa taraha soca-vicArameM par3e hue rAjA yayAti apane upArjita sukha-duHkhoMkA upabhoga karate haiN| jaise sabake keza dUra karanevAle bhagavAn zrIhariko zaraNameM bachar3A hajAroM gauoMke bIcameM khar3I honepara bhI apane gye| unhoMne mana-hI-mana bhagavAn madhusUdanakA dhyAna mAtAko pahacAnakara usake pAsa pahu~ca jAtA hai, usI aura namaskArapUrvaka stavana kiyA tathA kAtarabhAvase prakAra pUrva-janmake kiye hue zubhAzubha karma kartAkA kahA-'lakSmIpate ! maiM ApakI zaraNameM AyA haiM, Apa anusaraNa karate haiN| pahalekA kiyA huA karma kartAke merA uddhAra kiijiye| sonepara usake sAtha hI sotA hai, usake khar3e honepara khar3A sukarmA kahate haiM-parama dharmAtmA rAjA yayAti hotA hai aura calanepara pIche-pIche calatA hai| tAtparya yaha isa prakAra cintA kara hI rahe the ki ratikumArI devI ki karma chAyAkI bhA~ti kartAka sAtha lagA rahatA hai| jaise azrubindumatIne kahA-'rAjan! anyAnya prAkRta chAyA aura dhUpa sadA eka-dUsarese sambaddha hote haiM, usI manuSyoMkI bhA~ti Apa duHkhapUrNa cintA kaise kara rahe haiN| prakAra karma aura kartAkA bhI paraspara sambandha hai| zastra, jisake kAraNa Apako duHkha ho, vaha kArya mujhe kabhI nahIM agni, viSa Adise jo bacAne yogya vastu hai, usako karanA hai| usake yo kahanepara rAjAne usa varAGganAse bhI daiva hI bacAtA hai| jo vAstavameM arakSita vastu hai, kahA-'devi ! mujhe jisa bAtakI cintA huI hai, use usakI daiva hI rakSA karatA hai| daivane jisakA nAza kara batAtA haiM, suno| mere svarga cale jAnepara sArI prajA dIna * na mantrA na tapo dAnaM na mitrANi na bAndhavAH / zakuvanti paritrAtu + kAlena piidditm|| prayaH kAlakRtAH pAzAH zakyate na nivartitum / vivAo janma maraNaM yathA yatra ca yena c| (81 / 33-34) + paJcaitAni visRjyante garbhasthasyaiva dehinaH / AyuH karma ca vittaM ca vidyA nidhanameva ca // (81 / 41) * devatvamatha mAnuSyaM pazutvaM pakSitA tathA / niryakatvaM sthAvaratvaM ca prApyate vai svakarmabhiH / / Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * yayAtikA prajAvargasahita vaikuNThadhAma-gamana . 307 ........... Heta.... ho jaaygii| tathApi aba maiM tumhAre sAtha svargalokako bar3e harSameM bharakara yaha vacana kahA-'sajjano! maiM cluuNgaa|' yoM kahakara rAjAne apane uttama putra pUruko, jo apanI isa palIke sAtha pahale indralokameM jAtA hU~, phira saba dharmoke jJAtA, vRddhAvasthAse yukta aura parama buddhimAn kramazaH brahmaloka aura zivalokame jaauuNgaa| isake bAda the, bulAyA aura isa prakAra kahA-'dharmAtman ! merI samasta lokoMke pApa dUra karanevAle tathA jIvoMko saddati AjJAse tumane dharmakA pAlana kiyA hai, aba merI pradAna karanevAle viSNudhAmako prApta hoU~gA-isameM vRddhAvasthA de do aura apanI yuvAvasthA grahaNa kro| tanika bhI sandeha nahIM hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura khajAnA, senA tathA savAriyoMsahita merA yaha rAjya tathA zUdra-merI samasta prajAko kuTumbasahita yahIM sukhapUrvaka samudrasahita samUcI pRthvIko bhogo| maiMne ise tumheM hI rahanA caahiye| yahI merI AjJA hai| Ajase ye mahAbAhu diyA hai| duSToko daNDa denA aura sAdhu puruSoMkI rakSA pUru ApalogoMke rakSaka haiN| inakA svabhAva dhIra hai, maiMne karanA tumhArA kartavya hai| . inheM zAsanakA adhikAra dekara rAjAke padapara pratiSThita tAta ! tumheM dharmazAstrako pramANa mAnakara usIke kiyA hai|' anusAra saba kArya karanA caahiye| mahAbhAga ! zAstrIya mahArAjake yo kahanepara prajAjanoMne kahA- nRpazreSTha vidhike anusAra bhaktipUrvaka brAhmaNoMkA pUjana karanA, sampUrNa vedoMmeM dharmakA hI zravaNa hotA hai, purANoM meM bhI kyoMki ve tInoM lokoMmeM pUjanIya haiN| pA~cave-sAtaveM dina dharmakI hI vyAkhyA kI gayI hai, kintu pUrvakAlameM kisIne khajAnekI dekhabhAla karate rahanA, sevakoko dhana aura dharmakA sAkSAt darzana nahIM kiyaa| kevala hamalogoMne hI bhojana Adise prasanna karake sadA inakA Adara krnaa| candravaMzameM rAjA nahuSake ghara utpanna hue Apake rUpameM guptacaroMko niyukta karake rAjyake pratyeka aGgapara dRSTi usa dazAGga dharmakA sAkSAtkAra kiyA hai| mahArAja ! rakhanA, sadA dAna dete rahanA, zatrupara anurAga yA vizvAsa Apa satyapriya, jJAna-vijJAna-sampanna, puNyakI mahAn na karanA, vidvAn puruSoMke dvArA sadA apanI rakSAkA prabandha rAzi, guNoMke AdhAra tathA satyake jJAtA haiN| satyakA rkhnaa| beTA ! apane manako kAbUmeM rakhanA, kabhI pAlana karanevAle mahAn ojasvI puruSa parama-dharmakA zikAra khelaneke liye na jAnA / strI, khajAnA, senA aura anuSThAna karate haiN| Apase bar3hakara dUsarA koI puruSa hamAre zatrupara kabhI vizvAsa na krnaa| suyogya pAtroM aura saba dekhane meM nahIM AyA hai| Apa-jaise dharmapAlaka evaM prakArake baloMkA saMgraha krnaa| yajJoMke dvArA bhagavAn satyavAdI rAjAko hama mana, vANI aura zarIrahaSIkezakA pUjana karanA aura sadA puNyAtmA bane rhnaa| kisIkI bhI kriyAdvArA chor3ane meM asamartha hai| mahArAja ! prajAko jisa vastuko icchA ho, vaha saba unheM pratidina jaba Apa hI nahIM raheMge, taba strI, dhana, bhoga aura jIvana dete rhnaa| beTA ! tuma prajAko sukha pahu~cAo, prajAkA lekara hama kyA kreNge| ataH rAjendra ! aba hameM yahA~ pAlana-poSaNa kro| parAyeM dhana aura parAyI striyoMke rahanekI koI AvazyakatA nahIM hai| Apake sAtha hI hama prati kabhI dUSita vicAra manameM na laanaa| veda aura bhI cleNge|' zAstrokA nirantara cintana karanA aura sadA astra-zastroMke prajAjanoMkI yaha bAta sunakara rAjA yayAtiko bar3A abhyAsameM lage rahanA / hAthI aura ratha hA~kanekA abhyAsa harSa huaa| ve bole-'Apa saba loga parama puNyAtmA bhI bar3hAte rhnaa|' hai, mere sAtha cleN| yoM kahakara ve kAmakanyAke sAtha putrako aisA Adeza dekara rAjAne AzIrvAdake dvArA rathapara savAra hue| vaha ratha candramaNDalake samAna jAna use prasanna kiyA aura apane hAthase rAjasiMhAsanapara par3atA thaa| sevakagaNa hAthameM caivara aura vyajana lekara bitthaayaa| phira apanI vRddhAvasthA le putrako yauvana mahArAjako havA kara rahe the| rAjAke manameM kisI samarpita karake mahArAjane samasta prajAoMko bulAyA aura prakArakI pIr3A nahIM thii| unake rAjyameM brAhmaNa, kSatriya, saMpanyu0 11 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 * ayasva haSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta pApurANa . . . . . . . . . . . . . vaizya tathA zUdra-sabhI vaiSNava the| inake sivA, jo viSNu aura ziva-tIna rUpoMmeM abhivyakti huI hai| antyaja the, unake manameM bhI bhagavAn viSNuke prati bhakti tathApi merI viSNulokameM jAneko icchA hai, ataH Apake thii| sabhI divya mAlA dhAraNa kiye tulasIdaloMse zobhA caraNoMmeM praNAma karatA hai| bhagavAn ziva bolepA rahe the| unakI saMkhyA araboM-kharabotaka pahu~ca gyii| 'mahArAja ! evamastu, tuma viSNulokako jaao|' unakI sabhI bhagavAn viSNuke dhyAnameM tatpara aura japa evaM dAnameM AzA pAkara rAjAne kalyANamayI bhagavatI umAko saMlagna rahanevAle the| saba-ke-saba viSNu-bhakta aura namaskAra kiyA aura una paramapAvana viSNubhaktoMke sAtha puNyAtmA the| una sabane mahArAjake sAtha divya lokoMkI ve viSNudhAmako cala diye| RSi aura devatA saba ora yAtrA kii| usa samaya sabake hRdayameM mahAn Ananda chA khar3e ho unakI stuti kara rahe the| gandharva, kinara, siddha, rahA thaa| rAjA yayAti sabase pahale indralokameM gaye, puNyAtmA, cAraNa, sAdhya, vidyAdhara, unacAsa marudgaNa, unake teja, puNya, dharma aura tapobalase aura loga bhI AThoM vasu, gyArahoM rudra, bArahoM Aditya, lokapAla tathA sAtha-sAtha gye| vahA~ pahu~canepara devatA, gandharva, kinnara samasta trilokI cAroM ora unakA guNagAna kara rahI thii| tathA cAraNoMsahita devarAja indra unake sAmane Aye aura mahArAja yayAtine roga-zokase rahita anupama viSNuunakA sammAna karate hue bole-'mahAbhAga ! ApakA lokakA darzana kiyaa| saba prakArakI zobhAse sampanna svAgata hai ! Aiye, mere gharameM padhAriye aura divya, pAvana soneke vimAna usa lokakI suSamA bar3hA rahe the| cAroM evaM manorama bhogoMkA upabhoga kiijiye| ora divya chaTA chA rahI thii| vaha mokSakA uttama dhAma - rAjAne kahA-devarAja ! Apake caraNAravindoMmeM vaiSNavoMse zobhA pA rahA thaa| devatAoMkI vahA~ bhIr3a-sI praNAma karake hamaloga sanAtana brahmalokameM jA rahe haiN| lagI thii| - yaha kahakara devatAoke mukhase apanI stuti sunate nahuSanandana yayAtine saba prakArake dAhase rahita usa hue ve brahmalokame gye| vahA~ munivaroMke sAtha divya dhAmameM praveza karake kezahArI bhagavAn nArAyaNakA mahAtejasvI brahmAjIne ardhyAdi suvistRta upacAroMke dvArA darzana kiyaa| bhagavAnke Upara caidove tane hue the, jinase unakA Atithya-satkAra kiyA aura kahA-'rAjan ! unakI bar3I zobhA ho rahI thii| ve saba prakArake AbhUSaNa tuma apane zubha karmoke phalasvarUpa viSNulokako aura pIta vastroMse vibhUSita the| unake vakSaHsthalameM jaao|' brahmAjIke yoM kahanepara ve pahale zivalokameM zrIvatsakA cihna zobhA pA rahA thaa| sabake mahAn Azraya gaye, vahA~ bhagavAn zaGkarane pArvatIjIke sAtha unakA bhagavAna jagannAtha lakSmIke sAtha garur3apara virAjamAna the| svAgata-satkAra kiyA aura isa prakAra kahA- ve hI parAtpara paramezvara haiN| sampUrNa devalokoMkI gati haiN| 'mahArAja ! tuma bhagavAn viSNuke bhakta ho, ataH mere bhI paramAnandamaya kaivalyase suzobhita hai| bar3e-bar3e loka, atyanta priya ho, kyoMki mujhameM aura viSNumeM koI antara puNyAtmA vaiSNava, devatA tathA gandharva unakI sevAmeM rahate nahIM hai| jo viSNu haiM, vahI maiM hU~ tathA mujhIko viSNu haiN| rAjA yayAtine apanI patnIsahita nikaTa jAkara samajho. puNyAtmA viSNubhaktake liye bhI yahI sthAna hai| gandharvodvArA sevita, devavRndase ghire, duHkha-klezahArI prabhu ataH mahArAja ! tuma yahA~ icchAnusAra raha sakate ho|' nArAyaNako namaskAra kiyA tathA unake sAtha jo anya - bhagavAn zivake yoM kahanepara zrIviSNuke priya bhakta vaiSNava padhAre the, unhoMne bhI bhaktipUrvaka bhagavAnke donoM yayAtine mastaka jhukAkara unake caraNoMmeM bhaktipUrvaka caraNa-kamaloMmeM mastaka jhukaayaa| parama tejasvI rAjAko praNAma kiyA aura kahA-'mahAdeva ! Apane isa samaya praNAma karate dekha bhagavAn haSIkezane kahA-'mahArAja ! jo kucha bhI kahA hai, satya hai, Apa donoMmeM vastutaH koI maiM tumapara bahuta saMtuSTa huuN| tuma mere bhakta ho; ataH tumhAre antara nahIM hai| eka hI paramAtmAke svarUpakI brahmA, manameM yadi koI durlabha manoratha ho to usake liye vara Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] EN ---------------- * yayAtikA prajAvargasahita vaikuNThadhAma gamana mA~go maiM use nissandeha pUrNa kruuNgaa|' 1 rAjA bole- madhusUdana ! jagatpate! devezvara ! yadi Apa mujhapara santuSTa haiM to sadAke liye mujhe apanA dAsa banA lIjiye / bhagavAn zrIviSNune kahA- mahAbhAga ! aisA hI hogaa| tuma mere bhakta ho, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| rAjan ! tuma apanI patnIke sAtha sadA mere lokameM nivAsa kro| bhagavAnkI aisI AjJA pAkara unakI kRpAse mahArAja yayAti parama prakAzamAna viSNulokameM nivAsa karane lage / sukarmA kahate haiM-pippalajI ! yaha sampUrNa pApanAzaka caritra maiMne Apako sunA diyaa| saMsArameM rAjA yayAtikA divya evaM zubha jIvanacaritra parama kalyANa dAyaka tathA pitRbhakta putroMkA uddhAra karanevAlA hai| pitAkI sevAke prabhAvase pUruko rAjya prApta huaa| pitA-mAtAke samAna abhISTa phala denevAlA dUsarA koI nahIM hai| jo putra mAtAke bulAnepara harSameM bharakara usakI ora jAtA hai, use gaGgAsnAnakA phala milatA hai| jo mAtA aura pitAke caraNa pakhAratA hai, vaha mahAyazasvI putra una donoMkI kRpAse samasta tIrthoka sevanakA phala bhogatA hai| unake zarIrako dabAkara vyathA dUra karanese azvamedha yajJakA phala milatA hai jo bhojana aura vastra dekara mAtA-pitAkA pAlana karatA hai, use pRthvIdAnakA puNya prApta hotA hai| gaGgA aura mAtA sarvatIrthamayI mAnI gayI hai, * . *********** isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jaise jagatmeM samudra parama puNyamaya evaM pratiSThita mAnA gayA hai, usI prakAra isa saMsArameM pitA-mAtAkA bhI mahatvapUrNa sthAna hai| aisA paurANika vidvAnoMkA kathana hai| jo putra mAtA-pitAko kaTuvacana sunAtA aura kosatA hai, vaha bahuta duHkha denevAle narakameM par3atA hai| jo gRhastha hokara bhI bUr3he mAtA-pitAkA pAlana nahIM karatA, vaha putra narakameM par3atA aura bhArI yAtanA bhogatA hai| jo durbuddhi evaM pApAcArI puruSa pitAkI nindA karatA hai, usake usa pApakA prAyazcitta prAcIna vidvAnoMko bhI kabhI dRSTigocara nahIM huA hai| * pitRmAtRsame nAsti abhISTaphaladAyakam / / | samAhUto yadA putraH prayAti mAtaraM prati yo yAti haryasaMyukto gaGgAstrAnaphalaM labhet // pAdaprakSAlana yazca kurute ca mahAyazAH / sarvatIrthaphalaM bhuGge prasAdAdubhayoH sutaH // aGgasaMvAhanAsAtha azvamedhaphalaM lbhet| bhojanAcchAdanazcaiva guru ca paripoSayet // pRthvIdAnasya yatpuNyaM tatpuNyaM tasya jAyate sarvatIrthamayI gaGgA tathA mAtA na saMzayaH // bahupuNyamayaH sindhuryathA loke pratiSThitaH / asminneva pitA tadvat purANAH kavayo viduH // zaMsate krozate yastu pitaraM mAtaraM punaH sa putro narakaM yAti bahuduHkhapradAyakam // mAtaraM pitaraM vRddha gRhastho yo na possyet| sa putro narakaM yAti vedanAM prApnuyAd dhruvam // kutsate pApakartA yo guruM putraH sudurmtiH| niSkRtistasya noddiSTA purANaiH kavibhiH kadA || (84 // 5-13) LM + evaM matvA tvahaM vipra pUjayAmi dine dine| mAtaraM pitaraM bhaktyA pAdasaMvAhanAdibhiH // kRtyAkRtyaM vadecaiva samAhUya gururmama / tatkaromyavicAreNa zaktyA svasya ca pippala // tena me paramaM jJAnaM saMjAtaM gtidaaykm| etayozca prasAdena saMsAre parivartate // 309 vipravara! yahI saba socakara maiM pratidina mAtApitAkI bhaktipUrvaka pUjA karatA hU~ aura caraNa dabAne AdikI sevAmeM lagA rahatA huuN| mere pitA mujhe bulAkara jo kucha bhI AjJA dete haiM, use maiM apanI zaktike anusAra binA vicAre pUrNa karatA huuN| isase mujhe sadgati pradAna karanevAlA uttama jJAna prApta huA hai| pitA-mAtAkI kRpAse saMsArameM tInoM kAloMkA jJAna sulabha ho jAtA hai| pRthvIpara rahanevAle jo manuSya mAtA-pitAkI bhakti karate haiM, unheM yaha jJAna prApta hotA hai maiM yahIM rahakara svargalokatakakI bAteM jAnatA huuN| vidyAdhara zreSTha ! Apa bhI jAiye aura bhagavatsvarUpa mAtA-pitAkI ArAdhanA kIjiye dekhiye ina mAtA-pitAke prasAdase hI mujhe aisA jJAna milA hai| | Sup bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-- rAjan ! vipravara L 118 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 * arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa sukarmAke mukhase ye upadeza sunakara pippalako apanI sukarmA mAtA-pitAkI sevAmeM laga gye| mahAmate ! karatUtapara bar3I lajjA AyI aura ve dvijazreSTha sukarmAko pitRtIrthase sambandha rakhanevAlI ye sArI bAteM maiMne tumhe praNAma karake svargako cale gye| tatpazcAt dharmAtmA batA dI; bolo aba aura kisa viSayakA varNana kasai? gurutIrthake prasaGgameM maharSi cyavanakI kathA-kuJjala pakSIkA apane putra ujvalako jJAna, vrata aura stotrakA upadeza venane kahA-bhagavan ! devadevezvara ! Apane denevAlI hai|' aisA nizcaya karake ve pitA Adiko tathA mujhapara kRpA karake bhAryAtIrtha, parama uttama pitRtIrtha evaM palI, putra aura dhanako bhI gharapara hI chor3akara tIrthayAtrAke parama puNyadAyaka mAtRtIrthakA varNana kiyaa| hRSIkeza! prasaGgase bhUtalapara vicarane lge| munIzvara cyavanane narmadA, aba prasanna hokara mujhe gurutIrthakI mahimA btlaaiye| sarasvatI tathA godAvarI Adi samasta nadiyoM aura bhagavAn zrIviSNu bole-rAjan ! gurutIrtha samudrake taToMkI yAtrA kii| anyAnya kSetroM, sampUrNa tIrthoM bar3A uttama tIrtha hai, maiM usakA varNana karatA huuN| guruke tathA puNyamaya devatAoMke sthAnoMmeM bhramaNa kiyaa| isa anugrahase ziSyako laukika AcAra-vyavahArakA jJAna prakAra yAtrA karate hue ve oMkArezvara tIrthameM Aye aura hotA hai, vijJAnakI prApti hotI hai aura vaha mokSa prApta kara eka baragadakI zItala chAyAmeM baiThakara sukhapUrvaka vizrAma letA hai| jaise sUrya sampUrNa lokoMko prakAzita karate haiM, karane lge| usa vRkSakI chAyA ThaMDI aura thakAvaTako dUra usI prakAra guru ziSyoMko uttama buddhi dekara unake karanevAlI thii| munizreSTha cyavana vahA~ leTa gye| antarjagatko prakAzapUrNa banAte haiM* / sUrya dinameM prakAza leTe-leTe hI unake kAnoMmeM pakSiyoMkA manohara zabda karate haiM, candramA rAtameM prakAzita hote haiM aura dIpaka sunAyI par3A, jo jJAna-vijJAnase yukta thaa| usa vRkSake kevala gharake bhItara ujAlA karatA hai; parantu guru apane Upara apanI patnIke sAtha eka dIrghajIvI totA rahatA thA, ziSyake hRdayameM sadA hI prakAza phailAte rahate haiN| ve jo kucalake nAmase prasiddha thaa| vaha totA bar3A jJAnI ziSyake ajJAnamaya andhakArakA nAza karate haiM; ataH thaa| usake ujjvala, samujjvala, vijjvala aura ziSyoMke liye guru hI sabase uttama tIrtha haiN| yaha kapiJjala-ye cAra putra the| cAroM hI mAtA-pitAke bar3e samajhakara ziSyako ucita hai ki vaha saba tarahase guruko bhakta the| ve bhUkhase Akula honepara cArA cuganeke liye prasanna rkhe| guruko puNyamaya jAnakara mana, vANI aura parvatIya kuloM aura samasta dvIpoMmeM bhramaNa kiyA karate the| zarIra-tInoMkI kriyAse unakI ArAdhanA karatA rhe| unakA citta bahuta ekAgra rahatA thaa| sandhyAke samaya nRpazreSTha ! bhArgava-vaMzameM utpanna maharSi cyavana munivara cyavanake dekhate-dekhate ve cAroM tote apane muniyoM meM zreSTha the| eka dina unake manameM yaha vicAra huA pitAke sundara ghosalemeM aaye| vahA~ Akara una sabane ki 'maiM isa pRthvIpara kaba jJAnasampanna houuNgaa|' isa mAtA-pitAko praNAma kiyA aura unheM cArA nivedana prakAra socate-socate unake manameM yaha bAta AyI ki 'maiM karake unake sAmane khar3e ho gye| tatpazcAt apane tIrthayAtrAko caleM, kyoMki tIrthayAtrA abhISTa phalako paMkhoMkI zItala havAse mAtA-pitAkI sevA karane lge| ye viprabhaktiM kurvanti mAnavA bhuvi saMsthitAH / aprasthastadahaM jAne adhisvarge pravartate // etayozca prasAdena jJAnaM mama pradRzyatAm / gaccha vidyAdharazreSTha bhavAnacaMtu mAdhavam // (84 14-18) * sarveSAmeva lokyanA yathA sUryaH prakAzakaH / guruH prakAzakastadvacchiyANAM buddhidAnataH // (85 / 8) Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * gurutIrthaka prasaGgameM maharSi cyavanakI kathA . 311 kuJjala pakSI apanI patnIke sAtha bhojana karake jaba tRpta krodha Adi doSoMkA abhAva hai| keza nAmaka vAyu usakA huA, tava putroMke sAtha baiThakara parama pavitra divya kathAe~ sparza nahIM krtii| vaha niHspRha aura nizcala hokara svayaM kahane lgaa| apane tejase prakAzamAna rahatA hai| svakIya sthAnapara ujjvalane kahA-pitAjI ! isa samaya pahale mere sthita rahakara hI apane tejase sampUrNa trilokIko dekhA liye uttama jJAnakA varNana kIjiye; isake bAda dhyAna, karatA hai| yaha AtmA kevala jJAnasvarUpa hai [isIko vrata, puNya tathA bhagavAnke zata-nAmakA bhI upadeza paramAtmA kahate hai] / isa paramAtmAkA hI maiMne tumase diijiye| varNana kiyA hai| kuJjala bolA-beTA ! maiM tumheM usa uttama aba maiM cakradhArI bhagavAn zrIviSNuke dhyAnakA jJAnakA upadeza detA hU~, jise kisIne ina carmacakSuoMse varNana Arambha karatA huuN| vaha dhyAna do prakArakA nahIM dekhA hai; usakA nAma hai-kaivalya (mokSa) / vaha hai-nirAkAra aura sAkAra / nirAkArakA dhyAna kevala kevala-advitIya aura duHkhase rahita hai| jaise jJAnarUpase hotA hai, jJAnanetrase unakA darzana kiyA jAtA vAyuzUnya pradezameM rakhA huA dIpaka havAkA jhoMkA na hai| yogayukta mahAtmA tathA paramArthaparAyaNa saMnyAsI una laganeke kAraNa sthira bhAvase jalatA hai aura gharake samUce sarvajJa evaM sarvadraSTA paramezvarakA sAkSAtkAra karate haiN| andhakArakA nAza karatA rahatA hai, usI prakAra kaivalya- vatsa ! ve hAtha-pairase hIna hokara bhI sarvatra jAte aura svarUpa jJAnamaya AtmA saba doSoMse rahita aura sthira hai| samasta carAcara trilokIko grahaNa karate hai| unake mukha usakA koI AdhAra nahIM hai [vahI sabakA AdhAra aura nAka nahIM hai, phira bhI ve khAte aura sa~ghate hai| binA hai|* beTA ! vaha AzA-tRSNAse rahita aura nizcala kAnake hI saba kucha zravaNa karate haiN| ve sabake sAkSI hai| AtmA na kisIkA mitra hai na zatru / usameM na zoka aura jagatke svAmI haiN| rUpahIna hote hue bhI pA~ca hai, na harSa, na lobha hai na mAtsarya / vaha bhrama, pralApa, moha indriyoMse yukta rUpa dhAraNa karate haiN| samasta lokoMke tathA sukha-duHkhase rahita hai| jisa samaya indriyA~ sampUrNa prANa haiN| carAcara jagatke jIva unakI pUjA karate haiN| viSayoMmeM bhoga-buddhikA tyAga kara detI haiM, usa samaya binA jihnAke hI ve bolate haiN| unakI saba bAteM [saba prakArakI AsaktiyoMse rahita] kevala AtmA raha vedazAstroMke anukUla hotI hai| unake tvacA nahIM hai, phira jAtA hai; use kaivalya-rUpakI prApti ho jAtI hai| jaise bhI ve sabake sparzakA anubhava karate haiN| unakA svarUpa dIpaka prajvalita hokara jaba prakAza phailAtA hai, taba sat aura Anandamaya hai; ve viraktAtmA haiN| unakA rUpa battIke AdhArase vaha telako sokhatA rahatA hai| phira usa eka hai| ve Azrayarahita aura jarAvasthAse zUnya hai| telako bhI kAjalake rUpame ugala detA hai| mahAmate ! mamatA to unheM chU bhI nahIM gayI hai| ve sarvavyApaka, dIpaka svayaM hI telako khIMcatA aura apane tejase nirmala saguNa, nirguNa aura nirmala haiN| ve kisIke vazameM nahIM hai banA rahatA hai| isI prakAra deharUpI vattImeM sthita huA to bhI unakA mana saba bhaktoMke adhIna rahatA hai| ve saba AtmA karmarUpI telakA zoSaNa karatA rahatA hai| vaha kucha denevAle aura sarvajJoMmeM zreSTha haiN| unakA pUrNarUpase viSayoMkA kAjala banAkara pratyakSa dikhA detA hai aura dhyAna karanevAlA koI nahIM hai| ve sarvamaya aura sarvatra japase nirmala hokara svayaM hI prakAzita hotA hai| usameM vyApaka haiN| . .. * yathA dIpo nivAtastho nizcalo vAyuvarjitaH / prajvalanAzayetsarvamandhakAra mhaamte|| tAvadoSavihInAtmA bhavatyeva nirAzrayaH / (86 // 59-60) * dhyAnaM caiva pravakSyAmi dvividhaM tasya cakriNaH / kevalaM jJAnarUpeNa dRzyate jJAnacakSuSA / / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * isa prakAra jo paramAtmAke sarvamaya svarUpakA dhyAna karatA hai, vaha amRtake samAna sukhadAyI aura AkAra rahita parama pada (mokSa) ko prApta hotA hai| * - aba paramAtmA dhyAnakA dUsarA rUpa sAkAra dhyAna batalAtA hU~ / mUrtimAn AkArake cintanako sAkAra dhyAna kahate haiM tathA jo nirAmaya tattvakA cintana hai, use nirAkAra dhyAna kahA gayA hai| yaha samasta brahmANDa, jisakI kahIM tulanA nahIM hai, bhagavAnkI vAsanAse hI vAsita haibhagavAn meM hI isakA nivAsa hai; isIliye unheM 'vAsudeva' kahate haiM / varSAke liye unmukha meghakA jaisA varNa hotA hai, vaisA hI unakA bhI varNa hai| ve sUryake samAna tejasvI, caturbhuja aura devatAoMke svAmI haiN| unake dAhine hAthoMmeMse eka suvarNa aura ratnoMse vibhUSita zaGkha zobhA pA rahA hai| bAyeM hAthoMmeMse ekameM cakra pratiSThita hai, jisakI tejomayI AkRti sUryamaNDalake samAna hai| kaumodakI gadA, jo bar3e-bar3e asuroMkA vinAza karanevAlI hai, una paramAtmAke dUsare bAyeM hAthameM suzobhita hai tathA unake dUsare dAhine hAthameM sugandhapUrNa mahAn padma zobhA pA rahA hai| isa prakAra Ayudhosahita bhagavAn kamalApatikA dhyAna karanA caahiye| zaGkhake samAna grIvA, gola-gola mukha aura padmapatrake samAna bar3I-bar3I A~kheM atyanta manohara jAna [ saMkSipta padmapurANa ----------- par3atI hai| raloke samAna camakIle dA~toMse bhagavAn hRSIkezakI bar3I zobhA ho rahI hai| unake ghu~gharAle bAla haiM, bimbAphalake samAna lAla-lAla oTha haiM tathA mastakapara dhAraNa kiye hue kirITase kamala nayana zrIhari atyanta suzobhita ho rahe haiN| vizAla rUpa, sundara netra tathA kaustubhamaNise unako kAnti bahuta bar3ha gayI hai| sUryake samAna tejase prakAzita honevAle kuNDala aura puNyamaya zrIvatsa cihnase zrIhari sadA dedIpyamAna dikhAyI dete haiN| unake zyAmavigrahapara bAjUbanda, kaMgana aura motiyoMke hAra nakSatroMke samAna chabi pA rahe haiN| inase suzobhita bhagavAn vijaya vijayI puruSoMmeM sarvazreSTha jAna par3ate haiN| soneke samAna raMgavAle pItAmbarase govindakI suSamA aura bhI bar3ha gayI hai| ratnajaTita muMdariyoMse suzobhita a~guliyoMke kAraNa bhagavAn bar3e sundara pratIta hote haiN| saba prakArake AyudhoM se pUrNa aura divya AbhUSaNoMse vibhUSita zrIhari garur3akI pIThapara virAjamAna haiN| ve isa vizvake sraSTA aura jagatke svAmI haiM jo manuSya isa prakAra bhagavAnkI manohara jhA~kIkA pratidina ananya cittase dhyAna karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho antameM bhagavAn zrIviSNuke lokako jAtA hai| beTA! isa jagadIzvarake dhyAnakA yaha sArA prakAra maiMne tumheM batA diyaa| | prmaarthpraaynnaaH| yaM pazyanti yatIndrAste sarvajJa sarvadarzakam // parigacchati / sabai gRhNAti trailokyaM sthAvaraM jaGgamaM suta // yogayuktA mahAtmAnaH hastapAdAdihInazca sarvatra mukhanAsAvihInastu ghAti bhujhe hi putraka / akarNaH zRNute sarva sarvasAkSI jagatpatiH // arUpo rUpasampannaH paJcavargasamanvitaH / sarvalokasya yaH prANaH pUjitaH sacarAcaraiH // ajihno vadate sarva vedazAstrAnugaM sut| atvacaH sparzamevApi sarveSAmeva jAyate // sadAnando viraktAtmA ekarUpo niraashryH| nirjaro nirmamo vyApI saguNo nirguNo'malaH // 86 / 77) avazyaH sarvavazyAtmA sarvadaH sarvavittamaH / tasya dhyAtA na caivAsti sa vai sarvamayo vibhuH // ( 86 / 69-76) * evaM sarvamayaM dhyAnaM pazyate yo mhaatmnH| sa yAti paramaM sthAnamamUrtamamRtopamam // + dvitIyaM tu pravakSyAmi hyasya dhyAnaM mhaatmnH| mUrtAkAraM tu sAkAraM nirAkAraM nirAmayam // brahmANDaM sarvamatulaM vAsitaM yasya vaasnaat| sa tasmAd vAsudeveti ucyate mama nandana // varSamANasya meghasya yadvarSaM tasya tadbhavet sUryatejaHpratIkAzaM caturbAhuM surezvaram // dakSiNe zobhate zaGkho hemaratnavibhUSitaH / sUryabimbAsamAkAraM cakraM padmapratiSThitam // kaumodakIM gadA tasya mhaasurvinaashinii| vAme ca zobhate vatsa kare tasya mahAtmanaH / mahApadmaM tu gandhADhyaM tasya dakSiNahastagam / zobhamAnaM sadA dhyAyet sAyudhaM kamalApriyam // kambugrIvaM vRttamAsyaM padmapatranibhekSaNam / rAjamAnaM hathokezaM dazanaiH ratnasannibhaiH // Vitte Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] - * gurutIrthaka prasaGgameM maharSi cyavanakA kathA . 313 ava vratoMke bheda batAtA hU~, jinake dvArA bhagavAn jJAnada, jJAnadAyaka, acyuta, sabala, candravaktra zrIviSNuko ArAdhanA hotI hai| jayA, vijayA, (candramAke samAna manohara mukhavAle), vyAptaparAvara pApanAzinI, jayantI, triHspRzA, vaJjulI, tilagandhA, (kArya-kAraNarUpa sampUrNa jagatmeM vyApta), yogezvara, akhaNDA tathA manorakSA-ye saba ekAdazI yA jagadyoni (jagatkI utpattike sthAna), brahmarUpa, mahezvara, dvAdaziyoMke bheda hai| inake sivA aura bhI bahuta-sI aisI mukunda, vaikuNTha, ekarUpa, kavi, dhuva, vAsudeva, mahAdeva, tithiyA~ haiM, jinakA prabhAva divya hai| azUnyazayana aura brAhmaNya brAhmaNa-priya, gopriya, gohita, yajJa, yajJAGga. janmASTamI--ye donoM mahAn vrata hai| ina vratoMkA AcaraNa yajJavardhana (yajJoMkA vistAra karanevAle), yajJa-bhoktA, karanese prANiyoMke saba pApa dUra ho jAte hai| 1... veda-vedAGgapAraga, vedajJa, vedarUpa, vidyAvAsa, surezvara, ___putra ! aba bhagavAnke zatanAma stotrakA varNana pratyakSa, mahAhasa, zaGkhapANi, purAtana, puSkara, puSkarAkSa, karatA huuN| yaha manuSyoMkI pAparAzikA nAzaka aura uttama vArAha, dharaNIdhara, pradyumna, kAmapAla, vyAsadhyAta gati pradAna karanevAlA hai| viSNuke isa zatanAma stotrake (vyAsajIke dvArA cintita), mahezvara (mahAn Izvara). RSi brahmA, devatA oMkAra tathA chanda anuSTup hai / sampUrNa sarvasaukhya, mahAsaukhya, sAMkhya, puruSottama, yogarUpa, kAmanAoMkI siddhi tathA mokSake nimitta isakA mahAjJAna, yogIzvara, ajita, priya, asurAri, lokanAtha, viniyoga kiyA jAtA hai|* ... padmahasta, gadAdhara, guhAvAsa, sarvavAsa, puNyavAsa, ____ hRSIkeza (indriyoMke svAmI), kezava, madhusUdana mahAjana, vRndAnAtha, bRhatkAya, pAvana, pApanAzana, (madhu daityako mAranevAle), sarvadaityasUdana (sampUrNa gopInAtha, gopasakha, gopAla, gogaNAzraya, parAtmA, daityoMke saMhAraka), nArAyaNa, anAmaya (roga-zokase parAdhIza, kapila tathA kAryamAnuSa (saMsArakA uddhAra rahita), jayanta, vijaya, kRSNa, ananta, vAmana, viSNu, karaneke liye mAnava-zarIra dhAraNa karanevAle) Adi vizvezvara, puNya, vizvAtmA, surArcita (devatAoMdvArA nAmoMse prasiddha sarvasvarUpa paramezvarako maiM pratidina mana, pUjita), anagha (pAparahita), apahartA, nArasiMha, zrIpriya vANI tathA kriyAdvArA namaskAra karatA huuN| jo puNyAtmA (lakSmIke priyatama), zrIpati, zrIdhara, zrIda (lakSmI puruSa zatanAmastotra par3hakara sthiracittase bhagavAna pradAna karanevAle), zrInivAsa, mahodaya (mahAn zrIkRSNakI stuti karatA hai, vaha sampUrNa doSoMkA tyAga abhyudayazAlI), zrIrAma, mAdhava, mokSa, kSamArUpa, karake isa lokameM puNyasvarUpa ho jAtA hai tathA antameM janArdana, sarvajJa, sarvavettA, sarvezvara, sarvadAyaka, hari, vaha bhagavAn madhusUdanake lokako prApta hotA hai| yaha murAri, govinda, padmanAbha, prajApati, Ananda, jJAnasampatra, zatanAma stotra mahAn puNyakA janaka aura samasta guDAkezAH santi yasya adharaM bimbsnnibhm| zobhate puNDarIkAkSaH kirauTenApi puraka / / vizAlenApi rUpeNa kezavastu sucakSuSA / kaustubhenApi vai tena rAjamAno janArdanaH / sUryatejaHprakAzAbhyAM kuNDalAbhyAM prabhAti c| zrIvatsADUna puNyena sarvadA rAjate hariH / / keyUrakaNaharimauktikaiprakSasanimaH / vapuSA prAjamAnastu vijayo jayatAM varaH // rAjate so'pi gobindo hemavaNena vAsanA / mudrikAratrayuktAbhiraGgAlIbhirvirAjate // sarvAyudhaiH susaMpUrNo divyairAbharaNairhariH / vainateyasamArUdo lokakartA jagatpatiH // evaM taM dhyAyate nityamananyamanasA naraH / mukhyate sarvapApebhyo viSNulokaM sa gacchati // etatte sarvamAkhyAtaM dhyAnamevaM jagatpateH // 86 // 78-92) * zatanAma stotrakA viniyoga isa prakAra hai-OM asya zrIviSNuzatanAmastotrasya brahmA RpiranuSTup chandaH praNavo devatA sarvakAmikasaMsiya mokSArthe ca jape viniyogaH / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 FE * pAtakoMkI zuddhi karanevAlA hai| manuSyako dhyAnayukta hokara ananyacittase isakA japa aura cintana karanA cAhiye / pratidina isakA japa karanevAle puruSako nityaprati gaGgAsnAnakA phala milatA hai| isaliye susthira aura ekAgracita hokara isakA japa karanA ucita hai|* Fewxx: avayasya iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * zatanAma stotrako par3hatA hai, vaha paramagatiko prApta hotA hai| beTA! mAgha snAna karanevAlA puruSa yadi bhagavAnkI pUjA karake unakA dhyAna karatA aura isa stotrakA japa athavA zravaNa karatA hai to vaha madirA pAna Adise honevAle pApoMkA bhI tyAga karake paramapadako prApta hotA hai| binA kisI vighnake use viSNupadakI prApti ho jAtI hai jo manuSya zrAddha kAlameM bhojana karanevAle brAhmaNoMke sAmane isa pApanAzaka zatanAma stotrakA pATha karatA hai, usake pitara saMtuSTa hokara paramagatiko prApta hote haiN| yaha stotra sukha tathA mokSa pradAna karanevAlA hai| nizcaya hI isakA japa karanA caahiye| japakartA manuSya bhagavAn zrIviSNukI kRpAse pUrNa siddha ho jAtA hai--use saba prakArakI siddhiyA~ prApta ho jAtI haiN| sukhakI icchA rakhanevAle puruSako cAhiye ki jahA~ zAlagrAmakI zilA tathA dvArakAkI zilA (gomatIcakra) hoM, una donoM zilAoMke samIpa pUrvokta stotrakA japa kre| aisA karanese vaha saMsArameM nAnA prakArake sukha bhogakara antameM apane sahita eka sau eka pIr3hIkA uddhAra kara detA hai| jo kArtikameM pratidina prAtaH snAna karake madhusUdanakI pUjA karatA aura bhagavAn ke sAmane / TELE 2 AkR + isa prakAra zatanAmastotrakA pATha mUla namAmyahaM haSIkezaM kezavaM jayantaM vijaya kRSNamanantaM anartha svapahartAra nArasiMhaM zrIrAma mAdhavaM mokSaM hari murAriM govindaM padmanAbhaM acyuta sabalaM candravaktraM mukunda cApi vaikuNThamekarUpaM FF TH kSamArUpaM gopriyaM gohita ya yajJAGgaM vedarza vedarUpaM taM vidyAvAsaM ca vArAhaM puSkaraM puSkarAkSe sarvasaukhyaM mahAsaukhyaM sAMkhye ca asurAri lokanArtha padmahastaM gadAdharam / guhAvAsaM mahAjanam // vRndAnArtha gogaNAzrayam // bRhatkArya parAtmAnaM parAdhI pApanAzanam / gopInArtha kAryamAnuSam / namAmi kapilaM nityaM manovAkkAyakarmabhiH // nAnI zatenApi tu puNyakartA yaH stauti kRSNaM manasA sthireNa sa yAti lokaM madhusUdanasya vihAya doSAniha puNyabhUtaH // nAmrAM zataM mahApuNyaM sarvapAtakazodhanam / ananyamanasA nityameva naraH puNya gaGgAsnAnaphalaM labhet / tasmAttu dhyAyejjapeddhadhAnasamanvitaH // samAhitamanA japet // susthiro bhUtvA (87 19 - 25) pAvanaM - vAmanaM madhusUdanam / sUdanaM tathA viSNuM zriyaH priyam / zrIpati janArdanam / sarvajJa kavi prajApatim Ananda vyAptaparAvaram / yogezvaraM dhuvm| vAsudevaM yazavardhanam / yajJasyApi surezvaram / pratyakSa dharaNIdharam / pradyunaM puruSottamam | yogarUpaM sarvadaityAnAM puNyaM zrIda vizvezvaraM zrIdharaM sarvavettAraM jJAnasampanna jagadyoni mahAdevaM 7812 ca kAmapAle subhoktAra mahAsa ca mahAzAnaM sarvavAsa gopasa nikhila sarvezaM vizvAtmAnaM zrInivAsa [ saMkSipta padmapurANa jJAnada brahmarUpaM brahmaNyaM puNyavAsa gopAla -------------- apha zaGkhapANi vyAsadhyAta yogIzamajitaM nArAyaNamanAmayam // surArcitam // mahodayam // sarvadAyakam // 197 jJAnadAyakam // mahezvaram // brAhmaNapriyam // vedavedAGgapAragam // 421 purAtanam // mahezvaram // priyam // 67 314 Y apana Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * kuzalakA apane putra vijvalako upadeza . . . . . . . . . . . . . . . . . kuJjalakA apane putra vijvalako upadeza-maharSi jaiminikA subAhuse dAnakI mahimA kahanA tathA naraka aura svargameM jAnevAle puruSoMkA varNanaM: - tadanantara kuJjalane apane putra vijvalako upadeza dina purohitane rAjA subAhuko sambodhita karake kahAdete hue kahA-'beTA ! pratyeka bhogameM zubha aura azubha 'rAjan ! Apa uttama-uttama dAna diijiye| dAnake hI karma hI kAraNa hai| puNya-karmase jIva sukha bhogatA hai prabhAvase sukha bhogA jAtA hai| manuSya maraneke pazcAt aura pApa-karmase duHkhakA anubhava karatA hai| kisAna dAnake hI balase durgama lokoMko prApta hotA hai| dAnase apane khetameM jaisA bIja botA hai, vaisA hI phala use prApta sukha aura sanAtana yazakI prApti hotI hai| dAnase hI hotA hai| isI prakAra jaisA karma kiyA jAtA hai, vaisA hI martyalokameM manuSyako uttama kIrti hotI hai| jabataka isa phalakA upabhoga kiyA jAtA hai| isa zarIrake vinAzakA jagatmeM kIrti sthira rahatI hai, tabataka usakA kartA kAraNa bhI karma hI hai| hama saba loga karmake adhIna haiN| svargalokameM nivAsa karatA hai| ataH manuSyoMko cAhiye saMsArameM karma hI jIvoMkI saMtAna hai| karma hI unake ki ve pUrNa prayatna karake sadA dAna karate rheN| vandhu-bAndhava haiM tathA karma hI yahA~ puruSako sukha-duHkhameM rAjAne pUchA-dvijazreSTha ! dAna aura tapasyApravRtta karate haiN| jaise kisAnako usake prayalake anusAra ina domeM duSkara kauna hai? tathA paralokameM jAnepara kauna khetIkA phala prApta hotA hai, usI prakAra pUrvajanmakA kiyA mahAn phalako denevAlA hotA hai? yaha mujhe btlaaiye| huA karma hI kartAko milatA hai| jIva apane karmoMke jaimini bole-rAjan ! isa pRthvIpara dAnase anusAra hI devatA, manuSya, pazu, pakSI aura sthAvara bar3hakara duSkara kArya dUsarA koI nahIM hai| yaha bAta pratyakSa yoniyoMmeM janma letA hai tathA una yoniyoMmeM vaha sadA dekhI jAtI hai| sArA loka isakA sAkSI hai| saMsArameM apane kiye hue karmako hI bhogatA hai| duHkha aura sukha lobhase mohita manuSya dhanake liye apane pyAre prANokI donoM apane hI kiye hue karmoka phala haiN| jIva garbhako bhI paravA na karake samudra aura ghane jaMgaloM meM praveza kara zayyApara sokara pUrva-zarIrake kiye hue zubhAzubha karmoMkA jAte haiN| kitane hI manuSya dhanake liye dUsaroMkI sevAtaka phala bhogatA hai| pRthvIpara koI bhI puruSa aisA nahIM hai, jo svIkAra kara lete haiN| vidvAn loga dhanake liye pATha karate pUrvajanmake kiye hue karmako anyathA kara ske| sabhI haiM tathA dUsare-dUsare loga dhanakI icchAse hI hiMsApUrNa jIva apane kamAye hue sukha-duHkhako hI bhogate hai| aura kaSTasAdhya kArya karate haiN| isI prakAra kitane hI bhogake binA kiye hue karmakA nAza nahIM hotaa| loga khetIke kArya meM saMlagna hote haiN| isa taraha duHkha pUrvajanmake bandhanasvarUpa karmako kauna meTA sakatA hai| uThAkara kamAyA huA dhana prANose bhI adhika priya jAna - veTA ! viSaya eka prakArake vighna haiN| jarA Adi par3atA hai| aise dhanakA parityAga karanA atyanta kaThina avasthAe~ upadrava haiN| ye pUrvajanmake karmoMse pIr3ita hai| mahArAja ! usameM bhI jo nyAyase upArjita dhana hai, manuSyako punaH-punaH pIr3A pahuMcAte rahate haiN| jisako jahA~ use yadi zraddhApUrvaka vidhike anusAra supAtrako dAna bhI sukha yA duHkha bhoganA hotA hai, daiva use balapUrvaka diyA jAya to usakA phala ananta hotA hai| zraddhA devI vahA~ pahu~cA detA hai, jIva karmose ba~dhA rahatA hai| dharmakI putrI haiM, ve vizvako pavitra evaM abhyudayazIla prArabdhako hI jIvoMke sukha-duHkhakA utpAdaka batAyA banAnevAlI haiN| itanA hI nahIM, ve sAvitrIke samAna gayA hai| pAvana, jagatko utpanna karanevAlI tathA saMsArasAgarase mahAprAjJa ! cola dezameM subAhu nAmake eka rAjA ho uddhAra karanevAlI haiN| AtmavAdI vidvAn zraddhAse hI gaye haiN| jaimini nAmake brAhmaNa unake purohita the| eka dharmakA cintana karate haiN| jinake pAsa kisI bhI vastukA Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa saMgraha nahIM hai, aise akiJcana muni zraddhAlu honeke kAraNa AdhArapara rahanevAle, zUra, dayAlu, kSamAzIla, yAjJika hI svargako prApta hue hai|* tathA dAnazIla haiM, ve hI manuSya vahA~ jAne pAte haiN| vahA~ nRpazreSTha ! dAnake kaI prakAra haiN| parantu atradAnase kisIko roga, bur3hApA, mRtyu, zoka, jAr3A, garmI, bhUkha, bar3hakara prANiyoMko sadgati pradAna karanevAlA dUsarA koI pyAsa aura glAni nahIM satAtI / rAjan ! ye tathA aura bhI dAna nahIM hai| isaliye jalasahita annakA dAna avazya bahuta-se svargalokake guNa haiN| aba vahA~kai doSoMkA karanA caahiye| dAnake samaya madhura aura pavitra vacana varNana suniye| vahA~ sabase bar3A doSa yaha hai ki dUsaroMkI bolanekI bhI AvazyakatA hai| annadAna saMsAra-sAgarase apanese bar3hI huI sampatti dekhakara manameM asaMtoSa hotA hai tAranevAlA, hitasAdhaka tathA sukha-sampattikA hetu hai| tathA svargIya sukhameM Asakta cittavAle prANiyoMkA [puNya yadi zuddha cittase zraddhApUrvaka supAtra vyaktiko eka bAra kSINa hote hI] sahasA vahA~se patana ho jAtA hai| yahA~ jo bhI anakA dAna diyA jAya to manuSya sadA hI usakA zubha karma kiyA jAtA hai, usakA phala vahIM (svargameM) uttama phala bhogatA rahatA hai| apane bhojanameMse muTThIbhara bhogA jAtA hai| rAjan ! yaha karmabhUmi hai aura svargako anna 'aprayAsa ke rUpameM avazya dAna karanA caahiye| bhogabhUmi mAnA gayA hai| usa dAnakA bahuta bar3A phala hai, use akSaya batAyA gayA subAhune kahA-brahman ! svargake atirikta jo hai| jo pratidina serabhara yA muTThIbhara bhI anna na de sake, doSarahita sanAtana loka hoM, unakA mujhase varNana kiijiye| vaha manuSya parva Anepara AstikatA, zraddhA tathA bhaktike jaimini bole-rAjan ! brahmalokase Upara sAtha eka brAhmaNako bhojana karA de| rAjan ! jo bhagavAn zrIviSNukA parama pada hai| vaha zubha, sanAtana evaM pratidina brAhmaNako anna dete aura jalasahita miSTAna jyotirmaya dhAma hai| usIko parabrahma kahA gayA hai| bhojana karAte haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| vedoMke viSayAsakta mUr3ha puruSa vahA~ nahIM jA skte| dambha, lobha, pAragAmI RSi atrako ho prANasvarUpa batalAte hai; bhaya, krodha, droha aura dveSase AkrAnta manuSyoMkA vahA~ annakI utpatti amRtase huI hai| mahArAja ! jisane praveza nahIM ho sakatA / jo mamatA aura ahaMkArase rahita, kisIko annakA dAna kiyA hai, usane mAno prANadAna nirdvandra, jitendriya tathA dhyAna-yogaparAyaNa haiM, ve sAdhu diyA hai| isaliye Apa yala karake annakA dAna diijiye| puruSa hI usa dhAmameM praveza karate haiN| subAhune kahA-dvijazreSTha ! aba mujhase svargake subAhune kahA-mahAbhAga ! maiM svargameM nahIM guNoMkA varNana kiijiye| jAU~gA, mujhe usakI icchA nahIM hai| jisa svargase eka jaimini bole-rAjan ! svargame nandanavana Adi dina nIce giranA par3atA hai, usakI prApti karAnevAlA karma anekoM divya udyAna haiM, jo atyanta manohara, pavitra aura hI maiM nahIM kruuNgaa| maiM to dhyAnayogake dvArA devezvara samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAle haiN| inake sivA vahA~ lakSmIpatikA pUjana karU~gA aura dAha tathA pralayase rahita parama sundara divya vimAna bhI haiN| puNyAtmA manuSya una viSNu-lokameM jaauuNgaa| vimAnoMpara sukhapUrvaka vicaraNa kiyA karate haiN| vahA~ jaimini bole-rAjan ! tumhArA kahanA ThIka hai, nAstika nahIM jAte; cora, asaMyamI, nirdaya, cugalakhora, tumane sabake kalyANakI bAta kahI hai| vAstavameM rAjA kRtana aura abhimAnI bhI nahIM jAne paate| jo satyake dAnazIla huA karate haiN| ve bar3e-bar3e yazodvArA bhagavAn * zraddhA dharmasutA devI pAvanI vizvabhAvinI // - sAvitrI prasavitrI ca saMsArArNavatAriNI / zraddhayA dhyAyate dhamoM vidbhishcaatmvaadibhiH|| niSkicanAstu munayaH zraddhAvanto divaM gatAH / (94 / 44-46) Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] *********** kuJjalakA apane putra zrIviSNukA yajana karate haiN| yajJoMmeM saba prakArake dAna diye jAte haiN| uttama yajJoMmeM pahale anna aura phira vastra evaM tAmbUlakA dAna kiyA jAtA hai| isake bAda suvarNadAna, bhUmidAna aura godAnakI bAta kahI jAtI hai| isa prakAra uttama yajJa karake rAz2Aloga apane zubha karmo ke phalasvarUpa viSNulokameM jAte haiN| dAnase tRptilAbha karate aura saMtuSTa rahate haiN| ataH rAjendra ! Apa bhI nyAyopArjita dhanakA dAna kiijiye| dAnase jJAna aura jJAnase Apako siddhi prApta hogI jo manuSya isa uttama aura pavitra AkhyAnakA zravaNa karegA, vaha saba pApoM se mukta hokara viSNulokameM jAyagA / subAhune pUchA- brahman ! manuSya kisa duSkarmase naraka meM par3ate haiM aura kisa zubhakarmake prabhAvase svargameM jAte haiM? yaha bAta mujhe btaaiye| jaiminine kahA- jo dvija lobhase mohita ho pAvana brAhmaNatvakA parityAga karake kukarmase jIvikA calAte haiM, ve narakagAmI hote haiN| jo nAstika haiM, jinhoMne dharmakI maryAdA bhaGga kI hai; jo kAma bhogake liye utkaNThita, dAmbhika aura kRtaghna haiM; jo brAhmaNoMko dhana denekI pratijJA karake bhI nahIM dete, cugalI khAte abhimAna rakhate aura jhUTha bolate haiM; jinakI bAteM paraspara viruddha hotI haiM; jo dUsaroMkA dhana har3apa lete, dUsaroMpara kalaGka lagAneke liye utsuka rahate aura parAyI sampatti dekhakara jalate haiM, ve narakameM jAte haiN| jo manuSya sadA prANiyoM ke prANa lenemeM lage rahate, parAyI nindAmeM pravRtta hote; kue~, bagIce, pokhare aura pausaleko dUSita karate; sarovaroMko naSTa-bhraSTa karate tathA zizuoM, bhRtyoM aura atithiyoMko bhojana diye binA hI svayaM bhojana kara lete haiM; jinhoMne pitRyAga (zrAddha) aura devayAga (yajJa) kA tyAga kara diyA hai, jo saMnyAsa tathA apane rahaneke Azramako kalaGkita karate haiM aura mitroMpara lAcchana lagAte haiM, ve saba-ke-saba narakagAmI hote haiN| jo prayAja nAmaka yajJoM, zuddha cittavAlI kanyAoM sAdhu puruSoM aura gurujanoMko dUSita karate haiM; jo kATha, kIla, zUla athavA patthara gAr3akara rAstA rokate haiM, vijvalako upadeza * 317 ********..................... kAmase pIr3ita rahate aura saba varNoMki yahA~ bhojana kara lete haiM tathA jo bhojanake liye dvArapara Aye hue jIvikAhIna brAhmaNoMkI avahelanA karate haiM, ve narakoM meM par3ate haiN| jo dUsaroMke kheta jIvikA, ghara aura premako naSTa karate haiM; jo hathiyAra banAte aura dhanuSa-bANakA vikraya karate haiM, jo mUha mAnava anAtha, vaiSNava, dIna, rogAtura aura vRddha puruSoMpara dayA nahIM karate tathA jo pahale koI niyama lekara phira saMyamahIna honeke kAraNa caJcalatAvaza usakA parityAga kara dete haiM, ve narakagAmI hote haiN| 1 aba maiM svargagAmI puruSoMkA varNana kruuNgaa| jo manuSya satya, tapasyA, jJAna, dhyAna tathA svAdhyAyake dvArA dharmakA anusaraNa karate haiM, ve svargagAmI hote haiN| jo pratidina havana karate tathA bhagavAnke dhyAna aura devatAoMke pUjanameM saMlagna rahate haiM, ve mahAtmA svargalokake atithi hote haiM jo bAhara bhItarase pavitra rahate, pavitra sthAnameM nivAsa karate, bhagavAn vAsudevake bhajanameM lage rahate tathA bhaktipUrvaka zrIviSNukI zaraNa meM jAte haiM; jo sadA AdarapUrvaka mAtA-pitAkI sevA karate aura dinameM nahIM sote; jo saba prakArakI hiMsAse dUra rahate, sAdhuoMkA saGga karate aura sabake hitameM saMlagra rahate haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiM jo gurujanoMkI sevAmeM saMlagna, bar3oMko Adara denevAle, dAna na lenevAle, sahasroM manuSyoMko bhojana parosanevAle, sahasroM mudrAoMkA dAna karanevAle tathA sahasroM manuSyoMko dAna denevAle haiM, ve puruSa svargalokako jAte haiN| jo yuvAvasthAmeM bhI kSamAzIla aura jitendriya haiM; jinameM vIratA bharI hai; jo suvarNa, gau, bhUmi, ana aura vastrakA dAna karate haiM; jo apanese dveSa rakhanevAloMke bhI doSa kabhI nahIM kahate, balki unake guNoMkA hI varNana karate haiM; jo vijJa puruSoMko dekhakara prasanna hote, dAna dekara priya vacana bolate tathA dAnake phalakI icchAkA parityAga kara dete haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| jo puruSa pravRtti-mArgameM tathA nivRttimArgameM bhI muniyoM aura zAstroke kathanAnusAra hI AcaraNa karate haiM, ve svargalokake atithi hote haiN| # Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 6 arthayasva vIkezaM yadIcchasi paraM padam * jo manuSyoMse kaTu vacana bolanA nahIM jAnate, jo priya vacana bolaneke liye prasiddha haiM; jinhoMne bAvalI, kuAM, sarovara, pA~salA, dharmazAlA aura bagIce banavAye haiM; jo mithyAvAdiyoMke liye bhI satyapUrNa bartAva karanevAle aura kuTila manuSyoMke liye bhI sarala haiM, ve dayAlu tathA sadAcArI manuSya svargalokameM jAte haiN| jo ekamAtra dharmakA anuSThAna karake apane pratyeka divasako sadA saphala banAte haiM tathA nitya hI vratakA pAlana karate haiM; jo zatru aura mitrako samAna bhAvase sarAhanA karate aura sabako samAna dRSTise dekhate haiM; jinakA citta zAnta hai, jo apane manako vazameM kara cuke haiM, jinhoMne bhayase Dare hue brAhmaNoM tathA striyoMkI rakSAkA niyama le rakhA hai; jo gaGgA, puSkara tIrtha aura vizeSataH gayA meM pitaroMko piNDa dAna karate haiM, ve svargagAmI hote haiN| jo indriyoMke vazameM nahIM rahate, jinakI saMyamameM pravRtti hai; jinhoMne lobha, bhaya aura krodhakA parityAga kara diyA hai; jo zarIrameM pIr3A denevAle jU~, khaTamala aura DA~sa Adi jantuoMkA bhI putrakI bhA~ti pAlana karate haiM-- unheM mArate nahIM; sarvadA mana aura indriyoMke nigrahameM lage rahate haiM aura paropakArameM hI jIvana vyatIta karate haiM, ve manuSya svargalokake atithi hote haiN| jo vizeSa vidhike anusAra yajJoMkA anuSThAna karate, saba prakArake kuJjalakA apane putra M tadanantara vaktAoMmeM zreSTha kuJjalane vijvalako parama pavitra zrIvAsudevAbhidhAna stotrakA upadeza kiyA kuJjala kahatA hai-dharma-adharmakI sampUrNa gatike viSayameM maharSi jaiminikA bhASaNa sunakara rAjA subAhune kahA- 'dvijazreSTha ! maiM bhI dharmakA hI anuSThAna karU~gA, pApakA nahIM / jagatkI utpattike sthAnabhUta bhagavAn vAsudevakA nirantara bhajana kruuNgaa|' isa nizcayake anusAra rAjA subAhune dharmake dvArA bhagavAn madhusUdanakA pUjana kiyA tathA nAnA prakArake yajJoMdvArA bhagavAnkI ArAdhanA karake tathA sampUrNa bhogoMko bhogakara ve zIghra hI prasannatApUrvaka viSNulokako padhAra gye| vijvalako zrIvAsudevAbhidhAna stotra sunAnA isa zrIvAsudevAbhidhAna stotrake anuSTup chanda nArada RSi aura oMkAra devatA haiM; sampUrNa pAtakoMke nAza [ saMkSipta padmapurANa dvandvoMko sahate tathA indriyoMko vazameM rakhate haiM; jo pavitra aura sattvaguNameM sthita rahakara mana, vANI tathA kriyAdvArA bhI kabhI parAyI striyoMke sAtha ramaNa nahIM karate; nindita kamase dUra rahate, vihita karmoMkA anuSThAna karate tathA AtmAkI zaktiko jAnate haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| jo dUsaroMke pratikUla AcaraNa karatA hai, use atyanta duHkhadAyI ghora narakameM giranA par3atA hai tathA jo sadA dUsaroMke anukUla calatA hai, usa manuSyake liye sukhadAyinI mukti dUra nahIM hai| rAjan! kamadvArA jisa prakAra durgati aura sugati prApta hotI hai, vaha saba maiMne tumheM yathArtharUpase batalA diyaa| tathA caturvargakI siddhike liye isakA viniyoga hai| * OM namo bhagavate vAsudevAya' - yahI isa stotrakA mUlamantra hai| + jo parama pAvana puNyasvarUpa, vedake jJAtA, * OM asya zrIvAsudevAbhidhAnastotrasyAnuSTup chandaH, nArada RSiH, oMkArI devatA, sarvapAtakanAzAya caturvargasAdhane ca viniyogaH // + OM namo bhagavate vAsudevAya' iti mantraH / (98 / 38) + paramaM pAvanaM puNyaM vedaze vedamandiram vidyAdhAraM makhAdhAraM praNava taM namAmyaham // nirAvAsa nirAkAra suprakAza mhodym| nirguNa guNakartAraM namAmi praNavaM param // gAyatrIsAma gAyA gItajJa gItasupriyam / gandharvagItabhoktAraM praNavaM taM namAmyaham // Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * kuJjalakA apane putra vijvalako zrIvAsudevAbhidhAna stotra sunAnA * *********....................................................................... praNavasvarUpa paramAtmAko maiM namaskAra karatA huuN| jo AvAsa (gRha) aura AkArase rahita, uttama prakAzarUpa mahAn abhyudayazAlI, nirguNa tathA guNoMke utpAdaka vedamandira, vidyAke AdhAra tathA yajJake Azraya haiM, una haiM, una praNavasvarUpa paramAtmAko maiM praNAma karatA huuN| jo gAyatrI sAmakA gAna karanevAle, gItake jJAtA, gItapremI tathA gandharvagItakA anubhava karanevAle haiM, una praNavasvarUpa paramAtmAko maiM namaskAra karatA hU~ / 1st mahAkAntaM mahotsAhaM bhAti sarvatra yo bhUtvA bhUtAnAM vicAra vedarUpaM taM yajJAkhyaM naurUpeNa 319 tArakaM vasate mhaamohvinaashnm| AcinvantaM jagat sabai guNAtItaM namAmyaham // bhUtivardhanaH samabhAvAya saddhama namAmi praNavaM param // yjnyvllbhm| yoniM sarvasya lokasya oMkAra praNamAmyaham // virAjitam / saMsArArNavamagrAnI namAmi praNava harim // ekarUpeNa sukham // naikadhA / dhAmakaivalyarUpeNa guNanAyakam / varjita tuSTibhistathA / vedai namAmyaham // namAmi varadaM prAkRtairbhAvairvedAkhyaM taM yogibhiryeyaM tamoGkAre zivaguNaM zAntaM vande namAmyaham // praNavamIzvaram // namAmyaham // ST sUkSma sUkSmataraM zuddhaM nirguNa devadaityaviyogakSa varjita vyApakaM vizvavettAraM vijJAnaM paramaM pdm| zivaM yasya mAyAM praviSTAstu brahmAdyAtha suraasuraaH| na vindanti paraM zuddhaM mokSadvAraM AnandakandAya va kevalAya zuddhAya haMsAya parAvarAya namo'stu tasmai guNanAyakAya zrIvAsudevAya mahAprabhAya // zrIpAJcajanyena virAjamAnaM raviprabheNApi sudarzanena / gadAkhyakenApi vizobhamAnaM viSNuM sadaivaM zaraNaM prapadye // 13 yaM veda kozaM suguNaM guNAnAmAdhArabhUtaM sacarAcarasya ye sUryavaizvAnaratulyatejase te vAsudevaM zaraNaM prapadye // tamoghanAnAM svakarairvinAzaM karoti nityaM yatidharmahetum udyotamAnaM ravitejasodhyaM taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // sudhAnidhAnaM vimalAMzurUpamAnandamAnena viraajmaanm| yaM prApya jIvanti surAdikAstaM vAsudevaM zaraNaM prapadye // yo bhAti sarvatra raviprabhAvaiH karoti zoSaM ca rasaM dadAti yaH prANinAmantaraNaH sa vAyustaM vAsudevaM zaraNaM prapadye // jyeSThastu rUpeNa sa devadevo bibharti lokAn sakalAn mahAtmA ekArNave nauriva vartate yastaM vAsudevaM zaraNaM prapadye // antargato lokamayaH sadaiva bhavatyasau sthAvarajaGgamAnAm svAhAmukho devagaNasya hetustaM vAsudevaM zaraNaM prapadye // rasaiH supuNyaiH sakalaistu puSTaH sasaumyarUpairguNavit sa loke / ratnAdhipo nirmalatejasaiva taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // astyeva sarvatra vinAzahetuH sarvAzrayaH sarvamayaH sa sarvaH / vinA hRSIkairviSayAn prabhuGkte taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // tejaH svarUpeNa bibharti lokAn sattvAn samastAn sa carAcarasya niSkevala jJAnamayaH suzuddhastaM vAsudeva zaraNaM prapadye // daityAntakaM duHkhavinAzamUlaM zAntaM paraM zaktimayaM vishaalm| saMprApya devA vilayaM prayAnti taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // sukhaM sukhA suhRdaM surezaM jJAnArNavaM taM suhita hitaM ca satyAzrayaM satyaguNopaviSTaM taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // yajJasvarUpaM puruSArtharUpaM satyAnvitaM mApatimeva puNyam vijJAnametaM jagatAM nivAsaM taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // ambhodhimadhye zayanaM hi yasya nAgAGgabhoge zayane vizAle zrIH pAdapadmadvayameva sevate taM vAsudevaM zaraNaM prapadye // puNyAnvitaM zaGkarameva nityaM tIrthairanekaiH parisevyamAnam / tatpAdapadmadvayameva tasya zrIvAsudevasya namAmi nityam // aApa kA yadi vAmbujaM tadraktotpalAbhaM dhvajavAyuyuktam alaMkRtaM nUpuramudrikAbhiH zrIvAsudevasya namAmi pAdam // devaistu siddhairmunibhiH sadaiva tutaM subhaktyA bhujagAdhipaica tatpAdapaGkeruhameva puNyaM zrIvAsudevasya namAmi nityam // yasyApi pAdAmbhasi majjamAnAH pUtaM divaM yAnti vikalmaSAste mokSaM labhante munayaH sutuSTAste vAsudeva zaraNaM prapadye // pAdodakaM tiSThati yatra viSNorgaGgAditIrthAni sadaiva tatra pibanti ye'dyApi sapApadeAH prayAnti zuddhAH sugRhaM murAreH // pAdodakenApyabhiSicyamAnA atyugrapApaiH parilipsadehAH / te yAnti mukti paramezvarasya tasyaiva pAdau satataM namAmi // naivedyamAtreNa subhakSitena sucakriNastasya mahAtmanazca te vAjapeyasya phalaM labhante sarvArthayuktAzca narA bhavanti // nArAyaNa duHkhavinAzanaM taM mAyAvihInaM sakalaM gunnjnym| yaM dhyAyamAnAH sugati vrajanti taM vAsudevaM satataM namAmi // yo vandyastvapisiddhacAraNagaNairdevaiH sadA pUjyate yo vizvasya hi sRSTihetukaraNe brahmAdikAnAM prabhuH / yaH saMsAramahArNave nipatitasyoddhArako vatsalastasyaivApi namAmyaha sucaraNau bhaktyA varau sAdhakau // yo dRSTo nijamaNDape'suragaNaiH zrIvAmanaH sAmagaH sAmodgItakutUhalaH suragaNaistrailokya ekaH prabhuH / kurvastu dhvanitaiH svakairgatabhayAn yaH pApabhItAn raNe tasyAhaM caraNAravindayugalaM vande paraM pAvanam // 1 sarvalokAna sarvabhUteSu STE 199 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ....... arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa BALRAM jo mahAn kAntimAna, atyanta utsAhI, mahAmohake paripUrNa haiM, una zrIvAsudevako namaskAra hai| jo pAJcajanya nAzaka, sampUrNa jagatmeM vyApaka tathA guNAtIta hai; jo nAmaka zaGkha aura sUryake samAna tejasvI sudarzana cakrase sarvatra vidyamAna rahakara zobhAyamAna ho rahe haiM, prANiyoMke virAjamAna haiM tathA kaumodakI gadA jinakI zobhA bar3hA aizvarya evaM kalyANakI vRddhi karate haiM tathA samatAkA bhAva rahI hai, una bhagavAn zrIviSNukI maiM sadA zaraNa letA huuN| utpanna karaneke liye saddharmakA prasAra karanevAle haiM, una jo uttama guNoMse sampanna haiM, jinheM guNoMkA koza mAnA praNavarUpa paramezvarako maiM namaskAra karatA huuN| jo vicAraka jAtA hai, jo carAcara jagatke AdhAra tathA sUrya evaM haiM, veda jinakA svarUpa hai, jo 'yajJa' ke nAmase pukAre agnike samAna tejasvI haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM jAte haiM, yajJa jinheM atyanta priya hai, jo sampUrNa vizvakI zaraNa letA huuN| jo apane prakAzakI kiraNoMse avidyAke utpattike sthAna tathA samasta jagatkA uddhAra karanevAle bAdaloko chinna-bhinna kara dete haiM, sanyAsa-dharmake pravartaka haiM: saMsAra-sAgarameM DUbe hue prANiyoMko bacAneke liye jo haiM tathA sUryake samAna tejase sabase U~ce lokameM naukArUpase virAjamAna haiM, una praNavasvarUpa zrIhariko maiM prakAzita hote haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa praNAma karatA huuN| jo sampUrNa bhUtoMmeM nivAsa karate haiM, prahaNa karatA hai| jo candramAke rUpameM amRtake bhaMDAra haiM, nAnA rUpoMmeM pratIta hote hue bhI eka rUpase virAjamAna AnandakI mAtrAse jinakI vizeSa zobhA ho rahI hai, haiM tathA jo paramadhAma aura kaivalya (mokSa) ke rUpameM devatAoMse lekara sampUrNa jIva jinakA Azraya pAkara hI pratiSThita haiM, una sukhasvarUpa varadAtA bhagavAnko maiM jIvana dhAraNa karate haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa praNAma karatA huuN| - grahaNa karatA huuN| jo sUryake rUpameM sarvatra virAjamAna / jo sUkSma, sUkSmatara, zuddha, nirguNa, guNoMke niyantA rahakara pRthvIke rasako sokhate aura punaH navIna rasakI aura prAkRta bhAvoMse rahita haiM, una vedasaMjJaka paramAtmAko vRSTi karate haiM, jo sampUrNa prANiyoMke bhItara prANarUpase namaskAra karatA huuN| jo devatAoM aura daityoMke viyogase vyApta haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa letA huuN| jo varjita (sarvadA sabase saMyukta), tuSTiyoMse rahita tathA mahAtmA svarUpase sabakI apekSA jyeSTha hai, devatAoke bhI vedoM aura yogiyoMke dhyeya haiM, una OMkArasvarUpa ArAdhya deva hai, sampUrNa lokokA pAlana karate haiM tathA paramezvarako namaskAra karatA huuN| vyApaka, vizvake jJAtA, pralayakAlIna jalameM naukAkI bhA~ti sthita rahate haiM, una vijJAnasvarUpa, paramapadarUpa, ziva, kalyANamaya guNoMse bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa letA huuN| sampUrNa vizva yukta, zAnta evaM praNavarUpa Izvarako maiM praNAma karatA huuN| jinakA svarUpa hai, jo sthAvara aura jaGgama-sabhI jinako mAyAke prabhAvameM Akara brahmA Adi devatA aura prANiyoMke bhItara nivAsa karate haiM, svAhA jinakA mukha hai asura bhI unake parama zuddha rUpako nahIM jAnate tathA jo tathA jo devavRndakI utpattike kAraNa haiM, una bhagavAn mokSake dvAra haiM, una paramAtmAko maiM namaskAra karatA huuN|| vAsudevakI maiM zaraNa grahaNa karatA huuN| jo saba prakArake . jo Anandake mUlasrota, kevala (advitIya) tathA parama pavitra rasoMse paripuSTa aura zAntimaya rUpoMse yukta zuddha haMsasvarUpa haiM; kArya-kAraNamaya jagat jinakA haiM, saMsArameM guNajJa mAne jAte haiM, ratnoMke adhIzvara haiM aura svarUpa hai; jo guNoMke niyantA tathA mahAn prabhA-puJjase nirmala tejase zobhA pAte haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM rAjanta dijamaNDale makhamukhe brahmazriyA pUjitaM divyenApi sutejasA karamayaM yaM cendranIlopamam / devAnAM hitakAmyayA sutanurja vairocanasyArpaka yAcanaM mama dIyatAM tripadaka bande para vaamnm| taM dRSTaM ravimaNDale munigaNaH sampAsavanta divaM candrAkoM tu tapantameva sahasA samprAptavantau sdaa| tasyaivApi surakriNaH suragaNAH prApurlaya sAmprataM kAye vizvavikozake tamatulaM bhaumi prabhovikramam // (18 / 31-77) Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * kuJjAlakA apane putra vijvAlako zrIvAsudevAbhimAna-stotra samAnA * ... .. .. A I IIIIIII zaraNa letA huuN| jo sarvatra vidyamAna, sabakI mRtyuke hetu, usameM avagAhana karake mokSa prApta karate haiM, una bhagavAn sabake Azraya, sarvamaya tathA sarvasvarUpa haiM, jo indriyoMke vAsudevakI maiM zaraNa letA huuN| jahA~ bhagavAn zrIviSNukA binA hI viSayoMkA anubhava karate haiM, una bhagavAn caraNodaka rahatA hai, vahA~ gaGgA Adi tIrtha sadaiva maujUda vAsudevakI maiM zaraNa grahaNa karatA huuN| jo apane tejomaya rahate haiM; Aja bhI jo loga usakA pAna karate haiM, ve pApI svarUpase samasta lokoM tathA carAcara jagatke sampUrNa rahe hoM to bhI zuddha hokara zrIviSNubhagavAnake uttama jIvoMkA pAlana karate hai tathA kevala jJAna hI jinakA dhAmako jAte haiN| jinakA zarIra atyanta bhayaMkara pApasvarUpa hai, una parama zuddha bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa paGkame sanA hai, ve bhI jinake caraNodakase abhiSikta letA huuN| honepara mokSa prApta kara lete haiM, una paramezvarake jo daityoMkA anta karanevAle, duHkha-nAzake mUla yugalacaraNoko maiM nirantara praNAma karatA huuN| uttama kAraNa, parama zAnta, zaktizAlI aura virATapadhArI haiM; sudarzana cakra dhAraNa karanevAle mahAtmA zrIviSNuke jinako pAkara devatA bhI mukta ho jAte haiM, una bhagavAn naivedyakA bhakSaNa karanemAtrase manuSya vAjapeya yajJakA phala vAsudevakI maiM zaraNa letA huuN| jo sukhasvarUpa aura prApta karate haiM tathA sampUrNa padArtha pA jAte haiN| duHkhokA sukhase pUrNa haiM, sabake akAraNa premI haiM, jo devatAoMke nAza karanevAle, mAyAse rahita, sampUrNa kalAoMse yukta svAmI aura jJAnake mahAsAgara haiM, jo parama hitaiSI, tathA samasta guNoMke jJAtA jina bhagavAn nArAyaNakA dhyAna kalyANasvarUpa, satyake Azraya aura sattva guNameM sthita karake manuSya uttama gatiko prApta hote haiM. una haiM, una bhagavAn vAsudevakA maiM Azraya letA huuN| yajJa aura zrIvAsudevako maiM sadA praNAma karatA huuN| puruSArtha jinake rUpa haiM; jo satyase yukta, lakSmIke pati, jo RSi, siddha aura cAraNoMke vandanIya haiM: devagaNa puNyasvarUpa, vijJAnamaya tathA sampUrNa jagatke Azraya haiM, sadA jinakI pUjA karate haiM, jo saMsArako sRSTikA sAdhana una bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa letA huuN| jo kSIra- juTAnemeM brahmA Adike bhI prabhu haiM, saMsArarUpI sAgarake bIcameM zeSanAgakI vizAla zayyApara zayana karate mahAsAgarameM gire hue jIvakA jo uddhAra karanevAle haiM, haiM tathA bhagavatI lakSmI jinake yugala caraNAravindoMkI jinameM vatsalatA bharI huI hai, jo zreSTha aura samasta sevA karatI rahatI haiM, una bhagavAn vAsudevakI maiM zaraNa kAmanAoMko siddha karanevAle haiM; una bhagavAnke uttama letA huuN| zrIvAsudevake donoM caraNa-kamala puNyase yukta, caraNoMko maiM bhaktipUrvaka praNAma karatA huuN| jinheM asuroMne sabakA kalyANa karanevAle tathA sarvadA anekoM tIrthoMse apane yajJamaNDapameM devatAoMsahita sAmagAna karate hue susevita hai, maiM unheM pratidina praNAma karatA huuN| vAmana brahmacArIke rUpameM dekhA thA; jo sAmagAnake liye zrIvAsudevakA caraNa samasta pApoMko haranevAlA hai, vaha utsuka rahate haiM, trilokIke jo ekamAtra svAmI haiM tathA lAla kamalakI zobhA dhAraNa karatA hai usake talaveme yuddhame pApa yA mRtyuse Dare hue AtmIyajanoMko jo apanI dhvajA aura vAyuke cihna hai; vaha napuroM tathA mudrikAoMse dhvanimAtrase nirbhaya banA dete haiM, una bhagavAnake parama vibhUSita hai| aisI suSamAse yukta bhagavAn vAsudevake pAvana yugala caraNAravindokI mai vandanA karatA huuN| jo caraNako maiM praNAma karatA huuN| devatA, uttama siddha, muni yajJake muhAnepara vipra-maNDalImeM khar3e ho apane tathA nAgarAja vAsuki Adi jisakA bhaktipUrvaka sadA hI brAhmaNocita tejase dedIpyamAna evaM pUjita ho rahe haiM, stavana karate haiM, zrIvAsudevake usa pavitra caraNakamalako divya tejake kAraNa kiraNoMke samUha-se jAna par3ate hai maiM pratidina praNAma karatA huuN| jinakI caraNodakasvarUpA tathA indranIla maNike samAna dikhAyI dete haiM, jo gaGgAjImeM gote lagAnevAle prANI pavitra evaM niSpApa devatAoMke hitakI icchAse virocanake dAnI putra balike hokara svargalokako jAte haiM tathA parama saMtuSTa munijana samakSa 'mujhe tIna paga bhUmi diijiye| aisA kahakara Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 * arthapasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa yAcanA karate haiM, una zreSTha brAhmaNa zrIvAmanajIko maiM praNAma bhagavAn vAmanake usa vikramakI kahIM tulanA nahIM hai, maiM isa karatA hai| bhagavAnne jaba vAmanase virATpa hokara apanA samaya usa vikramakA stavana karatA huuN| paira bar3hAyA, taba unakA vikrama (vizAla Daga) AkAzako bhagavAn zrIviSNu kahate hai-rAjan ! isa AcchAdita karake sahasA tapate hue sUrya aura candramAtaka prakAra yaha sArA vRttAnta maiMne tumheM sunA diyaa| pahu~ca gayA; isa bAtakosUryamaNDalameM sthita hue munigaNoMne kuJjala pakSI tathA mahAtmA cyavanakA caritra nAnA bhI dekhaa| phira una cakradhArI bhagavAnke virATpameM, jo prakArakI kalyANamayI vArtAoMse yukta hai| maiM isakA samasta vizvakA khajAnA hai, sampUrNa devatA bhI lIna ho gye| varNana karUMgA, tuma suno| kuJjala pakSI aura usake putra kapiJjalakA saMvAda-kAmodAkI kathA aura vihuNDa daityakA vadha bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-dharmAtmA kuJjalane kahate haiN| vaha tAlAba parama pavitra aura nirmala jalase apane cauthe putra kapiAlako pukAra kara bar3I prasannatAke suzobhita hai| sAtha kahA-'beTA ! tuma mere uttama putra ho; bolo, mahAmate ! gaGgAhadake sAmane hI zilAke Upara eka AhAra lAneke liye yahA~se kisa sthAnapara jAte ho? kanyA baiThI thI, jisake keza khule the| rUpake vaibhavase vahA~ tumane kauna-sI apUrva bAta dekhI athavA sunI hai ? vaha mujhe btaao|' - kapijhalane kahA-pitAjI ! maiMne jo apUrva bAta dekhI hai, use batAtA haiM. suniye| kailAsa saba parvatoMmeM zreSTha hai| usakI kAnti candramAke samAna zveta hai| vaha nAnA prakArako dhAtuoMse vyApta hai| bhA~ti-bhAMtike vRkSa usakI zobhA bar3hAte haiN| gaGgAjIkA zubhra evaM pAvana jala saba orase usa parvatako nahalAtA rahatA hai| vahA~se sahasroM vikhyAta nadiyoMkA prAdurbhAva huA hai| usa parvata-zikharapara bhagavAn zivakA mandira hai, jahA~ koTikoTi zivagaNa bhare rahate haiN| pitAjI ! eka dina maiM usI kailAsapara, jo zaGkarajIkA ghara hai, gayA thaa| vahA~ mujhe eka aisA Azcarya dikhAyI diyA, jo pahale kabhI dekhane yA sunane meM nahIM AyA thaa| maiM usa adbhuta ghaTanAkA varNana karatA hU~, suniye| girirAja merukA pavitra zikhara mahAn abhyudayase yukta hai; vahA~se hima aura dUdhake samAna raMgavAlA gaGgAnadIkA pravAha bar3e vegase pRthvIkI ora usakI bar3I zobhA ho rahI thii| vaha kanyA divya rUpa giratA hai| vaha srota kailAsake zikharapara pahu~cakara saba aura saba prakArake zubha lakSaNoMse sampanna thii| usane ora phaila jAtA hai| usa jalase dasa yojanakA laMbA- divya AbhUSaNa dhAraNa kara rakhe the| usa sthAnapara vaha caur3A eka bhArI tAlAba bana gayA hai, use 'gaGgAhada' bar3I zobhAsampanna dikhAyI detI thii| patA nahIM, vaha Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] . kujala pakSI aura usake putra kapiAlakA saMvAda . 323 Arrrrrrrr r ................... ........................ girirAja himAlayakI kanyA pArvatI thI yA samudra-tanayA liye kaNTakarUpa usa pApI dailyane upadrava macAnA Arambha lkssmii| indra yA yamarAjakI patnI bhI aisI sundarI nahIM kiyaa| samasta prajAko pIDA dene lgaa| usake tejase dikhAyI detiiN| usake zIla, sadbhAva, guNa tathA rUpa jaise saMtapta hokara indra Adi devatA parama tejasvI devAdhideva dIkha par3ate the, vaise anya divyAGganAoMmeM nahIM dRSTigocara bhagavAn zrIviSNukI zaraNameM gaye aura bole-'bhagavan ! hote| zilAke Upara baiThI huI vaha kanyA kisI bhArI vihuNDake mahAn bhayase Apa hamArI rakSA kreN| duHkhase vyAkula thI aura phUTa-phUTakara ro rahI thI aura bhagavAn viSNu bole-pApI vihuNDa devatAoMke koI svajana-sambandhI usake pAsa nahIM the| netroMse girate liye kaNTakarUpa hai, maiM avazya usakA nAza kruuNgaa| hue nirmala azruvindu motIke dAne-jaise camaka rahe the| devatAoMse yoM kahakara bhagavAn zrIviSNune mAyAko ve saba-ke-saba gaGgAjIke srotameM hI girate aura sundara prerita kiyaa| sampUrNa vizvako mohita karanevAlI kamala-puSpake rUpameM pariNata ho jAte the| isa prakAra mahAbhAgA viSNumAyAne vihuNDakA vadha karaneke liye rUpa agaNita sundara puSpa gaGgAjIke jalameM par3e the aura aura lAvaNyase suzobhita taruNI strIkA rUpa dhAraNa pAnIke vegake sAtha vaha rahe the| kiyaa| vaha nandanavanameM Akara tapasyA karane lgii| isI pitAjI ! isa prakAra maiMne yaha apUrva bAta dekhI hai| samaya daityarAja vihuNDa devatAoMkA vadha karaneke liye Apa vaktAoMmeM zreSTha haiM; yadi isakA kAraNa jAnate hoM to divya mArgase calA / nandanavanameM pahu~canepara usakI dRSTi mujhapara kRpA karake btaayeN| gaGgAke muhAnepara jo sundarI tapasvinI mAyApara pdd'ii| vaha isa bAtako nahIM jAna sakA strI ro rahI thI, jisake netroMse gire hue A~sU sundara ki yaha merA hI nAza karaneke liye utpanna huI hai| yaha kamalake phUla bana jAte the, vaha kauna thI? yadi maiM sundarI strI kAlarUpA hai, yaha bAta usakI samajhameM nahIM ApakA priya hU~ to mujhe yaha sArA rahasya btaaiye| aayii| mAyAkA zarIra tapAye hue suvarNake samAna damaka kuJjala bolA-beTA ! batA rahA hU~, suno| yaha rahA thaa| rUpakA vaibhava usakI zobhA bar3hA rahA thaa| devatAokA racA huA vRttAnta hai| isameM mahAtmA pApAtmA vihuNDa usa sundarI yuvatIko dekhate hI lubhA zrIviSNuke caritrakA varNana hai, jo saba pApokA nAza gayA aura bolA-'bhadre ! tuma kauna ho? kauna ho? karanevAlA hai| eka samayakI bAta hai, rAjA nahuSane tumhAre zarIrakA madhyabhAga bar3A sundara hai, tuma mere cittako saMgrAmameM mahAparAkramI huMDa nAmaka daityako mAra ddaalaa| mathe DAlatI ho / sumukhi ! mujhe saMgama pradAna karo aura usa daityake putrakA nAma vihuNDa thA, vaha bhI bar3A kAmajanita vedanAse merI rakSA kro| devezvari ! apane parAkramI aura tapasvI thaa| usane jaba sunA ki rAjA samAgamake badale isa samaya tuma jisa-jisa vastukI nahuSane usake pitAkA mantrI tathA senAsahita vadha kiyA icchA karo, vaha saba tumhe deneko taiyAra haiN| hai, taba use bar3A krodha huA aura vaha devatAoMkA mAyA bolI-dAnava ! yadi tuma merA hI upabhoga vinAza karaneke liye udyata hokara tapasyA karane lgaa| karanA cAhate ho, to sAta karor3a kamalake phUloMse tapase bar3he hue usa duSTa daityakA puruSArtha sampUrNa bhagavAn zaGkarakI pUjA kro| ve phUla kAmodase utpanna, devatAoMko vidita thaa| ve jAnate the ki samarabhUmimeM divya, sugandhita aura devadurlabha hone caahiye| unhIM vihuNDake vegako sahana karanA atyanta kaThina hai| udhara, phUlokI sundara mAlA banAkara mere kaNThameM bhI phnaao| vihuNDake manameM trilokIkA nAza kara DAlanekI icchA tabhI maiM tumhArI priya bhAryA bnuuNgii| huii| usane nizcaya kiyA, maiM manuSyoM aura devatAoko vihuNDane kahA-devi ! maiM aisA hI kruuNgaa| mArakara pitAke vairakA badalA lNgaa| isa prakAra tumhArA mA~gA huA vara tumheM de rahA huuN| atyAcArake liye udyata ho devatAoM aura brAhmaNoMke yaha kahakara daityarAja vihuNDa jitane bhI divya evaM Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * pavitra vana the, unameM vicaraNa karane lgaa| usake cittapara kAmakA Aveza chA rahA thaa| bahuta khojanepara bhI use kAmoda nAmaka vRkSa kahIM nahIM dikhAyI diyaa| vaha svayaM idhara-udhara jAkara pUcha-tAcha karatA rahA; kintu sarvatra logoM ke mu~hase use yahI uttara milatA thA ki 'yahA~ kAmoda vRkSa nahIM hai|' duSTAtmA vihuNDa usa vRkSakA patA lagAtA huA zukrAcAryake pAsa gayA aura bhaktipUrvaka mastaka jhukAkara pUchane lagA - - brahman ! mujhe phUloMse lade sundara kAmoda vRkSakA patA btaaiye|' zukrAcArya bole- dAnava ! kAmoda nAmakA koI vRkSa nahIM hai| kAmodA to eka strIkA nAma hai| vaha jaba kisI prasaGgase atyanta harSameM bharakara ha~satI hai, taba usake manohara hAsyase sugandhita, zreSTha tathA divya kAmoda puSpa utpanna hote haiN| unakA raMga atyanta pIlA hotA hai tathA ve divya gandhase yukta hote haiN| unameMse eka phUlake dvArA bhI jo bhagavAn zaGkarakI pUjA karatA hai, usakI bar3I se bar3I kAmanAko bhI bhagavAn ziva pUrNa kara dete haiN| kAmodAke rodanase bhI vaise hI sundara phUla utpanna hote haiM; kintu unameM sugandha nahIM hotii| ataH unakA sparza nahIM karanA caahiye| [ saMkSipta padyapurANa - jo pavitra, divyagandhase yukta aura devatA tathA dAnavoMke liye durlabha sundara phUla utpanna hote haiM, unheM sampUrNa devatA kyoM cAhate haiM ? una hAsyajanita phUloMse pUjita honepara bhagavAn zaGkara kyoM santuSTa hote haiM ? usa phUlakA kyA guNa hai ? kAmodA kauna hai aura vaha kisakI putrI hai ? kuJjala bolA- pUrvakAlakI bAta hai, devatAoM aura bar3e-bar3e daityoMne amRtake liye paraspara uttama sauhArda sthApita karake udyamapUrvaka kSIrasAgarakA manthana kiyaa| devatAoM aura daityoMke mathanese cAra kanyAe~ prakaTa huii| phira kalazameM rakhA huA puNyamaya amRta dikhAyI pdd'aa| uparyukta kanyAoMmeMse ekakA nAma lakSmI thA, dUsarI vAruNI nAmase prasiddha thI, tIsarIkA nAma kAmodA aura cauthIkA jyeSThA thaa| kAmodA amRtakI laharase prakaTa huI thI / vaha bhaviSyameM bhagavAn zrIviSNukI prasannatAke liye vRkSarUpa dhAraNa karegI aura sadA hI zrIviSNuko Ananda denevAlI hogii| vRkSarUpameM vaha parama pavitra tulasIke nAmase vikhyAta hogii| usake sAtha bhagavAn jagannAtha sadA hI ramaNa kreNge| jo tulasIkA eka pattA bhI le jAkara zrIkRSNabhagavAnko samarpita karegA, usakA bhagavAn bar3A upakAra mAneMge aura 'maiM ise kyA de DAlU~ ?' yaha socate hue ve usake Upara bahuta prasanna hoNge| zukrAcAryakI yaha bAta sunakara vihuNDane pUchA'bhRgunandana ! kAmodA kahA~ rahatI hai ?" zukrAcArya bole - sampUrNa pAtakoMkA zodhana karanevAle parama pAvana gaGgAdvAra (haridvAra) nAmaka tIrthake pAsa kAmoda nAmaka pura hai, jise vizvakarmAne banAyA thaa| usa kAmoda nagarameM divya bhogoMse vibhUSita eka sundarI strI rahatI hai, jo sampUrNa devatAoMse pUjita hai| vaha bhA~ti-bhA~ti ke AbhUSaNoMse atyanta suzobhita jAna par3atI hai| tuma vahIM cale jAo aura usa yuvatIkI pUjA kro| sAtha hI kisI pavitra upAyakA avalambana karake use ha~sAo / isa prakAra pUrvokta cAra kanyAoMmeMse jo kAmodA nAmase prasiddha devI hai, vaha jaba harSase gadrada hokara bolatI aura ha~satI hai, taba usake mukhase sunahare raMgake sugandhita phUla jhar3ate haiN| ve phUla bar3e sundara hote haiN| kabhI kumhalAte nahIM haiN| jo una phUloMkA yatnapUrvaka saMgraha karake unake dvArA bhagavAn zaGkara, brahmA tathA viSNukI pUjA karatA hai, usake Upara saba devatA saMtuSTa hote haiM aura vaha jo-jo cAhatA hai, vahI vahI use arpaNa karate haiN| isI prakAra jaba kAmodA kisI duHkhase duHkhI hokara rone lagatI hai, taba usakI A~khoMke A~suoMse bhI phUla paidA hote aura jhar3ate haiN| mahAbhAga ! ve phUla bhI dekhane meM bar3e manohara hote haiM; kintu unameM sugandha nahIM kapiJjalane pUchA--pitAjI! kAmodAke hAsyase hotii| vaise phUloMse jo zaGkarakA pUjana karatA hai, use yaha kahakara zukrAcArya cupa ho gaye aura vaha mahAtejasvI dAnava apanA kArya siddha karaneke liye udyata huaa| Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] * kuJjala pakSI aura usake putra kapichalakA saMvAda . .........sottootbadstitutekets.ke.saster duHkha aura saMtApa hotA hai| jo pApAtmA eka bAra bhI usa praznakA samAdhAna kiijiye| mune ! sote samaya maiMne eka tarahake phUloMse devatAoMkI pUjA karatA hai, use ve nizcaya dAruNa svapna dekhA hai, mAno kisIne mere sAmane Akara hI duHkha dete hai| - kahA hai-'avyaktasvarUpa bhagavAn hRSIkeza saMsArame - bhagavAn zrIviSNune pApI vihuNDake parAkrama aura jAyeMge-vahA~ janma: grahaNa kreNge| mahAmate! duHsAhasapara dRSTi DAlakara devarSi nAradako usake pAsa aisA svapra dekhanekA kyA kAraNa hai? Apa jJAnavAnoMmeM bhejaa| usa samaya vaha durAtmA dAnava kAmodAke pAsa jA zreSTha haiM, kRpayA btaaiye| rahA thaa| nAradajI usake samIpa jAkara haMsate hue bole- nAradajIne kahA-bhadre ! manuSya jo svapra dekhate 'daityarAja ! kahA~ jA rahe ho? isa samaya tuma bar3e haiM, vaha tIna prakArakA hotA hai-vAtika (vAtaja); utAvale aura vyagra jAna par3ate ho|' vihuNDane brahmakumAra paittika (pittaja) aura kaphaja / sundarI ! devatAoMko na nAradajIko hAtha jor3akara praNAma kiyA aura kahA- nIMda AtI hai na svapna / manuSya zubha aura azubha nAnA "dvijazreSTha ! maiM kAmoda puSpake liye calA huuN|' yaha prakArake svapna dekhatA hai| ve sabhI svapna karmase prerita sunakara nAradajIne kahA-daitya ! tuma kAmoda nAmaka hokara dRSTipathameM Ate haiN| parvata tathA U~ce-nIce nAnA zreSTha nagarame kadApi na jAnA; kyoMki vahA~ sampUrNa prakArake durgama sthAnoMkA darzana honA vAtika svapna hai| devatAoMko vijaya dilAnevAle parama buddhimAn bhagavAn aba kaphAdhikyake kAraNa dikhAyI denevAle svapna batA zrIviSNu rahate haiN| dAnava ! jisa upAyase kAmoda nAmaka rahA huuN| jala, nadI, tAlAba tathA pAnIke vibhinna phUla tumhAre hAtha laga sakate haiM, vaha maiM batA rahA huuN| ve sthAna-ye saba kaphaja svapake antargata hai| devi ! divya puSpa gaGgAjIke jalameM gireMge aura pravAhake pAvana agni tathA bahuta-se uttama suvarNakA jo darzana hotA hai, jalake sAtha bahate hue tumhAre pAsa A jaayeNge| ve use paittika svapna smjho| aba maiM bhAvI (bhaviSyameM turaMta dekhanemeM bar3e sundara hoNge| tuma unheM pAnIse nikAla phala denevAle) svaprakA varNana karatA hai-prAtaHkAla jo laanaa| isa prakAra una phUloMkA saMgraha karake apanA karmaprerita zubha yA azubha svapna dikhAyI detA hai, vaha manoratha siddha kro|' kramazaH lAbha aura hAniko vyakta karanevAlA hai| dAnavazreSTha vihuNDase yaha kahakara dharmAtmA nAradajI sundarI ! isa prakAra maiMne tumase svaprakI avasthAe~ kAmoda nagarakI ora cala diye| jAte-jAte unheM vaha btaayiiN| bhagavAn zrIviSNuke sambandhameM yaha bAta avazya divya nagara dikhAyI diyaa| usa nagarameM praveza karake ve honevAlI hai, isI kAraNa tumheM duHsvapna dikhAyI diyA hai| kAmodAke ghara gaye aura usase mile| kAmodAne svAgata kAmodA bolI-nAradajI ! sampUrNa devatA bhI Adike dvArA muniko prasatra kiyA aura mIThe vacanoMmeM jinakA anta nahIM jAnate, unheM bhI jinake svarUpakA jJAna kuzalasamAcAra pUchA / dvijazreSTha nAradajIne kAmodAke diye nahIM hai, jinameM sampUrNa vizvakA laya hotA hai, jinheM hue divya siMhAsanapara baiThakara usase pUchA-'bhagavAn vizvAtmA kahate haiM aura sArA saMsAra jinakI mAyAse mugdha zrIviSNuke tejase prakaTa huI kalyANamayI devI! ho rahA hai, ve mere svAmI jagadIzvara zrIviSNu saMsArameM kyoM tuma yahA~ sukhase rahatI ho na? kisI tarahakA kaSTa to janma le rahe haiM? nahIM hai?' -* - 2 nAradajIne kahA-devi ! isakA kAraNa suno; kAmodA bolI-mahAbhAga ! maiM Apa-jaise maharSi bhRguke zApase bhagavAn saMsArameM avatAra lenevAle mahAtmAoM tathA bhagavAn zrIviSNukI kRpAse sukhapUrvaka haiN| [yahI bAta batAneke liye unhoMne mujhe tumhAre pAsa jIvana vyatIta kara rahI huuN| isa samaya Apase kucha bhejA hai| isIliye tumheM duHsvaprakA darzana huA hai| praznottara karanekA kAraNa upasthita huA hai; Apa mere beTA ! yoM kahakara nAradajI brahmalokako cale gye| Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . arthayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa usa samaya kAmodA bhagavAnke duHkhase duHkhI ho gayo phUlose apane svAmI zaGkarajIkI pUjA karane lgii| aura gaGgAjIke taTapara jalake samIpa baiThakara bAraMbAra itanemeM hI usa pApI dAnavane Akara devIkI divya hAhAkAra karatI huI karuNa svarase vilApa karane lgii| pUjAko naSTa kara diyaa| vaha duSTAtmA kAlake vazIbhUta ho vaha apane netroMse jo duHkhake A~sU bahAtI thI, ve ho cukA thaa| usane pArvatIdvArA pArijAtake phUloMse kI huI gaGgAjIke jalameM girate the| pAnImeM par3ate hI ve punaH pUjAko miTA diyA aura svayaM lobhavaza zokajanita padya-puSpake rUpameM prakaTa hote aura dhArAke sAtha baha puSpoMse zaGkarajIkA pUjana karane lgaa| usa samaya jAte the| dAnavazreSTha vihuNDa bhagavAn zrIviSNukI mAyAse usa duSTake netroMse A~sUkI avirala bU~deM nikalakara mohita thaa| usane una phUloMko dekhA; kintu maharSi zivaliGgAke mastakapara par3a rahI thiiN| yaha dekhakara devIne zukrAcAryake batAnepara bhI vaha isa bAtako na jAna sakA brAhmaNake rUpameM hI pUchA-Apa kauna hai, jo zokAkula ki ye duHkhake A~suoMse utpanna phUla haiN| unheM dekhakara cittase bhagavAn zivakI pUjA kara rahe haiM? ye zokajanita vaha asura bar3e harSameM bhara gayA aura una sabako jalase apavitra A~sU bhagavAnke mastakapara par3a rahe haiN| Apa nikAla laayaa| phira vaha una khile hue padma-puSpoMse aisA kyoM karate haiM? mujhe isakA kAraNa btaaiye| girijApatikI pUjA karane lgaa| viSNuko mAyAne usake vihuNDa bolA-brahman ! kucha dina hue maine eka manako hara liyA thA; ataH vivekazUnya hokara usa sundarI strI dekhI, jo saba prakArako saubhAgya-sampadAse daityarAjane sAta karor3a phUloMse bhagavAn zivakA pUjana yukta aura samasta zubha lakSaNose sampanna thii| dekhane meM kiyaa| yaha dekha jaganmAtA pArvatIko bar3A krodha huA; vaha kAmadevakA vizAla niketana jAna par3atI thii| usake unhoMne zaGkarajIse kahA-'nAtha ! isa durbuddhi dAnavakA mohase maiM saMtapta ho uThA, kAmase merA citta vyAkula ho kukarma to dekhiye-yaha zokase utpanna phUlodvArA gyaa| jaba maiMne usase samAgamako prArthanA kI, taba vaha ApakA pUjana kara rahA hai, ise duHkha aura saMtApa hI bolI-'kAmodake phUlose bhagavAn zaGkarakI pUjA karo milegA; yaha sukha pAnekA adhikArI nahIM hai|' tathA unhIM phUloko mAlA banAkara mere kaNThameM phnaao| bhagavAn ziva bole-bhadre! tuma saca kahatI sAta karor3a puSpoMse mahezvarakA pUjana kro|' usa strIko ho, isa pApIne satyapUrNa udyogako pahalese hI chor3a rakhA pAneke liye hI maiM pUjA karatA hU~ kyoMki bhagavAn ziva hai| isakI cetanA kAmase Akula hai; ataH yaha duSTAtmA abhISTa phalake dAtA haiN| gaGgAjIke jalameM par3e hue zokajanita phUloMko grahaNa devIne kahA-are ! kahA~ terA bhAva hai, kahA~ karatA hai tathA unase merA pUjana bhI karatA hai| duHkha aura dhyAna hai aura kahA~ tujha durAtmAkA jJAna hai ? [tU kAmoda zokase utpanna ye phUla to zoka aura saMtApa hI denevAle puSpoMse pUjA kara rahA hai na?] acchA, batA, kAmodAkA hai; inake dvArA kisIkA kalyANa kaise ho sakatA hai| sundara rUpa kaisA hai? tUne usake hAsyase utpanna sundara devi ! maiM to samajhatA hU~, yaha dhyAnahIna hai; kyoMki phUla kahA~ pAye haiM? ..... / aba pApAcArI ho gayA hai| ataH tuma ise apane hI vihuNDa bolA-'brahman ! maiM bhAva aura dhyAna tejase mAra ddaalo| kucha nahIM jAnatA / kAmodAko maiMne kabhI dekhA bhI nahIM bhagavAn zaGkarake ye vacana sunakara bhagavatI pArvatIne hai| gaGgAjIke jalameM jo phUla bahakara Ate haiM, unhIMkA kahA-'nAtha ! maiM ApakI AjJAse isakA avazya meM pratidina saMgraha karatA hU~ aura unhIMse ekamAtra saMhAra kruuNgii|' yo kahakara devI vahA~ gayIM aura zaGkarajIkA pUjana karatA huuN| mahAtmA zukrAcAryane mere vihuNDake vadhakA upAya socane lgii| ve eka mahAtmA sAmane isa phUlakA paricaya diyA thaa| maiM unhIMkI brAhmaNakA mAyAmaya rUpa banAkara pArijAtake sundara AjJAse nityaprati pUjA karatA huuN| Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa ] - * kualakA cyavanako apane pUrva-jIvanakA vRttAnta batAkara jJAnakA upadeza karanA . 327 / devIne kahA-pApI ! ye phUla kAmodAke rodanase khar3I huI bhagavatI paramezvarI kupita ho uThI aura jyoM hI utpanna hue haiN| inakI utpatti duHkhase huI hai| inhIMse tU vaha daitya unake pAsa pahuMcA tyoM hI unhoMne apane mu~hase pApapUrNa bhAvanA lekara, pratidina bhagavAnakI pUjA karatA 'huMkAra' kA uccAraNa kiyaa| huMkArakI dhvani hote hI vaha hai, kintu divya pUjA naSTa karake tU zokajanita puSpoMse adhama dAnava nizceSTa hokara gira par3A, mAno vanake pUjana kara rahA hai-yaha Aja tere dvArA bhayaMkara aparAdha AghAtase parvata phaTa par3A ho| usa loka-saMhAraka huA hai| isake liye maiM tujhe daNDa duuNgaa| dAnavake mAre jAnepara sampUrNa jagat svastha ho gayA, sabake * yaha sunakara kAlake vazIbhUta huA dAnava vihuNDa duHkha aura santApa dUra ho gye| beTA ! gaGgAjIke tIrapara bolA-re duSTa ! re anAcArI ! tU mere karmakI nindA duHkhase vyAkulacitta hokara baiThI huI jo sundarI strI ro karatA hai? tujhe abhI isa talavArase mautake ghATa utAratA rahI thI, [vaha kAmodA hI thI;] usake ronekA yahI huuN|' yoM kahakara vaha brAhmaNako mAraneke liye tIkhI kAraNa thaa| yaha sArA rahasya jo tumane pUchA thA, maiMne talavAra le usakI ora jhpttaa| yaha dekha brAhmaNarUpameM kaha sunaayaa| kujalakA cyavanako apane pUrva-jIvanakA vRttAnta batAkara siddha puruSake kahe hue jJAnakA upadeza karanA, rAjA venakA yajJa Adi karake viSNudhAmameM jAnA tathA padmapurANa aura bhUmikhaNDakA mAhAtya bhagavAn zrIviSNu kahate hai-rAjan ! dharmAtmA pakSI mahAprAjJa kuJjala apane putroMse yoM kahakara cupa ho gyaa| taba vaTake nIce baiThe hue dvijazreSTha cyavanane usa mahAzukase kahA-'mahAtman ! Apa kauna hai, jo pakSIke rUpase dharmakA upadeza kara rahe haiM? Apa devatA, gandharva athavA vidyAdhara to nahIM hai? kisake zApase Apako yaha totekI yoni prApta huI hai? yaha atIndriya jJAna Apako kisase prApta huA hai?' kuDAla bolA-siddhapuruSa ! maiM Apako jaantaa| hU~ Apake kula, uttama gotra, vidyA, tapa aura prabhAvase bhI paricita hU~ tathA Apa jisa uddezyase pRthvIpara vicaraNa karate haiM, usakA bhI mujhe jJAna hai| zreSTha vratakA pAlana karanevAle brAhmaNa ! ApakA svAgata hai| maiM ApakI pUchI huI saba bAteM btaauuNgaa| isa pavitra Asanapara baiThakara zItala chAyAkA Azraya liijiye| avyakta paramAtmAse brahmAjIkA prAdurbhAva huaa| unase prajApati bhRgu prakaTa hue, jo brahmAjIke samAna guNoMse yukta haiN| bhRguse bhArgava (zukrAcArya) kA janma huA, jo sampUrNa dharma aura arthazAstra ke tattvajJa hai| unhIMka vaMzame Apane janma grahaNa kiyA hai| pRthvIpara Apa cyavanake nAmase vikhyAta hai| [aba merA paricaya suniye- maiM devatA, gandharva yA vidyAdhara nahIM haiN| pUrvajanmameM kazyapajIke kula meM eka zreSTha brAhmaNa utpanna hue the| unheM veda-vedAGgoMke tattvakA jJAna thaa| ve saba dharmoko prakAzita karanevAle the| unakA nAma vidyAdhara thA; ve kula, zIla aura guNa-sabase yukta the| vipravara vidyAdhara apanI tapasyAke prabhAvase sadA zobhAyamAna dikhAyI dete the| unake tIna putra hue-vasuzarmA, nAmazarmA aura dharmazarmA / unameM dharmazarmA maiM hI thA, avasthAmeM sabase choTA aura guNoMse hIna / mere bar3e bhAI vasuzarmA veda-zAstroMke pAragAmI vidvAn the| vidyA Adi sadguNoMke sAtha unameM sadAcAra bhI thaa| nAmazarmA bhI unhIMkI bhA~ti mahAn paNDita the| kevala maiM hI mahAmUrkha niklaa| vipravara ! maiM vidyAke uttama bhAva aura zubha arthako kabhI nahIM sunatA thA aura guruke ghara bhI kabhI nahIM jAtA thaa| yaha dekha mere pitA mere liye bahuta cintita rahane lge| ve socate-'merA yaha putra dharmazarmA kahalAtA hai, Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 . * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam / - [saMkSipta padmapurANa para isake liye yaha nAma vyartha hai| isa pRthvIpara na to A phuNce| mAno mere bhAgyane hI unheM bheja diyA thaa| yaha vidvAn huA aura na guNokA AdhAra hii|' yaha unakA kahIM Azraya nahIM thA, ve nirAhAra rahate the| sadA vicArakara mere dharmAtmA pitAko bar3A duHkha huaa| ve AnandameM mana aura niHspRha the| prAyaH ekAntameM hI rahA mujhase bole-'beTA ! guruke ghara jAo aura vidyA karate the| bar3e dayAlu aura jitendriya the| parabrahmameM siikho|' unakA yaha kalyANamaya vacana sunakara maine uttara lIna, jJAnI, dhyAnI aura samAdhiniSTha the| maiM una parama diyA-'pitAjI ! guruke gharapara bar3A kaSTa hotA hai| buddhimAn jJAna-svarUpa mahAtmAkI zaraNameM gayA aura vahA~ pratidina mAra khAnI par3atI hai, dhamakAyA jAtA hai| bhaktise mastaka jhukA unheM praNAma karake sAmane khar3A ho nIMda lenekI bhI phurasata nahIM miltii| ina gyaa| maiM dInatAko sAkSAt mUrti aura mandabhAgI thaa| asuvidhAoMke kAraNa maiM guruke mandirapara nahIM jAnA mahAtmAne mujhase pUchA-'brahman ! tuma itane zokamagna cAhatA, maiM to ApakI kRpAse yahIM svacchandatApUrvaka kaise ho rahe ho? kisa abhiprAyase itanA duHkha bhogate kheleMgA, khAU~gA aura souuNgaa|' ho ?' maiMne apanI mUrkhatAkA sArA pUrva-vRttAnta unase kaha dharmAtmA pitA mujhe mUrkha samajhakara bahuta duHkhI hue sunAyA aura nivedana kiyA- 'mujhe sarvajJatA kaise prApta aura bole-'beTA ! aisA duHsAhasa na kro| vidyA ho? isIke liye maiM duHkhI huuN| aba Apa hI mujhe sIkhanekA prayatna kro| vidyAse sukha milatA hai, yaza Azraya denevAle haiN|' aura atulita kIrti prApta hotI hai tathA jJAna, svarga aura siddha mahAtmAne kahA-brahman ! suno, maiM tumhAre uttama mokSa milatA hai; ataH vidyA sIkho* / vidyA sAmane jJAnake svarUpakA varNana karatA huuN| jJAnakA koI pahale to duHkhakA mUla jAna par3atI hai, kintu pIche vaha AkAra nahIM hai [jJAna paramAtmAkA svarUpa hai / vaha sadA bar3I sukhadAyinI hotI hai| isaliye tuma guruke ghara jAo sabako jAnatA hai, isaliye sarvajJa hai| mAyAmohita mUr3ha aura vidyA siikho|' pitAke itanA samajhAnepara bhI maiM puruSa use nahIM prApta kara skte| jJAna bhagavatattvake unakI bAta nahIM mAnatA aura pratidina idhara-udhara cintanase uddIpta hotA hai, usakI kahIM bhI tulanA nahIM hai| ghUma-phirakara apanI hAni kiyA karatA thaa| vipravara ! jJAnase hI paramAtmAke svarUpakA sAkSAtkAra hotA hai| merA bartAva dekhakara logoMne merA bar3A upahAsa kiyA, mero candramA aura sUrya Adike prakAzase usakA darzana nahIM bar3I nindA huI / isase maiM bahuta lajita huaa| jAna par3A kiyA jA sktaa| jJAnake na hAtha haiM na paira; na netra hai na yaha lajjA mere prANa lekara rhegii| taba maiM vidyA par3haneko kAna / phira bhI vaha sarvatra gatizIla hai| sabako grahaNa taiyAra huaa| [avasthA adhika ho cukI thI,] socane karatA aura dekhatA hai| saba kucha saMghatA tathA sabakI lagA-'kisa guruke pAsa calakara par3hAneke liye prArthanA bAteM sunatA hai| svarga, bhUmi aura pAtAla-tInoM lokoMmeM karU~?' isa cintAmeM par3akara maiM duHkha-zokase vyAkula pratyeka sthAnapara vaha vyApaka dekhA jAtA hai| jinakI ho utthaa| 'kaise mujhe vidyA prApta ho? kisa prakAra maiM buddhi dUSita hai, ve use nahIM jAnate / jJAna sadA prANiyoMke guNoMkA upArjana karU~? kaise mujhe svarga mile aura kisa hRdayameM sthita hokara kAma Adi mahAbhogoM tathA mahAmoha taraha maiM mokSa prApta karU?' yahI saba socate-vicArate Adi saba doSoMko vivekakI Agase dagdha karatA rahatA merA bur3hApA A gyaa| hai| ataH pUrNa zAntimaya hokara indriyoMke viSayoMkA eka dinakI bAta hai, maiM bahuta duHkhI hokara eka mardana-unakI AsaktikA nAza karanA caahiye| isase devAlayameM baiThA thA; vahA~ akasmAt koI siddha mahAtmA samasta tAttvika arthokA sAkSAtkAra karAnevAlA jJAna * vidyayA prApyate saukhyaM yazaH kIrtistathAtulA / jJAnaM svargaH sumokSaca tasmAdvidyA prsaadhy| (122 / 25-26) Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * kukhAlakA cyavanako apane pUrva-jIvanakA vRttAnta batAkara jAnakA upadeza karanA . 329 prakaTa hotA hai| yaha zAntimUlaka jJAna nirmala tathA vAgvinodameM par3akara merA sArA uttama jJAna calA gyaa| pApanAzaka hai| isaliye tuma zAnti dhAraNa karo; vaha saba eka dina maiM phUla aura phalaM lAneke liye vanameM prakArake sukhoMko bar3hAnevAlI hai| zatru aura mitrameM samAna gayA thaa| isI bIcameM eka bilAva Akara toteko uThA bhAva rkho| tuma apane prati jaisA bhAva rakhate ho, vaisA le gyaa| yaha durghaTanA mujhe kevala duHkha denekA kAraNa hI dUsaroke prati bhI banAye raho / sadA niyamapUrvaka rahakara huii| bilAva usa pakSIko mArakara khA gyaa| isa prakAra AhArapara vijaya prApta karo, indriyoMko jiito| kisIse usa totekI mRtyu sunakara mujhe bar3A duHkha huaa| asahya mitratA na jor3o; vairakA bhI dUrase hI tyAga kro| nisaMga zokake kAraNa atyanta pIDA hone lgii| maiM mahAn aura niHspRha hokara ekAnta sthAnameM rho| isase tuma moha-jAlameM baiMdhakara usake liye pralApa karane lgaa| sabako prakAza denevAle jJAnI, sarvadarzI bana jaaoge| siddha mahAtmAne jisa jJAnakA upadeza diyA thA, usakI beTA ! usa sthitimeM pahu~canepara tuma merI kRpAse eka hI yAda jAtI rhii| taba to mIThe vacana bolanevAle usa sthAnapara baiThe-baiThe tInoM lokoMmeM honevAlI bAtoMko jAna toteko tathA usake jJAnako yAda karake maiM 'hA vatsa ! hA loge-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| vatsa !' kahakara pratidina vilApa karane lgaa| kuzala kahatA hai-vipravara ! una siddha mahAtmAne isa prakAra vilApa karatA huA maiM zokase atyanta hI mere sAmane jJAnakA rUpa prakAzita kiyA thaa| unako pIDita ho gyaa| antatogatvA uso duHkhase merI mRtyu ho AzAmeM sthita hokara maiM pUrvokta bhAvanAkA hI cittana karane gyii| usIkI bhAvanAse mohita hokara mujhe prANa tyAganA lgaa| isase sadgurukI kRpA huI, jisase eka hI sthAnameM pdd'aa| dvijazreSTha ! mRtyuke samaya merA jaisA bhAva thA, jaisI rahakara mai tribhuvanameM jo kucha ho rahA hai, sabako jAnatA huuN| buddhi thI, usI bhAva aura buddhike anusAra merA totekI cyavanane pUchA-khagazreSTha ! Apa to jJAnavAnoMmeM yonimeM janma huA hai / parantu mujhe jo garbhavAsa prApta huA, zreSTha hai, phira Apako yaha totekI yoni kaise prApta huI? vaha mere jJAna aura smaraNa-zaktiko jAgrat karanevAlA kujalane kahA-brahman ! saMsargase pApa aura thaa| garbhameM svayaM hI mujhe apane pUrvakarmakA smaraNa ho saMsargase puNya bhI hotA hai| ataH zuddha AcAra- aayaa| maiMne socA-'oha ! mujha mUrkha, ajitendriya vicAravAle kalyANamaya puruSako kusaGgakA tyAga kara tathA pApIne yaha kyA kara ddaalaa|' phira gurudevake denA caahiye| eka dina koI pApI vyAdha eka toteke anugrahase mujhe uttama jJAna prApta huaa| unake vAkyarUpI bacceko bA~dhakara use vaicaneke liye aayaa| vaha badhA svaccha jalase mere zarIrake bhItara aura bAharakA sArA mala dekhane meM bar3A sundara aura mIThI bolI bolanevAlA thaa| dhula gyaa| merA antaHkaraNa nirmala ho gyaa| pUrvajanmameM eka brAhmaNane use kharIda liyA aura merI prasannatAke liye mRtyukAla upasthita honepara maiMne totekA hI cintana kiyA usako mujhe de diyaa| maiM pratidina jJAna aura dhyAnameM sthita aura usIkI bhAvanAse bhAvita hokara maiM mRtyuko prApta rahatA thaa| usa samaya vaha totekA baccA bAla-svabhAvake huA / yahI kAraNa hai ki mujhe pRthvIpara toteke rUpameM punaH kAraNa kautUhalavaza mere hAthapara A baiThatA aura bolane janma lenA pdd'aa| mRtyuke samaya prANiyoMkA jaisA bhAva lagatA-'tAta ! mere pAsa Ao, baiTho; nAnake liye rahatA hai, ve vaise hI jIvake rUpameM utpanna hote haiN| unakA jAo aura aba devatAoMkA pUjana kro|' isa tarahako zarIra, parAkrama, guNa aura svarUpa-saba usI tarahake mIThI-mIThI bAteM vaha mujhase kahA karatA thaa| usake hote haiN| ve bhAva-svarUpa hokara hI janma lete haiN|* * maraNe yAdRzo bhAvaH prANinA parijAyate // tAdRzAH syustu sattvAste tadrUpAstatparAkramAH / tadguNAstatsvarUpAca bhAvabhUtA bhavanti hi|| (123 // 46-47) Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . arcayasva havIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa mahAmate ! isa toteke zarIrameM mujhe atulita jJAna prApta zarIrameM A miloge| huA hai, jisake prabhAvase maiM bhUta, bhaviSya aura venase yoM kahakara zrIhari antardhAna ho gye| unake vartamAna-tInoM kAloko pratyakSa dekhatA huuN| yahA~ rahakara adRzya ho jAnepara nRpazreSTha vena bar3e harSake sAtha ghara Aye bhI usI jJAnake prabhAvase mujhe saba kucha jJAta ho jAtA aura kucha soca-vicArakara apane putra pRthuko nikaTa bulA hai| vipravara ! saMsArameM bhaTakanevAle manuSyoMko tAraneke madhura vANImeM bole-'beTA ! tuma vAstavameM putra ho| liye guruke samAna vandhana-nAzaka tIrtha dUsarA koI nahIM tumane isa bhUlokameM bahuta bar3e pAtakase merA uddhAra kara hai|* bhUtalapara prakaTa hue jalase bAharakA hI sArA mala diyaa| mere vaMzako ujjvala banA diyaa| maiMne apane naSTa hotA hai; kintu gururUpI tIrtha janma-janmAntarake doSoMse isa kulakA nAza kara diyA thA, kintu tumane phira pApoMkA bhI nAza kara DAlatA hai| saMsArameM jIvoMkA uddhAra ise camakA diyA hai| aba maiM azvamedha yajJake dvArA karaneke liye guru calatA-phiratA uttama tIrtha hai| bhagavAnkA yajana karU~gA aura nAnA prakArake dAna duuNgaa| bhagavAn zrIviSNu kahate haiM-nRpazreSTha ! vaha phira bhagavAn viSNukI kRpAse unake uttama dhAmako parama jJAnI zuka mahAtmA cyavanako isa prakAra tattvajJAnakA jaauuNgaa| ataH mahAbhAga ! aba tuma yajJako uttama upadeza dekara cupa ho gyaa| yaha saba parama uttama jaGgama sAmagriyoMko juTAo aura vedoMke pAragAmI vidvAn tIrthakI mahimAkA varNana kiyA gyaa| rAjan ! tumhArA brAhmaNoMko nimantrita kro|' kalyANa ho! tumhAre manameM jo icchA ho, use varake sUtajI kahate haiM-venakI AjJA pAkara parama rUpameM mA~ga lo| dharmAtmA rAjakumAra pRthune nAnA prakArako pavitra sAmagriyA~ venane kahA-janArdana ! mujhe rAjya pAnekI ekatrita kI tathA nAnA dezoMmeM utpanna hue samasta abhilASA nahIM hai| maiM dUsarI koI vastu bhI nahIM caahtaa| brAhmaNoMko niyantrita kiyaa| tadanantara rAjA venane kevala Apake zarIrameM praveza karanA cAhatA huuN| azvamedha yajJa kiyA aura brAhmaNoMko aneka prakArake dAna bhagavAn zrIviSNubole-rAjan ! tuma azvamedha diye| isake bAda ve bhagavAn viSNuke dhAmako cale gye| aura rAjasUya yajJoMke dvArA merA yajana kro| gau, bhUmi, maharSiyo ! isa prakAra maiMne ApalogoMse rAjA pRthuke suvarNa, anna aura jalakA dAna do| mahAmate ! dAnase samasta caritrakA varNana kiyaa| yaha saba pApoMkI zAnti brahmahatyA Adi ghora pApa bhI naSTa ho jAte hai| dAnase aura sampUrNa duHkhoMkA vinAza karanevAlA hai| dharmAtmA cAroM puruSArthokI bhI siddhi hotI hai, isaliye mere rAjA pRthune isa prakAra pRthvIkA rAjya kiyA aura tInoM uddezyase dAna avazya karanA caahiye| jo jisa bhAvase lokosahita bhUmaNDalakI rakSA kii| unhoMne puNya-dharmamaya mere liye dAna detA hai, usake usa bhAvako maiM satya kara koMka dvArA samasta prajAkA manoraJjana kiyaa| detA huuN| RSiyoMke darzana aura sparzase tumhArI pAparAzi yaha maiMne ApalogoMse parama uttama bhUmikhaNDakA naSTa ho cukI hai| yajJoMke antameM tuma nizcaya hI mere varNana kiyA hai| pahalA sRSTikhaNDa hai aura dUsarA * tAraNAya manuSyANAM saMsAre parivartatAm / nAsti tIrtha gurusamai bandhacchedakara dvija // (123 / 50) + sthalajAcodakAt sarvaM bAhya malaM praNazyati / janmAntaraktA-pApAn gurutIrtha prnnaashyet|| saMsAre tAraNAyaiva jaGgamaM tiirthmuttmm| (123 / 52-53) * yAdRzenApi bhAvena mAmuddizya dadAti yH|| tAdarza tasya vai bhAvaM satyameva komyhm| (123 / 58-59) Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikhaNDa] * kucalakA cyavanako apane pUrva-jIvanakA vRttAnta batAkara jJAnakA upadeza karanA. 31 marathi . ............. bhUmikhaNDa / aba bhUmikhaNDake mAhAtmyakA varNana Arambha sAdhaka isa puNyamaya purANakA zravaNa kreN| jisane puNyake karatA huuN| jo zreSTha manuSya isa khaNDake eka zlokakA bhI sAdhanabhUta isa padmapurANakA zravaNa kiyA, usane caturvargaka zravaNa karatA hai, usake eka dinakA pApa naSTa ho jAtA hai| samasta sAdhanoMko siddha kara liyaa| isakA zravaNa jo zreSTha buddhise yukta puruSa isake eka adhyAyako sunatA karanevAle manuSyake Upara kabhI bhArI vitrakA AkramaNa hai, use parvake avasarapara brAhmaNoMko eka hajAra godAna nahIM hotaa| dharmaparAyaNa puruSoMko pUrI purANasaMhitAkA denekA phala milatA hai| sAtha hI usapara bhagavAn zrIviSNu zravaNa karanA caahiye| isase dharma, artha, kAma aura bhI prasanna hote haiN| jo isa padmapurANakA pratidina pATha mokSakI bhI siddhi hotI hai| bhUmikhaNDakA zravaNa karake karatA hai, usapara kaliyugameM kabhI vinokA AkramaNa nahIM manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai tathA roga, duHkha aura hogaa| brAhmaNo ! azvamedha yajJakA jo phala batalAyA zatruoke bhayase bhI chuTakArA pAkara sadA sukhakA anubhava jAtA hai, isa padmapurANake pAThase usI phalakI prApti hotI karatA hai| padApurANameM pahalA sRSTikhaNDa, dUsarA hai| puNyamaya azvamedha yajJa kaliyugameM nahIM hotA, ataH bhUmikhaNDa, tIsarA svargakhaNDa, cauthA pAtAlakhaNDa aura usa samaya yaha purANa hI avamedhake samAna phala denevAlA pA~cavA~ saba pApoMkA nAza karanevAlA uttarakhaNDa hai|* hai| kaliyugameM manuSya prAyaH pApI hote haiM, ataH unheM brAhmaNo! ina pA~coM khaNDoMko sunanekA avasara bar3e narakake samudra meM giranA par3atA hai| isaliye unako cAhiye bhAgyase prApta hotA hai| sunanepara ye mokSa pradAna karate ki dharma, artha, kAma aura mokSa-ina cAroM puruSArthaki hai-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| 2 ||bhuumikhnndd samApta / *prathama sRSTikhaNDa hi bhUmikhaNDa dvitIyakam / tRtIyaM svargakhaNDaM ca pAtAlaM ca caturthakam // (pazama cottara khaNDaM sarvapApapraNAzanam / ......... ...... // (125 / 48-49) Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 705 A The * tuma kalama asate ali svarga-khaNDa & TIGER Hot // OM zrIparamAtmane namaH // saMkSipta padmapurANa THE RSPP - - Adi sRSTike kramakA varNana pazcAt isa sRSTikI koI bhI vastu zeSa nahIM raha gayI thii| usa samaya kevala jyotiHsvarUpa brahma hI zeSa thA, jo sabako utpanna karanevAlA hai| vaha brahma nitya, niraJjana, zAnta, nirguNa, sadA hI nirmala, AnandadhAma aura zuddhasvarUpa hai| saMsAra -bandhanase mukta honekI abhilASA rakhanevAle sAdhu puruSa usIko jAnanekI icchA karate haiN| vaha jJAnasvarUpa honeke kAraNa sarvajJa, ananta, ajanmA, avikArI, avinAzI, nityazuddha, acyuta vyApaka tathA sabase mahAn hai| sRSTikA samaya Anepara usa brahmane vaikArika jagatko apanemeM lIna jAnakara punaH use utpanna karanekA vicAra kiyaa| taba brahmase pradhAna (mUla prakRti ) prakaTa huaa| pradhAnase mahattattvakI utpatti huI, jo sAtvika, rAjasa aura tAmasa bhedase tIna prakArakA hai| yaha mahattattva pradhAnake dvArA saba orase AvRta hai| phira mahattattvase vaikArika (sAttvika), taijasa ( rAjasa) aura bhUtAdirUpa tAmasa - tIna prakArakA ahaMkAra utpanna huaa| jisa prakAra pradhAnase mahattattva AvRta hai, usI prakAra mahattattvase ahaMkAra bhI AvRta hai| tatpazcAt bhUtAdi nAmaka tAmasa ahaMkArane vikRta hokara bhUta aura tanmAtrAoMkI sRSTi kii| indriyA~ taijasa kahalAtI haiM--ve rAjasa ahaMkArase prakaTa huI haiN| indriyoMke adhiSThAtA dasa devatA vaikArika kahe gaye haiM-- unakI utpatti sAttvika ahaMkArase huI hai tatvakA vicAra karanevAle vidvAnoMne manako gyArahavIM - namAmi govindapadAravindaM savendirAnandanamuttamADhyam / jagajanAnAM hRdi saMniviSTaM mahAjanaikAyanamuttamottamam // * RSi bole- uttama vratakA pAlana karanevAle romaharSaNajI ! Apa purANoMke vidvAn tathA parama buddhimAn haiN| Ajase pahale hamaloga Apake mu~hase purANoMkI anekoM parama pAvana kathAe~ suna cuke haiM tathA isa samaya bhI bhagavAnko kathA vArtAmeM hI lage haiN| tai liye sabase mahAn dharma vahI hai, jisase unakI bhagavAnme bhakti ho / ataH sUtajI ! Apa phira hameM zrIharikI kathA sunAiye; kyoMki bhagavacarcAke atirikta dUsarI koI bAtacIta zmazAnabhUmike samAna mAnI gayI hai| hamane sunA hai tIrthoke rUpameM svayaM bhagavAn viSNu hI isa bhUtalapara virAjamAna haiM; isaliye Apa puNya pradAna karanevAle tIrthoki nAma btaaiye| sAtha hI yaha bhI kahane kI kRpA kIjiye ki yaha carAcara jagat kisase utpanna huA haiM, kisake dvArA isakA pAlana hotA hai tathA pralayake samaya kisameM yaha lIna hotA hai| jagatmeM kauna kauna se puNyakSetra haiM ? kina-kina parvatoMke prati pUjyabhAva rakhanA cAhiye ? aura manuSyoMke pApa dUra karanevAlI parama pavitra nadiyA~ kauna-kauna-sI hai ? mahAbhAga ! ina sabakA Apa kramazaH varNana kIjiye / sUtajIne kahA- -dvijavaro! pahale maiM Adi sargakA varNana karatA hU~, jisake dvArA SaDvidha aizvaryase sampanna sanAtana paramAtmAkA jJAna hotA hai| pralayakAlake SASH 12 phara He * maiM bhagavAn viSNuke una caraNa kamaloko [bhaktipUrvaka] praNAma karatA hU~, jo bhagavatI lakSmIjIko sadA hI Ananda pradAna karanevAle aura uttama zobhAse sampanna haiM, jinakA saMsArake pratyeka jIvake hRdaya meM nivAsa hai tathA jo mahApuruSoMke ekamAtra Azraya aura zreSThase bhI zreSTha haiN| 1. svargakhaDase lekara AgekA aMza romaharSaNajIkA sunAyA huA hai| isake pahalekA bhAga inake putrane sunAyA thaa| Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] *............................... * bhAratavarSakA varNana aura vasiSThajIke dvArA puSkara tIrthakI mahimAkA bakhAna .................................................................................................................................................................................... indriya batAyA hai| vipragaNa ! AkAza, vAyu, teja, jala kara usa aNDake bhItara virAjamAna hue| aura pRthvI - ye kramazaH zabdAdi uttarottara guNoMse yukta haiN| ye pA~coM bhUta pRthak-pRthak nAnA prakArakI zaktiyoMse sampanna haiM, kintu paraspara saMghaTita hue binA ve prajAkI sRSTi karanemeM samartha na hue| isaliye mahattattvase lekara paJcabhUtaparyanta sabhI tattva parama puruSa paramAtmAdvArA adhiSThita aura pradhAnadvArA anugRhIta honeke kAraNa pUrNarUpase ekatvako prApta hue| isa prakAra eka dUsarese saMyukta hokara parasparakA Azraya le unhoMne aNDakI utpatti kii| mahAprAjJa maharSiyo ! isa taraha bhUtoMse prakaTa ho kramazaH vRddhiko prApta huA vaha vizAla aNDa pAnIke bulabulekI taraha saba orase samAna - golAkAra dikhAyI dene lgaa| vaha pAnIke Upara sthita hokara brahmA (hiraNyagarbha) ke rUpameM prakaTa hue bhagavAn viSNukA uttama sthAna bana gyaa| sampUrNa vizvake svAmI avyakta svarUpa bhagavAn viSNu svayaM hI brahmAjIkA rUpa dhAraNa -- 333 ..............................*** usa samaya meru parvatane una mahAtmA hiraNyagarbhake liye garbhako DhakanevAlI jhillIkA kAma diyA, anya parvata jarAyu-- jerake sthAnameM the aura samudra usake bhItarakA jala thaa| usa aNDameM hI parvata aura dvIpa Adike sahita samudra, grahoM aura tArAoMke sAtha sampUrNa loka tathA devatA, asura aura manuSyoMsahita sArI sRSTi prakaTa huii| Adi-antarahita sanAtana bhagavAn viSNukI nAbhise jo kamala prakaTa huA thA, vahI unakI icchAse suvarNamaya aNDa ho gyaa| paramapuruSa bhagavAn zrIhari svayaM hI rajoguNakA Azraya le brahmAjIke rUpameM prakaTa hokara saMsArakI sRSTimeM pravRtta hote haiN| ve paramAtmA nArAyaNadeva hI sRSTike samaya brahmA hokara samasta jagatkI racanA karate haiM, ve hI pAlanakI icchAse zrIrAma Adike rUpameM prakaTa ho isakI rakSAmeM tatpara rahate haiM tathA antameM ve hI isa jagatkA saMhAra karaneke liye rudrake rUpameM prakaTa hue haiN| - bhAratavarSakA varNana aura vasiSThajIke dvArA puSkara tIrthakI mahimAkA bakhAna sUtajI kahate haiM-- maharSigaNa ! aba maiM ApalogoM se parama uttama bhAratavarSakA varNana kruuNgaa| rAjA priyamitra deva, vaivasvata manu pRthu ikSvAku yayAti, ambarISa, mAndhAtA nahuSa, mucukunda, kubera, uzInara, RSabha, purUravA rAjA nRga, rAjarSi kuzika, gAdhi, soma tathA rAjarSi dilIpako, anyAnya baliSTha kSatriya rAjAoMko evaM sampUrNa bhUtoMko hI yaha uttama deza bhAratavarSa bahuta hI priya rhaa| isa dezameM mahendra, malaya, sahya zuktimAn RkSavAn, vindhya tathA pAriyAtra--ye sAta kula parvata haiN| inake AsapAsa aura bhI hajAroM parvata hai| bhAratavarSake loga jina vizAla nadiyoMkA jala pIte haiM, unake nAma ye haiM- gaGgA, sindhu, sarasvatI, godAvarI, narmadA, bAhudA, zatadru (satalaja), candrabhAgA, yamunA, dRSadvatI, vipAzA (vyAsa), vetravatI (betavA, kRSNA, veNI, irAvatI, ( irAvadI), vitastA (jhelama), payoSNI, devikA, vedasmRti, vedazirA, tridivA, sindhulAkRmi, karISiNI, citravahA, trisenA, gomatI, candanA, kauzikI (kosI), hRdyA, nAcitA, rohitAraNI, rahasyA, zatakumbhA, sarayU, carmaNvatI, hastisomA, dizA, zarAvatI, bhImarathI, kAverI, bAlukA, tApI (tAptI), nIvArA, mahitA, suprayogA, pavitrA, kRSNalA, vAjinI, purumAlinI, pUrvAbhirAmA, vIrA, mAlAvatI, pApahAriNI, palAzinI, mahendrA, pATalAvatI, asikrI, kuzavIrA, marutvA pravarA, menA, horA, ghRtavatI, anAkatI, anuSNI, sevyA, kApI, sadAvIrA, adhRSyA, kuzacIrA, rathacitrA, jyotirathA, vizvAmitrA, kapiJjalA, upendrA, bahulA, kuvIrA, vainandI, piJjalA, veNA, tuGgavegA, mahAnadI, vidizA, kRSNavegA, tAmrA, kapilA, dhenu, sakAmA, vedasvA, haviH sAvA, mahApathA, kSiprA (siprA), picchalA, bhAradvAjI, kaurNikI, zoNA (sona), candramA, antaH zilA, brahmamedhyA, parokSA, rohI, jambUnadI (jammU), sunAsA, tapasA dAsI, sAmAnyA, varuNA, asI, nIlA, dhRtikarI, Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa munivaro ! aba dakSiNa bhAratake janapadoMkA varNana kiyA jAtA hai| draviDa (tamilanADa), kerala (malAvAra ), prAcya, mUSika, bAlamUSika, karNATaka, mahiSaka kiSkindha, jhallika, kuntala, sauhRda ................................. parNAzA, mAnavI, vRSabhA tathA bhASA dvijavaro! ye tathA nalakAnana, kokuTTaka, cola, koNa, maNivAlava, sabhaGga, aura bhI bahuta-sI bar3I-bar3I nadiyA~ hai| kalaGka, kukura, aGgAra, mAriSa dhvajinI, utsava, saMketa, trigarbha, mAlyaseni, vyUDhaka, koraka, proSTha, saGgavegaghara, vindya, rulika, balvala, malara, aparavartaka, kAlada, caNDaka, kuraTa, muzala, tanavAla, satIrtha, pUrti, sRJjaya, anidAya, zivATa tapAna, sUtapa RSika, vidarbha ( barAra), taGgaNa aura parataGgaNa aba uttara evaM anya dizAoMmeM rahanevAle mlecchoMke sthAna batAye jAte haiM-- yavana (yUnAnI) aura kAmboja - ye bar3e krUra mleccha haiN| kRSRha, pulaTya, hUNa, pArasika (IrAna) tathA dazamAnika ityAdi anekoM janapada haiN| inake sivA kSatriyoMke bhI kaI upaniveza haiM vaizyoM aura zUdroMke bhI sthAna haiN| zUravIra AbhIra, darada tathA kAzmIra jAtike loga pazuoMke sAtha rahate haiN| khANDIka, tuSAra, padmAva girigahvara, Atreya, bhAradvAja, stanapoSaka, droSaka aura kaliGga - ye kirAtoMkI jAtiyA~ haiM aura inake nAmase bhitra-bhitra janapada hue haiM] tomara, hanyamAna aura karabhaJjaka Adi anya bahuta-se janapada haiN| yaha pUrva aura uttarake janapadoMkA varNana huaa| brAhmaNo! isa prakAra saMkSepase hI maiMne saba dezoMkA paricaya diyA hai| isa adhyAyakA pATha aura zravaNa trivarga, (dharma, artha aura kAma) rUpa mahAn phalako denevAlA hai| aba janapadoMkA varNana karatA hU~, suniye| kuru, pAcAla, zAlva, mAtreya, jAGgala, zUrasena (mathurAke AsapAsakA prAnta), pulinda, baudha, mAla, saugandhya, cedi, matsya (jayapurake AsapAsakA bhUkhaNDa), karUSa, bhoja, sindhu (siMdha), uttama, dazArNa, mekala, utkala, kozala, naikapRSTha, yugaMdhara, madra, kaliGga, kAzi, aparakAzi, jaThara, kukura, kunti, avanti (ujjainake AsapAsakA deza), aparakunti, gomanta mallaka, puNDra, nRpavAhika, azmaka, uttara, goparASTra, adhirAjya, kuzaTTa, mallarASTra, mAlava (mAlavA), upavAsya, vakrA, vakrAtapa, mAgadha, sadya, malaja, videha ( tirahuta), vijaya, aGga (bhAgalapura ke AsapAsakA prAnta), vaGga (baMgAla), yakRllomA, malla, sudeSNa, prahlAda, mahiSa, zazaka, bAhnika (balakha), vATadhAna, AbhIra, kAlatoyaka, aparAnta, parAnta, paGkala, carmacaNDaka, aTavIzekhara, merubhUta, upAvRtta, anupAvRtta, surASTra (sUratake AsapAsakA deza), (kekaya, kuTTa, mAheya, kakSa, sAmudra, niSkuTa, andha, bahu, antargiri, bahirgiri, malada, satvatara, prAvRSeya, bhArga, bhArgava, bhAsura, zaka, niSAda, niSedha, Anarsa (dvArakAke AsapAsakA deza), nairRta pUrNala, pUtimatsya, kuntala, kuzaka, tIragraha, Ijika, kalpakAraNa, tilabhAga, masAra, madhumatta, kakundaka kAzmIra, sindhusauvIra, gAndhAra (kaMdhAra), darzaka, abhIsAra, kudruta, saurila dava, darvAvAta, jAmaratha, uraga, balaraTTa, sudAmA, sumallika, bandha, karIkaSa, kulinda, gandhika, vAnAyu daza, pArzvaromA kuzabindu kaccha, gopAlakaccha, kuruvarNa, kirAta, barbara, siddha, tAmraliptika, auimleccha, sairindra aura prvtiiy| ye saba uttara bhAratake janapada batAye gaye haiN| 1 dvijavaro ! prAcIna kAlameM rAjA yudhiSThirake sAtha jo devarSi nAradakA saMvAda huA thA, usakA varNana karatA hU~; Apaloga zravaNa kreN| mahArathI pANDavoMke rAjyakA apaharaNa ho cukA thaa| ve draupadIke sAtha vanameM nivAsa karate the| eka dina unheM parama mahAtmA devarSi nAradajIne darzana diyaa| pANDavoMne unakA svAgata-satkAra kiyA / nAradajI unakI kI huI pUjA svIkAra karake yudhiSThirase bole - 'dharmAtmAoMmeM zreSTha ! tuma kyA cAhate ho ?' yaha sunakara dharmanandana rAjA yudhiSThirane bhAiyoMsahita hAtha jor3a devatulya nAradajIko praNAma kiyA aura kahA'mahAbhAga ! Apa sampUrNa lokoMdvArA pUjita hai| Apake saMtuSTa ho jAnepara maiM apaneko kRtArtha mAnatA hU~ mujhe kisI bAtako AvazyakatA nahIM hai| munizreSTha ! jo Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] ******* * bhAratavarSakA varNana aura vasiSThajIke puSkara tIrthakI mahimAkA bakhAna * ************************* tIrthayAtrAmeM pravRtta hokara samUcI pRthvIkI parikramA karatA hai, usako kyA phala milatA hai ? brahman ! isa bAtako Apa pUrNarUpase batAnekI kRpA kreN|' nAradajI bole - rAjan! pahalekI bAta hai, rAjAoM meM zreSTha dilIpa dharmAnukUla vratakA niyama lekara gaGgAjIke taTapara muniyoMkI bhA~ti nivAsa karate the| kucha kAlake bAda eka dina jaba mahAmanA dilIpa japa kara rahe the, usI samaya unheM RSiyoMmeM zreSTha vasiSThajIkA darzana huaa| maharSiko upasthita dekha rAjAne unakA vidhivat pUjana kiyA aura kahA - 'uttama vratakA pAlana karane vAle munizreSTha ! maiM ApakA dAsa dilIpa huuN| Aja ApakA darzana pAkara maiM saba pApoMse mukta ho gyaa|' vasiSThajIne kahA- mahAbhAga ! tuma dharmake jJAtA ho| tumhAre vinaya, indriyasaMyama tathA satya Adi guNoMse maiM sarvathA saMtuSTa huuN| bolo, tumhArA kauna sA priya kArya karU~ ? dilIpa bole- mune! Apa prasanna haiM, itanese hI maiM apaneko kRtakRtya samajhatA huuN| tapodhana! jo (tIrtha yAtrAke uddezyase ) sArI pRthvIkI pradakSiNA karatA hai, usako kyA phala milatA hai ? yaha mujhe batAiye / vasiSThajIne kahA - tAta! tIthakA sevana karanese jo phala milatA hai, use ekAgracitta hokara suno| tIrthaM RSiyoMke parama Azraya hai| maiM unakA varNana karatA huuN| vAstavameM tIrthasevanakA phala use hI milatA hai jisake hAtha, paira aura mana acchI taraha apane vazameM hoM; jo vidvAn, tapasvI aura kIrtimAn ho tathA jisane dAna lenA chor3a diyA ho| jo saMtoSI, niyamaparAyaNa, pavitra, ahaMkArazUnya aura upavAsa (vrata) karanevAlA ho; jo apane AhAra aura indriyoMpara vijaya prApta kara cukA ho, jo saba doSoMse mukta ho tathA jisameM krodhakA abhAva ho jo satyavAdI, dRDhapratijJa tathA sampUrNa bhUtoMke prati apane jaisA bhAva rakhanevAlA ho, usIko tIrthakA pUrA phala prApta hotA hai| rAjan ! daridra manuSya yajJa nahIM kara sakate; kyoMki usameM nAnA prakArake sAdhana aura 1 335 sAmagrIko AvazyakatA hotI hai| kahIM koI rAjA yA dhanavAn puruSa hI yazakA anuSThAna kara pAte haiN| isaliye maiM tumheM vaha zAstrokta karma batalA rahA hU~, jise daridra manuSya bhI kara sakate haiM tathA jo puNyakI dRSTise yajJaphaloMkI samAnatA karanevAlA hai; use dhyAna dekara suno| puSkara tIrthameM jAkara manuSya devAdhidevake samAna ho jAtA hai| mahArAja! divyazaktise sampanna devatA, daitya tathA brahmarSigaNa vahA~ tapasyA karake mahAn puNyake bhAgI hue haiM; jo manISI puruSa manase bhI puSkara tIrthake sevanakI icchA karatA hai, usake saba pApa dhula jAte haiM tathA vaha svargalokameM pUjita hotA hai| isa tIrtha meM pitAmaha brahmAjI sadA prasannatApUrvaka nivAsa karate haiN| mahAbhAga ! puSkarameM Akara devatA aura RSi bhI mahAn puNyase yukta ho paramasiddhiko prApta hue haiN| jo vahA~ snAna karake pitaroM aura devatAoMke pUjanameM pravRtta hotA hai, usake liye manISI vidvAn azvamedhase dasagune puNyakI prApti batalAte haiN| jo puSkarake vanameM jAkara eka brAhmaNako bhI bhojana karAtA hai, vaha usake puNyase brahmadhAmameM sthita ajita lokoMko prApta hotA hai| jo sAyaMkAla aura prAtaH kAlameM hAtha jor3akara puSkara tIrthakA cintana karatA hai, vaha saba tIthoMmeM snAna karanekA phala prApta karatA hai| puSkarameM jAne mAtra se strI yA puruSake janmabharake kiye hue sAre pApa naSTa ho jAte haiN| jaise bhagavAn viSNu sampUrNa devatAoMke Adi haiM, usI prakAra puSkara bhI samasta tIrthokA Adi kahalAtA hai| puSkarameM niyama aura pavitratApUrvaka bAraha varSataka nivAsa karake manuSya sampUrNa yajJoMkA phala prApta kara letA hai aura antameM brahmalokako jAtA hai| jo pUre sau varSoMtaka agrihotrakA anuSThAna karatA hai athavA kevala kArtikako pUrNimAko puSkarameM nivAsa karatA hai, usake ye donoM karma samAna hI haiN| pahale to puSkarameM jAnA hI kaThina hai| jAnepara bhI vahA~ tapasyA karanA aura bhI kaThina hai| puSkarameM dAna denA usase bhI kaThina hai aura sadA vahA~ nivAsa karanA to bahuta hI muzkila hai| Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 - arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [ saMkSipta payapurANa ............... ..............................mmmmmmmmmmmmmmm jambUmArga Adi tIrtha, narmadA nadI, amarakaNTaka parvata tathA kAverI-saGgamakI mahimA vasiSThajI kahate haiM-rAjan ! pRthvIko parikramA godAnakA phala milatA hai tathA mahAdevajIkI kRpAse Arambha karanevAle manuSyako pahale jambUmArgameM praveza zivagaNoMkA Adhipatya prApta hotA hai| narmadA nadImeM karanA caahiye| vaha pitaroM, devatAoM tathA RSiyoMdvArA jAkara devatAoM tathA pitaroMkA tarpaNa karake manuSya pUjita tIrtha hai| jambUmArgameM jAkara manuSya azvamegha aniSToma yajJakA phala pAtA hai| yajJakA phala prApta karatA hai aura antameM viSNulokako yudhiSThira bole-dvijazreSTha nAradajI! maiM punaH jAtA hai| jo manuSya pratidina chaThe paharameM eka bAra bhojana narmadAkA mAhAtmya sunanA cAhatA huuN| karate hue pA~ca gatataka usa tIrthameM nivAsa karatA hai,, nAradajIne kahA-rAjan ! narmadA saba nadiyoMmeM usakI kabhI durgati nahIM hotI tathA vaha parama uttama zreSTha hai| vaha samasta pApoMkA nAza karanevAlI tathA siddhiko prApta hotA hai| jambUmArgase calakara sthAvara-jaGgama sampUrNa bhUtoMko tAranevAlI hai| sarasvatIkA tuNDUlikAzramakI yAtrA karanI caahiye| vahA~ jAnese jala tIna saptAhataka srAna karanese, yamunAkA jala eka manuSya durgatimeM nahIM par3atA tathA svargaloka usakA saptAhataka gotA lagAnese aura gaGgAjIkA jala sparzake sammAna hotA hai| rAjan ! jo agastyAzramameM jAkara samaya hI pavitra karatA hai; kintu narmadAkA jala devatAoM aura pitaroMkI pUjA karatA aura vahA~ tIna rAta darzanamAtrase pavitra kara detA hai| narmadA tInoM lokoMmeM upavAsa karake rahatA hai, use apriSToma yajJakA phala ramaNIya tathA pAvana nadI hai| mahArAja ! devatA, asura, milatA hai| tathA jo zAka yA phalase jIvana-nirvAha gandharva aura tapodhana RSi- ye narmadAke taTapara tapasyA karate hue vahA~ nivAsa karatA hai, vaha parama uttama karake parama siddhiko prApta ho cuke haiN| yudhiSThira ! vahA~ kArtikeyajIke dhAmako prApta hotA hai| rAjAoMmeM zreSTha srAna karake zauca-saMtoSa Adi niyamoMkA pAlana karate dilIpa ! lakSmIse sevita tathA samasta lokodvArA pUjita hue jo jitendriyabhAvase eka rAta bhI usake taTapara kanyAzrama tIrtha dharmAraNyake nAmase prasiddha hai, vaha nivAsa karatA hai, vaha apanI sau pIr3hiyoMkA uddhAra kara puNyadAyaka aura pradhAna kSetra hai; vahA~ pahu~cakara usameM detA hai| jo manuSya janezvara tIrthameM srAna karake praveza karane mAtrase manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| vidhipUrvaka piNDadAna detA hai, usake pitara mahApralayataka jo niyamAnukUla AhAra karake zauca-saMtoSa Adi tRpta rahate haiN| amarakaNTaka parvatake cAroM ora koTi niyamokA pAlana karate hue vahA~ devatA tathA pitaroMkA rudroMkI pratiSThA huI hai; jo vahA~ sAna karatA aura candana pUjana karatA hai, vaha sampUrNa kAmanAoMko pUrNa karanevAle evaM phUla-mAlA Adi car3hAkara rudrakI pUjA karatA hai, yajJakA phala pAtA hai| usa tIrthakI parikramA karake usapara rudrakoTisvarUpa bhagavAn ziva prasanna hote haiM, yayAti-patana nAmaka sthAnako jAnA caahiye| vahA~ko isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| parvatake pazcima bhAgameM yAtrA karanese azvamegha yajJakA phala prApta hotA hai| - svayaM bhagavAn mahezvara virAjamAna haiN| vahA~ snAna karake ___tadanantara, niyamAnukUla AhAra aura AcArakA pavitra ho brahmacaryakA pAlana karate hue jitendriyabhAvase pAlana karate hue [ujjainameM sthita] mahAkAla tIrthakI zAstrIya vidhike anusAra zrAddha karanA cAhiye tathA vahIM yAtrA kare / vahA~ koTitIrthameM nAna karake manuSya azvamedha tila aura jalase pitaroM tathA devatAoMkA tarpaNa bhI yajJakA phala prApta karatA hai| vahA~se dharmaza puruSako karanA caahiye| pANDunandana | jo aisA karatA hai, usakI bhadravaTa nAmaka sthAnameM jAnA cAhiye, jo bhagavAn sAtavIM pIr3hItakake sabhI loga svargameM nivAsa karate haiN| umApatikA tIrtha hai| vahA~kI yAtrA karanese eka hajAra rAjA yudhiSThira ! saritAoMmeM zreSTha narmadAkI laMbAI Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * jambUmArga Adi tIrtha, narmadA nadI, aparakaSTaka parvata tathA kAverI-saGgamakI mahimA . 337 sau yojanase kucha adhika sunI jAtI hai tathA caur3AI do mahArAja ! amarakaNTaka parvata saba orase puNyamaya yojanakI hai| amarakaNTaka parvatake cAroM ora sATha hai| jo candragrahaNa tathA sUryagrahaNake avasarapara amarakaror3a aura sATha hajAra tIrtha haiN| vahA~ rahanevAlA puruSa kaNTakakI yAtrA karatA hai, usake liye manISI puruSa brahmacaryakA pAlana kare, pavitra rahe, krodha aura indriyoMko azvamedhase dasagunA puNya batAte haiN| vahA~ mahezvarakA darzana kAbUmeM rakhe tathA saba prakArakI hiMsAoMse dUra rahakara saba karanese svargalokakI prApti hotI hai| jo loga sUryaprANiyoMke hita-sAdhanameM saMlagna rhe| isa prakAra samasta grahaNake samaya samudAyake sAtha amarakaNTaka parvatakI sadAcAroMkA pAlana karate hue kSetrapAlo (tIrtha- yAtrA karate haiM, unheM puNDarIka yajJakA sampUrNa phala prApta devatAoM) ke darzanake liye yAtrA karanI caahiye| hotA hai| usa parvatapara jvAlezvara nAmaka mahAdeva haiM, vahA~ narmadAke dakSiNa-bhAgameM thor3I hI dUrapara eka kapilA snAna karake manuSya svargalokako prApta hote haiM tathA nAmakI bahuta bar3I nadI hai, jo apane taTapara uge hue jinakI vahA~ mRtyu hotI hai, ve punaH janma-maraNake bandhanameM devadAra evaM arjunake vRkSoMse AcchAdita rahatI hai| vaha nahIM pdd'te| manuSyake hRdayameM sakAma bhAva ho yA parama saubhAgyavatI pAvana nadI tInoM lokomeM vikhyAta hai| niSkAma, vaha narmadAke zubha jalameM snAna karake saba yudhiSThira ! usake taTapara sau karor3ase adhika tIrtha haiN| pApoMse mukta ho jAtA hai aura antameM rudralokako kapilAke tIrapara jo vRkSa kAlacakrake prabhAvase gira jAte jAtA hai| haiM, ve bhI narmadAke jalase saMyukta honepara parama gatiko sUtajI kahate haiM-yudhiSThira Adi saba mahAtmA prApta hote haiN| eka dUsarI bhI nadI hai, jisakA nAma puruSoMne nAradajIse pUchA-'bhagavan ! sampUrNa lokoMke vizalyakaraNA hai| usa zubha nadIke kinAre snAna karanese hitake uddezyase tathA hamalogoMke jJAna evaM puNyakI manuSya tatkAla zalyarahita-zokahIna ho jAtA hai| vRddhike liye Apa [kRpApUrvaka) narmadA-kAverInarmadAse milI huI vizalyA nAmakI nadI saba pApoMkA saMgamako yathArtha mahimAkA varNana kiijiye|' nAza karanevAlI hai| rAjan ! jo manuSya vahA~ srAna karake nAradajIne kahA-rAjan ! loka-vikhyAta brahmacaryakA pAlana karate hue jitendriyabhAvase eka rAta kAverI nadI jahA~ narmadAmeM milI hai, usI sthAnapara pahale nivAsa karatA hai, vaha apanI sau pIr3hiyoMko tAra detA hai| kabhI satyaparAkramI kubera snAna karake pavitra ho tapasyA mahArAja ! jo usa tIrthameM upavAsa karatA hai, vaha saba karate the| unhoMne sau divya varSAtaka bhArI tapasyA kii| pApoMse zuddha hokara indralokako jAtA hai| narmadAmeM srAna isase prasanna hokara mahAdevajIne unheM uttama vara pradAna karake manuSya azvamedha yajJakA phala prApta karatA hai| kiyaa| ve bole-'mahAn sattvazAlI yakSa ! tuma amarakaNTaka parvatapara jisakI mRtyu hotI hai, vaha sau icchAnusAra vara mA~go; tumhAre maname jo abhISTa kArya ho, karor3a varSAse adhika kAlataka indralokameM pratiSThita use btaao|' hotA hai| phena aura laharoMse suzobhita narmadAkA pAvana kuberane kahA-devezvara ! yadi Apa saMtuSTa haiM jala mastakapara car3hAneyogya hai; aisA karanese saba pApoMse aura mujhe vara denA cAhate haiM to aisI kRpA kIjiye ki chuTakArA mila jAtA hai| narmadA saba prakArake puNya maiM saba yakSoMkA svAmI bneN| denevAlI aura brahmahatyAkA pApa dUra karanevAlI hai| jo kuberakI bAta sunakara bhagavAn mahezvara bahuta prasanna narmadA-taTapara eka dina aura eka rAta upavAsa karatA hai, hue, ve 'evamastu' kahakara vahIM antardhAna ho gye| vara vaha brahmahatyAse chUTa jAtA hai / pANDunandana ! isa prakAra pAkara kubera yakSapurI-alakApurIme gye| vahA~ zreSTha narmadA parama pAvana evaM ramaNIya nadI hai| yaha mahAnadI yakSoMne unakA bar3A sammAna kiyA aura unheM 'rAjA ke tInoM lokoMko pavitra karatI hai| padapara abhiSikta kara diyaa| jahA~ kuberane tapasyA kI thI, Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta... - * arbayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa vahA~ kAverI-saMgamakA jala saba pApoMkA nAza puruSa azvamedha yajJakA phala prApta karake rudralokameM karanevAlA hai| jo loga usa saMgamako mahimAko nahIM pUjita hotA hai| gaGgA aura yamunAke saMgamameM snAna jAnate, ve bar3e bhArI lAbhase vaJcita raha jAte haiN| ataH karake manuSya jisa phalako prApta karatA hai, vahI phala manuSyako sarvathA prayatna karake vahA~ snAna karanA use kAverI-narmadA-saMgamameM snAna karanese bhI milatA caahiye| kAverI aura mahAnadI narmadA donoM hI parama hai| rAjendra ! isa prakAra narmadA-kAverI-saMgamakI bar3I puNyadAyinI haiN| mahArAja ! vahA~ snAna karake vRSabhadhvaja mahimA hai| vahA~ saba pApoMkA nAza karanevAlA mahAn bhagavAn zaGkarakA pUjana karanA caahiye| aisA karanevAlA puNyaphala prApta hotA hai| - * narmadAke taTavartI tIrthokA varNana nAradajI kahate haiM-yudhiSThira ! narmadAke uttara vahA~se pippalezvara tIrthako yAtrA kare, vaha saba pApoMkA taTapara 'patrezvara' nAmase vikhyAta eka tIrtha hai, jisakA nAza karanevAlA tIrtha hai / vahA~ jAnese rudralokameM sammAnavistAra cAra kosakA hai| vaha saba pApoMkA nAza pUrvaka nivAsa prApta hotA hai| isake bAda vimalezvara tIrthameM karanevAlA uttama tIrtha hai| rAjan ! vahA~ snAna karake jAya; vaha bar3A nirmala tIrtha hai; usa tIrthameM mRtyu honepara manuSya devatAoMke sAtha AnandakA anubhava karatA hai| rudralokakI prApti hotI hai| tadanantara puSkariNImeM jAkara vahA~se 'garjana' nAmaka tIrthameM jAnA cAhiye, jahA~ sAna karanA cAhiye; vahA~ srAna karanemAtrase manuSya indrake [rAvaNakA putra] meghanAda gayA thA; usI tIrthake prabhAvase Adhe siMhAsanakA adhikArI ho jAtA hai| narmadA samasta usako 'indrajit' nAma prApta huA thaa| vahA~se 'megharAva' saritAomeM zreSTha hai, vaha sthAvara-jaGgama samasta prANiyoMkA tIrthakI yAtrA karanI cAhiye, jahA~ meghanAdane meSake samAna uddhAra kara detI hai| muni bhI isa zreSTha nadI narmadAkA stavana garjanA kI thI tathA apane parikaroMsahita usane abhISTa karate hai| yaha samasta lokoMkA hita karanekI icchAse vara prApta kiye the| rAjA yudhiSThira ! usa sthAnase bhagavAn rudrake zarIrase nikalI hai / yaha sadA saba pApoMkA 'brahmAvarta' nAmaka tIrthako jAnA cAhiye, jahA~ brahmAjI apaharaNa karanevAlI aura saba logoke dvArA abhivandita sadA nivAsa karate haiN| vahA~ sAna karanese manuSya hai| devatA, gandharva aura apsarA--sabhI isakI stuti brahmalokameM pratiSThita hotA hai| karate rahate haiM-'puNyasalilA narmadA ! tuma saba nadiyoMmeM tadanantara aGgArezvara tIrthameM jAkara niyamita AhAra pradhAna ho, tumheM namaskAra hai| sAgaragAminI ! tumako grahaNa karate hue niyamapUrvaka rhe| aisA karanevAlA manuSya praNAma hai| RSigaNoMse pUjita tathA bhagavAn zaGkarake saba pApoMse zuddha ho rudralokameM jAtA hai| vahA~se parama zrIvigrahase prakaTa huI narmade ! tumheM bAraMbAra namaskAra hai| uttama kapilA tIrthakI yAtrA kre| vahA~ srAna karanese sumukhi ! tuma dharmako dhAraNa karanevAlI ho, tumheM praNAma manuSyako godAnakA phala prApta hotA hai| tatpazcAt hai| devatAoMkA samudAya tumhAre caraNoMmeM mastaka jhukAtA kuNDalezvara nAmaka uttama tIrthameM jAya, jahA~ bhagavAn zaGkara hai, tumheM namaskAra hai| devi! tuma samasta pavitra pArvatIjIke sAtha nivAsa karate haiN| rAjendra ! vahA~ srAna vastuoMko bhI parama pAvana banAnevAlI ho, sampUrNa saMsAra karanese manuSya devatAoMke liye bhI avadhya ho jAtA hai| tumhArI pUjA karatA hai; tumheM yAraMvAra namaskAra hai|* * namaH puNyajale Adhe namaH sAgaragAmini / namo'stu te RSigaNaiH zaMkaradehaniHsRte // - namo'stu te dharmabhRte varAnane namo'stu te devagaNaikavandite / namo'stu to sarvapavitrapAvane namo'stu te sarvajagatsupUjite / / (18 / 17-18) Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * narmadAke taTavartI tIrthokA varNana . 339 jo manuSya pratidina zuddhabhAvase isa stotrakA pATha vahA~ savArI, jUte, chAtA, ghRtapUrNa suvarNapAtra tathA karatA hai, vaha brAhmaNa ho to vedakA vidvAn hotA hai, bhojana-sAmagrI brAhmaNoMko dAna karatA hai, usakA yaha kSatriya ho to yuddhameM vijaya prApta karatA hai, vaizya ho to sArA dAna koTigunA adhika phala denevAlA hotA hai| [vyApArameM] lAbha uThAtA hai aura zUdra ho to uttama rAjendra ! agastyezvara tIrthase calakara ravistava gatiko prApta hotA hai| sAkSAt bhagavAn zaGkara bhI narmadA nAmaka uttama tIrthameM jAnA caahiye| vahA~ sAna karanese nadIkA nitya sevana karate haiM; ataH isa nadIko parama manuSya rAjA hotA hai| narmadAke dakSiNa kinAre eka indrapAvana samajhanA caahiye| yaha brahmahatyAko bhI dUra tIrtha hai, jo sarvatra prasiddha hai; vahA~ eka rAta upavAsa karanevAlI hai| karake srAna karanA caahiye| nAnake pazcAt vidhipUrvaka zUlabhadra nAmase vikhyAta eka parama pavitra tIrtha hai| bhagavAn janArdanakA pUjana kre| aisA karanese use eka vahA~ sAna karake bhagavAn zivakA pUjana karanA caahiye| hajAra godAnakA phala milatA hai tathA antameM vaha isase eka hajAra godAnakA phala milatA hai| rAjan ! jo viSNulokako prApta hotA hai| isake bAda RSitIrtha meM usa tIrthameM mahAdevajIkI pUjA karate hue tIna rAtataka jAnA cAhiye; vahA~ srAna karane mAtrase manuSya zivalokameM nivAsa karatA hai, usakA isa saMsArameM phira janma nahIM pratiSThita hotA hai| vahIM parama kalyANamaya nAradatIrtha bhI hotaa| tadanantara kramazaH bhImezvara, parama uttama narmadezvara hai; vahA~ nahAne mAtrase eka hajAra godAnakA phala milatA tathA mahApuNyamaya AdityezvarakI yAtrA karanI caahiye| hai| tadanantara devatIrthakI yAtrA kare, jise pUrvakAlameM Adityezvara tIrtha meM nAnake pazcAt ghI aura madhuse sAkSAt brahmAjIne utpanna kiyA thA; vahA~ snAna karanese zivajIkA pUjana karanA ucita hai| mallikezvara tIrthameM manuSya brahmalokameM sammAnita hotA hai| jAkara usakI parikramA karanese janmakA pUrNa phala prApta ho mahArAja ! isake bAda parama uttama vAmanezvara tIrthama jAtA hai| vahA~se varuNezvarameM tathA varuNezvarase parama uttama jAnA cAhiye; vahA~ke mandirakA darzana karanese brahmanaurAjezvara tIrthameM jAnA caahiye| naurAjezvarake paJcAyatana hatyAkA pApa chUTa jAtA hai| vahA~se manuSyako nizcaya hI (paJcadevamandira) kA darzana karanese saba tIrthIkA phala IzAnezvarakI yAtrA karanI caahiye| tatpazcAt vaTezvarameM prApta ho jAtA hai| rAjendra ! vahA~se koTitIrthakI yAtrA jAkara bhagavAn zivakA darzana karanese janma lenekA sArA karanI cAhiye; vaha tIrtha sarvatra prasiddha hai| vahA~ bhagavAn phala mila jAtA hai| vahA~se bhImezvara tIrtha meM jAnA zivane karor3oM dAnavoMkA vadha kiyA thA; isIliye unheM cAhiye, vaha saba prakArakI vyAdhiyoMkA nAza karanevAlA koTIzvara kahA gayA hai| usa tIrthakA darzana karanese manuSya hai| usa tIrthameM snAna mAtra karake manuSya saba duHkhose sazarIra svargako calA jAtA hai| vahA~ trayodazIko chuTakArA pA jAtA hai| tatpazcAt vAraNezvara nAmaka uttama mahAdevajIkI upAsanA karake srAna karane mAtrase tIrthakI yAtrA kare, vahA~ snAna karanese bhI saba duHkha chUTa manuSyako sampUrNa yajJoMkA phala prApta ho jAtA hai| jAte hai| usake bAda somatIrthameM jAkara candramAkA darzana tatpazcAt parama zobhAyamAna aura uttama tIrtha karanA cAhiye; vahA~ parama bhaktipUrvaka nAna karanese manuSya agastyezvarakI yAtrA kare, vaha pApoMkA nAza karanevAlA tatkAla divya deha dhAraNa karake zivalokako calA jAtA hai| vahA~ snAna karake manuSyako brahmahatyAse chuTakArA mila hai aura vahA~ bhagavAn zivakI hI bhA~ti cirakAlataka jAtA hai| jo kArtika mAsake kRSNapakSakI caturdazI AnandakA anubhava karatA hai| zivalokameM vaha sATha tithiko usa tIrthameM indriyasaMyamapUrvaka ekAgracitta ho hajAra varSAtaka sammAnapUrvaka nivAsa karatA hai| vahA~se ghRtase bhagavAn zivako snAna karAtA hai, vaha ikkIsa parama uttama piGgalezvara tIrthako jaay| vahA~ eka pIr3hiyoMtaka ziva-dhAmakI prAptise vaJcita nahIM hotaa| jo dina-rAtake upavAsase trirAtra-vratakA phala milatA hai| saMpApu0 12 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa rAjan ! jo usa tIrthameM kapilA gaukA dAna karatA hai, vaha jAnA cAhiye / vahA~ nAna karanese manuSya gaNapati-padako usa gauke tathA usase honevAle govaMzake zarIrame jitane prApta hotA hai| tatpazcAt skandatIrthakI yAtrA kre| vaha roe~ hote haiM, utane hajAra varSAtaka rudralokameM sammAna- saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| vahA~ snAna karane mAtrase pUrvaka rahatA hai| janmabharakA kiyA huA pApa naSTa ho jAtA hai| punaH tadanantara nandi-tIrthameM jAkara vahA~ srAna kare; isase vahA~ke AGgirasa tIrthameM jAkara snAna kare, isase eka usapara nandIzvara prasanna hote hai aura vaha somalokameM hajAra godAnakA phala milatA hai tathA rudralokameM sammAna sammAnapUrvaka nivAsa karatA hai| isake bAda vyAsatIrthakI prApta hotA hai| AGgirasa tIrthase lAgala tIrthameM jAnA yAtrA kre| vyAsatIrtha eka tapovanake rUpameM hai| caahiye| vaha bhI saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| pUrvakAlameM vahA~ mahAnadI narmadAko vyAsajIke bhayase mahArAja ! vahA~ jAkara yadi manuSya srAna kare to sAta lauTanA par3A thA / vyAsajIne huMkAra kiyA, jisase narmadA janmake kiye hue pApoMse chuTakArA pA jAtA hai-isameM unake sthAnase dakSiNa dizAkI ora hokara bahane lgii| tanika bhI sandeha nahIM hai| vahA~se vaTezvara tIrtha aura rAjan ! jo usa tIrthako parikramA karatA hai, usapara sarvatIrthakI yAtrA kare / sarvatIrtha atyuttama tIrtha hai| vahA~ vyAsajI saMtuSTa hote aura use manovAJchita phala pradAna nAna karanese sahasra godAnakA phala milatA hai| usake karate haiN| jo manuSya parama tejasvI bhagavAn vyAsako bAda saGgamezvara tIrthameM jAnA caahiye| yaha saba pApoMkA pratimAko vedIsahita sUtrase AveSTita karatA hai, vaha apaharaNa karanevAlA uttama tIrtha hai| vahA~se bhadratIrtha meM zaGkarajIkI bhA~ti ananta kAlataka zivalokameM vihAra jAkara jo manuSya dAna karatA hai, usakA vaha sArA dAna karatA hai / isake bAda eraNDItIrthakI yAtrA karanI cAhiye, koTigunA adhika ho jAtA hai| vaha eka uttama tIrtha hai| vahA~ narmadA-eraNDI-saMgamake tatpazcAt aGgArezvara tIrthame jAkara snAna kre| vahA~ jalameM snAna karanese manuSya saba pAtakoMse mukta ho jAtA nahAnemAtrase manuSya rudralokameM pratiSThita hotA hai, jo hai| eraNDI nadI tInoM lokoMmeM vikhyAta aura saba pApoMkA aGgAraka-caturthIko vahA~ srAna karatA hai, vaha bhagavAn nAza karanevAlI hai| Azvina mAsameM zuklapakSakI aSTamI viSNuke zAsanameM rahakara ananta kAlataka AnandakA tithiko vahA~ pavitra bhAvase srAna karake upavAsa anubhava karatA hai| ayoni-saGgama-tIrthameM snAna karanese karanevAlA manuSya yadi eka brAhmaNako bhI bhojana karA de manuSya garbhameM nahIM AtA / jo pANDavezvara tIrthameM jAkara to use eka karor3a brAhmaNoMko bhojana karAnekA phala prApta vahA~ snAna karatA hai, vaha ananta kAlataka sukhI tathA hotA hai| jo manuSya bhaktibhAvase yukta hokara narmadA- devatA aura asuroMke liye avadhya hotA hai| uttarAyaNa eraNDI-saMgamameM snAna karatA hai athavA mastakapara Anepara kambojakezvara tIrthameM jAkara snAna kre| aisA narmadezvarakI mUrti rakhakara narmadAke jalase mile hue karanese manuSya jisa vastukI icchA karatA hai, vahI use eraNDIke jalameM gotA lagAtA hai, vaha saba pApoMse mukta prApta ho jAtI hai| tadanantara candrabhAgAmeM jAkara srAna ho jAtA hai| rAjan ! jo usa tIrthakI parikramA karatA hai, kare / vahA~ nahAnemAnase manuSya somalokameM pratiSThita hotA usake dvArA sAta dvIpoMse yukta samUcI pRthvIkI parikramA hai| isake bAda zakratIrthakI yAtrA kre| vaha sarvatra ho jAtI hai| vikhyAta, devarAja indradvArA sammAnita tathA sampUrNa - tadanantara suvarNatilaka nAmaka tIrthameM srAna karake devatAoMse bhI abhivandita hai| jo manuSya vahA~ snAna suvarNa dAna kre| aisA karanevAlA puruSa soneke vimAnapara karake suvarNa dAna karatA hai athavA nIle raMgakA sA~r3a baiThakara rudralokameM jAtA aura sammAnapUrvaka vahA~ nivAsa chor3atA hai, vaha usa sA~r3ake tathA usase utpanna honevAle karatA hai| usake bAda narmadA aura ikSunadIke saGgamameM govaMzake zarIrameM jitane roe~ hote haiM, utane hajAra varSAtaka Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * narmadAke taTavartI tIrthokA varNana . bhagavAn zivake dhAmameM nivAsa karatA hai| caahiye| mAghakRSNa caturdazIko jo vahA~ snAna karatA aura rAjendra ! zakratIrthase kapilAtIrthakI yAtrA karanI dinameM upavAsa karake rAtameM bhojana karatA hai, use caahiye| vaha bar3A hI uttama tIrtha hai| jo vahA~ nAnake garbhavAsakI pIr3A nahIM bhoganI pdd'tii| pazcAt kapilA gaukA dAna karatA hai, use sampUrNa pRthvIke tadanantara ! somatIrthameM jAkara srAna kre| vahA~ dAnakA phala prApta hotA hai| narmadezvara nAmaka tIrtha sabase gotA lagAne mAtrase manuSya saba pApoMse chuTakArA pA jAtA zreSTha hai| aisA tIrtha Ajataka na huA hai na hogaa| vahA~ hai| mahArAja ! jo usa tIrthameM cAndrAyaNa vrata karatA hai, snAna karanese azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai tathA vaha saba pApoMse zuddha hokara somalokameM jAtA hai| manuSya isa pRthvIpara sarvatra prasiddha rAjAke rUpameM janma somatIrthase stambhatIrthameM jAkara snAna kare / aisA karanese grahaNa karatA hai| vaha saba prakArake zubha lakSaNoMse sampanna manuSya somalokameM pratiSThita hotA hai| isake bAda tathA samasta vyAdhiyoMse rahita hotA hai| narmadAke uttara viSNutIrthakI yAtrA kare / vaha bahuta hI uttama tIrtha hai aura taTapara eka bahuta hI sundara tathA ramaNIya tIrtha hai, usakA yodhanIpurake nAmase vikhyAta hai| vahA~ bhagavAn vAsudevane nAma hai-AdityAyatana / use sAkSAt bhagavAn zaGkarane karor3oM asuroMke sAtha yuddha kiyA thaa| yuddhabhUmimeM usa prakaTa kiyA hai| vahA~ snAna karake yathAzakti diyA huA tIrthakI utpatti huI hai| vahA~ srAna karanese bhagavAn viSNu dAna usa tIrthaka prabhAvase akSaya ho jAtA hai| daridra, prasanna hote haiN| jo vahA~ eka dina-rAta upavAsa karatA hai, rogI tathA pApI manuSya bhI vahA~ srAna karake saba pApoMse usakA brahmahatyA-jaisA pApa bhI dUra ho jAtA hai| tatpazcAt mukta hote aura bhagavAn sUryake lokameM jAte haiN| vahA~se tApasezvara nAmaka uttama tIrthameM jAnA cAhiye; vaha mAsezvara tIrthameM jAkara srAna karanA caahiye| vahA~ke amohaka tIrthake nAmase vikhyAta hai| vahA~ pitarokA jalameM DubakI lagAne mAtrase svargalokakI prApti hotI hai tarpaNa tathA pUrNimA aura amAvAsyAko vidhipUrvaka zrAddha tathA jabataka caudaha indroMkI Ayu vyatIta nahIM hotI, karanA caahiye| vahA~ srAnake pazcAt pitaroMko piNDadAna tabataka manuSya svargalokameM nivAsa karatA hai| tadanantara karanA Avazyaka hai| usa tIrthame jalake bhItara hAthIke mAsezvara tIrthake pAsa hI jo nAgezvara nAmakA tapovana hai, samAna AkAravAlI bar3I-bar3I caTTAneM haiN| unake Upara usameM nivAsa kare aura vahA~ ekAgracitta ho nAna karake vizeSataH vaizAkha mAsameM piNDadAna karanA caahiye| aisA pavitra ho jaay| jo aisA karatA hai, vaha ananta kAlataka karanese jabataka yaha pRthvI kAyama rahatI hai, tabataka nAga-kanyAoMke sAtha vihAra karatA hai| tatpazcAt pitaroMko pUrNa tRpti banI rahatI hai| mahArAja ! vahA~se kuberabhavana nAmaka tIrthakI yAtrA kre| vahA~se kAlezvara siddhezvara nAmaka uttama tIrthakI yAtrA kre| vahA~ srAna nAmaka uttama tIrthameM jAya, jahA~ mahAdevajIne kuberako vara karanese manuSya gaNezajIke nikaTa jAtA hai| usa tIrthame dekara saMtuSTa kiyA thaa| mahArAja ! vahA~ snAna karanese jahA~ janArdana nAmase prasiddha liGga hai, vahA~ snAna karanese saba prakArakI sampatti prApta hotI hai| usake bAda pazcima viSNulokameM pratiSThA hotI hai| siddhezvarameM andhona tIrthake dizAko ora mArutAlaya nAmaka uttama tIrthakI yAtrA kare samIpa snAna, dAna, brAhmaNa-bhojana tathA piNDadAna karanA aura vahA~ srAna karake pavitra evaM ekAgracitta hokara ucita hai| usake Adhe yojanake bhItara jisakI mRtyu buddhimAn puruSa yathAzakti suvarNa aura anakA dAna kre| hotI hai, use mukti prApta hotI hai| andhonameM vidhipUrvaka aisA karanese vaha puSpaka vimAnake dvArA vAyulokameM jAtA piNDadAna denese pitaroMko tabataka tRpti banI rahatI hai, hai| yudhiSThira ! mAgha mAsameM yamatIrthakI yAtrA karanI jabataka candramA aura sUrya kI sattA hai| uttarAyaNa prApta 1. yaha somatIrtha dUsarA hai| pahale jisakA varNana AyA hai, vaha isase bhinna hai| Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 ********...........................***** B arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ......................................................** honepara jo strI yA puruSa vahA~ snAna karate aura pavitrabhAvase bhagavAn siddhezvarake mandirameM rahakara prAtaH kAla unakI pUjA karate haiM, unheM satpuruSoMkI gati prApta hotI hai| vaisI gati sampUrNa mahAyajJoMke anuSThAnase bhI durlabha hai| nAradajI kahate haiM-- yudhiSThira ! tadanantara, bhaktipUrvaka bhArgavezvara tIrthakI yAtrA kre| vahA~ snAna karanese manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| pANDunandana ! aba zukratIrthakI utpattikA prasaGga zravaNa kro| eka samayakI bAta hai, himAlayake ramaNIya zikharapara bhagavAn zaGkara apanI patnI umA tathA pArSadagaNoMke sAtha baiThe the| usa samaya mArkaNDeyajIne unase pUchA - 'devadeva mahAdeva! maiM saMsArake bhayase DarA huA huuN| Apa mujhe koI aisA upAya batAiye, jisase sukha prApta ho ske| mahezvara ! jo tIrtha sampUrNa tIrthoMmeM zreSTha ho, usakA mujhe paricaya dIjiye / bhagavAn ziva bole- bahman ! tuma mahAn paNDita aura sampUrNa zAstroMmeM kuzala ho; merI bAta suno| dinameM yA rAtameM- kisI bhI samaya zuklatIrthakA sevana kiyA jAya to vaha mahAn phaladAyaka hotA hai| usake darzana aura sparzase tathA vahA~ snAna, dhyAna, tapasyA, homa evaM upavAsa karanese zukratIrtha mahAn phalakA sAdhaka hotA hai| narmadA nadIke taTapara sthita zuklatIrtha mahAn puNyadAyaka hai| cANikya nAmake rAjarSine vahIM siddhi prApta kI thii| yaha kSetra cAra kosake gheremeM prakaTa huA hai| zuklatIrtha parama puNyamaya tathA saba pApokA nAzaka hai| vahA~ke vRkSoMkI zikhAkA bhI darzana ho jAya to brahmahatyA dUra ho jAtI hai| munizreSTha ! isIliye maiM yahA~ nivAsa karatA huuN| parama nirmala vaizAkha mAsake kRSNa pakSakI caturdazIko to maiM kailAsase bhI nikalakara yahA~ A jAtA huuN| jaise dhobIke dvArA jalase dhoyA huA vastra sapheda ho jAtA hai, usI prakAra zukratIrtha bhI janmabharake saJcita pApako dUra kara detA hai| munivara mArkaNDeya! vahA~kA snAna aura dAna atyanta puNyadAyaka hai| zukratIrthase bar3hakara dUsarA koI tIrtha na to huA hai aura na hogA hii| [ saMkSipta padmapurANa manuSya apanI pUrvAvasthAmeM jo-jo pApa kiye hotA hai. unheM vaha zukratIrthameM eka dina rAtake upavAsase naSTa kara DAlatA hai| vahA~ mere nimitta dAna denese jo puNya hotA hai, vaha saikar3oM yajJoMke anuSThAnase bhI nahIM ho sakatA / jo manuSya kArtika mAsake kRSNapakSakI catudarzIko vahA~ upavAsa karake ghIse mujhe khAna karAtA hai, vaha apanI ikkIsa pIr3hiyoMke sAtha mere lokameM rahakara kabhI vahA~se bhraSTa nahIM hotA / zukatIrtha atyanta zreSTha hai| RSi aura siddhagaNa usakA sevana karate haiN| vahA~ khAna karanese punarjanma nahIM hotaa| jisa dina uttarAyaNa yA dakSiNAyanakA prArambha ho, caturdazI ho, saMkrAnti ho athavA viSuva nAmaka yoga ho, usa dina snAna karake upavAsapUrvaka manako vazameM rakhakara samAhitacitta ho yathAzakti vahA~ dAna de to bhagavAn viSNu tathA hama prasanna hote haiN| zukatIrthake prabhAvase vaha saba dAna akSaya puNyakA denevAlA hotA hai jo anAtha, durdazAgrasta athavA sanAtha brAhmaNakA bhI usa tIrthameM vivAha karAtA hai, usa brAhmaNake tathA usakI saMtAnoMke zarIrameM jitane roe~ hote haiM, utane hajAra varSoMtaka vaha mere lokameM pratiSThita hotA hai| nAradajI kahate haiM-- rAjA yudhiSThira ! zurUtIrthase gotIrthameM jAnA caahiye| usakA darzana karane mAtrase manuSya pAparahita ho jAtA hai| vahA~se kapilAtIrthakI yAtrA karanI caahiye| vaha eka uttama tIrtha hai| rAjan ! vahA~ snAna karake mAnava sahasra go-dAnakA phala prApta karatA hai| jyeSTha mAsa Anepara vizeSataH caturdazI tithiko usa tIrthameM upavAsa karake jo manuSya bhaktipUrvaka ghIkA dIpaka jalAtA; ghRtase bhagavAn zaGkarako snAna karAtA, ghIsahita zrIphalakA dAna karatA tathA antameM pradakSiNA karake ghaNTA aura AbhUSaNoMke sahita kapilA gauko dAnameM detA hai, vaha sAkSAt bhagavAn zivake samAna hotA hai tathA isa lokameM punaH janma nahIM letaa| rAjendra ! vahA~se parama uttama RSitIrthakI yAtrA kare, usa tIrthake prabhAvase dvija pApamukta ho jAtA hai| RSitIrthase gaNezvara tIrthameM jAnA caahiye| vaha bahuta Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * narmadAke taTavartI tIrthokA varNana . 343 ARP... rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr. uttama tIrtha hai| zrAvaNa mAsake kRSNapakSakI caturdazIko baiThakara brahmalokameM jAtA hai| tadanantara dhautapApa nAmaka vahA~ srAna karanemAtrase manuSya rudralokameM sammAnita hotA tIrthameM jAnA caahiye| vahA~ snAna karanese brahmahatyA dUra hai| vahA~ pitaroMkA tarpaNa karanepara tInoM RNoMse chuTakArA hotI hai| isake bAda hiraNyadvIpa nAmase vikhyAta tIrthameM mila jAtA hai| gayezvarake pAsa hI gaGgAvadana nAmaka uttama jAya / vaha saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| vahA~ snAna tIrtha hai; vahA~ niSkAma yA sakAmabhAvase bhI snAna karanese manuSya dhanI tathA rUpavAn hotA hai| vahA~se karanevAlA mAnava janmabharake pApoMse mukta ho jAtA kanakhalako yAtrA kre| vaha bahuta bar3A tIrtha hai| vahA~ hai-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| parvake dina vahA~ garur3ane tapasyA kI thii| jo manuSya vahA~ snAna karatA hai, sadA snAna karanA caahiye| usa tIrthameM pitaroMkA tarpaNa usakI rudralokameM pratiSThA hotI hai| tadanantara karanepara manuSya tInoM RNoMse mukta hotA hai| usake pazcima siddhajanArdana tIrthakI yAtrA kare / vahA~ paramezvara zrIviSNu aura thor3I hI dUrapara dazAzvamedhika tIrtha hai; vahA~ bhAdoMke vArAharUpa dhAraNa karake prakaTa hue the| isIliye use mahIne meM eka rAta upavAsa karake jo amAvAsyAko sAna vArAhatIrtha bhI kahate haiN| usa tIrthameM vizeSataH dvAdazIko karatA hai, vaha bhagavAn zaGkarake dhAmako jAtA hai| vahA~ snAna karanese viSNulokakI prApti hotI hai| bhI parvake dinoMmeM sadA hI snAna karanA caahiye| usa rAjendra ! tadanantara devatIrthameM jAnA cAhiye, jo tIrthameM pitarokA tarpaNa karanese azvamedha yajJakA phala prApta sampUrNa devatAodvArA abhivandita hai| vahA~ srAna karake hotA hai| manuSya devatAoMke sAtha Ananda bhogatA hai| tatpazcAt - dazAzvamedhase pazcima bhRgutIrtha hai, jahA~ brAhmaNazreSTha zikhitIrthakI yAtrA kare, yaha bahuta hI uttama tIrtha hai| bhRgune eka hajAra divya varSAtaka bhagavAn zaGkarakI vahA~ jo kucha dAna kiyA jAtA hai, vaha saba-kA-saba upAsanA kI thii| tabhIse brahmA Adi sampUrNa devatA aura koTigunA adhika phala denevAlA hotA hai| jo kinnara bhRgutIrthakA sevana karate haiN| yaha vahI sthAna hai, kRSNapakSameM amAvAsyAko vahA~ snAna karatA aura eka jahA~ bhagavAn mahezvara bhRgujIpara prasanna hue the| usa brAhmaNako bhI bhojana karAtA hai, use koTi brAhmaNoM ke tIrthakA darzana honepara tatkAla pApoMse chuTakArA mila bhojana karAnekA phala prApta hotA hai| jAtA hai| jina prANiyoMkI vahA~ mRtyu hotI hai, unheM rAjA yudhiSThira ! tadanantara, narmadezvara tIrthakI yAtrA guhyAtiguhya gatikI prApti hotI hai-isameM tanika bhI karanI cAhiye / vaha bhI uttama tIrtha hai| vahA~ snAna karake sandeha nahIM hai| yaha kSetra atyanta vistRta tathA sampUrNa manuSya svargalokameM pratiSThita hotA hai| isake bAda pApoMkA nAza karanevAlA hai| vahA~ snAna karake manuSya pitAmaha-tIrthameM jAnA cAhiye, jise pUrvakAlameM sAkSAt svargako jAte haiM; tathA jinakI vahA~ mRtyu hotI hai, ve phira brahmAjIne utpanna kiyA thaa| manuSyako ucita hai ki vahA~ saMsArameM janma nahIM lete-mukta ho jAte haiN| usa tIrtha meM snAna karake bhaktipUrvaka pitaroMko piNDadAna de tathA tila anna, suvarNa, jUtA aura yathAzakti bhojana denA caahiye| aura kuzamizrita jalase pitaroMkA tarpaNa kre| usa isakA puNya akSaya hotA hai| jo sUryagrahaNake samaya vahA~ tIrthake prabhAvase vaha saba kucha akSaya ho jAtA hai| jo snAna karake icchAnusAra dAna karatA hai, usake tIrthasnAna sAvitrI-tIrthameM jAkara snAna karatA hai, vaha saba pApoMko aura dAnakA puNya akSaya hotA hai| jo manuSya eka bAra dhokara brahmalokameM sammAnita hotA hai| vahA~se mAnasa bhRgutIrthakA mAhAtmya zravaNa kara letA hai, vaha saba pApoMse nAmaka uttama tIrthako yAtrA karanI caahiye| usa tIrthameM mukta hokara rudralokameM jAtA hai| rAjendra ! vahA~se parama snAna karake manuSya rudralokameM pratiSThita hotA hai| uttama gautamezvara tIrthako yAtrA karanI caahiye| jo manuSya tatpazcAt kratutIrthako yAtrA karanI cAhiye / vaha bahuta hI vahA~ nahAkara upavAsa karatA hai, vaha suvarNamaya vimAnapara uttama, tInoM lokoMmeM vikhyAta aura sampUrNa pApokA nAza Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva bIkezaM yadIcchami paraM padam . [saMkSipta padyapurANa karanevAlA tIrtha hai| isake bAda svargabindu nAmase prasiddha AhArapara bhI saMyama rakhatA hai, vaha usa tIrthake prabhAvase tIrthameM jAnA ucita hai / vahA~ srAna karanese manuSyako kabhI brahmahatyAse mukta ho jAtA hai| jo sAgarezvarakA darzana durgati nahIM dekhanI par3atI / vahA~se bhArabhUta nAmaka tIrthako karatA hai, use samasta tIrthoMmeM snAna karanekA phala mila yAtrA kare aura vahA~ pahu~cakara upavAsapUrvaka bhagavAn jAtA hai| kezinI-tIrthase eka yojanake bhItara samudrake virUpAkSakI pUjA kre| aisA karanese vaha rudralokameM 8varameM sAkSAt bhagavAn ziva virAjamAna haiN| unako sammAnita hotA hai| rAjan ! jo usa tIrtha upavAsa karatA dekhanese saba tIrthoke darzanakA phala prApta ho jAtA hai tathA hai, vaha punaH garbha meM nahIM aataa| vahA~se parama uttama aTavI darzana karanevAlA puruSa saba pApoMse mukta ho rudralokameM tIrthameM jAya / vahA~ srAna karake manuSya indrakA AdhA jAtA hai| mahArAja ! amarakaNTakase lekara narmadA aura siMhAsana prApta karatA hai| tadanantara, saba pApoMkA nAza samudrake saGgamataka jitanI dUrI hai, usake bhItara dasa karor3a karanevAle zaGgatIrthakI yAtrA kre| vahA~ sAna karanemAtrase tIrthaM vidyamAna hai| eka tIrthase dUsare tIrthako jAneke jo nizcaya hI gaNezapadakI prApti hotI hai| pazcima-samudrake mArga haiM, unakA karor3oM RSiyoMne sevana kiyA hai| sAtha jo narmadAkA saGgama hai, vaha to muktikA daravAjA hI agnihotrI, divyajJAna-sampatra tathA jJAnI-saba prakArake khola detA hai| vahA~ devatA, gandharva, RSi, siddha aura manuSyoMne tIrthayAtrAe~ kI hai| isase tIrthayAtrA manovAJchita cAraNa tInoM sandhyAoMke samaya upasthita hokara phalako denevAlI mAnI gayI hai| pANDunandana ! jo puruSa devatAoMke svAmI bhagavAn vimalezvarakI ArAdhanA karate pratidina bhaktipUrvaka isa adhyAyakA pATha yA zravaNa karatA haiN| vimalezvarase bar3hakara dUsarA koI tIrtha na huA hai na hai, vaha samasta tIrthoMmeM snAnake puNyakA bhAgI hotA hai| hogaa| jo loga vahA~ upavAsa karake vimalezvarakA darzana sAtha hI narmadA usake Upara sadA prasanna rahatI hai| itanA hI karate haiM, ve saba pApoMse zuddha ho rudralokameM jAte haiN| nahIM, bhagavAn rudra tathA mahAmuni mArkaNDeyajI bhI usake rAjendra ! vahA~se parama uttama kezinI-tIrthakI yAtrA Upara prasanna hote haiN| jo tInoM sandhyAoMke samaya isa karanI caahiye| jo manuSya vahA~ srAna karake eka rAta prasaGgakA pATha karatA hai, use kabhI narakakA darzana nahIM upavAsa karatA hai tathA mana aura indriyoMko vazameM karake hotA tathA vaha kisI kutsita yonimeM bhI nahIM pdd'taa| - + yA vividha tIrthokI mahimAkA varNana yudhiSThira bole-nAradajI ! maharSi vasiSThake vahA~ sAkSAt agnideva nitya nivAsa karate haiN| usa zreSTha batAye hue anyAnya tIrthoMkA, jinakA nAma zravaNa karanese tIrthameM zuddha evaM ekAgracitta hokara srAna karanese mAnava hI pApa naSTa ho jAte haiM, mujhase varNana kiijiye| nAradajIne agniSToma aura atirAtra yajJakA phala prApta karatA hai| kahA-'dharmajJa yudhiSThira ! himAlayake putra arbuda usake bAda sarasvatI aura samudrake saGgamameM jAkara srAna parvatakI yAtrA karanI cAhiye, jahA~ pUrvakAlameM pRthvImeM karanese manuSya sahasra godAnakA phala pAtA aura svargacheda thaa| vahA~ maharSi vasiSThakA Azrama hai, jo tInoM lokameM pratiSThita hotA hai| jo varuNa devatAke usa tIrthameM lokoMmeM vikhyAta hai| vahA~ eka rAta nivAsa karanese snAna karake ekAgracitta ho tIna rAtataka vahA~ nivAsa sahasra godAnakA phala milatA hai| brahmacaryake pAlana- tathA devatA aura pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha candramAke pUrvaka piGgAtIrthameM Acamana karanese kapilA jAtikI sau samAna kAntimAn hotA aura azvamedha yajJakA phala prApta gauoke dAnakA phala prApta hotA hai| tatpazcAt karatA hai| prabhAsakSetrameM jAnA caahiye| vaha vizvavikhyAta tIrtha hai| bharatazreSTha ! vahA~se varadAna nAmaka tIrthakI yAtrA Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * vividha tIthoMkI mahimAkA varNana karanI caahiye| varadAnameM snAna karake manuSya sahasra godAnakA phala prApta karatA hai| tadanantara niyamapUrvaka rahakara niyamita AhArakA sevana karate hue dvArakApurImeM jAnA caahiye| usa tIrthameM Aja bhI kamalake cihnase cihnita mudrAe~ dRSTigocara hotI haiN| yaha eka adbhuta bAta hai| vahA~kai kamaladaloMmeM trizUlake cihna dikhAyI dete haiN| vahA~ mahAdevajIkA nivAsa hai| jo samudra aura sindhu nadIke saMgamapara jAkara varuNa tIrthameM nahAtA aura ekAgracitta ho devatAoM, RSiyoM tathA pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha apane tejase dedIpyamAna ho varuNalokameM jAtA hai| yudhiSThira! manISI puruSa kahate haiM ki bhagavAn zaGkukarNezvarakI pUjA karanese dasa azvamedhoMkA phala hotA hai / / zaGkukarNezvara tIrthako pradakSiNA karake tInoM lokoMmeM vikhyAta timi nAmaka tIrthameM jAnA caahiye| vaha saba pApako dUra karanevAlA tIrtha hai| vahA~ snAna karake devatAoM sahita rudrakI pUjA karanese manuSya janmabharake kiye hue pApoMko naSTa kara DAlatA hai| dharmajJa ! tadanantara, sabake dvArA prazaMsita vasudhArA tIrthakI yAtrA karanI caahiye| vahA~ jAnemAtrase hI azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai| kuruzreSTha ! jo mAnava vahA~ snAna karake ekAgracitta ho devatAoM tathA pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha viSNuloka meM pratiSThita hotA hai| vahA~ vasuoMkA eka dUsarA tIrtha bhI hai, jahA~ snAna aura jalapAna karanese manuSya vasuoMkA priya hotA hai| tathA brahmatuGga nAmaka tIrthameM jAkara pavitra, zuddhacitta puNyAtmA tathA rajoguNarahita puruSa brahmalokako prApta hotA hai| vahIM reNukAkA bhI tIrtha hai, jisakA devatA bhI sevana karate haiN| vahA~ snAna karake brAhmaNa candramAkI bhA~ti nirmala hotA hai| tadanantara, paJcanada-tIrthameM jAkara niyamita AhAra grahaNa karate hue niyamapUrvaka rahanA caahiye| isase paJcayajJoMke anuSThAnakA phala prApta hotA hai| bharatazreSTha tatpazcAt bhImA nadIke uttama sthAnapara jAnA caahiye| vahA~ snAna karanese manuSya kabhI garbhameM nahIM aataa| tathA eka lAkha godAnoMkA phala prApta karatA hai| girikuJja nAmaka 345 tIrtha tInoM lokoMmeM prasiddha hai| vahA~ jAkara pitAmahako namaskAra karanese sahasra godAnoMkA phala prApta hotA hai| usake bAda parama uttama vimalatIrthakI yAtrA karanI cAhiye, jahA~ Aja bhI sone aura cA~dI jaise matsya dikhAyI dete haiN| narazreSTha! vahA~ snAna karanese vAjapeya yajJakA phala milatA hai aura manuSya saba pApoMse zuddha ho parama gatiko prApta hotA hai| kAzmIrameM jo vitastA nAmaka tIrtha hai, vaha nAgarAja takSakakA bhavana hai| vaha tIrtha samasta pApako dUra karanevAlA hai| jo manuSya vahA~ snAna karake devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karatA hai, vaha nizcaya hI vAjapeya yajJakA phala pAtA hai| usakA hRdaya saba pApoMse zuddha ho jAtA hai tathA vaha parama uttama gatiko prApta hotA hai| vahA~se malada nAmaka tIrthako yAtrA kre| rAjan ! vahA~ sAyaM sandhyAke samaya vidhipUrvaka Acamana karake jo agnidevako yathAzakti caru nivedana karatA hai tathA pitaroMke nimitta dAna detA hai, usakA vaha dAna Adi akSaya ho jAtA hai - aisA vidvAn puruSoMkA kathana hai| vahA~ apriko diyA huA caru eka lAkha godAna, eka hajAra azvamedha yajJa tathA eka sau rAjasUya yajJoMse bhI zreSTha hai dharmake jJAtA yudhiSThira vahA~se dIrghasatra nAmaka tIrthameM jAnA caahiye| vahA~ jAnemAtrase mAnava rAjasUya aura azvamedha yajJakA phala prApta karatA hai| zazayAna - tIrtha bahuta hI durlabha hai| usa tIrthameM prativarSa kArtikI pUrNimAko loga sarasvatI nadImeM snAna karate haiN| jo bahA~ snAna karatA hai, vaha sAkSAt zivakI bhA~ti kAntimAn hotA hai; sAtha hI use sahasra godAnakA phala milatA hai| kurunndn| jo kumArakoTi nAmaka tIrthameM jAkara niyamapUrvaka snAna karatA aura devatAoM tathA pitaroMke pUjanameM saMlagna hotA hai, use dasa hajAra godAnakA phala milatA hai tathA vaha apane kulakA bhI uddhAra kara detA hai| mahArAja ! vahA~se ekAgracitta hokara rudrakoTi tIrthameM jAnA cAhiye, jahA~ pUrvakAlameM karor3a RSiyoMne bhagavAn zikke darzanakI icchAse bar3e harSake sAtha dhyAna lagAyA thaa| vahA~ snAna karake pavitra huA manuSya azvamedha Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa ...............1 yajJakA phala pAtA aura apane kulakA bhI uddhAra karatA zarIrakI zuddhi hotI hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| hai| tadanantara lokavikhyAta saGgama-tIrthameM jAnA cAhiye tathA jisakA zarIra zuddha ho jAtA hai, vaha kalyANamaya aura vahA~ sarasvatI nadImeM parama puNyamaya bhagavAn uttama lokoMko prApta hotA hai| tatpazcAt lokoddhAra nAmaka janArdanakI upAsanA karanI caahiye| usa tIrthameM snAna tIrthako yAtrA karanI cAhiye, jahA~ pUrvakAlameM sabako karanese manuSyakA citta saba pApoMse zuddha ho jAtA hai aura utpattike kAraNabhUta bhagavAn viSNune samasta lokoMkA vaha zivalokako prApta hotA hai| uddhAra kiyA thaa| rAjan ! vahA~ pahu~cakara usa utama tIrthameM rAjendra ! tadanantara kurukSetrako yAtrA karanI snAna karake manuSya AtmIya janoMkA uddhAra kara detA hai| jo caahiye| usakI saba loga stuti karate haiN| vahA~ gaye hue kapilA-tIrthameM jAkara brahmacaryakA pAlana karate hue samasta prANI pApamukta ho jAte haiN| dhIra puruSako ucita ekApracitta hokara snAna tathA devatA-pitaroMkA pUjana karatA hai ki vaha kurukSetrameM sarasvatI nadIke taTapara eka mAsataka hai, vaha mAnava eka sahasra kapilA-dAnakA phala pAtA hai| nivAsa kare / yudhiSThira ! jo manase bhI kurukSetrakA cintana jo sUryatIrthameM jAkara snAna karatA aura manako kAbUmeM rakhate karatA hai usake sAre pApa naSTa ho jAte haiM aura vaha hue upavAsa-parAyaNa hokara devatAoM tathA pitaroMkI pUjA brahmalokako jAtA hai| dharmajJa ! vahA~se bhagavAn viSNuke karatA hai, use agriSToma yajJakA phala milatA hai tathA vaha uttama sthAnako, jo 'satata' nAmase prasiddha hai, jAnA sUryalokako jAtA hai| gobhavana nAmaka tIrthameM jAkara snAna caahiye| vahA~ bhagavAn sadA maujUda rahate haiN| jo usa karanevAleko sahala godAnakA phala milatA hai| tIrthameM nahAkara tribhuvanake kAraNa bhagavAn viSNukA darzana tadanantara brahmAvartakI yAtrA kare / brahmAvartameM snAna karatA hai, vaha viSNulokameM jAtA hai| tatpazcAt pAriNavameM karanese manuSya brahmalokako prApta hotA hai| vahA~se anyAnya jAnA caahiye| vaha tInoM lokoMmeM vikhyAta tIrtha hai| tooMmeM ghUmate hue kramazaH kAzIzvarake tIrthoMmeM pahuMcakara usake sevanase manuSyako agniSToma aura atirAtra yajJoMkA srAna karanese manuSya saba prakArake rogoMse chuTakArA pAtA phala milatA hai| tatpazcAt tIrthasevI manuSyako aura brahmalokameM pratiSThita hotA hai| tadanantara zaucazAlvikini nAmaka tIrthameM jAnA caahiye| vahA~ santoSa Adi niyamoMkA pAlana karate hue zItavanameM jaay| dazAzvamedha ghATapara nAna karanese bhI vahI phala prApta hotA vahA~ bahuta bar3A tIrtha hai, jo anyatra durlabha hai / vaha drshnhai| tadanantara pacanadameM jAkara niyamita AhAra karate hue mAtrase eka daNDameM pavitra kara detA hai| vahA~ eka dUsarA bhI niyamapUrvaka rhe| vahA~ koTi-tIrthameM snAna karanese zreSTha tIrtha hai, jo nAna karanevAle logoMkA duHkha dUra azvamedha yajJakA phala milatA hai| tatpazcAt parama uttama karanevAlA mAnA gayA hai| vahA~ tattvacintana-parAyaNa vidvAn vArAha-tIrthakI yAtrA kare, jahA~ pUrvakAlameM bhagavAn viSNu brAhmaNa srAna karake parama gatiko prApta hote haiN| varAharUpase virAjamAna hue the| usa tIrthameM nivAsa svarNalomApanayana nAmaka tIrthameM prANAyAmake dvArA jinakA karanese aniSToma yajJakA phala prApta hotA hai| tadanantara antaHkaraNa pavitra ho cukA hai, ve parama gatiko prApta hote jayinIme jAkara somatIrthameM praveza kare / vahA~ srAna karake haiN| dazAzvamedha nAmaka tIrthameM bhI srAna karanese uttama mAnava rAjasUya yajJakA phala prApta karatA hai| kRtazauca- gatikI prApti hotI hai| tIrthameM jAkara usakA sevana karanevAlA puruSa puNDarIka tatpazcAt lokavikhyAta mAnuSa-tIrthakI yAtrA kre| yajJakA phala pAtA hai aura svayaM bhI pavitra ho jAtA hai| rAjan ! pUrvakAlameM eka vyAdhake bANoMse pIr3ita hue kucha 'pampA' nAmakA tIrtha tInoM lokoMmeM prasiddha hai, vahA~ jAkara kRSNamRga usa sarovarameM kUda par3e the aura usameM gotA snAna karanese manuSya apanI sampUrNa kAmanAoMko prApta lagAkara manuSya-zarIrako prApta hue the| [tabhIse vaha kara letA hai| kAyazodhana-tIrthameM jAkara snAna karanevAleke mAnuSa-tIrthake nAmase prasiddha huaa|) isa tIrthameM snAna Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * vividha tIrthokI mahimAkA varNana karake brahmacarya kA pAlana karate hue jo dhyAna lagAtA hai, usakA hRdaya saba pApoMse zuddha ho jAtA hai tathA vaha svargaloka pratiSThita hotA hai| rAjan ! mAnuSa tIrthase pUrva dizAmeM eka kosakI dUrIpara ApagA nAmase vikhyAta eka nadI bahatI hai| usake taTapara jAkara jo mAnava devatA aura pitaroMke uddezyase sA~vAkA banA huA bhojana dAna detA hai, vaha yadi eka brAhmaNako bhojana karAye to eka karor3a brAhmaNoMke bhojana karAnekA phala prApta hotA hai| vahA~ snAna karake devatAoM aura pitaroMke pUjana tathA eka rAta nivAsa karanese amiSToma yajJakA phala prApta hotA hai| tatpazcAt usa tIrthameM jAnA cAhiye, jo isa pRthvIpara brahmAnusvara tIrthake nAmase prasiddha hai| vahA~ saptarSiyoMke kuNDoMmeM tathA mahAtmA kapilake kSetrameM snAna karake jo brahmAjIke pAsa jA unakA darzana karatA hai, vaha pavitra evaM jitendriya hotA hai tathA usakA citta saba pApoMse zuddha honeke kAraNa vaha antameM brahmalokako prApta hotA hai| rAjan! zurUpakSakI dazamIko puNDarIka tIrthameM praveza karanA caahiye| vahA~ snAna karake manuSya puNDarIka yajJakA phala prApta karatA hai| vahA~se triviSTapa nAmaka tIrthako jAya, vaha tInoM lokoMmeM prasiddha hai| vahA~ vaitaraNI nAmakI eka pavitra nadI hai, jo saba pApoMse chuTakArA dilAnevAlI hai| vahA~ snAna karake zUlapANi bhagavAn zaGkarakA pUjana karanese manuSyakA hRdaya saba pApoMse zuddha ho jAtA hai tathA vaha parama gatiko prApta hotA hai| pANikhyAta nAmase vikhyAta tIrthameM snAna aura devatAoMkA tarpaNa karake mAnava rAjasUya yajJakA phala prApta karatA hai| tatpazcAt vizvavikhyAta mizraka (mizrikha ) meM jAnA caahiye| nRpazreSTha ! hamAre sunanemeM AyA hai ki mahAtmA vyAsajIne dvijAtimAtrake liye vahA~ saba tIrthoMkA sammelana kiyA thA, ataH jo mizrikhameM snAna karatA hai, vaha mAno saba tIrthoMmeM snAna kara letA hai| narezvara ! jo RNAnta kUpake pAsa jAkara vahA~ eka sera tilakA dAna karatA hai, vaha RNase mukta ho parama siddhiko prApta hotA hai| vedItIrthameM snAna karanese manuSyako sahasra godAnakA phala milatA hai| ahan aura 347 sudina - ye do tIrtha atyanta durlabha haiN| unameM snAna karanese sUryalokakI prApti hotI hai| mRgadhUma tIrtha tInoM lokoMmeM prasiddha hai| vahA~ rudrapadameM snAna aura mahAtmA zUlapANikA pUjana karake mAnava azvamedha yajJakA phala prApta karatA hai| koTitIrthameM snAna karanese sahasra godAnakA phala milatA hai| vAmanatIrtha bhI tInoM lokoMmeM prasiddha hai| vahA~ jAkara viSNupadameM snAna aura bhagavAn vAmanakA pUjana karanese tIrthayAtrIkA hRdaya saba pApoMse zuddha ho jAtA hai| kulampuna tIrthameM snAna karake manuSya apane kulako pavitra karatA hai| zAlihotrakA eka tIrtha hai, jo zAlisUrya nAmase prasiddha hai| usameM vidhipUrvaka snAna karanese manuSyako sahasra godAnoMkA phala milatA hai| rAjan ! sarasvatI nadImeM eka zrIkuJja nAmaka tIrtha hai| vahA~ snAna karake manuSya agniSToma yajJakA phala prApta karatA hai| tatpazcAt brahmAjIke uttama sthAna (puSkara) kI yAtrA karanI caahiye| choTe varNakA manuSya vahA~ snAna karanese brAhmaNatva prApta karatA hai aura brAhmaNa zuddhacita hokara paramagatiko prApta hotA hai| kapAlamocana tIrtha saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| vahA~ snAna karake manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| vahA~se kArtikeyake pRthUdaka tIrthameM jAnA cAhiye, vaha tInoM lokoMmeM vikhyAta hai| vahA~ devatA aura pitaroMke pUjanameM tatpara hokara snAna karanA caahiye| strI ho yA puruSa, vaha mAnavabuddhise prerita ho jAna-bUjhakara yA binA jAne jo kucha bhI azubha karma kiye hotA hai, vaha saba vahA~ snAna karanemAtrase naSTa ho jAtA hai| itanA hI nahIM, use azvamedha yajJake phala tathA svargalokakI prApti hotI hai| kurukSetrako parama pavitra kahate haiM, kurukSetrase bhI pavitra hai sarasvatI nadI, usase bhI pavitra haiM vahA~ke tIrtha aura una tIrthoMse bhI pAvana hai pRthuudk| pRthUdaka tIrthameM japa karanevAle manuSyakA punarjanma nahIM hotaa| rAjan ! zrIsanatkumAra tathA mahAtmA vyAsane isa tIrthakI mahimA gAyI hai| vedameM bhI ise nizcita rUpase mahattva diyA gayA hai| ataH pRthUdaka- tIrthameM avazya jAnA cAhiye / pRthUdakatIrthase bar3hakara dUsarA koI parama pAvana tIrtha nahIM hai| Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 * arcayasva hapIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa niHsandeha yahI medhya, pavitra aura pAvana hai| vahIM madhupura hotA hai| samasta devatAoMke tIrthoMmeM snAna karanemAtrase nAmaka tIrtha hai, vahA~ snAna karanese sahasra godAnoMkA phala manuSya sampUrNa duHkhoMse mukta hokara zrIzivakI bhAMti prApta hotA hai| narazreSTha ! vahA~se sarasvatI aura aruNAke krAntimAn hotA hai| tatpazcAt tIrthasevI puruSa asthipurameM saGgamameM, jo vizvavikhyAta tIrtha hai, jAnA caahiye| vahA~ jAya aura usa pAvana tIrthameM pahu~cakara devatAoM tathA tIna rAtataka upavAsa karake rahane aura nAna karanese pitarokA tarpaNa kre| isase use aniSToma yajJakA phala brahmahatyA chUTa jAtI hai| sAtha hI tIrthasevI puruSako milatA hai| bharatazreSTha ! vahIM gaGgAhrada nAmaka kUpa hai, amiSToma aura atirAtra yajJakA phala milatA hai aura vaha jisameM tIna karor3a tIrthokA nivAsa hai| rAjan ! usameM apanI sAta pIr3hiyotakakA uddhAra kara detA hai, isameM snAna karanese manuSya brahmalokako prApta hotA hai| tanika bhI sandeha nahIM hai| vahA~se zatasahasra tathA ApagAmeM nAna aura mahezvarakA pUjana karake manuSya parama sAhastraka-ina donoM tIrthoMmeM jAnA caahiye| ve donoM gatiko pAtA hai aura apane kulakA bhI uddhAra kara detA tIrtha bhI vahIM hai tathA sampUrNa lokoMmeM unakI prasiddhi hai| hai| tatpazcAt tInoM lokoMmeM vikhyAta sthANuvaTa-tIrtha meM una donoMmeM srAna karanese manuSya sahasra godAnoMkA phala jAnA cAhiye; vahA~ srAna karake rAtrimeM nivAsa karanese pAtA hai| vahA~ jo dAna yA upavAsa kiyA jAtA hai, vaha manuSya rudralokako prApta hotA hai| jo niyama-parAyaNa, sahasagunA adhika phala denevAlA hotA hai| tadanantara satyavAdI puruSa ekarAtra nAmaka tIrthameM jAkara eka rAta parama uttama reNukAtIrthameM jAnA cAhiye aura vahA~ nivAsa karatA hai, vaha brahmalokameM pratiSThita hotA hai| devatAoM tathA pitaroMke pUjanameM tatpara ho srAna karanA rAjendra ! vahA~se usa tribhuvanavikhyAta tIrthameM jAnA caahiye| aisA karanese manuSyakA hRdaya saba pApoMse zuddha cAhiye, jahA~ tejorAzi mahAtmA AdityakA Azrama hai| ho jAtA hai tathA use agniSToma yajJakA phala milatA hai| jo manuSya usa tIrthameM snAna karake bhagavAn sUryakA pUjana jo krodha aura indriyoMko jItakara vimocana-tIrthameM snAna karatA hai, vaha sUryalokameM jAtA aura apane kulakA karatA hai, vaha pratigrahajanita samasta pApoMse mukta ho uddhAra kara detA hai| jAtA hai| yudhiSThira ! isake bAda satrihitA nAmaka tIrthakI tadanantara jitendriya ho brahmacaryakA pAlana karate hue yAtrA karanI cAhiye, jahA~ brahmA Adi devatA tathA paJcavaTa-tIrthameM jAkara [srAna karanese] manuSyako mahAn tapodhana RSi mahAn puNyase yukta ho pratimAsa ekatrita puNya hotA hai tathA vaha svargalokameM pratiSThita hotA hai| hote haiN| sUryagrahaNake samaya satrihitAmeM nAna karanese sau jahA~ svayaM yogezvara ziva virAjamAna haiM, vahA~ una azvamedha yajJoMke anuSThAnakA phala hotA hai / pRthvIpara tathA devezvarakA pUjana karake manuSya vahA~ko yAtrA karanemAtrase AkAzameM jitane bhI tIrtha, jalAzaya, kUpa tathA puNyasiddhi prApta kara letA hai| kurukSetrameM indriya-nigraha tathA mandira haiM, ve saba pratyeka mAsakI amAvAsyAko nizaya brahmacaryakA pAlana karate hue snAna karanese manuSyakA hI satrihitAmeM ekatrita hote haiN| amAvAsyA tathA hRdaya saba pApoMse zuddha ho jAtA hai aura vaha rudralokako sUryagrahaNake samaya vahA~ kevala srAna tathA zrAddha prApta hotA hai| isake bAda niyamita AhArakA bhojana tathA karanevAlA mAnava sahasra azvamedha yajJake anuSThAnakA zaucAdi niyamoMkA pAlana karate hue svargadvArakI yAtrA phala prApta karatA hai| strI athavA puruSakA jo kucha bhI kre| aisA karanese manuSya aniSToma yajJakA phala pAtA duSkarma hotA hai, vaha saba vahA~ snAna karanemAtrase naSTa ho aura brahmalokako jAtA hai| mahArAja ! nArAyaNa tathA jAtA hai isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| usa tIrthameM padmanAbhake kSetroMmeM jAkara unakA darzana karanese tIrthasevI snAna karanevAlA puruSa vimAnapara baiThakara brahmalokameM puruSa zobhAyamAna rUpa dhAraNa karake viSNudhAmako prApta jAtA hai| pRthvIpara naimiSAraNya pavitra hai; tathA tInoM Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] . dharmatIrtha AdikI mahimA, svarga tathA narakameM le jAnevAle zubhAzubha kamoMkA varNana * 349 lokoMmeM kurukSetrako adhika mahatva diyA gayA hai| havAse taraha zokake yogya nahIM hote| taraNDakase lekara ur3AyI huI kurukSetrako dhUli bhI yadi dehapara par3a jAya to araNDakataka tathA rAmahada (parazurAma-kuNDa) se lekara vaha pApIko bhI paramagatikI prApti karA detI hai| kurukSetra macakrukatakake bhItarakA kSetra samantapaJcaka kahalAtA hai| brahmavedIpara sthita hai| vaha brahmarSiyoMse sevita puNyamaya yahI kurukSetra hai| ise brahmAjIke yajJakI uttara-vedI kahA tIrtha hai| rAjan / jo usameM nivAsa karate haiM, ve kisI gayA hai| dharmatIrtha AdikI mahimA, yamunA-strAnakA mAhAtmya-hemakuNDala vaizya aura usake , putroMkI kathA evaM svarga tathA narakameM le jAnevAle zubhAzubha karmokA varNana nAradajI kahate haiM-dharmake jJAtA yudhiSThira ! (haridvAra) ko yAtrA kare tathA vahA~ ekAgracita ho kurukSetrase tIrthayAtrIko parama prAcIna dharmatIrthameM jAnA koTitIrthameM srAna kre| aisA karanevAlA puruSa puNDarIka cAhiye, jahAM mahAbhAga dharmane uttama tapasyA kI thii| yajJakA phala pAtA aura apane kulakA bhI uddhAra kara detA dharmazIla manuSya ekAgracitta ho vahA~ snAna karake apanI hai| vahA~ eka rAta nivAsa karanese sahasra godAnoMkA phala sAta pIr3hiyoMtakako pavitra kara detA hai| vahA~se uttama milatA hai| saptagaGga, trigaGga aura zakrAvarta nAmaka tIrthameM kalApa-vanakI yAtrA karanI ucita hai; usa tIrthame devatA tathA pitaroMkA vidhipUrvaka tarpaNa karanevAlA puruSa ekAgratApUrvaka srAna karake manuSya agniSToma yajJakA phala puNyalokameM pratiSThita hotA hai| isake bAda kanakhalameM pAtA aura viSNulokako jAtA hai| rAjan ! tatpazcAt snAna karake tIna rAtataka upavAsa karanevAlA manuSya mAnava saugandhika-vanakI yAtrA kre| usa vanameM praveza azvamedha yajJakA phala pAtA aura svargalokako jAtA hai| karate hI vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| usake bAda vahA~se lalitikA-(lalitA) meM, jo rAjA zantanukA nadiyoMmeM zreSTha sarasvatI AtI haiM, jinheM plakSA devI bhI uttama tIrtha hai, jAnA cAhiye / rAjan ! vahA~ sAna karanese kahate haiN| unameM jahA~ valmIka-(bA~bI )se jala nikalA manuSyakI kabhI durgati nahIM hotii| hai, vahA~ snAna kre| phira devatAoM tathA pitarokA pUjana mahArAja yudhiSThira ! tatpazcAt uttama kAlindIkarake manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA hai| bhArata! tIrthakI yAtrA karanI cAhiye / vahA~ snAna karanese manuSya sugandhA, zatakumbhA tathA paJcayajJakI yAtrA karake manuSya durgatimeM nahIM pdd'taa| narazreSTha ! puSkara, kurukSetra, brahmAvarta, svargalokameM pratiSThita hotA hai| pRthUdaka, avimukta kSetra (kAzI) tathA suvarNa nAmaka tatpazcAt tInoM lokoMmeM vikhyAta suvarNa nAmaka tIrthameM bhI jisa phala kI prApti nahIM hotI, vaha yamunAmeM tIrthameM jAya; vahA~ pahu~cakara bhagavAn zaGkarakI pUjA snAna karanese mila jAtA hai| niSkAma yA sakAma bhAvase karanese manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura bhI jo yamunAjIke jalameM gotA lagAtA hai, use isa gaNapati-padako prApta hotA hai| vahA~se dhUmavantIko prasthAna loka aura paralokameM duHkha nahIM dekhanA pdd'taa| jaise kre| vahA~ tIna rAta nivAsa karanevAlA manuSya kAmadhenu aura cintAmaNi manogata kAmanAoMko pUrNa kara manovAJchita kAmanAoMko prApta kara letA hai, isameM detI haiM, usI prakAra yamunAmeM kiyA huA snAna sAre tanika bhI sandeha nahIM hai| devIke dakSiNArdha bhAgameM manorathoMko pUrNa karatA hai| satyayugame tapa, tretAmeM jJAna, rathAvarta nAmaka sthAna hai| vahA~ jAkara zraddhAlu evaM dvAparameM yajJa tathA kaliyugame dAna sarvazreSTha mAne gaye hai| jitendriya puruSa mahAdevajIkI kRpAse paramagatiko prApta kintu kalinda-kanyA yamunA sadA hI zubhakAriNI haiN| hotA hai| tatpazcAt mahAgiriko namaskAra karake gaGgAdvAra rAjan ! yamunAke jalameM snAna karanA sabhI vargoM tathA Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 .. arcayavAcIkezaM yadIcchasi paraM padam .. . [ saMkSipta payapurANa samasta AzramoMke liye dharma hai| manuSyako cAhiye ki itihAsakA varNana karatA huuN| pUrvakAlake satyayugakI bAta vaha bhagavAn vAsudevako prasannatA, samasta pApoMkI hai| niSadha nAmaka sundara nagarameM eka vaizya rahate the| nivRtti tathA svargalokakI prAptike liye yamunAke jalameM unakA nAma hemakuNDala thaa| ve uttama kulameM utpatra sAna kre| yadi yamunA-sAnakA avasara na milA to honeke sAtha hI satkarma karanevAle the| devatA, brAhmaNa sundara, supuSTa, baliSTha evaM nAzavAn zarIrakI rakSA aura agnikI pUjA karanA unakA nityakA niyama thA / ve karanese kyA laabh| khetI aura vyApArakA kAma karate the| pazuoMke pAlanaviSNubhaktise rahita brAhmaNa, vidvAn puruSoMse rahita poSaNameM tatpara rahate the| dUdha, dahI, maTThA, ghAsa, lakar3I, zrAddha, brAhmaNabhaktise zUnya kSatriya, durAcArase dUSita phala, mUla, lavaNa, adarakha, pIpala, dhAnya, zAka, taila, kula, dambhayukta dharma, krodhapUrvaka kiyA huA tapa, bhA~ti-bhAMtike vastra, dhAtuoMke sAmAna aura Ikhake rasase dRr3hatArahita jJAna, pramAdapUrvaka kiyA huA zAstrAdhyayana, bane hue khAdya padArtha (gur3a, khA~r3a, zakkara Adi)parapuruSameM Asakti rakhanevAlI nArI, madayukta brahmacArI, inhIM saba vastuoMko sadA becA karate the| isa taraha nAnA bujhI huI AgameM kiyA huA havana, kapaTapUrNa bhakti, prakArake anyAnya upAyoMse vaizyane ATha karor3a jIvikAkA sAdhana banI huI kanyA, apane liye banAyI svarNamudrAe~ paidA kii| isa prakAra vyApAra karate-karate huI rasoI, zUdra saMnyAsIkA sAdhA huA yoga, kRpaNakA unake kAnotakake bAla sapheda ho gye| tadanantara unhoMne dhana, abhyAsarahita vidyA, virodha paidA karanevAlA jJAna, apane cittameM saMsArakI kSaNabhaGgaratAkA vicAra karake usa jIvikAke sAdhana bane hue tIrtha aura vrata, asatya aura dhanake chaThe bhAgase dharmakA kArya karanA Arambha kiyaa| cugalIse bharI huI vANI, cha: kAnoMmeM pahu~cA huA gupta bhagavAn viSNukA mandira tathA zivAlaya banavAye, pokharA mantra, caJcala cittase kiyA huA japa, azrotriyako diyA khudavAyA tathA bahuta-sI bAvaliyA~ bnvaayiiN| itanA hI huA dAna, nAstika manuSya tathA azraddhApUrvaka kiyA nahIM, unhoMne baragada, pIpala, Ama, jAmuna aura nIma huA samasta pAralaukika karma-ye saba-ke-saba jisa Adike jaMgala lagavAye tathA sundara puSpavATikA bhI prakAra naSTaprAya mAne gaye haiM, vaise hI yamunA-sAnake binA taiyAra kraayii| sUryodayase lekara sUryAstataka anna-jala manuSyoMkA janma bhI naSTa hI hai| mana, vANI aura kriyA- bA~TanekI unhoMne vyavasthA kara rakhI thii| nagarake bAhara dvArA kiye hue AI, zuSka, laghu aura sthUla-sabhI cAroM ora atyanta zobhAyamAna pauMsale banavA diye the| prakArake pApoMko yamunAkA srAna dagdha kara detA hai; ThIka rAjan ! purANoM meM jo-jo dAna prasiddha haiM, ve sabhI dAna una usI taraha, jaise Aga lakar3Iko jalA DAlatI hai| dharmAtmA vaizyane diye the| ve sadA hI dAna, devapUjA tathA rAjan ! jaise bhagavAn viSNuko bhaktimeM sabhI manuSyoMkA atithi-satkArameM lage rahate the| adhikAra hai, usI prakAra yamunAdevI sadA sabake pApoMkA isa prakAra dharmakAryameM lage hue vaizyake do putra nAza karanevAlI haiN| yamunAmeM kiyA huA snAna hI hue| unake nAma the-zrIkuNDala aura vikuNDala / una sabase bar3A mantra, sabase bar3I tapasyA aura sabase bar3hakara donoMke sirapara gharakA bhAra chor3akara hemakuNDala tapasyA prAyazcitta hai| yadi mathurAko yamunA prApta ho jAye to karaneke liye vanameM cale gye| vahA~ unhoMne sarvazreSTha ve mokSa denevAlI mAnI gayI haiN| anyatrakI yamunA devatA varadAyaka bhagavAn govindakI ArAdhanAmeM saMlagna puNyamayI tathA mahApAtakoMkA nAza karanevAlI haiM, ho tapasyAdvArA apane zarIrako kSINa kara DAlA / tathA kintu mathurAmeM bahanevAlI yamunAdevI viSNubhakti pradAna nirantara zrIvAsudevameM mana lagAye rahaneke kAraNa ve karatI hai| vaiSNava-dhAmako prApta hue, jahA~ jAkara manuSyako zoka rAjan! isa viSayameM maiM tumase eka prAcIna nahIM karanA par3atA / tatpazcAt usa vaizyake donoM putra jaba Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] .dharmatIrtha AdikI mahimA, svarga tathA narakameM le jAnevAle zubhAzubha karmokA varNana . 351 taruNa hue to unheM bar3A abhimAna ho gyaa| ve dhanake jAkara ve yamarAjase bole-'dharmarAja ! ApakI AjJAse garvase unmatta ho utthe| unakA AcaraNa bigar3a gyaa| ve hama ina donoM manuSyoMko le Aye haiN| aba Apa prasanna durvyasanoMmeM Asakta ho gye| dharma-karmokI ora unakI hokara apane ina kiGkaroMko AjJA dIjiye, kauna-sA kArya dRSTi nahIM jAtI thii| ve mAtAkI AjJA tathA vRddha kareM?' taba yamarAjane dUtoMse kahA-'vIro ! ekako to puruSoMkA kahanA nahIM mAnate the| donoM hI durAtmA aura duHsaha pIr3A denevAle narakameM DAla do aura dUsareko kumArgagAmI ho gye| ve adharmameM hI lage rahate the| una svargalokameM, jahA~ uttama-uttama bhoga sulabha hai, sthAna duSToMne parAyI striyoMke sAtha vyabhicAra Arambha kara diyaa| do|' yamarAjakI AjJA sunakara zIghratApUrvaka kAma ve gAne-bajAnemeM masta rahate aura saikar3oM vezyAoMko karanevAle dUtoMne vaizyake jyeSTha putrako bhayaMkara raurava sAtha rakhate the| cikanI-cupar3I bAteM banAkara 'hA-meM-hA~ narakameM DAla diyaa| isake bAda unameMse kisI zreSTha dUtane milAnevAle cApalUsa hI unake saGgI the| unheM madya dUsare putrase madhura vANImeM kahA-'vikuNDala ! tuma mere pInekA caskA laga gayA thaa| isa prakAra sadA sAtha Ao, maiM tumheM svargameM sthAna detA huuN| tuma bhogaparAyaNa hokara pitAke dhanakA nAza karate hue ve donoM vahA~ apane puNyakarmadvArA upArjita divya bhogoMkA bhAI apane ramaNIya bhavanameM nivAsa karate the| dhanakA upabhoga kro|' durupayoga karate hue unhoMne vezyAoM, guMDoM, naToM, malloM, yaha sunakara vikuNDalake manameM bar3A harSa huaa| cAraNoM tathA bandiyoMko apanA sArA dhana luTA diyaa| mArgameM atyanta vismita hokara usane dUtase pUchAUsarameM DAle hue bIjakI bhA~ti sArA dhana unhoMne 'dUtapravara ! maiM Apase apane manakA eka sandeha pUcha rahA apAtroMko hI diyaa| satpAtrako kabhI dAna nahIM diyA, huuN| hama donoM bhAiyoMkA eka hI kulameM janma huaa| brAhmaNake mukhameM annakA homa nahIM kiyA tathA samasta hamane karma bhI eka-sA hI kiyA tathA durmutyu bhI hamArI bhUtoMkA bharaNa-poSaNa karanevAle sarvapApanAzaka bhagavAn eka-sI hI huI; phira kyA kAraNa hai ki mere hI samAna viSNuko kabhI pUjA nahIM kii| karma karanevAlA merA bar3A bhAI narakameM DAlA gayA aura isa prakAra una donoMkA dhana thor3e hI dinoMmeM samApta mujhe svargakI prApti huI ? Apa mere isa saMzayakA nivAraNa ho gyaa| isase unheM bar3A duHkha huaa| unake gharameM aisI kIjiye / bAlyakAlase hI merA mana pApoMmeM lagA rhaa| koI bhI vastu nahIM bacI, jisase ve apanA nirvAha krte| puNya-karmoMmeM kabhI saMlagna nahIM huaa| yadi Apa mere dravyake abhAvameM samasta svajanoM, bAndhavoM, sevakoM tathA kisI puNyako jAnate hoM to kRpayA btlaaiye|' AzritoMne bhI unheM tyAga diyaa| usa nagarameM unakI bar3I devadUtane kahA-vaizyavara ! suno| harimitrake putra zocanIya sthiti ho gyii| isake bAda unhoMne corI karanA svamitra nAmaka brAhmaNa vanameM rahate the| ve vedoMke pAragAmI Arambha kiyaa| rAjA tathA logoMke bhayase Darakara ve vidvAn the| yamunAke dakSiNa kinAre unakA pavitra Azrama apane nagarase nikala gaye aura vanameM jAkara rahane lge| thaa| usa vanameM rahate samaya brAhmaNadevatAke sAtha tumhArI aba ve sabako pIr3A pahu~cAne lge| isa prakAra pApapUrNa mitratA ho gayI thii| unhIMke saGgase tumane kAlindIke AhArase unakI jIvikA calane lgii| tadanantara, eka pavitra jalameM, jo saba pApoMko haranevAlA aura zreSTha hai, dina unameMse eka to pahAr3apara gayA aura dUsarene vanameM do bAra mAgha-nAna kiyA hai| eka mAgha-sAnake puNyase praveza kiyaa| rAjan ! una donoMmeM jo bar3A thA, use tuma saba pApoMse mukta ho gaye aura dUsareke puNyase tumheM siMhane mAra DAlA aura choTeko sA~pane Dasa liyaa| una svargakI prApti huI hai| isI puNyake prabhAvase tuma sadA donoM mahApApiyoMkI eka hI dina mRtyu huii| isake bAda svargameM rahakara AnandakA anubhava kro| tumhArA bhAI yamadUta unheM pAzoMmeM bA~dhakara yamapurImeM le gye| vahA~ narakameM bar3I bhArI yAtanA bhogegaa| asipatra-vanake Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 ..... arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam , . [saMkSipta pApurANa pattoMse usake sAre aGga chida jaayeNge| mugadaroMkI mArase tiryagyoniyoMmeM janma lete haiM aura antameM manuSya-yonike usakI dhajjiyA~ ur3a jaayeNgii| zilAkI caTTAnoMpara bhItara janmase aMdhe, kAne, kubar3e, paGga, daridra tathA paTakakara use cUra-cUra kara diyA jAyagA tathA vaha aGgahIna hokara utpanna hote haiN| dahakate hue aGgAroMmeM bhUnA jaaygaa| * isaliye jo donoM lokoMmeM sukha pAnA cAhatA hai, . dUtakI yaha bAta sunakara vikuNDalako bhAIke usa dharmajJa puruSako ucita hai ki isa loka aura duHkhase bar3A duHkha huaa| usake sAre zarIrake roMgaTe khar3e paralokameM mana, vANI tathA kriyAke dvArA kisI bhI ho gye| vaha dIna aura vinIta hokara bolA-'sAdho! jIvakI hiMsA na kare / prANiyoMkI hiMsA karanevAle loga satpuruSoMmeM sAta paga sAtha calanemAtrase maitrI ho jAtI hai donoM lokoMmeM kahIM bhI sukha nahIM paate| jo kisI tathA vaha uttama phala denevAlI hotI hai; ataH Apa jIvakI hiMsA nahIM karate, unheM kahIM bhI bhaya nahIM hotaa| mitrabhAvakA vicAra karake merA upakAra kreN| maiM Apase jaise nadiyA~ samudrameM milatI haiM, usI prakAra samasta dharma upadeza sunanA cAhatA huuN| merI samajhameM Apa sarvajJa hai; ahiMsAmeM laya ho jAte haiM-yaha nizcita bAta hai| ataH kRpA karake batAiye, manuSya kisa karmake vaizyapravara ! jisane isa lokameM sampUrNa bhUtoMko anuSThAnase yamalokakA darzana nahIM karate tathA kauna-sA abhayadAna kara diyA hai, usIne sampUrNa tIrthomeM snAna karma karanese ve narakameM jAte haiM?' kiyA hai tathA vaha sampUrNa yajJoMkI dIkSA le cukA hai| devadUtane kahA-jo mana, vANI aura kriyAdvArA varNAzramadharmameM sthita hokara zAstrokta AjJAkA pAlana kabhI kisI bhI avasthAmeM dUsaroMko pIr3A nahIM dete, ve karanevAle samasta jitendriya manuSya sanAtana brahmalokako yamarAjake lokameM nahIM jaate| ahiMsA parama dharma hai, prApta hote haiN| jo iSTa' aura pUrtameM lage rahate haiM, ahiMsA hI zreSTha tapasyA hai tathA ahiMsAko hI muniyoMne paJcayajJoMkA anuSThAna kiyA karate haiM, jinake manameM sadA sadA zreSTha dAna batAyA hai|* jo manuSya dayAlu haiM ve dayA bharI rahatI hai, jo viSayoMkI orase nivRtta, macchara, sA~pa, DA~sa, khaTamala tathA manuSya-sabako sAmarthyazAlI, vedavAdI tathA sadA agnihotraparAyaNa haiM, ve apane hI samAna dekhate haiN| jo apanI jIvikAke liye brAhmaNa svargagAmI hote haiN| zatruoMse ghire honepara bhI jalacara aura thalacara jIvoMkI hatyA karate haiM, ve jinake mukhapara kabhI dInatAkA bhAva nahIM AtA, jo kAlasUtra nAmaka narakameM par3akara durgati bhogate haiN| vahA~ zUravIra haiM, jinakI mRtyu saMgrAmameM hI hotI hai; jo anAtha unheM kuttekA mAMsa khAnA tathA pIba aura rakta pInA par3atA striyoM, brAhmaNoM tathA zaraNAgatoMkI rakSAke liye apane hai| ve cabIMkI kIcameM DUbakara adhomukhI kIr3oMke dvArA prANoMkI bali de dete haiM tathA jo paGga, andha, bAla-vRddha, se jAte haiN| a~dheremeM par3akara ve eka-dUsareko khAte aura anAtha, rogI tathA daridroMkA sadA pAlana-poSaNa karate haiM, paraspara AghAta karate haiN| isa avasthAmeM bhayaGkara cItkAra ve sadA svargameM rahakara Ananda bhogate haiN| jo kIcar3ameM karate hue ve eka kalpataka vahA~ nivAsa karate haiN| pha~sI huI gAya tathA rogase Atura brAhmaNako dekhakara narakase nikalanepara unheM dIrghakAlataka sthAvara-yonimeM unakA uddhAra karate haiM, jo gauoMko grAsa arpaNa karate, rahanA par3atA hai| usake bAda ve krUra prANI saikar3oM bAra gauoMkI sevA-zuzrUSAmeM rahate tathA gauoMkI pIThapara * ahiMsA paramo dharmo hyahisaiva paraM tapaH / ahiMsA paramaM dAnamityAhurmunayaH sadA // (31427) 1. agrihotra, tapa, satya, yajJa, dAna, vedarakSA, Atithya, vaizvadeva aura dhyAna Adi dhArmika kAryoko 'iSTa' kahate haiN| 2. bAvalI, kuA~, tAlAba, devamandira aura dharmazAlA banavAnA tathA bagIce lagAnA Adi kArya pUrta kahalAte haiM / 3. bahAyajJa, devayajJa, manuSyayajJa, pitRyajJa tathA bhUtayajJa-ye hI paJcayajJa kahe gaye hai| Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] . dharmatIrtha AdikI mahimA, svarga tathA naraka meM le jAnevAle zubhAzubha karmokA varNana . 353 kabhI savArI nahIM karate, ve svargalokake nivAsI hote haiN| dekhanevAle, sadA saba prANiyoMpara dayA karanevAle, jo brAhmaNa pratidina agnipUjA, devapUjA, gurupUjA aura dUsaroMkI gupta bAtoMko prakaTa na karanevAle tathA dUsaroMke dvijapUjAmeM tatpara rahate haiM, ve svargalokameM jAte haiN| guNoMkA bakhAna karanevAle haiM; jo dUsareke dhanako bAvalI, kuA~ aura pokhare banavAne Adike tinakeke samAna samajhakara manase bhI use lenA nahIM puNyakA kabhI anta nahIM hotA; kyoMki vahA~ jalacara aura cAhate, aise logoMko naraka-yAtanAkA anubhava nahIM thalacara jIva sadA apanI icchAke anusAra jala pIte karanA pdd'taa| jo dUsaroMpara kalaGka lagAnevAlA, rahate haiN| devatA bhI bAvalI Adi banavAnevAleko nitya pAkhaNDI, mahApApI aura kaThora vacana bolanevAlA hai, dAnaparAyaNa kahate hai| vaizyavara ! prANI jaise-jaise vaha pralayakAlataka narakameM pakAyA jAtA hai| kRtaghna bAvalI AdikA jala pIte haiM, vaise-hI-vaise dharmakI vRddhi puruSakA tIrthoke sevana tathA tapasyAse bhI uddhAra nahIM honese usake banavAnevAle manuSyake liye svargakA nivAsa hotaa| use narakameM dIrghakAlataka bhayaGkara yAtanA sahana akSaya hotA jAtA hai| jala prANiyoMkA jIvana hai| karanI par3atI hai| jo manuSya jitendriya tathA mitAhArI jalake hI AdhArapara prANa Tike hue haiN| pAtakI manuSya hokara pRthvIke samasta tIrthoMmeM snAna karatA hai, vaha bhI pratidina snAna karanese pavitra ho jAte haiN| prAtaH- yamarAjake ghara nahIM jaataa| tIrthameM kabhI pAtaka na kare, kAlakA srAna bAhara aura bhItarake malako bhI dho DAlatA tIrthako kabhI jIvikAkA sAdhana na banAye, tIrthameM dAna hai| prAtaHsnAnase niSpApa hokara manuSya kabhI narakameM nahIM na le tathA vahA~ dharmako bece nhiiN| tIrthameM kiye hue pdd'taa| jo binA snAna kiye bhojana karatA hai, vaha sadA pAtakakA kSaya honA kaThina hai| tIrthameM liye hue dAnakA malakA bhojana karanevAlA hai| jo manuSya snAna nahIM pacAnA muzkila hai| karatA, devatA aura pitara usase vimukha ho jAte haiN| vaha jo eka bAra bhI gaGgAjIke jalameM snAna karake apavitra mAnA gayA hai| vaha naraka bhogakara kITa-yoniko gaGgAjalase pavitra ho cukA hai, usane cAhe rAzi-rAzi prApta hotA hai| pApa kiye hoM, phira bhI vaha narakameM nahIM pdd'taa| hamAre jo loga parvake dina nadIkI dhArAmeM snAna karate haiM, sunanemeM AyA hai ki vrata, dAna, tapa, yajJa tathA pavitratAke ve na to narakameM par3ate haiM aura na kisI nIca yonimeM hI anyAnya sAdhana gaGgAkI eka bUMdase abhiSikta hue janma lete haiN| unake liye bure svapra aura burI cintAe~ puruSakI samAnatA nahIM kara skte|* jo dharmadrava sadA niSphala hotI haiN| vikuNDala ! jo pRthvI, suvarNa (dharmakA hI dravIbhUtasvarUpa) hai, jalakA Adi kAraNa hai, aura gau-inakA solaha bAra dAna karate haiM, ve svarga- bhagavAn viSNuke caraNoMse prakaTa huA hai tathA jise lokameM jAkara phira vahA~se vApasa nahIM aate| vidvAn bhagavAn zaGkarane apane mastakapara dhAraNa kara rakhA hai, vaha puruSa puNya tithiyoMmeM, vyatIpAta yogameM tathA saMkrAntike gaGgAjIkA nirmala jala prakRtise pare nirguNa brahma hI haisamaya snAna karake yadi thor3A-sA bhI dAna kare to kabhI isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| ataH brahmANDake bhItara durgatimeM nahIM pdd'taa| jo manuSya satyavAdI, sadA mauna aisI kauna-sI vastu hai, jo gaGgAjalakI samAnatA kara dhAraNa karanevAle, priyavaktA, krodhahIna, sadAcArI, ske| jo sau yojana dUrase bhI 'gaGgA, gaGgA' kahatA hai, adhika bakavAda na karanevAle, dUsaroMke doSa na vaha manuSya narakameM nahIM pdd'taa| phira gaGgAjIke samAna * sakRdranAmbhasi sAtaH pUto gAGgeyavAriNA / na naro narakaM yAti api pAtakarAzikRt // vratadAnatapoyajJAH pavitrANItarANi c| gaGgAvindubhiSiktasya na samA iti naH zrutam // (31 // 72-73) Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 . arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . ' [saMkSipta padyapurANa kauna ho sakatA hai|* naraka denevAlA pApakarma dUsare jo krodhakA kAraNa upasthita honepara bhI kabhI kisI upAyase tatkAla dagdha nahIM ho sakatA; isaliye krodhake vazIbhUta nahIM hotA, usa akrodhI puruSako isa manuSyoMko prayatnapUrvaka gaGgAjIke jalameM srAna karanA pRthvIpara svargakA vijetA samajhanA caahiye| jo putra caahiye| mAtA-pitAkI devatAke samAna ArAdhanA karatA hai, vaha jo brAhmaNa dAna lenemeM samartha hokara bhI usase kabhI yamarAjake ghara nahIM jaataa| striyA~ apane alaga rahatA hai, vaha AkAzameM tArA banakara zIla-sadAcArakI rakSA karanese isa lokameM dhanya mAnI cirakAlataka prakAzita hotA rahatA hai| jo kIcar3ase jAtI haiN| zIla bhaGga honepara striyoMko atyanta bhayaGkara gaukA uddhAra karate haiM, rogiyoMkI rakSA karate haiM tathA yamalokakI prApti hotI hai| ataH striyoMko duSToMke gozAlAmeM jinakI mRtyu hotI hai, unhIM logoMke liye saGgakA parityAga karake sadA apane zIlakI rakSA karanI AkAzameM sthita tArAmaya loka haiN| sadA prANAyAma caahiye| vaizyavara ! zIlase nAriyoMko uttama svargakI karanevAle dvija yamalokakA darzana nahIM krte| ve pApI prApti hotI hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| hoM to bhI prANAyAmase hI unakA pApa naSTa ho jAtA hai| jo zAstrakA vicAra karate haiM, vedoMke abhyAsameM vaizyavara ! yadi pratidina solaha prANAyAma kiye jAye to lage rahate haiM, purANa-saMhitAko sunAte tathA par3hate haiM, ve sAkSAt brahmaghAtIko bhI pavitra kara dete haiN| jina-jina smRtiyoMkI vyAkhyA aura dharmokA upadeza karate haiM tathA tapoMkA anuSThAna kiyA jAtA hai, jo-jo vrata aura niyama vedAntameM jinakI niSThA hai, unhoMne isa pRthvIko dhAraNa kara kahe gaye haiM, ve tathA eka sahasra godAna-ye saba eka rakhA hai| uparyukta viSayoMke abhyAsako mahimAse una sAtha hoM to bhI prANAyAma akelA hI inakI samAnatA sabake pApa naSTa ho jAte haiM tathA ve brahmalokako jAte haiM, kara sakatA hai| jo manuSya sause adhika varSAtaka jahA~ mohakA nAma bhI nahIM hai| jo anajAna manuSyako pratimAsa kuzake agrabhAgase eka bUMda pAnI pIkara rahatA veda-zAstrakA jJAna pradAna karatA hai, usakI veda bhI hai, usakI kaThora tapasyAke barAbara kevala prANAyAma hI prazaMsA karate haiM; kyoMki vaha bhava-bandhanako naSTa hai| prANAyAmake balase manuSya apane sAre pAtakoMko karanevAlA hai| kSaNabharameM bhasma kara detA hai| jo narazreSTha ! parAyI vaiSNava puruSa yama, yamaloka tathA vahA~ka bhayaGkara striyoMko mAtAke samAna samajhate haiM, ve kabhI prANiyoMkA kadApi darzana nahIM karate-yaha bAta maiMne yama-yAtanAmeM nahIM pdd'te| jo puruSa manase bhI parAyI bilakula saca-saca batAyI hai| yamunAke bhAI yamarAja striyoMkA sevana nahIM karatA, usane isa loka aura hamalogoMse sadA hI aura bAraMbAra kahA karate haiM ki paralokake sAtha samUcI pRthvIko dhAraNa kara rakhA hai| 'tumaloga vaiSNavoMko chor3a denA; ye mere adhikArameM nahIM isaliye parastrI-sevanakA parityAga karanA caahiye| parAyI haiN| jo prANI prasaGgavaza eka bAra bhI bhagavAn kezavakA khiyA~ ikkIsa pIr3hiyoMko narakoMmeM le jAtI hai| smaraNa kara lete haiM, unakI samasta pAparAzi naSTa ho jAtI * dharmadravaM jhapAM bIjaM vaikuNThacaraNacyutam / ghRtaM mUrdhni mahezena yadAGgamamala jlm|| tauvana sandeho nirgaNa prakRteH prm| tena ki samato gacchedapi brahmANDagocare / gaGgA ganeti yo brUyAdyojanAnAM zatairapi / naro na narakaM yAti kiM tayA sadRzaM bhavet // (31 / 75-77) + iha caiva striyo dhanyAH zIlasva prirkssnnaat| zIlabhaGge ca nArINAM yamalokaH sudAruNaH // zIlaM rakSyaM sadA strIbhirduSTasaGgavivarjanAt / zIlena hi paraH svargaH strINAM vaizya na saMzayaH / / (31 / 93-94) Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] . dharmatIrtha AdikI mahimA, svarga tathA narakameM le jAnevAle zubhAzubha karmokA varNana . 355 hai tathA ve zrIviSNuke paramapadako prApta hote haiN|* chanda aura devatAsahita dvAdazAkSara mantrakI dIkSA lekara durAcArI, pApI athavA sadAcArI-kaisA bhI kyoM na ho, usakA vidhivat japa karanA caahiye| jo zreSTha mAnava jo manuSya bhagavAn viSNukA bhajana karatA hai, use [OM namo nArAyaNAya"] isa aSTAkSara mantrakA japa tumaloga sadA dUrase hI tyAga denA / jinake gharameM vaiSNava karate haiM, unakA darzana karake brAhmaNaghAtI bhI zuddha ho bhojana karatA ho, jinheM vaiSNavoMkA saGga prApta ho, ve bhI jAtA hai tathA ve svayaM bhI bhagavAn viSNukI bhA~ti tejasvI tumhAre liye tyAga dene yogya haiM; kyoMki vaiSNavoMke saGgase pratIta hote haiN| unake pApa naSTa ho gaye haiN|' pApiSTha manuSyoMko naraka- jo manuSya hRdaya, sUrya, jala, pratimA athavA vedImeM samudrase pAra jAneke liye bhagavAn viSNukI bhaktike bhagavAn viSNukI pUjA karate haiM, ve vaiSNavadhAmako prApta sivA dUsarA koI upAya nahIM hai| vaiSNava puruSa cAroM hote haiN| athavA mumukSu puruSoMko cAhiye ki ve voMse bAharakA ho to bhI vaha tInoM lokoMko pavitra zAlagrAma-zilAke cakrameM sarvadA vAsudeva bhagavAnkA kara detA hai| manuSyoMke pApa dUra karaneke liye bhagavAnake pUjana kreN| vaha zrIviSNukA adhiSThAna hai tathA saba guNa, karma aura nAmoMkA saGkIrtana kiyA jAya-itane prakArake pApoMkA nAzaka, puNyadAyaka evaM sabako mukti bar3e prayAsakI koI AvazyakatA nahIM hai; kyoMki pradAna karanevAlA hai| jo zAlagrAma-zilAse utpanna hue ajAmila-jaisA pApI bhI mRtyuke samaya 'nArAyaNa' nAmase cakrameM zrIharikA pUjana karatA hai, vaha mAno pratidina eka apane putrako pukArakara bhI mukti pA gyaa| jisa samaya sahasra rAjasUya yajJoMkA anuSThAna karatA hai| jina zAnta manuSya prasannatApUrvaka bhagavAn zrIharikI pUjA karate haiM, brahmasvarUpa acyutako upaniSad sadA namaskAra karate haiM, usI samaya unake mAtRkula aura pitRkula donoM kuloMke unhIMkA anugraha zAlagrAma-zilAkI pUjA karanese pitara, jo cirakAlase narakameM par3e hote haiM, tatkAla manuSyoMko prApta hotA hai| jaise mahAn kASThameM sthita agni svargako cale jAte haiN| jo viSNubhaktoMke sevaka tathA usake agrabhAgameM prakAzita hotI hai, usI prakAra sarvatra vaiSNavoMkA anna bhojana karanevAle haiM, ve zAntabhAvase vyApaka bhagavAn viSNu zAlagrAma-zilAmeM prakAzita hote devatAoMkI gatiko prApta hote haiN| ataH vidvAn puruSa haiN| jisane zAlagrAma-zilAse utpanna cakrameM zrIharikA samasta pApoMkI zuddhike liye prArthanA aura yatnapUrvaka pUjana kara liyA usane agnihotrakA anuSThAna pUrNa kara vaiSNavakA anna prApta kare; annake abhAvameM usakA jala liyA tathA samudroMsahita sArI pRthvI dAna de dii| jo mA~gakara hI pI le| yadi 'govinda' isa mantrakA japa karate narAdhama isa lokameM kAma, krodha aura lobhase vyApta ho hue kahIM mRtyu ho jAya to vaha maranevAlA manuSya na to rahA hai, vaha bhI zAlagrAma-zilAke pUjanase zrIharike svayaM yamarAjako dekhatA hai aura na hamaloga hI usakI lokako prApta hotA hai| vaizya ! zAlagrAma-zilAkI pUjA ora dRSTi DAlate haiN| aGga, mudrA, dhyAna, RSi, karanese manuSya tIrtha, dAna, yajJa aura vratoMke binA hI * prAhAsmAn yamunAbhrAtA sadaiva hi punaH punaH / bhavaddhivaiSNavAstyAjyA na te syurmama gocraaH|| smaranti ye sakRdbhUtAH prasaGgenApi keshvm| te vidhvastAkhilAghaughA yAnti viSNoH paraM pdm|| (31 / 102-103) +etAvatAlamadhanirharaNAya puMsA saMkIrtana bhagavato gunnkrmnaanaam| vikruzya putramaghavAn yadajAmilo'pi nArAyaNeti priyamANa iyAya muktim // (31 | 109) Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa mokSa prApta kara lete haiN| zAlagrAma-zilAkI pUjA karatA hai vaha bhagavAn viSNuko namaskAra karanese hI mila karanevAlA mAnava pApI ho to bhI naraka, garbhavAsa, jAtA hai|* manuSya mohake vazIbhUta hokara anekoM pApa tiryagyoni tathA kITa-yoniko nahIM prApta hotaa| gaGgA, karake bhI yadi sarvapApApahArI zrIharike caraNoM meM mastaka godAvarI aura narmadA Adi jo-jo muktidAyinI nadiyA~ jhukAtA hai to vaha narakameM nahIM jaataa| bhagavAn viSNuke haiM, ve saba-kI-saba zAlagrAma-zilAke jalameM nivAsa nAmoMkA saMkIrtana karanese manuSya bhUmaNDalake samasta karatI haiN| zAlagrAma-zilAke liGgakA eka bAra bhI tIrthoM aura puNyasthAnoMke sevanakA puNya prApta kara letA pUjana karanepara jJAnase rahita manuSya bhI mokSa prApta kara lete hai| jo zArGgadhanuSa dhAraNa karanevAle bhagavAn viSNukI haiN| jahA~ zAlagrAma-zilArUpI bhagavAn kezava zaraNameM jA cuke haiM, ve zaraNAgata manuSya na to yamarAjake virAjamAna rahate haiM, vahA~ sampUrNa devatA, yajJa evaM caudaha lokameM jAte haiM aura na narakameM hI nivAsa karate haiN| bhuvanoMke prANI vartamAna rahate haiN| jo manuSya zAlagrAma- vaizya ! jo vaiSNava puruSa zivakI nindA karatA hai, zilAke nikaTa zrAddha karatA hai, usake pitara sau vaha viSNuke lokameM nahIM jAtA; use mahAn narakameM giranA kalpotaka dhulokameM tRpta rahate haiN| jahA~ zAlagrAma-zilA par3atA hai| jo manuSya prasaGgavaza kisI bhI ekAdazIko rahatI hai, vahA~kI tIna yojana bhUmi tIrthasvarUpa mAnI gayI upavAsa kara letA hai, vaha yamayAtanAmeM nahIM par3atA-yaha hai| vahA~ kiye hue dAna aura homa saba koTigunA adhika bAta hamane maharSi lomazake mukhase sunI hai| ekAdazIse phala dete haiN| jo eka bUMdake barAbara bhI zAlagrAma- bar3hakara pAvana tInoM lokoMmeM dUsarA kucha bhI nahIM hai| zilAkA jala pI letA hai, use phira mAtAke stanoMkA dUdha ekAdazI aura dvAdazI-donoM hI bhagavAn viSNuke dina nahIM pInA par3atA; vaha manuSya bhagavAn viSNuko prApta kara haiM aura samasta pAtakoMkA nAza karanevAle haiN| isa zarIrameM letA hai| jo zAlagrAma-zilAke cakrakA uttama dAna detA tabhItaka pApa nivAsa karate haiM, jabataka prANI bhagavAn hai, usane parvata, vana aura kAnanoMsahita mAno samasta viSNuke zubha dina ekAdazIko upavAsa nahIM krtaa| bhUmaNDalakA dAna kara diyaa| jo manuSya zAlagrAma- hajAra azvamedha aura sau rAjasUya yajJa ekAdazIke zilAko becakara usakI kImata ugAhatA hai, vaha vikretA, upavAsakI solahavIM kalAke barAbara bhI nahIM hai| manuSya usakI bikrIkA anumodana karanevAlA tathA usakI parakha apanI gyArahoM indriyoMse jo pApa kiye hotA hai, vaha saba karate samaya adhika prasanna honevAlA-ye sabhI narakameM ekAdazIke anuSThAnase naSTa ho jAtA hai| ekAdazI vratake jAte haiM aura jabataka sampUrNa bhUtoMkA pralaya nahIM ho samAna dUsarA koI puNya isa saMsArameM nahIM hai| yaha jAtA, tabataka vahIM bane rahate haiN| ekAdazI zarIrako nIroga banAnevAlI aura svarga tathA vaizya ! adhika kahanese kyA lAbha? pApase mokSa pradAna karanevAlI hai| vaizya ! ekAdazIko dinameM DaranevAle manuSyako sadA bhagavAn vAsudevakA smaraNa upavAsa aura rAtameM jAgaraNa karake manuSya pitRkula, karanA caahiye| zrIharikA smaraNa samasta pApoMko mAtRkula tathA patnIkulakI dasa-dasa pUrva pIr3hiyoMkA haranevAlA hai| manuSya vanameM rahakara apanI indriyoMkA nizcaya hI uddhAra kara detA hai| saMyama karate hue ghora tapasyA karake jisa phalako prApta mana, vANI, zarIra tathA kriyAdvArA kisI bhI * bahunoktena ki vaizya kartavya pApabhIruNA / smaraNaM vAsudevasya sarvapApahare hareH / / tapastaptvA naro poramaraNye niyatendriyaH / yatphalaM samavAproti tatratvA grudddhvjm|| (31 / 148-149) Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * dharmatIrtha AdikI mahimA, svarga tathA narakameM le jAnevAle zubhAzubha karmokA varNana * 357 prANIke sAtha droha na karanA, indriyoMko rokanA, dAna denA, pA~ca putra agnihotrI hue| unakA mana gRhasthadharmake zrIharikI sevA karanA tathA varNoM aura AzramoMke anuSThAnameM lagatA thaa| zeSa cAra brAhmaNa-kumAra-jo kartavyoMkA sadA vidhipUrvaka pAlana karanA-ye divya nirmoha, jitakAma, dhyAnakASTha aura gupAdhikake nAmase gatiko prApta karAnevAle karma haiN| vaizya ! svargArthI prasiddha the-gharakI orase virakta ho gye| ve saba manuSyako apane tapa aura dAnakA apane hI mu~hase bakhAna sampUrNa bhogoMse niHspRha ho caturtha-Azrama-saMnyAsameM nahIM karanA cAhiye; jaisI zakti ho usake anusAra apane praviSTa hue| ve saba-ke-saba Asakti aura parigrahase hitakI icchAse dAna avazya karate rahanA caahiye| daridra zUnya the| unameM AkAGkSA aura ArambhakA abhAva thaa| puruSako bhI patra, phala, mUla tathA jala Adi dekara ve miTTIke Dhele, patthara aura suvarNameM samAna bhAva rakhate apanA pratyeka dina saphala banAnA caahiye| adhika kyA the| jisa kisI bhI vastuse apanA zarIra Dhaka lete the| kahA jAya, manuSya sadA aura sarvatra adharma karanese jo kucha bhI khAkara peTa bhara lete the| jahA~ sA~jha huI, vahIM durgatiko prApta hote haiM aura dharmase svargako jAte hai| Thahara jAte the| ve nitya bhagavAnkA dhyAna kiyA karate isaliye bAlyAvasthAse hI dharmakA saMcaya karanA ucita the| unhoMne nidrA aura AhArako jIta liyA thaa| ve bAta hai| vaizya ! ye saba bAteM hamane tumheM batA dIM, aba aura aura zItakA kaSTa sahana karanemeM pUrNa samartha the tathA kyA sunanA cAhate ho? samasta carAcara jagatko viSNurUpa dekhate hue lIlApUrvaka vaizya bolA-saumya ! ApakI bAta sunakara merA pRthvIpara vicarate rahate the| unhoMne paraspara maunavrata dhAraNa citta prasanna ho gyaa| gaGgAjIkA jala aura satpuruSoMkA kara liyA thaa| ve svalpa mAtrAmeM bhI kabhI kisI kriyAkA vacana-ye zIghra hI pApa naSTa karanevAle haiN| dUsaroMkA anuSThAna nahIM karate the| unheM tattvajJAnakA sAkSAtkAra ho upakAra karanA aura priya vacana bolanA-yaha sAdhu gayA thaa| unake sAre saMzaya dUra ho cuke the aura ve puruSoMkA svAbhAvika guNa hai| ataH devadUta ! Apa kRpA cinmaya tatvake vicArameM atyanta pravINa the| karake mujhe yaha batAiye ki mere bhAIkA narakase tatkAla vaizya ! una dinoM tuma apane pUrvavartI AThaveM uddhAra kaise ho sakatA hai? janmameM eka gRhastha brAhmaNake rUpameM the| tumhArA nivAsa devadUtane kahA-vaizya ! tumane pUrvavartI AThaveM madhyapradezameM thaa| eka dina uparyukta cAroM brAhmaNa janmameM jisa puNyakA saMcaya kiyA hai, vaha saba apane saMnyAsI kisI prakAra ghUmate-ghAmate madhyAhnake samaya bhAIko de ddaalo| yadi tuma cAhate ho ki use bhI svargakI tumhAre gharapara aaye| usa samaya unheM bhUkha aura pyAsa prApti ho jAya to tumheM yahI karanA caahiye| satA rahI thii| valivaizvadevake pazcAt tumane unheM apane vikuNDalane pUchA-devadUta ! vaha puNya kyA gharake A~ganameM upasthita dekhaa| unapara dRSTi par3ate hI hai? kaise huA? mere prAcIna janmakA paricaya kyA hai? tumhAre netroMmeM Anandake A~sU chalaka aaye| tumhArI ye saba bAteM batAiye; phira maiM zIghra hI vaha puNya bhAIko vANI gadgada ho gayI, tumane bar3e vegase daur3akara unake arpaNa kara duuNgaa| caraNoMmeM sASTAGga praNAma kiyaa| phira bar3e AdarabhAvake devadUtane kahA-pUrvakAlakI bAta hai, puNyamaya sAtha donoM hAtha jor3akara madhura vANIse una sabakA madhuvanameM eka RSi rahate the, jinakA nAma zAkuni thA, abhinandana karate hue kahA-mahAnubhAva ! Aja merA ve tapasyA aura svAdhyAyameM lage rahate the aura tejameM janma aura jIvana saphala ho gyaa| Aja mujhapara bhagavAn brahmAjIke samAna the| unake revatI nAmakI patnIke garbhase viSNu prasanna haiN| maiM sanAtha aura pavitra ho gyaa| Aja nau putra utpanna hue, jo navagrahoMke samAna zaktizAlI the| maiM, merA ghara tathA mere sabhI kuTumvI dhanya ho gye| Aja unameMse dhruva, zAlI, budha, tAra aura jyotiSmAn-ye mere pitara dhanya haiM, merI gaue~ dhanya haiM, merA zAstrAdhyayana Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa tathA dhana bhI dhanya hai; kyoMki isa samaya ApalogoMke ina karanevAlA hai| yadi kabhI kisI gRhasthake gharapara brahmacaraNoMkA darzana huA, jo tInoM tApoMkA vinAza jJAnI mahAtmA Akara saMtoSapUrvaka vizrAma kareM to ve karanevAlA hai| bhagavAn viSNukI bhA~ti ApalogoMkA usake janmabharake pApoMkA apane dRSTipAtamAtrase nAza darzana bhI kisI dhanya vyaktiko hI hotA hai| kara DAlate haiN|* eka rAta gRhasthake gharapara vizrAma isa prakAra unakA pUjana karake tumane atithiyoMke karanevAlA saMnyAsI usake jIvanabharake sAre pApoMko pA~va pakhAre aura caraNodaka lekara bar3I zraddhAke sAtha bhasma kara detA hai| vaizya ! vahI puNya tuma apane bhAIko apane mastakapara cddh'aayaa| phira candana, phUla, akSata, de do, jisake dvArA usakA narakase uddhAra ho jaay| dhUpa aura dIpa Adike dvArA bhakti-bhAvake sAtha una devadUtakI yaha bAta sunakara vikuNDalane tatkAla hI yatiyoMkI pUjA karake unheM uttama anna bhojana kraayaa| ve vaha puNya apane bhAIko de diyaa| taba usakA bhAI bhI cAroM paramahaMsa tRpta hokara rAtako tumhAre bhavanameM vizrAma prasanna hokara narakase nikala aayaa| phira to devatAoMne aura sUrya Adike bhI prakAzaka parabrahmakA dhyAna karate una donoMpara puSpoMkI vRSTi karate hue unakA pUjana kiyA rhe| unakA Atithya-satkAra karanese jo puNya tumheM prApta tathA ve donoM bhAI svargalokameM cale gye| tadanantara huA hai, usakA eka hajAra mukhoMse bhI varNana karanemeM maiM donoMse sammAnita hokara devadUta yamalokameM lauTa aayaa| asamartha huuN| bhUtoMmeM prANadhArI zreSTha haiM, unameM bhI nAradajI kahate haiM-rAjan / devadUtakA vacana buddhijIvI, buddhijIviyoMmeM bhI manuSya aura manuSyoMmeM bhI veda-vAkyake samAna thA, usameM sampUrNa lokakA jJAna bharA brAhmaNa zreSTha haiN| brAhmaNoMmeM vidvAn, vidvAnoMmeM pavitra thA, use vaizyaputra vikuNDalane sunA aura apane kiye hue buddhivAle puruSa, unameM bhI karma karanevAle vyakti tathA puNyakA dAna dekara apane bhAIko bhI tAra diyaa| unameM bhI brahmajJAnI puruSa sabase zreSTha haiN| isa prakAra tatpazcAt vaha bhAIke sAtha hI devarAja indrake zreSTha lokameM brahmajJAnI tInoM lokoMmeM sarvazreSTha mAne gaye haiM, ataH gyaa| jo isa itihAsako par3hegA yA sunegA, vaha sabake paramapUjya haiN| unakA saGga mahAn pAtakoMkA nAza zokarahita hokara sahasra godAnakA phala prApta kregaa| sugandha Adi tIrthokI mahimA tathA kAzIpurIkA mAhAtmya nAradajI kahate haiM-rAjendra ! tadanantara tIrthayAtrI karanevAlA puruSa azvamedha yajJakA phala prApta karatA hai| puruSa vizvavikhyAta sugandha nAmaka tIrthakI yAtrA kre| vahA~ karNahadameM snAna aura bhagavAn zaGkarakI pUjA karake vahA~ saba pApoMse citta zuddha ho jAnepara vaha brahmalokameM manuSya kabhI durgatimeM nahIM pdd'taa| isake bAda kramazaH pratiSThita hotA hai| tatpazcAt rudrAvarta tIrthameM jAya / vahA~ kubjAmraka-tIrthako prasthAna karanA caahiye| vahA~ snAna snAna karake manuSya svargalokameM sammAnita hotA hai| karanese sahasra godAnakA phala milatA hai aura manuSya narazreSTha ! gaGgA aura sarasvatIke saGgamameM snAna svargalokameM jAtA hai| rAjan ! isake bAda arundhatIvaTameM ___* bhUtAnAM prANinaH zreSThAH prANinAM matijIvinaH // matimatsu narAH zreSThA nareSu brAjAtayaH / brAhmaNeSu ca vidvAMso vidvatsu kRtbuddhyH|| kRtabuddhiSu kartAraH kartaSu brahmavedinaH / ata eva supUjyAste tasmAleSThA jagattraye // satsaMgatirvizI zreSTha mhaapaatknaashinii|| vizrAntA gRhiNo gehe saMtuSTA brahmavedinaH / AjanmasaMcitaM pApaM nAzayantIkSaNena vai|| (31 / 200-204). yA Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] - sugandha Adi tIrthokI mahimA tathA kAzIpurIkA mAhAtmya . 359 359 jAnA caahiye| vahA~ samudrake jalameM snAna karake tIna nivAsa karate haiN| naimiSa-tIrthameM jAnekI icchA rAtataka upavAsa karanevAlA manuSya sahasra godAnoMkA karanevAlekA hI AdhA pApa naSTa ho jAtA hai tathA usameM phala pAtA aura svargalokako jAtA hai| tadanantara praviSTa huA manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| brahmAvarta tIrthakI yAtrA kre| vahA~ brahmacaryakA pAlana bhArata ! dhIra puruSako ucita hai ki vaha tIrtha-sevanameM karate hue ekAgracitta ho nAna karanese manuSya azvamedha tatpara ho eka mAsataka naimiSAraNyameM nivAsa kre| yajJakA phala pAtA aura svargalokameM jAtA hai| usake bAda bhUmaNDalameM jitane tIrtha haiM, ve sabhI naimiSAraNyameM yamunAprabhava nAmaka tIrthameM jAya / vahA~ yamunAjalameM snAna vidyamAna rahate haiN| jo vahA~ snAna karake niyamapUrvaka rahate karanese manuSya azvamedha yajJakA phala pAkara brahmalokameM hue niyamAnukUla AhAra grahaNa karatA hai, vaha mAnava pratiSThita hotA hai| davIsaMkramaNa nAmaka tIrtha tInoM rAjasUya yajJakA phala pAtA hai| itanA hI nahIM, vaha apane lokoMmeM vikhyAta hai| vahA~ pahu~cakara snAna karanese kulakI sAta pIr3hiyoMtakako pavitra kara detA hai| azvamedha yajJake phala aura svargalokakI prApti hotI hai| godreda-tIrthameM jAkara tIna rAtataka upavAsa bhRgutuGga-tIrthameM jAnese bhI azvamedha yajJakA phala milatA karanevAlA manuSya vAjapeya yajJakA phala pAtA aura hai| vIrapramokSa nAmaka tIrthakI yAtrA karake manuSya saba sadAke liye brahmasvarUpa ho jAtA hai| sarasvatIke taTapara pApoMse chuTakArA pA jAtA hai| kRttikA aura maghAke durlabha jAkara devatA aura pitarokA tarpaNa karanA caahiye| aisA tIrthameM jAkara puNya karanevAlA puruSa agniSToma aura karanevAlA puruSa sArasvata-lokoMmeM jAkara Ananda bhogatA atirAtra yajJokA phala pAtA hai| hai- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| tatpazcAt bAhudA tatpazcAt sandhyA-tIrthameM jAkara jo parama uttama nadIkI yAtrA kre| vahA~ eka rAta nivAsa karanevAlA vidyA-tIrthameM snAna karatA hai, vaha sampUrNa vidyAomeM manuSya svargalokameM pratiSThita hotA hai aura use devasatra pAraMgata hotA hai| mahAzrama tIrtha saba pApoMse chuTakArA nAmaka yajJakA phala milatA hai / isake bAda sarayU nadIke dilAnevAlA hai| vahA~ rAtrimeM nivAsa karanA cAhiye / jo uttama tIrtha gopratAra (guptAra) ghATapara jAnA cAhiye / jo manuSya vahA~ eka samaya bhI upavAsa karatA hai, use uttama manuSya usa tIrthameM snAna karatA hai, vaha saba pApoMse zuddha lokoMmeM nivAsa prApta hotA hai| jo tIna dinapara eka samaya hokara svargalokameM pUjita hotA hai| kurunandana ! gomatI upavAsa karate hue eka mAsataka mahAzrama-tIrthameM nivAsa nadIke rAmatIrthameM snAna karake manuSya azvamedha yajJakA karatA hai, vaha svayaM to bhavasAgarake pAra ho hI jAtA hai, phala pAtA aura apane kulakA uddhAra kara detA hai| vahIM apane Age-pIchekI dasa-dasa pIr3hiyoMko bhI tAra detA zatasAhasraka nAmakA tIrtha hai; jo vahA~ snAna karake hai| paramapavitra devavandita mahezvarakA darzana karake manuSya niyamase rahatA aura niyamAnukUla bhojana karatA hai, use saba kartavyoMse uRNa ho jAtA hai| usake bAda sahasra godAnoMkA puNya-phala prApta hotA hai| dharmajJa pitAmahadvArA sevita vetasikA-tIrthake liye prasthAna kre| yudhiSThira ! vahA~se UrdhvasthAna nAmaka uttama tIrthameM jAnA vahA~ jAnese manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura caahiye| vahA~ koTitIrthameM snAna karake kArtikeyajIkA paramagatiko prApta hotA hai| pUjana karanese manuSyako sahasra godAnoMkA phala milatA hai tatpazcAt brAhmaNikA-tIrthameM jAkara brahmacaryakA tathA vaha tejasvI hotA hai| usake bAda kAzImeM jAkara pAlana karate hue ekAgracitta ho snAnAdi karanese manuSya bhagavAn zaMkarakI pUjA aura kapilAkuNDameM snAna karanese kamalake samAna raMgavAle vimAnapara baiThakara brahmalokako rAjasUya yajJakA phala prApta hotA hai| jAtA hai| usake bAda dvijoMdvArA sevita puNyamaya naimiSa- yudhiSThira bole-mune ! Apane kAzIkA mAhAtmya tIrthakI yAtrA kare / vahA~ brahmAjI devatAoMke sAtha sadA bahuta thor3emeM batAyA hai, use kucha vistArake sAtha khiye| Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 * arcayasva haSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa nAradajIne kahA-rAjan ! maiM isa viSayameM eka nivAsa karatA hai, vaha usa paramapadako prApta hotA hai jahA~ saMvAda sunAU~gA, jo vArANasIke guNoMse sambandha jAnepara zokase piNDa chUTa jAtA hai| kAzIpurImeM rakhanevAlA hai| usa saMvAdake zravaNamAtrase manuSya brahma- rahanevAle jIva janma, mRtyu aura vRddhAvasthAse rahita hatyAke pApase chuTakArA pA jAtA hai| pUrvakAlakI bAta paramadhAmako prApta hote haiN| unheM vahI gati prApta hotI hai, hai, bhagavAn zaGkara merugirike zikharapara virAjamAna the jo punaH mRtyuke bandhanameM na AnevAle mokSAbhilASI tathA pArvatI devI bhI vahIM divya siMhAsanapara baiThI thiiN| puruSoMko milatI hai tathA jise pAkara jIva kRtArtha ho unhoMne mahAdevajIse pUchA-'bhaktoMke duHkha dUra karanevAle jAtA hai| avimukta kSetrameM jo utkRSTa gati prApta hotI hai devAdhideva ! manuSya zIghra hI ApakA darzana kaise pA vaha anyatra dAna, tapasyA, yajJa aura vidyAse bhI nahIM mila sakatA hai? samasta prANiyoMke hitake liye yaha bAta sktii| jo cANDAla Adi ghRNita jAtiyoMmeM utpanna haiM mujhe btaaiye| tathA jinakI deha viziSTa pAtakoM aura pApoMse paripUrNa hai, bhagavAn ziva bole-devi! kAzIpurI merA una sabakI zuddhike liye vidvAn puruSa avimukta kSetrako parama guhyatama kSetra hai| vaha sampUrNa bhUtoMko saMsAra- hI zreSTha auSadha mAnate haiN| avimukta kSetra parama jJAna hai, sAgarase pAra utAranevAlI hai| vahA~ mahAtmA puruSa avimukta kSetra parama pada hai, avimukta kSetra parama tattva hai bhaktipUrvaka merI bhaktikA Azraya le uttama niyamoMkA aura avimukta kSetra parama ziva-parama kalyANamaya hai| pAlana karate hue nivAsa karate haiN| vaha samasta tIrthoM aura jo maraNaparyanta rahanekA niyama lekara avimukta kSetrameM sampUrNa sthAnoMmeM uttama hai| itanA hI nahIM, avimukta kSetra nivAsa karate haiM, unheM antameM maiM paramajJAna evaM paramapada merA parama jJAna hai| vaha samasta jJAnoMmeM uttama hai| devi! pradAna karatA huuN| vArANasIpurImeM praveza karake bahanevAlI yaha vArANasI sampUrNa gopanIya sthAnoMmeM zreSTha tathA mujhe tripathagAminI gaGgA vizeSarUpase saikar3oM janmoMkA pApa atyanta priya hai| mere bhakta vahA~ jAte tathA mujhameM hI naSTa kara detI haiN| anyatra gaGgAjIkA srAna, zrAddha, dAna, praveza karate haiN| vArANasImeM kiyA huA dAna, japa, homa, tapa, japa aura vrata sulabha haiM; kintu vArANasIpurImeM rahate yajJa, tapasyA, dhyAna, adhyayana aura jJAna-saba akSaya hue ina sabakA avasara milanA atyanta durlabha hai| hotA hai| pahaleke hajAroM janmoMmeM jo pApa saMcita kiyA vArANasIpurImeM nivAsa karanevAlA manuSya japa, homa, dAna gayA ho, vaha saba avimukta kSetrameM praveza karate hI naSTa evaM devatAoMkA nityaprati pUjana karanekA tathA nirantara ho jAtA hai| varAnane ! brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra, vAyu pIkara rahanekA phala prApta kara letA hai| pApI, zaTha varNasaGkara, strIjAti, mleccha tathA anyAnya mizrita aura adhArmika manuSya bhI yadi vArANasImeM calA jAya to jAtiyoMke manuSya, cANDAla Adi, pApayonimeM utpanna vaha apane samUce kulako pavitra kara detA hai| jo jIva, kIr3e, cITiyA~ tathA anya pazu-pakSI Adi jitane vArANasIpurIme merI pUjA aura stuti karate haiM, ve saba bhI jIva haiM, ve saba samayAnusAra avimukta kSetrameM maranepara pApoMse mukta ho jAte haiN| devadevezvari ! jo mere bhaktajana mere anuprahase parama gatiko prApta hote haiN| mokSako vArANasIpurImeM nivAsa karate haiM, ve eka hI janmameM parama atyanta durlabha aura saMsArako atyanta bhayAnaka samajhakara mokSako pA jAte haiN| paramAnandakI icchA rakhanevAle manuSyako kAzIpurImeM nivAsa karanA cAhiye / jahA~-tahA~ jJAnaniSTha puruSoMke liye zAstroMmeM jo gati prasiddha hai, vahI maranevAleko saMsAra-bandhanase chur3AnevAlI sadgati tapasyAse avimukta kSetrameM maranevAleko prApta ho jAtI hai| bhI milanI kaThina hai| [kintu vArANasIpurImeM binA avimukta kSetrameM dehAvasAna honepara sAkSAt paramezvara maiM tapasyAke hI aisI gati anAyAsa prApta ho jAtI hai|] jo svayaM hI jIvako tAraka brahma (rAma-nAma) kA upadeza vidvAn saikar3oM vighnoMse Ahata honepara bhI kAzIpurImeM karatA huuN| varaNA aura asI nadiyoMke bIcameM vArANasIpurI Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] - pizAcamocana kuNDa evaM kapardIvarakA mAhAtmya. sthita hai tathA usa purImeM hI nitya-vimukta tattvakI sthiti aura zarIrake dvArA kabhI pApa nahIM karanA caahiye| hai| vArANasIse uttama dUsarA koI sthAna na huA hai aura nAradajI kahate haiM-rAjan ! jaise devatAoMmeM na hogaa| jahA~ svayaM bhagavAn nArAyaNa aura devezvara maiM puruSottama nArAyaNa zreSTha haiM, jisa prakAra IzvaromeM virAjamAna huuN| devi ! jo mahApAtakI haiM tathA jo unase mahAdevajI zreSTha haiM, usI prakAra samasta tIrthasthAnoMmeM yaha bhI bar3hakara pApAcArI haiM, ve sabhI vArANasIpurImeM jAnese kAzIpurI uttama hai| jo loga sadA isa purIkA smaraNa paramagatiko prApta hote haiN| isaliye mumukSu puruSako aura nAmoccAraNa karate haiM, unakA isa janma aura mRtyuparyanta niyamapUrvaka vArANasIpurImeM nivAsa karanA pUrvajanmakA bhI sArA pAtaka tatkAla naSTa ho jAtA hai; caahiye| vahA~ mujhase jJAna pAkara vaha mukta ho jAtA hai|* isaliye yogI ho yA yogarahita, mahAn puNyAtmA ho kintu jisakA citta pApase dUSita hogA, usake sAmane athavA pApI-pratyeka manuSyako pUrNa prayatna karake nAnA prakArake vighna upasthita hoNge| ataH mana, vANI vArANasIpurImeM nivAsa karanA caahiye| pizAcamocana kuNDa evaM kapardIzvarakA mAhAtmya-pizAca tathA zaGkakarNa munike mukta honekI kathA aura gayA Adi tIrthokI mahimA nAradajI kahate haiM-yudhiSThira ! vArANasIpurIme pUrvakAlakI bAta hai, kapIzvara kSetrameM uttama vratakA kapardIzvarake nAmase prasiddha eka zivaliGga hai, jo pAlana karanevAle eka tapasvI brAhmaNa rahate the| unakA avinAzI mAnA gayA hai| vahA~ snAna karake pitaroMkA nAma thaa-shngkkrnn| ve pratidina bhagavAn zaGkarakA vidhivat tarpaNa karanese manuSya samasta pApoMse mukta ho pUjana, rudrakA pATha tathA nirantara brahmasvarUpa praNavakA japa jAtA hai tathA bhoga aura mokSa prApta kara letA hai| karate the| unakA citta yogameM lagA huA thaa| ve kAzIpurImeM nivAsa karanevAle puruSoMke kAma, krodha Adi maraNaparyanta kAzImeM rahanekA niyama lekara puSpa, dhUpa doSa tathA sampUrNa vighna kapIzvarake pUjanase naSTa ho jAte Adi upacAra, stotra, namaskAra aura parikramA Adike haiN| isaliye parama uttama kapardIzvarakA sadaiva darzana karanA dvArA bhagavAn kapardIzvarakI ArAdhanA karate the| eka dina caahiye| yatnapUrvaka unakA pUjana tathA vedokta stotroM- unhoMne dekhA, eka bhUkhA preta sAmane Akara khar3A hai| use dvArA unakA stavana bhI karanA caahiye| kapardIzvarake dekha munizreSTha zaGkakarNako bar3I dayA aayii| unhoMne sthAnameM niyamapUrvaka dhyAna lagAnevAle zAntacitta pUchA-'tuma kauna ho? aura kisa dezase yahA~ Aye yogiyoMko chaH mAsameM hI yogasiddhi prApta hotI hai- ho?' pizAca bhUkhase pIr3ita ho rahA thaa| usane isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| pizAcamocana kuNDameM zakarNase kahA-'mune! maiM pUrvajanmameM dhana-dhAnyase nahAkara kapardIzvarake pUjanase manuSyake brahmahatyA Adi sampanna brAhmaNa thaa| merA ghara putra-pautrAdise bharA thaa| pApa naSTa ho jAte haiN| kintu maiMne kevala kuTumbake bharaNa-poSaNameM Asakta * yatra sAkSAnmahAdevo dehAnte svayamIzvaraH / vyAcaSTe tArakaM brahma tatraiva vimuktke| varaNAyAstathA cAsyA madhye vArANasI purii| tatraiva saMsthitaM tattvaM nityamevaM vimuktkm| vArANasyAH paraM sthAnaM na bhUtaM na bhaviSyati / yatra nArAyaNo devo mahAdevo diviishvrH|| mahApAtakino devi ye tebhyaH pApakRtamAH / vArANasI samAsAdya te yAnti paramAM gtim|| tasmA mumukSuniyato vase? maraNAntakam / vArANasyAM mahAdevAjjJAnaM labdhyA vimucyate // (33 / 46, 49, 50, 52-53) Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa ... .. .... .... .... ...... ......REAMIRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRR rahaneke kAraNa kabhI devatAoM, gauoM tathA atithiyoMkA hiraNyagarbha Adi devatAoMke svAmI tathA tIna netroMse pUjana nahIM kiyaa| kabhI thor3A-bahuta bhI puNyakA kArya suzobhita haiM, maiM Apako praNAma karatA huuN| jinameM isa nahIM kiyaa| ataH isa samaya bhUkha-pyAsase vyAkula jagatkI utpatti aura laya hote haiM, jina zivasvarUpa honeke kAraNa maiM hitAhitakA jJAna kho baiThA huuN| prabho! paramAtmAne isa samasta dRzya-prapaJcako vyApta kara rakhA hai yadi Apa mere uddhArakA koI upAya jAnate hoM to kiijiye| tathA jo vedoMkI sImAse bhI pare haiM, una bhagavAn zaGkarako Apako namaskAra hai| maiM ApakI zaraNameM AyA huuN|' praNAma karake maiM sadAke liye unakI zaraNameM A par3A haiN| zaGkakarNane kahA-tuma zIghra hI ekAgracitta jo liGgarahita (kisIkI pahacAnameM na AnevAle) hokara isa kuNDameM snAna karo, isase zIghra hI isa ghRNita AlokazUnya (jinheM koI prakAzita nahIM kara sakatAyonise chuTakArA pA jaaoge| jo svayaMprakAza hai), svayaMprabhu, cetanAke svAmI, ekarUpa dayAlu munike isa prakAra kahanepara pizAcane tathA brahmAjIse bhI utkRSTa paramezvara haiM, jinake sivA trinetradhArI devavara bhagavAn kapardIzvarakA smaraNa kiyA dUsarI koI vastu hai hI nahIM tathA jo vedase bhI pare haiM, aura cittako ekAgra karake usa kuNDameM gotA lgaayaa| unhIM Apa bhagavAn kapardIzvarako maiM namaskAra karatA huuN| munike samIpa gotA lagAte hI usane pizAcakA zarIra sabIja samAdhikA tyAga karake nirbIja samAdhiko siddha tyAga diyaa| bhagavAn zivakI kRpAse use tatkAla bodha kara paramAtmarUpa hue yogIjana jisakA sAkSAtkAra karate prApta huA aura munIzvarokA samudAya usakI stuti karane haiM aura jo vedase bhI pare hai, vaha ApakA hI svarUpa hai; lgaa| tatpazcAt jahA~ bhagavAn zaGkara virAjate haiM, usa maiM Apako sadA praNAma karatA huuN| jahA~ nAma Adi trayImaya zreSTha dhAmameM vaha praveza kara gyaa| pizAcako isa vizeSaNoMkI kalpanA nahIM hai, jinakA svarUpa ina prakAra mukta huA dekha muniko bar3I prasannatA huii| unhoMne carma-cakSuokA viSaya nahIM hotA tathA jo svayambhUmana-hI-mana bhagavAn mahezvarakA cintana karake kAraNahIna tathA vedase pare haiM, unhIM Apa bhagavAn zivakI kapardIzvarako praNAma kiyA tathA unakI isa prakAra stuti maiM zaraNameM hU~ aura sadA Apako praNAma karatA huuN| jo karane lage-'bhagavan ! Apa jaTA-jUTa dhAraNa karaneke dehase rahita, brahma (vyApaka), vijJAnamaya, bhedazUnya, kAraNa kapardI kahalAte haiM, Apa parAtpara, sabake rakSaka, aura eka-advitIya hai; tathApi vedavAdameM Asakta eka-advitIya, purANa-puruSa, yogezvara, Izvara, Aditya manuSya jisameM anekatA dekhate haiM, usa Apake vedAtIta aura agnirUpa tathA kapila varNake vRSabha nandIzvarapara svarUpako maiM nitya praNAma karatA huuN| jisase prakRtikI ArUr3ha haiM; maiM ApakI zaraNameM AyA huuN| Apa sabake utpatti huI hai, svayaM purANapuruSa Apa jise tejake rUpameM hRdayameM sthita sArabhUta brahma hai, hiraNyamaya puruSa haiM, yogI dhAraNa karate haiM, jise devagaNa sadA namaskAra karate haiM haiM tathA sabake Adi aura anta haiN| Apa 'ru'- tathA jo ApakI jyotimeM sannihita hai, usa Apake duHkhako dUra karanevAle haiM, ataH Apako rudra kahate haiM; svarUpabhUta bRhat kAlako maiM namaskAra karatA huuN| maiM Apa AkAzameM vyApakarUpase sthita, mahAmuni, sadAke liye kArtikeyake svAmIkI zaraNa jAtA haiN| brahmasvarUpa evaM parama pavitra hai; maiM ApakI zaraNameM AyA sthANukA Azraya letA hU~, kailAza parvatapara zayana huuN| Apa sahasroM caraNa, sahasroM netra tathA sahasroM karanevAle purANapuruSa zivakI zaraNameM par3A huuN| bhagavan ! mastakoMse yukta haiM; Apake sahasroM rUpa haiM, Apa Apa kaSTa haraneke kAraNa 'hara' kahalAte haiM, Apake andhakArase pare aura vedoMkI bhI pahu~cake bAhara haiM, mastakameM candramAkA mukuTa zobhA pA rahA hai tathA Apa kalyANotpAdaka honese Apako 'zambhu' kahate haiM, Apa pinAka nAmase prasiddha dhanuSa dhAraNa karanevAle haiM; maiM Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * pizAcamocana kuNDa evaM kapardIzvarakA mAhAtya * ApakI zaraNa grahaNa karatA huuN|* isa prakAra bhagavAn kapardIkI stuti karake zaGkukarNa praNavakA uccAraNa karate hue pRthvIpara daNDakI bhA~ti par3a gye| usI samaya zivasvarUpa utkRSTa liGgakA prAdurbhAva huA, jo jJAnamaya tathA ananta AnandasvarUpa thaa| AgakI bhA~ti usase karor3oM lapaTeM nikala rahI thiiN| mahAtmA zaGkukarNa mukta hokara sarvavyApI nirmala zivasvarUpa ho gaye aura usa vimala liGgameM samA gye| rAjan ! yaha maiMne tumheM kapardIkA gUr3ha mAhAtmya batalAyA hai| jo pratidina isa pApanAzinI kathAkA zravaNa karatA hai, vaha niSpApa evaM zuddhacitta hokara bhagavAn zivake samIpa jAtA hai| jo prAtaH kAla aura madhyAhnake samaya zuddha hokara sadA brahmapAra nAmaka isa mahAstotrakA pATha karatA hai, use parama yogakI prApti hotI hai| tadanantara gayAmeM jAkara brahmacaryakA pAlana karate hue ekAgracitta hokara snAna kre| bhArata! vahA~ jAnemAtrase manuSyako azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai| vahA~ akSayavaTa nAmakA vaTavRkSa hai, jo tInoM lokoMmeM vikhyAta hai| rAjan ! vahA~ pitaroMke liye jo piNDadAna kiyA jAtA hai, vaha akSaya hotA hai| usake bAda mahAnadImeM snAna karake devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa kre| isase manuSya akSaya lokoMko prApta hotA tathA apane kulakA bhI uddhAra kara detA hai| tatpazcAt brahmAraNyameM sthita brahmasarakI yAtrA kre| vahA~ jAnese puNDarIka yajJakA phala prApta hotA hai| 363 *********.............................********* rAjendra ! vahA~se vizvavikhyAta dhenuka tIrthako prasthAna kare aura vahA~ eka rAta rahakara tilakI dhenu dAna kre| aisA karanevAlA puruSa saba pApoMse zuddha ho nizcaya hI somalokameM jAtA hai| vahA~ bachar3esahita kapilA gauke padacihna Aja bhI dekhe jAte haiN| una padacihnoMmeMse jala lekara Acamana karanese jo kucha ghora pApa hotA hai, vaha naSTa ho jAtA hai vahA~se gRdhavaTakI yAtrA kre| vaha zUladhArI bhagavAn zaGkarakA sthAna hai| vahA~ zaGkarajIkA darzana karake bhasma snAna kare - sAre aGgoMmeM bhasma lgaaye| aisA karanevAlA yadi brAhmaNa ho to use bAraha varSoMtaka vrata karanekA phala prApta hotA hai aura anya varNake manuSyoMkA sArA pApa naSTa ho jAtA hai| tatpazcAt udaya parvatapara jAya vahA~ sAvitrIke caraNacihnoMkA darzana hotA hai| usa tIrthameM sandhyopAsana karanA caahiye| isase eka hI samayameM bAraha varSoMtaka sandhyA karanekA phala prApta hotA hai| tatpazcAt vahIM yonidvArake pAsa jaay| vaha vikhyAta sthAna hai| usake pAsa jAnemAtrase manuSya garbhavAsake kaSTase chuTakArA pA jAtA hai| rAjan ! jo manuSya zukla aura kRSNa donoM pakSoMmeM gayAmeM nivAsa karatA hai, vaha apane kulakI sAta pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai-- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| rAjan ! tatpazcAt tIrthasevI manuSya phalgu nadIke kinAre jaay| vahA~ jAnese vaha azvamedha yajJakA phala pAtA aura parama siddhiko prApta hotA hai| tadanantara ekAgracitta ho dharmapRSThako yAtrA kare, jahA~ dharmakA * kapardinaM tvAM parataH parastAd goptAramekaM puruSaM puraannm| vrajAmi yogezvaramIzitAramAdityamagni kapilAdhirUDham // tvAM brahmasAraM hRdi saMniviSTaM hiraNmayaM yoginamAdimantam / vrajAmi rudraM zaraNaM diviSThaM mahAmuniM brahmamayaM pavitram // sahasrapAdAkSiziro'bhiyuktaM sahasrarUpaM tamasaH parastAt / taM brahmapAraM praNamAmi zambhuM hiraNyagarbhAdipatiM trinetram // yatra prasUtirjagato vinAzo yenAvRtaM sarvamidaM zivena taM brahmapAraM bhagavantamIzaM praNamya nityaM zaraNaM prapadye // aliGgamAlokavihInarUpaM svayaMprabhuM citptimekruupm| taM brahmapAraM paramezvaraM tvAM namaskariSye na yato'nyadasti // yaM yoginastyaktasabIjayogA labdhvA samAdhiM paramAtmabhUtAH / pazyanti devaM praNato'smi nityaM taM brahmapAraM bhavataH svarUpam // na yatra nAmAdivizeSaptirna saMdRze tiSThati ytsvruupm| taM brahmapAraM praNato'smi nityaM svayambhuvaM tvAM zaraNaM prapadye // yad vedavAdAbhiratA videhaM sabrahmavijJAnamabhedamekam / pazyantyanekaM bhavataH svarUpaM taM brahmapAraM praNato'smi nityam // yataH pradhAnaM puruSaH purANo vibharti tejaH praNamanti devAH namAmi taM jyotiSi saMniviSTaM kAlaM vRhantaM bhavataH svarUpam // vrajAmi nityaM zaraNaM guhezaM sthANuM prapadye girizaM purANam / zivaM prapadye haramindumauliM pinAkinaM tvAM zaraNaM vrajAmi // (35 / 34 - 43 ) Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * --------------------------------------------------------------------------- nitya-nivAsa hai / vahA~ dharmake samIpa jAnese azvamedha yajJakA phala milatA hai| vahA~se brahmAjIke uttama tIrthako prasthAna kare aura vahA~ pahu~cakara vratakA pAlana karate hue brahmAjIkI pUjA kre| isase rAjasUya aura azvamedha yajJoMkA phala milatA hai| isake bAda maNinAga tIrthameM jaay| vahA~ sahasra godAnoMkA phala prApta hotA hai| usa tIrthameM eka rAta nivAsa karanepara saba pApoMse chuTakArA mila jAtA hai| isake bAda brahmarSi gautamake vanameM jaay| vahA~ ahalyAkuNDameM snAna karanese parama gatikI prApti hotI hai| usake bAda rAjarSi janakakA kUpa hai, jo devatAoMdvArA bhI pUjita hai| vahA~ snAna karake manuSya viSNulokako prApta kara letA hai| vahA~se vinAzana tIrthako jAya, jo saba pApoMse mukta karanevAlA hai| vahA~kI yAtrAse manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura somalokako jAtA hai| tatpazcAt sampUrNa tIrthoke jalase prakaTa huI gaNDakI nadIkI yAtrA kre| vahA~ jAnese manuSya vAjapeya yajJakA phala pAtA aura sUryalokako jAtA hai| dharmajJa yudhiSThira! vahA~se dhruvake tapovanameM praveza kre| mahAbhAga ! vahA~ jAnese manuSya yakSalokameM AnandakA anubhava karatA hai / tadanantara siddhasevita karmadA nadIkI yAtrA kre| vahA~ jAnevAlA manuSya puNDarIka yajJakA phala pAtA aura somalokako jAtA hai| rAjA yudhiSThira ! tatpazcAt mAhezvarI dhArAke samIpa jAnA caahiye| vahA~ yAtrIko azvamedha yajJakA phala milatA hai aura vaha apane kulakA uddhAra kara detA hai| devapuSkariNI tIrthameM jAkara snAnase pavitra huA manuSya kabhI durgatimeM nahIM par3atA aura vAjapeya yajJakA phala pAtA hai| isake bAda brahmacarya kA pAlana karate hue ekAgracitta ho mAhezvara padakI yAtrA kre| vahA~ snAna karanese azvamedha yajJakA phala milatA hai| bharatazreSTha! mAhezvara padameM eka karor3a tIrtha sune gaye haiM, unameM snAna karanA cAhiye, isase puNDarIka yajJake phala aura viSNu lokakI prApti hotI hai, tadanantara bhagavAn nArAyaNake sthAnako jAnA cAhiye, jahA~ sadA hI bhagavAn zrIhari nivAsa karate haiN| brahmA Adi devatA, tapodhana RSi ------ [ saMkSipta padmapurANa ********* bArahoM Aditya, AThoM vasu aura gyArahoM rudra vahA~ upasthita hokara bhagavAn janArdanakI upAsanA karate haiN| vahA~ adbhutakarmA bhagavAn viSNukA vigraha zAlagrAmake nAmase vikhyAta hai, usa tIrthameM apanI mahimAse kabhI cyuta na honevAle aura bhaktoMko vara pradAna karanevAle trilokIpati zrIviSNukA darzana karanese manuSya viSNulokako prApta hotA hai| vahA~ eka kuA~ hai, jo saba pApoMko haranevAlA hai| usameM sadA cAroM samudroMke jala maujUda rahate haiN| vahA~ snAna karanese manuSya kabhI durgatimeM nahIM par3atA aura avinAzI evaM mahAn devatA varadAyaka viSNuke pAsa pahu~cakara tInoM RNoMse mukta ho candramAkI bhA~ti zobhA pAtA hai| jAtismara tIrthameM snAna karake pavitra evaM zuddhacitta huA manuSya pUrvajanmake smaraNakI zakti prApta karatA hai| vaTezvarapurameM jAkara upavAsapUrvaka bhagavAn kezavakI pUjA karanese manuSya manovAcchita lokoMko prApta hotA hai| tatpazcAt saba pApoMse chuTakArA dilAnevAle vAmana- -tIrthameM jAkara bhagavAn zrIhariko praNAma karanese manuSya kabhI durgatiko nahIM prApta hotA / bharatakA Azrama bhI saba pApoMko dUra karanevAlA hai| vahA~ jAkara mahApAtakanAzinI kauzikI (kosI) nadIkA sevana karanA caahiye| aisA karanevAlA mAnava rAjasUya yajJakA phala pAtA hai| tadanantara parama uttama campakAraNya (campArana ) kI yAtrA kre| vahA~ eka rAta upavAsa karanese manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA hai| tatpazcAt kanyAsaMvedya nAmaka tIrthameM jAkara niyamase rahe aura niyamAnukUla bhojana kre| isase prajApati manuke lokoMkI prApti hotI hai| jo kanyAtIrthameM thor3A sA bhI dAna karate haiM, unakA vaha dAna akSaya hotA hai| niSThAvAsa nAmaka tIrthameM jAnese manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura viSNulokako jAtA hai| narazreSTha! jo manuSya niSThAke saGgamameM dAna karate haiM, ve roga-zokase rahita brahmalokameM jAte haiN| niSThA saGgamapara maharSi vasiSThakA Azrama hai| devakUTa tIrthakI yAtrA karanese manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura apane kulakA uddhAra kara detA hai| vahA~se kauzika munike Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] ***** ****** * pizAcamocana kuNDa evaM kapardIzvarakA mAhAtmya * kuNDapara jAnA cAhiye, jahA~ kuzika gotrameM utpanna maharSi vizvAmitra ne parama siddhi prApta kI thii| bharatazreSTha ! vahA~ dhIra puruSako kauzikI nadIke taTapara eka mAsataka nivAsa karanA caahiye| eka hI mAsameM vahA~ azvamedha yajJakA puNya prApta ho jAtA hai| kAlikA saGgama evaM kauzikI tathA aruNAke saGgamameM snAna karake tIna rAtataka upavAsa karanevAlA vidvAn saba pApoMse mukta ho jAtA hai| sakRntradI nAmaka tIrthameM jAnese dvija kRtArtha ho jAtA hai tathA saba pApoMse zuddha ho svargalokako prApta hotA hai| munijanasevita audyAnaka tIrthameM jAkara snAna karanA cAhiye; isase saba pApa chUTa jAte haiN| tadanantara campApurImeM jAkara gaGgAjIke taTapara tarpaNa karanA cAhiye / vahA~se daNDArpaNameM jAkara manuSya sahasra godAnoMkA phala prApta karatA hai| tadanantara saMdhyAmeM jAkara sadvidyA nAmaka uttama tIrthameM snAna karanese manuSya vidvAn hotA hai| usake bAda gaGgAsAgara saMgamameM snAna karanA caahiye| isase vidvAn loga dasa azvamedha yajJoMke phalakI prApti batalAte haiN| tatpazcAt pApa dUra karanevAlI vaitaraNI nadImeM jAkara viraja-tIrthameM snAna kare isase manuSya candramAkI bhA~ti zobhA pAtA hai| prabhAva kSetrake bhItara kula nAmaka tIrthameM jAkara manuSya saba pApoMse chUTa jAtA hai tathA sahasra godAnoMkA phala pAkara apane kulakA bhI uddhAra kara detA hai| sona nadI aura jyotirathIke saGgamapara nivAsa karanevAlA pavitra manuSya devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karake agniSToma yajJakA phala prApta karatA hai| sona aura narmadAke udgama sthAnapara vaMzagulma tIrthameM Acamana karake manuSya azvamegha yajJakA phala prApta karatA hai| kozalAke taTapara RSabha tIrthameM jAkara tIna rAta upavAsa karanevAlA manuSya azvamedha 365 yajJakA phala pAtA hai| kozalAke kinAre kAlatIrthameM jAkara snAna kare to gyAraha baila dAna karanekA puNya prApta hotA hai| puSpavatImeM snAna karake tIna rAta upavAsa karanevAlA manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA aura apane kulakA bhI uddhAra kara detA hai| tadanantara jahA~ parazurAmajI nivAsa karate haiM, usa mahendra parvatapara jAkara rAmatIrthameM snAna karanese manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA hai| vahIM mataGgakA kSetra hai, jahA~ snAna karanese sahasra godAnoMkA phala milatA hai| usake bAda zrIparvatapara jAkara nadIke kinAre snAna kre| vahA~ devahadameM snAna karanese manuSya pavitra evaM zuddhacitta ho azvamedha yajJakA phala pAtA aura parama siddhiko prApta hotA hai| tadanantara kAverI nadIkI yAtrA kre| vahA~ snAna karake manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA hai| vahA~se Age samudrake taTavartI tIrthameM, jise kanyAtIrtha kahate haiM, jAkara snAna kre| vahA~ snAna karanese manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| tadanantara samudra madhyavartI gokarNatIrthameM jA bhagavAn zaMkarakI pUjA karake tIna rAta upavAsa karanevAlA manuSya dasa azvamedha yajJoMkA phala pAtA aura gaNapati padako prApta hotA hai| bAraha rAtataka vahA~ upavAsa karanevAlA manuSya kRtArtha ho jAtA hai-- use kucha bhI pAnA zeSa nahIM rhtaa| usI tIrthameM gAyatrI devIkA bhI sthAna hai, jahA~ tIna rAta upavAsa karanevAleko sahasra godAnakA phala milatA hai| tatpazcAt sadA siddha puruSoMdvArA sevita godAvarIkI yAtrA karanese manuSya gavAmaya yajJakA phala pAtA aura vAyulokako jAtA hai| veNAke saGgamameM snAna karanese vAjapeya yajJakA phala prApta hotA hai aura varadA saGgamameM nahAnese sahasra godAnakA phala milatA hai| Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam [ saMkSipta padmapurANa brahmasthUNA Adi tIrthoM tathA prayAgakI mahimA; isa prasaGgake pAThakA mAhAtmya smaraNazakti aura medhAkI prApti hotI hai| vahIM kAlaJjaratIrthameM jAnese sahasra godAnoMkA phala milatA hai| nAradajI kahate haiM - yudhiSThira! brahmasthUNA nAmaka tIrthameM jAkara tIna rAtataka upavAsa karanevAlA manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA aura svargalokako jAtA hai| kubjA vanameM jAkara brahmacaryakA pAlana karate hue ekAgracitta ho snAna karake tIna rAta upavAsa karanevAleko sahasra godAnoMkA phala milatA hai| isake bAda devahRdameM jahA~se kRSNaveNA nadI nikalatI hai, snAna kre| phira jyotirmAtra ( jAtimAtra) hRdameM tathA kanyAzramameM snAna kre| kanyAzramameM jAnemAtrase sau agniSToma yajJoMkA phala milatA hai| sarvadevahadameM snAna karanese sahasra godAnoMkA phala prApta hotA hai tathA jAtimAtra hRdameM nahAnese manuSyako pUrvajanmakA smaraNa ho jAtA hai| isake bAda parama puNyamayI vANI tathA nadiyoMmeM zreSTha payoSNI (mandAkinI) meM jAkara devatAoM tathA pitaroMkA pUjana karanevAlA manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA hai| mahArAja ! tadanantara, daNDakAraNya meM jAkara godAvarImeM snAna karanA caahiye| vahA~ zarabhaGga muni tathA mahAtmA zukake AzramakI yAtrA karanese manuSya kabhI durgatimeM nahIM par3atA aura apane kulako pavitra kara detA hai| tatpazcAt saptagodAvarImeM snAna karake niyamoMkA pAlana karate hue niyamAnukUla bhojana karanevAlA puruSa mahAn puNyako prApta hotA aura devalokako jAtA hai| vahA~se devapathakI yAtrA kre| isase mAnava devasatrakA puNya prApta kara letA hai| tuGgakAraNyameM jAkara brahmacarya kA pAlana karate hue jitendriya bhAvase rhe| yudhiSThira! tuGgakAraNyameM praveza karanevAle puruSa athavA strIkA sArA pApa tatkAla naSTa ho jAtA hai| dhIra puruSako ucita hai ki vaha niyamoMkA pAlana tathA niyamAnukUla bhojana karate hue eka mAsataka vahA~ nivAsa kre| isase vaha brahmalokako jAtA aura apane kulako bhI pavitra kara detA hai| medhA-vanameM jAkara devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karanA caahiye| isase agniSToma yajJakA phala milatA tathA mahArAja ! tatpazcAt parvatazreSTha citrakUTapara mandAkinI nadIkI yAtrA kre| vaha saba pApoMko dUra karanevAlI hai| usameM snAna karake devatAoM tathA pitaroMke pUjanameM tatpara rahanevAlA manuSya azvamedha yajJakA phala pAtA aura parama gatiko prApta hotA hai| vahA~se parama uttama bhartRsthAna nAmaka tIrthameM jAnA caahiye| vahA~ jAnemAtrase hI manuSyako siddhi prApta hotI hai| usa tIrthakI pradakSiNA karake zivasthAnakI yAtrA karanI caahiye| vahA~ eka vikhyAta kUpa hai, jisameM cAroM samudroMkA nivAsa hai| vahA~ snAna karake usa kUpakI pradakSiNA kare; isase pavitra huA jitAtmA puruSa parama gatiko prApta hotA hai| tadanantara, mahAn zRGgaverapurakI yAtrA kre| vahA~ gaGgAmeM snAna karake brahmacaryakA pAlana karate hue indriyoMko saMyamameM rakhanevAle puruSake pApa dhula jAte haiM aura vaha vAjapeya yajJakA phala pAtA hai| vahA~se parama buddhimAn bhagavAn zaGkarake muJjavaTa nAmaka sthAnakI yAtrA kre| vahA~ jAkara mahAdevajIkI pUjA aura pradakSiNA karanese manuSya gaNapati padako prApta hotA hai| isake bAda RSiyoMdvArA prazaMsita prayAgatIrthakI yAtrA kare, jahA~ brahmAjIke sAtha sAkSAt bhagavAn mAdhava virAjamAna haiN| gaGgA saba tIrthoke sAtha prayAgameM AyI haiN| aura vahA~ tInoM lokoMmeM vikhyAta tathA sampUrNa jagatko pavitra karanevAlI sUryanandinI yamunA gaGgAjIke sAtha milI haiN| gaGgA aura yamunAke bocakI bhUmi pRthvIkA jaghana (kaTise nIcekA bhAga) mAnI gayI hai| aura prayAga jaghanake bIcakA upastha bhAga hai, aisI RSiyoMkI mAnyatA hai| vahA~ prayAga, uttama pratiSThAnapura (jhUsI), kambala aura azvatara nAmaka nAgokA sthAna, bhogavatItIrtha tathA prajApatikI vedI Adi pavitra sthAna batAye gaye haiN| vahA~ yajJa aura veda mUrtimAn hokara rahate haiN| prayAgase bar3hakara pavitra tIrtha tInoM lokoMmeM nahIM hai| prayAga apane prabhAvake Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * brahmasthUNA Adi tIrtho tathA prayAgakI mahimA; isa prasaGgake pAThakA mAhAyya kAraNa saba tIrthoMse bar3hakara hai| prayAgatIrthake nAmako sunane, kIrtana karane tathA use mastaka jhukAnese bhI manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| jo uttama vratakA pAlana karate hue vahA~ saMgamameM snAna karatA hai, use mahAn puNyakI prApti hotI hai; kyoMki prayAga devatAoMkI bhI yajJabhUmi hai| vahA~ thor3ese dAnakA bhI mahAn phala hotA hai / kurunandana ! prayAgameM sATha karor3a aura dasa hajAra tIrthokA nivAsa batAyA gayA hai| cAroM vidyAoMke adhyayanase jo puNya hotA hai tathA satyavAdI puruSoMko jisa puNyakI prApti hotI hai, vaha vahA~ gaGgAyamunA-saMgamameM snAna karanese hI mila jAtA hai| prayAgameM bhogavatI nAmaka uttama bAvalI hai jo vAsuki nAgakA uttama sthAna mAnA gayA hai| jo vahA~ snAna karatA hai, use azvamedha yajJakA phala milatA hai| vahA~ haMsaprapatana tathA dazAzvamedha nAmaka tIrtha haiN| gaGgAmeM kahIM bhI snAna karanepara kurukSetra meM snAna karaneke samAna puNya hotA hai| gaGgAjIkA jala sAre pApoMko usI prakAra bhasma kara detA hai, jaise Aga rUIke Dherako jalA DAlatI hai| satyayugameM sabhI tIrtha, tretAmeM puSkara, dvAparameM kurukSetra tathA kaliyugameM gaGgA hI sabase pavitra tIrtha mAnI gayI haiN| puSkarameM tapasyA kare, mahAlayameM dAna de aura bhRgutuGgapara upavAsa kare to vizeSa puNya hotA hai| kintu puSkara, kurukSetra aura gaGgAke jalameM snAna karanemAtrase prANI apanI sAta pahalekI tathA sAta pIchekI pIr3hiyoMko bhI tatkAla hI tAra detA hai| gaGgAjI nAma lenemAtrase pApoMko dho detI haiM, darzana karanepara kalyANa pradAna karatI haiM tathA snAna karane aura jala pInepara sAta pIr3hiyoMtakako pavitra kara detI haiN| rAjan! jabataka manuSyakI haDDIkA gaGgAjalase sparza banA rahatA hai, tabataka vaha puruSa svargaloka meM pratiSThita rahatA hai| brahmAjIkA kathana hai ki 367 gaGgAke samAna tIrtha, zrIviSNuse bar3hakara devatA tathA brAhmaNoMse bar3hakara pUjya koI nahIM hai| mahArAja! jahA~ gaGgA bahatI haiM, vahA~ unake kinArepara jo-jo deza aura tapovana hote haiM, unheM siddha kSetra samajhanA caahiye| * jo manuSya pratidina tIrthoke isa puNya prasaGgakA zravaNa karatA hai, vaha sadA pavitra hokara svargalokameM AnandakA anubhava karatA hai tathA use anekoM janmoMkI bAteM yAda A jAtI haiN| jahA~kI yAtrA kI jA sakatI hai| aura jahA~ jAnA asambhava hai, una sabhI prakArake tIrthokA maiMne varNana kiyA hai| yadi pratyakSa sambhava na ho to mAnasika icchAke dvArA bhI ina sabhI tIrthokI yAtrA karanI caahiye| puNyakI icchA rakhanevAle devopama RSiyoMne bhI ina tIrthokA Azraya liyA hai| vasiSTha muni bole- rAjA dilIpa ! tuma bhI uparyukta vidhike anusAra manako vazameM karake tIrthoMkI yAtrA karo; kyoMki puNya puNyase hI bar3hatA hai| pahaleke bane hue kAraNoMse, AstikatAse aura zrutiyoMko dekhanese ziSTa puruSoMke mArgapara calanevAle sajjanoM ko una tIrthoMkI prApti hotI hai| nAradajI kahate haiM-- rAjA yudhiSThira! isa prakAra dilIpako tIrthokI mahimA batAkara muni vasiSTha unase vidA le prAtaHkAla prasanna hRdayase vahIM antardhAna ho gye| rAjA dilIpane zAstroMke tAttvika arthakA jJAna ho jAne aura vasiSThajIke kahanese sArI pRthvIpara tIrthayAtrAke liye bhramaNa kiyaa| mahAbhAga ! isa prakAra saba pApoMse chur3AnevAlI yaha paramapuNyamayI tIrthayAtrA pratiSThAnapura (jhUsI) meM Akara pratiSThita - samApta hotI hai| jo manuSya isa vidhise pRthvIkI parikramA karegA, vaha mRtyuke pazcAt sau azvamedha yajJoMkA phala prApta karegA, yudhiSThira! tuma RSiyoMko bhI sAtha le jAoge, isaliye * punAti kIrtitA pApaM dRSTvA bhadraM prycchti| avagADhA ca pItA ca punAtyAsaptamaM kulam // yAvadasthi manuSyasya gaGgAyAH spRzate jalam / tAvatsa puruSo rAjan svargaloke mahIyate // na gaGgAsadRzaM tIrthaM na devaH kezavAtparaH / brAhmaNebhyaH paraM nAsti evamAha pitAmahaH // yatra gaGgA mahArAja sa deshstttpovnm| siddhakSetraM ca vijJeyaM gaGgAtIrasamAzritam // (svarga- 39 / 86-87, 89-90) Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa tumheM auroMkI apekSA AThagunA phala hogaa| aura mahAtapasvI jAbAli-ina sabhI tapasvI RSiyoMkI sUtajI kahate haiM-samasta tItheki varNanase tuma pratIkSA karo tathA ina sabako sAtha lekara uparyukta sambandha rakhanevAle devarSi nAradake isa caritrakA jo sabere tIrthokI yAtrA kro|' rAjA yudhiSThirase yoM kahakara devarSi uThakara pATha karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| nArada unase vidA le vahIM antardhAna ho gye| tatpazcAt nAradajIne yaha bhI kahA-'rAjan ! vAlmIki, kazyapa, uttama vratakA pAlana karanevAle dharmAtmA yudhiSThirane bar3e Atreya, kauNDinya, vizvAmitra, gautama asita, devala, Adarake sAtha samasta tIrthokI yAtrA kI / RSiyo ! merI mArkaNDeya, gAlava, bharadvAja-ziSya uddAlaka muni, kahI huI isa tIrthayAtrAkI kathAkA jo pATha yA zravaNa zaunaka, putrasahita mahAn tapasvI vyAsa, munizreSTha durvAsA karatA hai, vaha saba pAtakoMse mukta ho jAtA hai| mArkaNDeyajI tathA zrIkRSNakA yudhiSThirako prayAgakI mahimA sunAnA sUtajI kahate haiM-maharSiyo ! pAparAzikA pUrvakAlameM mahAbhArata-yuddha samApta ho jAnepara jaba nivAraNa karaneke liye tIrthokI mahimAkA zravaNa zreSTha hai kuntInandana yudhiSThirako apanA rAjya prApta ho gayA, usa tathA tIrthoMkA sevana bhI prazasta hai| jo manuSya pratidina samaya mArkaNDeyajIne pANDukumArase prayAgakI mahimAkA yaha kahatA hai ki maiM tIthoMmeM nivAsa karU~ aura tIrthoMmeM jo varNana kiyA thA, vahI prasaGga maiM Apalogoko sunAtA snAna karU~, vaha paramapadako prApta hotA hai| tIrthokI carcA huuN| rAjya prApta ho jAnepara kuntIputra yudhiSThirako bAraMbAra karanemAtrase usake sAre pApa naSTa ho jAte haiM; ataH tIrtha cintA hone lgii| unhoMne socA-'rAjA duryodhana gyAraha dhanya haiN| tIrthasevI puruSoMke dvArA jagatkartA bhagavAn akSauhiNI senAkA svAmI thaa| usane hamalogoko nArAyaNakA sevana hotA hai| brAhmaNa, tulasI, pIpala, anekoM bAra kaSTa phuNcaayaa| kintu aba ve saba-ke-saba tIrthasamudAya tathA paramezvara zrIviSNu-ye sadA hI mautake mu~hameM cale gye| bhagavAn vAsudevakA Azraya manuSyoMke liye sevya hai|* pIpala, tulasI, gau tathA leneke kAraNa hama pA~ca pANDava zeSa raha gaye haiN| sUryakI parikramA karanese manuSya saba tIrthokA phala pAkara droNAcArya, bhISpa, mahAbalI karNa, bhrAtA aura putroMsahita viSNulokameM pratiSThita hotA hai| isaliye vidvAn puruSa rAjA duryodhana tathA anyAnya jitane vIra rAjA mAre gaye haiM nizcaya hI puNya-tIrthoMkA sevana kre| una sabake binA yaha rAjya, bhoga athavA jIvana lekara RSi bole-sUtajI ! hamane mAhAtmyasahita kyA karanA hai| hAya ! dhikkAra hai, isa sukhako; mere liye samasta tIrthokA zravaNa kiyA; kintu Apane prayAgakI yaha prasaGga bar3A kaSTadAyaka hai|' yaha vicArakara rAjA mahimAko pahale thor3emeM batAyA hai, use hamaloMga vyAkula ho utthe| ve utsAhahIna hokara nIce mu~ha kiye vistArake sAtha sunanA cAhate haiN| ataH Apa kRpApUrvaka baiThe rahate the| unheM bAraMbAra isa bAtakI cintA hone lagI usakA varNana kiijiye| ki 'aba maiM kisa yoga, niyama evaM tIrthakA sevana karU~, sUtajI bole-maharSiyo ! bar3e harSakI bAta hai| jisase mahApAtakoMkI rAzise mujhe zIghra hI chuTakArA maiM avazya hI prayAgakI mahimAkA varNana kruuNgaa| mile| kauna-sA aisA tIrtha hai, jahA~ srAna karake manuSya * brAhmaNastulasI caiva azvatthastIrthasaMcayaH / viSNuca paramezAnaH sevya eva nRbhiH sadA / / (40 / 6) + azvatthasya tulasyAzca gavA sUryAt pradakSiNAt / sarvatIrthaphala prApya viSNuloke mahIyate / / (40 / 9) Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] . mArkaNDeyajI tathA zrIkRSNakA yudhiSThirako prayAgakI mahimA sunAnA . 369 . . . . . . RAO parama uttama viSNulokako prApta hotA hai?' isa prakAra prasaGgako jAnakara hI Apa yahA~ padhAre haiM [phira Apase socate hue dharmaputra yudhiSThira atyanta vikala ho gye| kyA kahanA hai / , usa samaya mahAtapasvI mArkaNDeyajI kAzImeM the| mArkaNDeyajIne kahA-mahAbAho ! sunounheM yudhiSThirakI avasthAkA jJAna ho gayA; isaliye ve jahA~ dharmakI vyavasthA hai, usa zAstra meM saMgrAmameM yuddha turaMta hI hastinApurameM jA pahu~ce aura rAjamahalake dvArapara karanevAle kisI bhI buddhimAn puruSake liye pApakI bAta khar3e ho gye| dvArapAlane jaba unheM dekhA to zIghra hI nahIM dekhI gayI hai| phira vizeSataH kSatriyake liye jo mahArAjake pAsa jAkara kahA-'rAjan ! mArkaNDeya muni rAjadharmake anusAra yuddhameM pravRtta huA hai, pApakI Apase milaneke liye Aye haiM aura dvArapara khar3e haiN| yaha AzaGkA kaise ho sakatI hai| ataH isa bAtako hRdayameM rakhakara pApakI cintA nahIM karanI caahiye| mahAbhAga yudhiSThira ! tuma tIrthakI bAta jAnanA cAhate ho to suno-puNya-karma karanevAle manuSyoMke liye prayAgakI yAtrA karanA sarvazreSTha hai| yudhiSThirane pUchA-bhagavan ! maiM yaha sunanA cAhatA hU~ ki prayAgakI yAtrA kaise kI jAtI hai, vahA~ kaisA puNya hotA hai, prayAgameM jinakI mRtyu hotI hai, unakI kyA gati hotI hai tathA jo vahA~ snAna aura nivAsa karate haiM, unheM kisa phalakI prApti hotI hai| ye saba bAteM btaaiye| mere mana meM inheM sunaneke liye bar3I utkaNThA hai| ___ mArkaNDeyajIne kahA-vatsa! pUrvakAlameM RSiyoM aura brAhmaNoMke mu~hase jo kucha maiMne sunA hai, vaha prayAgakA phala tumheM batAtA huuN| prayAgase lekara pratiSThAnapura (jhUsI), taka dharmakI hRdase lekara vAsukihradataka tathA kambala aura azvatara nAgoMke sthAna evaM bahumUlika nAmavAle nAgoMkA sthAna- yaha saba samAcAra sunate hI dharmaputra yudhiSThira turaMta rAjadvArapara A prajApatikA kSetra hai, jo tInoM lokoMmeM vikhyAta hai| vahA~ pahu~ce aura unake zaraNAgata hokara bole-'mahAmune! snAna karanese manuSya svargalokameM jAte haiM aura jinakI ApakA svAgata hai| mahAprAjJa ! ApakA svAgata hai| Aja vahA~ mRtyu hotI hai, ve phira janma nahIM lete| prayAgameM brahmA merA janma saphala huaa| Aja merA kula pavitra ho gyaa| Adi devatA ekatrita hokara prANiyoMkI rakSA karate haiN| Aja ApakA darzana honese mere pitara tRpta ho gye|' yoM vahA~ aura bhI bahuta-se tIrtha haiM, jo saba pApoMko kahakara yudhiSThirane muniko siMhAsanapara biThAyA aura paira haranevAle tathA kalyANakArI haiN| unakA kaI sau varSoMme ghokara pUjana-sAmagriyoMse unakI pUjA kii| taba bhI varNana nahIM kiyA jA sktaa| svayaM indra vizeSarUpase mArkaNDeyajIne kahA-'rAjan ! tuma vyAkula kyoM ho rahe prayAgatIrthakI rakSA karate haiM tathA bhagavAn viSNu ho? mere sAmane apanA manobhAva prakaTa kro|' devatAoMke sAtha prayAgake sarvamAnya maNDalakI rakSA yudhiSThira bole-mahAmune ! rAjyake liye karate haiN| hAthameM zUla liye hue bhagavAn mahezvara pratidina hamalogoMkI orase jo bartAva huA hai, usa sAre vahA~kai vaTavRkSa (akSayavaTa) kI rakSA karate haiM tathA Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa devatA samUce tIrthasthAnakI rakSAmeM rahate haiN| vaha sthAna bIcakI bhUmimeM dAna detA hai, vaha sadgatiko prApta hotA saba pApoMko haranevAlA aura zubha hai| jo prayAgakA hai| jo apane kAryake liye yA pitRkAryake liye athavA smaraNa karatA hai, usake sAre pApa naSTa ho jAte haiN| usa devatAkI pUjAke liye prayAgameM suvarNa, maNi, motI tIrthake darzana aura nAma-kIrtanase tathA vahA~kI miTTI prApta athavA dhAnyakA dAna grahaNa karatA hai, usakA tIrtha-sevana karanese bhI manuSya pApamukta ho jAtA hai| mahArAja! vyartha hotA hai; vaha jabataka dUsarekA dravya bhogatA hai, prayAgameM pA~ca kuNDa haiM, jinake bIcase hokara gaGgAjI tabataka usake tIrtha-sevanakA koI phala nahIM hai| bahatI haiN| prayAgameM praveza karanevAle manuSyakA pApa ataH isa prakAra tIrtha athavA pavitra mandiroMmeM tatkAla naSTa ho jAtA hai| jo manuSya sahasroM yojana dUrase jAkara kisIse kucha grahaNa na kre| koI bhI nimitta ho, bhI gaGgAjIkA smaraNa karatA hai, vaha pApAcArI honepara bhI dvijako pratigrahase sAvadhAna rahanA cAhiye / prayAgameM bhUrI paramagatiko prApta hotA hai| manuSya gaGgAkA nAma lenese athavA lAla raMgakI gAyake, jo dUdha denevAlI ho, pApamukta hotA hai, darzana karanese kalyANakA darzana karatA sIMgoMko sonese aura khuroMko cA~dIse mar3hA de; phira usake hai tathA snAna karane aura jala pInese apane kulakI sAta galemeM vastra lapeTakara zvetavastradhArI, zAnta dharmajJa, vedoMke pIr3hiyoMko pavitra kara detA hai| jo satyavAdI, krodhajayI, pAragAmI tathA sAdhu zrotriya brAhmaNako bulAkara gaGgAahiMsA-dharmameM sthita, dharmAnugAmI, tattvajJa tathA gau aura yamunAke saMgamameM vaha gau use vidhipUrvaka dAna kara de| brAhmaNoMke hitameM tatpara hokara gaGgA-yamunAke bIcameM nAna sAtha hI bahumUlya vastra tathA nAnA prakArake rana bhI dene karatA hai, vaha sAre pApoMse chUTa jAtA hai tathA mana-cIte caahiye| isase usa gauke zarIrameM jitane roe~ hote haiM, samasta bhogoMko pUrNarUpase prApta kara letA hai|* utane hajAra varSAMtaka manuSya svargalokameM pratiSThita hotA tatpazcAt sampUrNa devatAoMse rakSita prayAgameM jAkara hai| vaha usa puNyakarmake prabhAvase bhayaGkara narakakA darzana brahmacaryakA pAlana karate hue eka mAsataka nivAsa kare nahIM krtaa| lAkha gauoMkI apekSA vahA~ eka hI dUdha aura devatAoM tathA pitaroMkA tarpaNa kre| isase manuSya denevAlI gau denA uttama hai| vaha eka hI putra, strI tathA manovAJchita padArthoko prApta karatA hai| yudhiSThira! bhRtyoMtakakA uddhAra kara detI hai| isaliye saba dAnoMmeM prayAgameM sAkSAt bhagavAn mahezvara sadA nivAsa karate haiN| godAna hI sabase bar3hakara hai| mahApAtakake kAraNa vaha parama pAvana tIrtha manuSyoMke liye durlabha hai| rAjendra ! milanevAle durgama, viSama tathA bhayaGkara narakameM gau hI devatA, dAnava, gandharva, RSi, siddha aura cAraNa vahA~ manuSyakI rakSA karatI hai| isaliye brAhmaNako godAna snAna karake svargalokameM jA sukha bhogate haiN| karanA caahiye| prayAgame jAnevAlA manuSya saba pApoMse mukta ho kuruzreSTha ! jo devatAoMke dvArA sevita prayAgatIrthameM jAtA hai, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| manuSya apane baila athavA bailagAr3Ipara car3hakara jAtA hai, vaha puruSa dezameM ho yA vanameM, videzameM ho yA gharameM, jo prayAgakA gauoMkA bhayaGkara krodha honepara ghora narakameM nivAsa karatA smaraNa karate hue mRtyuko prApta hotA hai, vaha brahmalokameM hai tathA usake pitara usakA diyA jalataka nahIM grahaNa jAtA hai-yaha zreSTha RSiyoMkA kathana hai| jo mana, vANI krte| jo aizvaryake lobhase athavA mohavaza savArIse tathA kriyAdvArA satyadharmameM sthita ho gaGgA-yamunAke tIrthayAtrA karatA hai, usake tIrthasevanakA koI phala nahIM * yojanAnAM sahasteSu gaGgA smarati yo naraH / api duSkRtakarmAsauM labhate paramAM gatim / / kIrtanAmucyate pApaidRSTA bhadrANi pazyati / avagAhya ca pItvA ca punAtyAsatama kulm|| satyavAdI jitakrodho ahiMsA paramAM sthitaH / dharmAnusArI tattvajJo gobrAhmaNahite rtH|| gaGgAyamunayormadhye snAto mucyeta kilbiSAt / manasA cintitAn kAmAn samyak prAproti puSkalAn // (41 / 14-17) Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] SHROOMSOGONDOR mArkaNDeyajI tathA zrIkRSNakA yudhiSThirako prayAgakI mahimA sunAnA * hotA; isaliye savArIko tyAga denA caahiye| jo gaGgA-yamunAke bIca RSiyoMkI batAyI huI vidhi tathA apanI sAmarthyake anusAra kanyAdAna karatA hai, vaha usa karmake prabhAvase yamarAja tathA bhayaGkara narakako nahIM dekhatA / jisa manuSyakI akSayavaTake nIce mRtyu hotI hai, vaha saba lokoMko lA~ghakara rudralokameM jAtA hai| vahA~ rudrakA Azraya lekara bAraha sUrya tapate haiM aura sAre jagatko jalA DAlate haiN| parantu vaTakI jar3a nahIM jalA paate| jaba sUrya, candramA aura vAyukA vinAza ho jAtA hai aura sArA jagat ekArNavameM mana dikhAyI detA hai, usa samaya bhagavAn viSNu yahIM akSayavaTapara zayana karate haiN| devatA, dAnava, gandharva, RSi, siddha aura cAraNa- sabhI gaGgA-yamunAke saMgamameM sthita tIrthakA sevana karate haiN| vahA~ brahmA Adi devatA, dizAe~, dikpAla, lokapAla, sAdhya, pitara, sanatkumAra Adi paramarSi, aGgirA Adi brahmarSi, nAga, suparNa (garur3a) pakSI, nadiyA~, samudra, parvata, vidyAdhara tathA sAkSAt bhagavAn viSNu prajApatiko Age rakhakara nivAsa karate haiN| usa tIrthakA nAma sunane, nAma lene tathA vahA~kI miTTIkA sparza karanese bhI manuSya pApamukta ho jAtA hai| jo vahA~ kaThora vratakA pAlana karate hue saMgamameM snAna karatA hai, vaha rAjasUya evaM azvamedha yajJoMke samAna phala pAtA hai| yogayukta vidvAn puruSako jisa gatikI prApti hotI hai, vaha gati gaGgA aura yamunAke saMgamameM mRtyuko prApta honevAle prANiyoMkI bhI hotI hai| isa prakAra paramapadake sAdhanabhUta prayAgatIrthakA darzana karake yamunAke dakSiNa kinAre, jahA~ kambala aura azvatara nAgoke sthAna haiM, jAnA caahiye| vahA~ snAna aura jalapAna karanese manuSya saba pAtakoMse chuTakArA pA jAtA hai| vaha parama buddhimAn mahAdevajIkA sthAna hai| vahA~kI yAtrA karanese manuSya apane kulakI dasa pahalekI aura dasa pIchekI pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai jo manuSya vahA~ snAna karatA hai, use azvamedha yajJakA phala milatA hai tathA vaha pralayakAlataka svargalokameM sthAna pAtA hai| bhArata ! gaGgAke pUrvataTapara tInoM lokoMmeM vikhyAta samudrakUpa aura pratiSThAnapura (jhUsI) haiN| yadi koI saM0pa0pu0 13 371 Tw brahmacaryakA pAlana karate hue krodhako jItakara tIna rAta vahA~ nivAsa karatA hai, to vaha saba pApoMse zuddha hokara azvamedha yajJakA phala pAtA hai| pratiSThAnase uttara aura bhAgIrathIse pUrva haMsaprapatana nAmaka tIrtha hai, usameM snAna karanemAtrase manuSyako azvamedha yajJakA phala prApta hotA hai tathA jabataka sUrya aura candramAkI sthiti hai, tabataka vaha svargalokameM pratiSThita hotA hai| ramaNIya akSayavaTake nIce brahmacArI, jitendriya evaM yogayukta hokara upavAsa karanevAlA manuSya brahmajJAnako prApta hotA hai| koTitIrthameM jAkara jinakI mRtyu hotI hai, vaha karor3oM varSataka svargalokameM sammAnita hotA hai| cAroM vedoMke adhyayanase jo puNya hotA hai, satya bolanese jo phala hotA hai tathA ahiMsAke pAlanase jo dharma hotA hai, vaha dazAzvamedha ghATakI yAtrA karanese hI prApta ho jAtA hai| gaGgAmeM jahA~ kahIM bhI snAna kiyA jAya, ve kurukSetrake samAna phala denevAlI haiM; kintu jahA~ ve samudrase milI haiM, vahA~ unakA mAhAtmya kurukSetrase dasagunA hai| mahAbhAgA gaGgA jahA~ kahIM bhI bahatI haiM, vahA~ bahuta se tIrtha aura tapasvI rahate haiN| usa sthAnako siddhakSetra samajhanA caahiye| isameM anyathA vicAra karanekI AvazyakatA nahIM hai| gaGgA pRthvIpara manuSyoMko, pAtAlameM nAgoMko aura svargameM devatAoMko tAratI haiM; isaliye ve tripathagA kahalAtI haiN| kisI bhI jIvakI haDDiyA~ jitane samayataka gaGgAmeM rahatI haiM, utane hajAra varSoMtaka vaha svargalokameM sammAnita hotA hai| gaGgA tIthoMmeM zreSTha tIrtha, nadiyoMmeM uttama nadI tathA sampUrNa bhUtoM mahApAtakiyoMko bhI mokSa denevAlI haiN| gaGgA sarvatra sulabha haiM, kevala tIna sthAnoMmeM ve durlabha mAnI gayI haiM gaGgAdvAra, prayAga tathA gaGgA-sAgara saGgamameM vahA~ snAna karake manuSya svargako jAte haiM tathA jinakI vahA~ mRtyu hotI hai, ve phira kabhI janma nahIM lete| jinakA citta pApase dUSita hai, aise samasta prANiyoM aura manuSyoMkI gaGgAke sivA anyatra gati nahIM hai| gaGgAke sivA dUsarI koI gati hai hI nhiiN| bhagavAn zaMkarake mastakase nikalI huI gaGgA saba pApoMko haranevAlI aura zubhakAriNI haiN| ve pavitroMko bhI pavitra Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 * arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa karanevAlI aura maGgalamaya padArthoMke liye bhI jAnakara prayAgake prati sadA zraddhA rakhanI cAhiye / jinakA maGgalakAriNI haiN|* citta pApase dUSita hai, ve azraddhAlu puruSa usa rAjan ! punaH prayAgakA mAhAtmya suno, jise sunakara sthAnako-devanirmita prayAgako nahIM pA skte| manuSya saba pApoMse niHsaMdeha mukta ho jAtA hai| gaGgAke rAjan ! aba maiM atyanta gopanIya rahasyakI bAta uttara-taTapara mAnasa nAmaka tIrtha hai| vahA~ tIna rAta batAtA hU~, jo saba pApoMkA nAza karanevAlI hai; suno| jo upavAsa karanese samasta kAmanAe~ pUrNa ho jAtI haiN| prayAgameM indriya-saMyamapUrvaka eka mAsataka nivAsa karatA manuSya gau, bhUmi aura suvarNakA dAna karanese jisa hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai-aisA brahmAjIkA phalako pAtA hai, vaha usa tIrthakA bAraMvAra smaraNa karanese kathana hai| vahA~ rahanese manuSya pavitra, jitendriya, hI mila jAtA hai| jo gaGgAmeM mRtyuko prApta hotA hai, vaha ahiMsaka aura zraddhAlu hokara saba pApoMse chUTa jAtA aura mRta vyakti svargameM jAtA hai| use naraka nahIM dekhanA paramapadako prApta hotA hai| vahA~ tInoM kAla snAna aura par3atA / mAgha mAsameM gaGgA aura yamunAke saMgamapara chAchaTha bhikSAkA AhAra karanA cAhiye; isa prakAra tIna mahInoMhajAra tIrthoMkA samAgama hotA hai| vidhipUrvaka eka lAkha taka prayAgakA sevana karanese ve mukta ho jAte haiMgauoMkA dAna karanese jo phala milatA hai, vaha mAgha isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| tattvake jJAtA yudhiSThira ! mAsameM prayAgake bhItara tIna dina snAna karanese hI prApta ho tumhArI prasannatAke liye maiMne isa dharmAnusArI sanAtana guhya jAtA hai| jo gaGgA-yamunAke bIcameM paJcAgnisevanakI rahasyakA varNana kiyA hai| sAdhanA karatA hai, vaha kisI aGgase hIna nahIM hotA; yudhiSThira bole-dharmAtman ! Aja merA janma usakA roga dUra ho jAtA hai tathA usakI pA~coM jJAnendriyA~ saphala huA, Aja merA kula kRtArtha ho gyaa| Aja sabala rahatI haiN| itanA hI nahIM, usa manuSyake zarIrameM Apake darzanase maiM prasanna hU~, anugRhIta hU~ tathA saba jitane romakUpa hote haiM, utane hI hajAra varSAMtaka vaha pAtakoMse mukta ho gayA huuN| mahAmune ! yamunAmeM snAna svargalokameM pratiSThita hotA hai| yamunAke uttara-taTapara aura karanese kyA puNya hotA hai, kauna-sA phala milatA hai? prayAgake dakSiNa bhAgameM RNapramocana nAmaka tIrtha hai, jo ye saba bAteM Apa apane pratyakSa anubhava evaM zravaNake atyanta zreSTha mAnA gayA hai| vahA~ eka rAta nivAsa karanese AdhArapara btaaiye| manuSya samasta RNoMse mukta ho jAtA hai| use mArkaNDeyajIne kahA-rAjan! sUrya-kanyA sUryalokakI prApti hotI hai tathA vaha sadAke liye RNase yamunA devI tInoM lokoMmeM vikhyAta haiN| jisa himAlayase chUTa jAtA hai| prayAgakA maNDala pA~ca yojana vistRta hai, gaGgA prakaTa huI haiM, usIse yamunAkA bhI Agamana huA usameM praveza karanevAle puruSako paga-pagapara azvamedha hai| sahasroM yojana dUrase bhI nAmoccAraNa karanepara ve yajJakA phala prApta hotA hai| jisa manuSyako vahA~ mRtyu pApoMkA nAza kara detI haiN| yudhiSThira ! yamunAmeM nahAne, hotI hai, vaha apanI pichalI sAta pIr3hiyoMko aura Age jala pIne aura unake nAmakA kIrtana karanese manuSya AnevAlI caudaha pIr3hiyoMko tAra detA hai| mahArAja ! yaha puNyakA bhAgI hokara kalyANakA darzana karatA hai| * yAvadasthAni gaGgAyAM tiSThanti tasya dehinaH / tAvadvarSasahastrANi svargaloke mahIyate // tIrthAnAM tu para tIrtha nadInAmuttamA nadI / mokSadA sarvabhUtAnI mahApAtakinAmapi / / sarvatra sulabhA gaGgA triSu sthAneSu durlabhA / gaGgAdvAre prayAge ca gaGgAsAgarasaGgame / tatra snAtvA divaM yAnti ye mRtAste'punarbhavAH / sarveSAM caiva bhUtAnAM paapaaphtcetsaam| gatiranyatra matyAMnI nAsti gaGgAsamA gatiH // pavitrANAM pavitraM yA maGgalAnAM ca mngglm|mheshvrshirobhrssttaa sarvapApaharA zubhA // (43 / 52-56) Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] . mArkaNDeyajI tathA zrIkRSNakA yudhiSThirako prayAgakI mahimA sunAnA . 373 yamunAmeM gotA lagAne aura unakA jala pInese kulakI anuSThAnake dvArA adhika dharmakI prApti batAte hue sAta pIr3hiyA~ pavitra ho jAtI hai| jisakI vahA~ mRtyu hotI prayAgakI hI adhika prazaMsA kyoM kara rahe haiM? yaha merA hai, vaha paramagatiko prApta hotA hai| yamunAke dakSiNa saMzaya haiN| isa sambandhameM Apane jaisA dekhA aura sunA kinAre vikhyAta agnitIrtha hai; usake pazcima dharmarAjakA ho, usake anusAra isa saMzayakA nivAraNa kiijiye| tIrtha hai, jise haravaratIrtha bhI kahate haiN| vahA~ snAna karanese mArkaNDeyajIne kahA-rAjan ! maiMne jaisA dekhA manuSya svargameM jAte haiM tathA jo vahA~ mRtyuko prApta hote haiM, aura sunA hai, usake anusAra prayAgakA mAhAtmya batalAtA ve phira janma nahIM lete| hU~, suno| pratyakSarUpase, parokSa tathA aura jisa prakAra isI prakAra yamunAke dakSiNa-taTapara hajAroM tIrtha haiN| sambhava hogA, maiM usakA varNana kruuNgaa| zAstrako pramANa aba maiM uttara-taTake tIrthokA varNana karatA huuN| yudhiSThira! mAnakara AtmAkA paramAtmAke sAtha jo yoga kiyA jAtA uttarameM mahAtmA sUryakA viraja nAmaka tIrtha hai, jahA~ indra hai, usa yogakI prazaMsA kI jAtI hai| hajAroM janmoMke Adi devatA pratidina sandhyopAsana karate haiN| devatA tathA pazcAt manuSyoMko usa yogakI prApti hotI hai| isI prakAra vidvAn puruSa usa tIrthakA sevana karate haiN| tuma bhI sahasroM yugoMmeM yogakI upalabdhi hotI hai| brAhmaNoMko zraddhApUrvaka dAnameM pravRtta hokara usa tIrthameM snAna kro| saba prakArake ratna dAna karanese mAnavoMko yogakI vahA~ aura bhI bahuta-se tIrtha haiM, jo saba pApoMko upalabdhi hotI hai| prayAgameM mRtyu honepara yaha saba kucha haranevAle aura zubha haiN| unameM snAna karake manuSya svargame svataH sulabha ho jAtA hai| jaise sampUrNa bhUtoMmeM vyApaka jAte haiM tathA jinakI vahA~ mRtyu hotI hai, ve mokSa prApta kara brahmakI sarvatra pUjA hotI hai, usI prakAra sampUrNa lokoMmeM lete haiN| gaGgA aura yamunA-donoM hI samAna phala vidvAnodvArA prayAga pUjita hotA hai| naimiSAraNya, puSkara, denevAlI mAnI gayI haiM; kevala zreSThatAke kAraNa gaGgA gotIrtha, sindhu-sAgara saMgama, kurukSetra, gayA aura sarvatra pUjita hotI haiN| kuntInandana ! tuma bhI isI prakAra gaGgAsAgara tathA aura bhI bahuta-se tIrtha evaM pavitra saba tIrthoMmeM snAna karo, isase jIvanabharakA pApa tatkAla parvata-kula milAkara tIsa karor3a dasa hajAra tIrtha naSTa ho jAtA hai| jo manuSya sabere uThakara isa prasaGgakA prayAgameM sadA nivAsa karate hai| aisA vidvAnoMkA kathana pATha yA zravaNa karatA hai, vaha bhI saba pApoMse mukta hokara hai| vahA~ tIna agnikuNDa haiM, jinake bIca hokara gaGgA svargalokako jAtA hai| prayAgase nikalatI haiN| ve saba tIthoMse yukta haiN| vAyu yudhiSThira bole-mune ! maiMne brahmAjIke kahe hue devatAne devaloka, bhUloka tathA antarikSameM sAr3he tIna puNyamaya purANakA zravaNa kiyA hai, usameM saikar3oM, hajAroM karor3a tIrtha batalAye haiN| gaGgAko una sabakA svarUpa aura lAkhoM tIrthokA varNana AyA hai| sabhI tIrtha mAnA gayA hai|* prayAga, pratiSThAnapura (jhUsI), kambala puNyajanaka aura pavitra batAye gaye haiM tathA sabake dvArA aura azvatara nAgoMke sthAna tathA bhogavatI-ye uttama gatikI prApti batAyI gayI hai| pRthvIpara naimiSAraNya prajApatikI vediyA~ haiN| yudhiSThira ! vahA~ devatA, mUrtimAna aura AkAzameM puSkaratIrtha pavitra hai| lokameM prayAga yajJa tathA tapasvI RSi rahate aura prayAgakI pUjA karate aura kurukSetra donoMko hI vizeSa sthAna diyA gayA hai| haiN| prayAgakA yaha mAhAtmya dhanya hai, yahI svarga pradAna Apa una sabako chor3akara kevala ekakI hI prazaMsA kyoM karanevAlA hai, yahI sevana karaneyogya hai, yahI sukharUpa hai, kara rahe haiM? Apa prayAgase parama divya gati tathA yahI puNyamaya hai, yahI sundara hai aura yahI parama uttama, manovAJchita bhogoMkI prApti batAte haiN| thor3e-se dharmAnukUla evaM pAvana hai| yaha maharSiyoMkA gopanIya * tisaH koTyarddhakoTIza tIrthAnAM vAyurabravIt divi bhuSyantarikSe ca tatsarva jAhnavI smRtA / / (4717) Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa rahasya hai, jo saba pApoMkA nAza karanevAlA hai| isa bhagavAn rudra sampUrNa jagatkA saMhAra karate haiN| ye brahmA, prasaGgakA pATha karanevAlA dvija saba prakArake pApoMse viSNu aura mahAdevajI prayAgameM sadA nivAsa karate haiN| rahita ho jAtA hai| kurunandana ! tuma prayAgake tIrthoMmeM prayAgamaNDalakA vistAra pA~ca yojana (bIsa kosa) hai| snAna kro| rAjan ! tumane vidhipUrvaka prazna kiyA thA, uparyukta devatA pApakoMkA nivAraNa karate hue usa isaliye maiMne tumase prayAga-mAhAtmyakA varNana kiyA hai| maNDalakI rakSAke liye vahA~ maujUda rahate hai| ataH ise sunakara tumane apane samasta pitaroM aura pitAmahoMkA prayAgameM kiyA huA thor3A-sA bhI pApa narakame uddhAra kara diyaa| girAnevAlA hotA hai| yudhiSThira bole-mahAmune! Apane prayAga- sUtajI kahate haiM-tadanantara, dharmapara vizvAsa mAhAtmyakI yaha sArI kathA sunAyI; isI prakAra aura saba karanevAle samasta pANDavoMne bhAiyosahita brAhmaNoMko bAteM bhI batAiye, jisase merA uddhAra ho ske| namaskAra karake gurujanoM aura devatAoMko tRpta kiyaa| mArkaNDeyajIne kahA-rAjan ! suno, batAtA usI samaya bhagavAn vAsudeva bhI vahA~ A phuNce| phira huuN| brahmA, viSNu tathA mahAdevajI-ye tInoM devatA samasta pANDavoMne milakara bhagavAn zrIkRSNakA pUjana sabake prabhu aura avinAzI haiN| brahmA isa sampUrNa kiyaa| tatpazcAt kRSNasahita saba mahAtmAone dharmaputra jagatkI, yahA~ka carAcara prANiyoMkI sRSTi karate haiM aura yudhiSThirako svarAjyapara abhiSikta kiyaa| isake bAda paramezvara viSNu una sabakA, samasta prajAoMkA pAlana bhAiyosahita dharmAtmA yudhiSThirane brAhmaNoMko bar3e-bar3e karate haiN| phira jaba kalpakA anta upasthita hotA hai, taba dAna diye| jo sabere uThakara isa prasaGgakA pATha athavA zravaNa karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara viSNulokameM jAtA hai| ___tatpazcAt bhagavAn vAsudeva bole-rAjA yudhiSThira ! maiM Apake rohavaza kucha nivedana karatA hU~, Apako merI bAta mAnanI caahiye| mahArAja ! Apa pratidina hamAre sAtha prayAgakA smaraNa karanese svayaM sanAtana lokako prApta hoNge| jo manuSya prayAgako jAtA athavA vahA~ nivAsa karatA hai, vaha saba pApoMse zuddha hokara divyalokako jAtA hai| jo kisIkA diyA huA dAna nahIM letA, saMtuSTa rahatA, mana aura indriyoMko saMyamameM rakhatA, pavitra rahatA aura ahaGkArakA tyAga kara detA hai, usIko tIrthakA pUrA phala milatA hai| rAjendra ! jo krodhahIna, satyavAdI, dRr3hatApUrvaka uttama vratakA pAlana karanevAlA tathA sampUrNa bhUtoMmeM AtmabhAva rakhanevAlA hai, vahI tIrthake phalakA upabhoga karatA hai|* RSiyoM aura devatAoMne bhI kramazaH yajJoMkA varNana kiyA hai, kintu * pratiprahAdupAvRttaH saMtuSTo niyataH zuciH / ahaMkAranivRttazca sa tiirthphlmshrute|| akopanazca rAjendra satyavAdI dRDhavrataH / Atmopamazca bhUteSu sa tIrthaphalama zrute // (svarga049 / 10-11) Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * bhagavAnake bhajana evaM nAma-kIrtanakI mahimA . 375 mahArAja ! daridra manuSya yajJa nahIM kara sakate / yajJameM bahuta yaha RSiyoMkA gopanIya rahasya hai; tIrthayAtrAkA puNya sAmagrIkI AvazyakatA hotI hai| nAnA prakArako yajJoMse bhI bar3hakara hotA hai| eka kharaba, tIsa karor3ase bhI taiyAriyA~ aura samAroha karane par3ate haiN| kahIM koI dhanavAn adhika tIrtha mAghamAsameM gaGgAjIke bhItara Akara sthita manuSya hI bhA~ti-bhA~tike dravyoMkA upayoga karake yajJa kara hote haiM [ataH mAghameM gaGgA-srAna parama puNyakA sAdhaka sakatA hai| narezvara ! jise vidvAn puruSa daridra honepara bhI hotA hai] * mahArAja! aba Apa nizcinta hokara kara sakeM tathA jo puNya aura phalameM yajJakI samAnatA akaNTaka rAjya bhogiye| aba phira azvamedha yajJake karatA ho, vaha upAya batAtA hU~; suniye| bharatazreSTha ! samaya mujhase ApakI bheMTa hogii| bhagavAnake bhajana evaM nAma-kIrtanakI mahimA RSaya UcuH bhakti kI hai, usane bAjI mAra lI, usane vijaya prApta kara bhavatA kathitaM sarva yatkiJcit pRSTameva c| lI, usakI nizcaya hI jIta ho gayI-isameM tanika bhI idAnImapi pacchAma ekaM vada mahAmate // 1 // sandeha nahIM hai| RSiyoMne kahA-mahAmate ! hamalogoMne jo kucha harireva samArAdhyaH sarvadevezvarezvaraH / pUchA thA, vaha saba Apane kaha sunaayaa| aba bhI Apase harinAmamahAmantraizyet pApapizAcakam // 5 // eka prazna karate haiM, usakA uttara diijiye| sampUrNa devezvaroMke bhI Izvara bhagavAn zrIharikI hI eteSAM khalu tIrthAnAM sevanAyat phalaM bhavet / bhalIbhA~ti ArAdhanA karanI caahiye| harinAmarUpI sarveSAM kila kRtvaikaM karma kena ca lbhyte| mahAmantroMke dvArA pAparUpI pizAcoMkA samudAya naSTa ho etanno brUhi sarvajJa kamaiMvaM yadi vartate // 2 // jAtA hai| ina sabhI tIrthoka sevanase jo phala hotA hai, vahI hareH pradakSiNAM kRtvA sakdapyamalAzayAH / kauna-sA eka karma karanese prApta ho sakatA hai ? sarvajJa sarvatIrthasamAgAhya labhante yanna saMzayaH // 6 // sUtajI ! yadi aisA koI karma ho to use hameM btaaiye| eka bAra bhI zrIharikI pradakSiNA karake manuSya zuddha sUta uvAca ho jAte haiM tathA sampUrNa tIrthoMmeM srAna karanekA jo phala karmayogaH kila prokto varNAnAM dvijpuurvshH| hotA hai, use prApta kara lete haiM-isameM tanika bhI sandeha nAnAvidho mahAbhAgAstatra caika viziSyate // 3 // nahIM hai| __mahAbhAga maharSigaNa ! [zAstroMmeM] brAhmaNAdi pratimAM ca harerdRSTvA sarvatIrthaphalaM labhet / vargoM ke liye nizcaya hI nAnA prakArake karmayogakA viSNunAma paraM japtvA sarvamantraphalaM labhet // 7 // varNana kiyA gayA hai, parantu usameM eka hI bAta sabase manuSya zrIharikI pratimAkA darzana karake saba bar3hakara hai| tIrthokA phala prApta karatA hai tathA viSNuke uttama nAmakA haribhaktiH kRtA yena manasA karmaNA giraa| japa karake sampUrNa mantroMke japakA phala pA letA hai| jitaM tena jitaM tena jitameva na saMzayaH / / 4 // viSNuprasAdatulasImAnAya dvijasattamAH / _jisane mana, vANI aura kriyAdvArA zrIharikI pracaNDaM vikarAlaM tad yamasyAsyaM na pazyati / / 8 // * prASINAM paramaM dazakoTisahasrANi guhyamidaM bharatasattama / tIrthAbhigamanaM purya yajJairapi viziSyate // ziskoTyastathApare / mAghamAse tu gaGgAyo gamiSyanti nararSabha / / (svrg:49|15-16) Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta pApurANa dvijavaro! bhagavAn viSNuke prasAdasvarUpa jo zrIharikI pradakSiNA karate hue karatAla Adi tulasIdalako sa~ghakara manuSya yamarAjake pracaNDa evaM bajAkara madhura svara tathA manohara zabdoMmeM unake nAmoMkA vikarAla mukhakA darzana nahIM krtaa| kIrtana karatA hai, usane brahmahatyA Adi pApoMko mAno sakRtpraNAmI kRSNasya mAtuH stanyaM pibenna hi| tAlI bajAkara bhagA diyaa| haripAde mano yeSAM tebhyo nityaM namo namaH // 9 // haribhaktikathAmuktAkhyAyikA zrRNuyAca yaH / eka bAra bhI zrIkRSNako praNAma karanevAlA manuSya tasya saMdarzanAdeva pUto bhavati mAnavaH // 15 // punaH mAtAke stanoMkA dUdha nahIM pItA-usakA dUsarA jo haribhakti-kathArUpI muktAmayI AkhyAyikAkA janma nahIM hotaa| jina puruSoMkA citta zrIharike caraNoMmeM zravaNa karatA hai, usake darzanamAtrase manuSya pavitra ho lagA hai, unheM pratidina merA bAraMbAra namaskAra hai| jAtA hai| pulkasaH zvapaco vApi ye cAnye mlecchjaatyH| kiM punastasya pApAnAmAzaGkA munipuGgavAH / te'pi vandyA mahAbhAgA haripAdaikasevakAH // 10 // tIrthAnAM ca paraM tIrtha kRSNanAma maharSayaH // 16 // pulkasa, zvapaca (cANDAla) tathA aura bhI jo munivaro ! phira usake viSayameM pApoMkI AzaGkA mleccha jAtike manuSya haiM, ve bhI yadi ekamAtra zrIharike kyA raha sakatI hai| maharSiyo ! zrIkRSNakA nAma saba caraNoMkI sevAmeM lage hoM to vandanIya aura parama tIrthoM meM parama tIrtha hai| saubhAgyazAlI haiN| tIrthIkurvanti jagatIM gRhItaM kRSNanAma yaiH / kiM punarbrAhmaNAH puNyA bhaktA raajrssystthaa| tasmAnmunivarA: puNyaM nAtaH parataraM viduH // 17 // harau bhakti vidhAyaiva garbhavAsaM na pazyati // 11 // jinhoMne zrIkRSNa-nAmako apanAyA hai, ve pRthvIko phira jo puNyAtmA brAhmaNa aura rAjarSi bhagavAnke tIrtha banA dete haiN| isaliye zreSTha munijana isase bar3hakara bhakta hoM, unakI to bAta hI kyA hai| bhagavAn zrIharikI pAvana vastu aura kucha nahIM maante| bhakti karake hI manuSya garbhavAsakA duHkha nahIM dekhtaa| viSNuprasAdanirmAlya bhuktvA dhRtvA ca mstke| hareraNe svnairucairnRtystnnaamkRnnrH| viSNureva bhavenmayoM yamazokavinAzanaH / punAti bhuvanaM viprA gaGgAdi salilaM yathA // 12 // arcanIyo namaskAryo harireva na saMzayaH // 18 // brAhmaNo ! bhagavAnke sAmane udhasvarase unake zrIviSNuke prasAdabhUta nirmAlyako khAkara aura nAmokA kIrtana karate hue nRtya karanevAlA manuSya gaGgA mastakapara dhAraNa karake manuSya sAkSAt viSNu hI ho jAtA Adi nadiyoMke jalakI bhA~ti samasta saMsArako pavitra kara hai| vaha yamarAjase honevAle zokakA nAza karanevAlA detA hai| 5 hotA hai; vaha pUjana aura namaskArake yogya sAkSAt darzanAt sparzanAttasya AlApAdapi bhktitH| zrIharikA hI svarUpa hai-isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| brahmahatyAdibhiH pApairmucyate nAtra saMzayaH // 13 // ye hImaM viSNumavyaktaM devaM vApi mahezvaram / usa bhaktake darzana aura sparzase, usake sAtha ekIbhAvena pazyanti na teSAM punaruddhavaH // 19 // vArtAlApa karanese tathA usake prati bhaktibhAva rakhanese jo ina avyakta viSNu tathA bhagavAn mahezvarako eka manuSya brahmahatyA Adi pApoMse mukta ho jAtA hai-isameM bhAvase dekhate haiM, unakA punaH isa saMsArameM janma nahIM tanika bhI saMdeha nahIM hai| hotaa| hareH pradakSiNaM kurvnnuvaistnnaamkRnnrH| tasmAdanAdinidhanaM vissnnumaatmaanmvyym| karatAlAdisaMdhAnaM susvaraM klshbditm| hare caikaM prapazyadhyaM pUjayadhyaM tathaiva hi // 20 // brahmahatyAdikaM pApaM tenaiva karatAlitam // 14 // ataH maharSiyo! Apa Adi-antase rahita Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * bhagavAnke bhajana evaM nAma-kIrtanakI mahimA . avinAzI paramAtmA viSNu tathA mahAdevajIko eka harinAmamahAvanaM paapprvtdaarnnm| bhAvase dekheM tathA eka samajhakara hI unakA pUjana kreN| tasya pAdau tu saphalau tadarthagatizAlinau / / 27 / / ye'samAnaM prapazyanti hariM vai devtaantrm| harinAmarUpI mahAn vajra pApoMke pahAr3ako vidIrNa te yAnti narakAn ghorAnna tAMstu gaNayeddhariH / / 21 // karanevAlA hai| jo bhagavAnkI ora Age bar3hate hoM, jo 'hari' aura 'hara' ko samAna bhAvase nahIM dekhate, manuSyake ve hI paira saphala haiN| zrIhariko dUsarA devatA samajhate haiM, ve ghora narakameM par3ate tAveva dhanyAvAkhyAtau yau tu pUjAkarau krau| haiM; unheM zrIhari apane bhaktoMmeM nahIM ginte| uttamAnamuttamAkaM taddharau naprameva yat / / 28 // mUrkha vA paNDitaM vApi brAhmaNaM keshvpriym| ve hI hAtha dhanya kahe gaye haiM, jo bhagavAnkI pUjAmeM vapAkaM vA mocayati nArAyaNaH svayaM prabhuH // 22 // saMlagna rahate haiN| jo mastaka bhagavAnake Age jhukatA ho, paNDita ho yA mUrkha, brAhANa ho yA cANDAla, yadi vahI uttama aGga hai| vaha bhagavAnkA pyArA bhakta hai to svayaM bhagavAn nArAyaNa sA jihvA yA hari stauti tanmanastatpadAnugam / use saMkaToMse chur3Ate haiN| tAni lomAni cocyante yAni tannAni costhitam / / 29 // nArAyaNAtparo nAsti paapraashidvaanlH| kurvanti tava netrAmbu ydcyutprsnggtH| kRtvApi pAtakaM ghoraM kRSNanAnA vimucyate // 23 // jIbha vahI zreSTha hai, jo bhagavAn zrIharikI stuti bhagavAn nArAyaNase bar3hakara dUsarA koI aisA nahIM karatI hai| mana bhI vahI acchA hai, jo unake caraNoMkA hai, jo pApapuJjarUpI vanako jalAneke liye dAvAnalake anugamana-cintana karatA hai tathA roe~ bhI ve hI sArthaka samAna ho| bhayaGkara pAtaka karake bhI manuSya zrIkRSNa- kahalAte haiM, jo bhagavAnkA nAma lenepara khar3e ho jAte nAmake uccAraNase mukta ho jAtA hai| .. . hai| isI prakAra A~sU ve hI sArthaka haiM, jo bhagavAnkI svayaM nArAyaNo devaH svanAmni jagatAM guruH| carcAke avasarapara nikalate haiN| Atmano'bhyadhikAM zakti sthApayAmAsa suvratAH // 24 // aho lokA atitarAM devadoSeNa vaJcitAH // 30 // uttama vratakA pAlana karanevAle maharSiyo ! jagadguru nAmozAraNamAtreNa muktidaM na bhajanti vai| bhagavAn nArAyaNane svayaM hI apane nAmameM apanese bhI aho ! saMsArake loga bhAgyadoSase atyanta vaJcita adhika zakti sthApita kara dI hai| ho rahe haiM, kyoMki ve nAmoccAraNamAtrase mukti denevAle atra ye vivadante vA AyAsalaghudarzanAt / bhagavAnkA bhajana nahIM krte| phalAnAM gauravAccApi te yAnti narakaM bahu // 25 // vaJcitAste ca kaluSAH strINAM saGgaprasaGgataH // 31 // nAma-kIrtanameM parizrama to thor3A hotA hai, kintu pratiSThanti ca lomAni yeSAM no kRssnnshbdne| phala bhArI-se-bhArI prApta hotA hai-yaha dekhakara jo loga striyoMke sparza evaM carcAse jinheM romAJca ho AtA isakI mahimAke viSayameM tarka upasthita karate haiM, ve hai, zrIkRSNakA nAma lenepara nahIM, ve malina tathA anekoM bAra narakameM par3ate haiN| kalyANase vaJcita haiN| tasmAddharau bhaktimAn syaaddhrinaampraaynnH| te mUrkhA AkRtAtmAnaH putrazokAdivihvalAH / / 32 / / pUjakaM pRSThato rakSennAminaM vakSasi prabhu // 26 // rudanti bahulAlAparna kRSNAkSarakIrtane / isaliye harinAmakI zaraNa lekara bhagavAnakI jo ajitendriya puruSa putrazokAdise vyAkula bhakti karanI caahiye| prabhu apane pujArIko to pIche hokara atyanta vilApa karate hue rote haiM, kintu rakhate haiM; kintu nAma-japa karanevAleko chAtIse lagAye zrIkRSNanAmake akSaroMkA kIrtana karate hue nahIM rote, ve rahate haiN| mUrkha haiN| Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 + arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta parApurANa jihvAM labdhvApi loke'smin kRSNanAma japena hi // 33 // adhika pAvana tIrtha kahA gayA hai| lakvApi muktisopAnaM helayaiva cyavanti te| sarveSAM khalu tIrthAnAM nAnapAnAvagAhanaiH / jo isa lokameM jIbha pAkara bhI zrIkRSNanAmakA japa yatphalaM labhate martyastatphalaM kRSNasevanAt // 36 // nahIM karate, ve mokSataka pahu~caneke liye sIr3hI pAkara bhI sampUrNa tIrthoMmeM srAna karane, unakA jala pIne aura avahelanAvaza nIce girate haiN| unameM gotA lagAnese manuSya jisa phalako pAtA hai, vaha tasmAdyanena vai viSNuM karmayogena mAnavaH // 34 // karmayogArcito viSNuH prasIdatyeva naanythaa| zrIkRSNake sevanase prApta ho jAtA hai| tIrthAdapyadhika tIrtha viSNorbhajanamacyate // 35 // yajante karmayogena dhanyA eva narA harim / isaliye manuSyako ucita hai ki vaha karmayogake tasmAdyajadhvaM munayaH kRSNaM paramamaGgalam / / 37 // dvArA bhagavAn viSNukI yatnapUrvaka ArAdhanA kre| bhAgyavAn manuSya hI karmayogake dvArA zrIharikA karmayogase pUjita honepara hI bhagavAn viSNu prasanna hote pUjana karate haiN| ataH muniyo ! Apaloga parama maGgalamaya hai, anyathA nhiiN| bhagavAn viSNukA bhajana tIrthoMse bhI zrIkRSNakI ArAdhanA kreN| brahmacArIke pAlana karaneyogya niyama RSiyoMne pUchA-sUtajI ! karmayoga kaise kiyA zravaNa kro| zreSTha brAhmaNako ucita hai ki vaha apane jAtA hai, jisake dvArA ArAdhanA karanepara bhagavAn viSNu prasanna hote haiM? mahAbhAga ! Apa vaktAoMmeM zreSTha haiM; ataH hameM yaha bAta btaaiye| jisake dvArA mumukSu puruSa sabake Izvara bhagavAn zrIharikI ArAdhanA kara sakeM, vaha samasta lokoMkI rakSA karanevAlA dharma kyA vastu hai? usakA varNana kiijiye| usake zravaNakI icchAse ye brAhmaNaloga Apake sAmane baiThe hai| sUtajI bole-maharSiyo ! pUrvakAlameM agnike samAna tejasvI RSiyoMne satyavatIke putra vyAsajIse aisA hI prazna kiyA thaa| usake uttarameM unhoMne jo kucha kahA thA, use Apaloga suniye| vyAsajIne kahA-RSiyo! maiM sanAtana karmayogakA varNana karU~gA, tuma saba loga dhyAna dekara suno| karmayoga brAhmaNoMko akSaya phala pradAna karanevAlA hai| pahalekI bAta hai, prajApati manune zrotA banakara baiThe hae RSiyoMke samakSa brAhmaNoMke lAbha ke liye vedaprasiddha ra sampUrNa viSayokA upadeza kiyA thaa| vaha upadeza sampUrNa gRhyasUtrameM batAyI huI vidhike anusAra garbha yA janmase pApoMko haranevAlA, pavitra aura muni-samudAyadvArA sevita AThaveM varSameM upanayana honeke pazcAt vedoMkA adhyayana hai; maiM usIkA varNana karatA hU~, tumaloga ekAgracitta hokara Arambha kre| daNDa, mekhalA, yajJopavIta aura hiMsArahita Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * brahmacArIke pAlana karaneyogya niyama kAlA mRgacarma dhAraNa kiye muniveSameM rahe, bhikSAkA atra grahaNa kare aura gurukA mu~ha johate hue sadA unake hitameM saMlagna rhe| brahmAjIne pUrvakAlameM yajJopavIta banAneke liye hI kapAsa utpanna kiyA thA brAhmaNoMke liye tIna AvRtti karake banAyA huA yajJopavIta zuddha mAnA gayA hai| dvijako sadA yajJopavIta dhAraNa kiye rahanA caahiye| apanI zikhAko sadA bA~dhe rakhanA caahiye| isake viparIta binA yajJopavIta pahane aura binA zikhA bA~dhe jo karma kiyA jAtA hai, vaha vidhipUrvaka kiyA huA nahIM mAnA jAtA / vastra rUI jaisA sapheda ho yA geruA / phaTA na ho, tabhI use or3hanA cAhiye tathA vahI pahananeke yogya mAnA gayA hai| inameM bhI zveta vastra atyanta uttama hai| usase bhI uttama aura zubha AcchAdana kAlA mRgacarma mAnA gayA hai| janeU galemeM DAlakara dAhinA hAtha usake Upara kara le aura bAyIM bA~ha [ athavA kaMdhe] para use rakhe to vaha 'upavIta' kahalAtA hai| yajJopavItako sadA isI taraha rakhanA caahiye| kaNThameM mAlAkI bhA~ti pahanA huA janeU 'nivIta' kahA gayA hai| brAhmaNo! bAya bA~ha bAhara nikAlakara dAhinI bA~ha yA kaMdhepara rakhe hue janeUko 'prAcInAvIta' (apasavya) kahate haiN| isakA pitR kArya (zrAddha-tarpaNa Adi) meM upayoga karanA caahiye| havanagRhameM, gozAlAmeM, homa aura japake samaya, svAdhyAyameM bhojanakAlameM, brAhmaNoMke samIpa rahanepara, gurujanoM tathA donoM kAlakI saMdhyAkI upAsanAke samaya tathA sAdhu puruSoMse milane para sadA upavItake DhaMgase hI janeU pahananA ********** 379 cAhiye - yahI sanAtana vidhi hai| brAhmaNake liye tIna AvRtti kI huI mU~jakI hI mekhalA banAnI caahiye| pU~ja na milanepara kuzase bhI mekhalA banAnekA vidhAna hai| mekhalAmeM gA~Tha eka yA tIna honI caahiye| dvija bA~sa athavA palAzakA daNDa dhAraNa kre| daNDa usake pairase lekara sirake kezataka laMbA honA caahiye| athavA kisI bhI yajJopayogI vRkSakA daNDa, jo sundara aura chidra Adise rahita ho, vaha dhAraNa kara sakatA hai| dvija sabere aura sAyaMkAlameM ekAgracitta hokara saMdhyopAsana kre| jo kAma, lobha, bhaya athavA mohavaza saMdhyopAsana tyAga detA hai, vaha gira jAtA hai| saMdhyA karaneke pazcAt dvija prasannacitta hokara sAyaMkAla aura prAtaHkAlameM agnihotra kre| phira dubArA snAna karake devatAoM, RSiyoM aura pitaroMkA tarpaNa kre| isake bAda patra, puSpa, phala, jau aura jala Adise devatAoMkI pUjA kre| pratidina Ayu aura ArogyakI siddhike liye tandrA aura Alasya AdikA parityAga karake 'maiM amuka huuN| aura Apako praNAma karatA hU~' isa prakAra apane nAma, gotra AdikA paricaya dete hue dharmataH apanese bar3e puruSoMko vidhipUrvaka praNAma kare aura isa prakAra gurujanoMko namaskAra karanekA svabhAva banA le| namaskAra karanevAle brAhmaNako badalemeM 'AyuSmAn bhava saumya !' kahanA cAhiye tathA usake nAmake antameM lutAkArakA uccAraNa karanA caahiye| yadi nAma halanta ho, to antima halke AdikA akSara pluta bolanA caahiye| * jo * pANinine bhI 'pratyabhivAde'zUdre' (8 / 2 / 83 ) - isa sUtrake dvArA isa niyamakA ullekha kiyA hai| isake anusAra AzIrvAda vAkyake 'Ti' ko 'bhuta' svarase bolA jAtA hai| kintu usa vAkya ke antameM praNAma karanevAlekA nAma yA 'saumya' Adi pada hI prayukta hote haiN| yadi nAma svarAnta ho to antima akSarako hI 'Ti' saMjJA prApta hogI aura yadi halanta huA to antima akSarake pUrvavartI svarako 'Ti' mAnA jAyagA; usIkA luta uccAraNa hogaa| hasvakA uccAraNa eka mAtrAkA, dIrghakA do mAtrAkA aura bhutakA tIna mAtrAkA hotA hai| ataH hrasvake uccAraNameM jitanA samaya lagatA hai, usase tigune samayameM zrutakA ThIka uccAraNa hotA hai| yaha niyama brAhmaNa, kSatriya tathA vaizya tInoM varNoMka puruSoMke liye lAgU hotA hai| yadi praNAma karanevAlA zUdra yA strI ho to use AzIrvAda dete samaya usake nAmakA antima akSara ta nahIM bolA jAtA praNAma vAkya isa prakAra honA cAhiye - 'amuka gotraH amukazarmA (varmAhaM gupto'haM vA) bhvntmbhivaadye| AzIrvAda vAkya aisA honA cAhiye- 'AyuSmAn bhava saumya 3 AyuSmAnedhIndrazarma 3 na, AyuSmAnedhIndravarma 3 n athavA AyuSmAnedhIndragupta 3, ityaadi| jo isa prakAra AzIrvAda denA jAnatA ho usIko ukta vidhise nAma gotrAdikA uccAraNa karake praNAma karanA cAhiye; jo na jAne, usase 'ayamahaM praNamAmi' Adi sAdhAraNa vAkya bolanA caahiye| Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa ........ .. . . . . .. . . .. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . brAhmaNa praNAmake badale uktarUpase AzIrvAda denekI dvArA U~cA uThA huA puruSa bhI gurujanoMse dveSa karaneke vidhi nahIM jAnatA, vaha vidvAn puruSake dvArA praNAma kAraNa nIce gira jAtA hai| samasta gurujanoMmeM bhI pA~ca karaneke yogya nahIM hai| jaisA zUdra hai, vaisA hI vaha bhI hai| vizeSa rUpase pUjya haiN| una pA~coMmeM bhI pahale pitA, mAtA apane donoM hAthoMko viparIta dizAmeM karake guruke aura AcArya-ye tIna sarvazreSTha haiN| unameM bhI mAtA caraNoMkA sparza karanA ucita hai| arthAt apane bAyeM sabase adhika sammAnake yogya hai| utpanna karanevAlA hAthase guruke bAyeM caraNakA aura dAhine hAthase dAhine pitA, janma denevAlI mAtA, vidyAkA upadeza denevAlA caraNakA sparza karanA caahiye| ziSya jinase laukika, guru, bar3A bhAI aura svAmI-ye pA~ca paramapUjya guru mAne vaidika tathA AdhyAtmika jJAna prApta karatA hai, una gaye hai| kalyANakAmI puruSako cAhiye ki apane pUrNa gurudevako vaha pahale praNAma kre| prayatnase athavA prANa tyAgakara bhI ina pA~coMkA vizeSa jala, bhikSA, phUla aura samidhA---inheM dUsare rUpase sammAna kare / jabataka pitA aura mAtA-ye donoM dinake liye saMgraha na kare-pratidina jAkara jIvita hoM, tabataka saba kucha chor3akara putra unakI sevAmeM AvazyakatAke anusAra le aaye| devatAke nimitta kiye saMlagna rhe| pitA-mAtA yadi putrake guNoMse bhalIbhAMti jAnevAle kAryoMmeM bhI jo isa tarahake dUsare-dUsare prasanna hoM, to vaha putra unakI sevArUpa karmase hI sampUrNa Avazyaka sAmAna haiM, unakA bhI anya samayake liye dharmokA phala prApta kara letA hai| mAtAke samAna devatA saMgraha na kre| brAhmaNase bheMTa honepara kuzala pUche, aura pitAke samAna guru dUsarA nahIM hai| unake kiye hue kSatriyase anAmaya, vaizyase kSema aura zUdrase ArogyakA upakAroMkA badalA bhI kisI taraha nahIM ho sktaa| ataH prazna kre| upAdhyAya (guru), pitA, bar3e bhAI, rAjA, mana, vANI aura kriyAdvArA sadA una donoMkA priya karanA mAmA, zvazura, nAnA, dAdA, varNameM apanese zreSTha vyakti cAhiye; unakI AjJAke binA dUsare kisI dharmakA tathA pitAkA bhAI-ye puruSoMmeM guru mAne gaye haiN| mAtA, AcaraNa na kre|* parantu yaha niSedha mokSarUpI phala nAnI, gurupatnI, buA, mausI, sAsa, dAdI, bar3I bahina denevAle nitya-naimittika koMko chor3akara hI lAgU hotA aura dUdha pilAnevAlI dhAya-inheM striyoMmeM guru mAnA hai| [mokSake sAdhanabhUta nitya-naimittika karma anivArya gayA hai| yaha guruvarga mAtA aura pitAke sambandhase hai, haiM, unakA anuSThAna honA hI cAhiye; unake liye aisA jAnanA cAhiye tathA mana, vANI aura zarIrakI kisIkI anumati lenA Avazyaka nahIM hai|] yaha dharmake kriyAdvArA inake anukUla AcaraNa karanA caahiye| sAra-tattvakA upadeza kiyA gayA hai| yaha mRtyuke bAda bhI gurujanoMko dekhate hI uThakara khar3A ho jAya aura hAtha ananta phalako denevAlA hai| upadezaka gurukI vidhivat jor3akara praNAma kare / inake sAtha eka Asanapara na baitthe| ArAdhanA karake unakI AjJAse ghara lauTanevAlA ziSya inase vivAda na kare / apane jIvanakI rakSAke liye bhI isa lokameM vidyAkA phala bhogatA hai aura mRtyu ke pazcAt gurujanoMke sAtha dveSapUrvaka bAtacIta na kare / anya guNoMke svargameM jAtA hai| * gurUNAmapi sarveSAM paza pUjyA vizeSataH / teSAmAdyAstrayaH zreSThAsteSAM mAtA supUjitA // yo bhAvayati yA sUte yena vidyopadizyate / jyeSTho bhrAtA ca bhartA ca pIte guravaH smRtaaH| AtmanaH sarvabanena prANatyAgena vA punaH / pUjanIyA vizeSeNa pachate bhUtimicchatA / / yAvat pitA ca mAtA ca dvAvetau nirvikAriNau / tAvatsarva parityajya putraH syAttatparAyaNaH // pitA mAtA ca suprItI syAtAM putrgunnairydi| sa putraH sakalaM dharma prApnuyAttena karmaNA / / nAsti mAtRsamaM daivaM nAsti pitRsamo guruH / tayoH pratyupakAro'pi na kathaMcana vidyate // tayornityaM priyaM kuryAt karmaNA manasA giraa| na tAbhyAmananujJAto dharmamanya samAcaret / / (51 / 35-41) Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * brahmacArIke pAlana karaneyogya niyama . 381 jyeSTha bhrAtA pitAke samAna hai; jo mUrkha usakA rakhate hue ziSTa puruSoMke gharoMse bhikSA le Aye tathA apamAna karatA hai, vaha usa pApake kAraNa mRtyuke bAda guruko nivedana kara de| phira guru usamese jitanA ghora narakameM par3atA hai| satpuruSoMke mArgapara calanevAle bhojanake liye deM, unakI AjJAke anusAra utanA hI puruSako svAmIkA sadA sammAna karanA caahiye| isa lekara maunabhAvase bhojana kre| upanayana-saMskArase yukta saMsArameM mAtAkA adhika upakAra hai; isaliye usakA zreSTha brAhmaNa bhavata' zabdakA pahale prayoga karake arthAt adhika gaurava mAnA gayA hai| mAmA, cAcA, zvazura, 'bhavati bhikSA me dehi' kahakara bhikSA maaNge| kSatriya Rtvija aura gurujanoMse 'maiM amuka hU~' aisA kahakara brahmacArI vAkyake bIcameM aura vaizya antameM 'bhavat' bole aura khar3A hokara unakA svAgata kare / yajJameM dIkSita zabdakA prayoga kare, arthAt kSatriya 'bhikSA bhavati me puruSa yadi avasthAmeM apanese choTA ho, to bhI use nAma dehi' aura vaizya 'bhikSA me dehi bhavati' khe| brahmacArI lekara nahIM bulAnA caahiye| dharmajJa puruSako ucita hai ki sabase pahale apanI mAtA, bahina athavA mausIse bhikSA vaha usase 'bhoH !' aura 'bhavat' (Apa) Adi maaNge| apane sajAtIya logoMke gharoMmeM hI bhikSA mAMge kahakara bAta kre| brAhmaNa aura kSatriya Adike dvArA bhI athavA sabhI varNaki gharase bhikSA le aaye| bhikSAke vaha sadA sAdara namaskArake yogya aura pUjanIya hai| use sambandhameM donoM hI prakArakA vidhAna milatA hai| kintu mastaka jhukAkara praNAma karanA caahiye| kSatriya Adi patita Adike gharase bhikSA lAnA varjita hai| jinake yahA~ yadi jJAna, uttama karma evaM zreSTha guNoMse yukta hote hue vedAdhyayana aura yajJoMkI paramparA baMda nahIM hai, jo apane aneka zAstroMke vidvAn hoM, to bhI brAhmaNake dvArA karmake liye sarvatra prazaMsita hai, unhIMke gharoMse jitendriya namaskArake yogya kadApi nahIM hai| brAhmaNa anya sabhI brahmacArI pratidina bhikSA le aaye| guruke kulameM bhikSA voMke logoMse svasti kahakara bole-yaha zrutikI na maaNge| apane kuTumba, kula aura sambandhiyoMke yahA~ bhI AjJA hai| eka varNake puruSako apane samAna varNavAloMko bhikSAke liye na jaay| yadi dUsare ghara na mile to praNAma hI karanA cAhiye / samasta varNoke guru brAhmaNa haiM, yathAsambhava Upara batAye hue pUrva-pUrva gRhoMkA parityAga brAhmaNoMke guru agni, haiM, strIkA ekamAtra guru pati hai aura karake bhikSA le sakatA hai| yadi pUrvakathanAnusAra yogya atithi sabakA guru hai| vidyA, karma, vaya, bhAI-bandhu ghara milanA asambhava ho jAya to samUce gA~vameM bhikSAke aura kula-ye pA~ca sammAnake kAraNa batAye gaye haiN| liye vicaraNa kre| usa samaya manako kAbUmeM rakhakara inameM pichalokI apekSA pahale uttarottara zreSTha haiN|* mauna rahe aura idhara-udhara dRSTi na ddaale| brAhmaNAdi tIna varNoMmeM jahA~ ina pA~coM se adhika evaM isa prakAra saralabhAvase AvazyakatAnusAra prabala guNa hote hai, vahI sammAnake yogya samajhA jAtA bhikSAkA saMgraha karake bhojana kre| sadA jitendriya rhe| hai| dasavIM (90 varSase UparakI) avasthAko prApta huA mauna rahakara evaM ekAgracitta ho vratakA pAlana karanevAlA zUdra bhI sammAnake yogya hotA hai| brAhmaNa, strI, rAjA, brahmacArI pratidina bhikSAke annase hI jIvana-nirvAha kare, netrahIna, vRddha, bhArase pIr3ita manuSya, rogI tathA durbalako eka sthAnakA anna na khaay| bhikSAse kiyA huA nirvAha jAneke liye mArga denA caahiye| . ....brahmacArIke liye upavAsake samAna mAnA gayA hai| brahmacArI pratidina mana aura indriyoMko saMyamameM brahmacArI bhojanako sadA sammAnakI dRSTi se dekhe| garvameM * gururagnirdvijAtInAM varNAnAM brAhmaNo guruH / patireko guruH strINAM sarvasyAbhyAgato guruH // vidyA karma vayo bandhuH kulaM bhavati pcmm| mAnyasthAnAni pazcAhuH pUrva pUrva gurUttarAt // (51 / 51-52) + pandhA deyo brAhmaNAya striyai rAjJe vicakSuSe / vRddhAya bhArabhannAya rogiNe durvalAya ca // (51 / 54) Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa Akara annako garhaNA na kre| use dekhakara harSa prakaTa diye hue jalake dvArA athavA binA yajJopavItake bhI kre| manameM prasanna ho aura saba prakArase usakA Acamana karanA niSiddha hai| khar3AU~ pahane hue athavA abhinandana kre| adhika bhojana Arogya, Ayu aura ghuTanoMke bAhara hAtha karake bhI Acamana nahIM karanA svargalokakI prAptimeM hAni pahu~cAnevAlA hai; vaha puNyakA caahiye| bolate, ha~sate, kisIkI ora dekhate tathA nAzaka aura loka-nindita hai| isaliye usakA parityAga bichaunepara leTe hue bhI Acamana karanA niSiddha hai| jisa kara denA caahiye| pUrvAbhimukha hokara athavA sUryakI ora jalako acchI taraha dekhA na gayA ho, jisameM phena Adi mu~ha karake annakA bhojana karanA ucita hai| uttarAbhimukha hoM, jo zUdrake dvArA athavA apavitra hAthoMse lAyA gayA hokara kadApi bhojana na kre| yaha bhojanakI sanAtana ho tathA jo khArA ho, aise jalase bhI Acamana karanA vidhi hai| bhojana karanevAlA puruSa hAtha-paira dho, zuddha anucita hai| Acamanake samaya a~guliyoMse zabda na kare, sthAnameM baiThakara pahale jalase Acamana kare; phira manameM dUsarI koI bAta na soce| hAthase bilor3e hue bhojanake pazcAt bhI use do bAra Acamana karanA caahiye| jalake dvArA bhI Acamana karanA niSiddha hai| brAhmaNa utane bhojana karake, jala pIkara, sokara uThanepara aura hI jalase Acamana karanepara pavitra ho sakatA hai, jo srAna karanepara, galiyoMmeM ghUmanepara, oTha cATane yA sparza hRdayataka pahu~ca ske| kSatriya kaNThataka pahu~canevAle karanepara, vastra pahananepara, vIrya, mUtra aura malakA tyAga Acamanake jalase zuddha hotA hai| vaizya jihvAse jalakA karanepara, anucita bAta kahanepara, thUkanepara, adhyayana AsvAdana mAtra kara lenese pavitra hotA hai aura strI tathA Arambha karaneke samaya, khA~sI tathA dama uThanepara, caurAhe zUdra jalake sparzamAtrase zuddha ho jAte haiN| yA zmazAnabhUmimeM ghUmakara lauTanepara tathA donoM aMgUThekI jar3ake bhItarakI rekhAmeM brAhmatIrtha batAyA saMdhyAoMke samaya zreSTha dvija Acamana kiye honepara bhI jAtA hai| a~gUThe aura tarjanIke bIcake bhAgako pitRtIrtha phira Acamana kare / cANDAloM aura mlecchoMke sAtha bAta kahate haiN| kAnI a~gulIke mUlase pIchekA bhAga karanepara, striyoM, zUdroM tathA jUThe mu~havAle puruSoMse prAjApatyatIrtha kahalAtA hai| a~guliyoMkA agrabhAga vArtAlApa honepara, jUThe mu~havAle puruSa athavA jUThe devatIrtha mAnA gayA hai| usIko ArSatIrtha bhI kahate haiN| bhojanako dekha lenepara tathA A~sU yA rakta giranepara bhI athavA a~guliyoMke mUlabhAgameM daiva aura ArSatIrtha tathA Acamana karanA caahiye| apane zarIrase striyoMkA sparza madhyameM Agreya tIrtha hai| usIko saumika tIrtha bhI kahate ho jAnepara, apane bAloM tathA khisakakara gire hue haiN| yaha jAnakara manuSya mohameM nahIM pdd'taa| brAhmaNa sadA vastrakA sparza kara lenepara dharmakI dRSTise Acamana karanA brAhmatIrthase hI Acamana kare athavA devatIrthase ucita hai| Acamanake liye jala aisA honA cAhiye, jo AcamanakI icchA rkhe| kintu pitR-tIrthase kadApi garma na ho, jisameM phena na ho tathA jo khArA na ho| Acamana na kre| pahale mana aura indriyoko saMyamameM pavitratAkI icchA rakhanevAlA puruSa sarvadA pUrvAbhimukha yA rakhakara brAhmatIrthase tIna bAra Acamana kre| phira uttarAbhimukha baiThakara hI Acamana kre| usa samaya sira aMgUTheke mUlabhAgase mu~hako poMchate hue usakA sparza athavA galeko Dhake rahe tathA bAla aura coTIko khulA kre| tatpazcAt a~gUThe aura anAmikA a~guliyoMse rkhe| kahIMse AyA huA puruSa donoM pairoMko dhoye binA donoM netroMkA sparza kre| phira tarjanI aura aMgUTheke pavitra nahIM hotaa| vidvAn puruSa sIr3hIpara yA jalameM khar3A yogase nAkake donoM chidroMkA, kaniSThA aura a~gUTheke hokara athavA pagar3I bA~dhe Acamana na kre| barasatI huI saMyogase donoM kAnoMkA, sampUrNa aMguliyoMke yogase dhArAke jalase athavA khar3A hokara yA hAthase ulIce hue hRdayakA, karatalase mastakakA aura a~gUThese donoM jalake dvArA Acamana karanA ucita nahIM hai| eka hAthase kaMdhoMkA sparza kre| Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * brahmacArI ziSyake dharma . ___383 dvija tIna bAra jo jalakA Acamana karatA hai, mUtrakA tyAga karanA caahiye| kisI per3akI chAyAmeM, usase brahmA, viSNu aura mahAdevajI tRpta hote haiM-aisA kue~ke pAsa, nadIke kinAre, gozAlA, devamandira tathA hamAre sunanemeM AyA hai| mukhakA parimArjana karanese gaGgA jalameM, rAstepara, rAkhapara, agnimeM tathA zamazAna-bhUmimeM aura yamunAko tRpti hotI hai| donoM netroMke sparzase sUrya bhI mala-mUtrakA tyAga nahIM karanA caahiye| gobarapara, aura candramA prasanna hote haiN| nAsikAke donoM chidroMkA kAThapara, bahuta bar3e vRkSapara tathA harI-bharI ghAsameM bhI sparza karanese azvinIkumAroMkI tathA kAnoMke sparzase mala-mUtra karanA niSiddha hai| khar3e hokara tathA nagna hokara vAyu aura agnikI tRpti hotI hai| hRdayake sparzase sampUrNa bhI mala-mUtrakA tyAga nahIM karanA cAhiye / parvatamaNDalameM, devatA prasanna hote haiM aura mastakake sparzase vaha advitIya purAne devAlayameM, bA~bIpara tathA kisI bhI gaDDemeM malapuruSa (antaryAmI) prasanna hotA hai| madhuparka, somarasa, mUtrakA tyAga varjita hai| calate-calate bhI pAkhAnA aura pAna, phala, mUla tathA gannA-ina sabake khAne-pInemeM pezAba nahIM karanA caahiye| bhUsI, koyale tathA ThIkarepara, manujIne doSa nahIM batAyA hai-usase mu~ha jUThA nahIM khetameM, bilameM, tIrthameM, caurAhepara athavA sar3akapara, hotaa| anna khAne yA jala pIneke liye pravRtta honevAle bagIcemeM, jalake nikaTa, Usara bhUmimeM tathA nagarake manuSyake hAthameM yadi koI vastu ho to use pRthvIpara bhItara-ina sabhI sthAnoMmeM mala-mUtrakA tyAga manA hai| rakhakara Acamanake pazcAt usapara bhI jala chir3aka denA khar3AU~ yA jUtA pahanakara, chAtA lagAkara, caahiye| jisa-jisa vastuko hAthameM liye hue manuSya antarikSameM, strI, guru, brAhmaNa, gau, devatA, devAlaya tathA apanA mu~ha jUThA karatA hai, use yadi pRthvIpara na rakhe to jalakI ora mu~ha karake, nakSatroM tathA grahoMko dekhate hue vaha svayaM bhI azuddha hI raha jAtA hai / vastra Adike viSayameM athavA unakI ora mu~ha karake tathA sUrya, candramA aura vikalpa hai-use pRthvIpara rakhA bhI jA sakatA hai aura agnikI ora dRSTi karake bhI kabhI mala-mUtrakA tyAga nahIM bhii| usakA sparza karake Acamana karanA caahiye| nahIM karanA caahiye| zauca Adi honeke pazcAt kahIM rAtake samaya jaMgalameM cora aura vyAghoMse bhare hue rAstepara kinArese lepa aura durgandhako miTAnevAlI miTTI lekara calanevAlA puruSa dravya hAthameM liye hue bhI mala-mUtrakA Alasyarahita ho vizuddha evaM bAhara nikAle hue jalase tyAga karake dUSita nahIM hotaa| yadi dinameM zauca jAnA ho hAtha AdikI zuddhi kre| brAhmaNako ucita hai ki vaha to janeUko dAhine kAnapara car3hAkara uttarAbhimukha ho reta milI huI athavA kIcar3akI miTTI na le| rAstese, mala-mUtrakA tyAga kre| yadi rAtrimeM jAnA par3e to Usara bhUmise tathA dUsaroMke zaucase bacI huI miTTIko bhI dakkhinakI ora mu~ha karake baiThanA caahiye| pRthvIko kAmameM na le| devamandirase, kue~se, gharakI dIvArase aura lakar3I, patte, miTTI, Dhele athavA ghAsase Dhakakara tathA jalase bhI miTTI na le| tadanantara, hAtha-paira dhokara apane mastakako bhI vastrase AcchAdita karake mala- pratidina pUrvokta vidhise Acamana karanA cAhiye / brahmacArI ziSyake dharma , vyAsajI kahate haiM-maharSiyo ! isa prakAra daNDa, AjJA deM, taba unake sAmane baitthe| gurukI bAtakA zravaNa mekhalA, mRgacarma Adise yukta tathA zaucAcArase sampanna aura guruke sAtha vArtAlApa-ye donoM kArya leTe-leTe na brahmacArI guruke mu~hakI ora dekhatA rahe aura jaba ve kare aura bhojana karate samaya bhI na kre| usa samaya na bulAyeM tabhI unake pAsa jAkara adhyayana kre| sadA hAtha to khar3A rahe aura na dUsarI ora mukha hI phere| guruke jor3e rahe, sadAcArI aura saMyamI bane / jaba guru baiThanekI samIpa ziSyakI zayyA aura Asana sadA nIce rahane Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . caahiye| jahA~taka gurukI dRSTi par3atI ho, vahA~taka kuza-ina vastuoMkA AvazyakatAke anusAra saMgraha manamAne Asanapara na baitthe| guruke parokSameM bhI unakA kare tathA annakI bhikSA leneke liye pratidina jAya / ghI, nAma na le| unakI cAla, unakI bolI tathA unakI namaka aura bAsI anna brahmacArIke liye varjita haiN| vaha ceSTAkA anukaraNa na kare / jahA~ gurupara lAJchana lagAyA kabhI nRtya na dekhe| sadA saGgIta Adise niHspRha rhe| jAtA ho athavA unakI nindA ho rahI ho, vahA~ kAna mUMda na sUryakI ora dekhe na dA~tana kre| usake liye striyoMke lene cAhiye athavA vahA~se anyatra haTa jAnA caahiye| dUra sAtha ekAntameM rahanA aura zUdra Adike sAtha vArtAlApa khar3A hokara, krodhameM bharakara athavA strIke samIpa rahakara karanA bhI niSiddha hai| vaha guruke ucchiSTa auSadha aura gurukI pUjA na kare / gurukI bAtoMkA pratyuttara na de| yadi atrakA svecchAse upayoga na kre| guru pAsa hI khar3e hoM to svayaM bhI baiThA na rhe| guruke . brAhmaNa guruke parityAgakA kisI taraha vicAra bhI liye sadA pAnIkA ghar3A, kuza, phUla aura samidhA lAyA manameM na laaye| yadi moha yA lobhavaza vaha unheM tyAga kre| pratidina unake A~ganameM jhAr3a dekara use lIpa-pota de to patita ho jAtA hai| jinase laukika, vaidika tathA de| guruke upabhogameM AyI huI vastuoMpara, unakI AdhyAtmika jJAna prApta kiyA jAtA hai, una gurudevase zavyA, khar3AU~, jUte, Asana tathA chAyA Adipara kabhI kabhI droha na kre| guru yadi ghamaMDI, kartavyapaira na rkhe| guruke liye dA~tana Adi lA diyA kre| jo akartavyako na jAnanevAlA aura kumArgagAmI ho to kucha prApta ho, unheM nivedana kara de| unase pUche binA kahIM manujIne usakA tyAga karanekA Adeza diyA hai| guruke na jAya aura sadA unake priya evaM hitameM saMlagna rhe| guru samIpa A jAye to unake prati bhI gurukI hI bhAMti guruke samIpa kabhI paira na phailaaye| unake sAmane jaMbhAI bartAva karanA caahiye| namaskAra karaneke pazcAt jaba ve lenA, ha~sanA, galA baiMkanA aura aMgar3AI lenA sadAke gurujI AjJA deM, taba Akara apane guruoMko praNAma liye chor3a de| samayAnusAra guruse, jabataka ki ve karanA caahiye| jo vidyAguru hoM, unake prati bhI yahI par3hAnese udAsIna na ho jAya~, adhyayana kare / guruke pAsa bartAva karanA cAhiye / jo yogI hoM, jo adharmase rokane nIce baitthe| ekAgra cittase unakI sevAmeM lagA rahe / guruke aura hitakA upadeza karanevAle hoM, unake prati bhI sadA Asana, zayyA aura savArIpara kabhI na baitthe| guru yadi gurujanocita bartAva karanA caahiye| guruke putra, gurukI daur3ate hoM to unake pIche-pIche svayaM bhI daudd'e| ve calate patnI tathA guruke bandhu-bandhavoMke sAtha bhI sadA apane hoM to svayaM bhI pIche-pIche jAya / bailagAr3I, ghor3AgAr3I, guruke samAna hI bartAva karanA ucita hai| isase kalyANa U~TagAr3I, mahalakI aTArI, kuzakI caTAI, zilAkhaNDa hotA hai| bAlaka athavA ziSya yajJakarmameM mAnanIya tathA nAvapara guruke sAtha ziSya bhI baiTha sakatA hai| puruSoMkA Adara kre| yadi gurukA putra bhI par3hAye to ziSyako sadA jitendriya, jitAtmA, krodhahIna aura guruke samAna hI sammAna pAnekA adhikArI hai| kintu pavitra rahanA caahiye| vaha sadA madhura aura hitakArI guruputrake zarIra dabAne, nahalAne, ucchiSTa bhojana karane vacana bole| candana, mAlA, svAda, zRGgAra, sIpI, tathA caraNa dhone AdikA kArya na kare / gurukI striyoMmeM prANiyoMkI hiMsA, tela kI mAliza, suramA, zarbata Adi jo unake samAna varNakI hoM, unakA gurukI bhA~ti sammAna peya, chatradhAraNa, kAma, lobha, bhaya, nidrA, gAnA-bajAnA, karanA cAhiye tathA jo samAna varNakI na ho, unakA dUsaroMko phaTakAranA, kisIpara lAJchana lagAnA, khIkI abhyutthAna aura praNAma Adike dvArA hI satkAra karanA ora dekhanA, usakA sparza karanA, dUsarekA ghAta karanA caahiye| gurupatnIke prati tela lagAne, nahalAne, zarIra tathA cugalI khAnA-ina doSoMkA yatnapUrvaka parityAga dabAne aura kezoMkA zRGgAra karane AdikI sevA na kare / kre| jalase bharA huA ghar3A, phUla, gobara, miTTI aura yadi gurukI strI yuvatI ho to usakA caraNa-sparza karake Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] . brahmacArI ziSyake dharma . 385 praNAma nahIM karanA cAhiye; apitu 'maiM amuka hai, yaha brAhmaNo ! viprako adhyayanake Adi aura antameM bhI kahakara pRthvIpara hI mastaka TekanA caahiye| satpuruSoMke vidhipUrvaka praNavakA japa karanA caahiye| pratidina pahale dharmakA nirantara smaraNa karanevAle ziSyako ucita hai ki vedako aJjali dekara usakA adhyayana karAnA caahiye| vaha bAharase Anepara pratidina gurupatnIkA caraNa-sparza evaM veda sampUrNa bhUtoMke sanAtana netra hai; ataH pratidina unakA praNAma kre| mausI, mAmI, sAsa, buA-ye saba adhyayana kare anyathA vaha brAhmaNatvase gira jAtA hai| jo gurupatnIke samAna hai| ataH gurupatrIkI bhA~ti inakA bhI nityaprati RgvedakA adhyayana karatA hai, vaha dUdhakI Adara karanA caahiye| apane bar3e bhAiyoMkI savarNa Ahutise; jo yajurvedakA pATha karatA hai, vaha dahIse; jo striyoMkA pratidina caraNa-sparza karanA ucita hai| paradezase sAmavedakA adhyayana karatA hai, vaha ghIkI AhutiyoMse Anepara apane kuTumbI aura sambandhiyoMkI sabhI zreSTha tathA jo atharvavedakA pATha karatA hai, vaha sadA madhuse striyoMke caraNoMmeM mastaka jhukAnA caahiye| buA, mausI devatAoMko tRpta karatA hai| una devatAoMke samIpa tathA bar3I bahinake sAtha mAtAkI hI bhA~ti bartAva karanA niyamapUrvaka nityakarmakA Azraya le vanameM jA ekAgra cAhiye, ina sabakI apekSA mAtAkA gaurava adhika hai| citta ho gAyatrIkA japa kre| pratidina adhika jo isa prakAra sadAcArase sampanna, apane manako se-adhika eka hajAra, madhyama sthitimeM eka sau athavA vazameM rakhanevAlA aura dambhahIna ziSya ho, use pratidina kama-se-kama dasa bAra gAyatrI devIkA japa karanA cAhiye; veda, dharmazAstra aura purANoMkA adhyayana karAnA caahiye| yaha japayajJa kahA gayA hai| bhagavAnne gAyatrI aura jaba ziSya sAlabharataka gurukulameM nivAsa kara le aura vedoMko tarAjUpara rakhakara tolA thA, eka ora cAroM veda usa samayataka guru use jJAnakA upadeza na kare to vaha the aura eka ora kevala gAyatrI mantra / donoMkA palar3A apane pAsa rahanevAle ziSyake sAre pApoMko hara letA hai| barAbara rhaa| dvijako cAhiye ki vaha zraddhAlu evaM AcAryakA putra, sevAparAyaNa, jJAna denevAlA, dharmAtmA, ekAgra citta hokara pahale oGkArakA aura phira pavitra, zaktizAlI, anna denevAlA, pAnI pilAnevAlA, vyAhRtiyoMkA uccAraNa karake gAyatrIkA uccAraNa kare / pUrva sAdhu puruSa aura apanA ziSya-ye dasa prakArake puruSa kalpameM 'bhUH', 'bhuvaH' aura 'sva:'-ye tIna sanAtana dharmataH par3hAneke yogya haiN|* kRtajJa, droha na rakhanevAlA, mahAvyAhatiyA~ utpanna huI, jo saba prakArake amaGgalakA medhAvI, guru banAnevAlA, vizvAsapAtra aura priya-ye chaH nAza karanevAlI haiN| ye tInoM vyAhRtiyA~ kramazaH pradhAna, prakArake dvija vidhipUrvaka adhyayana karAneke yogya haiN| puruSa aura kAlakA, viSNu, brahmA aura mahAdevajIkA ziSya Acamana karake saMyamazIla ho uttarAbhimukha tathA sattvaguNa, rajoguNa aura tamoguNakA pratIka mAnI baiThakara pratidina svAdhyAya kre| guruke caraNoMmeM praNAma gayI haiN| pahale 'oM usake bAda 'brahma' tathA usake karake unakA mu~ha johatA rahe / jaba guru kaheM-'saumya ! pazcAt gAyatrImantra-ina sabako milAkara yaha mahAyoga Ao, par3ho,' taba unake pAsa jAkara pATha par3he aura jaba nAmaka mantra banatA hai, jo sArase bhI sAra batAyA gayA ve kaheM ki 'aba pATha baMda karanA cAhiye', taba pATha baMda hai| jo brahmacArI pratidina isa vedamAtA gAyatrIkA artha kara de| agnike pUrva Adi dizAoMmeM kuza bichAkara samajhakara japa karatA hai, vaha paramagatiko prApta hotA hai| unakI upAsanA kre| tIna prANAyAmoMse pavitra hokara gAyatrI vedoMkI jananI hai, gAyatrI sampUrNa saMsArako pavitra brahmacArI OMkArake japakA adhikArI hotA hai| karanevAlI hai| gAyatrIse bar3hakara dUsarA koI japane yogya * AcAryaputraH zuzrapurzAnado dhArmikaH zuciH / zakto'nnado'myudaH sAdhuH svo'dhyApyA daza dharmataH // (53 / 40) * gAyatrI caiva vedAMza tulayAtolayatprabhuH / ekatazcaturo vedA gAyatrI ca tathaikataH // (53 / 52) Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ***********..............................*********** mantra nahIM hai| yaha jAnakara manuSya mukta ho jAtA hai| * dvijavaro! ASAr3ha, zrAvaNa athavA bhAdoMkI pUrNimAko vedoMkA upAkarma batAyA gayA hai arthAt ukta tithise vedoMkA svAdhyAya prArambha kiyA jAtA hai| jabataka sUrya dakSiNAyanake mArgapara calate haiM, tabataka arthAt sAr3he cAra mahIne pratidina pavitra sthAnameM baiThakara brahmacArI ekAgratApUrvaka vedoMkA svAdhyAya kre| tatpazcAt dvija puSyanakSatrameM gharake bAhara jAkara vedoMkA utsarga-- svAdhyAyakI samApti kre| zuklapakSameM prAtaHkAla aura kRSNapakSameM saMdhyAke samaya vedoMkA svAdhyAya karanA cAhiye / oGkArastatparaM brahma sAvitrI yo'dhIte 'hanyahanyetAM gAyatrI gAyatrI vedajananI gAyatrI vedoMkA adhyayana, adhyApana prayatnapUrvaka abhyAsa karanevAle puruSako nIce likhe anadhyAyoMke samaya sadA hI adhyayana baMda rakhanA caahiye| yadi rAtameM aisI teja havA cale, jisakI sanasanAhaTa kAnoMmeM gU~ja uThe tathA dinameM dhUla ur3AnevAlI A~dhI calane lage to anadhyAya hotA hai| yadi bijalIkI camaka, meghoMkI garjanA, vRSTi tathA mahAn ulkApAta ho to prajApati manune akAlika anadhyAya batAyA hai - aise avasaroMpara usa samayase lekara dUsare dina usI samayataka adhyayana roka denA ucita hai| yadi agnihotrake liye agni prajvalita karanepara ina utpAtoMkA udaya jAna par3e to varSAkAlameM anadhyAya samajhanA cAhiye tathA varSAse bhinna RtumeM yadi bAdala dIkha bhI jAya to adhyayana roka denA caahiye| varSARtumeM aura usase bhinna kAlameM bhI yadi utpAta sUcaka zabda, bhUkampa, candra-sUryAdi jyotirmaya grahoMke upadrava hoM to akAlika (usa samayase lekara dUsare dina usI samayataka ) anadhyAya samajhanA caahiye| yadi prAtaH kAlameM homAni prajvalita honepara bijalIkI gar3agar3AhaTa aura meghakI garjanA sunAyI de to sajyoti anadhyAya hotA hai arthAt jyoti -- sUryake rahanetaka hI [ saMkSipta padmapurANa ************** adhyayana baMda rahatA hai| isI prakAra rAtameM bhI agni prajvalita honeke pazcAt yadi ukta utpAta ho to dinakI hI bhA~ti sajyoti-tArAoMke dIkhanetaka anadhyAya mAnA jAtA hai| dharmakI nipuNatA cAhanevAle puruSoMke liye gA~voM, nagaroM tathA durgandhapUrNa sthAnoMmeM sadA hI anadhyAya rahatA hai| gA~vake bhItara murdA rahanepara, zUdrakI samIpatA honepara ronekA zabda kAnameM par3anepara tathA manuSyoMkI bhArI bhIr3a rahanepara bhI sadA hI anadhyAya hotA hai| jalameM, AdhI rAtake samaya, mala-mUtrakA tyAga karate samaya, jUThA mu~ha rahanepara tathA zrAddhakA bhojana kara lenepara manase bhI vedakA cintana nahIM karanA caahiye| vidvAn brAhmaNa ekoddiSTa zrAddhakA nimantraNa lekara tIna dinoMtaka vedoMkA adhyayana baMda rkhe| rAjAke yahA~ sUtaka (jananAzauca ) ho yA grahaNakA sUtaka lagA ho, to bhI tIna dinoMtaka veda mantroMkA uccAraNa na kre| ekoddiSTameM sammilita honevAle vidvAn brAhmaNake zarIrameM jabataka zrAddhake candanakI sugandha aura lepa rahe, tabataka vaha veda mantrakA uccAraNa na kre| leTakara, paira phailAkara, ghuTane mor3akara tathA zUdrakA zrAddhAtra bhojana karake vedAdhyayana na kre| kuharA par3anepara, bANakA zabda honepara, donoM saMdhyAoMke samaya, amAvAsyA, caturdazI, pUrNimA tathA aSTamIko bhI vedAdhyayana niSiddha hai| vedoMke upAkarmake pahale aura utsargake bAda tIna rAtataka anadhyAya mAnA gayA hai| aSTakA tithiyoMko eka dina-rAta tathA Rtuke antakI rAtriyoMko rAtabhara adhyayana niSiddha hai| mArgazIrSa pauSa aura mAgha mAsake kRSNapakSameM jo aSTamI tithiyA~ AtI haiM, unheM vidvAn puruSoMne tIna aSTakAoMke nAmase kahA hai| baher3A, semala, mahuA, kacanAra aura kaitha-ina vRkSoMkI chAyAmeM kabhI vedAdhyayana nahIM karanA caahiye| apane sahapAThI athavA sAtha rahanevAle brahmacArI yA AcAryakI syAttaduttaram eva mantro mahAyogaH sArAt sAra udAhRtaH // vedmaatrm| vijJAyArthaM brahmacArI sa yAti paramAM gatim // lokapAvanI gAyatryA na paraM japyametadvijJAya mucyate // ( 53 / 56 - 58 ) Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * snAtaka aura gRhasthake dhokA varNana . 387 mRtyu ho jAnepara tIna rAtataka anadhyAya mAnA gayA hai| bAta nahIM karanI caahiye| dvijako kevala vedoMke pATha ye avasara vedapAThI brAhmaNoMke liye chidrarUpa hai, ataH mAtrase hI saMtoSa nahIM kara lenA caahiye| jo kevala pATha anadhyAya kahe gaye haiN| inameM adhyayana karanese rAkSasa mAtrameM lagA raha jAtA hai, vaha kIcar3ameM pha~sI huI gaukI hiMsA karate haiM; ataH ina anadhyAyoMkA tyAga kara denA bhA~ti kaSTa uThAtA hai| jo vidhipUrvaka vedakA adhyayana caahiye| nitya karmameM anadhyAya nahIM hotA / saMdhyopAsana karake usake arthakA vicAra nahIM karatA, vaha mUr3ha evaM bhI barAbara calatA rahatA hai| upAkarmameM, utsargameM, zUdrake samAna hai| vaha supAtra nahIM hotA* / yadi koI homake antameM tathA aSTakAkI Adi tithiyoMko vAyuke sadAke liye gurukulameM vAsa karanA cAhe to sadA udyata calate rahanepara bhI svAdhyAya karanA caahiye| vedAGgoM, rahakara zarIra chUTanetaka gurukI sevA karatA rhe| vanameM itihAsa-purANoM tathA anya dharmazAstroMke liye bhI jAkara vidhivat agnimeM homa kare tathA brahmaniSTha evaM anadhyAya nahIM hai| ina sabako anadhyAyakI koTise ekAgracitta hokara sadA svAdhyAya karatA rahe / vaha bhikSAke pRthak samajhanA caahiye| annapara nirbhara rahakara yogayukta ho sadA gAyatrIkA japa aura yaha maiMne brahmacArIke dharmakA saMkSepase varNana kiyA zatarudriya tathA vizeSataH upaniSadoMkA abhyAsa karatA hai| pUrvakAlameM brahmAjIne zuddha antaHkaraNavAle RSiyoMke rahe / vedAdhyayanake viSayameM jo yaha parama prAcIna vidhi hai, sAmane isa dharmakA pratipAdana kiyA thaa| jo dvija vedakA isakA bhalIbhA~ti maiMne ApalogoMse varNana kiyA hai| adhyayana na karake dUsare zAstroMmeM parizrama karatA hai, vaha pUrvakAlameM zreSTha maharSiyoMke pUchanepara divyazaktisampanna mUr3ha aura vedabAhya mAnA gayA hai| dvijAtiyoMko usase svAyambhuva manune isakA pratipAdana kiyA thaa| snAtaka aura gRhasthake dharmokA varNana vyAsajI kahate haiM-brAhmaNo! zreSTha brahmacArI jUtA tathA soneke kuNDala dhAraNa karane cAhiye / brAhmaNa apanI zaktike anusAra eka, do, tIna athavA cAroM vedoM sonekI mAlAke sivA dUsarI koI lAla raGgakI mAlA na tathA vedAGgoMkA adhyayana karake unake arthako bhalIbhAMti dhAraNa kre| vaha sadA zveta vastra pahane, uttama gandhakA hRdayaGgama karake brahmacarya-vratakI samAptikA srAna kare / / sevana kare aura veSa-bhUSA aisI rakhe, jo dekhane meM priya guruko| dakSiNArUpameM dhana dekara unakI AjJA le sAna jAna pdd'e| dhana rahate hue phaTe aura maile vastra na phne| karanA caahiye| vratako pUrA karake manako kAbUme adhika lAla aura dUsareke pahane hue vastra, kuNDala, rakhanevAlA samartha puruSa snAtaka honeke yogya hai| vaha mAlA, jUtA aura khar3AU~ko apane kAmameM na laaye| bA~sakI char3I, adhovastra tathA uttarIya (cAdara) dhAraNa yajJopavIta, AbhUSaNa, kuza aura kAlA mRgacarma-inheM kre| eka jor3A yajJopavIta aura jalase bharA huA apasavya bhAvase na dhAraNa kre| apane yogya strIse kamaNDalu dhAraNa kre| bAla aura nakha kaTAkara snAna vidhipUrvaka vivAha kare / strI zubha guNoMse yukta, rUpavatI, Adise zuddha ho use chAtA, sApha pagar3I, khar3AU~ yA sulakSaNA aura yonigata doSoMse rahita honI caahiye| * yo'nyatra kurute yalamanadhItya zruti dvijaH / sa sammUDho na sambhASyo vedabAyo dvijaatibhiH|| na vedapAThamAtreNa saMtuSTo vai bhavet dvijaH / pAThamAtrAvasanastu paGke gauriva sIdati // yo'dhItya vidhivadveda vedArtha na vicArayet / sa sammUDhaH zUdrakalpaH pAtratAM na prapadyate // (53 / 84-86) vidaM vedI tathA vedAn vedAGgAni tathA dvijAH / adhItya cAdhigamyAthai tataH sAyAd dvijottamaH // (54 / 1) Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 * arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mAtAke gotrameM jisakA janma na huA ho, jo apane gotrameM pitaroMkA zrAddha karanevAlA gRhastha mukta ho jAtA hai| utpanna na huI ho tathA uttama zIla aura pavitratAse yukta mAtA-pitAke hitameM saMlagna, brAhmaNoMke kalyANameM tatpara, ho, aisI bhAryAse brAhmaNa vivAha kre| jabataka putrakA dAtA, yAjJika aura vedabhakta gRhastha brahmalokameM pratiSThita janma na ho, tabataka kevala RtukAlameM strIke sAtha hotA hai| sadA hI dharma, artha evaM kAmakA sevana karate samAgama kre| isake liye zAstroMmeM jo niSiddha dina haiM, hue pratidina devatAoMkA pUjana kare aura zuddhabhAvase unakA yalapUrvaka tyAga kre| SaSThI, aSTamI, pUrNimA, unake caraNoMmeM mastaka jhukaaye| balivaizvadevake dvArA dvAdazI tathA caturdazI-ye tithiyA~ strI-samAgamake liye sabako annakA bhAga de| nirantara kSamAbhAva rakhe aura niSiddha haiN| ukta niyamoMkA pAlana karanese gRhastha bhI sabapara dayAbhAva banAye rhe| aise puruSako hI gRhastha sadA brahmacArI hI mAnA jAtA hai| vivAha-kAlakI kahA gayA hai; kevala gharameM rahanese koI gRhastha nahIM agniko sadA sthApita rakhe aura usameM agnidevatAke ho sktaa| nimitta pratidina havana kre| snAtaka puruSa ina pAvana kSamA, dayA, vijJAna, satya, dama, zama, sadA niyamoMkA sadA hI pAlana kre| adhyAtmacintana tathA jJAna-ye brAhmaNake lakSaNa haiN| apane [varNa aura Azramake liye vihita] vedokta zreSTha brAhmaNako ucita hai ki vaha vizeSataH ina guNoMse karmakA sadA Alasya chor3akara pAlana karanA caahiye| jo kabhI cyuta na ho| apanI zaktike anusAra dharmakA nahIM karatA, vaha atyanta bhayaMkara narakoMmeM par3atA hai| sadA anuSThAna karate hue nindita koko tyAga de| moharUpI saMyamazIla rahakara vedoMkA abhyAsa kare, paJca mahAyajJoMkA kIcar3ako dhokara parama uttama jJAnayogako prApta karake tyAga na kare, gRhasthocita samasta zubha kArya aura gRhastha puruSa saMsAra-bandhanase mukta ho jAtA hai-isameM saMdhyopAsana karatA rhe| apane samAna tathA apanese bar3e anyathA vicAra nahIM karanA caahiye| puruSoMke sAtha mitratA kare, sadA hI bhagavAnakI zaraNameM nindA, parAjaya, AkSepa, hiMsA, bandhana aura vadhako rhe| devatAoMke darzanake liye yAtrA kare tathA patnIkA tathA dUsaroMke krodhase utpanna honevAle doSoMko saha lenA pAlana-poSaNa karatA rhe| vidvAn puruSa logoMmeM apane kSamA hai| apane duHkhameM karuNA tathA dUsaroke duHkhameM kiye hue dharmakI prasiddhi na kare tathA pApako bhI na sauhArda-nehapUrNa sahAnubhUtike honeko muniyoMne dayA chipaaye| sampUrNa prANiyoMpara dayA karate hue sadA apane kahA hai, jo dharmakA sAkSAt sAdhana hai| chahoM aGga, cAroM hitakA sAdhana kre| apanI vaya, karma, dhana, vidyA, uttama veda, mImAMsA, vistRta nyAya-zAstra, purANa aura kula, deza, vANI aura buddhike anurUpa AcaraNa karate dharmazAstra-ye caudaha vidyAe~ haiN| ina caudaha vidyAoMko hue sadA vicaraNa karatA rhe| zrutiyoM aura smRtiyoMmeM yathArtharUpase dhAraNa karanA-isIko vijJAna samajhanA jisakA vidhAna ho tathA sAdhu puruSoMne jisakA bhalIbhA~ti caahiye| jisase dharmakI vRddhi hotI hai| vidhipUrvaka sevana kiyA ho, usI AcArakA pAlana kare; anya vidyAkA adhyayana karake tathA dhanakA upArjana kara kAryoMke liye kadApi ceSTA na kre| jisakA usake dharma-kAryakA anuSThAna kare-ise bhI vijJAna kahate haiN| pitAne anusaraNa kiyA ho tathA jisakA pitAmahoMne satyase manuSyalokapara vijaya pAtA hai, vaha satya hI parama kiyA ho, usI vRttise vaha bhI satpuruSoMke mArgapara cale; pada hai| jo bAta jaise huI ho use usI rUpameM kahaneko usakA anusaraNa karanevAlA puruSa doSakA bhAgI nahIM manISI puruSoMne satya kahA hai| zarIrakI uparAmatAkA nAma hotaa| pratidina svAdhyAya kare, sadA yajJopavIta dhAraNa dama hai| buddhikI nirmalatAse zama siddha hotA hai| akSara kiye rahe tathA sarvadA satya bole| krodhako jIte aura (avinAzI) padako adhyAtma samajhanA cAhiye; jahA~ lobha-mohakA parityAga kara de| gAyatrIkA japa tathA jAkara manuSya zokameM nahIM pdd'taa| jisa vidyAse SaDvidha Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * snAtaka aura gRhasthake dhokA varNana . 389 aizvaryayukta parama devatA sAkSAt bhagavAn haSIkezakA jJAna manase cintana bhI na kre| dharmapara calanese kaSTa ho, to hotA hai, use jJAna kahA gayA hai| jo vidvAn brAhmaNa usa bhI adharmakA AcaraNa nahIM karanA cAhiye, kyoMki jJAnameM sthita, bhagavatparAyaNa, sadA hI krodhase dUra dharma-devatA sAkSAt bhagavAna ke svarUpa haiM; ve hI saba rahanevAlA, pavitra tathA mahAyajJake anuSThAnameM tatpara prANiyoMkI gati haiN| dvija saba bhUtoMkA priya karanevAlA rahanevAlA hai, vaha usa uttama padako prApta kara letA hai| bane; dUsaroMke prati drohabhAvase kiye jAnevAle karmameM mana yaha manuSya-zarIra dharmakA Azraya hai, isakA yatnapUrvaka na lagAye; vedoM aura devatAoMkI nindA. na kare tathA pAlana karanA cAhiye; kyoMki dehake binA koI bhI puruSa nindA karanevAloMke sAtha nivAsa bhI na kare / jo brAhmaNa paramAtmA zrIviSNukA jJAna nahIM prApta kara sktaa| dvijako pratidina niyamapUrvaka rahakara pavitratAke sAtha isa cAhiye ki vaha sadA niyamapUrvaka rahakara dharma, artha aura dharmAdhyAyako par3hatA, par3hAtA athavA sunAtA hai, vaha kAmake sAdhanameM lagA rhe| dharmahIna kAma yA arthakA kabhI brahmalokameM pratiSThita hotA hai|* . , ... * zrutismRtyuditaH samyaksAdhubhiryaca sevitaH / tamAcAra niSeveta nehetAnyatra khiNcit|| yenAsya pitaro mAtA yena yAtAH pitAmahAH / tena yAyAt satAM mArga tena gacchanna duSyati // .... nitya svAdhyAyazIlaH sthAniya yajJopavItavAn / satyavAdI jitakrodho lobhamohavivarjitaH // sAvitrIjApanirataH zrAddhanmucyate gRhii| mAtApitrohite yukto brAhmaNasya hite rtH|| dAtA yajvA vedabhakto brahmaloke mahIyate / trivargasevI satataM devAnAM ca samarcanam // kuryAdAharaharnityaM namasyetprayataH surAn / vibhAgazIlaH satataM kSamAyukto dayAlukaH // "" gRhasthastu samAkhyAto na gRheNa gRhI bhvet|| kSamA dayA ca vijJAnaM satyaM caiva damaH zamaH / adhyAtmanityatA jJAnametad braahmnnlkssnnm|| etasmAna pramAdyeta vizeSeNa hijottamaH / yathAzakti caran dharma ninditAni vivarjayet // vidhUya mohakalilaM lazyA yogmnuttmm| gRhastho mukhyate bandhAnAtra kAryA vicAraNA // vigahA~tijayApahisAbandhavadhAtmanAma anyamanyasamatthAnAM doSANAM maryaNa bhamA svaduHkheSu ca kAruNyaM paraduHkheSu sauhdm| dayeti munayaH prAhaH sAkSAddharmasya saadhnm|| . .. aGgAni vedAsatvAro mImAMsA nyAyavistaraH / purANa dharmazAstraM ca vidyA etaashcturdsh||-- - caturdazAnAM vidyAnAM dhAraNA hi yathArthataH / vijJAnamiti tadvidyAdhena dharmo vivardhate // ...... adhIlya vidhivadvidyAmartha caivopalabhya tu / dharmakarmANi kurvIta hyetdvijnyaanmucyte|| satyana lAka jayati satyaM tat paramaM padamA yathAbhatApramAda ta satyamArgISiNaH damaH zarIroparatiH zamaH prajJAprasAdataH / adhyAtmamakSaraM vidyAttatra gatvA na zocati // yayA sa devo bhagavAn vidyayA vidyate paraH / sAkSAdeva hRSIkezAjJAnamiti kIrtitam / / taniSThastatparo vidvAn nityamakrodhanaH zuciH / mahAyajJaparo vipro labhate tdnuttmm|| dharmasyAyatanaM . yatrAccharIra pripaalyet| na hi dehaM vinA viSNuH pururvidyate paraH // ........ nityaM dharmArthakAmeSu yujyeta niyato dvijaH / na dharmavarjitaM kAmamathai vA manasA smaret // sIdanapi hi dharmeNa na svadharma samAcaret / dharmo hi bhagavAn devo gatiH sarveSu jntue|| bhUtAnAM priyakArI sthAna paradrohakarmadhIH / na vedadevatAnindA kuryAtakSa na svset|| yastvima niyato vipro dharmAdhyAyaM paThecchuciH / adhyApayecvayed vA brahmaloke mahIyate // . . .. - (54 / 18-41), . .. ... Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa - vyAvahArika ziSTAcArakA varNana vyAsajI kahate hai-brAhmaNo! kisI bhI adhikArI nahIM hai-yahI maryAdA hai| jo vAstavameM prANIkI hiMsA na kre| kabhI jhUTha na bole| ahita aliGgI hai-jisane kisI AzramakA cihna nahIM grahaNa karanevAlA tathA apriya vacana muMhase na nikaale| kabhI kiyA hai, vaha bhI yadi dikhAveke taurapara AzramavizeSakA corI na kre| kisI dUsarekI vastu-cAhe vaha tinakA, cihna-usakI veSa-bhUSA dhAraNa karake jIvikA calAtA sAga, miTTI yA jala hI kyoM na ho-curAnevAlA manuSya hai to vaha vAstavika liGgI (AzramacihadhArI) puruSake narakameM par3atA hai| rAjAse, zUdrase, patitase tathA dUsare pApako grahaNa karatA hai tathA tiryamyonimeM janma letA hai| kisIse bhI dAna na le| yadi vidvAn brAhmaNa asamartha nIca puruSase yAcanA, yonisambandha, sahavAsa aura ho-usakA dAna liye binA kAma na cale, to bhI use bAtacIta karanevAlA dvija gira jAtA hai; ataH ina saba nindita puruSoMko to tyAga hI denA caahiye| kabhI yAcaka bAtoMse yatnapUrvaka dUra rahanA caahiye| devadroha aura na bane; [yAcanA kare bhI, to] eka hI puruSase dubArA gurudroha na kare; devadrohase bhI gurudroha koTi-koTigunA yAcanA na kre| isa prakAra sadA yA bAraMbAra mAMganevAlA adhika hai| tathA usase bhI karor3agunA adhika hai dUsare yAcaka kabhI-kabhI durbuddhi dAtAkA prANa bhI le letA hai| logoMpara lAJchana lagAnA aura Izvara tathA paralokapara zreSTha dvija vizeSataH devasambandhI dravyakA apaharaNa na kare avizvAsa karanA / kutsita vicAra, kriyAlopa, vedoMke na tathA brAhmaNakA dhana to kabhI Apatti par3anepara bhI na le| par3hane aura brAhmaNakA tiraskAra karanese uttama kula bhI viSako viSa nahIM kahate; brAhmaNa aura devatAkA dhana adhama ho jAte haiN| asatyabhASaNa, parastrIsaMgama, hI viSa kahalAtA hai; ataH sarvadA prayalapUrvaka usase abhakSyabhakSaNa tathA apane kuladharmake viruddha AcaraNa bacA rhe|* karanese kulakA zIghra hI nAza ho jAtA hai| dvijo ! devapUjAke liye sadA eka hI sthAnase jo gA~va adhArmikoMse bharA ho tathA jahA~ rogoMkI mAlikakI AjJA liye binA phUla nahIM tor3ane caahiye| adhikatA ho, vahA~ nivAsa na kre| zUdrake rAjyameM tathA vidvAn puruSa kevala dharmakAryake liye dUsareke ghAsa, pAkhaNDiyoMse ghire hue sthAnameM bhI na rhe| dvija himAlaya lakar3I, phala aura phUla le sakatA haikintu inheM sabake aura vindhyAcalake tathA pUrvasamudra aura pazcimasamudrake sAmane-dikhAkara le jAnA cAhiye / jo isa prakAra nahIM bIcake pavitra dezako chor3akara anyatra nivAsa na kre| karatA, vaha gira jAtA hai| vipragaNa ! jo loga kahIM jisa dezameM kRSNasAra mRga sadA svabhAvataH vicaraNa karatA mArgameM hoM aura bhUkhase pIDita hoM, ve hI kisI khetase hai athavA pavitra evaM prasiddha nadiyA~ pravAhita hotI haiM, muTThIbhara tila, mUMga yA jau Adi le sakate haiM anyathA vahIM dvijako nivAsa karanA caahiye| zreSTha dvijako ucita jo bhUkhe evaM rAhI na hoM, ve una vastuoMko leneke hai ki nadI-taTase Adhe kosakI bhUmi chor3akara anyatra * na hisyAt sarvabhUtAni nAnRtaM vA vadet kvacit / nAhitaM nApriyaM vAcyaM na stenaH syAt kadAcana // tRNaM vA yadi vA zArka mRda vA jalameva vA / parasyApaharajanturnaraka pratipadyate // na rAjJaH pratigRhIyAna zUdrAt patitAdapi / na cAnyasmAdazaktazceninditAn varjayed budhaH / / nityaM yAcanako na sthAt punastaM naiva yAcayet / prANAnapaharatyevaM yAcakastasya durmateH // na devadravyahArI syAd vizeSeNa dvijottamaH / brahmasva vA nApaharedApatsvapi kadAcana // na viSa viSamityAhubrahmasvaM viSamucyate / devasvaM cApi yatnena sadA pariharettataH // (55 / 1-6) + anRtAt pAradAryAkSa tathAbhakSyasya bhakSaNAt / agotradharmAcaraNAt kSipraM nazyati vai kulm|| (55 / 18) Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * vyAvahArika ziSTAcArakA varNana * 391 nivAsa na kre| cANDAloMke gA~vake samIpa nahIM rahanA guru aura brAhmaNake liye kiye jAnevAle dAnameM rukAvaTa caahiye| patita, cANDAla, pulkasa (niSAdase zUdrAmeM na ddaale| apanI prazaMsA na kare tathA dUsarekI nindAkA utpanna), mUrkha, abhimAnI, antyaja tathA antyAvasAyI tyAga kara de| vedanindA aura devanindAkA yatnapUrvaka (niSAdakI strImeM cANDAlase utpanna) puruSoMke sAtha tyAga kre|* munIzvaro ! jo dvija devatAoM, RSiyoM kabhI nivAsa na kare / eka zayyApara sonA, eka Asanapara athavA vedoMkI nindA karatA hai, zAstroMmeM usake uddhArakA sthita honA, eka paMktimeM baiThanA, eka bartanameM khAnA, koI upAya nahIM dekhA gayA hai| jo guru, devatA, veda dUsaroMke pake hue annako apane annameM milAkara bhojana athavA usakA vistAra karanevAle itihAsa-purANakI karanA, yajJa karanA, par3hAnA, vivAha-sambandha sthApita nindA karatA hai, vaha manuSya sau karor3a kalpase adhika karanA, sAtha baiThakara bhojana karanA, sAtha-sAtha par3hanA kAlataka raurava narakameM pakAyA jAtA hai| jahA~ inakI aura eka sAtha yajJa karAnA ye saMkaratAkA prasAra nindA hotI ho, vahA~ cupa rahe; kucha bhI uttara na de| kAna karanevAle gyAraha sAMkaryadoSa batAye gaye haiN| samIpa baMda karake vahA~se calA jAya / nindA karanevAlekI ora rahanese bhI manuSyoMke pApa eka-dUsaremeM phaila jAte haiN| dRSTipAta na kare / vidvAn puruSa dUsaroMkI nindA na kre| isaliye pUrA prayatna karake sAMkaryadoSase bacanA caahiye| acche puruSoMke sAtha kabhI vivAda na kare, pApiyoMke jo rAkha Adise sImA banAkara eka paMktimeM baiThate aura pApakI carcA na kre| jinapara jhUThA kalaGka lagAyA jAtA eka-dUsarekA sparza nahIM karate, unameM saMkaratAkA doSa hai; una manuSyoMke ronese jo A~sU girate haiM, ve mithyA nahIM aataa| agni, bhasma, jala, vizeSataH dvAra, khaMbhA kalaGka lagAnevAloMke putroM aura pazuokA vinAza kara tathA mArga-ina chaHse paMktikA bheda (pRthakkaraNa) DAlate haiN| brahmahatyA, surApAna, corI aura gurupatrIgamana hotA hai| Adi pApoMse zuddha honekA upAya vRddha puruSoMne dekhA hai; akAraNa vaira na kare, vivAdase dUra rahe, kisIkI kintu mithyA kalaGka lagAnevAle manuSyakI zuddhikA koI cugalI na kare, dUsareke khetame caratI huI gaukA samAcAra upAya nahIM dekhA gayA hai| kadApi na khe| cugalakhorake sAtha na rahe, kisIko binA kisI nimittake sUrya aura candramAko cubhanevAlI bAta na khe| sUryamaNDalakA gherA, indradhanuSa- udayakAlameM na dekhe; usI prakAra asta hote hue. jalameM bANase prakaTa huI Aga, candramA tathA sonA-ina pratibimbita, meghase Dhake hue, AkAzake madhyameM sthita, sabakI ora vidvAn puruSa dUsarekA dhyAna AkRSTa na kre| chipe hue tathA darpaNa AdimeM chAyAke rUpameM dRSTigocara bahuta-se manuSyoM tathA bhAI-bandhuoMke sAtha virodha na hote hue sUrya-candramAko bhI na dekhe| naMgI strI aura naMge kre| jo bartAva apane liye pratikUla jAna par3e, use puruSakI ora bhI kabhI dRSTipAta na kre| mala-mUtrako na dUsaroke liye bhI na kre| dvijavaro ! rajasvalA strI dekhe; maithunameM pravRtta puruSakI ora dRSTi na ddaale| vidvAn athavA apavitra manuSyake sAtha bAtacIta na kare / devatA, puruSa apavitra avasthAmeM sUrya, candramA Adi grahoMkI *na cAtmAnaM prazaMsetA paranindI ca varjayet / vedanindA devanindA prayatnena vivarjayet // (55135) + nindayedA guruM devaM vedaM vA sopavRMhaNam / kalpakoTizarta sAgraM raurave pacyate nrH|| tUSNImAsIta nindAyaryA na brUyAt kiJcidutaram / karNI pidhAya gantavyaM na cainamavalokayet // (55 / 37-38) * nRNAM mithyAbhizastAnA patantyaNi rodanAt / tAni putrAn pazUn ghanti teSAM mithyaabhishNsinaam|| brahmahatyAsurApAne steye guGginAgame / dRSTa vai zodhana vRddhanAsti mithyAbhizaMsini // (55 / 41-42) Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 wwwwww * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ora na dekhe / ucchiSTa avasthAmeM yA kapar3ese apane sAre badanako Dhakakara dUsarese bAta na kre| krodhameM bhare hue guruke mukhapara dRSTi na ddaale| tela aura jalameM apanI parachAI na dekhe| bhojana samApta ho jAnepara jUThI paMktikI ora dRSTipAta na kre| bandhanase khule hue aura matavAle hAthIkI ora dRSTi na ddaale| patnIke sAtha bhojana na kre| bhojana karatI, chakatI, jaMbhAI letI aura apanI maujase Asanapara baiThI huI bhAryAkI ora dRSTipAta na kre| buddhimAn puruSa kisI zubha yA azubha vastuko na to lA~ghe aura na usapara paira hI rkhe| kabhI krodhake adhIna nahIM honA caahiye| rAga aura dveSakA tyAga karanA cAhiye tathA lobha, dambha, avajJA, doSadarzana, jJAnanindA, IrSyA, mada, zoka aura moha Adi doSoMko chor3a denA caahiye| kisIko pIr3A na de| putra aura ziSyako zikSAke liye tAr3anA de| nIca puruSoMkI sevA na kare tathA kabhI tRSNAmeM mana na lgaaye| dInatAko yalapUrvaka tyAga de vidvAn puruSa kisI viziSTa vyaktikA anAdara na kre| I nakhase dharatI na kurede / gauko jabardastI na bitthaaye| sAtha-sAtha yAtrA karanevAleko kahIM Thaharane yA bhojana karaneke samaya chor3a na de| nagna hokara jalameM praveza na kre| agniko na laaNge| mastakapara lagAnese bace hue telako zarIrameM na lgaaye|* sA~poM aura hathiyAroMse khilavAr3a na kreN| apanI indriyoMkA sparza na kreN| romAvaliyoM tathA gupta aGgoko bhI na chUe aziSTa manuSyake sAtha yAtrA na kre| hAtha, paira, vANI, netra, zizra, udara tathA kAna Adiko caJcala na hone de| apane zarIra aura natra Adise bAjekA kAma na le| aJjalise jalana piiye| pAnIpara kabhI paira yA hAthase AghAta na kre| IMTeM mArakara kabhI phala yA mUla na todd'e| mlecchoMkI bhASA na siikhe| pairase Asana na khiiNce| buddhimAn puruSa akAraNa nakha tor3anA, tAla ThoMkanA, dharatIpara rekhA khIMcanA yA aGgako masalanA Adi vyarthakA kArya na kre| khAdya [ saMkSipta padmapurANa ******** vyarthakI ceSTA na kare / 1 I padArthako godameM lekara na khAya nAca-gAna na kre| bAje na bjaaye| donoM hAtha saTAkara apanA sira na khujlaaye| juA na khele| daur3ate hue na cale pAnImeM pezAba yA pAkhAnA na kre| jUThe mu~ha baiThanA yA leTanA niSiddha hai| nagna hokara snAna na kre| calate hue na pddh'e| dA~toMse nakha aura roe~ na kATe soye hueko na jgaaye| saberekI dhUpakA sevana na kre| citAke dhue~se bacakara rhe| sUne gharameM na soye| akAraNa na thUke / bhujAoMse tairakara nadI pAra na kre| pairase kabhI paira na dhoye pairoMko AgameM na tpaaye| kA~sIke bartanameM paira na dhulaaye| devatA, brAhmaNa, gau, vAyu, agni, rAjA, sUrya tathA candramAkI ora pA~va na pasAre azuddha avasthAmeM zayana, yAtrA, svAdhyAya, snAna, bhojana tathA bAhara prasthAna na kre| donoM saMdhyAoM tathA madhyAhnake samaya zayana, kSaurakarma, snAna, ubaTana, bhojana tathA yAtrA na kre| brAhmaNa jUThe mu~ha gau, brAhmaNa tathA agrikA sparza na kare / unheM pairase kabhI na cher3e tathA devatAkI pratimAkA bhI jUThe mu~ha sparza na kare / azuddhAvasthAmeM agnihotra tathA devatA aura RSiyoMkA kIrtana na kre| agAdha jalameM na ghuse tathA akAraNa na daudd'e| bAyeM hAthase jala uThAkara yA pAnImeM mu~ha lagAkara na piye| Acamana kiye binA jalameM na utre| pAnImeM vIrya na chodd'e| apavitra tathA binA lipI huI bhUmi, rakta tathA viSako lA~ghakara na cle| rajasvalA strIke sAtha athavA jalameM maithuna na kre| devAlaya yA zmazAnabhUmimeM sthita vRkSako na kaatte| jalameM na thuuke| haDDI, rAkha, ThIkare, bAla, kATe, bhUsI, koyale tathA kaMDoMpara kabhI paira na rkhe| buddhimAn puruSa na to agniko lA~ghe aura na kabhI use nIce rkhe| agnikI ora paira na kare tathA mu~hase use kabhI na phU~ke / per3apara na cddh'e| apavitrAvasthAmeM kisIkI ora dRSTipAta na kre| AgameM Aga na DAle tathA use pAnI DAlakara na bujhaaye| apane kisI suhakI * nAvagAhedapo nagno vahiM nAtivrajettathA / ziro'bhyaGgAvaziSTena tailenAGge na lepayet // (55 / 56-57) na cAgniM laGghayeddhImAn nopadadhyAdadhaH kcit| na cainaM pAdataH kuryAnmukhena na dhamed budhaH // 55 // 77) Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C svargakhaNDa ] WO-MARRI gRhasthadharmameM bhakSyAbhakSyakA vicAra tathA dAna dharmakA varNana ************ mRtyukA samAcAra svayaM dUsaroMko na sunaaye| mAla becate samaya bemolakA bhAva athavA jhUThA mUlya na btaave| vidvAnko ucita hai ki vaha mukhake niHzvAsase aura apavitrAvasthAmeM agniko prajvalita na kre| pahalekI kI huI pratijJA bhaGga na kre| pazuoM, pakSiyoM tathA vyAghroMko paraspara na ldd'aaye| jala, vAyu aura dhUpa Adike dvArA dUsareko kaSTa na phuNcaaye| pahale acche karma karavAkara bAdameM gurujanoMko dhokhA na de| sabere aura sAyaMkAlako rakSAke liye gharake daravAjoMko baMda kara de| vidvAn brAhmaNako bhojana karate samaya khar3A honA aura bAtacIta karate samaya ha~sanA ucita nahIM hai| apanedvArA sthApita abhiko hAthase na chUe tathA derataka jalake bhItara na rhe| agriko paMkhese, sUpase, hAthase athavA mu~hase na phU~ke / vidvAn puruSa parAyI strIse vArtAlApa na kre| jo yajJa gRhasthadharmameM bhakSyAbhakSyakA vicAra tathA dAna dharmakA varNana vyAsajI kahate haiM-- dvijavaro ! brAhmaNako zUdrakA ana nahIM khAnA cAhiye; jo brAhmaNa ApattikAlake binA hI mohavaza yA svecchAse zUdrAnna bhakSaNa karatA hai, vaha marakara zUdra- yonimeM janma letA hai jo dvija chaH mAsataka zUdrake kutsita annakA bhojana karatA hai, vaha jIte jI hI zUdrake samAna ho jAtA hai aura maranepara kuttA hotA hai| munIzvaro ! manuSya brAhmaNa, kSatriya, vaizya athavA zUdrajisake annako peTameM rakhakara prANa tyAga karatA hai, usIkI yonimeM janma letA hai| naTa, nAcanevAlA, cANDAla, camAra, samudAya tathA vezyA - ina chaH ke annakA parityAga karanA caahiye| telI, dhobI, cora, zarAba becanevAle, nAcanegAnevAle, luhAra tathA maraNAzaucase yukta manuSyakA anna bhI tyAga denA caahiye| * kumhAra, citrakAra, sUdakhora patita, dvitIya pati svIkAra karanevAlI strIke putra, 393 ------ karAne yogya nahIM hai, usakA yajJa na kraaye| brAhmaNa kabhI akelA na cale aura samudAyase bhI dUra rhe| kabhI devAlayako bAyeM rakhakara na jAya, vastroMko kUTe nahIM aura devamandirameM soye nhiiN| adhArmika manuSyoMke sAtha bhI na cle| rogI, zUdra tathA patita manuSyoMke sAtha bhI yAtrA karanA manA hai| dvija binA jUteke na cle| jala AdikA prabandha kiye binA yAtrA na kre| mArgameM citAko bAyeM karake na jAya yogI, siddha, vratadhArI, saMnyAsI, devAlaya, devatA tathA yAjJika puruSoMkI kabhI nindA na kre| jAna-bUjhakara gau tathA brAhmaNakI chAyApara paira na rkhe| jhAr3akI dhUlase bacakara rahe snAna kiyA huA vastra tathA ghar3ese chalakatA huA jala-- ina donoMke sparzase bacanA caahiye| dvijako ucita hai ki vaha abhakSya vastukA bhakSaNa aura nahIM pIne yogya vastukA pAna na kre| abhizApagrasta sunAra, raGgamaJcapara khela dikhAkara jIvananirvAha karanevAle, vyAdha, vandhyA, rogI, cikitsaka (vaidya yA DAkTara), vyabhicAriNI strI, hAkima, nAstika, devanindaka, somarasakA vikraya karanevAle, strIke vazIbhUta rahanevAle, strIke upapatiko gharameM rakhanevAle, puruSaparityakta, kRpaNa, jUThA, khAnevAle, mahApApI, zastroMse jIvikA calAnevAle, bhayabhIta tathA ronevAle manuSyakA ana bhI tyAjya hai| brahmadveSI aura pApameM ruci rakhanevAlekA anna, mRtakake zrAddhakA anna, balivaizvadevarahita rasoIkA anna tathA rogIkA ana bhI nahIM khAnA caahiye| saMtAnahIna strI, kRtaghna, kArIgara aura nAjira tathA parivettA (bar3e bhAIko avivAhita chor3akara apanA vivAha karanevAle) kA anna bhI khAne yogya nahIM hai| punarvivAhitA strI tathA didhiSUpatikA anna bhI tyAjya hai avahelanA, vivarjayet // * naTAnaM nartakAtraM ca cANDAlacarmakAriNAm / gaNAtraM gaNikAtraM ca SaDanaM ca cakropajIvirajakataskaradhvajinAM tthaa| gAndharvalohakArAtraM mRtakAnaM vivarjayet // ( 56 // 4-5 ) + jo kAmavaza bhAIkI vidhavA patnIke sAtha sambhoga karatA hai, use 'didhiSUpati' kahate haiN| bar3I bahinake avivAhita honepara bhI yadi choTI bahina vivAha kara le to bar3I bahina 'didhiSU' kahalAtI hai, usakA pati 'didhipU-pati' hai| Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa anAdara tathA roSapUrvaka milA huA anna bhI nahIM khAnA dUdha pIne yogya nahIM hai-yaha manukA kathana hai| maaNscaahiye| gurukA anna bhI yadi saMskArarahita ho to vaha bhakSaNa na kare / dvijAtiyoMke liye madirA kisIko denA, bhojana karaneyogya nahIM hai| kyoMki manuSyakA sArA pApa svayaM use pInA, usakA sparza karanA tathA usakI ora anameM sthita hotA hai| jo jisakA anna khAtA hai, vaha dekhanA bhI manA hai-pApa hai; usase sadA dUra hI rahanA usakA pApa bhojana karatA hai| cAhiye-yahI sanAtana maryAdA hai| isaliye pUrNa prayatna Adhika (kisAna), kulamitra (kumI), gopAla karake sarvadA madyakA tyAga kre| jo dvija madya-pAna (gvAlA), dAsa, nAI tathA AtmasamarpaNa karanevAlA karatA hai, vaha dvijocita karmoMse bhraSTa ho jAtA hai; usase puruSa--inakA anna bhojana karaneke yogya hai| bAta bhI nahIM karanI caahiye|* ataH brAhmaNako sadA kuzIlaba-cAraNa aura kSetrakarmaka-(khetameM kAma yalapUrvaka abhakSya evaM apeya vastuoMkA parityAga karanA karanevAle) inakA bhI anna khAneyogya hai| vidvAn puruSa ucita hai / yadi tyAga na karake ukta niSiddha vastuoMkA inheM thor3I kImata dekara inakA anna grahaNa kara sakate haiN| sevana karatA hai to vaha raurava narakameM jAtA hai| telameM pakAyI huI vastu, gorasa, satU, tilakI khalI aba maiM parama uttama dAnadharmakA varNana kruuNgaa| aura tela-ye vastue~ dvijAtiyoMdvArA zUdrase grahaNa karane ise pUrvakAlameM brahmAjIne brahmavAdI RSiyoMko upadeza yogya hai| bhA~TA, kamalanAla, kusumbha, pyAja, lahasuna, kiyA thaa| yogya pAtrako zraddhApUrvaka dhana arpaNa karanA zukta aura goMdakA tyAga karanA caahiye| chatrAka tathA dAna kahalAtA hai| oMkArake uccAraNapUrvaka kiyA huA yantrase nikAle hue Asava AdikA bhI parityAga karanA dAna bhoga aura mokSarUpI phala pradAna karanevAlA hotA ucita hai| gAjara, mUlI, kumhar3A, gUlara aura laukI hai| dAna tIna prakArakA batalAyA jAtA hai--nitya, khAnese dvija gira jAtA hai| rAtameM tela aura dahIkA naimittika aura kaamy| eka cauthA prakAra bhI hai, jise yatrapUrvaka tyAga karanA caahiye| dUdhake sAtha maTThA aura "vimala' nAma diyA gayA hai| vimala dAna saba prakArake namakIna anna nahIM milAnA caahiye| dAnoMmeM paramottama hai| jisakA apane Upara koI upakAra jisa annake prati dUSita bhAvanA ho gayI ho, jo na ho, aise brAhmaNako phalakI icchA na rakhakara pratidina duSTa puruSoMke samparkameM A gayA ho, jise kuttene saMgha jo kucha diyA jAtA hai, vaha nityadAna hai| jo pApoMkI liyA ho, jisapara cANDAla, rajasvalA strI athavA zAntike liye vidvAnoMke hAthameM arpaNa kiyA jAtA hai, patitoMkI dRSTi par3a gayI ho, jise gAyane saMgha liyA ho, use zreSTha puruSoMne naimittika dAna batAyA hai; vaha bhI uttama jise kaue athavA murgena chU liyA ho, jisameM kIr3e par3a dAna hai| jo santAna, vijaya, aizvarya aura sukhakI prAptike gaye hoM, jo manuSyodvArA sa~ghA athavA kor3hIse chU gayA ho, uddezyase diyA jAtA hai, use dharmakA vicAra karanevAle jise rajasvalA, vyabhicAriNI athavA rogiNI strIne diyA RSiyoMne 'kAmya' dAna kahA hai tathA jo bhagavAnkI ho, aise annako tyAga denA caahiye| dUsarekA vastra bhI prasannatAke liye dharmayukta cittase brahmavettA puruSoMko tyAjya hai| binA bachar3ekI gAyakA, U~TanIkA, eka kucha arpaNa kiyA jAtA hai, vaha kalyANamaya dAna khuravAle pazu-ghor3I AdikA, bher3akA tathA hathinIkA 'vimala' (sAttvika) mAnA gayA hai| *adeya vApyapeyaM ca tathaivAspRzyameva vaa| dvijAtInAmanAlokya nitya madyamiti sthitiH // tasmAt sarvaprayatnena madyaM nityaM vivarjayet / pItvA patati karmabhyastvasaMbhASyo bhaved dvijaH // (56 / 43-4) + tasmAt pariharetrityamabhakSyANi prayatnataH / apeyAni ca vipro vai tathA ced yAti raurvm|| (56 / 46) * nityaM naimittika kAmyaM trividhaM dAnamucyate / caturtha vimarla proktaM sarvadAnottamottamam // ahanyahani yatkiMcid dIyate'nupakAriNe / anuddizya phalaM tasmAd brAhmaNAya tu nitykm| Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . . . tterrrrrrr.... svargakhaNDa ] * gRhasthadharmameM bhakSyAbhakSyakA vicAra tathA dAna-dharmakA varNana . namaARRITAMARIKAAREntent..............teentertainmentarnarana............. suyogya pAtrake milanepara apanI zaktike anusAra brAhmaNoMko ghI aura annasahita jalakA ghar3A dAna karatA dAna avazya karanA caahiye| kuTumbako bhojana aura vastra hai, vaha bhayase chuTakArA pA jAtA hai| jo suvarNa aura deneke bAda jo baca rahe, usIkA dAna karanA cAhiye; tilasahita jalake pAtroMse sAta yA pA~ca brAhmaNoMko tRpta anyathA kuTumbakA bharaNa-poSaNa kiye binA jo kucha karatA hai, vaha brahmahatyAse chUTa jAtA hai| mAgha mAsake diyA jAtA hai, vaha dAna dAnakA phala denevAlA nahIM kRSNapakSa dvAdazI tithiko upavAsa kare aura zveta vastra hotaa| vedapAThI, kulIna, vinIta, tapasvI, vrataparAyaNa dhAraNa karake kAle tiloMse agnimeM havana kre| tatpazcAt evaM daridrako bhaktipUrvaka dAna denA caahiye|* jo ekAgracitta ho brAhmaNoMko tiloMkA hI dAna kre| isase agnihotrI brAhmaNako bhaktipUrvaka pRthvIkA dAna karatA hai; dvija janmabharake kiye hue saba pApoMko pAra kara jAtA hai| vaha usa paramadhAmako prApta hotA hai jahA~ jAkara jIva kabhI amAvAsyA Anepara devadevezvara bhagavAn zrIviSNuke zoka nahIM karatA / jo manuSya vedavettA brAhmaNako gatroMse uddezyase jo kucha bhI bana par3e, tapasvI brAhmaNako dAna de bharI huI tathA jau aura gehU~kI khetIse lahalahAtI huI aura sabakA zAsana karanevAle indriyoMke svAmI bhagavAn bhUmi dAna karatA hai, vaha phira isa saMsArameM janma nahIM zrIviSNu prasanna hoM, yaha bhAva rkhe| aisA karanese sAta letaa| jo daridra brAhmaNako gauke camar3e barAbara bhUmi bhI janmoMkA kiyA huA pApa tatkAla naSTa ho jAtA hai| pradAna karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| jo kRSNapakSakI caturdazI tithiko sAna karake bhUmidAnase bar3hakara isa saMsArameM dUsarA koI dAna nahIM hai| brAhmaNake mukhameM anna DAlakara isa prakAra bhagavAn kevala annadAna usakI samAnatA karatA hai aura vidyAdAna zaGkarakI ArAdhanA karatA hai, usakA punaH isa saMsArameM usase adhika hai| jo zAnta, pavitra aura dharmAtmA janma nahIM hotA / vizeSataH kRSNapakSakI aSTamI tithiko brAhmaNako vidhipUrvaka vidyAdAna karatA hai, vaha brahma- nAna karake caraNa dhone Adike dvArA vidhipUrvaka pUjA lokameM pratiSThita hotA hai| gRhastha brAhmaNako atradAna karaneke pazcAt dhArmika brAhmaNako 'mujhapara mahAdevajI karake manuSya uttama phalako prApta hotA hai| gRhasthako anna prasanna hoM isa uddezyase apanA dravya dAna karanA caahiye| hI denA cAhiye, use dekara mAnava paramagatiko prApta hotA aisA karanevAlA puruSa saba pApoMse mukta ho paramagatiko hai| vaizAkhakI pUrNimAko vidhipUrvaka upavAsa karake prApta hotA hai| bhakta dvijoMko ucita hai ki ve kRSNa zAnta, pavitra evaM ekAgracitta hokara kAle tiloM aura pakSakI caturdazI, aSTamI tathA vizeSataH amAvAsyAke vizeSataH madhuse sAta yA pA~ca brAhmaNoMkI pUjA kare tathA dina bhagavAn mahAdevajIkI pUjA kreN| jo ekAdazIko isase dharmarAja prasanna hoM-aisI bhAvanA kre| jaba manameM nirAhAra rahakara dvAdazIko brAhmaNake mukhameM anna de yaha bhAva sthira ho jAtA hai, usI kSaNa manuSyake isa prakAra puruSottamakI arcanA karatA hai, vaha paramapadako jIvanabharake kiye hue pApa naSTa ho jAte haiN| kAle prApta hotA hai| yaha zuklapakSakI dvAdazI bhagavAn viSNukI mRgacarmapara tila, sonA, madhu aura ghI rakhakara jo tithi hai| isa dina bhagavAn janArdanakI prayatnapUrvaka brAhmaNako dAna detA hai, vaha saba pApoMse tara jAtA hai| jo ArAdhanA karanI caahiye| bhagavAn zaGkara athavA vizeSataH vaizAkhakI pUrNimAko dharmarAjake uddezyase zrIviSNuke uddezyase jo kucha bhI pavitra brAhmaNako dAna yatu pApopazAntyarthaM dIyo viduSAM kare / naimittikaM tadudiSTaM dAnaM sddhirnuttmm|| apatyavijayaizvaryasukhArtha yatpradIyate / dAna tatkAmyamAkhyAtamUpibhirdharmacittakaiH // yadIzvarasya prItyartha brahmavitsu pradIyate / cetasA dharmayuktena dAnaM tad vimalaM zivam // (57 / 4-8) * zrotriyAya kulInAya vinItAya tapasvine / vratasthAya daridrAya pradeyaM bhaktipUrvakam // (57 / 11) Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 * arjayasva eSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa diyA jAtA hai, usakA akSaya phala mAnA gayA hai| jo karanevAle puruSako patnI milatI hai| abhaya-dAna manuSya jisa devatAkI ArAdhanA karanA cAhe, usake karanevAleko aizvarya prApta hotA hai| dhAnya-dAtAko sanAtana uddezyase brAhmaNoMkA hI yatnapUrvaka pUjana kare, isase vaha sukha aura brahma (veda) dAna karanevAleko zAzvata usa devatAko saMtuSTa kara letA hai| devatA sadA brAhmaNoMke brahmalokakI prApti hotI hai| zarIrakA Azraya lekara hI rahate haiN| brAhmaNoMke na jo vedavidyAviziSTa brAhmaNoMko apanI zaktike milanepara ve kahIM-kahIM pratimA AdimeM bhI pUjita hote anusAra anAja detA hai, vaha mRtyuke pazcAt svargakA sukha haiN| pratimA AdimeM bahuta yatna karanepara abhISTa phalakI bhogatA hai| gauoMko anna denese manuSya saba pApoMse prApti hotI hai| ataH sadA vizeSataH dvijoMmeM hI chuTakArA pA jAtA hai; IMdhana dAna karanese manuSyakI jaTharAgni devatAoMkA pUjana karanA ucita hai| dIpta hotI hai| jo brAhmaNoMko phala, mUla, pIneyogya padArtha aizvarya cAhanevAlA manuSya indrakI pUjA kre| aura taraha-tarahake zAka-dAna karatA hai, vaha sadA Anandita brahmateja aura jJAna cAhanevAlA puruSa brahmAjIkI hotA hai| jo rogIke rogako zAnta karaneke liye use ArAdhanA kre| Arogyako abhilASA rakhanevAlA puruSa auSadha, tela aura AhAra pradAna karatA hai, vaha rogahIna, sUryakI, dhanakI kAmanAvAlA manuSya agrikI tathA sukhI aura dIrghAyu hotA hai| jo chatra aura jUte dAna karatA koMkI siddhi cAhanevAlA puruSa gaNezajIkA pUjana kre| hai, vaha narakoMke antargata asipatravana, chUrekI dhArase jo bhaga cAhatA ho, vaha candramAkI, bala cAhanevAlA yukta mArga tathA tIkhe tApase baca jAtA hai| saMsArameM vAyukI tathA sampUrNa saMsAra-bandhanase chUTanekI abhilASA jo-jo vastu atyanta priya mAnI gayI hai tathA jo manuSyake rakhanevAlA manuSya yatnapUrvaka zrIharikI ArAdhanA kre| gharameM apekSita hai, usIko yadi akSaya banAnekI icchA jo yoga, mokSa tathA IzvarIya jJAna-tInoMkI icchA ho to guNavAn brAhmaNako usakA dAna karanA caahiye| rakhatA ho, vaha yatna karake devatAoMke svAmI ayana-parivartanake dina, viSuva' nAmaka yoga Anepara, mahAdevajIkI arcanA kare / jo mahAn bhoga tathA vividha candramA aura sUryake grahaNameM tathA saMkrAnti Adike prakArake jJAna cAhate haiM, ve bhogI puruSa zrIbhUtanAtha mahezvara avasaroMpara diyA huA dAna akSaya hotA hai| prayAga tathA bhagavAn zrIviSNukI bhI pUjA karate haiN| jala Adi tIrthoM, puNya-mandiroM, nadiyoM tathA vanoMmeM bhI dAna denevAle manuSyako tRpti hotI hai; ataH jaladAnakA mahattva karake manuSya akSaya phalakA bhAgI hotA hai| prANiyoMke adhika hai| tela dAna karanevAleko anukUla saMtAna aura liye isa saMsArameM dAnadharmase bar3hakara dUsarA koI dharma dIpa denevAleko uttama netrakI prApti hotI hai| bhUmi-dAna nahIM hai| isaliye dvijAtiyoMko cAhiye ki ve zrotriya karanevAloMko saba kucha sulabha hotA hai| suvarNa-dAtAko brAhmaNako avazya dAna deN| aizvaryakI icchA rakhanevAle dIrgha Ayu prApta hotI hai| gRha-dAna karanevAleko zreSTha puruSa svargakI prAptike liye tathA mumukSu puruSa pApoMkI bhavana aura cA~dI dAna karanevAleko uttama rUpa milatA zAntike liye pratidina brAhmaNoMko dAna dete rheN| hai| vastra-dAna karanevAlA candramAke lokameM jAtA hai| jo pApAtmA mAnava gau, brAhmaNa, agni aura devatAke azva-dAna karanevAleko uttama savArI milatI hai| anna- liye dI jAnevAlI vastuko mohavaza roka detA hai, use dAtAko abhISTa sampatti aura godAna karanevAleko pazu-pakSiyoMkI yonimeM jAnA par3atA hai| jo dravyakA sUryalokakI prApti hotI hai| savArI aura zayyA-dAna upArjana karake brAhmaNoM aura devatAoMkA pUjana nahIM 1. tulA aura meghako saMkrAntiko, jaba ki dina aura rAta barAbara hote haiM, 'viSuva' kahate hai| + ayane viSuve caiva grahaNe candrasUryayoH / saMkrAntyAdiSu kAleSu dataM bhavati cAkSayam / (57 / 53) Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * vAnaprastha-Azramake dharmakA varNana . 397 karatA, usakA sarvasva chInakara rAjA use rAjyase bAhara saMtoSase pA letA hai|* dAna lenekI ruci na rkhe| nikAla de| jo akAlake samaya brAhmaNoMke marate jIvana-nirvAhake liye jitanA Avazyaka hai, usase rahanepara bhI anna AdikA dAna nahIM karatA, vaha brAhmaNa adhika dhana grahaNa karanevAlA brAhmaNa adhogatiko prApta nindita hai| aise brAhmaNase dAna nahIM lenA cAhiye tathA hotA hai| jo saMtoSa nahIM dhAraNa karatA, vaha svargalokako usake sAtha nivAsa bhI nahIM karanA caahiye| rAjAko pAnekA adhikArI nahIM hai| vaha lobhavaza prANiyoko ucita hai vaha usake zarIrameM koI cihna aGkita karake udvigna karatA hai; corakI jaisI sthiti hai, vaisI hI usakI use apane rAjyase bAhara kara de| dvijottamagaNa ! jo bhI hai| gurujanoM aura bhRtyajanoMke uddhArakI icchA brAhmaNa svAdhyAyazIla, vidvAna, jitendriya tathA satya rakhanevAlA puruSa devatAoM aura atithiyoMkA tarpaNa aura saMyamase yukta hoM, unheM dAna karanA caahiye| jo karaneke liye saba orase pratigraha le; kintu use apanI sammAnapUrvaka detA aura sammAnapUrvaka grahaNa karatA hai, ve tRptikA sAdhana na banAye-svayaM usakA upabhoga na kre| donoM svargameM jAte haiN| isake viparIta AcaraNa karanepara isa prakAra gRhastha puruSa manako vazameM karake devatAoM unheM narakameM giranA par3atA hai, yadi avidvAn brAhmaNa aura atithiyoMkA pUjana karatA huA jitendriyabhAvase rahe cA~dI, sonA, gau, ghor3A, pRthivI aura tila AdikA to vaha paramapadako prApta hotA hai| dAna grahaNa kare to sUkhe IdhanakI bhA~ti bhasma ho jAtA tadanantara gRhastha puruSako ucita hai ki patnIko hai| zreSTha brAhmaNako ucita hai ki vaha uttama brAhmaNoMse putroMke havAle kara de aura svayaM vanameM jAkara tattvakA jJAna dhana lenekI icchA rkhe| kSatriya aura vaizyoMse bhI vaha prApta karake sadA ekAgracitta ho udAsIna bhAvase akelA dhana le sakatA hai; kintu zUdrase to vaha kisI prakAra vicre| dvijavaro! yaha gRhasthoMkA dharma hai, jisakA maiMne dhana na le| ApalogoMse varNana kiyA hai| ise jAnakara niyamapUrvaka apanI jIvikA-vRttiko kama karanekI hI icchA AcaraNameM lAye aura dUsare dvijoMse bhI isakA anuSThAna rakhe, dhana bar3hAnekI ceSTA na kare; dhanake lobhameM phaMsA kraaye| jo isa prakAra gRhasthadharmake dvArA nirantara eka, huA brAhmaNa brAhmaNatvase hI bhraSTa ho jAtA hai| sampUrNa anAdi deva IzvarakA pUjana karatA hai, vaha sampUrNa vedoMko par3hakara aura saba prakArake yajJoMkA puNya pAkara bhUtayoniyoMkA atikramaNa karake paramAtmAko prApta hotA bhI brAhmaNa usa gatiko nahIM pA sakatA, jise vaha hai, phira saMsArameM janma nahIM letaa| vAnaprastha-Azramake dharmakA varNana ra vyAsajI kahate haiM-dvijavaro! isa prakAra pUrvAhna-bhAgameM vanameM jAya aura vahA~ niyamoMkA pAlana Ayuke do bhAga vyatIta honetaka gRhastha-AzramameM rahakara karate hue ekAgracitta hokara tapasyA kre| pratidina patnI tathA agnisahita vAnaprastha-AzramameM praveza kare phala-mUlakA pavitra AhAra grahaNa kre| jaisA apanA athavA patnIkA bhAra putroMpara rakhakara yA putrake putrako dekha AhAra ho, usIse devatAoM aura pitaroMkA pUjana kiyA leneke pazcAt jarA-jIrNa kalevarako lekara vanake liye kre| nityaprati atithi-satkAra karatA rahe / snAna karake prasthAna kre| uttarAyaNakA zreSTha kAla Anepara zuklapakSake devatAoMkI pUjA kare / gharase lAkara ekAgracitta ho ATha * vedAnadhItya sakalAn yajJAMzAvApya srvshH| na to gatimavAproti saMtoSAd yAmavApnuyAt // (57171) / yastu yAti na saMtoSaM na sa svargasya bhAjanam / udvejayati bhUtAni yathA caurastathaiva saH / / (57173) Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 B avayava hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********...........................................................................*** grAsa bhojana kre| sadA jaTA dhAraNa kiye rhe| nakha aura roe~ na kttaaye| sarvathA svAdhyAya kiyA kre| anya samayameM mauna rhe| agnihotra karatA rahe tathA apane-Apa utpanna hue bhA~ti-bhA~ti ke padArthoM aura zAka yA mUla phalake dvArA paJcamahAyajJoMkA anuSThAna kre| sadA phaTA purAnA vastra pahane tInoM samaya snAna kre| pavitratAse rhe| pratigraha na lekara sampUrNa prANiyoMpara dayA karatA rhe| dvijako cAhiye ki vaha niyamapUrvaka darza evaM paurNamAsa nAmaka yajJoMkA anuSThAna kre| RtviSTi, AgrayaNa tathA cAturmAsya vratoMkA bhI AcaraNa kre| kramazaH uttarAyaNa aura dakSiNAyana yajJa kre| vasanta aura zarad RtuoMmeM utpanna hue pavitra padArthoMko svayaM lAkara unake dvArA puroDAza aura caru banAye aura vidhipUrvaka pRthak-pRthak devatAoMko arpaNa kre| parama pavitra jaMgalI atradvArA nirmita haviSyakA devatAoMke nimitta havana karake svayaM bhI yajJa -zeSa annakA bhojana kre| madyamAMsakA tyAga kre| jamInapara ugA huA tRNa, ghAsa tathA baher3eke phala na khAya halase jote hue khetakA anna kisIke denepara bhI na khAya, kaSTameM par3anepara bhI grAmINa phUloM aura phaloMkA upabhoga na kre| zrauta vidhike anusAra sadA agnidevakI upAsanA agnihotra karatA rhe| kisI bhI prANIse droha na kre| nirdvandva aura nirbhaya rhe| rAtameM kucha bhI na khAya, usa samaya kevala paramAtmAke dhyAnameM saMlagna rhe| indriyoMko vazameM karake krodhako kAbU meM rakhe / tattvajJAnakA cintana kre| sadA brahmacarya kA pAlana karatA rhe| apanI patnIse bhI saMsarga na kre| jo patnIke sAtha vanameM jAkara kAmanApUrvaka maithuna karatA hai, usakA vAnaprastha-vrata naSTa ho jAtA hai tathA vaha dvija prAyazcittakA bhAgI hotA hai| vahA~ usase jo baccA paidA hotA hai, vaha dvijAtiyoMke sparza karaneyogya nahIM rhtaa| usa bAlakakA vedAdhyayanameM adhikAra nahIM hotaa| yahI bAta usake vaMzameM honevAle anya logoMke liye bhI lAgU hotI hai| vAnaprasthIko sadA bhUmipara zayana karanA aura gAyatrIke japameM tatpara rahanA caahiye| vaha --------- [ saMkSipta padmapurANa wwwwwww saba bhUtoMkI rakSAmeM tatpara rahe tathA sat-puruSoMko sadA annakA bhAga detA rahe use nindA, mithyA apavAda, adhika nidrA aura AlasyakA parityAga karanA caahiye| vaha ekamAtra anikA sevana kre| koI ghara banAkara na rhe| bhUmipara jala chir3akakara baitthe| jitendriya hokara mRgoMke sAtha vicare aura unhoMke sAtha nivAsa kre| ekAgracitta hokara patthara yA kaMkar3apara so rahe / vAnaprastha Azrama niyamameM sthita hokara kevala phUla, phala aura mUlake dvArA sadA jIvana nirvAha kre| vaha bhI tor3akara nahIM; jo svabhAvataH pakakara apane-Apa jhar3a gaye hoM, unhIMkA upabhoga kre| pRthvIpara loTatA rahe athavA paMjoMke balapara dinabhara khar3A rhe| kabhI dhairyakA tyAga na kare / garmI meM pacAnikA sevana kre| varSAke samaya khule maidAnameM rhe| hemanta RtumeM bhIgA vastra pahane rhe| isa prakAra kramazaH apanI tapasyAko bar3hAtA rhe| tInoM samaya snAna karake devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa kre| eka pairase khar3A rahe athavA sadA sUryakI kiraNoMkA pAna kre| paJcAnike dhUma, garmI athavA somarasakA pAna kre| zuklapakSameM jala aura kRSNapakSameM gobarakA pAna kare athavA sUkhe patte cabAkara rahe athavA aura kisI klezamaya vRttise sadA jIvana nirvAha kre| yogAbhyAsameM tatpara rhe| pratidina rudrASTAdhyAyIkA pATha kiyA kre| atharvavedakA adhyayana aura vedAntakA abhyAsa kre| Alasya chor3akara sadA yama-niyamoMkA sevana kre| kAlA mRgacarma aura uttarIya vastra dhAraNa kre| zveta yajJopavIta pahane agniyoMko apane AtmAmeM Aropita karake dhyAnaparAyaNa ho jAya athavA abhi aura gRhase rahita ho munibhAvase rahate hue mokSaparAyaNa ho jaay| yAtrAke samaya tapasvI brAhmaNoMse hI bhikSA grahaNa kare athavA vanameM nivAsa karanevAle anya gRhastha dvijoMse bhI vaha bhikSA le sakatA hai| yaha bhI sambhava na ho to vaha gA~vase hI ATha grAsa lAkara bhojana kare aura sadA vanameM hI rhe| donemeM, hAthameM athavA Tukar3emeM lekara khAya / AtmajJAnake liye nAnA prakArake upaniSadoMkA abhyAsa Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * saMnyAsa-Azramake dharmakA varNana * kre| kisI vizeSa mantra, gAyatrImantra tathA rudrASTAdhyAyIkA Arambha karake nirantara upavAsa kare athavA brahmArpaNajapa karatA rahe athavA vaha mahAprasthAna AmaraNa yAtrA vidhimeM sthita hokara aura koI aisA hI kArya kre| +1 = saMnyAsa-Azramake dharmakA varNana vyAsajI kahate haiM-isa prakAra Ayuke tIsare caahiye| vaha brahmacaryakA pAlana karate hue AhArako bhAgako vAnaprastha-AzramameM vyatIta karake kramazaH caturtha jIte aura bhojanake liye bastIse anna mA~ga lAyA kare / bhAgako saMnyAsake dvArA bitaaye| usa samaya dvijako vaha adhyAtmatattvake cintanameM anurakta ho saba orase ucita hai ki vaha agniyoMko apanemeM sthApita karake nirapekSa rahe aura bhogya vastuoMkA parityAga kara de| parivrAjaka-saMnyAsI ho jAya aura yogAbhyAsameM tatpara, kevala AtmAko hI sahAyaka banAkara Atmasukhake liye zAnta tathA brahmavidyA-parAyaNa rhe| jaba manameM saba isa saMsArameM vicaratA rhe| jIvana yA mRtyu-kisIkA vastuoMkI orase vairAgya ho jAya, usa samaya saMnyAsa abhinandana na kre| jaise sevaka svAmIke AdezakI lenekI icchA kre| isake viparIta AcaraNa karanepara vaha pratIkSA karatA rahatA hai, usI prakAra saMnyAsI kAlakI hI gira jAtA hai| prAjApatya athavA AgneyI iSTikA anuSThAna pratIkSA kare / use kabhI adhyayana, pravacana athavA zravaNa karake manakI vAsanA dhula jAnepara jitendriyabhAvase nahIM karanA caahiye| brahmAzrama-saMnyAsameM praveza kare / saMnyAsI tIna prakArake isa prakAra jJAnaparAyaNa yogI brahmabhAvakA batAye gaye hai-koI to jJAnasaMnyAsI hote haiM, kucha adhikArI hotA hai| vidvAn saMnyAsI eka vastra dhAraNa kare vedasaMnyAsI hote haiM tathA kucha dUsare karmasaMnyAsI hote haiN| athavA kevala kaupIna dhAraNa kiye rahe / sira muMDAye rahe jo saba orase mukta, nirdvandva aura nirbhaya hokara AtmAmeM yA bAla bar3hAye rkhe| tridaNDa dhAraNa kare, kisI vastukA hI sthita rahatA hai, use 'jJAnasaMnyAsI' kahA jAtA hai| jo saMgraha na kre| gerue raGgakA vastra pahane aura sadA kAmanA aura parigrahakA tyAga karake muktiko icchAse dhyAnayogameM tatpara rhe| gA~vake samIpa kisI vRkSake nIce jitendriya hokara sadA vedakA hI abhyAsa karatA rahatA hai, athavA devAlayameM rhe| zatru aura mitrameM tathA mAna aura vaha 'vedasaMnyAsI' kahalAtA hai| jo dvija agniko apamAnameM samAnabhAva rkhe| sadA bhikSAse hI jIvanaapanemeM lIna karake svayaM brahmameM samarpita ho jAtA hai, nirvAha kre| kabhI eka sthAnake annakA bhojana na kre| use mahAyajJaparAyaNa 'karmasaMnyAsI' jAnanA caahiye|* jo saMnyAsI mohavaza yA aura kisI kAraNase eka ina tInoMmeM jJAnI sabase zreSTha mAnA gayA hai| usa vidvAnke jagahakA anna khAne lagatA hai, dharmazAstroMmeM usake liye koI kartavya yA Azrama-cihna Avazyaka nahIM uddhArakA koI upAya nahIM dekhA gayA hai| saMnyAsIkA rhtaa| saMnyAsIko mamatA aura bhayase rahita, zAnta evaM citta rAga-dveSase rahita honA caahiye| use miTTIke Dhele, nirdvandva honA caahiye| vaha pattA khAkara rahe, purAnA kaupIna patthara aura suvarNako eka-sA samajhanA cAhiye tathA pahane athavA naMgA rhe| use jJAnaparAyaNa honA prANiyoMkI hiMsAse dUra rahanA caahiye| vaha maunabhAvakA * jJAnasanyAsinaH kecid vedarsanyAsino'pare / karmasaMnyAsinastvanye trividhAH parikIrtitAH / / yaH sarvatra vinirmukto niIndrava nirbhayaH / procyate jJAnasaMnyAsI Atmanyeva vyavasthitaH // vedamevAbhyasennityaM nirAzIniSparigrahaH / procyate vedasaMnyAsI mumukSurvijitendriyaH / / yastvagnimAtmasAt kRtvA brahmArpaNapaNe dvijaH / jJeyaH sa karmasaMnyAsI mahAyajJaparAyaNaH // (59 / 5-8) Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ..................... . ........... Azraya le sabase niHspRha rhe| saMnyAsI bhalIbhAMti yajJopavItadhArI evaM zAnta-citta hokara hAthameM kuza dhAraNa dekha-bhAlakara Age paira rakhe / vastrase chAnakara jala piye| karake dhulA huA geruA vastra pahane, sAre zarIrameM bhasma satyase pavitra huI vANI bole tathA manase jo pavitra jAna ramAye, vedAntapratipAdita adhiyajJa, Adhidaivika tathA par3e, usIkA AcaraNa kre|* AdhyAtmika brahmakA ekAgrabhAvase cintana kare / jo sadA saMnyAsIko ucita hai ki vaha varSAkAlake sivA vedakA hI abhyAsa karatA hai, vaha paramagatiko prApta hotA aura kisI samaya eka sthAnapara nivAsa na kre| sAna hai| ahiMsA, satya, corIkA abhAva, brahmacarya, uttama tapa, karake zaucAcArase sampanna rhe| sadA hAthameM kamaNDalu kSamA, dayA aura saMtoSa-ye saMnyAsIke vizeSa vrata hai| liye rhe| brahmacarya-pAlanameM saMlagna hokara sadA vanameM hI vaha pratidina svAdhyAya tathA donoM saMdhyAoMke samaya nivAsa kre| mokSasambandhI zAstroMke vicArameM tatpara gAyatrIkA japa kare / ekAntameM baiThakara nirantara paramezvarakA rhe| brahmasUtrakA jJAna rakhe aura jitendriyabhAvase rhe| dhyAna karatA rahe / sadA eka sthAnake annakA tyAga kare; saMnyAsI yadi dambha evaM ahaGkArase mukta, nindA aura sAtha hI kAma, krodha tathA saMgrahako bhI tyAga de| vaha cugalIse rahita tathA AtmajJAnake anukUla guNoMse yukta eka yA do vastra pahanakara zikhA aura yajJopavIta dhAraNa ho to vaha mokSa prApta kara letA hai| yati vidhipUrvaka snAna kiye hAthameM kamaNDalu liye rhe| isa prakAra tridaNDa aura Acamana karake pavitra ho devAlaya AdimeM praNava dhAraNa karanevAlA vidvAn saMnyAsI paramapadako prApta nAmaka sanAtana devatAkA nirantara japa karatA rhe| vaha hotA hai| saMnyAsIke niyama vyAsajI kahate haiM-dvijavaro! isa prakAra bhojana kare / / pahale vaha anna sUryako dikhA le; phira AzramameM niSThA rakhanevAle tathA niyamita jIvana pUrvAbhimukha ho pA~ca bAra prANAgnihotra karake arthAt bitAnevAle saMnyAsiyoMke liye phala-mUla athavA 'prANAya svAhA, apAnAya svAhA, samAnAya svAhA, bhikSAse jIvana-nirvAhakI bAta kahI gyii| use eka hI vyAnAya svAhA, udAnAya svAhA' ina mantroMse pA~ca grAsa samaya bhikSA mA~ganI caahiye| adhika bhikSAke saMgrahameM anna mu~hameM DAlakara ekAgra citta ho ATha grAsa anna Asakta nahIM honA cAhiye; kyoMki bhikSAmeM Asakta bhojana kre| bhojanake pazcAt Acamana karake bhagavAn honevAlA saMnyAsI viSayoMmeM bhI Asakta ho jAtA hai| brahmAjI evaM paramezvarakA dhyAna kare / tUMbI, lakar3I, miTTI sAta gharoMtaka bhikSAke liye jAya / yadi unameM na mile to tathA bA~sa-inhIM cAroMke bane hue pAtra saMnyAsIke phira na maaNge| bhikSuko cAhiye ki vaha eka bAra bhikSAkA upayogameM Ate haiM, aisA prajApati manukA kathana hai| nAma lekara cupa ho jAya aura nIce mu~ha kiye eka dvArapara rAtake pahale paharameM, madhyarAtrimeM tathA rAtake pichale paharameM utanI hI derataka khar3A rahe, jitanI derameM eka gAya duhI vizvakI utpattike kAraNa evaM vizva-nAmase prasiddha Izvarako jAtI hai| bhikSA mila jAnepara hAtha-paira dhokara apane hRdaya-kamalameM sthApita karake dhyAna-sambandhI vidhipUrvaka Acamana kare aura pavitra ho mauna-bhAvase vizeSa zlokoM evaM mantroMke dvArA unakA isa prakAra * dRSTipUrta nyasetpAdaM vastrapUrta jala pibet / satyapUrtA vadehANI manaHpUta samAcaret / / (59 // 19) + saptAgAra cared bhaikSyamalAbhe na punazcaret / godohamAtra tiSTheta kAlaM bhikssurdhomukhH|| bhikSetyuktvA sakatUSNImazrIyAd vAmyataH zuciH / prakSAlya pANipAdaM ca samAcamya yathAvidhi / / (6013-4) Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] --------- * saMnyAsIke niyama * cintana kre| paramezvara sampUrNa bhUtoMke AtmA, ajJAnamaya andhakArase pare virAjamAna, sabake AdhAra, avyaktasvarUpa, Anandamaya, jyotirmaya avinAzI, prakRti aura puruSase atIta, AkAzakI bhA~ti nirlepa, parama kalyANa maya, samasta bhAvoMkI carama sImA, sabakA zAsana karane vAle tathA brahmarUpa haiN| 1 tadanantara praNava japake pazcAt AtmAko AkAza svarUpa paramAtmAmeM lIna karake unakA isa prakAra dhyAna kare - 'paramAtmadeva sabake Izvara, hRdayAkAzake bIca virAjamAna, samasta bhAvoMkI utpattike kAraNa, Anandake ekamAtra AdhAra tathA purANapuruSa zrIviSNu haiN| isa prakAra dhyAna karanevAlA puruSa bhava-bandhanase mukta ho jAtA hai jo samasta prANiyoMkA jIvana hai, jahA~ jagatkA laya hotA hai tathA mumukSu puruSa jise brahmakA sUkSma Ananda samajhate haiM, usa parama vyomake bhItara kevala - advitIya jJAna svarUpa brahma sthita hai, jo ananta, satya evaM IzvararUpa hai|' isa prakAra dhyAna karake mauna ho jaay| yaha saMnyAsiyoMke liye gopanIyase bhI atyanta gopanIya jJAnakA varNana kiyA gyaa| jo sadA isa jJAnameM sthita rahatA hai, vaha isake dvArA IzvarIya yogakA anubhava karatA hai| isaliye saMnyAsIko ucita hai ki vaha sadA jJAnake abhyAsameM tatpara aura AtmavidyAparAyaNa hokara jJAnasvarUpa brahmakA cintana kare, jisase bhava-bandhanase chuTakArA mile| 401 pahale AtmAko saba (dRzya-padArthoM) se pRthak, kevala- advitIya, Anandamaya, akSara- avinAzI evaM jJAnasvarUpa jAna le; isake bAda usakA dhyAna kre| jinase sampUrNa bhUtoMkI utpatti hotI hai, jinheM jAnakara manuSya punaH isa saMsArameM janma nahIM letA, ve paramAtmA isaliye Izvara kahalAte haiM ki ve sabase pare sthita haiM-- sabake Upara adhyakSarUpase virAjamAna haiN| unhoMke bhItara usa zAzvata, kalyANamaya avinAzI brahmakA jJAna hotA hai, jo isa dRzya jagatke rUpameM pratyakSa aura svasvarUpase parokSa haiM, ve hI mahezvara deva haiN| saMnyAsiyoMke jo vrata batAye gaye haiM, vaise hI unake bhI vrata haiM una vratoMmeMse eka ekakA ullaGghana karanepara bhI prAyazcitta karanA par3atA hai| saMnyAsI yadi kAmanApUrvaka strIke pAsa calA jAya to ekAgracitta hokara prAyazcitta kre| use pavitra hokara prANAyAmapUrvaka sAMtapana' - vrata karanA caahiye| sAMtapanake bAda cittako ekAgra karake zauca saMtoSAdi niyamoMkA pAlana karate hue vaha kRcchravatakA anuSThAna kre| tadanantara AzramameM Akara punaH Alasyarahita ho bhikSurUpase vicaratA rhe| asatyakA prayoga kabhI nahIM karanA cAhiye; kyoMki yaha jhUThakA prasaGga bar3A bhayaGkara hotA hai| dharmakI abhilASA rakhanevAlA saMnyAsI yadi jhUTha bola de to use usake prAyazcittake liye eka rAta 1- oMkArAnte'tha cAtmAnaM samApya paramAtmani / AkAze devamIzAnaM dhyAyedAkAzamadhyagam // kAraNa srvbhaavaanaamaanndaiksmaashrym| purANapuruSaM viSNuM dhyAyanmucyeta bandhanAt // jIvana sarvabhUtAnAM yatra lokaH pralIyate / AnandaM brahmaNaH sUkSmaM yatpazyanti mumukSavaH // tanmadhye nihitaM brahma kevalaM jnyaanlkssnnm| anantaM satyamIzAnaM vicintyAsIta vAgyataH // guhyAd guhyatamaM jJAnaM yatInAmetadIritam / yo'tra tiSThetsadAnena so'zrute yogamaizvaram // tasmAjjJAnarato nityamAtmavidyAparAyaNaH / jJAnaM samabhyased brahma yena mucyeta bandhanAt // matvA pRthak tamAtmAnaM sarvasmAdeva kevalam / AnandamakSaraM jJAnaM dhyAyet ca tataH param // yasmAd bhavanti bhUtAni yajjJAtvA neha jAyate / sa tasmAdIzvaro devaH parastAd yo'dhitiSThati / yadantare tadgamanaM zAzvataM zivamavyayam // ya idaM svaparokSastu sa devaH syAnmahezvaraH / vratAni yAni bhikSUNAM tathaivAsya vratAni ca / (60 / 11-12, 14 - 20 ) 2- gomUtra, gobara, gAyakA dUdha, gAyakA dahI, gAyakA ghI aura kuzakA jala-- ina sabako milAkara pI le tathA usa dina aura kucha bhI na khAya; phira dUsare dina caubIsa ghaMTe upavAsa kre| yaha do dinakA sAMtapana vrata hotA hai| 3 yadi uparyukta chaH vastuoMmeMse eka ekako eka-eka dina khAkara rahe aura sAtaveM dina upavAsa kare to yaha kRcchra yA mahAsAMtapana vrata kahalAtA hai| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . . . . . upavAsa aura sau prANAyAma karane caahiye| ho jAte haiN| isaliye mahezvarakA cintana karate hue sadA bahuta bar3I ApattimeM par3anepara bhI saMnyAsIko kisI unhIMke dhyAnameM saMlagna rahanA cAhiye / jo parama jyotiHdUsareke yahA~se corI nahIM karanI caahiye| smRtiyoMkA svarUpa brahma, sabakA Azraya, akSara, avyaya, antarAtmA kathana hai ki corIse bar3hakara dUsarA koI adharma nahIM hai* tathA parabrahma hai, unhIMko bhagavAn mahezvara samajhanA caahiye| hiMsA, tRSNA aura yAcanA-ye AtmajJAnakA nAza ye mahAdevajI kevala parama zivarUpa haiN| ye hI akSara, karanevAlI haiN| jise dhana kahate haiM, vaha manuSyoMkA bAhya advaita evaM sanAtana paramapada haiN| ve deva svaprakAzasvarUpa hai, prANa hI hai| jo jisake dhanakA apaharaNa karatA hai, vaha jJAna unakI saMjJA hai, ve hI AtmayogarUpa tattva hai, unameM mAno usake prANa hI hara letA hai| aisA karake duSTAtmA sabakI mahimA-pratiSThA hotI hai, isaliye unheM mahAdeva puruSa AcArabhraSTa ho apane vratase gira jAtA hai| yadi kahA gayA hai| jo mahAdevajIke sivA dUsare kisI saMnyAsI akasmAt kisI jIvakI hiMsA kara baiThe to devatAko nahIM dekhatA, apane AtmasvarUpa una kRcchra, atikRcchra athavA cAndrAyaNa vratakA anuSThAna mahAdevajIkA hI anusaraNa karatA hai, vaha paramapadako prApta kre| yadi bhikSukA usakI apanI indriyoMkI hotA hai| jo apaneko una paramezvarase bhinna mAnate haiM, ve una durbalatAke kAraNa kisI strIko dekhakara vIryapAta ho jAya mahAdevajIkA darzana nahIM pAte; unakA parizrama vyartha ho to use solaha prANAyAma karane caahiye| vidvAno ! dinameM jAtA hai| ekamAtra parabrahma hI jAnane yogya avinAzI tattva vIryapAta honepara vaha tIna rAtakA vrata aura sau prANAyAma haiM, ve hI devAdhideva mahAdevajI haiN| isa bAtako jAna kre| yadi vaha eka sthAnakA anna, madhu, navIna zrAddhakA lenepara manuSya kabhI bandhanameM nahIM pdd'taa| isaliye anna tathA khAlI namaka khA le to usakI zuddhike liye saMnyAsI apane manako vazameM karake niyamapUrvaka sAdhanameM prAjApatyavrata batAyA gayA hai| lagA rahe tathA zAntabhAvase mahAdevajIke zaraNAgata hokara sadA dhyAnameM sthita rahanevAle puruSake sAre pAtaka naSTa jJAnayogameM tatpara rhe|x * paramApatenApi na kArya steSamanyataH / steyAdabhyadhikaH kacinnAstyadharma iti smRtiH // (60 / 25) kRcchata pahale batAyA jA cukA hai| tIna dina sabere, tIna dina zAmako aura tIna dina binA mA~ge eka-eka grAsa anna khAya aura antameM tIna dinoMtaka upavAsa kare-yaha atikRcnata hai| cAndrAyaNavrata kaI prakArakA hotA hai; eka vRddhi-kramase kiyA jAtA hai aura dUsarA haas-krmse| pratidina sAyaM, prAtaH aura madhyAhnakAlameM snAna karate hue. pUrNimAko paMdraha grAsa bhojana kare; tadanantara kRSNapakSakI pratipadAse eka-eka grAsa ghttaaye| caturdazIko eka grAsa bhojana karake amAvAsyAko upavAsa kre| phira zukrapakSakI pratipadAko eka prAsa bhojana karake pratidina eka-eka grAsa bar3hAtA rhe| pUrNimAko paMdraha grAsa khAkara vrata pUrNa kiyA jAtA hai| yaha eka prakAra hai| dUsarA amAvAsyAko upavAsa karake Arambha kiyA jAtA hai| isameM pahale eka-eka prAsa bar3hAyA jAtA hai, phira pUrNimAke bAda eka-eka prAsa ghaTAte hue amAvAsyAko upavAsa karake samApta kiyA jAtA hai| * tIna dina sabere, tIna dina zAmako aura tIna dina ayAcita anna bhojana karake antameM tIna dinoMtaka lagAtAra upavAsa kare; yaha prAjApatyavrata hai| dhyAnaniSThasya satataM nazyate srvpaatkm| tasmAnmahezvaraM dhyAtvA tasya dhyAnaparo bhavet // yad brahma paramaM jyotiH prtisstthaakssrmvyym| yo'ntarAtmA paraM brahma sa vijJeyo mahezvaraH / eSa devo mahAdevaH kevalaH paramaH zivaH / tadevAkSaramadvaitaM sadAnisyaM paraM pdm|| tasminmahIyate deve khadhAgni jJAnasaMjJite / AtmayogAtmake tattve mahAdevastataH smRtaH // (60 / 32-35) 4 ekameva paraM brahma vijJeyaM tattvamavyayam / sa devastu mahAdevo naitad vijJAya yadhyate // tasmAd yateta niyataM yatiH saMyatamAnasaH / jJAnayogarataH zAnto mahAdevaparAyaNaH / / (60 / 38-39) Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa ] * bhagavadbhaktikI prazaMsA tathA haribhajanakI AvazyakatA. ----------------------------------------------------------------------------------------------------- kalyANamaya Azrama- dharmakA varNana kiyaa| ise munivara bhagavAn brahmAjIne pUrvakAlameM upadeza kiyA thaa| saMnyAsadharmase saMbandha rakhanevAlA yaha parama uttama kalyANamaya jJAna sAkSAt svayambhU brahmAjIkA batAyA huA hai; ataH putra, brAhmaNo ! isa prakAra maiMne ApalogoMse saMnyAsiyoMke ziSya tathA yogiyoMke sivA dUsare kisIko isakA upadeza nahIM karanA caahiye| dvijavaro ! isa prakAra maiMne saMnyAsiyoMke niyamoMkA vidhAna batAyA hai; yaha devezvara brahmAjIke saMtoSakA ekamAtra sAdhana hai| jo mana lagAkara pratidina ina niyamoMkA pAlana karate haiM, unakA janma athavA maraNa nahIM hotaa| * bhagavadbhaktikI prazaMsA, strI-saGgakI nindA, bhajanakI mahimA, brAhmaNa, purANa aura gaGgAkI mahattA, janma Adike duHkha tathA haribhajanakI AvazyakatA sUtajI kahate haiM - brAhmaNo! pUrvakAlameM amita tejasvI vyAsajIne isa prakAra Azrama dharmakA varNana kiyA thaa| itanA upadeza karaneke pazcAt una satyavatI nandana bhagavAn vyAsane samasta muniyoMko bhalIbhA~ti AzvAsana diyA aura jaise Aye the, vaise hI ve cale gye| vahI yaha varNAzrama dharmakI vidhi hai, jisakA maiMne ApalogoMse varNana kiyA hai| isa prakAra varNa dharma tathA Azrama- dharmakA pAlana karake hI manuSya bhagavAn viSNukA priya hotA hai, anyathA nahIM dvijavaro! aba isa viSayameM maiM ApalogoMko rahasyakI bAta batAtA hU~, suniye| yahA~ varNa aura Azramase sambandha rakhanevAle jo dharma batAye gaye haiM, ve saba hari-bhaktikI eka kalAke aMzake aMzakI bhI samAnatA nahIM kara skte| kaliyugameM manuSyoMke liye isa martyalokameM ekamAtra hari-bhakti hI sAdhya hai| jo kaliyugameM bhagavAn nArAyaNakA pUjana karatA hai, vaha dharmake phalakA bhAgI hotA hai| anekoM nAmoMdvArA jinheM pukArA jAtA hai tathA jo indriyoMke niyantA haiM, una parama zAnta sanAtana bhagavAn dAmodarako hRdayameM sthApita karake manuSya tInoM lokoMpara vijaya pA jAtA hai| jo dvija haribhaktirUpI amRtakA pAna kara letA hai, vaha kalikAlarUpI sA~pake Da~sanese phaile -------------- 403 hue pAparUpI bhayaMkara viSase AtmarakSA karaneke yogya ho jAtA hai| yadi manuSyoMne zrIharike nAmakA Azraya grahaNa kara liyA to unheM anya mantroMke japakI kyA AvazyakatA hai| * jo apane mastakapara zrIviSNukA caraNodaka dhAraNa karatA hai, use snAnase kyA lenA hai| jisane apane hRdayameM zrIharike caraNakamaloMko sthApita kara liyA hai, usako yajJase kyA prayojana hai| jinhoMne sabhAmeM bhagavAnkI lIlAoMkA varNana kiyA hai, unheM dAnakI kyA AvazyakatA hai jo zrIharike guNoMkA zravaNa karake bAraMbAra harSita hotA hai, bhagavAn zrIkRSNameM citta lagAye rakhanevAle usa bhakta puruSako vahI gati prApta hotI hai, jo samAdhimeM AnandakA anubhava karanevAle yogIko milatI hai| pAkhaNDI aura pApAsakta puruSa usa AnandameM vighna DAlanevAle batAye gaye haiN| nAriyA~ tathA unakA adhika saGga karanevAle puruSa bhI haribhaktimeM bAdhA pahu~cAnevAle haiN| striyA~ netroMke kaTAkSase jo saMketa karatI haiM, usakA ullaGghana karanA devatAoMke liye bhI kaThina hotA hai| jisane usapara vijaya pA lI hai, vahI saMsArameM bhagavAnkA bhakta kahalAtA hai| muni bhI isa lokameM nArIke caritrapara lubhAkara matavAle ho uThate haiN| brAhmaNo ! jo loga hRSIkezaM puruhUtaM sanAtanam // * kalau nArAyaNaM devaM yajate yaH sa dhrmbhaak| dAmodaraM hRdi kRtvA paraM zAntaM jitameva jgttrym| kalikAloragAdezAt kilviSAt kAlakUTataH // haribhaktisudhAM pItvA ullaGghyo bhavati dvijaH / kiM japaiH zrIharernAma gRhItaM yadi mAnuSaiH // saMpa0pu0 14 (61 / 6-8) Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 . avayava haSIkezaM yadIcchasi paraM padam ************ **************** nArIkI bhaktikA Azraya lete haiM, unheM bhagavAnkI bhakti kaise prApta ho sakatI hai| * dvijo! bahuta-sI rAkSasiyA~ kAminIkA veSa dhAraNa karake isa saMsArameM vicaratI rahatI haiM, ve sadA manuSyoMkI buddhi evaM vivekako apanA grAsa banAyA karatI haiN| vipragaNa ! jabataka kisI sundarI strIke caJcala netroMkA kaTAkSa, jo sampUrNa dharmokA lopa karanevAlA hai, manuSyake Upara nahIM par3atA tabhItaka usakI vidyA kucha karanemeM samartha hotI hai, tabhItaka use jJAna banA rahatA hai| tabhItaka saba zAstroMko dhAraNa karanevAlI usakI medhA zakti nirmala banI rahatI hai| tabhItaka japa tapa aura tIrthasevA bana par3atI hai| tabhItaka gurukI sevA saMbhava hai aura tabhItaka isa saMsAra sAgarase pAra honeke sAdhanameM manuSyakA mana lagatA hai| itanA hI nahIM, bodha, viveka, satsaGgakI ruci tathA paurANika bAtoMko sunanekI lAlasA bhI tabhItaka rahatI hai| jo bhagavaccaraNAravindoMke makarandakA lezamAtra bhI pAkara Anandamana ho jAte haiM, unake Upara nAriyoMke caJcala kaTAkSa-pAtakA prabhAva nahIM pdd'taa| dvijo ! jinhoMne pratyeka janmameM bhagavAn hRSIkezakA sevana kiyA hai, brAhmaNoMko dAna diyA hai tathA agnimeM havana kiyA hai, unhIMko una una viSayoMkI orase vairAgya hotA hai| striyoMmeM saundarya nAmakI vastu hI kyA hai? pIba, mUtra, viSThA, rakta, tvacA, medA, haDDI aura majjA - ina sabase yukta jo DhA~cA hai, usIkA nAma hai zarIra bhalA isameM saundarya kahA~se aayaa| uparyukta vastuoMko pRthak-pRthak karake yadi chU liyA jAya to snAna karake hI manuSya zuddha * nArINAM nayanAdezaH surANAmapi durjyH| sa yena vijito loke haribhaktaH sa ucyate // mAdyanti munayo'pyatra nArIcaritalolupAH / haribhaktiH kutaH puMsAM nArIbhaktijuSAM dvijAH // hotA hai| kintu brAhmaNo! ina sabhI vastuoMse yukta jo apavitra zarIra hai, vaha logoMko sundara dikhAyI detA hai| aho! yaha manuSyoMkI atyanta durdazA hai, jo durbhAgyavaza ghaTita huI hai| puruSa ubhare hue kucoMse yukta zarIrameM strI-buddhi karake pravRtta hotA hai; kintu kauna strI hai ? aura kauna puruSa ? vicAra karanepara kucha bhI siddha nahIM hotaa| isaliye sAdhu puruSako saba prakArase strIke saGgakA parityAga karanA caahiye| bhalA, strIkA Azraya lekara kauna puruSa isa pRthvIpara siddhi pA sakatA hai| kAminI aura usakA saGga karanevAle puruSakA saGga bhI tyAga denA caahiye| unake saGgase raurava narakakI prApti hotI hai, yaha bAta pratyakSa pratIta hotI hai| jo loga ajJAnavaza striyoMpara lubhAye rahate haiM, unheM daivane Thaga liyA hai| nArIkI yoni sAkSAt narakakA kuNDa hai| kAmI puruSako usameM pakanA par3atA hai| kyoMki jisa bhUmise usakA AvirbhAva huA hai, vahIM vaha phira ramaNa karatA hai| aho ! jahA~se malajanita mUtra aura raja bahatA hai, vahIM manuSya ramaNa karatA hai! usase bar3hakara apavitra kauna hogaa| vahA~ atyanta kaSTa hai; phira bhI manuSya usameM pravRtta hotA hai! aho! yaha daivakI kaisI viDambanA hai ? usa apavitra yonimeM bAraMbAra ramaNa karanA - yaha manuSyoMkI kitanI nirlajjatA hai! ataH buddhimAn puruSako strIprasaGgase honevAle bahutere doSoMpara vicAra karanA cAhiye / maithunase balakI hAni hotI hai aura usase usako atyanta nidrA (Alasya) Ane lagatI hai| phira nIMdase besudha rahanevAle manuSyakI Ayu kama ho jAtI hai| isaliye buddhimAn puruSako ucita hai ki vaha nArIko [ saMkSipta padmapurANa tatra ye haripAdAbjamadhulezapramoditAH / teSAM na nArIlolAkSikSepaNa hi prabhurbhavet // janma janma iSIkezasevanaM yaiH kRtaM dvijAH / dvije dattaM hutaM vahnau viratistatra tatra hi // --------------- (61 / 12-13) * kAminIkAminIsaGgasaGgamityapi saMtyajet / tatsaGgAd rauravamiti sAkSAdeva pratIyate // (61 / 19-20 ) (61 / 27) Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * bhagavaddhaktikI prazaMsA tathA haribhajanakI AvazyakatA . 405 apanI mRtyuke samAna samajhe aura manako prayatnapUrvaka mere vicArase isa saMsArameM zrIharikI bhakti durlabha bhagavAn govindake caraNa-kamaloMmeM lagAve / zrIgovindake hai| jisakI bhagavAnmeM bhakti hotI hai, vaha manuSya caraNoMkI sevA ihaloka aura paralokameM bhI sukha niHsaMdeha kRtArtha ho jAtA hai| usI-usI karmakA anuSThAna denevAlI hai| use chor3akara kauna mahAmUrkha puruSa strIke karanA cAhiye, jisase bhagavAn prasanna hoN| bhagavAnke caraNoMkA sevana kregaa| bhagavAn janArdanake caraNoMkI saMtuSTa aura tRpta honepara sampUrNa jagat saMtuSTa evaM tRpta hotA sevA mokSa pradAna karanevAlI hai tathA striyoMkI yonikA hai| zrIharikI bhaktike binA manuSyoMkA janma vyartha batAyA sevana yonike hI saMkaTameM DAlanevAlA hai|* yonisevI gayA hai| jinakI prasannatAke liye brahmA Adi devatA bhI puruSako bAra-bAra yonimeM hI giranA par3atA hai; yantrameM kase yajana karate haiM, una Adi-antarahita bhagavAn nArAyaNakA jAnevAleko jaisA kaSTa hotA hai, vaisI hI yAtanA use bhI bhajana kauna nahIM karegA? jo apane hRdayameM zrIjanArdanake bhoganI par3atI hai| parantu phira bhI vaha yonikI hI yugala caraNoMkI sthApanA karatA hai, usakI mAtA parama abhilASA karatA hai| yaha puruSakI kaisI viDambanA hai| saubhAgyazAlinI aura pitA mahApuNyAtmA haiN| 'jagadvandya ise jAnanA caahiye| maiM apanI bhujAe~ Upara uThAkara janArdana ! zaraNAgatavatsala !' Adi kahakara jo manuSya kahatA hU~, merI uttama bAta suno-zrIgovindameM mana bhagavAnko pukArate haiM, unako narakameM nahIM jAnA lagAo, yAtanA denevAlI yonimeM nahIM pdd'taa| jo strIkI Asakti chor3akara vicaratA hai, vaha mAnava vizeSataH brAhANoMkA, jo sAkSAt bhagavAnake paga-pagapara azvamedha yajJakA phala pAtA hai| yadi svarUpa haiM, jo loga yathAyogya pUjana karate haiM, unake daivayogase uttama kulameM utpanna satI-sAdhvI strIse Upara bhagavAn prasanna hote haiN| bhagavAn viSNu hI manuSyakA vivAha ho jAya to usase putrakA janma honeke brAhmaNoMke rUpameM isa pRthvIpara vicarate haiN| brAhmaNake pazcAt phira usake sAtha samAgama na kre| aise puruSapara binA koI bhI karma siddha nahIM hotA / jinhoMne bhaktipUrvaka bhagavAn jagadIzvara saMtuSTa hote haiM, isameM tanika bhI saMdeha brAhmaNoMkA caraNodaka pIkara use mastakapara car3hAyA hai, nahIM hai| dharmajJa puruSa strIke saGgako asatsaGga kahate haiN| unhoMne apane pitaroMko tRpta kara diyA tathA AtmAkA bhI usake rahate bhagavAn zrIharimeM sudRr3ha bhakti nahIM hotii| uddhAra kara liyaa| jinhoMne brAhmaNoMke mukhame isaliye saba prakArake saGgoMkA parityAga karake sammAnapUrvaka madhura anna arpita kiyA hai, unake dvArA bhagavAnkI bhakti hI karanI caahiye| sAkSAt zrIkRSNake hI mukhameM vaha atra diyA gayA hai| * maithunAd balahAniH sthAnidrAtitaruNAyate / nidrayApahatajJAno jhalpAyujarjAyate naraH // tasmAt prayatato dhImAtrArI mRtyumivAtmanaH / pazyedagovindapAdAbje mano vai ramayeda bdhH|| ihAmutra sukhaM taddhi govindapadasevanam / vihAya ko mahAmaho nArIpAda hI sevate // janArdanAGghisevA hi punarbhavadAyinI / nArINAM yonisevA hi yonisaMkaTakAriNI // (61 / 32-35) + UrdhvabAhurahaM vacmi zRNu me parama vacaH / govinde ghehi hadayaM na yonau yAtanAjuSi // (61 / 37) haribhaktikSa loketra durlabhA hi matA mama / harau yasya bhaved bhaktiH sa kRtArtho na saMzayaH / / tatadevAcaretkarma hariH prINAti yena hi / tasmiMstuSTe jagantuSTa prINite prINitaM jgt|| harau bhakti vinA nRNAM vRthA janma prakIrtitam / brahmAdayaH surA yasya yajante priitihetve| nArAyaNamanAdyantaM na ta seveta ko jnH| tasya mAtA mahAbhAgA pitA tasya mhaakRtii| janArdanapadadvandva hRdaye yena dhAryate // janArdana jagadvandha zaraNAgatavatsala / itIrayanti ye mAM na teSI niraye gatiH / / (61 / 42-46) Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa isameM sandeha nahIM ki sAkSAt zrIhari hI usa annako atyanta durlabha hai| purANakI kathA bar3I nirmala hai tathA bhoga lagAte haiN| brAhmaNoMke rahanese hI yaha pRthvI dhanya antaHkaraNako nirmala banAnekA utkRSTa sAdhana hai| mAnI gayI hai| unake hAthameM jo kucha diyA jAtA hai, vaha vyAsarUpadhArI zrIharine vedArthokA saMgraha karake purANakI bhagavAnke hAthameM hI samarpita hotA hai| unako namaskAra racanA kI hai; ataH usake zravaNameM tatpara rahanA caahiye| karanese pApokA nAza hotA hai| brAhmaNakI vandanA karanese purANa meM dharmakA nizcaya kiyA gayA hai aura dharma sAkSAt manuSya brahmahatyA Adi pApoMse mukta ho jAtA hai| kezavakA svarUpa hai; ataH vidvAn puruSa purANa suna lenepara isaliye brAhmaNa satpuruSoMke liye viSNubuddhise ArAdhanA viSNurUpa ho jAtA hai| eka to brAhmaNa hI sAkSAt karaneke yogya haiN| bhUkhe brAhmaNake mukhameM yadi kucha anna zrIharikA rUpa hai, dUsare purANa bhI vaisA hI hai; ataH una diyA jAya to dAtA mRtyuke pazcAt paralokameM jAnepara donoMkA saGga pAkara manuSya viSNurUpa hI ho jAtA hai| karor3a kalpoMtaka amRtakI dhArAse abhiSikta hotA hai| isI prakAra gaGgAjIke jalase abhiSikta honepara brAhmaNoMkA mukha Usara aura kA~ToMse rahita bahuta bar3A maya para as manuSya apane pApoMko dUra bhagA detA hai; bhagavAn kezava hai; vahA~ yadi kucha boyA jAtA hai to usakA koTi hI jalake rUpameM isa bhUmaNDalakA pApase uddhAra kara rahe koTigunA adhika phala prApta hotA hai| brAhmaNako haiN| yadi vaiSNava puruSa viSNuke bhajanakI abhilASA ghRtasahita bhojana dekara manuSya eka kalpataka AnandakA rakhatA ho to use gaGgAjIke jalakA nirmala abhiSeka anubhava karatA hai| jo brAhmaNako saMtuSTa karaneke liye prApta karanA cAhiye, kyoMki vaha antaHkaraNako zuddha nAnA prakArake sundara miSTAnna dAna karatA hai, use koTi kalpoMtaka mahAn bhoga-sampanna loka prApta hote haiN| karanekA uttama sAdhana hai| isa pRthvIpara bhagavatI gaGgA viSNubhakti pradAna karanevAlI batAyI jAtI haiN| lokoMkA brAhmaNako Age karake brAhmaNake dvArA hI kahI huI uddhAra karanevAlI gaGgA vAstavameM zrIviSNukA hI svarUpa purANa-kathAkA pratidina zravaNa karanA caahiye| purANa bar3e-bar3e pApoMke vanako bhasma karaneke liye mahAn hai| brAhmaNoMmeM, purANoMmeM, gaGgAmeM, gauoMmeM tathA pIpalake dAvAnalake samAna hai| purANa saba tIrthokI apekSA zreSTha vRkSameM nArAyaNa-buddhi karake manuSyoMko unake prati tIrtha batAyA jAtA hai, jisake caturthAzakA zravaNa karanese niSkAma bhakti karanI caahiye|* tattvajJa puruSoMne inheM zrIhari prasanna ho jAte haiN| jaise bhagavAn zrIhari sampUrNa viSNu viSNukA pratyakSa svarUpa nizcita kiyA hai| ataH viSNujagatko prakAza dene tathA sabako dRSTi pradAna karaneke bhaktikI abhilASA rakhanevAle puruSoMko sadA inakI pUjA liye sUryakA svarUpa dhAraNa karake vicarate haiM. usI prakAra karanA caahiye| zrIhari hI antaHkaraNameM jJAnakA prakAza phailAneke liye viSNumeM bhakti kiye binA manuSyoMkA janma niSphala purANoMkA rUpa dhAraNa karake jagatmeM vicarate haiN| purANa batAyA jAtA hai| kalikAla hI jisake bhItara jala-rAzi parama pAvana zAstra hai| ataH yadi zrIharikI prasannatA prApta hai, jo pAparUpI grahoMse bharA huA hai, viSayAsakti hI karanekA mana ho to manuSyoMko nirantara zrIkRSNarUpI jisameM bha~vara hai, durbodha hI phenakA kAma detA hai, paramAtmAke purANakA zravaNa karanA caahiye| viSNubhakta mahAduSTarUpI soke kAraNa jo atyanta bhayAnaka pratIta puruSako zAntabhAvase purANa sunanA ucita hai; kyoMki vaha hotA hai, usa dustara bhavasAgarako haribhaktikI naukApara * viSNubhaktipadA devI gaGgA bhuvi ca gIyate / viSNurUpA hi sA gaGgA lokanistArakAriNI // brAhmaNeSu purANeSu gaGgAyA goSu pippale / nArAyaNadhiyA pumbhirbhaktiH kAryA hyahaitukI / / (61 / 69-70) Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] * bhagavaddhaktiko prazaMsA tathA haribhajanakI AvazyakatA . Yous baiThe hue manuSya pAra kara jAte haiN| isaliye logoMko kre|* kyoMki nAnA prakArake narakoMmeM giraneke pazcAt haribhaktikI siddhike liye prayatna karanA caahiye| loga yadi punaH utthAna hotA hai, tabhI manuSyakA janma milatA burI-burI bAtoMko sunanemeM kyA sukha pAte haiM, jo adbhuta hai| vahA~ use garbhavAsakA atyanta duHkhadAyI kaSTa to lIlAoMvAle zrIharikI lIlAkathAmeM Asakta nahIM hote| bhoganA hI par3atA hai| dvijo ! phira karmavaza jIva yadi yadi manuSyoMkA mana viSayameM hI Asakta ho to lokameM isa pRthvIpara janma letA hai, to bAlyAvasthA Adike nAnA prakArake viSayoMse mizrita unakI vicitra aneka doSoMse use pIDA sahanI par3atI hai| phira kathAokA hI zravaNa karanA caahiye| dvijo ! yadi yuvAvasthAmeM pahu~canepara yadi daridratA huI to usase bahuta nirvANameM hI mana ramatA ho, to bhI bhagavatkathAoMko kaSTa hotA hai| bhArI rogase tathA anAvRSTi Adi sunanA ucita hai; unheM avahelanApUrvaka sunanepara bhI ApattiyoMse bhI keza uThAnA par3atA hai| vRddhAvasthA meM zrIhari saMtuSTa ho jAte haiN| bhaktavatsala bhagavAn haSIkeza manake idhara-udhara bhaTakanese jo kaSTa use prApta hotA hai, yadyapi niSkriya haiM, tathApi unhoMne zravaNakI icchAvAle usakA varNana nahIM ho sktaa| tadanantara vyAdhike kAraNa bhaktoMkA hita karaneke liye nAnA prakArakI lIlAe~ kI samayAnusAra manuSyakI mRtyu ho jAtI hai / saMsArameM mRtyuse haiN| sau vAjapeya Adi karma tathA dasa hajAra rAjasUya bar3hakara dUsare kisI duHkhakA anubhava nahIM hotaa|| yajJoMke anuSThAnase bhI bhagavAn utanI sugamatAse nahIM tatpazcAt jIva apane karmavaza yamalokameM pIr3A milate, jitanI sugamatAse ve bhaktike dvArA prApta hote haiN| bhogatA hai; vahA~ atyanta dAruNa yAtanA bhogakara phira jo hRdayase sevana karane yogya, saMtoMke dvArA bAraMbAra saMsArameM janma letA hai| isa prakAra vaha bAraMbAra janmatA sevita tathA bhavasAgarase pAra honeke liye sAra vastu haiM, aura maratA tathA maratA aura janmatA rahatA hai| jisane zrIharike una caraNoMkA Azraya lo| re viSayalolupa bhagavAn govindake caraNoMkI ArAdhanA nahIM kI hai, pAmaro ! are niSThura manuSyo ! kyoM svayaM apane-Apako usIkI aisI dazA hotI hai| govindake caraNoMkI raurava narakameM girA rahe ho| yadi tuma anAyAsa hI ArAdhanA na karanevAle manuSyakI binA kaSTake mRtyu nahIM duHkhoke pAra jAnA cAhate ho to govindake cAru caraNoMkA hotI tathA binA kaSTake use jIvana bhI nahIM miltaa| sevana kiye binA nahIM jA skoge| bhagavAn zrIkRSNake yadi gharameM dhana ho to use rakhanese kyA phala huaa| jisa yugala caraNa mokSake hetu haiM; unakA bhajana kro| manuSya samaya yamarAjake dUta Akara jIvako khIMcate haiM, usa kahA~se AyA hai aura kahA~ punaH use jAnA hai, isa samaya dhana kyA usake pIche-pIche jAtA hai? ataH bAtakA vicAra karake buddhimAn puruSa dharmakA saMgraha brAhmaNoMke satkArameM lagAyA huA dhana hI saba prakArake * kiM sukhaM labhate janturasadvArtAvadhAraNe / hareradbhutalIlasya lIlAkhyAna na sajjate / / tadvicitrakathA loka nAnA viSayamizritAH / zrotavyA yadi vainaNAM viSaye sajate mnH|| nirvANe yadi vA citaM zrotavyA tadapi dvijAH / helayA avaNAcApi tasya tuSTI bhaveddhariH // niskriyA'pi hRSIkazA nAnA karma cakAra saH / zuzrUSaNAM hitArthAya bhaktAnAM bhktvtslH|| na labhyate karmaNApi vAjapeyazatAdinA / rAjasUyAyutenApi yathA bhaktyA sa labhyate // yatpadaM cetasA savyaM saddhirAcaritaM muhuH / bhavAbdhitaraNa sAramAzrayadhyaM hareH padam // re re viSayasaMlubdhAH pAmarA niSThurA narAH / gairave hi kimAtmAnamAtmanA pAtayiSyatha / vinA govindasaumyAdhisavanaM mA gamiSyatha / anAyAsena duHkhAnA taraNa yadi vAJchatha // bhajadhvaM kRSNacaraNAvapunarbhavakAraNe / kuta evAgato martyaH kuta eva punarbajet // etadvicArya matimAnAzrayed dharmasaMgraham / (61 / 75-84) Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa sukha denevAlA hai| dAna svargakI sIr3hI hai, dAna saba tathA manase bhagavAnke caraNoMkA dhyAna karake jIva pApoMkA nAza karanevAlA hai| govindakA bhaktipUrvaka kRtArtha ho jAtA hai-isameM anyathA vicAra karanekI kiya huA bhajana mahAn puNyakI vRddhi karanevAlA hai| AvazyakatA nahIM hai| vidvAn puruSa bhagavAnmeM hI mana yadi manuSyameM bala ho to use vyartha hI naSTa na kre| lagAye aura hRdayameM unhIMkI bhAvanA kare; aisA Alasya chor3akara bhagavAnke sAmane nRtya kare aura gIta karanevAlA manuSya antameM bhagavAnko hI prApta hotA gaaye| manuSyake pAsa jo kucha ho, use bhagavAn hai-isameM kucha vicAra karanekI AvazyakatA nahIM hai| zrIkRSNako samarpita kara de| zrIkRSNako samarpita kI huI jo manase bhI nirantara cintana karanepara bhaktako apanA pada vastu kalyANadAyinI hotI hai aura kisIko dI huI vastu pradAna kara dete haiM, una Adi-antarahita bhagavAn kevala duHkha denevAlI hotI hai| netroMse zrIharikI hI nArAyaNakA kauna manuSya sevana nahIM kregaa| jo pratimA AdikA darzana tathA kAnoMse zrIkRSNake guNa aura zrIviSNuke caraNAravindoMmeM nirantara citta lagAye rahatA hai, nAmoMkA hI aharniza zravaNa kre| vidvAn puruSoMko apanI bhagavAnkI prasannatAke liye apanI zaktike anusAra dAna jilAse zrIharike caraNodakakA AsvAdana karanA caahiye| kiyA karatA hai tathA unhIke yugala caraNoMmeM praNAma nAsikAse zrIgovindake caraNAravindoMpara car3he hue karatA, mana lagAtA aura anurAga rakhatA hai, vaha isa zrItulasIdalako sa~ghakara, tvacAse haribhaktakA sparza kara manuSyalokameM nizcaya hI pUjyabhAvako prApta hotA hai|* zrIharike purANamaya svarUpakA varNana tathA padmapurANa aura svargakhaNDakA mAhAtmya sUtajI kahate hai-brAhmaNo ! isa prakAra saMsArameM (5) zrImadbhAgavatako bhagavAnkA Uruyugala kahA gayA jinakI mahimA samasta lokoMkA uddhAra karanevAlI hai, hai| (6) nAradIya purANa nAbhi hai| (7) mArkaNDeyapurANa una nAnArUpadhArI paramezvara viSNukA eka vigraha purANa bhI dAhinA tathA (8) agnipurANa bAyA~ caraNa hai| hai| purANoMmeM pApurANakA bahuta bar3A mahattva hai| (9) bhaviSyapurANa mahAtmA zrIviSNukA dAhinA ghuTanA (1) brahmapurANa zrIharikA mastaka hai| (2) padmapurANa hai| (10) brahmavaivartapurANako bAyA~ ghuTanA batAyA gayA hRdaya hai| (3) viSNupurANa unakI dAhinI bhujA hai| hai| (11) liGgapurANa dAhinA aura (12) vArAhapurANa (4) zivapurANa una mahezvarakI bAyIM bhujA hai| bAyA~ gulpha (ghuDI) hai| (13) skandapurANa roe~ tathA * yadAsau kRSyate yAmyairdUtaiH kiM dhanamanviyAt / tasmAd dvijAtisatkArya draviNaM srvsaukhydm|| dAnaM svargasya sopAna dAna kilviSanAzanama / govindabhaktibhajana mahApaNyavivardhanam // balaM yadi bhavenmalye na vRthA tavyayaM caret / harerane nalyagItaM karyAdevamatandritaH / / yatkiJcid vidyate puMsAM taca kRSNe samarpayet / kRSNArpitaM kushldmnyaarpitmsaukhydm|| cakSubhyAM zrIharereva pratimAdinirUpaNam / zrotrAbhyAM kalayetkRSNaguNanAmAnyaharnizam // jidayA haripAdAmbu svAditavyaM vicakSaNaiH / prANenAnAya govindapAdAyatulasIdalam // khacA''spRzya harerbhaktaM manasA''dhyAya tatpadam / kRtArthoM jAyate janturnAtra kAryA vicAraNA // tanmanA hi bhavetprajJastathA syAttadgatAzayaH / tamevAnte'bhyeti loko nAtra kAryA vicAraNA // cetasA cApyanudhyAtaH svapadaM yaH prayacchati / nArAyaNamanAdyantaM na taM seveta ko jnH|| satataniyatacitto viSNupAdAravinde vitaraNamanuzakti prItaye tastha kuryAt / natimatiratimasyAbhidye saMvidadhyAn sa hi khalu naraloke pUjyatAmAmuyAca // (61 // 93-102) Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svargakhaNDa] . zrIharike purANamaya svarUpakA varNana tathA padmapurANa aura svargakhaNDakA mAhAtmya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (14) vAmanapurANa tvacA mAnA gayA hai| (15) hai, usane mAno samUcI pRthvI dAnameM de dI hai, nirantara kUrmapurANako pITha tathA (16) matsyapurANako medA kahA bhagavAn viSNuke sahasra-nAmoMkA pATha kiyA hai, sampUrNa jAtA hai| (17) garuDapurANa majjA batAyA gayA hai aura vedoMkA adhyayana tathA usameM batAye hue bhinna-bhinna (18) brahmANDapurANako asthi (haDDI) kahate haiN| isI puNyakarmokA anuSThAna kara liyA hai, bahuta-se prakAra purANavigrahadhArI sarvavyApaka zrIharikA AvirbhAva adhyApakoMko vRtti dekara par3hAneke kAryameM lagAyA hai, huA hai|* unake hRdaya-sthAnameM padApurANa hai, jise bhayabhIta manuSyoMko abhayadAna kiyA hai, guNavAn jJAnI sunakara manuSya amRtapada-mokSa-sukhakA upabhoga karatA tathA dharmAtmA puruSoMko Adara diyA hai, brAhmaNoM aura hai| yaha padmapurANa sAkSAt bhagavAn zrIharikA svarUpa hai; gauoMke liye prANoMkA parityAga kiyA hai tathA usa isake eka adhyAyakA bhI pATha karake manuSya saba pApoMse buddhimAnne aura bhI bahutere uttama karma kiye haiN| tAtparya mukta ho jAtA hai| .. yaha ki svargakhaNDake zravaNase ukta sabhI zubhakarmoMkA svargakhaNDakA zravaNa karake mahApAtakI manuSya bhI phala prApta ho jAtA hai| svargakhaNDakA pATha karanese keMculase chUTe hue sarpakI bhA~ti samasta pApoMse mukta ho manuSyako nAnA prakArake bhoga prApta hote haiM tathA vaha jAte haiN| kitanA hI bar3A durAcArI aura saba dharmose tejomaya zarIra dhAraNa karake brahmalokameM jAtA aura vahIM bahiSkRta kyoM na ho, svargakhaNDakA zravaNa karake vaha jJAna pAkara mokSako prApta ho jAtA hai| buddhimAn manuSya pavitra ho jAtA hai--isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| uttama puruSoMke sAtha nivAsa, uttama tIrthameM srAna, uttama dvijo ! samasta purANoMko sunakara manuSya jisa phalako vArtAlApa tathA uttama zAstrakA zravaNa kre| una prApta karatA hai, vaha saba kevala padmapurANako sunakara hI zAstroMmeM padmapurANa mahAzAstra hai, yaha sampUrNa vedoMkA phala prApta kara letA hai| kaisI adbhuta mahimA hai! samUce denevAlA hai| isameM bhI svargakhaNDa mahAn puNyakA phala padmapurANako sunanese jisa phalakI prApti hotI hai, vahIM pradAna karanevAlA hai| phala manuSya kevala svargakhaNDako sunakara prApta kara letA o saMsArake manuSyo! merI bAta sunohai| mAghamAsameM manuSya pratidina prayAgameM snAna karake jaise govindako bhajo aura ekamAtra devezvara viSNuko praNAma pApase mukta ho jAtA hai, usI prakAra isa svargakhaNDake kro| yadi kAmanAkI uttAla taraGgoMko sukhapUrvaka pAra zravaNase bhI vaha pApoMse chuTakArA pA jAtA hai| jisa karanA cAhate ho to ekamAtra harinAmakA, jisakI kahIM puruSane bharI sabhAmeM isa svargakhaNDako sunA aura sunAyA tulanA nahIM hai, uccAraNa kro| svargakhaNDa samApta * eka purANa rUpa vai tatra pAyaM paraM mahat / brAhma mUrdhA harereva hadayaM pdmsNjnykm|| vaiSNavaM dakSiNo bAhuH zaivaM vAmo mahezituH / UrU bhAgavataM proktaM nAbhiH sthaanaardiiykm| mArkaNDeyaM ca dakSAzirvAmo hyAneyamucyate / bhaviSya dakSiNo jAnurviSNoreva mahAtmanaH / / brahmavaivartasaMzaM tu vAmajAnuldAhataH / lainaM tu gulphakaM dakSaM vArAhaM vaamgulphkm|| skAndaM purANaM lomAni tvagasya vAmanaM smRtam / kauma pRSTha samAkhyAtaM mAtsya medaH prakIrpate // majjA tu gAruDaM proktaM brahmANDamasthi gIyate / evamevAbhavadviSNuH purANAvayavo hariH // (62 / 2-7) siddhiH saha baseddhImAn sattIrthe sAnamAcaret / kudiva sadAlApa sacchAsaM zRNuyAnaraH / / (62 / 24) Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||AUM zrIparamAtmane nmH|| saMkSipta padmapurANa pAtAla-khaNDa zeSajIkA vAtsyAyana munise rAmAzvamedhakI kathA Arambha karanA, zrIrAmacandrajIkA laGkAse ayodhyAke liye vidA honA PHE nArAyaNaM namaskRtya naraM caiva nrottmm| Apako aisI buddhi prApta huI hai, jo zrIrAmacandrajIke devI sarasvatIM vyAsaM tato jayamudIrayet // * yugala caraNAravindoMkA makaranda pAna karaneke liye RSi bole-mahAbhAga sUtajI ! hamane Apake lolupa rahatI hai| sabhI RSi-maharSi sAdhu puruSoMke mukhase samUce svarga-khaNDakI manohara kathA sunI; LIN AyuSman ! aba hamalogoMko zrIrAmacandrajIkA caritra | sunaaiye| sUtajIne kahA-maharSigaNa ! eka samaya munivara vAtsyAyanane pRthvIko dhAraNa karanevAle nAgarAja bhagavAn anantase isa parama nirmala kathAke viSayameM prazna kiyaa| zrIvAtsyAyana bole-bhagavan ! zeSanAga ! maiMne Apake mukhase saMsArakI sRSTi aura pralaya Adike viSayakI saba bAteM sunauM; bhUgola, khagola, graha-tAre aura nakSatra AdikI gatikA nirNaya, mahattattva AdikI sRSTiyoMke tattvakA pRthak-pRthak nirUpaNa tathA sUryavaMzI rAjAoMke adbhuta caritrakA bhI maiMne zravaNa kiyA hai| isI prasaGgameM Apane bhagavAn zrIrAmacandrajIkI kathAkA bhI varNana kiyA hai, jo anekoM mahApApoMko dUra karanevAlI hai| parantu una bhagavAn zrIrAmacandrajIke azvamedha yajJakI EiAM kathA saMkSepase hI sunaneko milI, ataH aba maiM use samAgamako zreSTha batalAte haiN| isakA kAraNa yahI hai ki Apake dvArA vistArake sAtha sunanA cAhatA huuN| yaha vahI satsaGga honepara zrIraghunAthajIkI usa kathAke liye kathA hai jo kahane, sunane tathA smaraNa karanese bar3e-bar3e avasara milatA hai, jo samasta pApoMkA nAza karanevAlI pAtakoko bhI naSTa kara DAlatI hai| itanA hI nahIM, vaha hai| devatA aura asura praNAma karate samaya apane manovAJchita vastuko denevAlI tathA bhaktoMke cittako mukuToMkI maNiyoMse jinake caraNoMkI AratI utArate haiM, prasana karanevAlI hai| unhIM bhagavAn zrIrAmakA smaraNa karAkara Apane mujhapara bhagavAn zeSane kahA-brahman! Apa bahuta bar3A anugraha kiyA hai| jahA~ brahmA Adi devatA bhI brAhmaNakulameM zreSTha evaM dhanyavAdake pAtra hai; kyoMki mohita hokara kucha nahIM jAna pAte, usI zrIraghunAtha Milijan * bhagavAn nArAyaNa, puruSazreSTha ra, unakI lIlA prakaTa karanevAlI bhagavatI sarasvatI tathA usake vaktA maharSi vedavyAsako namaskAra karake jaya (itihAsa-purANa) kA pATha karanA caahiye| Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * zeSajIkA rAmAzvamedhakI kathA Arambha karanA . kathArUpI mahAsAgarakI thAha lagAneke liye mere-jaise jAnepara indra Adi sampUrNa devatAoMko bar3A sukha milaa| mazaka-samAna tuccha jIvako kitanI zakti hai| tathApi maiM ve Ananda-magna hokara dAsakI bhA~ti bhagavAnke caraNoM meM apanI zaktike anusAra Apase zrIrAma-kathAkA varNana par3a gaye aura unakI stuti karane lge| karU~gA; kyoMki atyanta vistRta AkAzameM bhI tatpazcAt zrIrAmacandrajI dharmAtmA vibhISaNako pakSI apanI gamana-zaktike anusAra ur3ate hI haiN| laGkAke rAjyapara sthApita karake sItAke sAtha puSpaka zrIraghunAthajIkA caritra karor3oM zlokoMmeM varNita hai| vimAnapara ArUr3ha hue| unake sAtha lakSmaNa, sugrIva aura jinakI jaisI buddhi hotI hai, ve vaisA hI usakA varNana hanumAn Adi bhI vimAnapara jA baitthe| usa samaya karate haiN| jaise agnike samparkase sonA zuddha ho jAtA hai, bhagavAnke virahake bhayase vibhISaNake manameM bhI sAtha usI prakAra zrIraghunAthajIkI uttama kIrti merI buddhiko bhI jAnekI utkaNThA huI aura unhoMne apane mantriyoMke sAtha nirmala banA degii| zrIraghunAthajIkA anusaraNa kiyaa| isake bAda laGkA aura sUtajI kahate haiM-maharSiyo! munivara azoka-vATikApara dRSTi DAlate hue bhagavAn zrIrAma turaMta vAtsyAyanase yoM kahakara bhagavAn zeSane dhyAnastha ho hI ayodhyApurIkI ora prasthita hue| sAtha hI brahmA apanI A~kheM baMda kara lI aura jJAnadRSTike dvArA usa Adi devatA bhI apane-apane vimAnoMpara baiThakara yAtrA lokottara kalyANamayI kathAkA avalokana kiyaa| phira karane lge| usa samaya bhagavAn zrIrAma kAnoMko sukha to atyanta harSake kAraNa unake zarIrameM romAJca ho AyA pahuMcAnevAlI deva-dundubhiyoMkI madhura dhvani sunate tathA aura ve gaddavANIse yukta hokara dazaratha-nandana mArgameM sItAjIko anekoM AzramoMse yukta tIrthoM, muniyoM, zrIraghunAthajIko vizada kathAkA varNana karane lge| muni-putroM tathA pativratA muni-paliyoMkA darzana karAte hue bhagavAn zeSa bole-vAtsyAyanajI ! devatA cala rahe the| parama buddhimAn zrIraghunAthajIne pahale aura dAnavoMko dukha denevAle laGkApati rAvaNake mAre lakSmaNake sAtha jina-jina sthAnoMpara nivAsa kiyA thA, ve sabhI sItAjIko dikhaaye| isa prakAra unheM mArgake sthAnoMkA darzana karAte hue zrIrAmacandrajIne apanI purI ayodhyAko dekhA; phira usake nikaTa nandigrAmapara dRSTipAta kiyA, jahA~ bhAIke viyoga-janita anekoM duHkhamaya cihnoMko dhAraNa karake dharmakA pAlana karate hue rAjA bharata nivAsa kara rahe the| una dinoM ve jamInameM gaDDhA khodakara usImeM soyA karate the| brahmacaryake pAlanapUrvaka mastakapara jaTA aura zarIrameM valkala vastra dhAraNa kiye rahate the| unakA zarIra atyanta durbala ho gayA thaa| ve nirantara zrIrAmacandrajIkI carcA karate hue duHkhase Atura rahate the| annake nAmapara to ve jo bhI nahIM grahaNa karate the tathA pAnI bhI bAraMbAra nahIM pIte the| ____ jaba sUryadevakA udaya hotA, taba ve unheM praNAma karake kahate-'jagatko netra pradAna karanevAle bhagavAn sUrya ! Apa devatAoMke svAmI haiM; mere mahAn pApako hara lIjiye [hAya ! mujhase bar3hakara pApI kauna hogA] / mere Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 * ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta padmapurANa .....................AMARINA ............................................... ........ hI kAraNa jagatpUjya zrIrAmacandrajIko bhI vanameM jAnA zAstra-catura, nItijJa aura vidvAn mantrI jaba bharatajIko pdd'aa| sukumAra zarIravAlI sItAse sevita hokara ve isa sAntvanA dete hue kucha kahate taba ve unheM isa prakAra uttara samaya vanameM rahate haiN| aho ! jo sItA phUlakI zayyApara dete the-'amAtyagaNa ! mujha bhAgyahInase Apaloga kyoM puSpoMkI DaMThalake sparzase bhI vyAkula ho uThatI thIM aura bAtacIta karate haiM? maiM saMsArake saba logoMse adhama hU~ jo kabhI sUryakI dhUpameM gharase bAhara nahIM nikalIM, ve hI kyoMki mere hI kAraNa mere bar3e bhAI zrIrAma Aja vanameM pativratA janaka-kizorI Aja mere kAraNa jaMgaloMmeM bhaTaka jAkara kaSTa uThA rahe haiN| mujha abhAgeke liye apane pApoMke rahI hai ! jinake Upara kabhI rAjAoMkI bhI dRSTi nahIM par3I prAyazcitta karanekA yaha avasara prApta huA hai, ataH maiM thI, unhIM sItAko Aja kirAtaloga pratyakSa dekhate haiN| jo zrIrAmacandrajIke caraNoMkA nirantara AdarapUrvaka smaraNa yahA~ mIThe-mIThe pakavAnoMko bhojanake liye Agraha karate hue apane doSoMkA mArjana kruuNgaa| isa jagatmeM mAtA karanepara bhI nahIM khAnA cAhatI thIM, ve jAnako Aja jaMgalI sumitrA bhI dhanya haiM ! ve hI apane patise prema karanevAlI phaloMke liye svayaM yAcanA karatI hoNgii|' isa prakAra tathA vIra putrakI jananI haiM, jinake putra lakSmaNa sadA zrIrAmake prati bhakti rakhanevAle mahArAja bharata pratidina zrIrAmacandrajIke caraNoMkI sevAmeM rahate haiN|' isa prakAra prAtaHkAla sUryopasthAnake pazcAt uparyukta bAteM kahA karate bhrAtR-vatsala bharata jahA~ rahakara uccasvarase vilApa kiyA the| unake duHkha-sukhameM samAna rUpase hAtha ba~TAnevAle karate the, usa nandigrAmako bhagavAn zrIrAmane dekhaa| bharatase milakara bhagavAna zrIrAmakA ayodhyAke nikaTa Agamana zeSajI kahate haiM-mune ! nandigrAmapara dRSTi par3ate A pahu~ce haiN|' isase merA Agamana jAnakara mere choTe bhAI hI zrIraghunAthajIkA citta bharatako dekhanekI utkaNThAse bharata zIghra hI prasanna ho jaayeNge|" vihvala ho gyaa| unheM dharmAtmAoMmeM agragaNya bhAI parama buddhimAn zrIraghuvIrake ye vacana sunakara bharatako bAraMbAra yAda Ane lgii| taba ve mahAbalI hanumAnajI unakI AjJAkA pAlana karate hue bharatajIke vAyu-nandana hanumAnajIse bole, "vIra ! tuma mere bhAIke nivAsa sthAna nandiprAmako gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne pAsa jaao| unakA zarIra mere viyogase kSINa hokara dekhA, bharatajI bUr3he mantriyoMke sAtha baiThe haiM aura apane char3Ike samAna dubalA-patalA ho gayA hai aura ve use pUjya bhAtAke viyogase atyanta durbala ho gaye haiN| usa kisI prakAra haThapUrvaka dhAraNa kiye hue hai| jo valkala samaya unakA mana zrIraghunAthajIke caraNAravindoMke pahanate haiM, mastakapara jaTA dhAraNa karate haiM, jinakI dRSTi meM makarandameM DUbA huA thA aura ve apane vRddha mantriyoMse parAyI strI mAtA aura suvarNa miTTIke Dheleke samAna hai unhIMkI kathA-vArtA kaha rahe the| ve aise jAna par3ate the tathA jo prajAjanoko apane putroMkI bhAMti sneha-dRSTi se mAno dharmake mUrtimAn svarUpa hoM athavA vidhAtAne mAno dekhate haiM, ve mere dharmajJa bhrAtA bharata duHkhI haiN| unakA sampUrNa sattvaguNako ekatrita karake usIke dvArA unakA zarIra mere viyogajanita duHkharUpa agnikI jvAlAmeM dagdha nirmANa kiyA ho| bharatajIko isa rUpameM dekhakara ho rahA hai; ataH isa samaya tuma turaMta jAkara mere hanumAnjIne unheM praNAma kiyA tathA bharatajI bhI unheM Agamanake saMdezarUpI jalakI varSAse unheM zAnta kro| dekhate hI turaMta hAtha jor3akara khar3e ho gaye aura unheM yaha samAcAra sunAo ki 'sItA, lakSmaNa, sugrIva bole-'Aiye, ApakA svAgata hai; zrIrAmacandrajIkI Adi kapIzvaroM tathA vibhISaNasahita rAkSasoMko sAtha le kuzala khiye| ve isa prakAra kaha hI rahe the ki itaneme tumhAre bhAI zrIrAma puSpaka vimAnapara baiThakara sukhapUrvaka unakI dAhinI bA~ha phar3aka utthii| hRdayase zoka nikala Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa . bharatase milakara bhagavAn zrIrAmakA ayodhyAke nikaTa Agamana * 413 . . . . . . . . . . . . gayA aura unake mukhapara Anandake A~suokI dhArA baha mastakapara bhI jaTA thI tathA ve bhI nirantara tapasyAse keza clii| unakI aisI avasthA dekha vAnararAja hanumAnne uThAneke kAraNa atyanta durbala ho gaye the| rAjA bharatako isa avasthAmeM dekhakara zrIraghunAthajIko bar3I cintA huI, ve kahane lage-'aho! rAjAoMke bhI rAjA mahAbuddhimAn mahArAja dazarathakA yaha putra Aja jaTA aura valkala Adi tapasvIkA veSa dhAraNa kiye paidala hI mere pAsa A rahA hai| mitro ! maiM vanameM gayA thA; kintu mujhe bhI aisA duHkha nahIM uThAnA par3A, jaisA ki mere viyogake kAraNa isa bharatako bhoganA par3a rahA hai| aho ! dekho to sahI, prANoMse bhI bar3hakara pyArA aura hitaiSI merA bhAI bharata mujhe nikaTa AyA sunakara harSameM bhare hue vRddha mantriyoM tathA maharSi vasiSThajIko sAtha lekara mujhase milaneke liye A rahA hai|' isa prakAra bhagavAn zrIrAma AkAzameM sthita puSpaka vimAnase uparyukta bAteM kaha rahe the aura vibhISaNa, hanumAn tathA lakSmaNa unake prati AdarakA bhAva prakaTa kara rahe the| nikaTa Anepara bhagavAnkA hadaya virahase kAtara ho uThA aura ve 'bhaiyA ! bhaiyA bharata ! tuma kahA~ ho' isa prakAra kahA-'lakSmaNasahita zrIrAmacandrajI isa prAmake nikaTa kahate tathA bAraMbAra 'bhAI! bhAI !! bhAI !!!' kI raTa A gaye haiN| zrIraghunAthajIke Agamanake saMdezane bharatake zarIrapara mAno amRta chir3aka diyA, ve harSameM bharakara bole-'zrIrAmakA saMdeza lAnevAle hanumAnjI ! mere pAsa aisI koI vastu nahIM hai, jise yaha priya samAcAra sunAneke badalemeM maiM Apako de sakUH isa upakArake kAraNa maiM jIvanabhara ApakA dAsa banA rhuuNgaa|' maharSi vasiSTha tathA vRddha mantrI bhI atyanta harSameM bharakara arghya hAthameM liye hanumAnjIke dikhAye hue mArgase zrIrAmacandrajIke pAsa cala diye| bharatajIkI dRSTi dUrase Ate hue parama manorama bhagavAn zrIrAmapara pdd'ii| ve puSpaka vimAnake madhyabhAgameM sItA aura lakSmaNake sAtha baiThe the| zrIrAmacandrajIne bhI jaTA, valkala aura kaupIna dhAraNa kiye hue bharatako paidala hI Ate dekhA; sAtha hI unakI dRSTi una mantriyoMpara bhI par3I, jinhoMne bhAIke veSake samAna hI veSa dhAraNa kara rakhA thaa| unake SHO Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa lagAte hue turaMta hI vimAnase utara pdd'e| sahAyakosahita karuNAsAgara zrIraghunAthajIne apane choTe bhAIko gale zrIrAmacandrajIko bhUmipara utare dekha bharatajI harSake A~sU lagAkara pradhAna mantriyoMko bhI praNAma kiyA tathA sabase bahAte hue unake sAmane daNDakI bhA~ti dharatIpara par3a gye| AdarapUrvaka kuzala-samAcAra puuchaa| isake bAda bhAI zrIraghunAthajIne bhI unheM daNDakI bhA~ti pRthvIpara par3A dekha bharatake sAtha ve puSpaka vimAnapara jA baitthe| vahA~ bharatajIne harSapUrNa dRSTi se dekhate hue apanI donoM bhujAoMse uThAkara apanI prAtR-patnI pativratA sItAjIko dekhA, jo atrikI chAtIse lagA liyaa| ArambhameM zrIrAmacandrajIke bAraMbAra bhAryA anasUyA tathA agastyakI patnI lopAmudrAkI bhA~ti uThAnepara bhI bharatajI uThe nahIM, apitu apane donoM jAna par3atI thiiN| pativratA janaka-kizorIkA darzana karake hAthoMse bhagavAnke caraNa pakar3akara phUTa-phUTakara rote rhe| bharatajIne unheM sammAnapUrvaka praNAma kiyA aura kahA , bharatajIne kahA-mahAbAhu bhagavAn zrIrAma ! maiM 'mA~ ! maiM mahAmUrkha haiM: mere dvArA jo aparAdha ho gayA hai, duSTa, durAcArI aura pApI hU~ mujhapara kRpA kiijiye| Apa use kSamA karanA; kyoMki Apa-jaisI pativratAe~ sabakA dayAke sAgara haiM, apanI dayAse hI mujhe anugRhIta bhalA karanevAlI hI hotI haiN|' parama saubhAgyavatI jnkkiijiye| bhagavan ! jinheM sItAjIke komala hAthoMkA kizorIne bhI apane devara bharatakI ora AdarapUrNa dRSTi sparza bhI kaThora jAna par3atA thA, Apake unhIM caraNoMko DAlakara unheM AzIrvAda diyA tathA unakA kuzala-maGgala mere kAraNa vanameM bhaTakanA par3A! puuchaa| usa zreSTha vimAnapara ArUr3ha hokara saba-ke-saba yoM kahakara bharatajIne dInabhAvase A~sU bahAte hue AkAzameM A gaye; phira eka hI kSaNameM zrIrAmacandrajIne bArabAra zrIraghunAthajIke caraNoMkA AliGgana kiyA aura dekhA ki pitAkI rAjadhAnI ayodhyA aba bilakula harSase vihvala hokara unake sAmane hAtha jor3e khar3e ho gye| apane nikaTa hai| zrIrAmakA nagara-praveza, mAtAoMse milanA, rAjya-grahaNa karanA tathA rAmarAjyakI suvyavasthA zeSajI kahate haiM-apanI rAjadhAnIko dekhakara zeSajI kahate haiM-bharatajIke ye vacana sunakara bhagavAn zrIrAmacandrajIko bar3I prasannatA huii| idhara mantravettAoMmeM zreSTha sumukhane ayodhyApurIko aneka bharatane apane mitra evaM saciva sumukhako nAgarika- prakArakI sajAvaTa evaM toraNoMse suzobhita karaneke liye utsavakA prabandha karaneke liye nagarake bhItara bhejaa| usake bhItara praveza kiyaa| nagarameM jAkara usane saba bharatajI bole-nagarake saba loga zIghra hI logoMmeM zrIrAmake Agamana-mahotsavakI ghoSaNA karA dii| zrIraghunAthajIke AgamanakA utsava Arambha kreN| logoMne jaba sunA ki zrIraghunAthajI ayodhyApurIke nikaTa ghara-gharameM sajAvaTa kI jAya, sar3akeM jhAr3a-buhArakara sApha A gaye haiM, taba unheM bar3A harSa huA; kyoMki ve pahale kI jAyeM aura unapara candana-mizrita jalakA chir3akAva bhagavAnke virahase duHkhI ho apane sukhabhogakA parityAga karake unake Upara phUla bichA diye jaayeN| hara eka gharake kara cuke the| vaidika jJAnase sampanna pavitra brAhmaNa A~ganameM nAnA prakArakI dhvajAe~ phaharAyI jAyeM, hAthoMmeM kuza liye dhotI aura cAdarase susajjita ho prakAzakA prabandha ho aura sarvatobhadra Adi citra aGkita zrIrAmacandrajIke pAsa gye| jinhoMne saMgrAma-bhUmimeM kiye jaayeN| zrIrAmakA Agamana sunakara harSameM bhare hue anekoM vIroMpara vijaya pAyI thI, ve dhanuSa-bANa dhAraNa loga mere kathanAnusAra nagarakI zobhA bar3hAnevAlI karanevAle zreSTha aura sUramA kSatriya bhI unake samIpa gye| bhA~ti-bhAMtikI racanA kreN| dhana-dhAnyase samRddha vaizya bhI sundara vastra pahanakara Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zrIrAmakA nagara-praveza, mAtAoMse milanA,rAjya-grahaNa tathA rAmarAjyakI suvyavasthA . 415 mahArAja zrIrAmake nikaTa upasthita hue| usa samaya unake puravAsinI striyA~ bolIM-sakhiyo ! vanavAsinI hAtha sonekI mudrAoMse suzobhita ho rahe the tathA ve zUdra, bhIloMkI kanyAe~ bhI dhanya ho gayIM, jinhoMne apane jo brAhmaNoMke bhakta, apane jAtIya AcArameM dRr3hatApUrvaka nIlakamalake samAna locanoMdvArA zrIrAmacandrajIke sthita aura dharma-karmakA pAlana karanevAle the, ayodhyA- mukhAravindakA makaranda pAna kiyA hai| apane saubhAgyase purIke svAmI zrIrAmacandrajIke pAsa gaye / vyavasAyI loga ina kanyAone mahAn abhyudaya prApta kiyA hai| arI! jo apane-apane karmameM sthita the, ve saba bhI bheMTameM deneke vIrocita tejase yukta zrIraghunAthajIke mukhakI ora to liye apanI-apanI vastu lekara mahArAja zrIrAmake samIpa dekho, jo kamalakI suSamAko lajjita karanevAle sundara gye| isa prakAra rAjA bharatakA saMdeza pAkara AnandakI netroMse suzobhita ho rahA hai| use dekhakara dhanya ho bAr3hameM DUbe hue puravAsI nAnA prakArake kautukoMmeM pravRtta jaaogii| aho ! brahmA Adi devatA bhI jinakA darzana hokara apane mahArAjake nikaTa aaye| tadanantara nahIM kara pAte, ve hI Aja hamArI A~khoMke sAmane haiN| zrIrAmacandrajIne bhI apane-apane vimAnapara baiThe hue avazya hI hamaloga atyanta bar3abhAginI hai| dekho, inake sampUrNa devatAoMse ghirakara manohara racanAse suzobhita mukhapara kaisI sundara musakAna hai, mastakapara kirITa zobhA ayodhyApurImeM praveza kiyaa| AkAzamArgase vicaraNa pA rahA hai; ye lAla-lAla oTha bandhUka-puSpakI aruNa karanevAle vAnara bhI uchalate-kUdate hue zrIraghunAthajIke prabhAko aphnI zobhAse tiraskRta kara rahe haiM tathA inakI pIche-pIche usa uttama nagarameM gaye / usa samaya una sabakI U~cI nAsikA manohara jAna par3atI hai| pRthak-pRthak zobhA ho rahI thii| kucha dUra jAkara isa prakAra adhika premake kAraNa uparyukta bAteM zrIrAmacandrajI puSpaka vimAnase utara gaye aura zIghra hI kahanevAlI avadhapurIkI ramaNiyA~ bhagavAnke darzanakara zrIsItAke sAtha pAlakIpara savAra hue: usa samaya ve prasanna hone lgiiN| tadanantara, jinakA prema bahuta bar3hA huA apane sahAyaka parivAradvArA cAroM orase ghire hue the| thA, una puravAsI manuSyoMko apane dRSTipAtase saMtuSTa jora-jorase bajAye jAte hue vINA, paNava aura bherI Adi bAjoMke dvArA unakI bar3I zobhA ho rahI thii| sUta, mAgadha aura vandIjana unakI stuti kara rahe the; saba loga kahate the-'raghunandana ! ApakI jaya ho, sUrya-kulabhUSaNa zrIrAma ! ApakI jaya ho, deva ! dazaratha-nandana ! ApakI jaya ho, jagatke svAmI zrIraghunAthajI ! ApakI jaya ho|' isa prakAra harSameM bhare puravAsiyoMkI kalyANamayI bAteM bhagavAnko sunAyI de rahI thiiN| unake darzanase saba logoMke zarIrameM romAza ho AyA thA, jisase ve bar3I zobhA pA rahe the| kramazaH Age bar3hakara bhagavAnkI savArI galI aura caurAhoMse suzobhita nagarake pradhAna mArgapara jA pahu~cI, jahA~ candana-mizrita jalakA chir3akAva huA thA aura sundara phUla tathA pallava biche the| usa samaya nagarakI kucha striyA~ khir3akIke sAmanekI chajjoMkA sahArA lekara bhagavAnakI manohara chavi nihAratI huI ApasameM kahane lagI Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa karake sampUrNa jagatko maryAdAkA pATha par3hanevAle utkaNThAse vihvala ho rahA thA; unhoMne apane rAmako zrIraghunAthajIne mAtAke bhavanameM jAnekA vicAra kiyaa| ve bAraMbAra chAtIse lagAyA aura bahuta prasanna huii| unake rAjAoMke rAjA tathA acchI nItikA pAlana karanevAle BIDO the; ataH pAlakIpara baiThe hue hI sabase pahale apanI mAtA kaikeyIke gharameM gye| kaikeyI lajjAke bhArase dabI huI thI, ataH zrIrAmacandrajIko sAmane dekhakara bhI vaha kucha na bolii| bAraMbAra gaharI cintAmeM DUbane lgii| sUrya-vaMzakI patAkA phaharAnevAle zrIrAmane mAtAko lajjita dekhakara use vinayayukta vacanoMdvArA sAntvanA dete zrIrAma bole-mA~! maiMne vanameM jAkara tumhArI AjJAkA pUrNarUpase pAlana kiyA hai| aba batAo, tumhArI AjJAse isa samaya kauna-sA kArya karUM? zrIrAmakI yaha bAta sunakara bhI kaikeyI apane mu~hako Upara na uThA sakI, vaha dhIre-dhIre bolI-'beTA rAma ! tuma niSpApa ho| aba tuma apane mahalameM jaao|' mAtAkA yaha vacana sunakara kRpA-nidhAna zrIrAmacandrajIne bhI unheM namaskAra kiyA aura vahA~se sumitrAke bhavanameM Poe gye| sumitrAkA hRdaya bar3A udAra thA, unhoMne apane putra zarIrameM romAJca ho AyA, vANI gadgada ho gayI aura lakSmaNasahita zrIrAmacandrajIko upasthita dekha AzIrvAda netroMse Anandake A~sU pravAhita hokara caraNoMko bhigone dete hue kahA-'beTA ! tuma cirajIvI ho|' lge| vinayazIla zrIraghunAthajIne dekhA ki 'mAtA zrIrAmacandrajIne bhI mAtA sumitrAke caraNoMmeM praNAma karake atyanta durbala ho gayI haiN| mujhe dekhakara hI inheM bArabAra prasannatA prakaTa karate hue kahA-'mA~ ! kucha-kucha harSa huA hai|' unakI isa avasthApara dRSTipAta lakSmaNa-jaise putraratnako janma deneke kAraNa tuma ratnagarbhA karake unhoMne khaa| ho; buddhimAn lakSmaNane jisa prakAra hamArI sevA kI hai, zrIrAma bole-mA~ ! maine bahuta dinoMtaka tumhAre jisa taraha inhoMne mere kaSToMkA nivAraNa kiyA hai vaisA caraNoMkI sevA nahIM kI hai, nizcaya hI maiM bar3A bhAgyahIna kArya aura kisIne kabhI nahIM kiyaa| rAvaNane sItAko hU~ tuma mere isa aparAdhako kSamA karanA / jo putra apane hara liyaa| usake bAda maiMne punaH jo inheM prApta kiyA hai, mAtA-pitAkI sevAke liye utsuka nahIM rahate, unheM vaha saba tuma lakSmaNakA hI parAkrama smjho|' yoM kahakara raja-vIryase utpanna huA kIr3A hI samajhanA caahiye| kyA tathA sumitrAke diye hue AzIrvAdako zirodhArya karake ve karU~, pitAjIkI AjJAse maiM daNDakAraNyameM calA gayA devatAoMke sAtha apanI mAtA kausalyAke mahalameM gye| thaa| vahA~se rAvaNa sItAko harakara laGkAmeM le gayA thA; mAtAko apane darzanake liye utkaNThita tathA harSamagna kintu tumhArI kRpAse usa rAkSasarAjako mArakara maiMne punaH dekha bhagavAn zrIrAma turaMta hI pAlakIse utara par3e aura inheM prApta kiyA hai| ye pativratA sItA bhI tumhAre caraNoMmeM nikaTa pahu~cakara unhoMne mAtAke caraNoMko pakar3a liyaa| par3I haiM, inakA citta sadA tumhAre ina caraNoMmeM hI lagA mAtA kausalyAkA hRdaya beTekA muMha dekhaneke liye rahatA hai| Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * devatAoMdvArA zrIrAmakI stuti, zrIrAmakA unheM varadAna tathA rAmarAjyakA varNana . 417 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . zrIrAmacandrajIkI bAta sunakara mAtA kausalyAne bar3e harSake sAtha rAjA zrIrAmacandrajIkA abhiSeka apane pairoMpara par3I huI pativratA bahU sItAko AzIrvAda kraayaa| sundara vyAghracarmake Upara sAtoM dvIpoMse yukta dete hue kahA-'mAninI sIte ! tuma cirakAlataka apane pRthvIkA nakazA banAkara rAjAdhirAja mahArAja zrIrAma patikI jIvana-saGginI banI rho| merI pavitra svabhAva- usapara virAjamAna hue| usI dinase sAdhu puruSoMke vAlI bahU ! tuma do putroMkI jananI hokara apane isa hRdayameM Ananda chA gyaa| sabhI striyA~ patike prati kulako pavitra kro| beTI ! duHkha-sukhameM patikA sAtha bhakti rakhatI huI pativrata-dharmake pAlanameM saMlagna denevAlI tumhArI-jaisI pativratA striyA~ tInoM lokoMmeM ho gyiiN| saMsArake manuSya kabhI manase bhI pApakA kahIM bhI duHkhakI bhAginI nahIM hotIM-yaha sarvathA satya AcaraNa nahIM karate the| devatA, dailya, nAga, yakSa, asura hai| videhakumArI ! tumane mahAtmA rAmake caraNakamaloMkA tathA bar3e-bar3e sarpa-ye sabhI nyAyamArgapara sthita hokara anusaraNa karake apane hI dvArA apane kulako pavitra kara zrIrAmacandrajIkI AjJAko zirodhArya karane lge| sabhI diyaa|' sundara netroMvAlI zrIraghunAthapatnI sItAse yoM paropakArameM lage rahate the| sabako apane dharmake kahakara mAtA kausalyA cupa ho gyiiN| harSake kAraNa punaH anuSThAnameM hI sukha aura saMtoSakI prApti hotI thii| unakA sarvAGga pulakita ho gyaa| vidyAse hI sabakA vinoda hotA thaa| dina-rAta tadanantara zrIrAmacandrajIke bhAI bharatane unheM zubha karmoMpara hI sabakI dRSTi rahatI thii| zrIrAmake pitAjIkA diyA huA apanA mahAn rAjya nivedana kara rAjyameM coroMkI to kahIM carcA hI nahIM thii| jorase diyaa| isase mantriyoMko bar3I prasannatA huii| unhoMne calanevAlI havA bhI rAha calate hue pathikoMke sUkSmamantrake jAnanevAle jyotiSiyoMko bulAkara se-sUkSma vastrako bhI nahIM ur3AtI thii| kRpAnidhAna rAjyAbhiSekakA muhUrta pUchA aura udyoga karake unake zrIrAmacandrajIkA svabhAva bar3A dayAlu thaa| ve yAcakoMke batAye hue uttama nakSatrase yukta acche dinako zubha muhUrtameM liye kubera the| devatAoMdvArA zrIrAmakI stuti, zrIrAmakA unheM varadAna denA tathA rAmarAjyakA varNana __ zeSajI kahate haiM-mune ! jaba zrIrAmacandrajIkA samudrameM prakaTa honevAle ajara-amara aura acyuta rAjyAbhiSeka ho gayA to rAkSasarAja rAvaNake vadhase paramezvara ! ApakI jaya ho| bhagavan ! Apa devatAoMse prasannacitta hue devatAoMne praNAma karake unakA isa prakAra zreSTha haiN| ApakA nAma lekara anekoM prANI pavitra ho gaye; stavana kiyaa| phira jinhoMne zreSTha dvija-vaMzameM janma grahaNa karake uttama devatA bole-devatAoMkI pIr3A dUra karanevAle mAnava-zarIrako prApta kiyA hai, unakA uddhAra honA kauna dazarathanandana zrIrAma ! ApakI jaya ho| Apake dvArA jo bar3I bAta hai? ziva aura brahmAjI bhI jinako mastaka rAkSasarAjakA vinAza huA hai, usa adbhuta kathAkA jhukAte haiM, jo pavitra yava Adike cihnoMse suzobhita tathA samasta kavijana utkaNThApUrvaka varNana kreNge| bhuvanezvara ! manovAJchita kAmanA evaM samRddhi denevAle haiM, una Apake pralayakAlameM Apa sampUrNa lokoMkI paramparAko caraNoMkA hama nirantara apane hRdayameM cintana karate rahe, lIlApUrvaka grasa lete haiN| prabho! Apa janma aura jarA yahI hamArI abhilASA hai| Apa kAmadevakI bhI zobhAko Adike duHkhoMse sadA mukta haiN| prabala zaktisampanna tiraskRta karanevAlI manohara kAnti dhAraNa karate haiN| paramAtman ! ApakI jaya ho, Apa hamArA uddhAra paramapAvana dayAmaya ! yadi Apa isa bhUmaNDalake kIjiye, uddhAra kiijiye| dhArmika puruSoMke kularUpI abhayadAna na deM to devatA kaise sukhI ho sakate haiM? Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa nAtha ! jaba-jaba dAnavI zaktiyAM hameM duHkha dene lage karake vinIta bhAvase zrIraghunAthajIko bAraMbAra praNAma taba-taba Apa isa pRthvIpara avatAra grahaNa kreN| vibho! kiyaa| mahAyazasvI zrIrAmacandrajI devatAoMkI isa yadyapi Apa sabase zreSTha, apane bhaktoMdvArA pUjita, stutise bahuta santuSTa hue aura unheM mastaka jhukAkara ajanmA tathA avikArI hai tathApi apanI mAyAkA caraNoMmeM par3e dekha bole| Azraya lekara bhinna-bhinna rUpameM prakaTa hote haiN| Apake zrIrAmane kahA-devatAo! tumaloga mujhase sundara caritra (pavitra lIlAe~) maranevAle prANiyoMke liye koI aisA vara mA~go jo tumheM atyanta durlabha ho tathA jise amRtake samAna divya jIvana pradAna karanevAle haiN| unake abataka kisI devatA, dAnava, yakSa aura rAkSasane bhI nahIM zravaNamAtrase samasta pApoMkA nAza ho jAtA hai| Apane prApta kiyA ho| apanI ina lIlAoMse samasta bhUmaNDalako vyApta kara devatA bole-svAmin ! Apane hamalogoMke isa rakhA hai tathA guNoMkA gAna karanevAle devatAodvArA bhI zatru dazAnanakA jo vadha kiyA hai, usIse hameM saba uttama ApakI stuti kI gayI hai| jo sabake Adi haiM, parantu varadAna prApta ho gyaa| aba hama yahI cAhate haiM ki jinakA Adi koI nahIM hai, jo ajara (taruNa) rUpa jaba-jaba koI asura hamalogoMko kleza pahuMcAve taba-taba dhAraNa karanevAle haiM, jinake galemeM hAra aura mastakapara Apa isI taraha hamAre usa zatrukA nAza kiyA kreN| kirITa zobhA pAtA hai, jo kAmadevakI bhI kAntiko vIravara bhagavAn zrIrAmacandrajIne 'bahuta acchA' lajjita karanevAle haiM, sAkSAt bhagavAn ziva jinake kahakara devatAoMkI prArthanA svIkAra kI aura phira isa caraNakamaloMkI sevAmeM lage rahate hai tathA jinhoMne apane prakAra khaa| zatru rAvaNakA balapUrvaka vadha kiyA hai, ve zrIraghunAthajI zrIrAma bole-devatAo! tuma saba loga sadA hI vijayI hoN| AdarapUrvaka merA vacana suno, tumalogoMne mere guNoMko brahmA Adi sampUrNa devatAoMne isa prakAra stuti prathita karake jo yaha adbhuta stotra banAyA hai, isakA jo ESTATATE AC - manuSya prAtaHkAla tathA rAtrimeM eka bAra pratidina pATha karegA, usako kabhI apane zatruoMse parAjita honekA bhayaGkara kaSTa nahIM bhoganA pdd'egaa| usake gharameM daridratAkA praveza nahIM hogA tathA use roga nahIM staayeNge| itanA hI nahIM, isake pAThase manuSyoMke ullAsapUrNa hadayameM mere yugala-caraNoMkI gAr3ha bhaktikA udaya hogA! ___ yaha kahakara naradevaziromaNi zrIraghunAthajI cupa ho gaye tathA sampUrNa devatA atyanta prasanna hokara apane-apane lokako cale gye| idhara lokanAtha zrIrAmacandrajI apane vidvAn bhAiyoMkA pitAkI bhAMti pAlana karate hue prajAko apane putrake samAna mAnakara sabakA lAlana-pAlana karane lge| unake zAsanakAlameM jagatake manuSyoMkI kabhI akAla mRtyu nahIM hotI thii| kisIke gharameM roga AdikA prakopa nahIM hotA thaa| na Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * devatAodvArA zrIrAmakI stuti, zrIrAmakA unheM varadAna tathA rAmarAjyakA varNana . ........................... ..................................................mammeen. kabhI Iti' dikhAyI detI aura na zatrase hI koI bhaya thaa)| usa rAjyakI striyoMmeM hI vibhrama (hAva-bhAva yA hotaa| vRkSoMmeM sadA phala lage rahate aura pRthvIpara adhika vilAsa) thA; vidvAnoMmeM kahIM vibhrama (bhrAnti yA bhUla) matrAmeM anAjakI upaja hotI thii| striyoMkA jIvana putra- kA nAma bhI nahIM thaa| vahA~kI nadiyA~ hI kuTila mArgase pautra Adi parivArase sanAtha rahatA thaa| unheM nirantara jAtI thIM, prajA nahIM; arthAt prajAmeM kuTilatAkA sarvathA apane priyatamakA saMyogajanita sukha milate rahaneke abhAva thaa| zrIrAmake rAjyameM kevala kRSNapakSakI rAtri hI kAraNa virahakA kleza nahIM bhoganA par3atA thaa| saba loga tama (andhakAra) se yukta thI, manuSyoMmeM tama (ajJAna yA sadA zrIraghunAthajIke caraNakamaloMkI kathA sunaneke liye duHkha) nahIM thaa| vahA~ko striyoMmeM hI rajakA saMyoga dekhA utsuka rahate the| unakI vANI kabhI parAyI nindAmeM nahIM jAtA thA, dharma-pradhAna manuSyoMmeM nahIM; arthAt manuSyoMmeM pravRtta hotI thii| unake manameM bhI kabhI pApakA saMkalpa dharmakI adhikatA honeke kAraNa sattvaguNakA hI udreka nahIM hotA thaa| sItApati zrIrAmake mukhakI ora nihArate hotA thA [rajoguNakA nahIM] / dhanase vahA~ka manuSya hI samaya logoMkI A~kheM sthira ho jAtI-ve ekaTaka anandha the (madAndha honese bace the); unakA bhojana anandha netroMse unheM dekhate raha jAte the| sabakA hRdaya nirantara (anarahita) nahIM thaa| usa rAjyameM kevala ratha hI 'anaya' karuNAse bharA rahatA thaa| sadA iSTa (yajJa-yAgAdi) aura (loha-rahita) thA; rAjakarmacAriyoMmeM 'anaya' (anyAya) ApUrta (kue~ khudavAne, bagIce lagavAne Adi) ke kA bhAva nahIM thaa| pharase, phAvar3e, caivara tathA chatroMmeM hI anuSThAna karanevAle logoMke dvArA usa rAjyakI jar3a aura daNDa (DaMDA) dekhA jAtA thA; anyatra kahIM bhI krodha yA majabUta hotI thii| samUce rASTrameM sadA harI-bharI khetI bandhana-janita daNDa dekhanemeM nahIM AtA thaa| jaloMmeM hI laharAtI rahatI thii| jahA~ sugamatApUrvaka yAtrA kI jA jaDatA (yA jalatva) kI bAta sunI jAtI thI; manuSyoMmeM sake, aise kSetroMse vaha deza bharA huA thaa| usa rAjyakA nhiiN| svIke madhyabhAga (kaTi) meM hI durbalatA deza sundara aura prajA uttama thii| saba loga svastha rahate (patalApana) thI; anyatra nahIM / vahA~ oSadhiyoMmeM hI kuSTha the| gaue~ adhika thIM aura ghAsa-pAtakA acchA subhItA (kUTa yA kUTha nAmaka davA) kA yoga dekhA jAtA thA, thaa| sthAna-sthAnapara deva-mandiroMkI zreNiyA~ rAmarAjyakI manuSyoMmeM kuSTha (kor3ha)kA nAma bhI nahIM thaa| ralomeM hI zobhA bar3hAtI thiiN| usa rAjyameM sabhI gA~va bhare-pUre aura vedha (chidra) hotA thA, mUrtiyoMke hAthoMmeM hI zUla dhana-sampattise suzobhita the| vATikAoMmeM sundara-sundara (trizUla) rahatA thA, prajAke zarIrameM vedha yA zUlakA roga phUla zobhA pAte aura vRkSoMme svAdiSTa phala lagate the| nahIM thaa| rasAnubhUtike samaya sAttvika bhAvake kAraNa hI kamaloMse bhare hue tAlAba vahA~kI bhUmikA saundarya bar3hA zarIrameM kampa hotA thA; bhayake kAraNa kahIM kisIko kaiMpakaipI hotI ho-aisI bAta nahIM dekhI jAtI thii| rAmarAjyameM kevala nadI hI sadambhA (uttama rAma-rAjyameM kevala hAthI hI matavAle hote the, manuSyoMmeM jalavAlI) thI, vahA~kI janatA kahIM bhI sadambhA (dambha koI matavAlA nahIM thaa| taraGge jalAzayoMmeM hI uThatI thIM, yA pAkhaNDase yukta) nahIM dikhAyI detI thii| brAhmaNa, kisIke manameM nahIM; kyoMki sabakA mana sthira thaa| dAna kSatriya Adi vargoM ke kula (samudAya) hI kulIna (uttama (mada) kA tyAga kevala hAthiyoMmeM hI dRSTigocara hotA thA; kulameM utpanna) the, unake dhana nahIM kulIna the (arthAt rAjAoMmeM nahIM / kA~Te hI tIkhe hote the, manuSyoMkA svabhAva unake dhanakA kutsita mArgameM laya-upayoga nahIM hotA nhiiN| kevala bANoMkA hI guNoMse viyoga hotA thA 1. Iti' kaI prakArako hotI hai-avRSTi (sUkhA par3anA), ativRSTi (adhika varSA ke kAraNa bAr3ha AnA), khetoMmeM cUhoMkA laganA, TihiyoMkA upadrava, suggose hAni aura rAjAse vaira ityaadi| 2-dhanuSako DorIko guNa kahate haiM, chUTate samaya bANakA usase viyoga hotA hai| Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa manuSyoMkA nhiiN| dRr3ha bandhokti (suzliSTa prabandharacanA yA prajAko sadA hI zrIrAmacandrajIse lAr3a-pyAra prApta kamala-bandha Adi zlokoMkI racanA) kevala pustakoMmeM hotA thaa| apane dvArA lAlita prajAkA nirantara hI upalabdha hotI thI; lokameM koI sudRr3ha bandhanameM bA~dhA lAlana-pAlana karate hue ve usa sampUrNa dezakI rakSA yA kaida kiyA gayA ho-aisI bAta nahIM sunI jAtI thii| karate the| zrIrAmake darabArameM agastyajIkA Agamana, unake dvArA rAvaNa Adike janma tathA tapasyAkA varNana aura devatAoMkI prArthanAse bhagavAnakA avatAra lenA zeSajI kahate haiM-eka bAra eka nIcake mukhase khar3e ho gye| phira svAgata-satkArake dvArA unheM sammAnita zrIsItAjIke apamAnakI bAta sunakara-dhobIke karake bhagavAnne unakI kuzala pUchI aura jaba ve AkSepapUrNa vacanase prabhAvita hokara zrIraghunAthajIne sukhapUrvaka Asanapara baiThakara vizrAma kara cuke to apanI patnIkA parityAga kara diyaa| isake bAda ve zrIraghunandanane unase vArtAlApa Arambha kiyaa| .. sItAse rahita ekamAtra pRthvIkA, jo unake Adezase hI zrIrAmane kahA-mahAbhAga kumbhaja ! ApakA surakSita thI, dharmAnusAra pAlana karane lge| eka dina svAgata hai| taponidhe ! nizcaya hI Aja Apake darzanase mahAmati zrIrAmacandrajI rAjasabhAmeM baiThe hue the, isI hama saba loga kuTumbasahita pavitra ho gye| isa samaya muniyoMmeM zreSTha agastya RSi, jo bahuta bar3e bhUmaNDalapara kahIM koI bhI aisA prANI nahIM hai jo ApakI mahAtmA the, vahA~ pdhaare| samudrako sokha lenevAle una tapasyAmeM vighna DAla sake / ApakI sahadharmiNI lopAmudrA bhI bar3I saubhAgyazAlinI haiM, jinake pAtivratya-dharmake prabhAvase saba kucha zubha hI hotA hai| munIzvara ! Apa dharmake sAkSAt vigraha aura karuNAke sAgara haiN| lobha to Apako chU bhI nahIM gayA hai| batAiye, maiM ApakA kauna-sA kArya karUM? mahAmune! yadyapi ApakI tapasyAke prabhAvase hI saba kucha siddha ho jAtA hai, Apake saMkalpamAtrase hI bahuta kucha ho sakatA hai; tathApi mujhapara kRpA karake hI mere liye koI sevA btlaaiye| zeSajI kahate hai-mune! rAjAoMke bhI rAjA parama buddhimAn jagadguru zrIrAmacandrajIke aisA kahanepara maharSi agastyajI atyanta vinayayukta vANImeM bole|| agastyajIne kahA-svAmin ! ApakA darzana devatAoMke liye bhI durlabha hai; yahI socakara maiM yahA~ AyA huuN| rAjAdhirAja ! mujhe apane darzanake liye hI AyA huA smjhiye| kRpAnidhe ! Apane rAvaNa nAmaka adbhuta maharSiko AyA dekha mahArAja zrIrAmacandrajI arghya asurakA, jo samasta lokoMke liye kaNTakarUpa thA, vadha liye sampUrNa sabhAsadoM tathA guru vasiSThake sAtha uThakara kara DAlA--yaha bahuta acchA huaa| aba devagaNa Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zrIrAma-darabArameM agastyajIkA Agamana, devatAoMkI prArthanAse bhagavAnakA avatAra . 421 sukhI aura vibhISaNa rAjA hue-yaha bar3e saubhAgyako mahAn saubhAgyajanaka phalako prakaTa karanevAlA hai; bAta hai| zrIrAma ! Aja ApakA darzana pAkara mere manakA khAlI khajAnA bhara gyaa| mere sAre pApa naSTa ho gye| yo kahakara maharSi kumbhaja cupa ho gye| bhagavAnke darzanajanita AhAdase unakA citta vihvala ho rahA thaa| usa samaya zrIraghunAthajIne una jJAna-vizArada munise punaH isa prakAra prazna kiyA- 'mune ! maiM Apase kucha bAteM pUcha rahA hU~, Apa unheM vistArapUrvaka btlaaveN| devatAoMko pIr3A denevAlA vaha rAvaNa, jise maiMne mArA hai, kauna thA ? tathA usa durAtmAkA bhAI kumbhakarNa bhI kauna thA? usakI jAti-usake bandhu-bAndhava kauna the? sarvajJa ! Apa ina saba bAtoMko vistArake sAtha jAnate haiM, ataH mujhe saba btaaiye|' bhagavAnkI ye bAteM sunakara taponidhi kumbhaja RSine ina sabakA uttara denA Arambha kiyA"rAjan ! sampUrNa jagatkI sRSTi karanevAle jo brahmAjI haiM, unake putra maharSi pulastya hue| pulastyajIse munivara vizravAkA janma huA, jo vedavidyAmeM atyanta pravINa the| unakI do patniyA~ thIM, jo bar3I pativratA aura sadAcAriNI kyoMki isa samaya mujhe Apake ina yugala caraNoMkA darzana thiiN| unamese ekakA nAma mandAkinI thA aura dUsarI milA hai jo atyanta puNya pradAna karanevAlA hai| isa kaikasI nAmase prasiddha thii| pahalI strI mandAkinIke prakAra stutiyukta padoMse mAtA-pitAkA stavana karake kubera garbhase kuberakA janma huA, jo lokapAlake padako prApta punaH apane bhavanako lauTa gye| rAvaNa bar3A buddhimAn hue haiN| unhoMne bhagavAn zaGkarake prasAdase laGkApurIko thA, usane kuberako dekhakara apanI mAtAse pUchA-'mA~ ! apanA nivAsa sthAna banAyA thaa| kaikasI vidyunmAlI ye kauna hai, jo mere pitAjIke caraNoMkI sevA karake phira nAmaka daityakI putrI thI, usake garbhase rAvaNa, kumbhakarNa lauTa gaye hai? inakA vimAna to vAyuke samAna vegavAn tathA puNyAtmA vibhISaNa-ye tIna mahAbalI putra utpanna hai| inheM kisa tapasyAse aisA vimAna prApta huA hai?' hue| mahAmate ! inameM rAvaNa aura kumbhakarNakI buddhi zeSajI kahate haiM-mune ! rAvaNakA vacana sunakara adharmameM nipuNa huI; kyoMki ve donoM jisa garbhase utpanna usakI mAtA roSase vikala ho uThI aura kucha A~kheM Ter3hI hue the, usakI sthApanA sandhyAkAlameM huI thii| karake anamanI hokara beTese bolI- are ! merI bAta eka samayakI bAta hai, kubera parama zobhAyamAna suna, isameM bahuta zikSA bharI huI hai| jinake viSayameM tU puSpaka vimAnapara ArUr3ha ho mAtA-pitAkA darzana karaneke pUcha rahA hai, ve merI sautakI kokhake rana-kubera yahA~ liye unake AzramameM gye| vahA~ jAkara ve adhika upasthita hue the, jinhoMne apanI mAtAke vimala vaMzako kAlataka mAtA-pitAke caraNoMmeM par3e rhe| usa samaya apane janmase aura bhI ujjvala banA diyA hai| parantu tU unakA hadaya harSase vihvala ho rahA thA aura sampUrNa to mere garbhakA kIr3A hai, kevala apanA peTa bharanemeM hI zarIrameM romAJca ho AyA thaa| ve bole-'mAtA aura lagA huA hai| kuverane tapasyAse bhagavAn zaGkarako santuSTa pitAjI ! AjakA dina mere liye bahuta hI sundara tathA karake laGkAkA nivAsa, manake samAna vegazAlI vimAna Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa tathA rAjya aura sampattiyA~ prApta kI haiN| saMsArameM vahI vibhISaNa to dharmAtmA the; ataH unhoMne uttama tapasyAkA mAtA dhanya, saubhAgyavatI tathA mahAn abhyudayase anuSThAna kiyaa| tadanantara devAdhideva bhagavAn brahmAjIne suzobhita honevAlI hai, jisake putrane apane guNoMse prasanna hokara rAvaNako bahuta bar3A rAjya diyA aura usakA mahApuruSoMkA pada prApta kara liyA ho|' rAvaNa durAtmAoMmeM svarUpa tInoM lokoMmeM prakAzamAna evaM sundara banA diyA, sabase zreSTha thA, usane apanI mAtAke krodhapUrNa vacana jo devatA aura dAnava donoMse sevita thaa| kuberakI buddhi sunakara tapasyA karanekA nizcaya kiyA aura usase khaa| sadA dharmameM hI lagI rahatI thii| rAvaNane vara pAneke rAvaNa bolA-mA~ ! kaur3ekI-sI hastI rakhane- anantara apane bhAI kuberako bahuta staayaa| unakA vAlA vaha kubera kyA cIja hai? usakI thor3I-sI tapasyA vimAna chIna liyA tathA unakI laGkAnagarIpara bhI haThAt kisa ginatImeM hai ? laGkAkI kyA bisAta hai? tathA bahuta adhikAra jamA liyaa| usane samasta lokoMko santApa thor3e sevakoMvAlA usakA rAjya bhI kisa kAmakA hai? phuNcaayaa| devatA svargase bhAga gye| usa nizAcarane yadi maiM anna, jala, nidrA aura krIDAkA sarvadA parityAga brAhmaNa-vaMzakA bhI vinAza kiyA aura muniyoMkI to vaha karake brahmAjIko santuSTa karanevAlI duSkara tapasyAke dvArA jar3a hI kATatA phiratA thaa| taba usake atyAcArase sampUrNa lokoMko apane vazameM na kara lU~ to mujhe atyanta duHkhI hokara indra Adi samasta devatA brahmAjIke pitRlokake vinAzakA pApa lge| pAsa gaye tathA daNDavat-praNAma karake unakI stuti karane tatpazcAt kumbhakarNa aura vibhISaNane bhI tapasyAkA lge| jaba sabane AdarapUrvaka priya vacanoMdvArA unakA nizcaya kiyaa| phira rAvaNa apane bhAiyoMko sAtha lekara stavana kiyA to bhagavAn brahmAne prasanna hokara kahAparvatIya vanameM calA gyaa| vahA~ usane sUryakI ora Upara 'devagaNa ! maiM tumhArA kauna-sA kArya karUM?' taba dRSTi lagAye eka pairase khar3A hokara dasa hajAra varSAMtaka devatAoMne brahmAjIse apanA abhiprAya nivedana kiyAghora tapasyA kii| kumbhakarNane bhI bar3A kaThora tapa kiyaa| rAvaNase prApta honevAle apane kaSTa aura parAjayakA varNana kiyaa| unakI bAteM sunakara brahmAjIne kSaNabhara vicAra kiyA, phira devatAoMko sAtha lekara ve kailAsa-parvatapara gye| usa parvatake pAsa pahu~cakara indra Adi devatA vahA~kI vicitratA dekhakara mugdha ho gaye aura khar3e hokara unhoMne zaGkarajIkI isa prakAra stuti kI-'bhagavan ! Apa bhava (utpAdaka), zarva (saMhAraka) tathA nIlagrIva (kaNThameM nIla cihna dhAraNa karanevAle) Adi nAmase prasiddha haiM, Apako namaskAra hai| sthUla aura sUkSmarUpa dhAraNa karanevAle Apako praNAma hai tathA anekoM rUpoMmeM pratIta honevAle Apako namaskAra hai|' saba devatAoMke mukhase yaha stutiyukta vANI sunakara bhagavAn zaGkarane nandIse kahA-'devatAoMko mere pAsa bulA laao|' AjJA pAkara nandIne usI samaya devatAoMko bulaayaa| antaHpurameM pahu~cakara unhoMne Azcaryacakita dRSTise bhagavAnkA darzana kiyaa| devatAoMke sAtha praNAma karake brahmAjI zivajIke sAmane Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] , zrIrAma-darabArameM agastyajIkA Agamana, devatAoMkI prArthanAse bhagavAnkA avatAra . 423 khar3e ho gaye aura una devadevezvarase bole- kruuNgaa| bhUmaNDalameM eka ayodhyA nAmakI purI hai, jo 'zaraNAgatavatsala mahAdeva ! Apa devatAoMkI avasthA- bar3e-bar3e dAna aura yajJa Adi zubha-karmokA anuSThAna para dRSTi DAliye aura inake Upara kRpA kiijiye| duSTa karanevAle sUryavaMzI rAjAoMdvArA surakSita hai; vaha apanI rAkSasa rAvaNakA vadha karaneke liye jo udyoga ho sake, rajatamayI bhUmise suzobhita ho rahI hai| usa purImeM dazaratha vaha kiijiye|' brahmAjIke dainya aura zokase yukta vacana nAmase prasiddha eka rAjA hai, jo isa samaya dasoM dizAoMko sunakara zaGkarajI bhI devatAoMke sAtha bhagavAn jItakara pRthvIke rAjyakA pAlana kara rahe haiN| yadyapi ve zrIviSNuke sthAnapara aaye| vahA~ devatA, nAga kinnara aura rAjyalakSmIse sampanna aura zaktizAlI haiM, tathApi muni sabane milakara bhagavAnkI stuti kI-devatAoMke abhItaka unheM koI santAna nahIM hai| mahAn balazAlI rAjA svAmI mAdhava ! ApakI jaya ho, bhaktajanoMkA duHkha dUra dazaratha putra-prAptikI icchAse vandanIya RSyazRGgamuniko karanevAle paramezvara ! ApakI jaya ho, mahAdeva ! hamapara prArthanApUrvaka bulAveMge aura unake AcAryatvameM vidhipUrvaka kRpA kIjiye aura apane ina sevakoMpara dRSTi ddaaliye|' putreSTi yajJakA anuSThAna kreNge| tadanantara maiM ApalogoMke hitake liye rAjAkI tIna rAniyoMke garbhase cAra svarUpoMmeM prakaTa houuNgaa| rAjA bhI pUrva-janmameM tapasyA karake mujhase isa bAtake liye prArthanA kara cuke haiN| mere cAroM svarUpa kramazaH, rAma, bharata, lakSmaNa aura zatrughnake nAmase prasiddha hoNge| usa samaya maiM rAvaNakA bala, vAhana aura jar3a-mUlasahita saMhAra kara ddaaluuNgaa| Apaloga bhI apane-apane aMzase bhAlU aura vAnarake rUpameM prakaTa hokara pRthvIpara sarvatra vicarate rhiye|' ___ isa prakAra AkAzavANI karake bhagavAn mauna ho gye| unakA vacana sunakara saba devatAoMkA citta prasanna ho gyaa| parama medhAvI devAdhideva bhagavAnne jaisA kahA thA, usIke anusAra devatAoMne kArya kiyaa| unhoMne apane-apane aMzase RkSa aura vAnarakA rUpa dhAraNa karake samUcI pRthvIko bhara diyA / mahArAja ! devatAoMkA duHkha dUra karanevAle jo mahAn deva zrIviSNu kahalAte haiM, ve Apa A. hI haiN| Apa hI mAnavazarIradhArI bhagavAn hai / mahAmate ! ye rudra Adi sampUrNa devatAoMne jaba isa prakAra ucca- bharata, lakSmaNa aura zatrughna ApahIke aMza hai| Apane svarase stavana kiyA to unake vacana sunakara devAdhideva devatAoMko pIr3A denevAle dazAnanakA vadha kiyA hai| usa zrIviSNune devasamudAyake duHkhapara acchI taraha vicAra daityakI brahma-rAkSasa jAti thI, usIkA Apake dvArA vadha kiyaa| tatpazcAt ve meghake samAna gambhIra vANIse unakA huA hai| narazreSTha ! Apa jagatke utpatti-sthAna aura zoka zAnta karate hue bole-brahmA, rudra aura indra Adi sampUrNa vizvake AtmA haiN| Apake rAjA honese devatA, devatAo ! maiM ApalogoMke hitakI bAta batA rahA hU~, asura aura manuSyoMsahita samasta saMsArako sukha prApta huA suniye; rAvaNake dvArA jo Apako bhaya prApta huA hai, use maiM hai| pApake sparzase rahita zrIraghunAthajI ! Apane jo kucha jAnatA hU~, aba avatAra dhAraNa karake maiM usa bhayakA nAza pUchA hai, vaha saba maiMne batalA diyaa|" Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 . . arcavasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . .. [saMkSipta pApurANa agastyakA azvamedha yajJakI salAha dekara azvakI parIkSA karanA tathA yajJake liye Aye hue RSiyoMdvArA dharmakI carcA zrIrAma bole-vipravara ! ikSvAkuvaMzameM utpanna AvazyakatA hai? hue kisI puruSake mukhase kabhI brAhmaNoMne kaTuvacanataka agastyajIne kahA-raghunandana ! jisakA raGga nahIM sunA thA [kintu maiMne unakI hatyA kara ddaalii|] varNa gaGgAjalake samAna ujjvala tathA zarIra sundara ho, aura Azramake bhedase bhinna-bhinna dharmoke mUla haiM veda aura jisakA kAna zyAma, mu~ha lAla aura pU~cha pIle raGgakI ho vedoMke mUla haiM brAhmaNa / brAhmaNavaMza hI vedoMkI sampUrNa tathA jo dekhanemeM bhI acchA jAna par3e, vaha uttama zAkhAoMko dhAraNa karanevAlA ekamAtra vRkSa hai| aise lakSaNoMse lakSita azva hI azvamedhameM grAhya batalAyA brAhmaNa-kulakA meredvArA saMhAra huA hai; aisI avasthAmeM gayA hai| vaizAkhamAsakI pUrNimAko azvakI vidhivat maiM kyA karU~, jisase merA kalyANa ho? pUjA karake eka aisA patra likhe jisameM apane nAma aura agastyajIne kahA-rAjan ! Apa antaryAmI balakA ullekha ho, vaha patra ghor3eke lalATameM bA~dhakara AtmA evaM prakRtise pare sAkSAt paramezvara haiN| Apa hI use svachanda vicaraneke liye chor3a denA cAhiye tathA isa jagatke kartA, pAlaka aura saMhAraka haiN| sAkSAt bahuta-se rakSakoMko tainAta karake usakI saba orase guNAtIta paramAtmA hote hue bhI Apane svecchAse prayatnapUrvaka rakSA karanI caahiye| yajJakA ghor3A jahA~-jahA~ saguNasvarUpa dhAraNa kiyA hai| zarAbI, brahmahatyArA, sonA jAya, una saba sthAnoMpara rakSakoMko bhI jAnA caahiye| jo curAnevAlA tathA mahApApI (guruvIgAmI)-ye sabhI koI rAjA apane bala yA parAkramake ghamaMDameM Akara usa Apake nAmakA uccAraNa karanemAtrase tatkAla pavitra ho ghor3eko jabaradastI bA~dha le, usase lar3a-bhir3akara usa jAte haiN|* mahAmate ! ye janakakizorI bhagavatI sautA azvako balapUrvaka chIna lAnA rakSakoMkA kartavya hai| mahAvidyA hai; jinake smaraNamAtrase manuSya mukta hokara jabataka azva lauTakara na A jAya, tabataka yajJa-kartAko sadgati prApta kara leNge| logoMpara anugraha karanevAle uttama vidhi evaM niyamoMkA pAlana karate hue rAjadhAnImeM mahAvIra zrIrAma ! jo rAjA azvamedha yajJakA anuSThAna hI rahanA caahiye| vaha brahmacaryakA pAlana kare aura karatA hai, vaha saba pApoMke pAra ho jAtA hai| rAjA manu, mRgakA sIMga hAthameM dhAraNa kiye rhe| yajJa-sambandhI sagara, marutta aura nahuSanandana yayAti-ye Apake sabhI vratakA pAlana karaneke sAtha hI eka varSataka dInoM, aMdhoM pUrvaja yajJa karake paramapadako prApta hue haiN| mahArAja ! aura duHkhiyoMko dhana Adi dekara santuSTa karate rahanA Apa sarvathA samartha haiM, ataH Apa bhI yajJa kriye| caahiye| mahArAja ! bahuta-sA anna aura dhana dAna karanA parama saubhAgyazAlI zrIraghunAthajIne maharSi agastyajIkI ucita hai| yAcaka jisa-jisa vastu ke liye yAcanA kare, bAta sunakara yajJa karanekA hI vicAra kiyA aura usakI buddhimAn dAtAko use vahI-vahI vastu denI cAhiye / isa vidhi puuchii| prakArakA kArya karate hue yajamAnakA yajJa jaba bhalIbhAMti zrIrAma bole-maharSe ! azvamedha yajJameM kaisA pUrNa ho jAtA hai, to vaha saba pApoMkA nAza kara DAlatA azva honA cAhiye? usake pUjanakI vidhi kyA hai? hai| zatruoMkA nAza karanevAle raghunAthajI ! Apa yaha kisa prakAra usakA anuSThAna kiyA jA sakatA hai saba kucha karane, saba niyamoMko pAlane tathA azvakA tathA usake liye kina-kina zatruoMko jItanekI vidhivat pUjana karanemeM samartha haiM; ataH isa yajJake dvArA * surApo brahmahatyAkRtsvarNasteyo mahAyakRt / sarve tvannAmavAdena pUtAH zIghraM bhavanti hi // (8 / 19) Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . agastyakA azvamedha yajJakI salAha denA tathA RSiyoMdvArA dharmakI carcA . 425 apanI vizada kIrtikA vistAra karake dUsare manuSyoMko bhI anuSThAna avazya karanA caahiye| munike isa vacanase pavitra kiijiye| unhoMne yajJake sabhI manohara sambhAra ekatrita kiye| zrIrAmacandrajIne kahA-vipravara ! Apa isa tatpazcAt mahArAja zrIrAma muniyoMke sAtha samaya merI azvazAlAkA nirIkSaNa kIjiye aura dekhiye, sarayU-taTapara Aye aura soneke halose cAra yojana usameM aise uttama lakSaNoMse sampanna ghor3e haiM yA nhiiN| laMbI-caur3I bahuta bar3I bhUmiko jotaa| isake bAda una bhagavAnkI bAta sunakara dayAlu maharSi uThakara khar3e I ho gaye aura yajJake yogya uttama ghor3oMko dekhaneke liye cala diye| zrIrAmacandrajIke sAtha azvazAlAmeM jAkara TUDIO SIDHDSSSSSSSS puruSottamane yajJake liye anekoM maNDapa banavAye aura yoni evaM mekhalAse yukta kuNDakA vidhivat nirmANa LATLAMPAIDA] karake use anekoM ratroMse susajjita evaM saba prakArakI unhoMne dekhA, vahA~ citra-vicitra zarIravAle anekoM zobhAse sampanna bnaayaa| mahAn tapasvI evaM parama prakArake azva the, jo manake samAna vegavAn aura atyanta saubhAgyazAlI munivara vasiSThane saba kArya vedazAstrakI balavAn pratIta hote the| usameM Upara batAye hue raMgake vidhike anusAra sampanna kraayaa| unhoMne apane ziSyoMko eka-do nahIM, saikar3oM ghor3e the, jinakI pU~cha pIlI aura maharSiyoMke AzramoMpara bhejakara kahalAyA ki zrIraghunAthajI mukha lAla the| sAtha hI ve sabhI tarahake zubha lakSaNoMse azvamedhayajJakA anuSThAna karaneke liye udyata hue haiN| sampanna dikhAyI dete the| unheM dekhakara agastyajI ataH Apa saba loga usameM pdhaareN| isa prakAra Amantrita bole-'raghunandana ! Apake yahA~ azvamedhake yogya hokara ve sabhI tapasvI maharSi bhagavAn zrIrAmake darzanake bahuta-se sundara ghor3e haiM; ataH Apa vistArake sAtha usa liye atyanta utkaNThita hokara vahA~ aaye| nArada, yajJakA anuSThAna kIjiye / mahArAja zrIrAma ! Apa mahAn asita, parvata, kapilamuni, jAtUkarNya, aGgirA, saubhAgyazAlI haiN| devatA aura asura-sabhI Apake ASTiSeNa, atri, gautama, hArIta, yAjJavalkya tathA saMvarta caraNoMpara mastaka jhukAte haiM; ataH Apako isa yajJakA Adi mahAtmA bhI bhagavAn zrIrAmake azvamedha yajJameM Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 * ajayasva hakize yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. aaye| zrIraghunAthajIne bar3e Anandake sAtha uThakara unakA RSi bole-brAhmaNako sadA yajJa karanA aura veda svAgata kiyA aura unheM praNAma karake arghya tathA Asana par3hAnA Adi kArya karanA caahiye| vaha brahmacaryaAdi dekara una sabakI vidhivat pUjA kii| phira gau aura AzramameM vedoMkA adhyayana pUrNa karake icchA ho to suvarNa nivedana karake ve bole-'maharSiyo / mere bar3e virakta ho jAya aura yadi aisI icchA na ho to bhAgya haiM, jo Apake darzana hue|' gRhastha-AzramameM praveza kre| nIca puruSoMkI sevAse zeSajI kahate haiM-brahman ! isa prakAra jaba vahA~ jIvikA calAnA brAhmaNake liye sadA tyAjya hai| vaha bar3e-bar3e RSiyoMkA samudAya ekatrita huA to unameM varNa ApattimeM par3anepara bhI kabhI sevA-vRttise jIvana-nirvAha aura Azramake anukUla dharmaviSayaka carcA hone lgii| na vAtsyAyanajIne pUchA-bhagavan ! vahA~ dharmake . ra santAna-prAptikI icchAse RtukAlameM apanI patnIke sAtha samAgama karanA ucita mAnA gayA hai| dinameM strIke sambandhameM kyA-kyA bAteM huI? kauna-sI adbhuta bAta sAtha samparka karanA puruSoMkI Ayuko naSTa karanevAlA hai| batAyI gayI ? una mahAtmAone saba logoMpara dayA karake zrAddhakA dina aura sabhI parva strI-samAgamake liye kisa viSayakA varNana kiyA ? niSiddha hai, ataH buddhimAn puruSoMko inakA tyAga karanA zeSajIne kahA-mune! mahApuruSoMmeM zreSTha caahiye| jo mohavaza ukta samayameM bhI strIke sAtha dazarathanandana bhagavAn zrIrAmane saba muniyoMko ekatrita samparka karatA hai; vaha uttama dharmase bhraSTa ho jAtA hai| jo dekhakara unase samasta varNoM aura AzramoMke dharma puuche| puruSa kevala RtukAlameM strIke sAtha samAgama karatA hai zrIraghunAthajIke pUchanepara una maharSiyoMne jina-jina mahAn tathA apanI hI patnImeM anurAga rakhatA hai [parAyI strIkI guNakArI dharmokA varNana kiyA, una sabako maiM vidhipUrvaka ora kudRSTi nahIM DAlatA], usa uttama gRhasthako isa batalAU~gA, Apa dhyAna dekara suneN| jagatmeM sadA brahmacArI hI samajhanA caahiye| strIke rajasvalA honese lekara solaha rAtriyA~ Rtu kahalAtI haiM, unameM pahalI cAra rAteM nindita haiM; [ataH unameM strIkA sparza nahIM karanA cAhiye] zeSa bAraha rAtoMmeMse jo sama saMkhyAvAlI arthAt chaThI aura AThavIM Adi rAteM haiM, unameM strI-samAgama karanese putrakI utpatti hotI hai tathA viSama saMkhyAvAlI arthAt pA~cavIM, sAtavIM Adi rAtriyA~ kanyAkI utpatti karAnevAlI haiN| jisa dina candramA apane liye dUSita hoM, usa dinako chor3akara tathA maghA aura mUlanakSatrakA bhI parityAga karake vizeSataH puMlliGga nAmavAle zravaNa Adi nakSatroMmeM zuddha bhAvase patnIke sAtha samAgama kare: isase cAroM puruSArthaki sAdhaka zuddha evaM sadAcArI putrakA janma hotA hai| thor3I-sI bhI kImata lekara kanyAko becanevAlA puruSa pApI mAnA gayA hai| brAhmaNake liye vyApAra, rAjAkI sevA, vedAdhyayanakA tyAga, nindita vivAha aura nitya karmakA lopa-ye doSa kulako nIce girAnevAle Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * yajJa-sambandhI avakA chor3A jAnA, zrIrAmakA usakI rakSAke liye upadeza karanA. 427 ............... ............. hai|* gRhasthAzramameM rahanevAle puruSako atra, jala, dUdha, dahI khAnA sarvathA niSiddha hai| AgameM apane paira na seMke, mUla athavA phala Adike dvArA atithikA satkAra karanA usameM koI apavitra vastu na ddaale| kisI bhI jIvakI caahiye| AyA huA atithi satkAra na pAkara jisake hiMsA tathA donoM sandhyAoMke samaya bhojana na kre| gharase nirAza lauTa jAtA hai, vaha gRhastha jIvanabharake rAtriko khUba peTa bharake bhojana karanA ucita nahIM hai| kamAye hue puNyase kSaNabharameM vaMcita ho jAtA hai| puruSako nAcane, gAne aura bajAnemeM Asakti nahIM rakhanI gRhasthako ucita hai ki vaha balivaizvadeva-karmake dvArA caahiye| kA~sake bartanameM paira dhulAnA niSiddha hai| dUsareke devatAoM, pitaroM tathA manuSyoMko unakA bhAga dekara zeSa pahane hue kapar3e aura jUte na dhAraNa kare / phUTe athavA anakA bhojana kare, vahI usake liye amRta hai| jo dUsareke jUThe kiye hue bartanameM bhojana na kare, bhIge paira kevala apanA peTa bharanevAlA hai jo apane hI liye na soye| hAtha aura muMhake jUThe rahate hue kahIM na jaay| bhojana banAtA aura khAtA hai, vaha pApakA hI bhojana sote-sote na khAya / ucchiSTa-avasthAmeM mastakakA sparza karatA hai| telameM SaSThI aura aSTamIko tathA mAMsameM sadA na kre| dUsaroMke gupta bheda na khole| isa prakAra hI pApakA nivAsa hai| caturdazIko kSaura-karma tathA gRhastha-dharmakA samaya pUrA karake vAnaprastha-AzramameM amAvasyAko strI-samAgamakA tyAga karanA caahiye| praveza kre| usa samaya icchA ho to vairAgyapUrvaka strIke rajasvalA-avasthAmeM strIke samparkase dUra rhe| patnIke sAtha rahe, athavA strIko sAtha na rakhakara use putroMke sAtha bhojana naM kre| eka vastra pahanakara tathA caTAIke adhIna saupa de| vAnaprastha-dharmakA pUrNa pAlana karaneke Asanapara baiThakara bhojana karanA niSiddha hai| apanemeM pazcAt virakta ho jAya-saMnyAsa le le|| tejakI icchA rakhanevAle zreSTha puruSako bhojana karatI huI vAtsyAyanajI! usa samaya maharSiyoMne uparyukta strIkI ora nahIM dekhanA caahiye| mu~hase Agako na pheMke, prakArase anekoM dharmokA varNana kiyA tathA sampUrNa naMgI strIkI ora dRSTi na ddaale| bachar3eko dUdha pilAtI jagatke mahAn hitaiSI bhagavAn zrIrAmane una sabako huI gauko na chedd'e| dUsareko indra-dhanuSa na dikhAve / rAtameM dhyAnapUrvaka sunaa| yajJa-sambandhI azvakA chor3A jAnA aura zrIrAmakA usakI rakSAke liye zatrughnako upadeza karanA zeSajI kahate hai-mune ! isa prakAra bhagavAn samaya A gayA hai, jaba ki yajJake liye nizcita kiye hue zrIrAma RSiyoMke mukhase kucha kAlantaka dharmakI vyAkhyA azvakI bhalIbhAMti pUjA karake use pRthvIpara bhramaNa sunate rahe; itanemeM vasantakA samaya upasthita huA jaba karaneke liye chor3A jaay| isake liye sAmagrI ekatrita ki mahApuruSoMke yajJa Adi zubha karmokA prArambha hotA hai| ho, acche-acche brAhmaNa bulAye jAyeM tathA svayaM Apa hI vaha samaya AyA dekha buddhimAn maharSi vasiSThane sampUrNa una brAhmaNoMkI yathocita pUjA kreN| dInoM, aMdhoM aura jagatke samrAT zrIrAmacandrajIse yathocita vANImeM duHkhiyoMkA vidhivat satkAra karake unheM rahaneko sthAna deM kahA-'mahAbAhu raghunAthajI! aba Apake liye vaha aura unake manameM jisa vastuke pAnekI icchA ho, vahI * vANijyaM nRpateH sevA vedAnadhyayana tathA / kuvivAhaH kriyAlopaH kulapAtanahetavaH // (949) + anarcito'tithirgehAd bhagnAzo yasya gacchati / AjanmasaJcitAt puNyAt kSaNAt sa hi bhirbhvet|| (9 / 51) + SaSThayATamyokzeit pApaM taile mAse sadaiva hi / caturdazyAM tathAmAyAM tyajeta kssurmaanaam|| (9 / 53) Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa unheM dAna kreN| Apa suvarNamayI sItAke sAtha yajJakI yaha ki usa azvakA sArA zarIra hI nAnA prakArake dIkSA lekara usake niyamoMkA pAlana kareM-pRthvIpara zobhAsAdhanoMse sampanna thaa| jisa prakAra devatAloga soveM, brahmacArI raheM tathA dhana-sambandhI bhogoMkA parityAga sevAke yogya zrIharikI saba orase sevA karate haiN| usI kreN| Apake kaTibhAgameM mekhalA suzobhita ho, Apa prakAra bahuta-se sainika usa ghor3eke Age-pIche aura hariNakA sIMga, mRgacarma tathA daNDa dhAraNa kareM tathA saba bIcameM rahakara usakI rakSA kara rahe the| prakArake sAmAna aura dravya ekatrita karake yajJakA tadanantara senApati kAlajitne apanI vizAla Arambha kreN|' senAko kUca karanekI AjJA dii| AjJA pAkara janamaharSi vasiSThake ye uttama aura yathArtha vacana sunakara samudAyase bharI huI vaha vizAla vAhinI chatroMse sUryako parama buddhimAn zrIrAmacandrajIne lakSmaNase abhiprAyayukta oTameM karake apanI chAvanIse niklii| usa senAke bAta khii| sabhI zreSTha vIra zrIraghunAthajIke yajJake liye susajjita ho zrIrAma bole-lakSmaNa ! merI bAta suno aura garjate tathA yuddhake liye utsAha prakaTa karate hue bar3e sunakara turaMta usakA pAlana kro| jAo, prayatna karake harSameM bharakara cle| sabhI sainika hAthoMmeM dhanuSa, pAza azvamedha yajJake liye upayogI azva le aao| aura khaDga dhAraNa kiye sainika-zikSAke anusAra sphuTa zeSajI kahate haiM-zrIrAmacandrajIke vacana sunakara gatise calate hue bar3I tejIke sAtha mahArAja zrIrAmake zatru-vijayI lakSmaNane senApatise kahA-'vIra ! maiM pAsa upasthita hue| vaha ghor3A bhI AkAzameM uchalatA tumheM eka atyanta priya vacana sunA rahA hU~, suno; tathA pRthvIko apanI TApase khodatA huA dhIre-dhIre zrIraghunAthajIkI AjJAke anusAra zIghra hI hAthI, ghor3e, yaza-cihnase yukta maNDapake pAsa pahu~cA / ghor3eko AyA ratha tathA paidalase yukta caturaGgiNI senA taiyAra karo, jo dekha zrIrAmacandrajIne maharSi vasiSThako samayocita kArya kAlakI senAkA bhI vinAza karane meM samartha ho|' mahAtmA karAneke liye prerita kiyaa| maharSi vasiSThane lakSmaNakA yaha kathana sunakara kAlajit nAmavAle zrIrAmacandrajIko svarNamayI patnIke sAtha bulAkara senApatine senAko susajjita kiyaa| usa samaya anuSThAna Arambha kraayaa| usa yajJameM veda-zAstrokA lakSmaNake AdezAnusAra sajakara Aye hue azvamedha vivecana karanevAle buddhimAn maharSi vasiSTha, jo yajJake azvakI bar3I zobhA huii| eka zreSTha puruSane usakI zrIraghunAthajIke vaMzake Adi guru the, AcArya hue| bAgaDora pakar3a rakhI thii| dasa dhruvaka (cihna-vizeSa) taponidhi agastyajIne brahmAkA [kRtAkRtAvekSaNarUpa] usakI zobhA bar3hA rahe the| apane choTe-choTe roeMke kArya sNbhaalaa| vAlmIki muni adhvaryu banAye gaye aura kAraNa bhI vaha bar3A sundara jAna par3atA thaa| usake galemeM kaNva dvaarpaal| usa yajJa-maNDapake ATha dvAra the jo ghughurU pahanAye gaye the, jo eka-dUsarese mile nahIM the| toraNa Adise susajjita honeke kAraNa bahuta sundara vistRta kaNTha-kozameM maNi suzobhita thii| mukhakI dikhAyI dete the| vAtsyAyanajI ! unameMse pratyeka dvArapara kAnti bhI bar3I vizada thI aura usake donoM kAna do-do mantravetA brAhmaNa biThAye gaye the| pUrva dvArapara choTe-choTe tathA kAle the| ghAsake grAsase usakA mu~ha munizreSTha devala aura asita the| dakSiNa dvArapara tapasyAke bar3A suhAvanA jAna par3atA thA aura camakIle ratnoMse bhaMDAra mahAtmA kazyapa aura atri virAjamAna the| pazcima usako sajAyA gayA thaa| isa prakAra saja-dhajakara dvArapara zreSTha maharSi jAtUkarNya aura jAjaliko upasthiti motiyoMkI mAlAoMse suzobhita ho vaha azva bAhara thI tathA uttara dvArapara dvita aura ekata nAmake do tapasvI niklaa| usake Upara zveta chatra tanA huA thaa| donoM muni virAja rahe the| orase do sapheda caivara usakI zobhA bar3hA rahe the| sArAMza - brahman ! isa prakAra dvArakI vidhi pUrNa karake maharSi Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * yajJa-sambandhI azvakA chor3A jAnA, zrIrAmakA usakI rakSAke liye upadeza karanA * 429 vasiSThane usa yajJasambandhI zreSTha azvakA vidhivat pUjana sambandhI azva, jo samasta azvoMmeM zreSTha tathA sabhI vAhanoMmeM pradhAna hai, pRthvIpara bhramaNa karaneke liye chor3A hai| zrIrAmake hI bhAI zatrughna, jinhoMne lavaNAsurakA vinAza kiyA hai, isa azvake rakSaka haiN| unake sAtha hAthI, ghor3e aura paidaloMkI vizAla senA bhI hai| jina rAjAoMko apane balake ghamaMDameM Akara aisA abhimAna hotA ho ki hamaloga hI sabase bar3hakara zUra, dhanurdhara tathA pracaNDa balavAn haiM, ve hI ratnakI mAlAoMse vibhUSita isa yajJasambandhI azvako pakar3anekA sAhasa kreN| vIra zatrughna unake hAthase isa azvako haThAt chur3A leNge|' isa prakAra zrIrAmacandrajIkI bhujAoMke parAkramase zobhA pAnevAle unake prakhara pratApakA paricaya dete hue mahAmuni vasiSThajIne aura bhI anekoM bAteM likhiiN| isake bAda azvako, jo zobhAkA bhaMDAra tathA vAyuke samAna bala aura vegase yukta thA, chor3a diyaa| usakI bhU-loka tathA pAtAlameM samAnarUpase tIvra gati thii| tadanantara zastradhAriyoMmeM zreSTha zrIrAmacandrajIne zatrughnako AjJA Arambha kiyaa| phira sundara vastra aura AbhUSaNoMse dI-'sumitrAnandana ! yaha azva apanI icchAke anusAra suzobhita suvAsinI striyoMne vahA~ Akara haldI, akSata vicaranevAlA hai, tuma isakI rakSAke liye pIche-pIche aura candana Adike dvArA usa pUjita azvakA punaH pUjana jaao| jo yoddhA saMgrAmameM tumhArA sAmanA karaneke liye kiyA tathA agurukA dhUpa dekara usakI AratI utaarii| Ave, unhIMko tuma apane parAkramase roknaa| isa isa taraha pUjA karaneke pazcAt maharSi vasiSThane azvake vizAla bhU-maNDalameM vicarate hue azvakI tuma apane ujjvala lalATapara, jo candanase carcita, kuGkama Adi vIrocita guNoMse rakSA karanA / jo soye hoM, gira gaye hoM, gandhoMse yukta tathA saba prakArakI zobhAoMse sampanna thA, jinake vastra khula gaye hoM aura jo atyanta bhayabhIta eka camacamAtA huA patra bA~dha diyA jo tapAye hue hokara caraNoMmeM par3e hoM, unako na mAranA / sAtha hI jo suvarNakA banA thaa| usa patrapara maharSine dazaratha-nandana apane parAkramakI jhUThI prazaMsA nahIM karate, una zrIraghunAthajIke bar3he hue bala aura pratApakA isa prakAra puNyAtmAoMpara bhI hAtha na uThAnA / zatrughna ! yadi tuma ullekha kiyA-'sUrya-vaMzakI patAkA phaharAnevAle rathapara raho aura tumhAre vipakSI rathahIna ho jAye to unheM mahArAja dazaratha bahuta bar3e dhanurdhara ho gaye haiN| ve na mAranA / yadi puNya cAho to jo zaraNAgata hokara kaheM dhanuSakI dIkSA denevAle guruoMke bhI guru the, unhIMka putra ki 'hama ApahIke hai, unakA bhI tumheM vadha nahIM karanA mahAbhAga zrIrAmacandrajI isa samaya raghuvaMzake svAmI haiN| caahiye| jo yoddhA unmatta, matavAle, soye hue, bhAge ve saba sUramAoMke ziromaNi tathA bar3e-bar3e vIroMke hue, bhayase Atura hue tathA 'maiM ApakA hI haiM aisA bala-sambandhI abhimAnako cUrNa karanevAle haiN| mahArAja kahanevAle manuSyako mAratA hai, vaha nIca-gatiko prApta zrIrAmacandra brAhmaNoMkI batAyI huI vidhike anusAra hotA hai| kabhI parAye dhana aura parAyI strIkI ora citta azvamedha yajJa prArambha kara rahe haiN| unhoMne hI yaha yajJa- na le jAnA / nIcoMkA saGga na karanA, sabhI acche guNoMko Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . . . . . . apanAye rahanA, bar3e-bUr3hoMke Upara pahale prahAra na karanA, rahate haiM, unase bheTa honepara tuma unake sAmane mastaka pUjanIya puruSoMkI pUjAkA ullaGghana na ho, isake liye jhukaanaa| jinakI dRSTi meM ziva aura viSNu tathA brahmA saceSTa rahanA tathA kabhI dayAbhAvakA parityAga na krnaa| aura zivameM bhI koI bheda nahIM hai, unake caraNoMkI pavitra gau, brAhmaNa tathA dharmaparAyaNa vaiSNavako namaskAra krnaa| dhUli maiM apane zIza car3hAtA hU~, vaha samasta pApokA inheM mastaka jhukAkara manuSya jahA~ kahIM jAtA hai, vahIM use vinAza karanevAlI hai|* gaurI, gaGgA tathA mahAlakSmIsaphalatA prApta hotI hai| ina tInoMmeM jo bheda nahIM samajhate, una sabhI manuSyoMko 'mahAbAho ! bhagavAn zrIviSNu sabake Izvara, sAkSI svargalokase bhUmipara Aye hue devatA samajhanA caahiye| tathA sarvatra vyApaka svarUpa dhAraNa karanevAle haiN| jo jo apanI zaktike anusAra bhagavAnko prasannatAke liye unake bhakta haiM, ve bhI unhIMke rUpameM sarvatra vicarate haiN| zaraNAgatoMkI rakSA tathA bar3e-bar3e dAna kiyA karatA hai, jo loga sampUrNa bhUtoMke hadayameM sthita rahanevAle use vaiSNavoMmeM sarvazreSTha smjho| jinakA nAma mahAn mahAviSNukA smaraNa karate haiM, unheM sAkSAt mahAviSNuke pApoMkI rAziko tatkAla bhasma kara detA hai, una samAna hI samajhanA caahiye| jinake liye koI apanA yA bhagavAnke yugala caraNoMmeM jisakI bhakti hai, vahI vaiSNava parAyA nahIM hai tathA jo apane sAtha zatrutA rakhanevAleko hai| jinakI indriyA~ vazameM haiM aura mana bhagavAnke bhI mitra hI mAnate haiM, ve vaiSNava eka hI kSaNameM pApIko cintanameM lagA rahatA hai, unako namaskAra karake manuSya pavitra kara dete haiN| jinheM bhAgavata priya hai tathA jo apane janmase lekara mRtyutakake sampUrNa jIvanako pavitra brAhANoMse prema karate haiM, ve vaikuNThalokase isa saMsArako banA letA hai| parAyI striyoMko talavArakI dhAra samajhakara pavitra karaneke liye yahA~ Aye haiN| jinake mukhameM yadi tuma unakA parityAga karoge to saMsArameM tumheM bhagavAnkA nAma, hRdayameM sanAtana zrIviSNukA dhyAna tathA suyazase suzobhita aizvaryakI prApti hogii| isa prakAra mere udarameM unhIMkA prasAda hai, ve yadi jAtike cANDAla hoM to AdezakA pAlana karate hue tuma uttama yogake dvArA prApta bhI vaiSNava hI haiN| jinheM veda hI atyanta priya hai saMsArake honevAle parama dhAmako pA sakate ho, jisakI sabhI sukha nahIM, tathA jo nirantara apane dharmakA pAlana karate mahAtmAoMne prazaMsA kI hai|' zatrughna aura puSkala AdikA sabase milakara senAsahita ghor3eke sAtha jAnA, rAjA sumadakI kathA tathA sumadake dvArA zatrughnakA satkAra zeSajI kahate haiM-mune! zatrughnako isa prakAra vaha mere hAthapara rakhA huA yaha bIr3A uThA le|' Adeza dekara bhagavAn zrIrAmane anya yoddhAoMkI ora zrIraghunAthajIke aisA kahanepara bharata-kumAra puSkalane dekhate hue punaH madhura vANImeM kahA-'vIro ! mere bhAI Age bar3hakara unake kara-kamalase vaha bIr3A uThA liyA zatrughna ghor3ekI rakSAke liye jA rahe haiM, tumalogoMmeMse kauna aura kahA-'svAmin ! maiM jAtA hU~; maiM hI kavaca vIra inake AdezakA pAlana karate hue pIchekI orase Adike dvArA saba orase surakSita ho talavAra Adi zarUpa inakI rakSA karaneke liye jAyagA? jo apane marmabhedI tathA dhanuSa-bANa dhAraNa karake apane cAcA zatrughnake astra-zastrodvArA sAmane Aye hue saba vIroMko jItane pRSThabhAgakI rakSA kruuNgaa| isa samaya ApakA pratApa hI tathA bhUmaNDalameM apane suyazako phailAnemeM samartha ho, samUcI pRthvIpara vijaya prApta karegA; ye saba loga to * zive viSNau na vA bhedo na ca brahmamahezayoH / teSAM pAdarajaH pUtaM vhaamyvinaashnm|| (10 / 68) Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . zatrughna aura puSkala AdikA ghoDeke sAtha jAnA tathA rAjA samudakI kathA . 431 . . . . . . . . . . Antarmanasant.m..marrianR.. kevala nimittamAtra haiN| yadi devatA, asura aura nipuNa, mahAn vidvAna, dhanurdhara tathA acchI prakAra manuSyoMsahita sArI trilokI yuddhake liye upasthita ho jAya bANoMkA sandhAna karanevAle anekoM vIra upasthita haiN| to use bhI maiM ApakI kRpAse rokane meM samartha ho sakatA haiM unake nAma ye haiM- pratApAya, nIlaratna, lakSmInidhi, ye saba bAteM kahanekI AvazyakatA nahIM hai, merA parAkrama riputApa, ugrAzva aura zastravit-ye sabhI bar3e-car3he rAjA dekhakara prabhuko svayaM hI saba kucha jJAta ho jaaygaa|' caturaGgiNI senAke sAtha kavaca Adise susajjita hokara aisA kahate hue bharata-kumArakI bAteM sunakara jAyeM aura Apake ghor3ekI rakSA karate hue zatrughrajIkI bhagavAn zrIrAmane unakI prazaMsA kI tathA 'sAdhu-sAdhu' AjJA zirodhArya kreN|' mantrIkI yaha bAta sunakara kahakara unake kathanakA anumodana kiyaa| isake bAda zrIrAmacandrajIko bar3A harSa huA aura unhoMne unake batAye vAnaravIroMmeM pradhAna hanumAnjI Adi saba logoMse hue sabhI yoddhAoMko jAneke liye Adeza diyaa| kahA--'mahAvIra hanumAn ! merI bAta dhyAna dekara suno, zrIraghunAthajIkI AjJA pAkara unheM bar3I prasannatA huI, maiMne tumhAre hI prasAdase yaha akaNTaka rAjya pAyA hai| kyoMki ve bahuta dinoMse yuddhakI icchA rakhate the aura hamalogoMne manuSya hokara bhI jo samudrako pAra kiyA tathA raNameM unmatta hokara lar3anevAle the| zrIsItApatikI sItAke sAtha jo merA milApa huA; yaha saba kucha maiM preraNAse ve sabhI rAjA kavaca Adise susajjita ho tumhAre hI balakA prabhAva samajhatA huuN| merI AjJAse tuma astra-zastra lekara zatrunake nivAsasthAnapara gye| bhI senAke rakSaka hokara jaao| mere bhAI zatrughnakI merI tadanantara RSikI AjJA pAkara zrIrAmacandrajIne hI bhAMti tumheM rakSA karanI cAhiye / mahAmate ! jahA~-jahA~ AcArya Adi sabhI Rtvija maharSiyoMko zAstrokta uttama bhAI zatrughnakI buddhi vicalita ho vahA~-vahA~ tuma inheM dakSiNAe~ dekara unakA vidhivat pUjana kiyaa| usa samaya samajhA-bujhAkara kartavyakA jJAna kraanaa|' zrIraghunAthajIke yajJameM saba ora yahI bAta sunAyI detI - paramabuddhimAn zrIrAmacandrajIkA yaha zreSTha vacana thI-dete jAo, dete jAo, khUba dhana luTAo, sunakara hanumAnjIne unakI AjJA zirodhArya kI aura kisIse 'nahIM' mata karo, sAtha hI samasta bhogajAneke liye taiyAra hokara praNAma kiyaa| taba mahArAjane sAmagriyoMse yukta annakA dAna karo, annakA dAna kro|' jAmbavAnko bhI sAtha jAnekA Adeza diyA aura isa prakAra vaha yajJa cala rahA thaa| usameM dakSiNA pAye hue kahA-'aGgada, gavaya, mayanda, dadhimukha, vAnararAja zreSTha brAhmaNoMkI bharamAra thii| vahA~ sabhI tarahake zubha sugrIva, zatabali, akSika, nIla, nala, manovega tathA karmokA anuSThAna ho rahA thA / idhara zrIrAmacandrajIke choTe adhigantA Adi sabhI vAnara senAke sAtha jAneko taiyAra bhAI zatrughna apanI mAtAke pAsa jA unheM praNAma karake ho jaayeN| saba loga rathoM tathA suvarNamaya AbhUSaNoMse bole-'kalyANamayI mA~ ! maiM ghor3eko rakSAke liye jA vibhUSita acche-acche ghor3oMpara savAra ho bakhtara aura rahA hU~, mujhe AjJA do| tumhArI kRpAse zatruoMko Topase saja-dhajakara zIghra yahA~se yAtrA kreN|' jItakara vijayako zobhAse sampanna ho anya mahArAjAoM zeSajI kahate haiM-tatpazcAt bala aura parAkramase tathA ghor3eko sAtha lekara lauTa aauuNgaa|' zobhA pAnevAle zrIrAmacandrajIne apane uttama mantrI mAtA bolI-beTA ! jAo, mahAvIra ! tumhArA sumantrako bulAkara kahA-'mantrivara ! batAo, isa mArga maGgalamaya ho, sumate ! tuma apane samasta zatruoMko kAryameM aura kina-kina logoMko niyukta karanA cAhiye? jItakara phira yahA~ lauTa aao| tumhArA bhatIjA puSkala kauna-kauna manuSya azvakI rakSA karane meM samartha haiM?' dharmajJoMmeM zreSTha hai, usakI rakSA krnaa| beTA ! tuma unakA prazna sunakara sumantra bole-'shriirghunaathjii| puSkalake sAtha sakuzala lauTakara Aoge, tabhI mujhe suniye, Apake yahA~ sampUrNa zastra aura astrake jJAnameM adhika prasannatA hogii| Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa apanI mAtAkI aisI bAta sunakara zatrughnane uttara satkAra karanA tathA caraNa dabAnA Adi sabhI prakArakI diyA-'mA~ ! maiM apane zarIrakI bhA~ti puSkalakI rakSA sevAe~ krnaa| unake pratyeka kArya-unakI AjJAkA pAlana karanemeM Adara evaM utsAhake sAtha pravRtta honaa| yahA~ lopAmudrA Adi jitanI pativratA deviyA~ AyI huI haiM, ve sabhI apane tapobalase suzobhita evaM kalyANamayI hai; tumhAre dvArA unameMse kisIkA apamAna na ho jAya, isake liye sadA sAvadhAna rhnaa|' zeSajI kahate haiM-puSkala jaba isa prakAra upadeza de cuke to unakI pativratA patnI kAntimatIne patikI ora premapUrNa dRSTi se dekhA tathA atyanta vizvasta hokara manda-manda musakarAtI huI vaha gadgada vANImeM bolI-'nAtha ! saMgrAmameM ApakI sarvatra vijaya ho, Apako cAcA zatrughnajIkI AjJAkA sarvathA pAlana karanA cAhiye tathA jisa prakAra bhI ghor3ekI rakSA ho usake liye saceSTa rahanA caahiye| svAmin ! Apa zatruopara vijaya prApta karake apane zreSTha kulakI zobhA bddh'aaiye| mahAbAho ! jAiye, isa yAtrAmeM ApakA kalyANa ho| yaha hai ApakA dhanuSa, jo uttama guNa (sudRr3ha pratyaJcA) karU~gA tathA jaisA merA nAma hai usake anusAra zatruoMkA se suzobhita hai; ise zIghra hI hAthameM lIjiye, isakI nAza karake prasannatApUrvaka lauttuuNgaa| tumhAre ina yugala TaGkAra sunakara Apake zatruoMkA dala bhayase vyAkula ho caraNoMkA smaraNa karake maiM kalyANakA hI bhAgI houuNgaa|' utthegaa| vIra ! ye Apake donoM tarakaza haiN| inheM bA~dha aisA kahakara vIra zatrughna vahA~se cala diye tathA yajJa- lIjiye, jisase yuddha meM Apako sukha mile| isameM maNDapase chor3A huA vaha yajJakA azva astra-zastroMkI vairiyoMko Tukar3e-Tukar3e kara DAlanevAle aneka bANa bhare vidyAmeM pravINa sampUrNa yoddhAodvArA cAroM orase ghirakara haiN| prANanAtha ! kAmadevake samAna sundara apane zarIrapara sabase pahale pUrva dizAkI ora gyaa| usakA vega vAyuke yaha sudRr3ha kavaca dhAraNa kIjiye, jo vidyutkI prabhAke samAna thaa| jaba ve calaneko udyata hue to unakI dAhinI samAna apane mahAn prakAzase andhakArako dUra kiye detA bA~ha phar3aka uThI aura unheM kalyANa tathA vijayakI hai| priyatama apane mastakapara yaha zirastrANa (mukuTa) sUcanA dene lgii| udhara puSkala apane sundara evaM bhI pahana lIjiye, jo manako lubhAnevAlA hai| sAtha hI samRddhizAlI mahalameM gaye aura vahA~ apanI pativratA maNiyoM aura ratnoMse vibhUSita ye do ujjvala kuNDala haiM, palIse mile, jo svAmIke darzanake liye utkaNThita thI inheM kAnoMmeM dhAraNa kiijiye| aura unheM dekhakara harSa bhara gayI thii| usase milakara puSkalane kahA-priye ! tuma jaisA kahatI ho, puSkalane kahA-'bhadre ! maiM cAcA zatrughnakA pRSTha-poSaka vaha saba maiM kruuNgaa| vIrapatnI kAntimatI ! tumhArI hokara rathapara savAra ho yajJake ghor3ekI rakSAke liye jA icchAke anusAra merI uttama kIrtikA vistAra hogaa| rahA hU~ isa kAryake liye mujhe zrIraghunAthajIkI AjJA aisA kahakara parAkramI vIra puSkalane kAntimatIke mila cukI hai| tuma yahA~ rahakara merI samasta mAtAoMkA diye hue kavaca, sundara mukuTa, dhanuSa aura vizAla Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . zatrughna aura puSkala AdikA ghor3eke sAtha jAnA tathA rAjA sumadakI kathA . 433 tarakaza-ina sabhI vastuoMko le liyaa| una sabako zUravIroM, acche-acche ghor3oM aura savAroMse ghirakara bar3I dhAraNa karake ve vIrocita zobhAse sampanna dikhAyI dene prasannatAke sAtha Age bddh'e| ve ghor3eke sAtha-sAtha lge| usa samaya sampUrNa astra-zastroMke jJAnameM pravINa, pAJcAla, kuru, uttarakuru aura dazArNa Adi dezoMmeM, jo uttama yoddhA puSkalakI zobhA bahuta bar3ha gyii| pativratA sampattimeM bahuta bar3he-car3he the, bhramaNa karate rhe| zatrughnajI kAntimatIne astra-zastroMse zobhAyamAna apane patiko saba prakArakI zobhAse sampanna the| unheM una sabhI dezoMmeM vIramAlAse vibhUSita kiyA tathA kuGkama, aguru, kastUrI zrIrAmacandrajIke sampUrNa suyazakI kathA sunAyI par3atI aura candana Adise unakI pUjA karake anekoM phUloMke thI, loga kahate the-'zrIraghunAthajIne rAvaNa nAmaka hAra pahanAye, jo ghuTanetaka laTakakara puSkalakI kAnti asurako mArakara apane bhaktajanoMkI rakSA kI hai, aba bar3hA rahe the| pUjanake pazcAt usa satIne bArambAra patikI punaH azvamedha Adi pavitra kAryoMkA anuSThAna Arambha AratI utaarii| usake bAda puSkala bole-'bhAmini ! karake bhagavAn zrIrAma tribhuvanameM apane suyazakA vistAra karate hue sampUrNa lokoMkI bhayase rakSA kreNge|' isa taraha bhagavAnkA yazogAna karanevAle logoMpara santuSTa hokara puruSazreSTha zatrughrajI unheM puraskArake rUpameM sundara hAra, nAnA prakArake ratna aura bahumUlya vastra dete the| zrIraghunAthajIke eka saciva the, jinakA nAma thA sumati / ve sampUrNa vidyAoMmeM pravINa aura tejasvI the| ve bhI zatrughnajIke anugAmI hokara Aye the| mahAdhIra zatrughna unake sAtha anekoM gA~voM aura janapadoMmeM gaye, kintu zrIraghunAthajIke pratApase koI bhI usa ghor3ekA apaharaNa na kara skaa| bhinna-bhinna dezoMke jo bahuta-se rAje-mahArAje the, ve yadyapi mahAn balase vibhUSita tathA caturaGgiNI senAse sampanna the, tathApi motI aura maNiyoMsahita bahuta-sI sampatti sAtha le ghor3ekI rakSAmeM Aye hue zatrughrajIke caraNoMmeM gira jAte aura bArambAra kahane lagate the-'raghunandana ! yaha rAjya tathA putra, pazu aura bAndhavosahita sArA dhana bhagavAn zrIrAmakA hI hai, aba maiM tumhAre sAmane hI yAtrA karatA huuN|' patnIse aisA hamArA isameM kucha bhI nahIM hai|' unakI aisI bAteM sunakara kahakara ve sundara rathapara ArUr3ha hue aura apane pitA vipakSI vIroMkA hanana karanevAle zatrughrajI vahA~ apanI bharata tathA nehavihvalA mAtA mANDavIkA darzana karaneke AjJA ghoSita kara dete aura unheM sAtha le Ageke mArgapara liye gye| vahA~ jAkara unhoMne bar3I prasannatAke sAtha bar3ha jAte the| pitA aura mAtAke caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| phira pitA brahman ! isa prakAra kramazaH Age-Age bar3hate hue aura mAtAkI AjJA lekara ve pulakita zarIrase zatrughnakI zatrughnajI ghor3eke sAtha ahicchatrA nagarIke pAsa jA pahu~ce, senAmeM gaye, jo bar3e-bar3e vIroMse suzobhita thii| jo nAnA prakArake manuSyoMse bharI huI thii| usameM brAhmaNoM tadanantara zatrughna zrIraghunAthajIke mahAyajJa-sambandhI tathA anyAnya dvijoMkA nivAsa thaa| anekoM prakArake ghor3eko Age karake anekoM rathiyoM, paidala calanevAle ratnoMse vaha purI sajAyI gayI thii| sone aura sphaTika HARI Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa maNike bane hue mahala tathA gopura (phATaka) usa lokoMkI jananI kAmAkSA devI santuSTa hokara yahA~ virAja nagarIkI zobhA bar3hA rahe the| vahA~kai manuSya saba prakArake rahI haiM ?' bhoga bhoganevAle tathA sadAcArase suzobhita the| vahA~ sumatine kahA-hemakUTa nAmase prasiddha eka bANa sandhAna karanemeM catura vIra hAthoMmeM dhanuSa liye usa pavitra parvata hai, jo sampUrNa devatAoMse suzobhita rahA purIke zreSTha rAjA sumadako prasatra kiyA karate the| zatrughnane karatA hai| vahA~ RSi-muniyoMse sevita vimala nAmakA dUrase hI usa nagarIko dekhaa| usake pAsa hI eka udyAna eka tIrtha hai| vahIM rAjA sumadane tapasyA kI thii| unake thA, jo usa nagarameM sabase zreSTha aura zobhAyamAna dikhAyI rAjyakI sImApara rahanevAle sampUrNa sAmanta narezoMne, jo detA thaa| tamAla aura tAla Adike vRkSa usakI vAstavameM zatru the, eka sAtha milakara unake rAjyapara suSamAko aura bhI bar3hA rahe the| yajJakA ghor3A usa car3hAI kii| usa yuddhameM unake pitA, mAtA tathA upavanake bIca meM ghusa gayA tathA usake pIche-pIche vIra prajAvargake loga bhI zatruoMke hAthase mAre gye| taba zatrughna bhI, jinake caraNa-kamaloMkI sevAmeM anekoM sarvathA asahAya hokara rAjA sumada tapasyAke liye dhanurdhara kSatriya maujUda the, usameM jA phuNce| vahA~ jAnepara upayogI vimalatIrthameM gaye aura vahA~ tIna varSataka eka unheM eka deva-mandira dikhAyI diyA, jisakI racanA pairase khar3A ho mana-hI-mana jagadambAkA dhyAna karate rhe| adbhuta thii| vaha kailAsa-zikharake samAna U~cA tathA usa samaya unakI A~kheM nAsikAke agrabhAgapara jamI zobhAse sampanna thaa| devatAoMke liye bhI vaha sevya jAna rahatI thiiN| isake bAda tIna varSAMtaka unhoMne sUkhe patte par3atA thaa| usa sundara devAlayako dekhakara zrIraghunAthajIke cabAkara atyanta ugra tapasyA kI, jisakA anuSThAna bhAI zatrughnane apane sumati nAmaka mantrIse, jo acche dUsareke liye atyanta kaThina thaa| tatpazcAt punaH tIna vaktA the, puuchaa| varSAtaka unhoMne aura bhI kaThora niyama dhAraNa kiyezatruna bole-mantrivara ! batAo, yaha kyA hai? jAr3eke dinoMmeM ve pAnImeM DUbe rahate, garmImeM paJcAgnikA kisa devatAkA mandira hai? kisa devatAkA yahA~ pUjana sevana karate tathA varSAkAlameM bAdaloMkI ora mu~ha kiye hotA hai tathA ve devatA kisa hetuse yahA~ virAjamAna hai? maidAnameM khar3e rahate the| tadanantara punaH tIna varSAMtaka ve mantrI saba bAtoMke jAnakAra the, unhoMne zatrughnakA dhIra rAjA apane hRdayAntarvI prANavAyuko rokakara kevala prazna sunakara kahA-'vIravara ! ekAgracitta hokara suno, bhavAnIke dhyAnameM saMlagna rhe| usa samaya unheM maiM saba bAtoMkA yathAvat varNana karatA hU~, ise tuma jagadambAke sivA dUsarA kucha dikhalAyI nahIM detA thaa| kAmAkSA devIkA uttama sthAna smjho| yaha jagatko isa prakAra jaba bArahavA~ varSa vyatIta ho gayA, to unakI ekamAtra kalyANa pradAna karanevAlA hai| pUrvakAlameM bhArI tapasyA dekhakara indrane mana-hI-mana usapara vicAra ahicchatrA nagarIke svAmI rAjA sumadakI prArthanAse kiyA aura bhayake kAraNa ve unase DAha karane lge| bhagavatI kAmAkSA yahA~ virAjamAna huI, jo bhaktoMkA duHkha unhoMne apsarAoMke sAtha kAmadevako, jo brahmA aura dUra karatI huI unakI samasta kAmanAoMko pUrNa karatI haiN| indrako bhI parAsta karaneke liye udyata rahatA thA, vIraziromaNi zatrughna ! tuma inheM praNAma kro|' mantrIke parivArasahita bulAkara isa prakAra AjJA dI-'sakhe vacana sunakara zatruoMko tApa denevAle narazreSTha zatrunane kAmadeva ! tuma sabakA mana mohanevAle ho, jAo, merA bhagavatI kAmAkSAko praNAma kiyA aura unake prakaTa eka priya kArya karo, jaise bhI ho sake rAjA sumadakI honeke sambandhakI saba bAteM pUchI-'mantrivara! tapasyAmeM vighna ddaalo|' ahicchavAke svAmI rAjA sumada kauna haiM? unhoMne kAmadevane kahA-devarAja ! mujha sevakake rahate kauna-sI tapasyA kI hai, jisake prabhAvase ye sampUrNa hue Apa cintA na kIjiye, Arya ! maiM abhI sumadake Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . zatrughna aura puSkala AdikA ghor3eke sAtha jAnA tathA rAjA sumadakI kathA . 435 pAsa jAtA huuN| Apa devatAoMkI rakSA kiijiye| hai| maiM bhakti-bhAvase jinakI ArAdhanAmeM lagA hU~, ve merI aisA kahakara kAmadeva apane sakhA vasanta tathA svAminI jagadambA mujhe uttama varadAna deNgii| jinakI apsarAoMke samUhako sAtha lekara hemakUTa parvatapara gyaa| kRpAse satyalokako pAkara brahmAjI mahAn bane haiM, ve hI vasantane jAte hI vahA~kai sAre vRkSoMko phala aura phUloMse mujhe saba kucha deMgI; kyoMki ve bhaktoMkA duHkha dUra suzobhita kara diyaa| unakI DAliyoMpara koyala kUkane karanevAlI haiN| bhagavatIkI kRpAke sAmane nandana-vana tathA bhramara guMjAra karane lge| dakSiNa dizAkI orase athavA suvarNamaNDita merugiri kyA hai ? aura vaha sudhA ThaMDI-ThaMDI havA calane lgii| jisameM kRtamAlA nadIke bhI kisa ginatImeM hai, jo thor3e-se puNyake dvArA prApta tIrapara khile hue lavaGga-kusumoMkI sugandha A rahI thii| honevAlI aura dAnavoMko duHkhameM DAlanevAlI hai?' isa prakAra jaba samUce vanameM vasantakI zobhA chA gayI, to rAjAkA yaha vacana sunakara kAmadevane unapara anekoM apsarAoMmeM zreSTha rambhA apanI sakhiyoMse ghirakara sumadake bANoMkA prahAra kiyA; kintu vaha unakI kucha bhI hAni na pAsa gyii| rambhAkA svara kinnaroMke samAna manohara thaa| kara skaa| ve sundarI apsarAe~ apane kuTila-kaTAkSa, vaha mRdaGga aura paNava Adi nAnA prakArake bAje bajAnemeM nUpuroMkI jhanakAra, AliGgana tathA citavana Adike dvArA bhI nipuNa thii| rAjAke samIpa pahu~cakara usane gAnA unake manako mohameM na DAla skii| antameM nirAza hokara Arambha kara diyaa| mahArAja sumadane jaba vaha madhura gAna jaise AyI thIM, vaise hI lauTa gayIM aura indrase sunA, vasantakI manohAriNI chaTA dekhI tathA manako bolIM-'rAjA sumadako buddhi sthira hai, unapara hamArA lubhAnevAlI koyalakI mIThI tAna sunI to cAroM ora dRSTi jAdU nahIM cala sktaa|' apane prayatnake vyartha honekI daur3AyI, phira sArA rahasya unakI samajhameM A gyaa| bAta sunakara indra Dara gye| idhara jagadambAne mahArAja rAjAko dhyAnase jagA dekha phUloMkA dhanuSa dhAraNa sumadako jitendriya tathA apane caraNa-kamaloMke dhyAnameM karanevAle kAmadevane bar3I phutI dikhaayii| usane unake dRr3hatApUrvaka sthita dekha unheM pratyakSa darzana diyaa| unakI pIchekI ora khar3A hokara tatkAla apanA dhanuSa car3hA liyaa| itanehImeM eka apsarA apane netrapallavoMko nacAtI huI rAjAke donoM caraNa dabAne lgii| dUsarI sAmane khar3I hokara kaTAkSa-pAta karane lagI tathA tIsarI zarIrakI zRGgAra-janita ceSTAe~ (taraha-tarahake hAva-bhAva) pradarzita karane lgii| isa prakAra apsarAoMse ghirakara jitendriyoMke ziromaNi buddhimAn rAjA sumada yoM cintA karane lage-'ye sundarI apsarAe~ merI tapasyAmeM vighna DAlaneke liye yahA~ AyI haiN| inheM indrane bhejA hai| ye saba-kI-saba unakI AjJAke anusAra hI kArya kreNgii|' isa prakAra cintAse Akula hokara dhIracitta, medhAvI tathA vIra rAjA sumadane apane hRdayameM acchI taraha vicAra kiyaa| isake bAda ve devAGganAoMse bole'deviyo! Apaloga mere hRdaya-mandirameM virAjamAna jagadambAkI svarUpa hai| ApalogoMne jisa svargIya sukhakI carcA kI hai, vaha atyanta tuccha aura anizcita saMpa pu0 15 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . kAnti karor3oM sUryoke samAna thii| ve apanI cAra parAjaya na ho| jisa samaya mahAyazasvI zrIraghunAthajI bhujAoMmeM dhanuSa, bANa, aGkaza aura pAza dhAraNa kiye rAvaNako mArakara saba sAmagriyoMse suzobhita azvamedha hue thiiN| mAtAkA darzana pAkara buddhimAn rAjAko bar3I yajJakA anuSThAna kareMge, usa samaya zatruoMkA damana prasannatA huii| unhoMne bArambAra mastaka jhukAkara karanevAle unake mahAvIra prAtA zatrughna vIra Adise bhaktibhAvanAse prakaTa huI mAtA durgAko praNAma kiyaa| ve ghirakara ghor3ekI rakSA karate hue yahA~ aayeNge| tuma unheM bArambAra rAjAke zarIrapara apane komala hAtha pheratI huI apanA rAjya, samRddhi aura dhana Adi saba kucha sauMpakara ha~sa rahI thiiN| mahAmati rAjA sumadake zarIrameM romAJca ho unake sAtha pRthvIpara bhramaNa karoge tathA antameM brahmA, aayaa| unake antaHkaraNakI vRtti bhakti-bhAvase indra aura ziva Adise sevita bhagavAn zrIrAmako praNAma utkaNThita ho gayI aura ve gadgada svarase mAtAkI isa karake aisI mukti prApta karoge, jo yama-niyamoMkA sAdhana prakAra stuti karane lage-'devi ! ApakI jaya ho| karanevAle yogiyoMke liye bhI durlabha hai| " mahAdevi ! bhakta-jana sadA ApakI hI sevA karate haiN| aisA kahakara devatA aura asuroMse abhivandita brahmA aura indra Adi samasta devatA Apake yugala- kAmAkSA devI vahA~se antardhAna ho gayIM tathA sumada caraNokI ArAdhanAmeM lage rahate haiN| Apa pApake sparzase bhI apane zatruoMko mArakara ahicchatrA nagarIke rAjA rahita haiN| ApahIke pratApase agnideva prANiyoMke bhItara hue| vahI ye isa nagarIke svAmI rAjA sumada haiN| yadyapi aura bAhara sthita hokara sAre jagatkA kalyANa karate haiN| ye saba prakArase samartha tathA bala aura vAhanoMse sampanna mahAdevi ! devatA aura asura-sabhI Apake caraNoMmeM haiM tathApi tumhAre yajJa-sambandhI ghor3eko nahIM pakar3eMge; natamastaka hote haiN| Apa hI vidyA tathA Apa hI bhagavAn kyoMki mahAmAyAne isa bAtake liye inako bhalIbhAMti viSNukI mahAmAyA hai| ekamAtra Apa hI isa jagatko zikSA dI hai| pavitra karanevAlI haiN| Apa hI apanI zaktise isa zeSajI kahate haiM-sumatike mukhase rAjA sumadakA saMsArakI sRSTi aura pAlana karatI haiN| jagatke jIvoMko yaha vRttAnta sunakara mahAn yazasvI, buddhimAn aura mohameM DAlanevAlI bhI Apa hI haiN| saba devatA ApahIse balavAn zatrunajI bar3e prasanna hue tathA 'sAdhu-sAdhu' siddhi pAkara sukhI hote haiN| mAtaH ! Apa dayAkI kahakara unhoMne apanA harSa prakaTa kiyaa| udhara svAminI, sabakI vandanIyA tathA bhaktoMpara sneha rakhanevAlI ahicchatrAke svAmI apane sevakagaNoMse ghirakara sevaka huuN| merI rakSA kiijiye| tathA dhana-dhAnyase sampanna vaizya bhI unake pAsa baiThe the; sumatine kahA-isa prakAra kI huI stutise isase unakI bar3I zobhA ho rahI thii| isI samaya kisIne santuSTa hokara jaganmAtA kAmAkSA apane bhakta sumadase, Akara rAjAse kahA-'svAmin ! na jAne kisakA ghor3A bolIM-'beTA ! koI uttama vara maaNgo|' mAtAkA yaha hai|' yaha sunakara rAjAne turaMta hI eka acche sevakako vacana sunakara rAjA sumadako bar3A harSa huA aura unhoMne bhejA aura kahA-'jAkara patA lagAo, kisa rAjAkA apanA khoyA huA akaNTaka rAjya, jaganmAtA bhavAnIke ghor3A mere nagarake nikaTa AyA hai|' sevakane jAkara saba caraNoMmeM avicala bhakti tathA antameM saMsArasAgarase pAra bAtakA patA lagAyA aura mahAn kSatriyoMse sevita rAjA utAranevAlI muktikA varadAna maaNgaa| sumadake pAsa A Arambhase hI sArA vRttAnta kaha kAmAkSAne kahA-sumada ! tuma sarvatra akaNTaka sunaayaa| zrIraghunAthajIkA ghor3A hai' yaha sunakara buddhimAn rAjya prApta karo aura zatruoMke dvArA tumhArI kabhI rAjAko cirakAlakI purAnI bAtakA smaraNa ho AyA Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrunakA rAjA sumadako sAtha lekara Age jAnA aura cyavanakA sukanyAse byAha . 437 kAlamaSRA aura unhoMne saba logoMko AjJA dI-'dhana-dhAnyase prakaTa kI tathA ve vIroMse suzobhita ho apane azvaranako sampanna jo mere AtmIya jana haiM, ve saba loga apane-apane gharoMpara toraNa Adi mAGgalika vastuoMkI racanA kreN|' ina saba bAtoMke liye AjJA dekara svayaM rAjA sumada apane putra-pautra aura rAnI Adi samasta parivArako sAtha lekara zatrughrake pAsa gye| zatrughnane puSkala Adi yoddhAoM tathA mantriyoMke sAtha dekhA, vIra rAjA sumada A rahe haiN| rAjAne Akara bar3I prasannatAke sAtha zatrughnako praNAma kiyA aura kahA-'prabho! Aja maiM dhanya aura kRtArtha ho gyaa| Apane yahA~ darzana dekara merA bar3A satkAra kiyaa| maiM cirakAlase isa azvake AgamanakI pratIkSA kara rahA thaa| mAtA kAmAkSA devIne pUrvakAlameM jisa bAtake liye mujhase kahA thA, vaha Aja aura isa samaya pUrI huI hai| zrIrAmake choTe bhAI mahArAja zatrunajI ! aba calakara merI nagarIko dekhiye, yahA~ke manuSyoMko kRtArtha kIjiye tathA mere samasta kulako pavitra bnaaiye|' aisA kahakara rAjAne candramAke samAna kAntivAle zveta gajarAjapara zatrughna aura mahAvIra puSkalako car3hAyA tathA pIche svayaM bhI savAra hue| phira sAtha liye rAja-mandirameM utare / usa samaya sArA rAjabhavana mahArAja sumadakI AjJAse bherI aura paNava Adi bAje toraNa Adise sajAyA gayA thA tathA svayaM rAjA sumada bajane lage, vINA AdikI madhura dhvani hone lagI tathA ina zatrughnajIko Age karake cala rahe the| mahalameM pahuMcakara samasta vAdyoMkI tumula dhvani cAroM ora vyApta ho gyii| unhoMne prasannatApUrvaka arghya Adike dvArA zatrughnajIkA dhIre-dhIre nagarameM Akara saba logoMne zatrunajIkA pUjana kiyA aura apanA saba kucha bhagavAn zrIrAmakI abhinandana kiyA-unakI vRddhike liye zubhakAmanA sevAme arpaNa kara diyaa| zatrughnakA rAjA sumadako sAtha lekara Age jAnA aura cyavana munike Azramapara pahu~cakara sumatike mukhase unakI kathA sunanA-cyavanakA sukanyAse byAha zeSajI kahate haiM-tadanantara narazreSTha rAjA sumadane na? ye saba loga dhanya haiM, jo sadA Anandamagna hokara zrIraghunAthajIkI uttama kathA sunaneke liye utsuka hokara apane netra-puToMke dvArA zrIraghunAthajIke mukhAravindakA svAgata-satkArase santuSTa hue zatrughnajIse vArtAlApa makaranda pAna karate rahe haiN| narazreSTha ! aba merI Arambha kiyaa| kula-paramparA tathA rAjya-bhUmi Adi saba vastue~ pUrNa sumada bole-mahAmate ! sampUrNa lokoMke saphala ho gyiiN| dayAse dravita honevAlI mAtA ziromaNi, bhaktoMkI rakSAke liye avatAra grahaNa kAmAkSA devIne pUrvakAlameM mujhapara bar3I kRpA kI thii| karanevAle tathA mujhapara nirantara anugraha rakhanevAle rAjAoMmeM zreSTha vIra sumadake aisA kahanepara zatrunane bhagavAn zrIrAma ayodhyAmeM sukhapUrvaka to virAja rahe haiM zrIraghunAthajIke guNoMko prakaTa karanevAlI saba kathAe~ Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 * arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa kaha sunAyIM / ve tIna rAtritaka vahA~ Thahare rhe| isake bAda kisIse bhaya nahIM thaa| gauoMke thana ghar3oMke samAna unhoMne rAjAke sAtha vahA~se jAnekA vicAra kiyaa| unakA ARATRINASI abhiprAya jAnakara sumadane zIghra hI apane putrako rAjyapara abhiSikta kara diyA tathA una mahAbuddhimAn narezane zatrunake sevakoMko bahuta-se vastra, ratna aura nAnA prakArake dhana diye| tatpazcAt zatrughrane dhanuSa dhAraNa kiye hue rAjA sumadako sAtha lekara apane bahujJa mantriyoM, paidala yoddhAoM, hAthiyoM aura acche ghor3e jute hue anekoM rathoMke sAtha vahA~se yAtrA Arambha kii| zrIraghunAthajIke pratApakA Azraya lekara ve ha~sate-ha~sate mArga taya karane lge| payoSNI nadIke tIrapara pahuMcakara unhoMne apanI cAla teja kara dI tathA zatruopara prahAra karanevAle samasta yoddhA bhI pIche-pIche unakA sAtha dene lge| ve tapasvI RSiyoMke bhA~ti-bhA~tike Azrama dekhate tathA vahA~ zrIraghunAthajIke guNagAna sunate hue yAtrA kara rahe the| usa samaya unheM cAroM ora muniyoMkI yaha kalyANamayI vANI sunAyI par3atI thI-'yaha yajJakA azva calA jA rahA hai, jo zrIharike aMzAvatAra dikhAyI dete the| unakA vigraha nandinIkI bhA~ti sampUrNa zrIzatrughnajIke dvArA saba orase surakSita hai| bhagavAnkA kAmanAoMko pUrNa karanevAlA thA aura ve apane khuroMse anusaraNa karanevAle vAnara tathA bhagavadbhakta bhI usakI uThI huI dhUlake dvArA vahA~ko bhUmiko pavitra karatI thiiN| rakSA kara rahe haiN|' jinakI cittavRttiyA~ bhaktise nirantara hAthoMmeM samidhA dhAraNa karanevAle zreSTha munivaroMne vahA~kI prabhAvita rahatI haiM, una maharSiyoMkI pUrvokta bAteM sunakara bhUmiko dhArmika kriyAoMkA anuSThAna karaneke yogya banA zatrunajIko bar3A santoSa huaa| Age jAkara unhoMne eka rakhA thaa| usa Azramako dekhakara zatrughrajIne saba vizuddha Azrama dekhA, jo nirantara honevAlI vedoMkI bAtoMko jAnanevAle zrIrAmamantrI sumatise puuchaa| dhvanise usako zravaNa karanevAle manuSyoMkA sArA zatrughrajI bole-sumate ! yaha sAmane kisa amaGgala naSTa kiye detA thaa| vahA~kA sampUrNa AkAza munikA Azrama zobhA pA rahA hai? yahA~ saba jantu agnihotrake samaya dI jAnevAlI Ahutike dhUmase pavitra ApasakA vaira-bhAva chor3akara eka hI sAtha nivAsa karate ho gayA thaa| zreSTha muniyoMke dvArA sthApita kiye hue hai tathA yaha muniyoMkI maNDalIse bhI bharA-pUrA dikhAyI anekoM yajJasambandhI yUpa usa Azramako suzobhita kara detA hai| maiM munikI vArtA sunUMgA tathA unakA vRttAnta rahe the| vahA~ siMha bhI pAlana karaneyogya gauoMkI rakSA zravaNa karake apaneko pavitra kruuNgaa| karate the| cUhe apane rahaneke liye bila nahIM khodate the; mahAtmA zatrughnake ye uttama vacana sunakara parama kyoMki vahA~ unheM billiyoMse bhaya nahIM thaa| sA~pa sadA medhAvI zrIraghunAthajIke mantrI sumatine kahAmoroM aura nevaloMke sAtha khelate rahate the| hAthI aura 'sumitrAnandana ! ise maharSi cyavanakA Azrama smjho| siMha eka-dUsareke mitra hokara usa Azramapara nivAsa yaha bar3e-bar3e tapasviyoMse suzobhita tathA vairazUnya karate the| mRga vahA~ premapUrvaka carate rahate the, unheM jantuoMse bharA huA hai| muniyokI patriyA~ bhI yahA~ Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrunakA rAjA sumadako sAtha lekara Age jAnA aura cyavanakA sukanyAse byAha - 439 . . . nivAsa karatI hai| mahAmuni cyavana ve hI haiM, jinhoMne duSTAtmA ! tU sarvabhakSI ho jA (pavitra, apavitra-sabhI manuputra zatike mahAn yajJameM indrakA mAna bhaGga kiyA vastuoMkA AhAra kr)|' yaha zApa sunakara agnidevako aura azvinIkumAroMko yajJakA bhAga diyA thaa| bar3A duHkha huA, unhoMne munike caraNa pakar3a liye aura zatrughnane pUchA-mantrivara ! maharSi cyavanane kaba kahA-prabho ! tuma dayAke sAgara ho / mahAmate ! mujhapara azvinIkumAroko devatAoMkI paGktimeM biThAkara unheM anugraha kro| dhArmikaziromaNe ! maiMne jhUTha bolaneke yajJakA bhAga arpaNa kiyA thA? tathA devarAja indrane usa bhayase usa rAkSasako ApakI patnIkA patA batA diyA thA, mahAn yajJameM kyA kiyA thA? isaliye mujhapara kRpA kro|' sumatine kahA-sumitrAnandana ! brahmAjIke vaMzameM agnikI prArthanA sunakara tapasvI muni dayAse dravita maharSi bhRgu bar3e vikhyAta mahAtmA hue haiN| eka dina ho gaye aura unapara anugraha karate hue isa prakAra sandhyAke samaya samidhA lAneke liye ve Azramase dUra bole-'agne! tuma sarvabhakSI hokara bhI pavitra hI cale gaye the| usI samaya damana nAmakA eka mahAbalI rhoge|' tatpazcAt parama maGgalamaya vipravara bhRgune srAna rAkSasa unake yajJakA nAza karaneke liye AyA aura ucca Adise pavitra ho hAthameM kuza lekara garbhase gire hue svarase atyanta bhayaGkara vacana bolA-'kahA~ hai vaha apane putrakA jAtakarma Adi saMskAra kiyaa| usa samaya adhama muni aura kahA~ hai usakI pAparahita palI?' vaha sampUrNa tapasviyoMne garbhase cyuta honeke kAraNa usa roSameM bharakara jaba bArambAra isa prakAra kahane lagA to bAlakakA nAma cyavana rakha diyaa| bhRgu-kumAra cyavana agnidevatAne apane Upara rAkSasase bhaya upasthita jAnakara zurUpakSako pratipadAke candramAko bhA~ti dhIra-dhIre bar3hane munikI patnIko use dikhA diyA / vaha satI-sAdhvI nArI lge| kucha bar3e ho jAnepara ve tapasyA karaneke liye garbhavatI thii| rAkSasane use pakar3a liyaa| becArI abalA jagatko pavitra karanevAlI narmadA nadIke taTapara gye| kurarIkI bhA~ti vilApa karane lagI-'maharSi bhRgu ! rakSA vahA~ pahu~cakara unhoMne dasa hajAra varSAMtaka tapasyA kii| karo, patideva ! bacAo, prANanAtha ! taponidhe !! merI ha rakSA kro|' isa prakAra vaha ArtabhAvase pukAra rahI thI, tathApi rAkSasa use lekara Azramase bAhara calA gayA aura duSTatAbharI bAtoMse mahAtmA bhRgukI usa pativratA patnIko apamAnita karane lgaa| usa samaya mahAn bhayase trasta hokara vaha garbha munipatnIke peTase gira gyaa| usa navajAta zizuke netra prajvalita ho rahe the, mAno satIke zarIrase agnideva hI prakaTa hue hoN| usane rAkSasakI ora dekhakara kahA-'o duSTa ! aba tU yahA~se na jA, abhI jalakara bhasma ho jaa| satIkA sparza karaneke kAraNa terA kalyANa na hogaa|' bAlakake itanA kahate hI vaha rAkSasa gira par3A aura turaMta jalakara rAkhakA Dhera ho gyaa| taba mAtA apane bacceko godameM lekara udAsa manase Azramapara aayii| maharSi bhRguko jaba mAlUma huA ki yaha saba agnidevakI hI karatUta hai to ve krodhase vyAkula ho uThe aura zApa dete hue bole-'zatruko gharakA bheda batAnevAle Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa unake donoM kaMdhoMpara dImakoMne miTTIkI DherI jamA gyaa| rAjAke kitane hI ghor3e naSTa ho gaye, bahutere hAthI kara dI aura usapara do palAzake vRkSa uga aaye| hariNa mara gaye, dhana aura ratnakA nAza ho gayA tathA unake sAtha utsukatApUrvaka vahA~ Ate aura munike zarIrameM apanI deha Aye hue logoMmeM paraspara kalaha hone lgaa| ragar3akara khujalI miTAte the; kintu unako ina saba vaha utpAta dekhakara rAjA Dara gaye, unakA mana kucha bAtoMkA kucha bhI jJAna nahIM rahatA thaa| ve avicalabhAvase udvigna ho gyaa| ve saba logoMse pUchane lage-'kisIne sthira rahate the| . munikA aparAdha to nahIM kiyA hai?' paramparAse unheM eka samayakI bAta hai| manuke putra rAjA zaryAti apanI putrIkI karatUta mAlUma ho gayI aura ve atyanta tIrthayAtrAke liye taiyAra hokara parivArasahita narmadAke duHkhI hokara senA aura savAriyosahita munike pAsa taTapara gaye, unake sAtha bahuta bar3I senA thii| mahAnadI gye| bhArI tapasyAmeM lage hue taponidhi cyavana muniko 'narmadAmeM nAna karake unhoMne devatA aura pitaroMkA tarpaNa dekhakara rAjAne stutike dvArA unheM prasanna kiyA aura kiyA tathA bhagavAn zrIviSNuko prasannatAke liye kahA-'munivara ! dayA kiijiye|' taba mahAtapasvI brAhmaNoMko nAnA prakArake dAna diye| rAjAke eka kanyA munizreSTha cyavanane santuSTa hokara kahA-'mahArAja ! tumheM thI, jo tapAye hue soneke AbhUSaNa pahanakara bar3I sundarI mAlUma honA cAhiye ki yaha sArA utpAta tumhArI putrIkA dikhAyI detI thii| vaha apanI sakhiyoMke sAtha vanameM hI kiyA huA hai| tumhArI kanyAne merI A~kheM phor3a idhara-udhara vicarane lgii| vahA~ usane mahAn vRkSoMse DAlI haiM, inase bahuta khUna girA hai, isa bAtako jAnate suzobhita valmIka (miTTIkA Dhera) dekhA, jisake bhItara hue bhI usane tumase nahIM batAyA hai; isaliye aba tuma eka aisA teja dIkha par3A, jo nimeSa aura unmeSase rahita zAstrIya vidhike anusAra mujhe usa kanyAkA dAna kara thA (usameM khulane-micanekI kriyA nahIM hotI thii)| do, taba sAre utpAtoMkI zAnti ho jaaygii|' yaha sunakara rAjakanyA kautUhalavaza usake pAsa gayI aura rAjAko bar3A duHkha huA aura unhoMne uttama kula, nayI zalAkAoMse dabAkara use phor3a ddaalaa| phUTanepara usase avasthA, sundara rUpa, acche svabhAva tathA zubha lakSaNoMse khUna nikalane lgaa| yaha dekhakara rAjakumArIko bar3A sampanna apanI pyArI putrI una aMdhe maharSiko byAha dii| kheda huA aura vaha duHkhase kAtara ho gyii| aparAdhase rAjAne kamalake samAna netroMvAlI usa kanyAkA jaba dAna dabI honeke kAraNa usane mAtA aura pitAko isa kara diyA to munike krodhase prakaTa hue sAre utpAta durghaTanAkA hAla nahIM btaayaa| vaha bhayase Atura hokara tatkAla zAnta ho gye| isa prakAra taponidhi munivara svayaM hI apane liye zoka karane lgii| usa samaya pRthvI cyavanako apanI kanyA dekara rAjA zaryAti phira apanI kA~pane lagI, AkAzase ulkApAta hone lagA, sArI rAjadhAnIko lauTa aaye| putrIpara dayA Aneke kAraNa ve dizAe~ dhUmila ho gayIM tathA sUryake cAroM ora gherA par3a bahuta duHkhI the| sukanyAke dvArA patikI sevA, cyavanako yauvana-prApti, unake dvArA azvinIkumAroMko yajJabhAga-arpaNa tathA cyavanakA ayodhyA-gamana sumatine kahA-sumitrAnandana ! rAjA zaryAtike honeke kAraNa unake sAre pApa dhula gaye the| vaha kanyA cale jAneke pazcAt maharSi cyavana panIrUpameM prApta huI apane zreSTha patikI bhagavabuddhise sevA karane lgii| unakI kanyAke sAtha apane Azramapara rahane lge| usako yadyapi ve netroMse hIna the aura bur3hApAke kAraNa unakI pAkara unheM bar3I prasannatA huI thii| yogAbhyAsameM pravRtta zArIrika zakti javAba de cukI thI, tathApi vaha unheM Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * sukanyAke dvArA patikI sevA tathA azvinIkumAroMkA cyavanako yauvana-dAna . apane abhISTa pUrNa karanevAle kuladevatAke samAna bhAga arpaNa kara sakeM to hama inake netroMmeM spaSTarUpase samajhakara unakI zuzrUSA karatI thii| jaise zacI indrakI sevAmeM tatpara hokara prasannatA prApta karatI haiM, usI prakAra usa sundarI satIko apane priyatama patikI sevAmeM bar3A Ananda AtA thaa| pati bhI sAdhAraNa nahIM, tapasyAke bhaNDAra the aura unakA Azaya (manobhAva) bahuta hI gambhIra thA, to bhI vaha unakI pratyeka ceSTAko jAnatI-hara eka abhiprAyako samajhatI huI zuzrUSAmeM saMlagna rahatI thii| vaha sundara zarIravAlI rAjakumArI sabhI zubha lakSaNoMse sampanna aura kRzAGgI thI, to bhI phala, mUla aura jalakA AhAra karatI huI apane svAmIke caraNoMkI sevA karatI thii| sadA patikI AjJA pAlana karaneke liye taiyAra rahatI aura unhIMke pUjana (AdarasatkAra) meM samaya bitAtI thii| sampUrNa prANiyoMkA hitasAdhana karanemeM usakA anurAga thaa| vaha kAma, dambha, dveSa, lobha, bhaya aura madakA parityAga karake sAvadhAnIke sAtha udyata rahakara sarvadA cyavana muniko santuSTa rakhanekA yatna karatI thii| mahArAja ! isa prakAra vANI, zarIra aura dekhanekI zakti paidA kara sakate haiN|' cyavanane bhI una kriyAke dvArA munikI sevA karatI huI usa rAjakumArIne tejasvI devatAoMko yajJameM bhAga deneke liye hAmI bhara eka hajAra varSa vyatIta kara diye tathA apanI kAmanAko dii| taba ve donoM azvinIkumAra atyanta prasanna hokara manameM hI rakhA [munipara kabhI prakaTa nahIM kiyaa| mahAn tapasvI cyavanase bole-'mune ! siddhoMdvArA taiyAra eka samayakI bAta hai, munike Azramapara devavaidya kiye hue isa kuNDameM Apa gotA lgaaveN| aisA kahakara azvinIkumAra pdhaare| sukanyAne svAgatake dvArA unakA unhoMne cyavana muniko, jinakA zarIra vRddhAvasthAkA grAsa sammAna karake una donoMkA pUjana (Atithya-satkAra) bana cukA thA tathA jinakI nasa-nAr3iyA~ sApha dikhAyI kiyaa| zaryAti-kumArI sukanyAke kiye hue pUjana tathA de rahI thIM, usa kuNDameM praveza karAyA aura svayaM bhI ardhya-pAdya Adise una sundara zarIravAle azvinI- usameM gotA lgaayaa| tatpazcAt usa kuNDameMse tIna puruSa kumAroMke manameM prasannatA huii| unhoMne nehavaza usa prakaTa hue jo atyanta sundara aura nAriyoMkA mana sundarIse kahA-'devi ! tuma koI vara maaNgo|' una donoM mohanevAle the| unakA rUpa eka hI samAna thaa| soneke devavaidyoMko santuSTa dekha buddhimatI nAriyoMmeM zreSTha hAra, kuNDala tathA sundara vastra-tInoMke zarIrapara zobhA rAjakumArI sukanyAne unase vara mA~ganekA vicAra kiyaa| pA rahe the| sundara zarIravAlI sukanyA una tInoMko apane patike abhiprAyako lakSya karake usane kahA- atyanta rUpavAn aura sUryake samAna tejasvI dekhakara 'devatAo! yadi Apa mujhapara prasanna haiM to mere patiko apane patiko pahacAna na skii| taba vaha sAdhvI donoM netra pradAna kiijiye|' sukanyAkA yaha manohara vacana azvinIkumAroMkI zaraNameM gyii| sukanyAke pAtivratyase sunakara tathA usake satItvako dekhakara una zreSTha vaidyoMne santuSTa hokara unhoMne usake patiko dikhA diyA aura kahA-'yadi tumhAre pati yajJameM hamalogoMko devocita RSise vidA le ve donoM vimAnapara baiThakara svargako Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa cale gye| aba unheM isa bAtakI AzA ho gayI thI ki huA hai, phira aisI ulaTI buddhi tujhe kaise prApta huI ? jaba muni yajJa kareMge to usameM hamalogoMko bhI avazya aisA karake tU to apane pitA tathA pati-donoMke bhAga deNge| kulako narakameM le jA rahI hai?' pitAke aisA kahanepara tadanantara, kisI samaya rAjA zaryAtikeM manameM yaha pavitra musakAnavAlI sukanyA kiJcit musakarAkara icchA huI ki maiM yajJadvArA devatAoMkA pUjana karU~ / usa bolI-'pitAjI ! ye jAra puruSa nahIM-Apake samaya unhoMne maharSi cyavanako bulAneke liye apane kaI jAmAtA bhRgunandana maharSi cyavana hI haiN|' isake bAda sevaka bheje| unake bulAnepara mahAtapasvI vipravara cyavana usane patikI nayI avasthA aura saundarya-prAptikA sArA vahA~ gye| sAthameM unakI dharmapatnI sukanyA bhI thI, jo samAcAra pitAse kaha sunaayaa| sunakara rAjA zaryAtiko muniyoMke samAna AcAra-vicArakA pAlana karanemeM pakkI bar3A vismaya huA aura unhoMne atyanta prasanna hokara ho gayI thii| jaba patnIke sAtha ve maharSi rAjabhavanameM putrIko chAtIse lagA liyaa| isake bAda cyavanane rAjAse padhAre, taba mahAyazasvI rAjA zaryAtine dekhA ki merI somayAgakA anuSThAna karAyA aura somapAnake adhikArI kanyAke pAsa eka sUryake samAna tejasvI puruSa khar3A hai| na honepara bhI donoM azvinIkumAroMke liye unhoMne somakA sukanyAne pitAke caraNoMmeM praNAma kiyA, kintu zaryAtine bhAga nizcita kiyaa| maharSi tapobalase sampanna the, ataH use AzIrvAda nahIM diyaa| ve kucha aprasana-se hokara unhoMne apane tejase azvinIkumAroMko somarasakA pAna kraayaa| azvinIkumAra vaidya honeke kAraNa paGktipAvana devatAomeM nahIM gine jAte the-unheM devatA apanI paGktimeM nahIM biThAte the; parantu usa dina brAhmaNazreSTha cyavanane unheM devapaGktimeM baiThanekA adhikArI bnaayaa| yaha dekhakara indrako krodha A gayA aura ve hAthameM vajra lekara unheM mAraneko taiyAra ho gye| vajradhArI indrako apanA vadha karaneke liye udyata dekha buddhimAn maharSi cyavanane eka bAra huMkAra kiyA aura unakI bhujAoMko stambhita kara diyaa| usa samaya saba logoMne dekhA, indrakI bhujAe~ jaDavat ho gayI haiN| bAheM stambhita ho jAnepara indrakI A~kheM khulI aura unhoMne munikI stuti karate hue kahA-'svAmin ! Apa azvinIkumAroMko yajJakA bhAga arpaNa kIjiye, maiM nahIM roktaa| tAta ! eka bAra maiMne jo aparAdha kiyA hai, usako kSamA kiijiye|' unake aisA kahanepara dayAsAgara maharSine turaMta krodha tyAga diyA aura indrakI bhujAe~ bhI putrIse bole-'arI ! tUne yaha kyA kiyA? apane pati tatkAla bandhanamukta ho gayIM-unakI jaDatA dUra ho maharSi cyavanako, jo saba logoMke vandanIya haiM, dhokhA to gyii| yaha dekhakara saba logoMkA hRdaya vismayapUrNa nahIM de diyA ? kyA tUne unheM bUr3hA aura apriya jAnakara kautUhalase bhara gyaa| ve brAhmaNoMke balakI, jo devatA chor3a diyA aura aba tU isa rAha calate jAra puruSakI Adike liye bhI durlabha hai, sarAhanA karane lge| sevA kara rahI hai? terA janma to zreSTha puruSoMke kulameM tadanantara zatruoMko tApa denevAle mahArAja zaryAtine X. . -- - U Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . sukanyAke dvArA patikI sevA tathA azvinIkumAroMkA cyavanako yauvana-dAna , 443 . ........ brAhmaNoMko bahuta-sA dhana diyA aura yajJake antameM nAma batalAte hue munike caraNoMmeM praNAma kiyA aura avabhRtha-snAna kiyaa| kahA- 'mune! maiM zrIraghunAthajIkA bhAI aura isa sumitrAnandana ! tumane mujhase jo kucha pUchA thA, vaha azvakA rakSaka zatrughna huuN| apane mahAn pApoMkI zAntike saba maine kaha sunaayaa| maharSi cyavana tapasyA aura liye Apako namaskAra karatA huuN|' yaha vacana sunakara yogavalase sampatra haiN| ina tapomUrti mahAtmAko praNAma munivara cyavanane kahA-'narazreSTha zatrughna ! tumhArA karake tuma vijayakA AzIrvAda grahaNa karo aura kalyANa ho| isa yajJarUpI azvakA pAlana karanese zrIrAmacandrajIke manohara yajJameM inheM patnIsahita padhAraneke saMsArameM tumhAre mahAn yazakA vistAra hogaa|' zatrughnase liye prArthanA kro| aisA kahakara maharSine AzramavAsI brAhANoMse kahAzeSajI kahate haiM-zatrughna aura sumatimeM isa 'brahmarSiyo ! yaha AzcaryakI bAta dekho, jinake nAmoMke prakAra vArtAlApa ho rahA thA, itanehImeM yajJakA ghor3A smaraNa aura kIrtana Adi manuSyake samasta pApoMkA nAza Azramake pAsa jA pahuMcA aura usa mahAn AzramameM ghUma- kara dete haiM, ve bhagavAn zrIrAma bhI yajJa karanevAle haiN| ghUmakara mukhake agrabhAgase dUbake aGkara carane lgaa| mahAn pAtakI aura parastrI-lampaTa puruSa bhI jinakA nAma isI bIcameM zatrughna bhI cyavana munike zobhAyamAna smaraNa karake AnandapUrvaka paramagatiko prApta hote haiN|* Azramapara pahu~ca gye| vahA~ jAkara unhoMne sukanyAke pAsa jinake caraNa-kamaloMkI dhUli par3anese pattharakI mUrti banI baiThe hue maharSi cyavanakA darzana kiyA, jo tapasyAke huI ahalyA tatkSaNa manohara rUpa dhAraNa karake maharSi mUrtimAna svarUpa-se jAna par3ate the| sumitrAkumArane apanA gautamakI dharmapatnI ho gyii| raNakSetrameM jinake manohArI rUpakA darzana karake daityoMne unhIMke nirvikAra svarUpako prApta kara liyA tathA yogIjana samAdhimeM jinakA dhyAna karake yogArUDha-avasthAko pahu~ca gaye aura saMsArake bhayase chuTakArA pAkara paramapadako prApta ho gaye, ve hI zrIraghunAthajI yajJa kara rahe hai-yaha kaisI adbhuta bAta hai ! merA dhanya bhAga, jo aba zrIrAmacandrajIke usa sundara mukhakI jhA~kI karU~gA, jisake netroMkA prAntabhAga meghake jalakI samAnatA karatA hai| jisakI nAsikA manohara aura bhauMheM sundara haiM tathA jo vinayase kucha jhukA huA hai| jihvA vahI uttama hai jo zrIraghunAthajIke nAmoMkA Adarake sAtha kIrtana karatI hai| jo isake viparIta AcaraNa karatI hai, vaha to sA~pakI jIbhake samAna hai| Aja mujhe apanI tapasyAkA pavitra phala prApta ho gyaa| aba mere sAre manoratha pUre ho gaye; kyoMki brahmAdi devatAoMko bhI / jisakA darzana durlabha hai, bhagavAn zrIrAmake usI mukhako __ maiM ina netroMse nihaaruuNgaa| unake caraNoMkI rajase apane * mahApAtakasaMyuktAH paradAraratA narAH / yatrAmasmaraNe yuktA mudA yAnti parA gtim|| (16 / 33) +sA jihvA raghunAthasya nAmakIrtanamAdarAt / karoti viparItA yA phaNino rasanAsamA // (16 / 39) Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa SAXE zarIrako pavitra karU~gA tathA unakI atyanta vicitra bahuta prasanna hue aura premase vihvala hokara unhoMne unake vArtAoMkA varNana karake apanI rasanAko pAvana bnaauuNgaa|' A TTA isa prakArakI bAteM karate-karate zrIrAmake caraNoMkA smaraNa honese maharSikA prema-bhAva jAgrat ho utthaa| unakI vANI gadagada ho gayI aura netroMse A~suoMkI dhArA baha clii| ve muniyoMke sAmane hI azrupUrNa kaNThase pukArane lage-he zrIrAmacandra ! he raghunAtha ! he dharmamUrte ! he / bhaktoMpara dayA karanevAle paramezvara ! isa saMsArase merA uddhAra kiijiye|' itanA kahate-kahate maharSi dhyAnamagna ho gaye, unheM apane-parAyekA jJAna na rhaa| usa samaya zatrunane munise kahA-'svAmin ! Apa hamAre zreSTha yajJako apane caraNoMkI dhUlise pavitra kiijiye| saba logoMke dvArA ekamAtra pUjita honevAle mahAbAhu zrIraghunAthajIkA bhI bar3A saubhAgya hai ki ve Apa-jaise mahAtmAke antaHkaraNameM nivAsa karate haiN|' zatrunake aisA kahanepara munivara cyavana Anandamagna ho gaye aura apane sampUrNa agniyoMko sAtha le parivArasahita vahA~se cala diye| unheM paidala jAte dekha aura zrIrAmacandrajIkA bhakta liye ardhya-pAdya Adi arpaNa kiyaa| tatpazcAt ve jAna hanumAnjIne zatrughnase vinayapUrvaka kahA- bole-'munizreSTha ! isa samaya ApakA darzana pAkara maiM 'svAmin ! yadi Apa kaheM to mahApuruSoMmeM zreSTha ina dhanya ho gyaa| Apane saba sAmagriyosahita mere yajJako rAma-bhakta maharSiko maiM hI apanI purImeM pahu~cA duuN|' vAnara pavitra kara diyaa|' vIrake ye uttama vacana sunakara zatrughnane unheM AjJA bhagavAnkA yaha vacana sunakara munivara cyavana bahuta dI-'hanumAnjI ! jAiye, muniko pahu~cA aaiye| taba santuSTa hue| premodrekake kAraNa unake zarIrameM romAJca ho hanumAnjIne muniko kuTumbasahita apanI pIThapara biThA aayaa| ve bole-'prabho! Apa brAhmaNoMpara prema liyA aura sarvatra vicaranevAle vAyukI bhAMti unheM zIghra rakhanevAle aura dharmamArgake rakSaka hai; ataH Apake dvArA hI ayodhyA pahuMcA diyaa| muniko AyA dekha, zrIrAma brAhmaNakA sammAna honA ucita hI hai|' sumatikA zatrughnase nIlAcalanivAsI bhagavAn puruSottamakI mahimAkA varNana karate hue eka itihAsa sunAnA zeSajI kahate haiM-mune ! maharSi cyavanake tapobalase hIna manuSyoMkI bhogecchA !' isa prakAra socate acintanIya tapobalako dekhakara zatrughnane vizva-vandita hue zatrughnane cyavana munike Azramapara thor3I derataka brAhmabalakI bar3I prazaMsA kii| ve mana-hI-mana kahane Thaharakara jala pIyA aura sukha evaM ArAmakA anubhava lage-'kahA~ to vizuddha antaHkaraNavAle muniyoMko kiyaa| unakA ghor3A puNyasalilA payoSNI nadIkA jala svataH prApta honevAlI mahAn bhogoMkI siddhi aura kahA~ pIkara Ageke mArgapara cala pdd'aa| sainikoMne jaba use Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * sumatikA zatrughnase nIlAcalanivAsI bhagavAn puruSottamakI mahimAkA varNana . 445 AJAL Azramase nikalate dekhA, to ve bhI usake pIche-pIche bahumUlya ratna evaM dhana bheMTa dete the| isa prakAra azvake cala diye| kucha loga hAthIpara the aura kucha loga mArgapara jAte hue zatrughnane eka bahuta U~cA parvata dekhaa| rathoMpara / kucha ghor3oMpara savAra the aura kucha loga paidala use dekhakara unakA mana Azcaryacakita ho gayA; ataH ve hI jA rahe the| zatrughnane bhI mantrivara sumatike sAtha mantrI sumatise bole-'mantrivara ! yaha kauna-sA parvata ghor3oMse suzobhita honevAle rathapara baiThakara bar3I zIghratAke hai, jo mere manako vismayameM DAla rahA hai| isake bar3e-bar3e sAtha yajJasambandhI azvakA anusaraNa kiyaa| vaha ghor3A zikhara cA~dIke samAna camaka rahe haiN| mArgameM isa parvatakI Age bar3hatA huA rAjA vimalake ratnAtaTa nAmaka nagarameM bar3I zobhA ho rahI hai| mujhe to yaha bar3A adbhuta jAna jA pahu~cA / rAjAne jaba apane sevakake mu~hase sunA ki par3atA hai| kyA yahA~ devatAoMkA nivAsasthAna hai yA yaha zrIraghunAthajIkA zreSTha azva sampUrNa yoddhAoMke sAtha unakI krIr3AsthalI hai? yaha parvata apanI saba prakArakI apane nagarake nikaTa AyA hai, to ve zatrughrake pAsa gaye zobhAse mere manako mohe letA hai|' aura unheM praNAma karake apanA ratna, koSa, dhana aura sArA zatrughnajIkA yaha prazna sunakara mantrI sumati, jinakA rAjya sauMpate hue sAmane khar3e hokara bole-'maiM kauna-sA citta sadA zrIrAmacandrajIke caraNoMmeM lagA rahatA thA, bole-rAjan ! hamalogoMke sAmane yaha nIlaparvata zobhA pA rahA hai| isake cAroM ora phaile hue bar3e-bar3e zikhara sphaTika Adi maNiyoMke samUha haiM; ataeva ve bar3e manohara pratIta hote haiN| pApI aura para-strI-lampaTa manuSya isa parvatako nahIM dekha paate| jo nIca manuSya bhagavAn zrIviSNuke guNoMpara vizvAsa yA Adara nahIM karate, satpuruSoMdvArA AcaraNameM lAye hue zrauta aura smArta dhoko nahIM mAnate tathA sadA apane bauddhika tarkake AdhArapara hI vicAra karate haiM, unheM bhI isa parvatakA darzana nahIM hotaa| nIla aura lAhakI bikrI karanevAle manuSya, ghI Adi becanevAlA brAhmaNa tathA zarAbI manuSya bhI isake darzanase vaJcita rahate haiN| jo pitA apanI rUpavatI kanyAkA kisI kulIna varake sAtha byAha nahIM karatA, balki pApase mohita hokara dhanake lobhase usako beca detA hai, use bhI isakA darzana nahIM hotA / jo manuSya uttama kula aura zIlase yukta satI sAdhvI strIko kArya karU-mere liye kyA AjJA hotI hai ?' zatrughnane kalaGkita karatA hai tathA bhAI-bandhuoMko na dekara svayaM hI bhI unheM apane caraNoMmeM natamastaka dekha donoM bhujAoMse mIThe pakavAna ur3AtA hai, jo brAhmaNakA dhana har3apa leneke uThAkara chAtIse lagA liyaa| isake bAda rAjA vimala bhI liye jAlasAjI karatA hai, rasoImeM bheda karatA hai tathA jo putrako rAjya dekara aneko dhanurdhara yoddhAoMsahita dUSita vicAra rakhaneke kAraNa kevala apane liye khicar3I zatrughrajIke sAtha gye| sabake mana aura kAnoMko priya yA khIra banAtA hai, vaha bhI isa parvatako nahIM dekha paataa| laganevAle zrIrAmacandrajIkA madhura nAma sunakara prAyaH mahArAja ! jo madhyAhnakAlameM bhUkhase pIr3ita hokara Aye sabhI rAjA usa yajJasambandhI ghor3eko praNAma karate aura hue atithiyoMkA apamAna karate haiM, dUsaroMke sAtha Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa vizvAsaghAta karate rahate haiM tathA jo zrIraghunAthajIke rahanevAle the| vaizya bhI vyAja, khetI aura vyApAra bhajanase vimukha hote haiM, unheM bhI isa parvatakA darzana nahIM Adi zubha vRttiyoMse jIvikA calAte hue nirantara hotaa| yaha zreSTha parvata bar3A hI pavitra hai, puruSottamakA zrIraghunAthajIke caraNakamaloMmeM anurAga rakhate the| zUdranivAsasthAna honese isakI zobhA aura bhI bar3ha gayI hai| jAtike manuSya rAta-dina apane zarIrase brAhmaNoMkI sevA apane darzanase yaha manohara zaila hama saba logoMko pavitra karate aura jihvAse 'rAma-rAma' kI raTa lagAye rahate the| kara rahA hai| devatAoMke mukuToMse jinake caraNoMkI pUjA vahA~ nIca zreNIke manuSyoMmeM bhI koI aisA nahIM thA, jo hotI hai-jahA~ devatA apane mukuTa-maNDita mastaka manase bhI pApa karatA ho| usa nagarImeM dAna, dayA, dama jhukAyA karate haiM, puNyAtmA puruSa hI jinakA darzana pAneke aura satya-ye sadA virAjamAna rahate the| koI bhI adhikArI hai, ve puNya-pradAtA bhagavAn puruSottama isa manuSya aisI bAta nahIM bolatA thA, jo dUsaroMko kaSTa parvatapara virAjamAna haiN| vedakI zrutiyA~ 'neti-neti' pahu~cAnevAlI ho| vahA~ke loga na to parAye dhanakA lobha kahakara niSedhakI avadhirUpase jinako jAnatI haiM, rakhate aura na kabhI pApa hI karate the| isa prakAra rAjA indrAdi devatA bhI jinake caraNoMkI raja DhU~r3hA karate haiM phira ratnagrIva prajAkA pAlana karate the| ve lobhase rahita hokara bhI unheM sugamatAse prApta nahIM hotI tathA vidvAn puruSa kevala prajAkI Ayake chaThe aMzako 'kara' ke rUpameM vedAnta Adike mahAvAkyodvArA jinakA bodha prApta karate grahaNa karate the, isase adhika kucha nahIM lete the| isa haiM, ve hI zrImAn puruSottama isa mahAn parvatapara virAja rahe taraha dharmapUrvaka prajAkA pAlana aura saba prakArake haiN| jo isa nIlagiripara car3hakara bhagavAnko namaskAra bhogoMkA upabhoga karate hue rAjAke anekoM varSa vyatIta karatA aura puNya karma Adike dvArA unakI pUjA karake ho gye| eka dina unhoMne apanI dharmapatnI vizAlAkSIse, unakA prasAda grahaNa karatA hai, vaha sAkSAt bhagavAn jo pAtivratya-dharmakA pAlana karanevAlI pativratA thI, caturbhujakA svarUpa ho jAtA hai| kahA-'priye ! aba apane putra prajAkI rakSAkA bhAra mahArAja ! isa viSaya meM jAnakAra loga eka prAcIna saMbhAlanevAle ho gaye / bhagavAn mahAviSNuke prasAdase mere itihAsa kahA karate haiM, usako suno| rAjA ratnagrIvako pAsa kisI bAtakI kamI nahIM hai| aba mere manameM kevala apane parivArake sAtha hI jo 'cAra bhujA' Adi eka hI abhilASA raha gayI hai, vaha yaha ki maiMne bhagavAnkA sArUpya prApta huA thA, usIkA isa Ajataka kisI parama kalyANamaya uttama tIrthakA sevana upAkhyAnameM varNana hai| aisA saubhAgya devatA aura nahIM kiyaa| jo manuSya janmabhara apanA peTa hI bharatA dAnavoMke liye bhI durlabha hai| yaha AzcaryapUrNa vRttAnta isa rahatA hai, bhagavAnakI pUjA nahIM karatA vaha baila mAnA gayA prakAra hai-tInoM lokoMmeM prasiddha jo kAJcI nAmakI hai, isaliye kalyANI ! maiM rAjyakA bhAra putrako saupakara nagarI hai, vaha pUrvakAlameM bar3I sampanna-avasthAmeM thI, aba kuTumbasahita tIrthayAtrAke liye calanA cAhatA huuN|' vahA~ bahuta adhika manuSyoMkI AbAdI thii| senA aura aisA nizcaya karake unhoMne sandhyAkAlameM bhagavAnkA savArI sabhI dRSTiyoMse kAJcI bar3I samRddhizAlinI purI dhyAna kiyA aura AdhI rAtako sote samaya svaprameM thii| vahA~ brAhmaNocita chaH karmoM meM nirantara lage rahanevAle eka zreSTha tapasvI brAhmaNako dekhaa| phira sabere uThakara zreSTha brAhmaNa nivAsa karate the, jo saba prANiyoMke hitameM unhoMne sandhyA Adi nityakarma pUre kiye aura sabhAmeM saMlagna aura zrIrAmacandrajIke bhajanake liye sadA jAkara mantrIjanoMke sAtha ve sukhapUrvaka virAjamAna hue| utkaNThita rahanevAle the| vahA~kai kSatriya yuddhameM lohA itanemeM hI unheM eka durbala zarIravAle tapasvI brAhmaNa lenevAle the| ve saMgrAmameM kabhI pIche paira nahIM haTAte the| dikhAyI diye, jo jaTA, valkala aura kaupIna dhAraNa parAyI strI, parAye dhana aura paradrohase ve sadA dUra kiye hue the| unake hAthameM eka char3I thI tathA anekoM Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . sumatikA zatrughnase nIlAcalanivAsI bhagavAn puruSottamakI mahimAkA varNana . 447 tIrthoMke sevanase unakA zarIra pavitra ho gayA thaa| kaliyuga kabhI apanA prabhAva nahIM DAla paataa| jahA~ke mahAbAhu rAjA ratnagrIvane unheM dekha mastaka jhukAkara patthara bhI cakrase cihnita hote haiM, manuSya to cakrakA cihna praNAma kiyA aura prasannacitta hokara arghya, pAdya Adi dhAraNa karate hI haiM; vahA~kai pazu-pakSI aura kITa-pataGga nivedana kiyaa| jaba brAhmaNa sukhapUrvaka Asanapara baiThakara Adi sabake zarIra cakrase aGkita hote haiN| usa purImeM vizrAma kara cuke to rAjAne unakA paricaya jAnakara isa sampUrNa jagatke ekamAtra rakSaka bhagavAn trivikrama nivAsa prakAra prazna kiyA-'svAmin ! Aja Apake darzanase karate haiN| mujhe bar3e puNyake prabhAvase usa dvArakApurIkA mere zarIrakA samasta pApa nivRtta ho gyaa| vAstavameM darzana huA hai| sAtha hI jo saba prakArakI hatyAoMkA mahAtmA puruSa dIna-duHkhiyoMkI rakSAke liye hI unake ghara doSa dUra karanevAlA hai tathA jahA~ mahAn pAtakoMkA nAza jAte haiN| brahman ! aba maiM bUr3hA ho gayA hU~; isaliye mujhe karanevAlA syamantapaJcaka nAmaka tIrtha hai, usa kurukSetrakA eka bAta btaaiye| kauna-sA devatA athavA kauna aisA bhI maiMne darzana kiyA hai| isake sivA, maiMne vArANasItIrtha hai jo garbhavAsake kaSTase bacAne meM samartha ho sakatA purIko bhI dekhA hai, jise bhagavAn vizvanAthane apanA hai ? Apaloga samAdhi aura dhyAnameM tatpara rahanevAle haiM; nivAsasthAna banAyA hai| jahA~ bhagavAn zaGkara mumUrSu ataH sarvajJoMmeM zreSTha haiN|' prANiyoMko tAraka brahmake nAmase prasiddha 'rAma' mantrakA brAhmaNane kahA-mahArAja! Apane tIrtha- upadeza dete haiN| jisameM mare hue kITa, pataGga, bhRGga, sevanake viSayameM jijJAsA karate hue jo yaha prazna kiyA pazu-pakSI Adi tathA asura-yonike prANI bhI apanehai ki kisa devatAkI kRpAse garbhavAsake kaSTakA nivAraNa apane karmoke bhoga aura sImita sukhakA parityAga karake ho sakatA hai? so usake viSayameM batA rahA hU~, duHkha-sukhase pare ho kailAsako prApta ho jAte haiM tathA jahA~ suniye-'bhagavAn zrIrAmacandrajIkI hI sevA karanI maNikarNikAtIrtha aura uttaravAhinI gaGgA haiM, jo cAhiye; kyoMki ve hI saMsArarUpI rogakA nAza karanevAle pApiyoMkA bhI saMsArabandhana kATa detI haiN| rAjan ! isa haiN| ve hI bhagavAn puruSottamake nAmase prasiddha haiM, unhIMkI prakAra maiMne anekoM tIrthokA darzana kiyA hai; parantu pUjA karanI caahiye| maiMne saba pApoMkA kSaya karanevAlI nIlagiripara bhagavAn puruSottamake samIpa jo mahAn anekoM puriyoM aura nadiyoMkA darzana kiyA hai- AcaryakI ghaTanA dekhI hai vaha anyatra kahIM bhI dRSTigocara ayodhyA, sarayU, tApI, haridvAra, avantI, vimalA, nahIM huI hai| kAJcI, samudragAminI narmadA, gokarNa aura karor3oM parvatazreSTha nIlagiripara jo vRttAnta ghaTita huA thA, hatyAokA vinAza karanevAlA hATakatIrtha-ina sabakA use suniye; isapara zraddhA aura vizvAsa karanevAle puruSa darzana pApako dUra karanevAlA hai| mallikA-nAmase sanAtana brahmako prApta hote haiN| maiM saba tIrthoMmeM bhramaNa prasiddha mahAn parvata manuSyoMko darzanamAtrase mokSa karatA huA nIlagiripara gayA, jisakA A~gana sadA denevAlA hai tathA vaha pAtakoMkA bhI nAza karanevAlA tIrtha gaGgAsAgarake jalase dhulatA rahatA hai| vahA~ parvatake hai, usakA bhI maine darzana kiyA hai| devatA aura zikharapara mujhe kucha aise bhIla dikhAyI diye, jinakI cAra asura-donoM jisakA sevana karate haiM, usa dvAravatI bhujAe~ thIM aura ve dhanuSa dhAraNa kiye hue the| ve (dvArakApurI) tIrthakA bhI maiMne darzana kiyA hai| vahA~ phala-mUlakA AhAra karake vahA~ jIvana-nirvAha karate the, kalyANamayI gomatI nAmakI nadI bahatI hai, jisakA jala usa samaya unheM dekhakara mere manameM yaha mahAn sandeha khar3A sAkSAt brahmasvarUpa hai| usameM zayana karanA (DUbanA) huA ki ye dhanuSa-bANa dhAraNa karanevAle jaMgalI manuSya laya kahalAtA hai aura mRtyuko prApta honA mokSa; aisA caturbhuja kaise ho gaye? vaikuNThalokameM nivAsa karanevAle zrutikA vacana hai| usa purImeM nivAsa karanevAle manuSyoMpara jitendriya puruSoMkA jaisA svarUpa zAstroMmeM dekhA jAtA hai Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 * arbayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa tathA jo brahmA Adike liye bhI durlabha hai, aisA svarUpa tulasIko sugandhase matavAle hue bhaMvare mar3arAyA karate haiN| inheM kaise prApta ho gayA ? bhagavAn viSNuke nikaTa zaGkha, cakra, gadA aura kamala Adi parikara divya zarIra rahanevAle unake pArSadoMke hAtha, jisa prakAra zaGkha, cakra, gadA, zArGgadhanuSa tathA kamalase suzobhita hote haiM tathA unake zarIrapara jaise vanamAlA zobhA pAtI hai, usI prakAra ye bhIla bhI kyoM dikhAyI de rahe haiM? isa prakAra sandehameM par3a jAnepara maiMne unase pUchA- 'sajjano ! Apaloga kauna haiM? aura yaha caturbhuja svarUpa Apako kaise prApta huA hai?' merA prazna sunakara ve loga bahuta haMse aura kahane lage-'ye mahAzaya brAhmaNa hokara bhI yahA~ka piNDadAnakI adbhuta mahimA nahIM jaante|' yaha sunakara maiMne kahA-'kaisA piNDa aura kisako diyA jAtA hai? caturbhuja-zarIra dhAraNa karanevAle mahAtmAo! mujhe isakA rahasya btaao| merI bAta sunakara una mahAtmAoMne, jisa taraha unheM caturbhuja svarUpakI prApti huI thI, vaha sArA vRttAnta kaha sunaayaa| kirAta bole-brAhmaNa ! hamalogoMkA vRttAnta suno; hamArA eka bAlaka pratidina jAmuna Adi vRkSoMke phala khAtA aura anya bAlakoMke sAtha vicarA karatA dhAraNa karake jinake caraNoMkI ArAdhanA karate haiM tathA thaa| eka dina ghUmatA-dhAmatA vaha yahA~ AyA aura nArada Adi devarSi jinake zrIvigrahakI sevAmeM lage rahate zizuoMke sAtha hI isa parvatake manohara zikharapara car3ha haiM, aise bhagavAnkI usa bAlakane jhA~kI kii| vahA~ gyaa| Upara jAkara usane dekhA, eka adbhuta deva-mandira bhagavAnkI upAsanAmeM lage hue devatAoMmeMse kucha loga hai, usakI dIvAra sonekI banI huI hai| jisameM gArutmata gAte the, kucha nAca rahe the aura kucha loga adbhuta rUpase Adi nAnA prakArakI maNiyA~ jar3I huI haiN| vaha apanI aTTahAsa kara rahe the| ve sabhI vizva-vandita bhagavAnko manohara kAntise sUryakI bhAMti andhakArakA nAza kara rahA rijhAne meM hI lage hue the| bhagavAnko dekhakara hamArA hai| use dekhakara bAlakako bar3A vismaya huA aura usane bAlaka unake nikaTa calA gyaa| devatAone acchI taraha mana-hI-mana socA-'yaha kyA hai, kisakA ghara hai? pUjA karake zrIramA-vallabha bhagavAnko dhUpa aura naivedya jarA calakara dekhU to sahI, yaha mahAtmAoMkA kaisA arpaNa kiyA tathA AdarapUrvaka unakI AratI karake sthAna hai?' aisA vicArakara vaha bar3abhAgI bAlaka bhagavat-kRpAkA anubhava karate hue ve saba loga mandirake bhItara ghusa gyaa| vahA~ jAkara usane devAdhideva apane-apane sthAnako cale gye| usa bAlakake puruSottamakA darzana kiyA, jinake caraNoMmeM devatA aura saubhAgyavaza vahA~ bhagavAnko bhoga lagAyA huA bhAta asura sabhI mastaka jhukAte haiN| jinakA zrIvigraha kirITa, (mahAprasAda) girA huA thA, jo manuSyoMke liye alabhya hAra, keyUra aura aveyaka (kaNThA) Adise suzobhita aura devatAoMke liye bhI durlabha hai; vahI use mila rahatA hai| jo kAnoM meM atyanta ujjvala aura manohara gyaa| usako khAkara bAlakane bhagavAnke zrIvigrahakA kuNDala dhAraNa karate haiN| jinake yugala caraNa-kamaloMpara darzana kiyaa| isase use caturbhuja rUpakI prApti ho gayI Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa - tIrthayAtrAkI vidhi evaM zAlagrAmazilAkI mahimA . aura vaha atyanta sundara dikhAyI dene lgaa| cAra bhujA parivartanapara vismaya-vimugdha ho rahA huuN|' bAlakakI bAta Adi bhagavatsArUpyako prApta ho zaGkha, cakra Adi dhAraNa sunakara hama saba logoMko bar3A Azcarya huA aura hamane kiye jaba vaha bAlaka ghara AyA to hamalogoMne bArambAra bhI ina parama durlabha bhagavAnkA darzana kiyaa| sAtha hI saba usakI ora dekhakara pUchA-'tumhArA yaha adbhuta kharUpa prakArake svAdase paripUrNa jo anna AdikA prasAda milA, kaise ho gayA?' taba bAlaka apane Azcaryayukta vRttAntakA usako bhI khaayaa| usake khAte hI bhagavAnkI kRpAse hama varNana karane lagA-'maiM nIlagirike zikharapara gayA thA, saba loga cAra bhujAdhArI ho gye| sAdhuzreSTha ! tuma bhI vahA~ maiMne devAdhideva bhagavAnakA darzana kiyA hai, vahIM jAkara bhagavAnakA darzana karo, vahA~ annakA prasAda grahaNa bhagavAnko bhoga lagAyA huA manohara prasAda bhI mujhe karake tuma bhI caturbhuja ho jaaoge| vipravara ! tumane mila gayA thA, jisake bhakSaNa karanemAtrase isa samaya merA hamalogoMse jo bAta pUchI aura jisako kahaneke liye hameM aisA caturbhuja kharUpa ho gayA hai| maiM svayaM hI apane isa AjJA dI thI, vaha saba vRttAnta hamalogoMne kaha sunaayaa| tIrthayAtrAkI vidhi, rAjA ratnagrIvakI yAtrA tathA gaNDakI nadI evaM zAlagrAmazilAkI mahimAke prasaMgameM eka pulkasakI kathA brAhmaNa kahate haiM-rAjan ! bhIloMke ye adbhuta zarIrameM jhurriyA~ par3a gayI ho, sirake bAla paka gaye hoM vacana sunakara mujhe bar3A Azcarya huA, sAtha hI maiM bahuta athavA vaha abhI naujavAna ho, AyI huI mautako koI prasanna bhI huaa| pahale gaGgA-sAgara-saMgamameM snAna karake nahIM TAla sakatA; aisA samajhakara bhagavAnkI zaraNameM maiMne apane zarIrako pavitra kiyaa| phira maNiyoM aura jAnA caahiye|* bhagavAnke kIrtana, zravaNa-vandana tathA mANikyoMse citrita nIlAcalake zikharapara car3ha gyaa| pUjanameM hI apanA mana lagAnA cAhiye / strI, putrAdi, anya mahArAja ! vahA~ jAkara maiMne devatA Adise vandita saMsArI vastuoMmeM nahIM, yaha sArA prapaJca nAzavAna, kSaNabhara bhagavAnakA darzana kiyA aura unheM praNAma karake kRtArtha ho rahanevAlA tathA atyanta duHkha denevAlA hai, parantu bhagavAn gyaa| bhagavAnkA prasAda grahaNa karanese mujhe zaGkha, cakra janma, mRtyu aura jarA-tInoM hI avasthAoMse pare haiM, ve Adi cihnoMse suzobhita caturbhuja svarUpakI prApti huii| bhakti-devIke prANavallabha aura acyuta (avinAzI) puruSottamake darzanase punaH mujhako garbha meM nahIM praveza karanA haiM-aisA vicArakara bhagavAnakA bhajana karanA ucita hai| pdd'egaa| rAjan ! tuma bhI zIghra hI nIlAcalako jAo aura manuSya kAma, krodha, bhaya, dveSa, lobha aura dambhase athavA garbhavAsake duHkhase chUTakara apane AtmAko kRtArtha kro| jisa kisI prakArase bhI yadi bhagavAnkA bhajana kare to ___ una parama buddhimAn zreSTha brAhmaNake vacana sunakara use duHkha nahIM bhoganA pdd'taa| bhagavAnkA jJAna hotA hai rAjA ratnagrIvakA sArA zarIra pulakita ho gayA aura pAparahita sAdhusaMga karanese; sAdhu ve hI haiM jinakI kRpAse unhoMne munise tIrthayAtrAkI vidhi puuchii| manuSya saMsArake duHkhase chuTakArA pA jAte haiN| mahArAja ! taba brAhmaNane kahA-rAjan ! tIrthayAtrAkI kAma aura lobhase rahita tathA vItarAga sAdhu puruSa jisa uttama vidhikA varNana Arambha karatA hU~, suno; isase viSayakA upadeza dete haiM, vaha saMsAra-bandhanakI nivRtti deva-dAnavavandita bhagavAnakI prApti ho jAtI hai| manuSyake karanevAlA hotA hai| / tIrtho meM zrIrAmacandrajIke bhajanameM * valIpalitadeho vA yauvanenAnvito'pi vaa| jJAtvA mRtyumanistIrya hari zaraNamAvrajet // (19 / 10) +sa hariyite sAdhusaMgamAt pApavarjitAt / yeSAM kRpAtaH puruSA bhavantyasukhavarjitAH // te sAdhavaH zAntarAgAH kAmalobhavivarjitAH / avanti yanmahArAja ttsNsaarnivrtkm| (19 / 14-15) Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam , [saMkSipta padyapurANa lage hue sAdhu puruSa milate hai, jinakA darzana manuSyoMkI jAnevAle puruSako gohatyA AdikA pApa lagatA hai| jo pAparAziko bhasma karaneke liye agnikA kAma detA hai; anicchAse bhI tIrthayAtrA karatA hai, use usakA AdhA isaliye saMsAra-bandhanase Dare hue manuSyoMko pavitra phala mila jAtA hai tathA pApakSaya bhI hotA hI hai; kintu jalavAle tIrthoMmeM, jo sadA sAdhu-mahAtmAoMke vidhike sAtha tIrthadarzana karanese vizeSa phala kI prApti sahavAsase suzobhita rahate haiM, avazya jAnA caahiye| hotI hai [yaha Upara batAyA jA cukA hai / isa prakAra nRpazreSTha ! yadi tIrthokA vidhipUrvaka darzana kiyA maiMne thor3ehImeM yaha tIrthakI vidhi batAyI hai, isakA jAya to ve pApakA nAza kara dete haiM, aba tIrthasevanako vistAra nahIM kiyA hai| isa vidhikA Azraya lekara tuma vidhikA zravaNa kro| pahale strI, putrAdi kuTumbako puruSottamakA darzana karaneke liye jaao| mahArAja ! mithyA samajhakara usakI orase apane manameM vairAgya bhagavAn prasanna hokara tumheM apanI bhakti pradAna kareMge, utpanna kare aura mana-hI-mana bhagavAnkA smaraNa karatA jisase eka hI kSaNameM tumhAre saMsAra-bandhanakA nAza ho rhe| tadanantara 'rAma-rAma' kI raTa lagAte hue tIrthayAtrA jaaygaa| narazreSTha ! tIrthayAtrAkI yaha vidhi sampUrNa Arambha kare, eka kosa jAneke pazcAt vahA~ tIrtha (pavitra pAtakoMkA nAza karanevAlI hai, jo ise sunatA hai vaha jalAzaya) AdimeM snAna karake kSaura karA DAle / yAtrAkI apane sAre bhayaGkara pApoMse chuTakArA pA jAtA hai| vidhi jAnanevAle puruSake liye aisA karanA nitAnta sumati kahate haiM-sumitrAnandana ! brAhmaNakI yaha Avazyaka hai| tIrthokI ora jAte hue manuSyoMke pApa bAta sunakara rAjA ratnagrovane unake caraNoMmeM praNAma usake bAloMpara hI sthita rahate haiM, ataH unakA muNDana kiyaa| usa samaya puruSottamatIrthake darzanakI utkaNThAse avazya kraave| usake bAda binA gA~ThakA DaMDA, unakA citta vihala ho rahA thaa| rAjAke mantrI mantrajJoMmeM kamaNDalu aura mRgacarma dhAraNa kare tathA lobhakA tyAga zreSTha aura acche svabhAvake the| rAjAne samasta karake tIrthopayogI veSa banA le| vidhipUrvaka yAtrA puravAsiyoMko tIrthayAtrAkI icchAse sAtha le jAnekA karanevAle manuSyoMko vizeSarUpase phalakI prApti hotI hai, vicAra karate hue apane mantrIko AjJA dI-'amAtya ! isaliye pUrNa prayatna karake tIrthayAtrAko vidhikA pAlana tuma nagarake saba logoMko merA yaha Adeza sunA do ki kre| jisake donoM hAtha, donoM paira tathA mana apane vazameM sabako bhagavAn puruSottamake caraNAravindokA darzana hote haiM tathA jisake bhItara vidyA, tapasyA aura kIrti karaneke liye calanA hai| mere nagarameM jo zreSTha manuSya rahatI hai, vahI tIrthaka vAstavika phalakA bhAgI hotA nivAsa karate haiM tathA jo loga merI AjJAkA pAlana hai|* 'hare kRSNa hare kRSNa bhaktavatsala gopate / zaraNya karanevAle hai ve saba mere sAtha hI yahA~se nikle| una bhagavan viSNo mAM pAhi bahusaMsRteH' (19 / 25) putroMse tathA sadA anItimeM lage rahanevAle bandhujihvAse isa mantrakA pATha tathA manase bhagavAnakA smaraNa bAndhavoMse kyA lenA hai, jinhoMne Ajataka apane netroMse karate hue paidala hI tIrthakI yAtrA karanI cAhiye; tabhI puNyadAyaka puruSottamakA darzana nahIM kiyA ? jinake putra vaha mahAn abhyudayakA sAdhaka hotA hai| jo manuSya aura pautra bhagavAnakI zaraNameM nahIM gaye, unakI ve santAne savArIse yAtrA karatA hai usakA phala savArI DhonevAle sUkaroMke jhuMDake samAna haiN| merI prajAo ! jo bhagavAn prANIke sAtha barAbara-barAbara ba~Ta jAtA hai| jUtA pahanakara apanA nAma lenemAtrase sabako pavitra kara denekI zakti jAnevAleko cauthAI phala milatA hai aura bailagAr3Ipara rakhate haiM, unake caraNoMmeM zIghra mastaka jhukaao|' * yasya hastau ca pAdau ca manazcaiva susaMhitam / vidyAtapazca kIrtizca sa tIrthaphalamabhute // (19 / 24) hare kRSNa ! bhaktavatsala gopAla ! sabako zaraNa denevAle bhagavan ! viSNo ! mujhe anekoM janmoMke cakkarameM par3anese bcaaiye| Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . tIrthayAtrAkI vidhi evaM zAlagrAmazilAkI mahimA * rAjAkA yaha manohara vacana bhagavAnke guNoMse guMthA candramAkI bhA~ti zobhA pA rahe the| eka kosa jAneke bAda huA thaa| ise sunakara satyanAmavAle pradhAna mantrIko unhoMne vidhike anusAra muNDana karAyA aura daNDa, bar3A harSa huaa| unhoMne hAthIpara baiThakara DhiMDhorA pITate kamaNDalu tathA sundara mRga-carma dhAraNa kiye| isa prakAra hue sAre nagarameM ghoSaNA karA dii| tIrthayAtrAkI icchAse ve mahAyazasvI rAjA uttama veSase yukta hokara bhagavAnke mahArAjane jo AjJA dI thI usake anusAra saba prajAko dhyAnameM tatpara ho gaye aura unhoMne apane manako kAmayaha Adeza diyA- 'puravAsiyo! Apa saba loga krodhAdi doSoMse rahita banA liyaa| usa samaya bhinna-bhinna mahArAjake sAtha turaMta nIlagiriko caleM aura saba pApoMke bAjoMko bajAnevAle loga bAraMbAra dundubhi, bherI, Anaka, haranevAle puruSottama bhagavAnkA darzana kreN| aisA karake paNava, zaGkha aura vINA AdikI dhvani phailA rahe the| Apaloga samasta saMsAra-samudrako apane liye gAyakI sabhI yAtrI yahI kahate hue Age bar3ha rahe the ki 'samasta khurake samAna banA leN| sAtha hI saba loga apane-apane duHkhoMko dUra karanevAle devezvara ! ApakI jaya ho, zarIrako zaGkha, cakra Adi cihnoMse vibhUSita kreN|' isa puruSottama nAmase prasiddha paramezvara ! mujhe apane svarUpakA prakAra pradhAna sacivane, jo zrIraghunAthajIke caraNoMkA darzana kraaiye|' dhyAna karaneke kAraNa apane zoka-santApako dUra kara cuke tadanantara jaba mahArAja ratnagrIva saba logoMke sAtha the, rAjA ratnaprIvake adbhuta AdezakI sarvatra ghoSaNA karA yAtrAke liye cala diye to mArgameM unheM anekoM sthAnopara dii| use sunakara sArI prajA Ananda-rasameM nimagna ho mahAn saubhAgyazAlI vaiSNavoMke dvArA kiyA jAnevAlA gyii| sabane puruSottamakA darzana karake apanA uddhAra zrIkRSNakA kIrtana sunAyI pdd'aa| jagaha-jagaha govindakA karanekA nizcaya kiyaa| puravAsI brAhmaNa sundara veSa dhAraNa guNagAna ho rahA thA-'bhaktoMko zaraNa denevAle karake rAjAko AzIrvAda aura varadAna dete hue ziSyoMke puruSottama ! lakSmIpate ! ApakI jaya ho|' kAJcInareza sAtha nagarase bAhara nikale, kSatriyavIra dhanuSa dhAraNa yAtrAke pathameM anekoM abhyudayakArI tIthoMkA sevana aura karake cale aura vaizya nAnA prakArakI upayogI vastue~ darzana karate tathA tapasvI brAhmaNake mukhase unakI mahimA liye Age bddh'e| zUdra bhI saMsAra-sAgarase uddhAra pAnekI bhI sunate jAte the| bhagavAn viSNuse sambandha rakhanevAlI bAta socakara pulakita ho rahe the| dhobI, camAra, zahada anekoM prakArakI vicitra bAteM sunanese rAjAkA bhalIbhAMti becanevAle, kirAta, makAna banAnevAle kArIgara, darjI, manoraJjana hotA thA aura ve mArgaka bIca-bIcameM apane pAna becanevAle, tabalA bajAnevAle, nATakase jIvikA gAyakoMdvArA mahAviSNakI mahimAkA gAna karAyA karate nibhAnevAle naTa Adi, telI, bajAja, purANakI kathA the| mahArAja ratnagrIva bar3e buddhimAn aura jitendriya the, sunAnevAle sUta, mAgadha tathA vandI-ye sabhI harSameM ve sthAna-sthAnapara dInoM, aMdhoM, duHkhiyoM tathA paGgaoMko bharakara rAjadhAnIse bAhara nikle| vaidya-vRttise jIvikA unakI icchAke anukUla dAna dete rahate the| sAtha Aye calAnevAle cikitsaka tathA bhojana banAne aura svAdiSTa hue saba logoMke sahita anekoM tIrthoMmeM nAna karake ve rasoMkA jJAna rakhanevAle rasoiye bhI mahArAjakI prazaMsA apaneko nirmala evaM bhavya banA rahe the aura bhagavAnkA karate hue purIse bAhara nikle| rAjA ratnagrIvane bhI dhyAna karate hue Age bar3ha rahe the| jAte-jAte mahArAjane prAtaHkAla sandhyopAsana Adi karake zuddha antaHkaraNa- apane sAmane eka aisI nadI dekhI jo saba pApoMko dUra vAle brAhmaNa devatAko, jo tapasviyoMmeM zreSTha the, karanevAlI thii| usake bhItarake patthara (zAlagrAma) apane pAsa bulAyA aura unakI AjJA lekara ve nagarase cakrake cihnase aGkita the| vaha muniyoMke hRdayakI bhAMti bAhara nikle| Age-Age rAjA the aura pIche-pIche svaccha dikhAyI detI thii| usa nadIke kinAre anekoM puravAsI mnussy| usa samaya ve tArAoMse ghire hue maharSiyoMke samudAya kaI paGktiyoMmeM baiThakara use Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa suzobhita kara rahe the| usa saritAkA darzana karake sakatA hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya tathA vedokta mArgapara mahArAjane dharmake jJAtA tapasvI brAhmaNase usakA paricaya sthita rahanevAlA zUdra gRhastha bhI zAlagrAmakI pUjA karake pUchA; kyoMki ve anekoM tIrthokI vizeSa mahimAke jJAnameM mokSa prApta kara sakatA hai| parantu strIko kabhI bar3he-car3he the| rAjAne prazna kiyA-'svAmin ! zAlagrAmazilAkA pUjana nahIM karanA caahiye| vidhavA ho maharSi-samudAyake dvArA sevita yaha pavitra nadI kauna yA suhAgina, yadi vaha svargaloka evaM AtmakalyANakI hai? jo apane darzanase mere cittameM atyanta AhvAda icchA rakhatI hai to zAlagrAmazilAkA sparza na kare / yadi utpanna kara rahI hai|' buddhimAn mahArAjakA yaha vacana mohavaza usakA sparza karatI hai to apane kiye hue puNyasunakara vidvAn brAhmaNane usa tIrthakA adbhuta mAhAtmya samUhakA tyAga karake turaMta narakameM par3atI hai| koI batalAnA Arambha kiyaa| kitanA hI pApAcArI aura brahmahatyArA kyoM na ho, brAhmaNane kahA-rAjan! yaha gaNDakI nadI hai zAlagrAmazilAko snAna karAyA huA jala (bhagavAnkA [ise zAlagrAmI aura nArAyaNI bhI kahate haiM), devatA caraNAmRta) pI lenepara paramagatiko prApta hotA hai| aura asura sabhI isakA sevana karate haiN| isake pAvana bhagavAnko nivedita tulasI, candana, jala, zaGkha, ghaNTA, jalakI uttAla taraGge rAzi-rAzi pAtakoMko bhI bhasma kara cakra, zAlagrAmazilA, tAprapAtra, zrIviSNukA nAma tathA DAlatI haiN| yaha apane darzanase mAnasika, sparzase unakA caraNAmRta-ye sabhI vastue~ pAvana haiN| uparyukta nau karmajanita tathA jalakA pAna karanese vANIdvArA honevAle vastuoMke sAtha bhagavAnakA caraNAmRta pAparAziko dagdha pApoMke samudAyako dagdha karatI hai| pUrvakAlameM prajApati karanevAlA hai| aisA sampUrNa zAstroMke arthako jAnanevAle brahmAjIne saba prajAko vizeSa pApameM lipta dekhakara apane zAntacitta maharSiyoMkA kathana hai| rAjan ! samasta tIrthoMmeM gaNDasthala (gAla) ke jalakI bUMdoMse isa pApanAzinI snAna karanese tathA saba prakArake yajJoMdvArA bhagavAnkA nadIko utpanna kiyaa| jo uttama laharoMse suzobhita isa pUjana karanese jo adbhuta puNya hotA hai, vaha bhagavAnke puNyasalilA nadIke jalakA sparza karate haiM, ve manuSya caraNAmRtakI eka-eka bUMdameM prApta hotA hai| pApI hoM to bhI punaH mAtAke garbha meM praveza nahIM krte| [cAra, chaH, ATha Adi] samasaMkhyA meM zAlagrAmaisake bhItarase jo cakrake cihnoMdvArA alaGkata patthara mUrtiyoMkI pUjA karanI caahiye| parantu samasaMkhyAmeM do prakaTa hote haiM, ve sAkSAt bhagavAnke hI vigraha hai- zAlagrAmoMkI pUjA ucita nahIM hai| isI prakAra bhagavAn hI unake rUpameM prAdurbhUta hote haiN| jo manuSya viSamasaMkhyAmeM bhI zAlagrAmamUrtiyoMkI pUjA hotI hai, pratidina cakrake cihnase yukta zAlagrAmazilAkA pUjana kintu viSamameM tIna zAlagrAmoMkI nhiiN| dvArakAkA cakra karatA hai vaha phira kabhI mAtAke udarameM praveza nahIM tathA gaNDakI nadIke zAlagrAma-ina donoMkA jahA~ krtaa| jo buddhimAn zreSTha zAlagrAmazilAkA pUjana samAgama ho, vahA~ samudragAminI gaGgAkI upasthiti mAnI karatA hai, usako dambha aura lobhase rahita evaM sadAcArI jAtI hai| yadi zAlagrAmazilAe~ rUkhI hoM to ve puruSoMko honA cAhiye / parAyI strI aura parAye dhanase mu~ha mor3akara Ayu, lakSmI aura uttama kIrtise vaJcita kara detI haiM; yatnapUrvaka cakrAGkita zAlagrAmakA pUjana karanA caahiye| ataH jo cikanI hoM, jinakA rUpa manohara ho, unhIMkA dvArakAmeM liyA huA cakrakA cihna aura gaNDakI nadIse pUjana karanA cAhiye / ve lakSmI pradAna karatI haiN| puruSako utpanna huI zAlagrAmako zilA-ye donoM manuSyoMke sau AyukI icchA ho yA dhanakI, yadi vaha zAlagrAmajanmoMke pApa bhI eka hI kSaNameM hara lete haiN| hajAroM zilAkA pUjana karatA hai to usakI aihalaukika aura pApoMkA AcaraNa karanevAlA manuSya kyoM na ho, pAralaukika-sabhI kAmanAe~ pUrNa ho jAtI haiN| rAjan ! zAlagrAmazilAkA caraNAmRta pIkara tatkAla pavitra ho jo manuSya bar3A bhAgyavAn hotA hai, usIke prANAntake Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * tIrthayAtrAkI vidhi evaM zAlagrAmazilAkI mahimA . 453 samaya jihvApara bhagavAnkA pavitra nAma AtA hai aura bAraMbAra pITate hue lohazaGka, kumbhIpAka athavA atiraurava usIkI chAtIpara tathA AsapAsa zAlagrAmazilA maujUda narakameM le jaayeNge|' aisA kahakara yamadUta jyoM hI use le rahatI hai| prANoMke nikalate samaya apane vizvAsa yA jAneko udyata hue tyoM hI mahAviSNuke caraNakamaloMkI bhAvanAmeM hI yadi zAlagrAmazilAkI sphuraNA ho jAya to sevA karanevAle eka bhakta mahAtmA vahA~ A phuNce| una usa jIvakI niHsandeha mukti ho jAtI hai| pUrvakAlameM vaiSNava mahAtmAne dekhA ki yamadUta pAza, mugara aura daNDa bhagavAnne buddhimAn rAjA ambarISase kahA thA ki Adi kaThora Ayudha dhAraNa kiye hue haiM tathA pulkasako 'brAhmaNa, saMnyAsI tathA cikanI zAlagrAmazilA-ye lohekI sA~kaloMse bAMdhakara le jAneko udyata haiN| tIna isa bhUmaNDalapara mere svarUpa haiN| pApiyoMkA pApa bhagavadbhakta mahAtmA bar3e dayAlu the| usa samaya nAza karaneke liye maiMne hI ye svarUpa dhAraNa kiye haiN|' pulkasakI avasthA dekhakara unake hRdayameM atyanta karuNA jo apane kisI priya vyaktiko zAlagrAmakI pUjA bhara AyI aura unhoMne mana-hI-mana isa prakAra vicAra karanekA Adeza detA hai vaha svayaM to kRtArtha hotA hI hai, kiyA-yaha pulkasa mere samIpa rahakara atyanta kaThora apane pUrvajoMko bhI zIghra hI vaikuNThameM pahu~cA detA hai| yAtanAko prApta na ho, isaliye maiM abhI yamadUtoMse isako isa viSayameM kAma-krodhase rahita vItarAga maharSigaNa chuTakArA dilAtA huuN|' aisA socakara ve kRpAlu munIzvara eka prAcIna itihAsakA udAharaNa diyA karate haiN| pUrva- hAthameM zAlagrAmazilA lekara pulkasake nikaTa gaye aura kAlakI bAta hai, dharmazUnya magadhadezameM eka pulkasa- bhagavAn zAlagrAmakA pavitra caraNAmRta, jisameM tulasIdala jAtikA manuSya rahatA thA, jo logoMmeM zabarake nAmase bhI milA huA thA, usake mukhameM DAla diyaa| phira prasiddha thaa| sadA anekoM jIva-jantuoMkI hatyA karanA aura dUsaroMkA dhana lUTanA, yahI usakA kAma thaa| rAga-dveSa aura kAma-krodhAdi doSa sarvadA usameM bhare rahate the| eka dina vaha vyAdha samasta prANiyoMko bhaya pahu~cAtA huA ghUma rahA thA, usake manapara moha chAyA huA thA; isaliye vaha isa bAtako nahIM jAnatA thA ki usakA kAla samIpa A pahu~cA hai| yamarAjake bhayaGkara dUta hAthoM meM mudra aura pAza liye vahA~ phuNce| unake tA~be-jaise lAla-lAla keza, bar3e-bar3e nakha tathA laMbI-laMbI dAr3heM thiiN| ve sabhI kAle-kalUTe dikhAyI dete the tathA hAthoMmeM lohekI sA~kaleM liye hue the| unheM dekhate hI prANiyoMko mUrchA A jAtI thii| vahA~ pahu~cakara ve kahane lage-'sampUrNa jIvoMko bhaya pahu~cAnevAle isa pApIko bA~dha lo|' tadanantara saba yamadUta use loheke pAzase bA~dhakara bole-'duSTa ! durAtmA ! tUne kabhI manase bhI zubhakarma nahIM kiye; isaliye hama tujhe raurava-narakameM ddaaleNge| janmase / lekara abataka tUne kabhI bhagavAnkI sevA nahIM kii| usake kAnameM unhoMne rAma-nAmakA japa kiyA, mastakapara samasta pApoMko dUra karanevAle zrInArAyaNadevakA kabhI tulasI rakhI aura chAtIpara mahAviSNukI zAlagrAmazilA smaraNa nahIM kiyA; ataH dharmarAjakI AjJAse hama tujhe rakhakara kahA-'yAtanA denevAle yamadUta yahA~se cale Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa jaayeN| zAlagrAmazilAkA sparza isa pulkasake mahAn jaise AgakI cinagArI ruuiiko|* jisake mastakapara pAtakako bhasma kara ddaale|' vaiSNava mahAtmAke itanA tulasI, chAtIpara zAlagrAmakI manohara zilA tathA mukha yA kahate hI bhagavAn viSNuke pArSada, jinakA svarUpa bar3A kAnameM rAmanAma ho vaha tatkAla mukta ho jAtA hai| isa adbhuta thA, usa pulkasake nikaTa A pahu~ce; pulkasake mastakapara bhI pahalese hI tulasI rakhI huI hai, zAlagrAmako zilAke sparzase usake sAre pApa naSTa ho isakI chAtIpara zAlagrAmakI zilA hai tathA abhI turaMta hI gaye the| ve pArSada pItAmbara dhAraNa kiye zaGkha, cakra, gadA isako zrIrAmakA nAma bhI sunAyA gayA hai; ataH isake aura padmase suzobhita ho rahe the| unhoMne Ate hI usa pApoMkA samUha dagdha ho gayA aura aba isakA zarIra pavitra duHsaha lohapAzase pulkasako mukta kara diyaa| usa ho cukA hai| tumalogoMko zAlagrAmazilAkI mahimAkA mahApApIko chuTakArA dilAneke bAda ve yamadUtoMse ThIka-ThIka jJAna nahIM hai; yaha darzana, sparza athavA pUjana bole-'tumaloga kisakI AjJAkA pAlana karanevAle karanepara tatkAla hI sAre pApoMko hara letI hai| ho, jo isa prakAra adharma kara rahe ho? yaha pulkasa to itanA kahakara bhagavAn viSNuke pArSada cupa ho gye| kisaliye tumane ise bandhanameM DAlA thA ?' unakI bAta sunAyI tathA zrIraghunAthajIke bhajanameM lage rahanevAle ve sunakara yamadUta bole-'yaha pApI hai, hamaloga vaiSNava mahAtmA bhI yaha socakara ki 'yaha yamarAjake dharmarAjakI AjJAse ise le jAneko udyata hue haiM, isane pAzase mukta ho gayA aura aba paramapadako prApta hogA' kabhI manase bhI kisI prANIkA upakAra nahIM kiyA hai| bahuta prasanna hue| isI samaya devalokase bar3A hI isane jIvahiMsA jaise bar3e-bar3e pApa kiye haiN| tIrtha- manohara, atyanta adbhuta aura ujjvala vimAna AyA tathA yAtriyoMko to isane anekoM bAra lUTA hai| yaha sadA vaha pulkasa usapara ArUDha ho bar3e-bar3e puNyavAnoMdvArA parAyI striyoMkA satItva naSTa karanemeM hI lagA rahatA thaa| sevita svargalokako calA gyaa| vahA~ pracura bhogoMkA sabhI tarahake pApa isane kiye hai; ataH hamaloga isa upabhoga karake vaha phira isa pRthvIpara AyA aura pApIko le jAneke uddezyase hI yahA~ upasthita hue kAzIpurIke bhItara eka zuddha brAhmaNavaMzameM janma lekara haiN| ApalogoMne sahasA Akara kyoM ise bandhanase mukta usane vizvanAthajIkI ArAdhanA kI evaM antameM kara diyA ?' paramapadako prApta kara liyaa| vaha pulkasa pApI thA to bhI viSNudUta bole-yamadUto ! brahmahatyA AdikA sAdhu-saMgake prabhAvase zAlagrAmazilAkA sparza pAkara pApa ho yA karor3oM prANiyoMke vadha karanekA, zAlagrAma- yamadUtoMkI bhayaGkara pIr3Ase mukta ho paramapadako pA gyaa| zilAkA sparza sabako kSaNabharameM jalA DAlatA hai| rAjan ! yaha maiMne tumheM zAlagrAmazilAke pUjanakI mahimA jisake kAnoMmeM akasmAt bhI rAmanAma par3a jAtA hai, batalAyI hai, isakA zravaNa karake manuSya saba pApoMse chUTa usake sAre pApoMko vaha usI prakAra bhasma kara DAlatA hai, jAtA aura bhoga tathA mokSako prApta hotA hai| * rAmeti nAma yacotre vizrambhAdAgataM yadi / karoti pApasaMdAhaM tUlaM vahikaNo yathA // (20 / 80) Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * rAjA ratnaprIvakA bhagavAnakA darzana karake rAnI Adike sAtha vaikuNThako jAnA . 455 rAjA ratnagrIvakA nIlaparvatapara bhagavAnkA darzana karake rAnI Adike sAtha vaikuNThako jAnA tathA zatrughrakA nIlaparvatapara pahu~canA sumati kahate haiM-sumitrAnandana ! gaNDakI haiN| ve bhaktavatsala nAma dhAraNa karate haiM; ataH nadIkA yaha anupama mAhAtmya sunakara rAjA ratnagrIvane hamalogoMpara zIghra hI kRpA kreNge| ve devAdhidevoMke bhI apaneko kRtArtha maanaa| unhoMne usa tIrthameM snAna karake ziromaNi haiM, apane bhaktoMkA kabhI parityAga nahIM krte| apane samasta pitaroMkA tarpaNa kiyaa| isase unako bar3A abataka unhoMne anekoM bhaktoMkI rakSA kI hai, isaliye harSa huaa| phira zAlagrAmazilAkI pUjAke uddezyase mahAmate ! tuma unhIMkA guNagAna kro|' brAhmaNakI bAta unhoMne gaNDakI nadIse caubIsa zilAe~ grahaNa kI aura sunakara rAjAne vyathita cittase gaGgA-sAgara-saGgamameM snAna candana Adi upacAra car3hAkara bar3e premase unakI pUjA kiyaa| isake bAda unhoMne upavAsakA vrata liyaa| 'jaba kii| tatpazcAt vahA~ dInoM aura aMdhoko vizeSa dAna dekara bhagavAn puruSottama darzana denekI kRpA kareMge tabhI unakI rAjAne puruSottamamandirako jAneke liye prasthAna kiyaa| pUjA karake bhojana karUMgA, anyathA nirAhAra hI rhuuNgaa|' isa prakAra kramazaH yAtrA karate hue ve usa tIrthameM pahu~ce, aisA niyama karake ve gaGgAsAgarake taTapara baiTha gaye aura jahA~ gaGgA aura samudrakA saGgama huA hai| vahA~ jAkara bhagavAnkA guNagAna karate hue upavAsavratakA pAlana unhoMne brAhmaNoMse prasannatApUrvaka pUchA-'svAmin ! karane lge| batAiye, nIlAcala yahA~se kitanI dUra hai? jahA~ sAkSAt rAjA bole-prabho! Apa dInoMpara dayA bhagavAn puruSottama nivAsa karate haiM tathA devatA aura karanevAle haiM; ApakI jaya ho| bhaktoMkA duHkha dUra asura bhI jinake sAmane mastaka navAte haiN|' karanevAle puruSottama ! ApakA nAma maGgalamaya hai, usa samaya tapasvI brAhmaNako bar3A Azcarya huaa| ApakI jaya ho| bhaktajanoMkI pIr3AkA nAza karaneke unhoMne rAjAse bar3e Adarake sAtha kahA-'rAjan ! liye hI Apane saguNa vigraha dhAraNa kiyA hai, Apa nIlaparvatakA vizvavandita sthAna hai to yahI; kintu na jAne duSToMkA vinAza karanevAle haiM; ApakI jaya ho ! jaya vaha hameM dikhAyI kyoM nahIM detaa|' ve bAraMbAra isa bAtako ho !! Apake bhakta prahlAdako usake pitA daityarAjane bar3I duharAne lage ki 'nIlAcalakA vaha sthAna, jo mahAn vyathA pahu~cAyI-zUlIpara car3hAyA, phA~sI dI, pAnImeM puNyaphala pradAna karanevAlA hai tathA jahA~ bhagavAn DuboyA, AgameM jalAyA aura parvatase nIce girAyA; kintu puruSottamakA nivAsa hai, yahI hai| usakA darzana kyoM nahIM Apane nRsiMharUpa dhAraNa karake prahlAdako tatkAla hotA? yaha bAta samajhameM nahIM aatii| isI sthAnapara maiMne saMkaTase bacA liyA; usakA pitA dekhatA hI raha gyaa| nAna kiyA thA, yahIM mujhe ve bhIla dikhAyI diye the aura matavAle gajarAjakA paira grAhake mukhameM par3A thA aura vaha isI mArgase maiM parvatake Upara car3hA thaa| yaha bAta sunakara atyanta duHkhI ho rahA thA; usakI dazA dekha Apake rAjAke manameM bar3I vyathA huI, ve kahane lage- hRdayameM karuNA bhara AyI aura Apa use bacAneke liye 'vipravara ! mujhe puruSottamakA darzana kaise hogA? tathA zIghra hI garur3apara savAra hue; kintu Age calakara Apane vaha nIlaparvata kaise dikhAyI degA? mujhe isakA koI pakSirAja garur3ako bhI chor3a diyA aura hAthame cakra liye upAya btaaiye|' taba tapasvI brAhmaNane vismita hokara bar3e vegase daudd'e| usa samaya adhika vegake kAraNa kahA-'rAjan ! hamaloga gaGgAsAgara-saGgamameM snAna ApakI vanamAlA jora-jorase hila rahI thI aura karake yahA~ tabataka Thahare rahe jabataka ki nIlAcalakA pItAmbarakA chora AkAzameM phaharA rahA thaa| Apane darzana na ho jAya / bhagavAn puruSottama pApahArI kahalAte tatkAla pahu~cakara gajarAjako grAhake caMgulase chur3AyA Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM badIcchasi para padam . ........ [saMkSipta payapurANa .. . . . . . . . . . . . aura grAhako mautake ghATa utAra diyA / jahA~-jahA~ Apake saMnyAsI bAvAko namaskAra kiyA aura arghya, pAdya tathA sevakopara saGkaTa AtA hai vahIM-vahIM Apa deha dhAraNa Asana Adi nivedana karake unakA vidhivat pUjana karake apane bhaktoMkI rakSA karate haiN| ApakI lIlAe~ kiyaa| isake bAda ve bole-'mahAtman ! Aja mere manako mohane tathA pApako hara lenevAlI haiN| unhIMke dvArA saubhAgyakI koI tulanA nahIM hai; kyoMki Aja Apa-jaise Apa bhaktoMkA pAlana karate haiN| bhaktavallabha ! Apa sAdhu puruSane kRpApUrvaka mujhe darzana diyA hai| maiM samajhatA dInoMke nAtha haiM, devatAoMke mukuTameM jar3e hue hIre Apake hU~, isake bAda aba bhagavAn govinda bhI mujhe apanA caraNoMkA sparza karate haiN| prabho! Apa karor3oM pApoMko darzana deNge|' yaha sunakara saMnyAsI bAbAne kahAbhasma karanevAle haiN| mujhe apane caraNa-kamalokA darzana 'rAjan ! merI bAta suno, maiM apanI jJAnazaktise bhUta, diijiye| yadi maiM pApI hU~ to bhI Apake mAnasameM- bhaviSya aura vartamAna-tInoM kAlakI bAta jAnatA hU~, Apako priya laganevAle isa puruSottamakSetrameM AyA hU~, isaliye jo kucha bhI kahU~, use ekAgracitta hokara sunanA, ataH aba mujhe darzana diijiye| deva-dAnava-vandita kala dopaharake samaya bhagavAn tumheM darzana deMge, vahI paramezvara ! hama Apake hI haiN| Apa pApa-rAzikA nAza darzana, jo brahmAjIke liye bhI durlabha hai, tumheM sulabha karanevAle haiN| Apako yaha mahimA mujhe bhUlI nahIM hai| hogaa| tuma apane pA~ca AtmIya-janoMke sAtha paramapadako sabake duHkhoMko dUra karanevAle dayAmaya ! jo loga prApta hooge| tuma, tumhAre mantrI, tumhArI rAnI, ye tapasvI Apake pavitra nAmoMkA kIrtana karate haiM, ve pApa-samudrase brAhmaNa tathA tumhAre nagarameM rahanevAlA karamba nAmakA tara jAte haiN| yadi saMtoMke mukhase sunI huI merI yaha bAta sAdhu, jo jAtikA tantuvAya-kapar3A bunanevAlA saccI hai to Apa mujhe prApta hoiye-mujhe darzana dekara julAhA hai-ina sabake sAtha tuma parvatazreSTha nIlagiripara kRtArtha kiijiye| jA skoge| vaha parvata devatAodvArA pUjita tathA brahmA sumati kahate haiM-isa prakAra rAjA ratnagrIva aura indradvArA abhivandita hai|' yaha kahakara saMnyAsI rAta-dina bhagavAnkA guNagAna karate rhe| unhoMne bAbA antardhAna ho gaye, aba ve kahIM dikhAyI nahIM dete kSaNabharake liye bhI na to kabhI vizrAma kiyA, na nIMda lI the| unakI bAta sunakara rAjAko bar3A harSa huaa| sAtha aura na koI sukha hI utthaayaa| ve calate-phirate, Thaharate, hI vismaya bhii| unhoMne tapasvI brAhmaNase pUchAgIta gAte tathA vArtAlApa karate samaya bhI nirantara yahI svAmin ! ve saMnyAsI kauna the, jo yahA~ Akara mujhase kahate ki-'puruSottama ! kRpAnAtha ! Apa mujhe apane bAta kara gaye haiM, isa samaya ve phira dikhAyI nahIM dete, svarUpakI jhA~kI kraaiye| isa taraha gaGgAsAgarake taTapara kahA~ cale gaye? unhoMne mere cittako bar3A harSa pradAna rahate hue rAjAke pA~ca dina vyatIta ho gye| taba kiyA hai|' dayAsAgara zrIgopAlane kRpApUrvaka vicAra kiyA ki 'yaha tapasvI brAhmaNane kahA-rAjan ! ve samasta rAjA merI mahimAkA gAna karaneke kAraNa sarvathA pAparahinna pApoMkA nAza karanevAle bhagavAn puruSottama hI the, jo ho gayA hai; ataH aba ise mere deva-dAnava-vandita tumhAre mahAn premase AkRSTa hokara yahA~ Aye the| kala priyatama vigrahakA darzana honA caahiye|' aisA socakara dopaharake samaya mahAn parvata nIlagiri tumhAre sAmane bhagavAnkA hRdaya karuNAse bhara gayA aura ve saMnyAsIkA prakaTa hogA, tuma usapara car3hakara bhagavAnkA darzana karake veSa dhAraNa karake rAjAke samIpa gye| tapasvI brAhmaNane kRtArtha ho jaaoge| dekhA, bhagavAn apane bhaktapara kRpA karaneke liye hAthameM brAhmaNakA yaha vacana amRta-rAzike samAna tridaNDa le yatikA veSa banAye yahA~ upasthita hue haiN| sukhadAyI pratIta huA; usane rAjAke hRdayakI sArI nRpazreSTha ratnagrIvane 'OM namo nArAyaNAya' kahakara cintAoMkA nAza kara diyaa| usa samaya kAJcI-narezako Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * rAjA ratnaprIvakA bhagavAnakA darzana karake rAnI Adike sAtha vaikuNThako jAnA . 457 . . . . .. . . . . . . . . . . . . jo Ananda milA, usakA brahmAjI bhI anubhava nahIM kara mahAbuddhimAn rAjAne apaneko unakA kRpApAtra mAnA / skte| dundubhI bajane lagI tathA vINA, paNava aura svaprameM ye sArI bAteM dekhakara jaba ve prAtaHkAla nIMdase uThe gomukha Adi bAje bhI baja utthe| mahArAja ratnagrIvake to tapasvI brAhmaNako bulAkara unhoMne apane dekhe hue manameM usa samaya bar3A ullAsa chA gayA thaa| ve pratikSaNa sapanekA sArA samAcAra unase kaha sunaayaa| use sunakara bhagavAnkA guNagAna karate hue, nAcate, khar3e hote, ha~sate, buddhimAn brAhmaNako bar3A vismaya huA, unhoMne bolate aura bAta karate the| unheM saba santApoMkA nAza kahA-'rAjan ! tumane jina bhagavAn puruSottamakA darzana karanevAle ghanIbhUta AnandakI prApti huI thii| tadanantara kiyA hai, ve tumheM apanA zaGkha, cakra Adi cihnoMse sArA dina bhagavAnke kIrtana aura smaraNameM bitAkara rAjA vibhUSita svarUpa pradAna karanA cAhate haiN|' yaha sunakara ratnagrIva rAtameM gaGgAjIke taTapara, jo mahAn phala pradAna mahAmanA ratnagrIvane dIna-duHkhiyoMko unakI icchAke karanevAlA hai, so rhe| sapanemeM unhoMne dekhA, 'merA svarUpa anusAra dAna dilaayaa| phira gaGgAsAgara-saGgamameM nAna caturbhuja ho gayA hai| maiM zaGkha, cakra, gadA, padma aura zAha- karake devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa kiyA tathA dhanuSa dhAraNa kiye hue hU~ tathA bhagavAn puruSottamake bhagavAnke guNoMkA gAna karate hue ve unake darzanakI sAmane rudra Adi devatAoMke sAtha nRtya kara rahA huuN|' pratIkSA karane lge| tadanantara, jaba dopaharakA samaya huA to AkAzameM bAraMbAra dundubhiyA~ bajane lgiiN| devatAoMke hAthase bajAye jAneke kAraNa unase bar3e jorakI AvAja hotI thii| sahasA rAjAke mastakapara phUlokI varSA huii| devatA kahane lage--'nRpazreSTha ! tuma dhanya ho! naulAcalakA pratyakSa darzana kro|' devatAoMkI kahI huI yaha bAta jyoM hI rAjAke kAnoMmeM par3I, tyoM hI nIlagirike nAmase prasiddha vaha mahAn parvata unakI A~khoMke samakSa prakaTa ho gyaa| karor3oM sUryoka samAna usakA prakAza chA rahA thaa| cAroM orase sone aura cA~dIke zikhara usakI zobhA bar3hA rahe the| rAjA socane lage-kyA yaha agni prajvalita ho rahA hai yA dUsare sUryakA udaya huA hai? athavA sthira kAnti dhAraNa karanevAlA vidyutapuJja hI sahasA sAmane prakaTa ho gayA hai?' _tapasvI brAhmaNane atyanta zobhAsampanna nIlagiriko dekhakara rAjAse kahA-'mahArAja ! yahI vaha parama pavitra unheM yaha bhI dikhAyI diyA ki zaGkha, cakra, gadA aura padya mahAn parvata hai|' yaha sunakara nRpazreSTha ratnagIvane mastaka Adi Ayudha tathA vizvaksena Adi pArSadagaNa parama jhukAkara use praNAma kiyA aura kahA- 'maiM dhanya aura sundara divya svarUpase prakaTa ho sadA zrIlakSmIpatikI kRtakRtya ho gayA; kyoMki isa samaya mujhe nIlAcalakA upAsanAmeM saMlagna rahate haiN| yaha saba dekhakara unheM adbhuta pratyakSa darzana ho rahA hai| rAjamantrI, rAnI aura karamba harSa aura Azcarya huaa| apanI manovAJchita kAmanA nAmakA julAhA-ye bhI nIlAcalakA darzana pAkara bar3e pUrNa karanevAle bhagavAn puruSottamakA darzana pAkara prasanna hue| narazreSTha ! uparyukta pA~coM vyaktiyoMne Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa vijayanAmaka muhUrtameM nIlagiripara car3hanA Arambha kiyaa| praNAmake pazcAt vedokta mantroMdvArA unheM vidhivat snAna usa samaya unheM devatAoMdvArA bajAyI huI mahAn karAyA aura prasanna cittase arghya, pAdya Adi upacAra dundubhiyoMkI dhvani sunAyI de rahI thii| parvatake UparI arpaNa kiye| isake bAda bhagavAnke zrIvigrahameM candana zikharapara, jo vicitra vRkSoMse suzobhita ho rahA thA, lagAkara unheM vastra nivedana kiyA tathA dhUpa-AratI karake unhoMne eka suvarNajaTita parama sundara devAlaya dekhA / jahA~ saba prakArake svAdase yukta manohara naivedya bhoga lgaayaa| pratidina brahmAjI Akara bhagavAnkI pUjA karate haiM tathA antameM punaH praNAma karake tApasa brAhmaNake sAtha ve zrIhariko santoSa denevAlA naivedya bhoga lagAte haiN| vaha bhagavAnkI stuti karane lge| usameM unhoMne apanI adbhuta evaM ujjvala devAlaya dekhakara rAjA sabake sAtha buddhike anusAra zrIharike guNa-samudAyase grathita usake bhItara praviSTa hue| vahA~ eka sonekA siMhAsana thA, stotroMkA saMgraha sunAyA thaa| jo bahumUlya maNiyoMse jaTita honeke kAraNa atyanta rAjA bole-bhagavan ! ekamAtra Apa hI puruSa vicitra dikhAyI de rahA thaa| usake Upara bhagavAn (antaryAmI) haiN| Apa hI prakRtise pare sAkSAt bhagavAn caturbhuja rUpase virAjamAna the ! unakI jhAMkI bar3I haiN| Apa kArya aura kAraNase bhinna tathA mahattattva Adise manohara dikhAyI detI thii| caNDa, pracaNDa aura vijaya pUjita haiN| sRSTi-racanAme kuzala brahmAjI ApahIke Adi pArSada unakI sevAmeM khar3e the| nRpazreSTha ratnagrIvane nAbhi-kamalase utpanna hue haiM tathA saMhArakArI rudrakA apanI rAnI aura sevakoMsahita bhagavAnako praNAma kiyaa| AvirbhAva bhI ApahIke netroMse huA hai| ApakI hI AjJAse brahmAjI isa saMsArakI sRSTi karate haiN| purANapuruSa ! AdikAlakA jo sthAvara-jaGgamarUpa jagat dikhAyI detA hai, vaha saba Apase hI utpanna huA hai| Apa hI isameM cetanAzakti DAlakara isa saMsArako cetana banAte haiN| jagadIzvara ! vAstavameM ApakA janma to kabhI hotA hI nahIM hai; ataeva ApakA anta bhI nahIM hai| prabho! ApameM vRddhi, kSaya aura pariNAma-ina tInoM vikAroMkA sarvathA abhAva hai, tathApi Apa bhaktoMkI rakSA aura dharmakI sthApanAke liye apane anurUpa guNoMse yukta divya janma-karma svIkAra karate haiN| Apane matsyAvatAra dhAraNa karake zavAsurako mArA aura vedoMkI rakSA kii| brahman ! Apa mahApuruSa (puruSottama) aura sabake pUrvaja haiN| mahAviSNo ! zeSa bhI ApakI mahimAko nahIM jaante| bhagavatI vANI bhI Apako samajha nahIM pAtI, phira mere-jaise anyAnya ajJAnI jIva kaise ApakI stuti karanemeM samartha ho sakate haiM?* ekastvaM puruSaH sAkSAd bhagavAn prakRteH paraH / kAryakAraNato bhinno mahatatvAdipUjitaH / / tvannAbhikamalAjaze brahmA sRSTivicakSaNaH / tathA saMhArakartA ca rudrastvannetrasaMbhavaH // tvayA'jjJaptaH karotyasya vizvasya pricessttitm|| Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . rAjA ratragrIvakA bhagavAnakA darzana karake rAnI Adike sAtha vaikuNThako jAnA . 459 isa prakAra stuti karake rAjAne bhagavAnke caraNoMmeM thiiN| sabake hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura padma zobhA pA mastaka navAkara punaH praNAma kiyaa| usa samaya unakA rahe the| sabhI meghake samAna zyAmasundara aura vizuddha svara gadgada ho rahA thA / samasta aGgoMmeM romAza ho AyA svabhAvavAle the| sabake hAtha kamaloMkI bhA~ti suzobhita thaa| unakI isa stutise bhagavAn puruSottama bahuta prasanna the| hAra, keyUra aura kar3oMse sabhIke aGga vibhUSita the| hue| unhoMne rAjAse satya aura sArthaka vacana khaa| isa prakAra una saba logoMne vaikuNThadhAmakI yAtrA kii| zrIbhagavAn bole-rAjan ! tumhAre dvArA kI huI sAthameM Aye hue prajAvargaka logoMne vimAnoMkI paMktiyA~ isa stutise mujhe bar3A harSa huA hai| mahArAja ! tuma yaha dekhIM tathA dundubhIkI dhvaniko bhI zravaNa kiyaa| usa jAna lo ki maiM prakRtise pare rahanevAlA paramAtmA huuN| aba samaya eka brAhmaNa bhI vahA~ gaye the, jo bhagavAnke tuma zIghra hI merA naivedya (prasAda) grahaNa kro| isase caraNAravindoMmeM bar3A prema rakhanevAle the| unake cittapara parama manohara caturbhuja rUpako prApta hokara paramapadako bhagavavirahakA itanA adhika prabhAva par3A ki ve jaaoge| jo manuSya tumhAre kiye hue isa stotraratnase merI caturbhuja-svarUpa ho gye| yaha adbhuta bAta dekhakara saba stuti karegA; use bhI maiM apanA uttama darzana dUMgA, jo loga brAhmaNake mahAn saubhAgyakI sarAhanA karane lage bhoga aura mokSa-donoM pradAna karanevAlA hai| aura gaGgAsAgara-saGgamameM snAna karake kAzInagarImeM lauTa bhagavAnke kahe hue isa vacanako sunakara rAjAne aaye| saba loga kahate the ki 'uttama buddhivAle mahArAja apanI sevAmeM rahanevAle cAroM svajanoMke sAtha naivedya ralagrIvakA ahobhAgya hai, jo ve isI zarIrase zrIviSNuke bhakSaNa kiyaa| tadanantara kSudraghaNTikAoMse suzobhita paramadhAmako cale gye|' sundara vimAna upasthita huaa| usa samaya dharmAtmA rAjA [sumati kahate haiM-]rAjan ! yahI vaha ratnagrIvane, jo bhagavAnke kRpApAtra ho cuke the, nIlagiri hai, jisakA bhagavAn puruSottamane Adara bar3hAyA zrIpuruSottamadevakA darzana karake unake caraNoMmeM praNAma hai| isakA darzana karanemAtrase manuSya paramapadakiyA tathA unakI AjJA le apanI rAnIke sAtha vaikuNThadhAmako prApta ho jAte haiN| jo saubhAgyazAlI puruSa vimAnapara jA baitthe| phira bhagavAnke dekhate-dekhate adbhuta nIlagirike isa mAhAtmyako sunatA hai tathA jo dUsare vaikuNThalokameM cale gye| rAjAke mantrI bhI dharmaparAyaNa logoMko sunAtA hai, ve donoM hI paramadhAmako prApta hote tathA dharmavettAoMmeM sabase zreSTha the; ataH ve bhI vimAnapara haiN| isakA zravaNa aura smaraNa karanemAtrase bure sapane naSTa baiThakara unake sAtha hI gye| sampUrNa tIrthoMmeM srAna ho jAte haiM tathA antameM bhagavAn puruSottama isa saMsArase karanevAle tapasvI brAhmaNa bhI caturbhuja-svarUpako prApta uddhAra kara dete haiN| ye nIlAcalanivAsI puruSottama hokara vaikuNThako cale gye| isI prakAra karambane bhI zrIrAmacandrake hI svarUpa haiM tathA devI sItA sAkSAt bhagavAnke guNoMkA gAyana karaneke puNyase unakA darzana mahAlakSmI haiN| ye donoM dampatti hI samasta kAraNoMke bhI pAyA aura sampUrNa devatAoMke liye durlabha bhagavad- kAraNa haiN| bhagavAn zrIrAma azvamedha yajJakA anuSThAna dhAmako prasthAna kiyaa| sabhI eka hI sAtha parama adbhuta karake sampUrNa lokoMko pavitra kara deNge| unakA nAma viSNulokakI ora prasthita hue| sabake cAra-cAra bhujAe~ brahmahatyAke prAyazcittameM bhI japaneke liye batAyA gayA * tyato jAtaM purANAyaM jagat sthAnu cariSNu ca / cetanAzaktimAvizya khamena cetayasyaho / tava janma tu nAstyeva nAntastava jagatpate / vRddhikSayaparINAmAstvayi santyeva no vibho / tathApi bhaktarakSArtha dharmasthApanahetave / karoSi janmakarmANi hAnurUpaguNAni c|| tvayA mAtsya vapurdhatvA zabastu nihato'suraH / vedAH surakSitA ahAn mahApuruSapUrvaja // zeSo na veti maha te bhAratyapi mahezvarI / kimutAnye mahAviSNo mAdRzAstu kubuddhayaH // (22 // 28-34) Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 ***************** * arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * --------------- hai| [rAma-nAma lenese brahmahatyA jaise pAtaka bhI dUra ho jAte haiN|] sumitrAnandana! isa samaya tumhArA yajJa sambandhI ghor3A parvatazreSTha nIlagirike nikaTa jA pahu~cA hai| mhaamte| tuma bhI vahA~ calakara bhagavAn puruSottamako namaskAra kro| vahA~ jAnese hama saba loga niSpApa hokara antameM paramapadako prApta hoMge; kyoMki bhagavAnke prasAdase abataka aneka manuSya bhavasAgarake pAra ho cuke haiN| [zeSajI kahate haiM- ] vAtsyAyanajI! isa prakAra [ saMkSipta padmapurANa zeSajI kahate haiM--mune! tadanantara vaha ghor3A nIlAcalapara thor3I dera Thaharakara ghAsa caratA huA Age bar3ha gyaa| usakA vega manake samAna tIvra thA zreSTha vIra zatrughna, rAjA lakSmInidhi, bhayaGkara vAhanavAle rAjakumAra puSkala tathA rAjA pratApAgraya- ye sabhI usakI rakSA kara rahe the| kaI karor3a vIroMse surakSita vaha yajJasambandhI azva kramazaH Age bar3hatA huA rAjA subAhudvArA paripAlita cakrAGkA nagarIke pAsa jA phuNcaa| usa samaya rAjAkA putra damana zikAra khela rahA thaa| usakI dRSTi usa ghor3epara par3I, jo candana Adise carcita tathA mastakameM suvarNamaya patrase zobhAyamAna thaa| rAjakumAra damanane usa patrako bA~cA, sundara akSaroMmeM likhA honeke kAraNa usakI bar3I zobhA ho rahI thii| patrakA abhiprAya samajhakara vaha bolA- 'aho ! bhUmaNDalapara mere pitAjIke jIte jI yaha itanA bar3A ahaGkAra kaisA ? jisane yaha ghamaNDa dikhAyA hai use mere dhanuSase chUTe hue bANa isa uddaNDatAkA phala ckhaayeNge| Aja mere tIkhe bANa zatrunake samasta zarIrako ghAyala karake unheM lahU-luhAna kara deMge, jisase ve phUle hue palAzakI bhAMti dikhAyI deNge| Aja sabhI zreSTha yoddhA merI bhujAoMkA mahAn bala dekheM ! maiM apane dhanurdaNDase karor3oM bANoMkI varSA kruuNgaa|' sumati bhagavAnkI mahimAkA varNana kara rahe the itanehImeM vaha azva pRthvIko apanI TApoMse khodatA huA vAyuke samAna vegase calakara nIlAcalapara pahu~ca gyaa| taba rAjA zatrughna bhI usake pIche-pIche jAkara nIlagiripara pahu~ce aura gaGgAsAgara saGgamameM snAna karake puruSottamakA darzana karaneke liye gaye nikaTa jAkara unhoMne deva-dAnavavandita bhagavAnko praNAma kiyA aura unakI stuti karake apaneko kRtArtha mAnA / cakrAGkA nagarIke rAjakumAra damanadvArA ghor3ekA pakar3A jAnA tathA rAjakumArakA pratApAzyako yuddhameM parAsta karake svayaM puSkalake dvArA parAjita honA nagarameM bheja diyA aura svayaM harSa tathA utsAhameM bharakara senApatise kahA- 'mahAmate ! zatruoMkA sAmanA karaneke liye merI senA taiyAra kara do|' isa prakAra senAko susajjita karake vaha zIghra hI yuddha kSetrameM sAmane jAkara DaTa gyaa| usa samaya usakA svarUpa bar3A umra dikhAyI detA thaa| isI bIcameM ghor3eke pIche calanevAle yoddhA bhI vahA~ A pahu~ce aura atyanta vyAkula hokara bArambAra eka-dUsarese pUchane lage- 'mahArAjakA vaha yajJasambandhI azva, jo bhAlapatrase cihnita thA, kahA~ calA gayA ?" itanehImeM zatruoMko tApa denevAle rAjA pratApAyyane dekhA, sAmane hI koI senA taiyAra hokara khar3I hai, jo vIrocita zabdoMkA uccAraNa karatI huI garjanA kara rahI hai| pratApAzyake sipAhiyoMne unase kahA- 'mahArAja jAna par3atA hai, yahI rAjA ghor3A le gayA hai; anyathA yaha vIra apane sainikoMke sAtha hamAre sAmane kyoM khar3A hotA ?" yaha sunakara pratApAyyane apanA eka sevaka bhejaa| usane jAkara pUchA- mahArAja zrIrAmacandrajIkA azva kahA~ hai ? kauna le gayA hai ? kyoM le gayA hai ? kyA vaha bhagavAn zrIrAmacandrajIko nahIM jAnatA ?' rAjakumAra damana bar3A balavAn thA, vaha sevakakA aisA vacana sunakara bolA- 'are! bhAla-patra Adi cihnoMse alaGkRta usa yajJasambandhI azvako maiM le gayA rAjakumAra damanane aisA kahakara ghor3eko to apane huuN| usakI sevAmeM jo zUravIra hoM, ve AveM aura mujhe Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * rAjakumAra damanadvArA ghor3ekA pakar3A jAnA tathA puSkaladvArA parAjita honA -------------- jItakara balapUrvaka yahA~se ghor3eko chur3A le jaayeN|' rAjakumArakA vacana sunakara sevakako bar3A roSa huA, tathApi vaha ha~satA huA vahA~se lauTa gayA aura rAjAke pAsa jAkara usane damanakI kahI huI sArI bAteM jyoM kI tyoM sunA diiN| use sunate hI mahAbalI pratApAgryakI A~kheM krodhase lAla ho gayIM aura ve cAra ghor3oMse suzobhita suvarNamaya rathapara savAra ho bar3e-bar3e vIroMko sAtha le rAjakumArase yuddha karaneke liye cle| unakI sahAyatAmeM bahuta bar3I senA thii| Age bar3hakara ve dhanuSapara TaGkAra dene lge| usa samaya roSapUrNa netroMvAle rAjA pratApAyyake pIche-pIche bahuta se ghur3asavAra aura hAthIsavAra bhI gaye / nikaTa jAkara pratApAbhyane yuddhake liye udyata rAjakumArako sambodhita karake kahA-' - kumAra! tU to abhI bAlaka hai| kyA tUne hI hamAre zreSTha ghor3eko bA~dha rakhA hai ? are! samasta vIraziromaNi jinake caraNoMkI sevA karate haiM, una mahArAja zrIrAmacandrajIko tU nahIM jAnatA ? daityarAja rAvaNa bhI jinake adbhuta pratApako nahIM saha sakA, unhoMke ghor3eko le jAkara tUne apane nagarameM pahu~cA diyA hai! jAna le, maiM tere sAmane AyA huA kAla hU~, terA ghora zatru huuN| chokare! tU aba turaMta calA jA aura ghor3e ko chor3a de, phira jAkara bAlakoMkI bhA~ti khela-kUdameM jI bhlaa|' damanakA hRdaya bar3A vizAla thA, vaha pratApAyyakI aisI bAteM sunakara musakarAyA aura unakI senAko tinakeke samAna samajhatA huA bolA- 'mahArAja ! maiMne balapUrvaka Apake ghor3eko bA~dhA aura apane nagarameM pahu~cA diyA hai, aba jIte jI use lauTA nahIM sktaa| Apa bar3e balavAn haiM to yuddha kiijiye| Apane jo yaha kahA- 'tU abhI bAlaka hai, isaliye jAkara khela kUdameM jI bahalA' usake liye itanA hI kahanA hai ki aba Apa yuddhake muhAnepara hI merA khela dekhiye|' itanA kahakara subAhu kumArane apane dhanuSapara pratyacA car3hAyI aura rAjA pratApAzyakI chAtIko lakSya karake sau bANoMkA saMdhAna kiyaa| parantu rAjA pratApAyane apane hAthakI phurtI dikhAte hue una sabhI * 461 bANoMke Tukar3e-Tukar3e kara ddaale| yaha dekhakara rAjakumAra damanako bar3A krodha huA aura vaha bANoMkI varSA karane lgaa| tadanantara, damanane apane dhanuSapara tIna sau bANoMkA saMdhAna kiyA aura unheM zatrupara claayaa| unhoMne pratApAyyakI chAtI cheda DAlI aura raktameM nahAkara ve usI bhA~ti nIce gire, jaise zrIrAmacandrajIkI bhaktise vimukha hue puruSoMkA patana ho jAtA hai| isake bAda rAjakumArane zaGkhadhvanike sAtha garjanA kii| usakA parAkrama dekhakara pratApAgrya krodhase jala uThe aura bole-- 'vIra! aba tU merA adbhuta parAkrama dekh|' yo kahakara unhoMne turaMta tIkhe bANoMkI bauchAra Arambha kara dii| ve bANa ghor3e aura paidala-sabake Upara par3ate dikhAyI dene lge| usa samaya rAjakumAra damanane pratApAgryakI bANavarSAko rokakara kahA - 'Arya ! yadi Apa zUravIra haiM to merI eka hI mAra saha liijiye| maiM abhimAnapUrvaka pratijJA karake eka bAta kahatA hU~, ise suniye - vIravara! yadi maiM isa bANake dvArA Apako rathase nIce na girA dU~ to jo loga yuktivAdameM kuzala honeke kAraNa matavAle hokara vedoMkI nindA karate haiM, unakA vaha narakameM DubonevAlA pApa mujhe hI lge|' yaha kahakara usane kAlake samAna bhayaGkara, AgakI jvAlAoMse vyApta evaM atyanta tIkSNa bANa tarakazase nikAlakara apane dhanuSapara cddh'aayaa| vaha kAlAgnike samAna dedIpyamAna ho rahA thaa| rAjakumArane apane zatruke hRdayako nizAnA banAyA aura bANa chor3a diyaa| vaha bar3e vegase zatrukI ora claa| pratApAgryane jaba dekhA ki zatrukA bANa mujhe girAneke liye A rahA hai, to unhoMne use kATa DAlaneke liye kaI tIkhe bANa apane dhanuSapara cddh'aaye| kintu rAjakumArakA bANa pratApAzyake saba bANoMko bIcase kATatA huA unake dhairyayukta hRdayataka pahu~ca hI gyaa| hRdayapara coTa karake vaha usake bhItara ghusa gyaa| rAjA pratApAgrya usakI coTa khAkara pRthvIpara gira pdd'e| unheM mUrcchita - cetanAhIna evaM rathakI baiThakase dharatIpara girA dekha sArathine uThAkara rathapara biThAyA aura yuddhabhUmise bAhara le gyaa| usa samaya rAjAkI senAmeM Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bar3A hAhAkAra mcaa| samasta yoddhA bhAgakara vahA~ pahu~ce jahA~ karor3oM vIroMse ghire hue zatrughrajI maujUda the| pratApAyako parAsta karake rAjakumAra damanane vijaya pAyI aura aba vaha zatrunakI pratIkSA karane lagA / udhara zatrughrako jaba yaha hAla mAlUma huA to ve krodhameM bharakara dA~toMse dA~ta pIsate hue bAraMbAra sainikoMse pUchane lage -- 'kauna merA ghor3A le gayA hai ? kisane zUra - ziromaNi rAjA pratApAgryako parAsta kiyA hai ?' taba sevakoMne kahA- 'rAjA subAhuke putra damanane pratApAyako parAjita kiyA hai aura ve hI yajJakA ghor3A le gaye haiN|' yaha sunakara zatrughna bar3e vegase calakara yuddhabhUmimeM aaye| vahA~ unhoMne dekhA, kitane hI hAthiyoMke gaNDasthala vidIrNa ho gaye haiM, ghor3e apane savAroMsahita ghAyala hokara mare par3e haiN| yaha saba dekhakara zatrunake netra krodhase lAla ho gaye; ve apane yoddhAoMse bole- 'yahA~ merI senAmeM sampUrNa astra-zastroMkA jJAna rakhanevAlA kauna aisA vIra hai, jo rAjakumAra damanako parAsta kara sakegA ?' zatrughrakA yaha vacana sunakara zatruvIroMkA nAza karanevAle puSkalake hRdayameM damanako jItanekA utsAha huA aura unhoMne isa prakAra kahA - 'svAmin! kahA~ yaha choTA sA rAjakumAra damana aura kahA~ ApakA asIma bala! mahAmate ! maiM abhI jA rahA hU~, Apake pratApase damanako parAsta kruuNgaa| yuddhake liye mujha sevakake udyata rahate hue kauna ghor3A le jAyegA ? zrIraghunAthajIkA pratApa hI sArA kArya siddha kregaa| svAmin! merI pratijJA suniye isase Apako prasannatA hogii| yadi maiM damanako parAsta na karU~ to zrIrAmacandrajIke caraNAravindoMke rasAsvAdanase vilaga (zrIrAmacaraNacintanase dUra) rahanevAle puruSoMko jo pApa lagatA hai, vahI mujhe bhI lge| yadi maiM damanapara vijaya na pAU~ to jo putra mAtAke caraNoMse pRthak dUsarA koI tIrtha mAnakara usake sAtha virodha karatA hai, usako laganevAlA pApa mujhe bhI lge|' puSkalakI yaha pratijJA sunakara zatrughnajIke manameM bar3I prasannatA huI aura unhoMne unheM yuddhameM jAnekI AjJA [ saMkSipta padmapurANa ********** de dii| AjJA pAkara puSkala bahuta bar3I senAke sAtha usa sthAnapara gaye, jahA~ vIravaMzameM utpanna rAjakumAra damana maujUda thaa| yuddhakSetrameM puSkalako AyA jAna vIrAgragaNya damana bhI apanI senAse ghirA huA Age bddh'aa| donoMkA eka-dUsarese sAmanA huaa| apane-apane rathapara baiThe hue donoM vIra bar3I zobhA pA rahe the, usa samaya puSkalane mahAbalI rAjakumArase kahA- 'damana ! tumheM mAlUma honA cAhiye ki maiM tumhAre sAtha yuddha karaneke liye pratijJA karake AyA hU~, merA nAma puSkala hai, maiM bharatajIkA putra hU~; tumheM apane zastroMse parAsta kruuNgaa| mahAmate ! tuma bhI hara tarahase taiyAra ho jaao|' puSkalakI uparyukta bAta sunakara usane ha~sate-ha~sate uttara diyA- 'bharatanandana ! mujhe rAjA subAhukA putra samajho, merA nAma damana hai; pitAke prati bhakti rakhaneke kAraNa mere sAre pApa dUra ho gaye haiM, mahArAja zatrunakA ghor3A le jAnevAlA maiM hI huuN| vijaya to daivake adhIna hai, daiva jise degA - jise apanI kRpAse alaGkRta karegA, use hI vijaya milegii| parantu tuma yuddhake muhAnepara DaTe rahakara merA parAkrama dekho|' yoM kahakara damanane dhanuSa car3hAyA aura use kAnataka khIMcakara zatruoMke prANa lenevAle tIkhe bANoMko chor3anA Arambha kiyaa| una bANoMne AkAzamaNDalako Dhaka liyA aura unakI chAyAse sUryadevakI kiraNoMkA prakAza bhI ruka gyaa| rAjakumArake calAye hue una bANoMkI coTa khAkara kitane hI manuSya, ratha, hAthI aura ghor3e dharatIpara loTate dikhAyI dene lge| zatruvIroMkA nAza karanevAle puSkalane usakA vaha parAkrama dekhA tathA Acamana karake eka bANa hAthameM liyA aura use agnidevake mantrase vidhipUrvaka abhimantrita karake apane dhanuSapara rakhA / tadanantara bhalIbhA~ti khIMcakara use zatruoMke Upara chor3a diyaa| dhanuSase chUTate hI usa bANase yuddhake muhAnepara bhayaGkara Aga prakaTa huii| vaha apanI jvAlAoMse AkAzako cATatI huI pralayAnike samAna prajvalita ho utthii| phira to damanakI senA raNabhUmimeM dagdha hone lagI, usake Upara trAsa chA gayA aura vaha AgakI lapaToMse pIr3ita hokara bhAga clii| Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * rAjA subAhukA bhAI aura putrosahita yuddhameM AnA tathA senAkA krauJca-vyUhanirmANa + 463 ................ rAjakumAra damanake chor3e hue sabhI bANa agnikI aba havA kahIM bhI nahIM jA pAtI thii| yaha dekha jvAlAoMmeM jhulasakara saba orase naSTa ho gye| apanI puSkalane apane dhanuSapara vajrAstrakA prayoga kiyaa| taba senA dagdha hotI dekha damana krodhase bhara gyaa| vaha sabhI kbrake AghAtase ve sabhI parvata kSaNabharameM tilake samAna astra-zastroMkA vidvAn thA; isaliye usane vaha Aga Tukar3e-Tukar3e ho gye| sAtha hI vaha vajra uccasvarase bujhAneke liye varuNAstra hAthameM liyA aura zatrupara chor3a garjanA karatA huA rAjakumAra damanakI chAtIpara bar3e diyaa| usake chor3e hue varuNAstrane ratha aura ghor3e vegase giraa| chAtIke biMdha jAneke kAraNa rAjakumArako Adise bharI huI puSkalakI senAko jalase AplAvita gaharI coTa pahuMcI, isase usa balavAn vIrako bar3I kara diyaa| zatruoMke ratha aura hAthI pAnImeM DUbate vyathA huii| usakA hRdaya vyAkula ho uThA aura vaha dikhAyI dene lage tathA apane pakSake yoddhAoMko zAnti mUrcchita ho gyaa| damanakA sArathi yuddhanItimeM nipuNa milii| puSkalane dekhA, merI senA jalarAzise pIr3ita thaa| vaha rAjakumArako mUrcchita dekhakara use raNabhUmise hokara kA~patI, kSubdha hotI aura naSTa hotI jA rahI hai eka kosa dUra haTA le gyaa| phira to usake yoddhA tathA merA AgneyAstra zatruke varuNAstrase zAnta ho gayA adRzya ho gaye-idhara-udhara bhAga khar3e hue aura hai| taba atyanta krodhake kAraNa usakI A~kheM lAla ho rAjadhAnImeM jAkara unhoMne rAjakumArake mUrchita honekA gayIM aura usane vAyavyAstrase abhimantrita karake eka samAcAra kaha sunaayaa| puSkala dharmake jJAtA the; unhoMne bahuta bar3A bANa apane dhanuSapara rkhaa| tadanantara saMgrAma-bhUmimeM isa prakAra vijaya pAkara zrIraghunAthajIke vAyavyAstrakI preraNAse bar3e jorakI havA uThI aura usane vacanoMkA smaraNa karate hue phira kisIpara prahAra nahIM apane vegase vahA~ ghirI huI meghoMkI ghaTAko chinna-bhinna kiyaa| tadanantara dundubhi baja uThI, jora-jorase jayakara diyaa| rAjakumAra damanane apane sainikoMko vAyuse jayakAra hone lgaa| saba orase sAdhuvAdake manohara parAjita hote dekha apane dhanuSapara parvatAstrakA saMdhAna vacana sunAyI dene lge| puSkalako vijayI dekhakara kiyaa| phira to zatruyoddhAoMke mastakapara parvatoMkI varSA zatrughna bar3e prasanna hue| unhoMne sumati Adi mantriyoMse hone lgii| una parvatoMne vAyukI gatiko roka diyaa| ghirakara unakI bhUri-bhUri prazaMsA kii| rAjA subAhukA bhAI aura putroMsahita yuddhameM AnA tathA senAkA krauJca-vyUhanirmANa zeSajI kahate haiM-mune ! udhara rAjA subAhune jaba phuNcaa| usake sAtha rAjakumArakA bar3A bhArI yuddha huA, dekhA ki mere sainika raktameM DUbe hue A rahe haiM to unakA jo roMgaTe khar3e kara denevAlA thaa| Apake putra damana zoka zAnta-sA karate hue unhoMne apane putrakI karatUta apane bANoMse usa azva-rakSakako mUrchita karake jyoM hI puuchii| rAjAkA prazna sunakara unake sevakoMne, jo khUnase sthira hue tyoM hI zatrughna bhI apanI senAoMse ghire hue lathapatha ho rahe the tathA jinhoMne raktase bhIge hue vastra upasthita ho gye| tadanantara donoM daloMmeM bar3A bhayaGkara dhAraNa kara rakhA thA, isa prakAra uttara diyA-'rAjan ! yuddha chir3A, usameM saba prakArake astra-zastrokA prayoga Apake putrane svarNamaya patra Adike cihnoMse alaGkata hone lgaa| usa yuddhameM Apake mahAbalI putrane anekoM yajJasambandhI azvako jaba Ate dekhA to vIratAke garvase bAra vijaya pAyI hai, kintu isa samaya zatrughnake bhatIjene zatrughrako tinakeke samAna samajhakara-unakI kucha bhI vajrAstra chor3akara Apake vIra putrako raNabhUmimeM mUrcchita paravA na karake use pakar3avA liyaa| itanehImeM ghor3eke kara diyA hai|' pIche calanevAlA rakSaka thor3I-sI senAke sAtha vahA~ A sevakoMkI yaha bAta sunakara rAjA subAhu rAjadhAnIse Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa nikalakara usa sthAnako cale, jahA~ unake putrako pIr3A uTha baiThA aura bolA-'merA dhanuSa kahA~ hai? aura pahu~cAnevAle zatrughna maujUda the| puSkala yahA~se kahA~ calA gayA? mujhase bhir3akara mere 'rAjA subAhuko suvarNabhUSita rathapara savAra ho nagarase bANoMke AghAtase pIr3ita hokara vaha yuddha chor3akara kahA~ nikalate dekha samasta zatruoMpara prahAra karanevAlI zatrughnakI bhAga gayA ?' putrake ye vacana sunakara rAjA subAhu bar3e senA yuddhake liye taiyAra ho gyii| rAjA subAhake bhAIkA prasanna hue aura use chAtIse lagA liyaa| pitAko nAma thA suketu, ve gadAyuddhameM pravINa the| ve bhI apane upasthita dekha damanane lajjAse gardana jhukA lii| usakA rathapara savAra hokara yuddhake liye aaye| rAjAkA putra sArA zarIra astroMkI mArase ghAyala ho gayA thA, to bhI citrAGga saba prakArakI yuddhakalAmeM nipuNa thaa| vaha bhI usane bar3I bhaktike sAtha pitAke caraNoMmeM mastaka rakhakara rathArUr3ha hokara zIghra hI zatrughnakI matavAlI senApara car3ha praNAma kiyaa| beTeko punaH rathapara biThAkara yuddhakarmameM aayaa| usake choTe bhAIkA nAma thA vicitra / vaha vicitra kuzala rAjA subAhune senApatise kahA-'isa yuddha meM tuma prakArase saMgrAma karanemeM kuzala thaa| apane bhAIkA duHkha apanI senAko krauza-vyUhake rUpameM khar3I karo; usa sunakara usake manameM bar3I vyathA ho rahI thI, isaliye vaha vyUhako jItanA zatruke liye atyanta kaThina hai| usIkA bhI soneke rathapara savAra ho / yuddhake liye upasthita huaa| Azraya lekara maiM rAjA zatrughrakI senApara vijaya prApta inake sivA aura bhI anekoM dhanurdhara vIra, jo sabhI astra- kruuNgaa|' mahArAja subAhukI bAta sunakara senApatine zastroMke jJAtA the, rAjAkI AjJA pAkara vIroMse bharI huI apane sainikoMkA krauJca nAmaka sundara vyUha banAyA / usameM saMgrAma-bhUmimeM gye| rAjA subAhune bar3e roSameM bharakara mukhake sthAnapara suketu aura kaNThakI jagaha citrAGga khar3e yuddhakSetrameM padArpaNa kiyA aura vahA~ apane putrako bANoMse hue| paMkhoMke sthAnapara donoM rAjakumAra-damana aura pIr3ita evaM mUrcchita dekhA / apane pyAre putra damanako rathako vicitra the| svayaM rAjA subAhu vyUhake puccha bhAgameM sthita baiThakameM mUrchita hokara par3A dekha rAjAko bar3A duHkha huA hue| madhyabhAgameM unakI vizAla senA thI, jo ratha, gaja, aura ve pallavoMse usake Upara havA karane lge| unhoMne azva aura paidala-ina cAroM aGgoMse zobhA pA rahI kumArake zarIrapara jalakA chIMTA diyA aura apane komala thii| isa prakAra vicitra krauJcavyUhakI racanA karake hAthase usakA parza kiyaa| isase mahAn atravettA vIravara senAdhyakSane rAjAse nivedana kiyA-'mahArAja! vyUha damanako dhIre-dhIre ceta ho aayaa| hozameM Ate hI damana sampanna ho gyaa|' - * rAjA subAhukI prazaMsA tathA lakSmInidhi aura suketukA dvandvayuddha zeSajI kahate haiM-munivara ! rAjA subAhukI manuSya nivAsa karate haiM, jo bhagavAn viSNukI bhaktise senAkA AkAra bar3A bhayaMkara dikhAyI detA thA, vaha pAparahita ho gaye haiN| ye dharmajJoMmeM zreSTha rAjA subAhu usI meghoMkI ghaTAke samAna jAna par3atI thii| use dekhakara nagarIke svAmI haiN| isa samaya ye apane putra-pautroMke sAtha zatrughnane apane mantrI sumatise gambhIra vANImeM tumhAre sAmane virAjamAna haiN| ye nareza sadA apanI hI kahA-'mantrivara ! merA ghor3A kisake nagarameM jA pahu~cA strIke prati anurAga rakhate haiN| parAyI striyoMpara kabhI dRSTi hai? yaha senA to samudrakI laharoMke samAna dikhAyI nahIM ddaalte| inake kAnoMmeM sadA viSNukI hI kathA par3atI hai|' - gUMjatI hai| anya viSayoMkA pratipAdana karanevAlI sumatine kahA-rAjan ! yahA~se pAsa hI cakrAGkA kathA-vArtA ye kabhI nahIM sunte| prajAkI Ayake chaThe nAmavAlI sundara nagarI virAjamAna hai| usake bhItara aise bhAgase adhika dUsarekA dhana kabhI nahIM grahaNa krte| ye Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ]. * rAjA subAhukI prazaMsA tathA lakSmInidhi aura suketukA indra yuddha * dharmAtmA haiM aura viSNu-buddhise bhaktipUrvaka brAhmaNoMkI pUjA karate haiN| sadA bhagavAnkI sevAmeM lage rahate aura bhagavAn viSNuke caraNAravindoMkA makaranda pAna karaneke liye bhramarakI bhA~ti lolupa bane rahate haiN| paradharmase vimukha ho sadA svadharmakA hI sevana karate haiN| vIroMmeM kahIM bhI inake balakI samAnatA nahIM hai| isa samaya apane putrakA yuddha ke maidAnameM giranA sunakara ye krodha aura zokase vyAkula hokara yuddhake liye upasthita hue haiN| mantrIkI bAta sunakara zatrughnane apane zreSTha yoddhAoMse kahA-' -vIro! rAjA subAhuke sainikoMne Aja krauJcavyUhakA nirmANa kiyA hai| isake mukha aura pakSabhAgameM pradhAna pradhAna yoddhA khar3e hue haiN| tumalogoM meM kauna aisA zastravettA hai, jo una vIroMkA bhedana karegA ? jisameM vyUhakA bhedana karanekI zakti ho, jo vIroMpara vijaya pAneke liye udyata ho, vaha mere hAthase pAnakA bIr3A uThA le|' usa samaya vIra lakSmInidhine krauJca vyUhako tor3anekI pratijJA karake bIr3A uThA liyaa| puSkalane unake pIche sahAyatAke liye jAnekA vicAra kiyaa| tadanantara zatrughrakI AjJAse riputApa, nIlaratna, ugrAsya aura vIramardana - ye saba loga krauJcavyUhakA bhedana karaneke liye lakSmInidhike sAtha gaye / vyUhake mukha-bhAgameM suketu khar3e the, unase lakSmInidhine kahA- 'maiM rAjA janakakA putra hU~, merA nAma lakSmInidhi hai; maiM kahatA hU~, samasta dAnavakulakA vinAza . karanevAle bhagavAn zrIrAmacandrajIke yajJasambandhI azvako chor3a do, nahIM to mere bANoMse ghAyala hokara tumheM yamarAjake lokameM jAnA pdd'egaa|' vIrAgragaNya lakSmInidhike aisA kahanepara mahAbalI suketune bar3e vegase apanA dhanuSa car3hAyA aura turaMta hI raNa kSetrameM bANoMkI jhar3I lagA dii| yaha dekha lakSmInidhine bhI apane dhanuSakI pratyacA car3hAyI aura suketuke bANa samUhako vegapUrvaka naSTa karake unakI chAtImeM chaH tIkhe bANa maare| unake prahArase suketukI chAtI 465 ------- chida gyii| isase krodhameM bharakara unhoMne bIsa tIkhe bANoMse lakSmInidhiko maaraa| taba lakSmInidhine apane dhanuSapara anekoM sudRr3ha evaM teja dhAravAle bANa car3hAye / unameMse cAra sAyakoMdvArA unhoMne suketuke ghor3oMko mAra DAlA, ekase unakI bhayaGkara dhvajAko ha~sate-ha~sate kATa girAyA, eka bANase sArathikA mastaka dhar3ase alaga karake pRthvIpara DAla diyA, ekake dvArA unhoMne roSameM bharakara pratyaJcAsahita suketuke dhanuSako kATa DAlA tathA eka vANase unakI chAtImeM bar3e vegase prahAra kiyaa| lakSmInidhike isa adbhuta karmako dekhakara samasta vIroMko bar3A vismaya huA / dhanuSa, ratha, ghor3e aura sArathike naSTa ho jAnepara suketu bahuta bar3I gadA hAthameM lekara yuddhake liye Age bddh'e| gadAyuddhameM kuzala zatruko vizAla gadA liye Ate dekha lakSmInidhi bhI lohekI banI huI bhArI gadA lekara rathase utara par3e aura gadAyuddhameM pravINa ve donoM vIra eka-dUsareko jItaneke liye atyanta krodhapUrvaka yuddha karane lge| usa samaya lakSmInidhine kupita hokara gadA Upara uThAyI aura suketukI chAtIpara gaharI coTa pahu~cAneke liye ve bar3e vegase unakI ora jhapaTe; kintu mahAbalI suketune unakI calAyI huI gadAko apane hAthameM pakar3a liyA aura punaH vahI gadA unakI chAtImeM de maarii| apanI gadAko zatruke hAthameM gayI dekha rAjA lakSmInidhine bAhu yuddhake dvArA lar3anekA vicAra kiyaa| phira to donoM eka-dUsarese gutha gaye, pairameM paira, hAthameM hAtha aura chAtImeM chAtI saTAkara bar3e vega se yuddha karane lage / isa prakAra eka-dUsarekA vadha karanekI icchAse paraspara bhir3e hue ve donoM vIra Apasake balase AkrAnta hokara mUrcchita ho gaye, yaha dekhakara hajAroM yoddhA vismaya-vimugdha ho una donoMkI prazaMsA karate hue kahane lage 'rAjA lakSmInidhi dhanya haiM tathA mahArAja subAhuke balavAn bhrAtA suketu bhI dhanya haiM !! ' Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 * arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa puSkalake dvArA citrAGgakA vadha, hanumAnajIke caraNa-prahArase subAhukA zApoddhAra tathA unakA AtmasamarpaNa - zeSajI kahate haiM-mune ! rAjakumAra citrAGga rathapara savAra huA; parantu puSkalane lage hAtha use bhI krauJcavyUhake kaNThabhAgameM rathapara virAjamAna thaa| anekoM apane bANoMse naSTa kara ddaalaa| isa prakAra usa yuddhake vIroMse ghire hue honeke kAraNa usakI bar3I zobhA ho rahI maidAnameM vIra puSkalane rAjakumAra citrAGgake dasa ratha thii| vArAhAvatAradhArI bhagavAn viSNune jisa prakAra caupaTa kara diye| taba citrAGga eka vicitra rathapara savAra samudrameM praveza kiyA thA, usI prakAra usane bhI zatrughnako hokara puSkalake sAtha yuddha karaneke liye bar3e vegase senAmeM praveza kiyaa| usakA dhanuSa atyanta sudRr3ha aura aayaa| usane krodhameM bharakara pA~ca bhalla hAthameM liye megha-garjanAke samAna TaGkAra karanevAlA thaa| citrAGgane aura mahAtejasvI bharata-putrake mastakako unakA nizAnA use khIMcakara car3hAyA aura karor3oM zatruoMko bhasma bnaayaa| una bhalloMkI coTa khAkara puSkala krodhase jala karanevAle tIkhe bANoMkA prahAra Arambha kiyaa| una uThe aura dhanuSapara bANakA sandhAna karake citrAGgako mAra bANoMse samasta zarIra chinna-bhinna ho jAneke kAraNa DAlanekI pratijJA karate hue bole-'citrAGga ! yadi isa bahuta-se yoddhA dharAzAyI ho gye| isa prakAra ghora saMgrAma bANase maiM tumhAre prANa na le lUM to zIla aura sadAcArase Arambha ho jAnepara puSkala bhI yuddhake liye gye| citrAGga zobhA pAnevAlI satI nArIko kalaGkita karanese aura puSkala donoM eka-dUsarese bhir3a gye| usa samaya yamarAjake vazameM par3e hue pApI manuSyoMko jisa lokakI una donoMkA svarUpa bar3A hI manohara dikhAyI detA thaa| prApti hotI hai, vahI mujhe bhI mile ! merI yaha pratijJA satya puSkalane sundara bhrAmakAstrakA prayoga karake citrAGgake ho|' puSkalakA yaha uttama vacana sunakara zatrupakSake divya rathako AkAzameM ghumAnA Arambha kiyaa| yaha eka vIroMkA nAza karanevAlA buddhimAn vIra citrAGga ha~sakara adbhuta-sI bAta huii| eka muhUrtataka AkAzameM cakkara bolA-'zUraziromaNe! prANiyoMkI mRtyu sadA aura lagAneke bAda ghor3oMsahita vaha ratha bar3e kaSTase sthira huA sarvatra hI ho sakatI hai; ataH mujhe apane maranekA duHkha aura yuddhabhUmimeM Akara tthhraa| usa samaya citrAGgane nahIM hai; kintu tuma mere vadhake liye jo bANa chor3oge, use kahA-'puSkala ! tumane bar3A uttama parAkrama dikhaayaa| maiM yadi kATa na DAlU~ to usa avasthAmeM merI pratijJA zreSTha yoddhA saMgrAmameM aise karmokI bar3I sarAhanA karate haiN| suno-jo manuSya tIrtha-yAtrAkI icchA rakhanevAle tuma ghor3osahita mere rathako AkAzameM ghumAte raha gaye! puruSakA mAnasika utsAha naSTa karatA hai, usako kintu aba merA bhI parAkrama dekho, jisakI zUravIra laganevAlA pApa mujhe bhI lage; kyoMki usa dazAmeM maiM prazaMsA karate haiN| aisA kahakara citrAGgane yuddhameM bar3e pratijJA-bhaGgakA aparAdhI samajhA jaauuNgaa|' itanA kahakara bhayaGkara astrakA prayoga kiyaa| usa bANase Abaddha citrAGga cupa ho gyaa| usane apane dhanuSako sNbhaalaa| hokara puSkalakA ratha AkAzameM pakSIkI bhA~ti ghor3e aura taba puSkala bole-'yadi maiMne niSkapaTa bhAvase sArathisahita cakkara lagAne lgaa| putrakA yaha parAkrama zrIrAmacandrajIke yugala caraNoMkI upAsanA kI ho to merI dekhakara rAjA subAhuko bar3A vismaya huaa| bAta saccI ho jAya / yadi maiM apanI strIke sivA dUsarI zatruvIroMkA damana karanevAle puSkala jaba kisI kisI strIkA manameM bhI vicAra na karatA hoU~ to isa taraha dharatIpara Akara Thahare to unhoMne ghor3e aura satyake prabhAvase yuddhameM merA vacana satya ho|' yaha sArathisahita citrAGgake rathako apane bANoMse naSTa kara kahakara puSkalane turaMta hI apane dhanuSapara eka bANa diyaa| jaba vaha ratha TUTa gayA to vIra citrAGga punaH dUsare car3hAyA, jo kAlAgnike samAna tejasvI tathA vIroMke Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * puSkalake dvArA citrAGgakA vadha, hanumAnjIke caraNa-prahArase subAhukA zApoddhAra mastakakA uccheda karanevAlA thaa| usa bANako unhoMne citrAGgake Upara chor3a diyaa| vaha bANa chUTatA dekha balavAn rAjakumArane bhI dhanuSapara kAlAgnike samAna eka tIkSNa bANa rakhA aura usase apane vadhake liye Ate hue puSkalake bANako kATa ddaalaa| usa samaya bANake kaTa jAnepara puSkalakI senAmeM bhArI hAhAkAra mcaa| kaTe hue bANakA pichalA AdhA bhAga dharatIpara gira par3A kintu pUrvArdha bhAga, jisameM bANakA phala (naoNka) jur3A huA thA, Age bddh'aa| usane eka hI kSaNameM kamalakI nAlake samAna citrAGgakA galA kATa ddaalaa| rAjakumArakA sundara mastaka kirITa aura kuNDaloMsahita pRthvIpara gira par3A aura AkAzase gire hue candramAkI bhA~ti zobhA pAne lgaa| bharatakumAra vIravara puSkalane rAjakumAra citrAGgako bhUmipara par3A dekha usa krauJca vyUhake bhItara praveza kiyA, jo samasta vIroMse suzobhita ho rahA thaa| tadanantara apane putra citrAGgako prANahIna hokara dharatIpara par3A dekha rAjA subAhu putrazokase atyanta duHkhI hokara vilApa karane lge| usa samaya rAjakumAra vicitra aura damana apane-apane rathapara baiThakara Aye aura pitAke caraNoM meM praNAma karake samayocita vacana bole'rAjan ! hamalogoMke jIte jI Apake hRdayameM duHkha kyoM ho rahA hai| vIra puruSoMko to yuddhameM mRtyu atyanta abhISTa hotI hai| yaha citrAGga dhanya hai, jo vIra bhUmimeM zobhA pA rahA hai| mahAmate ! Apa zoka chor3iye, duHkhase itane Atura kyoM ho rahe haiM ? mAnyavara ! hama donoMko yuddhake liye AjJA dIjiye aura svayaM bhI yuddhameM mana lgaaiye|' apanI vIratApara garva karanevAle donoM putroMkA yaha vacana sunakara mahArAjane zoka chor3a diyA aura yuddhake liye nizcaya kiyaa| sAtha hI saMgrAmameM unmatta hokara lar3anevAle ve donoM bhAI vicitra aura damana bhI apane samAna yoddhAkI abhilASA karate hue asaMkhya sainikoMse bharI huI zatrukI senAmeM ghusa gye| damanane riputApake aura vicitrane nIlaratnake sAtha lohA liyaa| ve donoM vIra raNabhUmimeM utsAhapUrvaka yuddha karane lge| svayaM rAjA saMvyavya0 16 - --------------------- . 467 ------- subAhu suvarNajaTita rathapara savAra ho karor3oM vIroMse ghire hue zatrughnake sAtha yuddha karaneke liye cle| subAhuko putravadhake kAraNa roSameM bharakara yuddhake liye Ate aura sainikoMkA nAza karate dekhakara zatrughnake pArzvabhAgakI rakSA karanevAle hanumAnajI unakI ora daudd'e| nakha hI unake Ayudha the aura ve yuddhameM meghakI bhA~ti vikaTa garjanA kara rahe the| usa samaya subAhune dasa bANoMse hanumAnjIkI chAtImeM bar3e vegase coTa kii| parantu hanumAnajI bar3e bhayaMkara vIra the| unhoMne subAhuke chor3e hue sabhI bANa apane hAthase pakar3a liye aura unheM tila-tila karake tor3a ddaalaa| ve mahAn balavAn to the hI; rAjAke rathako apanI pU~chameM lapeTakara vegapUrvaka khIMca le cle| unheM ratha lekara jAte dekha nRpazreSTha subAhu AkAzameM hI khar3e ho gaye aura tIkhI noMkavAle sAyakoMse unakI pU~cha, mukha, hRdaya, bAhu aura caraNoMmeM bArambAra coTa pahu~cAne lge| taba kapivara hanumAnajIko bar3A krodha huaa| unhoMne vegase uchalakara uttama yoddhAoMse suzobhita rAjA subAhukI chAtImeM lAta maarii| rAjA unake caraNa- prahArase mUrcchita hokara dharatIpara gira par3e aura mukhase garama-garama rakta vamana karane lge| usa samaya ve jora-jorase sA~sa lete hue kA~pa rahe the| mUrcchAvasthAmeM hI rAjAne eka svapra dekhA - 'ayodhyApurImeM sarayUke taTapara bhagavAna zrIrAmacandrajI yajJa maNDapake bhItara virAjamAna haiN| yajJa karAnevAloMmeM zreSTha aneka brAhmaNa unheM gherakara baiThe hue haiN| brahmA Adi devatA aura karor3oM brahmANDake prANI hAtha jor3e khar3e haiM tathA bArambAra bhagavAnkI stuti kara rahe haiN| bhagavAn zrIrAmakA vigraha zyAma raMgakA hai, unake netra sundara haiN| unhoMne apane hAthameM mRgakA sIMga dhAraNa kara rakhA hai| nArada Adi devarSigaNa hAthoMse vINA bajAte hue unakA suyaza gAna kara rahe haiN| cAroM veda mUrtimAn hokara raghunAthajIkI upAsanA karate haiN| saMsArameM jo kucha bhI sundara vastue~ haiM, una sabake dAtA pUrNa brahma bhagavAn zrIrAma hI haiN|' isa prakAra svapna dekhate-dekhate ve jAga uThe, unheM ceta ho aayaa| phira to ve zatrughrajIke caraNoMkI ora Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam paidala hI cala diye| dharmajJa mahArAjane yuddhake liye udyata hue suketu, vicitra aura damanako bulAkara lar3anese rokA aura kahA - " aba zIghra hI yuddha baMda karo, damana! yaha bahuta bar3A anyAya huA, jo tumane bhagavAn zrIrAmake tejasvI azvako pakar3a liyaa| ye zrIrAmacandrajI kArya aura kAraNase pare sAkSAt parabrahma haiM, carAcara jagatke svAmI haiM, mAnava zarIra dhAraNa karanepara bhI ve vAstavameM manuSya nahIM haiN| inheM isa rUpameM jAna lenA hI brahmajJAna hai| isa tattvako maiM abhI samajha pAyA huuN| mere pApahIna putro ! pUrvakAlameM asitAGgamuni ke zApase merA jJAnarUpI dhana naSTa ho gayA thaa| [ vaha prasaGga maiM sunA rahA hU~-] prAcIna samayakI bAta hai, maiM tattvajJAna prApta karanekI icchAse tIrthayAtrA ke liye nikalA thaa| usa yAtrAmeM mujhe anekoM dharmajJa RSi maharSiyoMke darzana hue| eka dina jJAna-prAptikI icchAse maiM asitAGgamunikI sevAmeM gyaa| usa samaya una brahmarSine mere Upara kRpA karake isa prakAra upadeza denA Arambha kiyA-- 've jo ayodhyApurIke svAmI mahArAja zrIrAmacandrajI haiM, unhIMkA nAma parabrahma hai tathA jo unakI dharmapatrI janakakizorI bhagavatI sItA haiM, veM bhagavAnkI sAkSAt cinmayI zakti mAnI gayI haiN| dustara evaM apAra saMsAra sAgarase pAra jAnekI icchA rakhanevAle yogIjana yama-niyama Adi sAdhanoMke dvArA sAkSAt zrIraghunAthajIkI hI upAsanA karate haiN| ve hI dhvajAmeM garur3akA cihna dhAraNa karanevAle bhagavAn nArAyaNa haiN| smaraNa karanemAtrase hI ve bar3e-bar3e pApoMko hara lete haiN| jo vidvAn unakI upAsanA karegA, vaha isa saMsAra samudrase tara jaaygaa|' munikI bAta sunakara maiMne unakA upahAsa karate hue kahA-' - rAma kauna bar3e zaktizAlI haiN| ye to eka sAdhAraNa manuSya haiM! isI prakAra harSa aura zokameM DUbI huI ye jAnakIdevI bhI kyA cIja haiM? jo ajanmA hai, usakA janma kaisA ? tathA jo akartA hai, usake liye saMsArameM AnekA kyA prayojana hai ? mune! mujhe to Apa usa tattvatkA upadeza dIjiye, jo janma, duHkha aura jarAvasthAse pare ho|' mere aisA kahanepara una vidvAn munIzvarane mujhe zApa de diyaa| ve bole - 'o [ saMkSipta padmapurANa nIca ! tU zrIraghunAthajIke svarUpako nahIM jAnatA to bhI mere kathanakA prativAda kara rahA hai, ina bhagavAn zrIrAmacandrajIkI nindA karatA hai aura ye sAdhAraNa manuSya haiM aisA kahakara unakA upahAsa kara rahA hai; isaliye tU tattvajJAnase zUnya hokara kevala peTa pAlanemeM lagA rhegaa|' yaha sunakara maiMne maharSike caraNa pakar3a liye aura apane prati unake hRdayameM dayAkA saJcAra kiyaa| ve karuNAke sAgara the, merI prArthanAse pighala gaye aura bole-- 'rAjan! jaba tuma zrIraghunAthajIke yajJameM vighna DAloge aura hanumAnajI vegapUrvaka tumhAre Upara caraNa-prahAra kareMge, usI samaya tumheM bhagavAn zrIrAmake svarUpakA jJAna hogA; anyathA apanI buddhise tuma unheM nahIM jAna skoge|' munivara asitAGgane pahale hI jo bAta batAyI thI, usakA isa samaya mujhe pratyakSa anubhava ho rahA hai| ataH aba mere mahAbalI sainika raghunAthajIke zobhAyamAna azvako le aaveN| usake sAtha hI maiM bahuta sA dhana-vastra tathA yaha rAjya bhI bhagavAnko arpaNa kara duuNgaa| vaha yaza atyanta puNya pradAna karanevAlA hai| usameM zrIrAmacandrajIkA darzana karake maiM kRtArtha ho jAU~gA, isaliye ghor3esahita apanA sarvasva samarpaNa kara denA hI mujhe acchA jAna par3atA hai|" uttama rIti se yuddha karanevAle subAhuputroMne pitAkI bAta sunakara bar3A harSa prakaTa kiyaa| ve mahArAja subAhuko zrIraghunAthajIke darzanake liye utkaNThita dekhakara unase bole - 'rAjan! hamaloga Apake caraNoMke sivA aura kucha nahIM jAnate, ataH Apake hRdayameM jo zubha saGkalpa prakaTa huA hai, vaha zIghra hI pUrNa honA caahiye| sapheda caivarase suzobhita, ratna aura mAlA AdikI zobhAse sampanna tathA candana Adike dvArA carcita yaha yajJa sambandhI azva zatrughnajIke pAsa le jaaiye| ApakI AjJAke anusAra upayoga honemeM hI isa rAjyakI sArthakatA hai| svAmin! pracura samRddhiyoMse bhare hue koSa, hAthI, ghor3e, vastra, ratna, motI tathA mU~ge Adi dravya lAkhoMkI saMkhyAmeM prastuta haiN| inake sivA aura bhI jo-jo mahAn abhyudayakI vastue~ haiM, una sabako Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] puSkalake dvArA citrAGgakA vadha, hanumAnjIke caraNa-prahArase subAhukA zApoddhAra ****** zrIrAmacandrajIkI sevAmeM samarpita kiijiye| mahAmate ! hama sabhI putra Apake kiGkara haiM, hameM bhI bhagavAnkI sevAmeM arpaNa kIjiye / ' putroMke ye vacana sunakara mahArAja subAhuko bar3A harSa huaa| ve AjJA-pAlanake liye udyata hue apane vIra putroMse isa prakAra bole- 'tuma saba loga hAthoMmeM hathiyAra le nAnA prakArake rathoMse ghirakara kavaca Adise susajjita ho ghor3eko yahA~ le aao| tatpazcAt maiM rAjA zatrughnake pAsa cluuNgaa|' zeSajI kahate haiM- - rAjA subAhuke vacana sunakara vicitra, damana, suketu tathA anyAnya zUravIra unakI AzAkA pAlana karaneke liye udyata ho nagarameM gaye aura usa manohara azvako, jo sapheda caivarase saMyukta aura svarNapatra Adise alaGkRta thA, rAjAke sAmane le aaye| ratnamAlA Adise vibhUSita aura manake samAna vegavAn usa azvamedha yajJake ghor3eko lAyA gayA dekha buddhimAn rAjAko bar3I prasannatA huii| ve apane putra-pautroMke sAtha parama dhArmika zatrughnajIke samIpa paidala hI cle| unheM acchI taraha mAlUma thA ki 'yaha dhana nazvara hai, jo loga cou 469 isameM Asakta hote haiM; unheM yaha duHkha hI detA hai| yahI socakara ve vinAzakI ora jAnevAle dhanakA sadupayoga karaneke liye vahA~se cle| nikaTa jAkara unhoMne dekhA - zatrughnajI zvetachatrase suzobhita haiM tathA mantrI sumatise bhagavAn zrIrAmakI kathAvArtA pUcha rahe haiN| bhayakI bAta to unheM chU bhI nahIM sakI thii| ve vIrocita zobhAse uddIpta ho rahe the | unakA darzana karake putrasahita rAjA subAhune zatrughnajIke caraNoM meM praNAma kiyA aura atyanta harSame bharakara kahA- 'maiM dhanya ho gyaa|' usa samaya unakA mana ekamAtra zrIraghunAthajIke cintanameM lagA huA thaa| zatrughnane dekhA ye uddhaTa rAjA subAhu mere premI hokara milane Aye haiM, to ve Asanase uTha khar3e hue aura sabake sAtha bA~heM pasArakara mile| vipakSI vIroMkA nAza karanevAle rAjA subAhune zatrunajIkA bhalIbhA~ti pUjana karake atyanta harSa prApta kiyA aura gadgada svarase kahA'karuNAnidhe! Aja maiM putra, kuTumba aura vAhanasahita dhanya ho gayA; kyoMki isa samaya mujhe karor3oM rAjAoMdvArA abhivandita Apake caraNoMkA darzana ho rahA hai| merA putra damana abhI nAdAna hai, isIliye isane isa zreSTha azvako pakar3a liyA hai; Apa isake anItipUrNa bartAvako kSamA kiijiye| jo sampUrNa devatAoMke bhI devatA haiM tathA jo lIlAse hI isa jagatkI sRSTi, pAlana aura saMhAra karanevAle haiM, una raghuvaMzaziromaNi zrIrAmacandrajIko yaha nahIM jAnatA, isIse isake dvArA yaha aparAdha ho gayA hai| hamAre isa rAjyakA pratyeka aGga samRddhizAlI hai| senA aura savAriyoMkI saMkhyA bhI bahuta bar3hI car3hI hai| ye saba zrIrAmakI sevAmeM samarpita haiN| mere putra aura hama bhI ApahIke haiN| hama saba logoMke svAmI bhagavAn zrIrAma hI haiN| hama ApakI pratyeka AjJAkA pAlana kreNge| merI dI huI ye sabhI vastueM svIkAra karake inheM saphala bnaaiye| mere pAsa koI bhI aisI vastu nahIM hai jo grahaNa karaneke yogya na ho zrIrAmajIke caraNAravindoMke madhukara hanumAnajI kahA~ haiM ? unhIMkI kRpAse maiM rAjAdhirAja bhagavAn rAmakA darzana Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * kruuNgaa| sAdhuoMkA saGga ho jAnepara isa pRthvIpara kyA-kyA nahIM mila jAtA ! maiM mahAmUr3ha thA; kintu saMtake prasAdase hI Aja merA brahmazApase uddhAra huA hai| aba maiM padmapatrake samAna vizAla locanoMvAle mahArAja zrIraghunAthajIkA darzana karake isa lokameM janma lenekA sampUrNa evaM durlabha phala prApta kruuNgaa| merI AyukA bahuta bar3A bhAga zrIrAmake viyogameM hI bIta gyaa| aba thor3I-sI hI Ayu zeSa raha gayI hai; isameM maiM zrIraghunAthajIkA kaise darzana karU~gA ? mujhe yajJakarmameM kuzala zrIrAmacandrajIkA darzana karAiye, jinake caraNoMkI dhUlise pavitra hokara zilA bhI munipatnI ho gayI tathA yuddhameM jinake mukhAravindakA avalokana karake anekoM vIra paramapadako prApta ho gye| jo loga AdarapUrvaka zrIraghunAthajIke nAma lete haiM, ve usI parama dhAmako prApta hote haiM, jisakA yogI loga cintana kiyA karate haiN| ayodhyAke loga dhanya haiM, jo apane netra puToMke dvArA zrIrAmake mukhakamalakA makaranda pAna karake sukha pAte aura mahAn abhyudayako prApta hote haiN|' zatrughna ne kahA- rAjan ! Apa aisA kyoM kahate haiM? Apa vRddha honeke nAte mere pUjya haiN| ApakA yaha sArA rAjya rAjakumAra damanake adhikArameM rahanA caahiye| kSatriyoMkA kartavya hI aisA hai, jo yuddhakA avasara upasthita kara detA hai| sampUrNa rAjya aura yaha dhana- saba merI AjJAse lauTA le jaaiye| mhiipte| jisa prakAra ******* zeSajI kahate haiM-- munivara ! suvarNapatrase zobhA pAnevAlA yaha yajJasambandhI azva pUrvokta dezoMmeM bhramaNa karatA huA tejaHpurameM gayA, jahA~kai rAjA satyavAn satyadharmakA Azraya lekara prajAkA pAlana karate the| tadanantara zatruke nagarakA vidhvaMsa karanevAle zrIraghunAthajIke bhAI zatrughrajI karor3oM vIroMse ghirakara ghor3e ke pIche-pIche usa rAjAke nagarase hokara nikle| vaha nagara bar3A ramaNIya thaa| citra-vicitra prAkAra usakI [ saMkSipta padmapurANa ---------------- zrIraghunAthajI mere liye mana-vANIdvArA sadA hI pUjya haiM, usI prakAra Apa bhI pUjanIya hoNge| isa ghor3eke pIche calaneke liye Apa bhI taiyAra ho jAiye / parama buddhimAn zatrughrajIkA kathana sunakara subAhune apane putrako rAjyapara abhiSikta kara diyaa| usa samaya zatrughrajIne unakI bar3I sarAhanA kii| tadanantara ve mahArathiyoMse ghirakara raNabhUmimeM gaye aura puSkalake hAthase mare hue apane putrakA vidhipUrvaka dAha-saMskAra karake kucha derataka zokameM DUbe rahe; unakA vaha zoka sAdhAraNa logoMkI hI dRSTimeM thaa| vAstavameM to ve mahArathI nareza tattvajJAnI the; ataH zrIraghunAthajIkA nirantara smaraNa karate hue unhoMne jJAnake dvArA apanA samasta zoka dUra kara diyaa| phira astra-zastroMse susajjita hokara rathapara baiThe aura vizAla senAke sAtha mahArathiyoMko Age karake zatrunake pAsa aaye| rAjA zatrughnane subAhuko sampUrNa senAke sAtha upasthita dekha ghor3ekI rakSAke liye jAnekA vicAra kiyaa| subAhuke yahA~se chUTanepara vaha bhAlapatrase cihnita azva bhAratavarSakI vAmAvarta parikramA karatA huA pUrvadizAke anekoM dezoMmeM gyaa| una sabhI dezoM meM bar3e-bar3e zUravIroMdvArA pUjita bhUpAla usa azvako praNAma karate the| koI bhI use pakar3atA nahIM thaa| koI vicitravicitra vastra, koI apanA mahAn rAjya tathA koI dhana-vaibhava yA aura koI vastu bheMTake liye lAkara azvasahita zatrughnako praNAma karate the| tejaH purake rAjA satyavAnkI janmakathA - satyavAnkA zatrughnako sarvasva samarpaNa zobhA bar3hA rahe the| hajAroM deva mandiroMke kAraNa vaha saba orase zobhAyamAna dikhAyI detA thaa| bhagavAn zaGkarake mastakapara nivAsa karanevAlI mahAdevI bhagavatI bhAgIrathI vahA~ pravAhita ho rahI thiiN| unake taTapara RSi maharSiyoMkA samudAya nivAsa karatA thaa| tejaHpurameM rahanevAle pratyeka brAhmaNake gharameM jo agnihotrakA dhuAM uThatA thA, vaha pApameM DUbe hue bar3e-bar3e pAtakiyoMko bhI pavitra kara detA thA usa nagarako dekhakara zatrughane sumatise pUchA Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . tejaHpurake rAjA satyavAnkI janmakathA-satyavAnkA zatrughrako sarvasva samarpaNa 'mantrivara! yaha sAmane dikhAyI denevAlA nagara kisakA hai, jo dharmapUrvaka pAlita honeke kAraNa mere manako apAra Ananda pradAna karatA hai ?" sumatine kahA- -svAmin! yahA~ke rAjA bhagavAn viSNuke bhakta haiN| Apa sAvadhAna hokara unakI kalyANamayI kathAoMko suneN| unakA zravaNa karanese manuSya brahmahatyA jaise pApase bhI mukta ho jAtA hai| isa nagarake rAjAkA nAma Tang satyavAn / ve zrIrAmacandrajIke caraNAravindoMkA rasa pAna karaneke liye bhramara evaM jIvanmukta haiN| unheM yajJa aura usake aGgakA pUrNa jJAna hai| ve mahAn karmaTha aura prajAjanoMke rakSaka haiN| pUrvakAlameM yahA~ Rtambhara nAmake eka rAjA ho gaye haiN| unheM koI santAna nahIM thii| unake kaI striyA~ thIM, parantu unameM se kisIke garbhase bhI rAjAko putrakI prApti nahIM huii| eka dina daivavaza unake yahA~ jAbAli nAmaka muni pdhaare| rAjAne kuzala praznake pazcAt unase putra utpanna honekA upAya puuchaa| Rtambharane kahA - svAmin! maiM santAnahIna hU~; mujhe koI aisA upAya batAiye, jo putra utpanna honemeM sahAyaka ho| jisakA prayoga karanese merI vaMza paramparAkI rakSA karanevAlA eka zreSTha putra utpanna ho / rAjAkI yaha bAta sunakara munizreSTha jAbAline kahA--"rAjan ! santAna prAptikI icchAvAle manuSyake liye tIna prakArake upAya batAye gaye haiM- bhagavAn viSNukI, gaukI athavA bhagavAn zivakI kRpA; ataH tuma devasvarUpA gaukI pUjA karo; kyoMki usakI pU~cha mu~ha, sIMga tathA pRSThabhAgameM bhI devatAoMkA nivAsa hai| jo pratidina apane gharapara ghAsa Adike dvArA gaukI pUjA karatA hai, usapara devatA aura pitara sadA santuSTa rahate haiM jo uttama vratakA pAlana karanevAlA manuSya pratidina 471 *************** niyamapUrvaka gauko bhojana detA hai, usake sabhI manoratha usa satya dharmakA anuSThAna karaneke kAraNa pUrNa ho jAte haiN| yadi gharameM pyAsI huI gAya ba~dhI rahe, rajasvalA kanyA avivAhita ho tathA devatAke vigrahapara dUsare dinakA car3hAyA huA nirmAlya par3A rahe to ye sabhI doSa pahaleke kiye hue puNyako naSTa kara DAlate haiN| jo manuSya ghAsa caratI huI gauko rokatA hai, usake pUrvaja pitara patanonmukha hokara kAMpa uThate haiN| mUDhabuddhi mAnava gauko lAThIse mAratA hai, use hAthase hIna hokara yamarAjake nagarameM jAnA par3atA hai|* jo gauke zarIrase DA~sa aura maccharoMko haTAtA hai, usake pUrvaja kRtArtha hokara adhika prasannatAke kAraNa nAca uThate haiM aura kahate haiM 'hamArA yaha vaMzaja bar3A bhAgyavAn hai, apanI go-sevAke dvArA yaha hameM tAra degaa|' "isa viSayameM jAnakAra loga eka prAcIna itihAsakA udAharaNa diyA karate haiM, jo dharmarAjake nagarameM rAjA janakake sAmane adbhuta rUpase ghaTita huA thaa| eka samayakI bAta hai, rAjA janakane yogake dvArA apane zarIrakA parityAga kara diyaa| usa samaya unake pAsa eka vimAna AyA, jo kSudra ghaNTikAoMse zobhA pA rahA thaa| rAjA divya-dehase vimAnapara ArUr3ha hokara cala diye aura unake tyAge hue zarIrako sevakagaNa uThA le gaye / rAjA janaka dharmarAjakI saMyamanIpurIke nikaTavartI mArgase jA rahe the| usa samaya karor3oM narakoMmeM jo pApAcArI jIva yAtanA bhoga rahe the, ve janakake zarIrakI vAyukA sparza pAkara sukhI ho gye| parantu jaba ve usa sthAnase Age nikale to pApapIr3ita prANI unheM jAte dekha bhayabhIta hokara jora-jorase cItkAra karane lge| ve nahIM cAhate the ki rAjA janakase viyoga ho| unhoMne karuNA-janaka vANImeM kahA - 'puNyAtman! yahA~se na jaao| tumhAre * tRSitA gaurgRhe baddhA gehe kanyA rajasvalA devatAzca sanirmAlyA hanti puNyaM purAkRtam // yo vai gAM pratiSidhyeta carantIM svaM tRrNa naraH / tasya pUrve ca pitaraH kampante patanonmukhAH // yo vai tADayate yaSTyA dhenuM matyoM vimuuddhdhiiH| dharmarAjasya nagare sa yAti karavarjitaH // (30 | 27 - 29 ) Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 * arjayasva habIkezaM yadIcchasi para padam ........ [saMkSipta pApurANa zarIrako chUkara calanevAlI vAyukA sparza pAkara hama bhagavAn zrIviSNukA smaraNa kiyA hai, ve mere sthAnako yAtanApIr3ita prANiyoMko bar3A sukha mila rahA hai|' chor3akara bahuta zIghra vaikuNThadhAmako prApta hote haiN| "rAjA bar3e dharmAtmA the, una duHkhI jIvoMkI pukAra manuSyoMke zarIrameM tabhItaka pApa Thahara pAtA hai, jabataka sunakara unake hRdayame karuNA bhara aayii| ve socane ki ve apanI jihvAse zrIrAma-nAmakA uccAraNa nahIM lage-'yadi mere rahanese ina prANiyoMko sukha hotA hai, to krte|* mahAmate ! jo bar3e-bar3e pApoMkA AcaraNa aba maiM isI nagarameM nivAsa karUMgA; yahI mere liye karanevAle haiM, unhIM logoMko mere dUta yahA~ le Ate manohara svarga hai|' aisA vicAra karake rAjA janaka duHkhI hai! tumhAre-jaise puNyAtmAoMkI ora to ve dekha hI prANiyoMko sukha pahu~cAneke liye vahIM-narakake nahIM sakate; ataH mahArAja ! yahA~se jAo aura aneka daravAjepara hI Thahara gaye / usa samaya unakA hRdaya dayAse prakArake divya bhogoMkA upabhoga kro| isa zreSTha paripUrNa ho rahA thaa| itanehImeM narakake usa duHkhadAyI vimAnapara ArUr3ha hokara apane upArjita kiye hue dvArapara nAnA prakAra pAtakake karanevAle prANiyoMko kaThora puNyako bhogo|' yAtanA dete hue svayaM dharmarAja upasthita hue| unhoMne "janakane kahA-'nAtha ! mujhe ina duHkhI dekhA, mahAn puNyAtmA tathA dayAlu rAjA janaka vimAnapara jIvoMpara dayA AtI hai, ataH inheM chor3akara maiM nahIM jA ArUr3ha ho narakake daravAjepara khar3e haiN| unheM dekhakara sktaa| mere zarIrakI vAyukA sparza pAkara ina logoMko pretarAja haiMsa par3e aura bole-'rAjan ! tuma to samasta sukha mila rahA hai| dharmarAja ! yadi Apa narakameM par3e hue dharmAtmAoMke ziromaNi ho, bhalA tuma yahA~ kaise Aye? ina sabhI prANiyoMko chor3a deM, to maiM puNyAtmAoke yaha sthAna to prANiyoMkI hiMsA karanevAle pApAcArI evaM nivAsasthAna svargako sukhapUrvaka jA sakatA huuN|' duSTAtmA jIvoMke liye hai| yahA~ tumhAre samAna puNyAtmA "dharmarAja bole-rAjan ! [yaha jo tumhAre puruSa nahIM aate| yahA~ unhIM manuSyoMkA Agamana hotA hai, sAmane khar3A hai] isa pApIne apane mitrakI patnIke sAtha, jo anya prANiyoMse droha karate, dUsaropara kalaGka lagAte jo isake Upara pUrNa vizvAsa karatI thI, balAtkAra kiyA tathA auroMkA dhana lUTa-khasoTakara jIvikA calAte haiN| hai; isaliye maiMne ise lohazaGka nAmaka narakameM DAlakara jo apanI sevAmeM lagI huI dharma-parAyaNA patnIko binA dasa hajAra varSAtaka pakAyA hai| isake pazcAt ise kisI aparAdhake tyAga detA hai, usako bhI yahA~ AnA sUarakI yonimeM DAlakara antameM manuSya ke zarIrameM utpanna par3atA hai| jo dhanake lAlacameM phaMsakara mitrake sAtha karanA hai| manuSya-yonimeM yaha napuMsaka hogaa| isa dUsare dhokhA karatA hai, vaha manuSya yahA~ Akara mere hAthase pApIne anekoM bAra balapUrvaka parAyI striyoMkA AliGgana bhayaGkara yAtanA prApta karatA hai| jo mUDhacitta mAnava dambha, kiyA hai; isaliye yaha sau varSoMtaka raurava narakameM pakAyA dveSa athavA upahAsavaza mana, vANI evaM kriyAdvArA kabhI jAyagA aura yaha jo pApI khar3A hai, yaha bar3I nIca bhagavAn zrIrAmakA smaraNa nahIM karatA, use bA~dhakara maiM buddhikA hai| isane dUsarokA dhana curAkara svayaM bhogA hai; narakoMmeM DAla detA hU~ aura acchI taraha pakAtA huuN| isaliye isake donoM hAtha kATakara maiM ise pUyazoNita jinhoMne narakake kaSTakA nivAraNa karanevAle ramAnAtha nAmaka narakameM pkaauuNgaa| isane sAyaMkAlake samaya * yo rAma manasA vAcA karmaNA dambhato'pi vA / dveSAdA copahAsAdvA na smaratyeva mUDhadhIH // taM badhnAmi punastveSu nikSipya zrapayAmi ca |yaiH smRto vai ramAnAtho narakozavArakaH // te matsthAna bihAyAzu vaikuNThAyaM prayAntyaho / tAvatpApaM manuSyANAmaDeya nRpa tiSThati // yAvadrAma : rasanayA . na gRhNAti sudurmatiH // Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * tejaHpurake rAjA satyavAnkI janmakathA-satyavAnkA zatrughnako sarvasva-samarpaNa * 473 bhUkhase pIr3ita ho gharapara Aye hue atithikA vacanadvArA para dayA karanevAle the; unhoMne narakase nikale hue bhI svAgata-satkAra nahIM kiyA hai; ataH ise andhakArase prANiyoMkA sUryake samAna tejasvI rUpa dekhakara mana-hIbhare hue tAmisa nAmaka narakameM girAnA ucita hai| vahA~ mana bar3e santoSakA anubhava kiyaa| ve sabhI prANI bhramaroMse pIr3ita hokara yaha sau varSoMtaka yAtanA bhoge| yaha dayAsAgara mahArAja janakakI prazaMsA karate hue divya pApI ucca svarase dUsaroMkI nindA karate hue kabhI lajjita lokako cale gayonarakastha prANiyoMke cale jAnepara rAjA nahIM huA hai tathA usane bhI kAna lagA-lagAkara anekoM janakane sampUrNa dharmajJoMmeM zreSTha yamarAjase prazna kiyaa| bAra dUsaroMkI nindA sunI hai; ataH ye donoM pApI rAjAne kahA-dharmarAja ! Apane kahA thA ki andhakUpameM par3akara duHkha-para-duHkha uThA rahe haiN| yaha jo pApa karanevAle manuSya hI Apake sthAnapara Ate haiM, atyanta udvigna dikhAyI de rahA hai, mitroMse droha karanevAlA dhArmika carcAmeM lage rahanevAle jIvoMkA yahA~ Agamana hai, isIliye ise raurava narakameM pakAyA jAtA hai| nahIM hotaa| aisI dazAmeM merA yahA~ kisa pApake kAraNa narazreSTha ! ina sabhI pApiyoMko inake pApoMkA bhoga AnA huA hai? Apa dharmAtmA haiM; isaliye mere pApakA karAkara chuTakArA duuNgaa| ataH tuma uttama lokomeM jAo; samasta kAraNa Arambhase hI btaayeN| kyoMki tumane puNya-rAzikA upArjana kiyA hai| dharmarAja bole-rAjan ! tumhArA puNya bahuta bar3A "janakane pUchA-dharmarAja ! ina duHkhI jIvoMkA hai| isa pRthvIpara tumhAre samAna puNya kisIkA nahIM hai| narakase uddhAra kaise hogA? Apa vaha upAya batAyeM, tuma zrIraghunAthajIke yugalacaraNAravindoMkA makaranda pAna jisakA anuSThAna karanese inheM sukha mile| karanevAle bhramara ho| tumhArI kIrtimayI gaGgA malase bhare "dharmarAja bole-mahArAja! inhoMne kabhI hue samasta pApiyoMko pavitra kara detI hai| vaha atyanta bhagavAn viSNukI ArAdhanA nahIM kI, unakI kathA nahIM Ananda pradAna karanevAlI aura duSToMko tAranevAlI hai| sunI, phira ina pApiyoMko narakase chuTakArA kaise mila tathApi tumhArA eka choTA-sA pApa bhI hai, jisake kAraNa sakatA hai ! inhoMne bar3e-bar3e pApa kiye haiM to bhI yadi tuma tuma puNyase bhare honepara bhI saMyamanIpurIke pAsa Aye ho| inheM chur3AnA cAhate ho to apanA puNya arpaNa kro| eka samayakI bAta hai-eka gAya kahIM cara rahI thI, kauna-sA puNya ? so maiM batalAtA huuN| eka dina prAtaH- tumane pahuMcakara usake caranemeM rukAvaTa DAla dii| usI kAla uThakara tumane zuddha cittase zrIraghunAthajIkA dhyAna pApakA yaha phala hai ki tumheM narakakA daravAjA dekhanA kiyA thA, jinakA nAma mahAn pApoMkA bhI nAza karanevAlA par3A hai| isa samaya tuma usase chuTakArA pA gaye tathA hai| narazreSTha ! usa dina tumane jo akasmAt 'rAma-rAma' kA tumhArA puNya pahalese bahuta bar3ha gayA; ataH apane uccAraNa kiyA thA, usIkA puNya ina pApiyoMko de DAlo; puNyadvArA upArjita nAnA prakArake uttama bhogoMkA upabhoga jisase inakA narakase uddhAra ho jaay|" kro| zrIraghunAthajI karuNAke sAgara haiN| unhoMne ina duHkhI jAbAli kahate haiM-mahArAja! buddhimAn jIvoMkA duHkha dUra karaneke liye hI saMyamanIke isa dharmarAjake uparyukta vacana sunakara rAjA janakane apane mahAmArgameM tuma-jaise vaiSNavako bheja diyA hai| suvrata ! jIvanabharakA kamAyA huA puNya una pApiyoMko de ddaalaa| yadi tuma isa mArgase nahIM Ate to ina becAroMkA narakase unake saGkalpa karate hI narakameM par3e hue jIva tatkSaNa uddhAra kaise hotA ! mahAmate ! dUsaroMke duHkhase duHkhI vahA~se mukta ho gaye aura divya zarIra dhAraNa karake honevAle tumhAre-jaise dayA-dhAma mahAtmA Arta prANiyoMkA janakase bole-'rAjan ! ApakI kRpAse hamaloga eka duHkha dUra karate hI haiN| hI kSaNameM isa duHkhadAyI narakase chuTakArA pA gaye, aba jAbAli kahate haiM-aisA kahate hue yamarAjako hama paramadhAmako jA rahe haiN| rAjA janaka sampUrNa prANiyoM- praNAma karake rAjA janaka paramadhAmako cale gye| Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 --------------- arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padyapurANa honepara tumheM zIghra hI dharmaparAyaNa putra degii| isaliye nRpazreSTha ! tuma gaukI pUjA karo; vaha santuSTa samAna parAkramI hue| unako putrake rUpameM pAkara rAjA Rtambharako bar3I prasannatA huii| apane putrako dhArmika jAnakara rAjA harSameM magna rahate the| ve rAjyakA bhAra satyavAnko hI sauMpa svayaM tapasyAke liye vanameM cale gye| vahA~ bhaktipUrNa hRdayase bhagavAn hRSIkezakI ArAdhanA karake ve niSpApa ho gaye aura zarIrasahita bhagavaddhAmako prApta hue / sumati kahate haiM-- sumitrAnandana ! jAbAlike mu~hase dhenu pUjAkI bAta sunakara rAjA Rtambharane Adara pUrvaka pUchA- 'mune! gaukI kisa prakAra yatnapUrvaka pUjA karanI cAhiye ? pUjA karanese vaha manuSyako kaisA banA detI hai ?' taba jAbAline vidhike anusAra dhenu-pUjAkA isa prakAra varNana kiyA-- 'rAjan ! go-sevAkA vrata lenevAlA puruSa pratidina gauko carAneke liye jaMgalameM jAya / gAyako yava khilAkara usake gobarameM jo yava A jAyeM, unakA saMgraha kre| putrakI icchA rakhanevAle puruSake liye unhIM yavoMko bhakSaNa karanekA vidhAna hai| jaba gau jala pIye tabhI usako bhI pavitra jala pInA caahiye| jaba vaha U~ce sthAnameM rahe to usako usase nIce sthAnameM rahanA cAhiye, pratidina gauke zarIrase DA~sa aura maccharoMko haTAve aura svayaM hI usake khAneke liye ghAsa le Ave / isa prakAra sevAmeM lage rahanepara gau tumheM dharmaparAyaNa putra pradAna kregii|' zatrughnajI Rtambharake cale jAnepara rAjA satyavAnne bhI apane dharmake anuSThAnase lokanAtha zrIraghunAthajIko santuSTa kiyaa| bhagavAn ramAnAthane prasanna hokara satyavAnko apane caraNakamaloMmeM avicala bhakti pradAna kI, jo yajJa karanevAle puruSoMke liye karor3oM puNyoMke dvArA bhI durlabha hai| ve pratidina susthira cittase sampUrNa lokoMko pavitra karanevAlI zrIraghunAthajIkI kathAkA Ayojana karate haiN| unake hRdayameM sabake prati dayA bharI huI hai| jo loga ramAnAtha zrIraghunAthajIkA pUjana nahIM karate, unako ve itanA kaThora daNDa dete haiM, jo yamarAjake liye bhI bhayaGkara hai| ATha varSake bAda assI varSakI avasthA honetaka sabhI manuSyoMse ve ekAdazIkA vrata karAyA karate haiN| tulasIkI sevA unheM bar3I priya hai| lakSmIpatike caraNakamaloMmeM car3hI huI uttama mAlA unake galese kabhI dUra nahIM hotI hai [apanI bhaktike kAraNa ] ve RSiyoMke bhI pUjanIya ho gaye haiM, phira auroke liye kyoM na hoNge| zrIraghunAthajIke smaraNase tathA unake prati prema karanese rAjA satyavAnke sAre pApa dhula gaye haiM, sampUrNa amaGgala naSTa ho gaye haiN| ye zrIrAmacandrajIke adbhuta azvako pahacAnakara yahA~ AyeMge aura tumheM apanA yaha akaNTaka rAjya samarpita kreNge| rAjan ! jisake viSayameM tumane pUchA thA, vaha uttama prasaMga maiMne tumako sunA diyaa| zeSajI kahate haiM- tadanantara nAnA prakArake AzcaryoMse yukta vaha yazasambandhI azva rAjA satyavAnke nagarameM praviSTa huaa| use dekhakara vahA~kI sArI janatAne rAjAke pAsa jA nivedana kiyA- 'mahArAja ! bhagavAn zrIrAmakA azva isa nagarake madhyase hokara A rahA hai| zatrughna usake rakSaka haiN|' 'rAma' yaha do akSaroMkA jAbAli munikI yaha bAta sunakara rAjA Rtambharane zrIraghunAthajIkA smaraNa kiyA aura zuddhacitta hokara vratakA pAlana Arambha kiyaa| ve pahale batAye anusAra dhenukI rakSA karate hue use carAneke liye pratidina mahAn vanameM jAyA karate the| zrIrAmacandrajIke nAmakA smaraNa karanA aura sampUrNa prANiyoMke hitameM lage rahanA -- yahI unakA pratidinakA kArya thaa| unakI sevAse santuSTa hokara surabhine kahA- 'rAjan ! tuma apane hArdika abhiprAyake anusAra mujhase koI vara mA~go, jo tumhAre manako priya lge|' taba rAjA bole- 'devi ! mujhe aisA putra do, jo parama sundara, zrIraghunAthajIkA bhakta, pitAkA sevaka tathA apane dharmakA pAlana karanevAlA ho|' putrakI icchA rakhanevAle rAjAko manovAJchita varadAna dekara dayAmayI devI kAmadhenu vahA~se antardhAna ho gyiiN| samaya Anepara rAjAko putrakI prApti huI, jo parama vaiSNavazrIrAmacandrajIkA sevaka huaa| pitAne usakA nAma satyavAn rkhaa| satyavAn bar3e hI pitRbhakta aura indrake Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrughnake dvArA vidyunmAlI, ugradaMSTrakA vadha, usake dvArA curAye hue azvakI prApti * 475 atyanta manorama nAma sunakara satyavAnke hRdayameM bar3I zatrunake pAsa cala diye| itanehImeM zrIrAmake choTe bhAI prasannatA huii| unakI vANI gadgada ho gyii| ve kahane zatrughna bhI rAjadhAnImeM A phuNce| rAjA satyavAn lage-'jina bhagavAn zrIrAmako maiM sadA apane hRdayameM mantriyoMke sAtha unake pAsa Aye aura caraNoMmeM par3akara dhAraNa karatA hU~, manameM cintana karatA hU~, unhIMkA azva unheM apanA samRddhizAlI rAjya arpaNa kara diyaa| zatrunajIke sAtha mere nagarameM AyA hai| usake pAsa zatrughnane rAjA satyavAnako zrIrAmabhakta jAnakara unakA zrIrAmake caraNoMkI sevA karanevAle hanumAnajI bhI hoMge, vizAla rAjya unhIMke putrako, jisakA nAma rukma thA, de jo kabhI bhI zrIraghunAthajIko apane manase nahIM bisaarte| diyaa| satyavAn hanumAnajIse milaneke pazcAt jahA~ zatrughna hai, jahA~ vAyunandana hanumAnjI hai tathA jahA~ zrIrAmasevaka subAhuse mile tathA aura bhI jitane rAmazrIrAmacandrajIke caraNakamaloMkI sevAmeM rahanevAle anya bhakta vahA~ padhAre the, una sabako hRdayase lagAkara unhoMne loga maujUda haiM, vahIM maiM bhI jAtA huuN|' unhoMne mantrIko apane-Apako kRtArtha maanaa| phira zatrughnajIke sAtha AjJA dI-'tuma samUce rAjyakA bahumUlya dhana lekara hokara ve mana-hI-mana bar3e prasanna hue| itanehImeM vIra zIghra hI mere sAtha aao| maiM zrIraghunAthajIke zreSTha puruSoM dvArA surakSita vaha azva dUra nikala gayA; ataH azvakI rakSA athavA zrIrAmacaraNoMkI sudurlabha sevA zUravIroMse ghire hue zatrughnajI bhI rAjA satyavAnko sAtha karaneke liye jaauuNgaa|' yaha kahakara ve sainikoMke sAtha lekara vahA~se cala diye| zatrughnake dvArA vidyunmAlI aura ugradaMSTrakA vadha tathA usake dvArA curAye hue azvakI prApti ___ zeSajI kahate haiM-munivara ! rathiyoMmeM zreSTha zatrughna cAroM orase gherakara khar3e the| una rAkSasoMke mukha dUSita Adi bahusaMkhyaka rAje-mahArAje karor3oM rathoMke sAtha cale evaM vikarAla the, dAr3heM lambI thIM aura AkRti bar3I jA rahe the, isI samaya usa mArgapara sahasA atyanta bhayAnaka thii| ve aise dikhAyI de rahe the, mAno zatrughnakI bhayaGkara andhakAra chA gayA; jisameM buddhimAn puruSoMko bhI senAko nigala jAneke liye taiyAra hoN| taba sainikoMne apane yA parAyekI pahacAna nahIM ho pAtI thii| tadanantara rAjAoMmeM zreSTha zatrughnase nivedana kiyA-rAjan ! eka pAtAlanivAsI vidyunmAlI nAmaka rAkSasa nizAcaroMke rAkSasane ghor3eko pakar3a liyA hai, aba Apako jaisA samudAyase ghirA huA vahA~ aayaa| vaha rAvaNakA hitaiSI ucita jAna par3e vaisA kiijiye|' unakI bAta sunakara suhRd thaa| usane ghor3eko curA liyaa| phira to do hI zatrughna atyanta roSameM bhara gaye aura bole- 'kauna aisA ar3Ike pazcAt vaha sArA andhakAra naSTa ho gyaa| AkAza parAkramI rAkSasa hai, jisane mere ghor3eko pakar3a rakhA hai?' svaccha dikhAyI dene lgaa| zatruna Adi vIroMne eka- phira ve mantrIse bole- 'mantrivara ! batAo, isa dUsarese pUchA-'ghor3A kahA~ hai?' usa azvarAjake rAkSasase lohA leneke liye kina-kina vIroMko niyukta viSayameM paraspara pUcha-tAcha karate hue ve saba loga kahane karanA cAhiye, jo usakA vadha karaneke liye utsAha lage-'azvamedhakA azva kahA~ hai? kisa durbuddhine rakhanevAle, atyanta zUra, mahAn zastra dhAraNa karanevAle usakA apaharaNa kiyA hai ?' ve isa prakAra kaha hI rahe tathA pradhAna astravettAoMmeM zreSTha ho|' the ki rAkSasarAja vidyunmAlI apane samasta yoddhAoMke sumatine kahA-hamArI senAmeM kumAra puSkala sAtha dikhAyI diyaa| usake yoddhA rathapara virAjamAna ho mahAn vIra, astra-zastroMke jJAtA aura zatruoMko tApa apane zauryase zobhA pA rahe the| vidyunmAlI svayaM eka denevAle haiM; ataH ye hI vijayake liye udyata ho yuddhameM zreSTha vimAnapara baiThA thA aura pradhAna-pradhAna rAkSasa use usa rAkSasako jItaneke liye jaayeN| inake sivA Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . ... [ saMkSipta pApurANa . . . . . . . lakSmInidhi, hanumAnjI tathA anya yoddhA bhI yuddhake kAmamohita zUdrako mohavaza brAhmaNoke sAtha samAgama liye prasthita ho| vIroMmeM agragaNya amAtya sumatike karanese lagatA hai| jisako sa~ghanese manuSya narakameM par3atA aisA kahanepara zatrughnane saMgrAma-kuzala vIra yoddhAoMse hai, jisakA sparza karanese raurava narakakI yAtanA bhoganI kahA-'saba prakArake astra-zastroMmeM pravINa puSkala par3atI hai, usa madirAkA jo puruSa jihvAke svAdake Adi jo-jo vIra yahA~ upasthita haiM, ve rAkSasako mAraneke vazIbhUta hokara lolupatAvaza pAna karatA hai, usako jo viSayameM mere sAmane koI pratijJA kreN|' pApa hotA hai vaha mujhe hI lage, yadi maiM zrIrAmajIkI puSkala bole-rAjan ! merI pratijJA suniye, maiM kRpAke balase apanI pratijJAko satya na kara sakU~ to apane parAkramake bharose saba logoMke sunate hue yaha nizcaya hI upayukta pApoMkA bhAgI houuN| adbhuta pratijJA kara rahA huuN| yadi maiM apane dhanuSase chUTe unake aisA kahanepara dUsare-dUsare mahAvIra yoddhAoMne hue bANoMkI tIkhI dhArase usa daityako mUrchita na kara AvezameM Akara apane-apane parAkramase zobhA pAnevAlI +-mukhapara bAla chitarAye yadi vaha dharatIpara na par3a bar3I-bar3I pratijJAe~ kiiN| usa samaya zatrughnane bhI una jAya, yadi unake mahAbalI sainika mere bANoMse chinna- yuddhavizArada vIroMko sAdhuvAda dekara unakI prazaMsA kI bhinna hokara dharAzAyI na ho jAye tathA yadi maiM apanI aura sabake dekhate-dekhate pratijJA karate hue kahAbAta sadhI karake na dikhA sakU~ to mujhe vahI pApa lage, 'vIro! aba maiM tumalogoMke sAmane apanI pratijJA batA jo viSNu aura zivameM tathA ziva aura zaktimeM bheda-dRSTi rahA huuN| yadi maiM usake mastakako apane sAyakoMse rakhanevAleko lagatA hai| zrIraghunAthajIke caraNa-kamaloMmeM kATakara, chinna-bhinna karake dhar3a aura vimAnase nIce merI nizcala bhakti hai, vahI merI kahI huI saba bAteM pRthvIpara na girA duuN| to Aja nizcaya hI mujhe vaha pApa satya kregii| lage, jo jhUThI gavAhI dene, suvarNa curAne aura brAhmaNakI __puSkalako pratijJA sunakara yuddha-kuzala hanumAnajIne nindA karanese lagatA hai|' / zrIrAmacandrajIke caraNoMkA smaraNa karate hue yaha zatrughnake ye vacana sunakara vIra-pUjita yoddhA kahane kalyANamaya vacana kahA-'yogIjana apane hRdayameM lage-'zrIraghunAthajIke anuja ! Apa dhanya haiN| Apake nitya-nirantara jinakA dhyAna kiyA karate haiM, devatA aura sivA dUsarA kauna aisI pratijJA kara sakatA hai| yaha duSTa asura bhI apanA mukuTamaNDita mastaka jhukAkara jinake rAkSasa kyA cIja hai ! isakA tuccha bala kisa ginatImeM caraNoMmeM praNAma karate haiM tathA bar3e-bar3e lokezvara jinakI hai! mahAmate ! Apa eka hI kSaNameM isakA nAza kara pUjA karate haiM, ve ayodhyAke adhinAyaka bhagavAn ddaaleNge|' aisA kahakara ve mahAvIra yoddhA astra-zastrose zrIrAmacandrajI mere svAmI hai| maiM unakA smaraNa karake jo susajjita ho gaye aura apanI pratijJA pUrI karaneke liye kucha kahatA hU~, vaha saba satya hogaa| rAjan ! apanI yuddhake maidAnameM usa rAkSasakI ora prasannatApUrvaka cle| icchAke anusAra calanevAle vimAnapara baiThA huA yaha vaha icchAnusAra calanevAle vimAnapara baiThA thaa| puSkala durbala evaM tuccha daitya kisa ginatImeM hai! zIghra AjJA Adi vIroMko upasthita dekha usa rAkSasane kahAdIjiye, maiM akelA hI ise mAra giraauuNgaa| rAjA 'are ! rAma kahA~ hai? mere sakhA rAvaNako mArakara vaha zrIraghunAthajI tathA mahArAnI janakakizorIkI kRpAse isa kahA~ calA gayA hai? Aja usako aura usake bhAIko pRthvIpara koI aisA kArya nahIM hai, jo mere liye kabhI bhI bhI mArakara una donoMke kaNThase nikalatI huI raktakI asAdhya ho| yadi merI kahI huI yaha bAta jhUThI ho to dhArAkA pAna karUMgA aura isa prakAra rAvaNa-vadhakA maiM tatkAla zrIrAmacandrajIkI bhaktise dUra ho jaauuN| yadi badalA cukaauuNgaa|' maiM apanI bAta jhUThI kara dUM, to mujhe vahI pApa lage, jo puSkalane kahA-durbuddhi nizAcara ! kyoM itanI Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrunake dvArA vidyunmAlI, upadaMSTrakA vadha, usake dvArA curAye hue avakI prApti . 470 ............................................................... ..................... zekhI baghAra rahA hai? acche yoddhA saMgrAmameM DIMga nahIM vimAnapara baiThe hue zatrupakSake yoddhA mahAn daityoMko hA~kate, apane astra-zastroMkI varSA karake parAkrama dikhAte nakhoMse vidIrNa karake mautake ghATa utArane lge| haiN| jinhoMne suhRda, senA aura savAriyoMsahita rAvaNakA kinhIMko pU~chase mAra DAlA, kinhIMko pairoMse kucala saMhAra kiyA hai, una bhagavAn zrIrAmake azvako lekara tU DAlA tathA kitanoMko unhoMne donoM hAthoMse cIra ddaalaa| kahA~ jA sakatA hai? jahA~-jahA~ vaha vimAna jAtA thA, vahIM-vahIM vAyu-nandana - zeSajI kahate haiM-yuddhame unmatta hokara hanumAnajI icchAnusAra rUpa dhAraNa karake prahAra karate hue lar3anevAle vIra puSkalako aisI bAte karate dekha hI dikhAyI dete the| isa prakAra jaba vimAnapara baiThe hue rAkSasarAja vidyunmAlIne unakI chAtIko lakSya karake bar3e bar3e-bar3e yoddhA vyAkula ho gaye taba daityarAja ugrardaSTrane vegase zaktikA prahAra kiyaa| use AtI dekha puSkalane hanumAnjIpara AkramaNa kiyaa| usa durbuddhine prajvalita teja dhAravAle tIkhe bANoMse usake Tukar3e-Tukar3e kara agnike samAna kAnti dhAraNa karanevAle atyanta tIkheM DAle tathA apane dhanuSapara bahuta-se bANoMkA sandhAna trizUlase unake Upara prahAra kiyA; parantu mahAbalI kiyA, jo bar3e hI tIkSNa aura manake samAna vegazAlI hanumAnajIne apane pAsa Aye hue usa trizUlako apane the| ve bANa rAkSasakI chAtImeM lagakara turaMta hI raktakI muMhameM le liyaa| yadyapi vaha sArA-sA-sArA lohekA banA dhArA bahAne lage; puSkalake bANaprahArase rAkSasapara moha huA thA, tathApi use dA~toMse cabAkara unhoMne cUrNa kara chA gayA, usake mastiSkameM cakkara Ane lagA tathA vaha DAlA tathA usa daityako kaI tamAce jar3a diye| unake aceta hokara apane kAmaga vimAnase dharatIpara gira pdd'aa| thappar3oMkI mAra khAkara rAkSasako bar3I pIr3A huI aura vidyunmAlIkA choTA bhAI ugrardaSTra vahA~ maujUda thaa| usane usane sampUrNa lokoMmeM bhaya utpanna karanevAlI mAyAkA apane bar3e bhAIko jaba girate dekhA to use pakar3a liyA prayoga kiyaa| usa samaya cAroM ora ghora andhakAra chA aura punaH vimAnake bhItara hI pahu~cA diyA; kyoMki gayA, jisameM koI bhI dikhAyI nahIM detA thaa| itane bar3e vimAnake bAhara use zatrukI orase aniSTa prApta honekI janasamudAyameM vahA~ apanA yA parAyA koI bhI kisIko AzaGkA thii| usane balavAnoMmeM zreSTha puSkalase bar3e roSake pahacAna nahIM pAtA thaa| cAroM ora naMge, kurUpa, ugra evaM sAtha kahA- 'durmate ! mere bhAIko girAkara aba tU kahA~ bhayaMkara daitya dikhAyI dete the| unake bAla bikhare hue the jaaygaa|' puSkalake netra bhI krodhase lAla ho uThe the| aura mukha vikarAla pratIta hote the| usa samaya saba loga ugradaMSTra uparyukta bAteM kaha hI rahA thA ki unhoMne dasa vyAkula ho gaye, sabako eka-dUsarese bhaya hone lgaa| bANoMse usa duSTako chAtImeM vegapUrvaka prahAra kiyaa| sabhI yaha samajhakara ki koI mahAn utpAta AyA huA unakI coTase vyathita hokara daityane eka jalatA huA hai, vahA~se bhAgane lge| taba mahAyazasvI zatrughnajI rathapara trizUla hAthameM liyA, jisase agnikI tIna zikhAe~ uTha baiThakara vahA~ Aye aura bhagavAn zrIrAmakA smaraNa karake rahI thiiN| mahAvIra puSkalake hRdayameM vaha bhayaGkara trizUla unhoMne apane dhanuSapara bANoMkA sandhAna kiyaa| ve bar3e lagA aura ve gaharI mUrchAko prApta ho rathapara gira pdd'e| parAkramI the| unhoMne mohanAstrake dvArA rAkSasI mAyAkA puSkalako mUrcchita jAnakara pavananandana hanumAnajI nAza kara diyA aura AkAzameM usa asurako lakSya mana-hI-mana krodhase asthira ho uThe aura usa rAkSasase karake bANoMkI bauchAra Arambha kara dii| usa samaya sArI bole-'durbuddhe ! maiM yuddhake liye upasthita hU~, mere rahate dizAe~ prakAzamaya ho gayIM, sUryake cAroM ora par3A huA tU kahA~ jA sakatA hai ? tU ghor3ekA cora hai aura sAmane gherA nivRtta ho gyaa| suvarNamaya paGkhase zobhA pAnevAle A gayA hai, ataH maiM lAtoMse mArakara tere prANa le luuNgaa|' lAkhoM bANa usa rAkSasake vimAnapara par3ane lge| kucha hI aisA kahakara hanumAnjI AkAzameM sthita ho gaye aura derame vaha vimAna TUTakara pRthvIpara gira pdd'aa| vaha itanA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa U~cA dikhAyI detA thA, mAno amarAvatIpurIkA eka bhAga zAnta kara diyaa| nizAcaroke chor3e hue sabhI bANa hI TUTakara bhUtalake eka sthAnameM par3A ho| taba usa vilIna ho gye| taba vidyunmAlIne krodhameM bharakara daityako bar3A krodha huA aura usane apane dhanuSapara zatrughnako mAraneke liye eka tIkSNa evaM bhayaGkara trizUla anekoM bANoMkA sandhAna kiyA tathA rAma-bhrAtA zatrughnako hAthameM liyaa| use zUla hAthame liye Ate dekha zatrughnane una bANoMkA nizAnA banAkara bar3I vikaTa garjanA kii| ardhacandrAkAra bANase usakI bhujA kATa ddaalii| phira zatrughna bar3e zaktizAlI the, unhoMne apane dhanuSapara kuNDaloMsahita usake mastakako bhI dhar3ase alaga kara vAyavyAstrakA prayoga kiyA, jo rAkSasoMko kaMpA denevAlA diyaa| bhAIkA mastaka kaTa gayA, yaha dekhakara pratApI thaa| usa akhakI mAra khAkara vyomacArI bhUta-betAla ugradaMSTrane zUravIroMdvArA sevita zatrughrako mukkese mAranA mastakake bAla chitarAye AkAzase pRthvIpara girate Arambha kiyaa| kintu zatrughnane kSurapa nAmaka sAyakase dikhAyI dene lge| rAma-bhrAtA zatrughnake usa astrako usakA bhI mastaka ur3A diyaa| tadanantara maranese bace hue dekhakara rAkSasa-kumArane apane dhanuSapara pAzupatAstrakA sabhI rAkSasa anAtha ho gaye; isaliye unhoMne zatrunake prayoga kiyaa| samasta vIroMkA vinAza karanevAle usa caraNoMmeM par3akara vaha yajJakA ghor3A unheM arpaNa kara diyaa| akhako cAroM ora phailate dekhakara usakA nivAraNa phira to vijayake upalakSyameM vINA jhaMkRta hone lgii| karaneke liye zatrughnane nArAyaNa nAmaka astra chodd'aa| saba ora zaGkha baja uThe tathA zUravIroMkA manohara nArAyaNAstrane eka hI kSaNameM zatrupakSake sabhI astroko vijayanAda sunAyI dene lgaa| zatrughna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azramapara jAnA, munikI Atma-kathAmeM rAmAyaNakA varNana aura ayodhyAmeM jAkara unakA zrIraghunAthajIke svarUpameM mila jAnA zeSajI kahate haiM-rAkSasoMdvArA apaharaNa kiye hue batAo, yaha pavitra Azrama kisakA hai?' ghor3eko pAkara puSkalasahita rAjA zatrughnako bar3A harSa sumatine kahA-mahArAja ! yahA~ eka zreSTha muni huaa| durjaya daitya vidyunmAlIke mAre jAnepara samasta rahate haiM, jo sampUrNa zAstroMke vidvAn hai; inakA darzana devatA nirbhaya ho gye| unheM bar3A sukha milaa| tadanantara karake hamalogoMke samasta pApa dhula jaayeNge| isaliye tuma zatrughnane usa uttama azvako chodd'aa| phira to vaha inheM praNAma karake inhIMse puucho| ye tumheM saba kucha batA uttara-dizAmeM bhramaNa karane lgaa| saba prakArake deNge| inakA nAma AraNyaka hai, ye zrIraghunAthajIke astra-zastroMmeM pravINa zreSTha rathI, ghur3asavAra aura paidala caraNoMke sevaka haiM tathA unake caraNakamaloMke makarandakA sipAhI usakI rakSAmeM niyukta the| ghUmatA-ghAmatA vaha AsvAdana karaneke liye sadA lolupa bane rahate haiN| inhoMne narmadAke taTapara jA pahuMcA, jahA~ bahuta-se RSi-maharSi bar3I ugra tapasyA kI hai aura ye samasta zAstroMke marmajJa hai| nivAsa karate haiN| narmadAkA jala aisA jAna par3atA thA, sumatikA yaha dharmayukta vacana sunakara zatrughnajI mAno pAnIke vyAjase nIla-ratnoMkA rasa hI dikhAyI de thor3e-se sevakoMko sAtha le munikA darzana karaneke liye rahA ho / vahA~ taTapara unhoMne eka purAnI parNazAlA dekhI, gye| pAsa jA una sabhI vIroMne vinItabhAvase mastaka jo palAzake pattoMse banI huI thI aura narmadAkI lahareM use jhukAkara tApasoMmeM zreSTha AraNyaka muniko namaskAra apane jalase sIMca rahI thIM / zatrughnajI sampUrNa dharma, artha, kiyaa| munine una saba logoMse pUchA-'Apaloga kahA~ karma aura kartavyake jJAnameM nipuNa the; unhoMne sarvajJa evaM ekatrita hue haiM tathA kaise yahA~ padhAre hai ? ye saba nItikuzala mantrI sumatise pUchA-'mantrivara ! bAteM spaSTarUpase btaaiye|' Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] -------------- * zatruna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azramapara jAnA sumatine kahA- mune! ye saba loga raghukula- zrIrAma smaraNa karanemAtra se sAre pApoMko dUra kara dete haiN| * pUrvakAlakI bAta hai, maiM tattvajJAnakI icchAse jJAnI gurukA anusandhAna karatA huA bahuta se tIrthoMmeM bhramaNa karatA rahA; kintu kisIne mujhe bhI tattvatkA upadeza nahIM diyaa| usI samaya eka dina bhAgyavaza mujhe lomaza muni mila gye| ve svargalokase tIrthayAtrAke liye Aye the| una maharSiko praNAma karake maiMne pUchA - 'svAmin! maiM isa adbhuta aura durlabha manuSya zarIrako pAkara bhayaGkara bhava-sAgarake pAra jAnA cAhatA hU~, aisI dazAmeM mujhe kyA karanA cAhiye ?' merI yaha bAta sunakara ve munizreSTha bole- 'vipravara! ekAgracitta hokara pUrNa zraddhAke sAtha suno, saMsAra-samudrase taraneke liye dAna, tIrtha, vrata, niyama, yama, yoga tathA yajJa Adi anekoM sAdhana haiN| ye sabhI svarga pradAna karanevAle haiM; kintu mahAbhAga ! maiM tumase eka parama gopanIya tattvakA varNana karatA hU~, jo saba pApoM kA nAza karanevAlA aura saMsAra sAgara se pAra utAranevAlA hai| nAstika aura zraddhAhIna puruSako isakA upadeza nahIM denA caahiye| nindaka, zaTha tathA bhaktise dveSa rakhanevAle puruSake liye bhI isa tattvatkA upadeza karanA manA hai jo kAma aura krodhase rahita ho, jisakA citta zAnta ho tathA jo bhagavAn zrIrAmakA bhakta ho usIke sAmane isa gUr3ha tattvakA varNana karanA caahiye| yaha samasta duHkhoMkA nAza karanevAlA sarvottama sAdhana hai| zrIrAmase bar3A koI devatA nahIM, zrIrAmase bar3hakara koI vrata nahIM, zrIrAmase bar3A koI yoga nahIM tathA zrIrAmase bar3hakara koI yajJa nahIM hai| zrIrAmakA smaraNa, japa aura pUjana karake manuSya parama padako prApta hotA hai| use isa loka aura paralokakI uttama samRddhi milatI hai| zrIraghunAthajI sampUrNa kAmanAoM aura phaloMke dAtA haiN| manake dvArA smaraNa aura dhyAna karanepara ve apanI uttama bhakti pradAna karate haiM, jo saMsAra-samudrase tAranevAlI hai| cANDAla bhI narezake azvakI rakSA kara rahe haiN| ve isa samaya saba sAmagriyoMse yukta azvamedha yajJakA anuSThAna karanevAle haiN| AraNyaka bole-saba sAmagriyoMko ekatrita karake bhA~ti-bhA~ti ke sundara yajJoMkA anuSThAna karanese kyA lAbha ? ve to atyanta alpa puNya pradAna karanevAle haiM tathA unase kSaNabhaGgura phalakI hI prApti hotI hai| sthira aizvaryapadako denevAle to ekamAtra ramAnAtha bhagavAn zrIraghuvIra hI haiN| jo loga una bhagavAnko chor3akara dUsarekI pUjA karate haiM, ve mUrkha haiN| jo manuSyoMke smaraNa karanemAtrase pahAr3a jaise pApoMkA bhI nAza kara DAlate haiM, una bhagavAnko chor3akara mUr3ha manuSya yoga yAga aura vrata Adike dvArA kleza uThAte haiN| sakAma puruSa athavA niSkAma yogI bhI jinakA apane hRdayameM cintana karate haiM tathA jo manuSyoMko mokSa pradAna karanevAle haiM, ve bhagavAn 479 * mUDho loko hariM tyaktvA krotynysmrcnm| raghuvIra ramAnArtha sthiraizvaryapadapradam // yo naraiH smRtamAtro'sau harate paapprvtm| taM muktvA vizyate mUDho yogayAgavratAdibhiH // sakAmaiyogibhirvApi cintyate kAmavarjitaiH / apavargaprade nRNAM smRtamAtrAkhilAghaham // (35 / 31-34) Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa zrIrAmakA smaraNa karake paramagatiko prApta kara letA hai| aSTamIke ardhacandrakI suSamA dhAraNa karatA hai / mastakapara phira tumhAre-jaise veda-zAstraparAyaNa puruSoMke liye to kAle-kAle dhuMgharAle keza zobhA pA rahe haiN| mukuTakI kahanA hI kyA hai ? yaha sampUrNa veda aura zAstroMkA rahasya maNiyoMse unakA mukha-maNDala udbhAsita ho rahA hai| haiM, jise maiMne tumapara prakaTa kara diyaa| aba jaisA tumhArA kAnoMmeM pahane hue makarAkAra kuNDala apane saundaryase vicAra ho, vaisA hI kroN| eka hI devatA haiM-zrIrAma, bhagavAnkI zobhA bar3hA rahe haiN| mUMgeke samAna sundara eka hI vrata hai-unakA pUjana, eka hI mantra hai- kAnti dhAraNa karanevAle lAla-lAla oTha bar3e manohara unakA nAma, tathA eka hI zAstra hai-unakI stuti / jAna par3ate hai| candramAkI kiraNoMse hor3a lagAnevAlI aMtaH tuma saba prakArase paramamanohara zrIrAmacandrajIkA dantapaGktiyoM tathA japA-puSpake samAna raMgavAlI jihvAke bhajana karo; isase tumhAre liye yaha mahAn saMsAra-sAgara kAraNa unake zrImukhakA saundarya aura bhI bar3ha gayA hai| gAyake khurake samAna tuccha ho jaaygaa|'* zaGkhake AkAravAlA kamanIya kaNTha, jisameM Rk Adi maharSi lomazakA vacana sunakara maiMne punaH prazna cAroM veda tathA sampUrNa zAstra nivAsa karate haiM, unake kiyA-'munivara ! manuSyoMko bhagavAn zrIrAmakA dhyAna zrIvigrahako suzobhita kara rahA hai| zrIraghunAthajI siMhake aura pUjana kaise karanA cAhiye?' yaha sunakara unhoMne samAna U~ce aura mAMsala kaMdhevAle haiN| ve keyUra evaM svayaM zrIrAmakA dhyAna karate hue mujhe saba bAteM kar3oMse vibhUSita vizAla bhujAe~ dhAraNa kiye hue haiN| batAyoM-'sAdhakako isa prakAra dhyAna karanA cAhiye; unakI donoM bAheM aMgUThImeM jar3e hue hIrekI zobhAse ramaNIya ayodhyA nagarI parama citra-vicitra maNDapoMse dedIpyamAna aura ghuTanoMtaka laMbI haiN| vistRta vakSaHsthala zobhA pA rahI hai| usake bhItara eka kalpavRkSa hai, jisake lakSmIke nivAsase zobhA pA rahA hai| zrIvatsa Adi mUlabhAgameM parama manohara siMhAsana virAjamAna hai| vaha cihnoMse aGkita honeke kAraNa bhagavAn atyanta manohara siMhAsana bahumUlya marakata-maNi, suvarNa tathA nIlamaNi jAna par3ate haiN| mahAn udara, gaharI nAbhi tathA sundara Adise suzobhita hai aura apanI kAntise gahana kaTibhAga unakI zobhA bar3hAte haiN| ratnoMkI banI huI andhakArakA nAza kara rahA hai| vaha saba prakArakI karadhanIke kAraNa zrIaGgoMkI suSamA bahuta bar3ha gayI hai| manobhilaSita samRddhiyoMko denevAlA hai| usake Upara nirmala Uru aura sundara ghuTane bhI saundaryavRddhimeM sahAyaka bhaktoMkA mana mohanevAle zrIraghunAthajI baiThe hue haiN| unakA ho rahe haiN| bhagavAnke caraNa, jinakA yogIloga dhyAna divya vigraha dUrvAdalake samAna zyAma hai, jo devarAja karate haiM, bar3e komala haiN| unake talavemeM vajra, aGkaza indrake dvArA pUjita hotA hai| bhagavAnkA sundara mukha aura yava AdikI uttama rekhAe~ haiN| una yugala caraNoMse apanI zobhAse rAkAke pUrNa candrakI kamanIya kAntiko zrIraghunAthajIke vigrahakI bar3I zobhA ho rahI hai| bhI tiraskRta kara rahA hai| unakA tejasvI lalATa 'isa prakAra dhyAna aura smaraNa karake tuma saMsAra * rAmAnAsti paro devo rAmAnAsti paraM vratam / na hi rAmAtparo yogo na hi rAmAtparo makhaH // taM smRtvA caiva japtvA ca pUjayitvA naraH padam / prApnotiH paramAmRddhimaihikAmuSNikI tathA // saMsmRto manasA dhyAtaH sarvakAmaphalapadaH / dadAti paramA bhakti saMsArAmbhodhitAriNIm // bhrapAko'pi hi saMsmRtya rAmaM yAti pagaM gatim |ye vedazAsvaniratAstvAdazAstatra kiM punaH / / sarveSA vedazAstrANAM rahasya te prkaashitm| samAcara tathA tvaM vai yathA syAte mniissitm|| eko devo rAmacandro vatamekaM tadarcanam / mantro'pyakA tannAma zAstraM taddhayava tatstutiH // tasmAtsarvAtpanA rAmacandra bhaja manoharam / yathA goSpadavatuScho bhavetsasArasAgaraH // (35446-52) * ayodhyAnagare ramye citramaNDapazobhite / dhyAyetkalpatarArmUla srvkaamsmRddhidm|| Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * zatrughna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azcamapara jAnA * 481 sAgarase tara joge| jo manuSya pratidina candana Adi hAdinI zakti lakSmI bhI avatIrNa huii| pUrvakAlameM sAmagriyoMse icchAnusAra zrIrAmacandrajIkA pUjana karatA hai, tretAyuga Anepara sUryavaMzameM zrIraghunAthajIkA pUrNAvatAra use ihaloka aura paralokako uttama samRddhi prApta hotI huaa| unakI zrIrAmake nAmase prasiddhi huii| zrIrAmake hai, tumane zrIrAmake dhyAnakA prakAra pUchA thA / so maiMne tumheM netra kamalake samAna zobhAyamAna the| lakSmaNa sadA unake batA diyaa| isake anusAra dhyAna karake bhavasAgarake pAra sAtha rahate the| dhIre-dhIre unhoMne yauvanameM praveza kiyaa| ho jaao|' tatpazcAt pitAkI AjJAse donoM bhAI-zrIrAma aura AraNyakane kahA-munizreSTha ! maiM Apase punaH lakSmaNa maharSi vizvAmitrake anugAmI hue| rAjA kucha prazna karatA hU~, mujhe unakA uttara diijiye| mahAmate! dazarathane yajJakI rakSAke liye apane donoM kumAroMko gurujana apane sevakapara kRpA karake unheM saba bAteM batA vizvAmitrake arpaNa kara diyA thaa| ve donoM bhAI dete haiN| mahAbhAga ! Apa pratidina jinakA dhyAna karate haiM jitendriya, dhanurdhara aura vIra the| mArgameM jAte samaya unheM ve zrIrAma kauna haiM tathA unake caritra kauna-kauna se haiM? bhayaGkara vanake bhItara tAr3akA nAmakI rAkSasI milii| yaha batAnekI kRpA kojiye| dvijazreSTha ! zrIrAmane usane unake rAstemeM vighna ddaalaa| taba maharSi vizvAmitrakI kisaliye avatAra liyA thA? ve kyoM manuSyazarIrameM AjJAse raghukulabhUSaNa zrIrAmacandrajIne tAr3akAko prakaTa hue the? Apa merA sandeha nivAraNa karaneke liye paraloka bheja diyaa| gautama-patnI ahalyA, jo indrake saba bAtoMko zIghra btaaiye| sAtha samparka karaneke kAraNa patthara ho gayI thI, zrIrAmake _ munike parama kalyANamaya vacana sunakara maharSi caraNa-sparzase punaH apane svarUpako prApta ho gyii| lomazane zrIrAmacandrajIke adbhuta caritrakA varNana kiyaa| vizvAmitrakA yajJa prArambha honepara zrIraghunAthajIne apane ve bole-'yogezvaroMke Izvara bhagavAnne sampUrNa lokoMko zreSTha bANoMse mArIcako ghAyala kiyA aura subAhuko mAra duHkhI jAnakara saMsArameM apanI kIrti phailAnekA vicAra ddaalaa| tadanantara rAjA janakake bhavanameM rakhe hue kiyaa| aisA karanekA uddezya yaha thA ki jagatke manuSya zaGkarajIke dhanuSako todd'aa| usa samaya zrIrAmacandrajIkI merI kIrtikA gAna karake ghora saMsArase tara jaayeNge| yaha avasthA paMdraha varSakI thii| unhoMne chaH varSakI samajhakara bhaktoMkA mana lubhAnevAle dayAsAgara bhagavAnne avasthAvAlI mithilezakumArI sItAko, jo parama sundarI cAra vigrahoMmeM avatAra dhAraNa kiyaa| sAtha hI unakI aura ayonijA thI, vaivAhika vidhike anusAra grahaNa ___mhaamrktsvrnnniilrtnaadishobhitm|| siMhAsanaM cittaharaM kAtyA tAmisanAzanam / tatropari samAsInaM raghurAja manoramam / / dUrvAdalazyAmatanuM devaM devendrapUjitam / rAkAyAM puurnnshiitaaNshukaantidhikaarivtrinnm|| assttmiicndrshklsmbhaalaadhidhaarinnm| nIlakuntalazobhAkya kirITamaNiraJjitam // makarAkArasaundaryakuNDalAbhyAM viraajitm|| vidrumaprabhasatkAtiradacchadavirAjitam / tArApatikarAkAradvijarAjisuzobhitam |jpaapusspaabhyaa mAdhvyA jilayA shobhitaannm|| yasyAM vasanti nigamA RgAdyAH zAstrasaMyutAH / kambukAntidharaprIvAzobhayA smlngktm|| siMhavadukhako skandhau mAMsalau bibhrataM varam / bAhU dadhAnaM dIrghAGganai keyUrakaTakAGkitau // mudrikAhIrazobhAbhirbhUSitau jAnulambinau / vakSo dadhAnaM vipulaM lakSmIvAsena zobhitam // zrIvatsAdivicitrAbairaGkitaM sumnohrm| mahodaraM mahAnAbhiM zubhakaTyA virAjitam / kAzcayA vai maNimayyA ca vizeSeNa shriyaanvitm| UrubhyAM vimalAbhyAM ca jAnubhyAM zobhitaM zriyA // .. . caraNAbhyAM vajrarekhAyayAGkazasurekhayA / yutAbhyAM yogidhyeyAbhyA komalAbhyAM virAjitam // (35 / 57-68) Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 * arcayasva hayIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa kiyaa| isake bAda zrIrAmacandrajI bAraha varSAtaka sItAke ve laGkApurIke bhItara sItAkI khoja karate rhe| rAtrike sAtha rahe / sattAIsaveM varSakI unameM unheM yuvarAja banAnekI antima bhAgameM hanumAnjIko sItAkA darzana huaa| taiyArI huii| isI bIcameM rAnI kaikeyIne rAjA dazarathase do dvAdazIke dina ve zizapA nAmaka vRkSapara baiThe rhe| usI vara maaNge| unameMse ekake dvArA unhoMne yaha icchA prakaTa dina rAtameM jAnakIjIko vizvAsa dilAneke liye unhoMne kI ki 'zrIrAma mastakapara jaTA dhAraNa karake caudaha zrIrAmacandrajIkI kathA sunaayii| phira trayodazIko akSa varSoMtaka vanameM rheN|' tathA dUsare varake dvArA yaha mA~gA ki Adike sAtha unakA yuddha huaa| caturdazIke dina 'mere putra bharata yuvarAja banAye jAyeM', rAjA dazarathane indrajitne Akara brahmAstrase unheM bA~dha liyaa| isake zrIrAmako vanavAsa de diyaa| zrIrAmacandrajI tIna rAtritaka bAda unakI pU~chameM Aga lagA dI gayI aura usI Agake kevala jala pIkara rahe, cauthe dina unhoMne phalAhAra kiyA dvArA unhoMne laGkApurIko jalA ddaalaa| pUrNimAko ve punaH aura pA~caveM dina citrakUTapara pahu~cakara apane liye mahendra parvatapara A gye| phira mArgazIrSa kRSNapakSako rahanekA sthAna bnaayaa| [isa prakAra vahA~ bAraha varSa bIta pratipadAse lekara pA~ca dina unhoMne mArgameM bitaaye| chaThe gye|] tadanantara terahaveM varSake ArambhameM ve paJcavaTImeM dina madhuvanameM pahu~cakara usakA vidhvaMsa kiyA aura jAkara rahane lge| mahAmune ! vahA~ zrIrAmane [lakSmaNake saptamIko zrIrAmacandrajIke pAsa pahuMcakara sItAjIkA dvArA] zUrpaNakhA nAmakI rAkSasIko [usakI nAka diyA huA cihna unheM arpaNa kiyA tathA vahA~kA sArA kaTAkara] kurUpa banA diyaa| tatpazcAt ve jAnakIke samAcAra kaha sunaayaa| tatpazcAt aSTamIko uttarAsAtha vanameM vicaraNa karane lge| isI bIcameM apane phAlgunI nakSatra aura vijaya nAmaka muhUrtameM dopaharake pApoMkA phala udaya honepara dasa mastakoMvAlA rAkSasarAja samaya zrIraghunAthajIkA laGkAke liye prasthAna huaa| rAvaNa sItAko hara le jAneke liye vahA~ AyA aura mAgha zrIrAmacandrajI yaha pratijJA karake ki 'maiM samudrako kRSNA aSTamIko vRnda nAmaka muhUrtameM, jaba ki zrIrAma lA~dhakara rAkSasarAja rAvaNakA vadha karU~gA', dakSiNa aura lakSmaNa Azramapara nahIM the, unheM hara le gyaa| dizAko ora cle| usa samaya sugrIva unake sahAyaka usake dvArA apaharaNa honepara devI sItA kurarIkI bhA~ti hue| sAta dinoMke bAda samudrake taTapara pahuMcakara unhoMne vilApa karane lagIM-'hA rAma ! hA rAma ! mujhe rAkSasa senAko tthhraayaa| pauSa-zuklA pratipadAse lekara harakara liye jA rahA hai, merI rakSA karo, rakSA kro|' tRtIyAtaka zrIraghunAthajI senAsahita samudra-taTapara Tike rAvaNa kAmake adhIna hokara janakakizorI sItAko liye rhe| caturthIko vibhISaNa Akara unase mile| phira jA rahA thaa| itanehImeM pakSirAja jaTAyu vahA~ A phuNce| pazamIko samudra pAra karaneke viSayameM vicAra huaa| unhoMne rAkSasarAja rAvaNake sAtha yuddha kiyA, kintu svayaM isake bAda zrIrAmane cAra dinoMtaka anazana kiyaa| phira hI usake hAthase mAre jAkara dharatIpara gira pdd'e| isake samudrase vara milA aura usane pAra jAnekA upAya bhI bAda dasaveM mahInemeM agahana' zuklA navamIke dina dikhA diyaa| tadanantara dazamIko setu bA~dhanekA kArya sampAtine vAnaroMko isa bAtakI sUcanA dI ki 'sItA Arambha hokara trayodazIko samApta huaa| caturdazIko devI rAvaNake bhavanameM nivAsa kara rahI haiN| zrIrAmane suvela parvatapara apanI senAko tthhraayaa| phira ekAdazIko hanumAnajI mahendra parvatase pUrNimAse dvitIyAtaka tIna dinoMmeM sArI senA samudrake pAra uchalakara sau yojana caur3A samudra lA~gha gye| usa rAtameM huii| samudra pAra karake lakSmaNasahita zrIrAmane vAnararAjakI 1-yaha gaNanA zuklapakSase mahInekA Arambha mAnakara kI gayI hai; ataH yahA~ agahana zukAkA artha yahA~kI pracalita gaNanAke anusAra kArtika zurUpakSa samajhanA cAhiye / tathA isI prakAra Age batAyI jAnevAlI anya tithiyoMko bhI jAnanA caahiye| Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . zatruna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azramapara jAnA . 483 . . . . . . . . .. senA sAtha le sItAke liye laGkApurIko cAroM orase ghera atikAyakA vadha huaa| aSTamIse dvAdazItaka pA~ca liyaa| tRtIyAse dazamIparyanta ATha dinoMtaka senAkA dinoMmeM nikumbha aura kumbha mautake ghATa utAre gye| usake gherA par3A rhaa| ekAdazIke dina zuka aura sAraNa senAmeM bAda tIna dinoMmeM makarAkSakA vadha huaa| phAlguna kRSNa ghusa Aye the| pauSa-kRSNa dvAdazIko zArdUlake dvArA dvitIyAke dina indrajitne lakSmaNapara vijaya paayii| phira vAnara-senAkI gaNanA huii| sAtha hI usane pradhAna-pradhAna tRtIyAse saptamItaka pA~ca dina lakSmaNake liye davA vAnaroMkI zaktikA bhI varNana kiyaa| zatrusenAkI saMkhyA Adike pravandhameM vyaya rahaneke kAraNa zrIrAmane yuddhako jAnakara rAvaNane trayodazIse amAvAsyAparyanta tIna baMda rkhaa| tadanantara trayodazIparyanta pA~ca dinoMtaka yuddha dinoMtaka laGkApurImeM apane sainikoMko yuddhake liye karake lakSmaNane vikhyAta balazAlI indrajitko yuddhameM utsAhita kiyaa| mAgha-zukla pratipadAko aGgada dUta mAra ddaalaa| caturdazIko dazagrIva rAvaNane yajJakI dIkSA banakara rAvaNake darabArameM gye| udhara rAvaNane mAyAke lI aura yuddhako sthagita rkhaa| phira amAvAsyAke dina dvArA sItAko, unake patike kaTe hue mastaka AdikA vaha yuddhake liye prasthita huaa| caitra zukla pratipadAse darzana kraayaa| mAghakI dvitIyAse lekara aSTamIparyanta lekara paJcamItaka rAvaNa yuddha karatA rahA; usameM pA~ca sAta dinoMtaka rAkSasoM aura vAnaroMmeM ghamAsAna yuddha hotA dinoMke bhItara bahuta-se rAkSasoMkA vinAza huaa| SaSThIse rahA / mAgha zuklA navamIko rAtrike samaya indrajitne yuddhame aSTamItaka mahApArzva Adi rAkSasa mAre gye| caitra zukla zrIrAma aura lakSmaNako nAga-pAzase bA~dha liyaa| isase navamIke dina lakSmaNajIko zakti lgii| taba zrIrAmane pradhAna-pradhAna vAnara jaba saba orase vyAkula aura krodhameM bharakara dazazIzako mAra bhgaayaa| phira aJjanAutsAhahIna ho gaye to dazamIko nAga-pAzakA nAza nandana hanumAnajI lakSmaNakI cikitsAke liye droNa parvata karaneke liye vAyudevane zrIrAmacandrajIke kAnameM garur3ake uThA lAye / dazamIke dina zrIrAmacandrajIne bhayaGkara yuddha mantrakA japa aura unake svarUpakA dhyAna batA diyaa| kiyA, jisameM asaMkhya rAkSasoMkA saMhAra huaa| aisA karanese ekAdazIko garur3ajIkA Agamana huaa| ekAdazIke dina indrake bheje hue mAtali nAmaka sArathi phira dvAdazIko zrIrAmacandrajIke hAthase dhUmrAkSakA vadha zrIrAmacandrajIke liye ratha le Aye aura use yuddhakSetrameM huaa| trayodazIko bhI unhIMke dvArA kampana nAmakA bhaktipUrvaka unhoMne zrIraghunAthajIko arpaNa kiyaa| rAkSasa yuddhameM mArA gyaa| mAgha zukla caturdazIse kRSNa tadanantara zrIrAmacandrajI caitra zukla dvAdazIse kRSNapakSakI pakSakI pratipadAtaka tIna dinameM nIlake dvArA prahastakA caturdazItaka aThAraha dina roSapUrvaka yuddha karate rhe| vadha huaa| mAgha kRSNa dvitIyAse caturthIparyanta tIna antatogatvA usa dvairathayuddhameM rAmane rAvaNakA vadha kiyaa| dinoMtaka tumula yuddha karake zrIrAmane rAvaNako raNabhUmise usa tumula saMgrAmameM zrIraghunAthajIne hI vijaya prApta kii| bhagA diyaa| paJcamIse aSTamItaka cAra dinoMmeM rAvaNane mAgha zukla dvitIyAse lekara caitrakRSNa caturdazItaka satAsI kumbhakarNako jagAyA aura jAganepara usane AhAra grahaNa dina hote haiM, inake bhItara kevala paMdraha dina yuddha baMda kiyaa| phira navamIse caturdazIparyanta chaH dinoMtaka yuddha rhaa| zeSa bahattara dinoMtaka saMgrAma calatA rhaa| rAvaNa karake zrIrAmane kumbhakarNakA vadha kiyaa| usane bahuta-se Adi rAkSasoMkA dAhasaMskAra amAvAsyAke dina huaa| vAnaroMko bhakSaNa kara liyA thaa| amAvAsyAke dina vaizAkha zukla pratipadAko zrIrAmacandrajI yuddhabhUmimeM hI kumbhakarNakI mRtyuke zokase rAvaNane yuddhako baMda rkhaa| Thahare rhe| dvitIyAko laGkAke rAjyapara vibhISaNakA usane apanI senA pIche haTA lii| phAlguna zukla abhiSeka kiyA gayA / tRtIyAko sItAjIkI agniparIkSA pratipadAse caturthItaka cAra dinoMke bhItara visatantu Adi huI aura devatAoMse vara milaa| isa prakAra lakSmaNake pA~ca rAkSasa mAre gye| paJcamIse saptamItakake yuddhameM bar3e bhAI zrIrAmane laGkApati rAvaNako thor3e hI dinoMmeM Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta padmapurANa . . . . . mArakara paramapavitra janakakizorI sItAko grahaNa kiyA, prasAdase maiM unake caraNakamaloMko bhI prApta kruuNgaa|' jinheM rAkSasane bahuta kaSTa pahu~cAyA thaa| jAnakIjIko aisA kahakara maiMne munIzvarako praNAma kiyaa| tatpazcAt ve pAkara zrIrAmacandrajIko bar3I prasannatA huI aura ve laGkAse cale gye| unhIMkI kRpAse mujhe zrIrAmacandrajIke lautte| vaizAkha zukla caturthIko puSpakavimAnapara ArUr3ha caraNoMkI pUjana-vidhi bhI prApta huI hai| tabase maiM sadA hI hokara ve AkAzamArgase punaH ayodhyApurIkI ora cle| zrIrAmake caraNoMkA cintana karatA hU~ tathA Alasya vaizAkha zukla paJcamIko bhagavAn zrIrAma apane chor3akara bArambAra unhIMke caritrakA gAna karatA rahatA huuN| dala-balake sAtha bharadvAjamunike Azramapara Aye aura unake guNoMkA gAna mere cittako lubhAye rahatA hai| maiM caudahavA~ varSa pUrNa honepara SaSThIko nandigrAmameM jAkara usake dvArA dUsare logoMko bhI pavitra kiyA karatA hU~ tathA bharatase mile| phira saptamIko ayodhyApurImeM munike vacanoMkA bArambAra smaraNa karake bhagavat-darzanakI zrIraghunAthajIkA rAjyAbhiSeka huaa| mithilezakumArI utkaNThAse pulakita ho uThatA huuN| isa pRthvIpara maiM dhanya sItAko adhika dinoMtaka rAmase alaga hokara rAvaNake haiM kRtakRtya hU~ aura parama saubhAgyazAlI hU~; kyoMki mere yahA~ rahanA par3A thaa| bayAlisaveM varSakI upameM hRdayameM zrIrAmacandrajIke caraNakamaloMko dekhanekI jo zrIrAmacandrajIne rAjya grahaNa kiyA, usa samaya sItAkI abhilASA hai, vaha nizcaya hI pUrNa hogii| ataH saba avasthA taitIsa varSakI thii| rAvaNakA saMhAra karanevAle prakArase parama manohara zrIrAmacandrajIkA hI bhajana karanA bhagavAn zrIrAma caudaha varSeki bAda punaH apanI purI caahiye| saMsAra-samudrake pAra jAnekI icchAse saba ayodhyAmeM praviSTa hokara bar3e prasanna hue| tatpazcAt ve logoMko zrIraghunAthajIkI hI vandanA karanI caahiye|* bhAiyoMke sAtha rAjyakArya dekhane lge| zrIraghunAthajIke rAjya karate samaya hI agastyajI, jo eka acche vaktA haiM tathA jinakI utpatti kumbhase huI hai, unake pAsa pdhaareNge| unake kahanese zrIraghunAthajI azvamedha yajJakA anuSThAna kreNge| suvrata ! bhagavAnkA vaha yajJasambandhI azva tumhAre Azramapara AvegA tathA usakI rakSA karanevAle yoddhA bhI bar3e harSake sAtha tumhAre Azramapara pdhaareNge| unake sAmane tuma zrIrAmacandrajIkI manohara kathA sunAoge tathA unhIM logoMke sAtha ayodhyApurIko bhI jaaoge| dvijazreSTha ! ayodhyAmeM kamalanayana zrIrAmakA darzana karake tuma tatkAla hI saMsArasAgarase pAra ho jaaoge|' munizreSTha lomaza sarvajJa haiM; unhoMne mujhase uparyukta bAteM kahakara pUchA-'AraNyaka! tumheM apane kalyANake liye aura kyA pUchanA hai?' taba maiMne unase kahA-'maharSe ! ApakI kRpAse mujhe bhagavAn zrIrAmake adbhuta caritrakA pUrNa jJAna ho gyaa| aba ApahIke * dhanyo'haM kRtakRtyo'haM sabhAmyo'haM mahItale / rAmacandrapadAmbhojadidRkSA me bhaviSyati // tasmAtsarvAtmanA rAmo bhajanIyo manoharaH / vandanIyo hi sarveSAM saMsArAbdhititIrSayA / / (36 / 89-90) Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . zatrughna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azramapara jAnA . 485 .............. acchA, aba tumaloga batAo, kisaliye yahA~ Aye khar3A huuN| munIzvara ! mujhe zrIraghunAthajIke dAsakI ho? kauna dharmAtmA rAjA azvamedha nAmaka mahAn yajJakA caraNa-dhUli smjhiye|' hanumAnajI zrIrAmabhakta honeke anuSThAna kara rahA hai? ye saba bAteM yahA~ batalAkara kAraNa atyanta zobhA pA rahe the| unakI uparyukta bAteM azvakI rakSAke liye jAo aura zrIraghunAthajIke sunakara AraNyaka muniko bar3A harSa huA aura unhoMne caraNoMkA nirantara smaraNa karate rho| hanumAnjIko hRdayase lagA liyaa| donoMke hRdayase AraNyaka munike ye vacana sunakara saba logoMko premako dhArA phUTakara baha rahI thii| donoM hI Anandabar3A vismaya huaa| ve zrIraghunAthajIkA smaraNa karate hue sudhAmeM nimagna hokara zithila evaM citralikhita-se pratIta unase bole-'brahmarSivara! isa samaya ApakA darzana ho rahe the| zrIraghunAthajIke caraNakamaloMke premase donoMkA pAkara hama saba loga pavitra ho gaye; kyoMki Apa hI mAnasa bharA huA thaa| ataH donoM hI baiThakara ApasameM zrIrAmacandrajIkI kathA sunAkara yahA~ saba logoMko pavitra bhagavAnakI manohAriNI kathAe~ kahane lge| munizreSTha karate rahate haiN| Apane hamalogoMse jo kucha pUchA hai, vaha AraNyaka zrIrAmake caraNoMkA dhyAna kara rahe the| saba hama batA rahe haiN| Apa hamAre yathArtha vacanako zravaNa hanumAnjIne unase yaha manohara vacana kahA--'maharSe ! ye kreN| maharSi agastyajIke kahanese bhagavAn zrIrAma hI zrIraghunAthajIke bhrAtA mahAvIra zatrughna Apako praNAma kara saba sAmagrI ekatrita karake azvamedhayajJakA anuSThAna kara rahe haiN| ye uddhaTa vIroMse sevita bharatakumAra puSkala bhI rahe haiN| unhIMkA yajJasambandhI azva yahA~ AyA hai aura Apake caraNoMmeM zIza jhukAte haiM tathA idharakI ora jo usIkI rakSA karate hue hama saba loga bhI azvake sAtha ye mahAn balI aura aneka guNoMse vibhUSita sajjana khar3e hI Apake Azramapara A pahuMce haiN| mahAmate ! yahI haiM, inheM zrIraghunAthajIke mantrI smjhiye| atyanta bhayaGkara hamArA vRttAnta hai; aupa ise hRdayaGgama kreN|' yoddhA mahAyazasvI rAjA subAhu bhI Apako praNAma karate rasAyanake samAna manako priya laganevAlA yaha uttama haiN| ye zrIrAmacandrajIke caraNakamaloMkA makaranda pAna vacana sunakara rAma-bhakta brAhmaNa AraNyaka muniko bar3A karanevAle madhukara hai| ye rAjA sumada haiM, jinheM harSa huaa| ve kahane lage-'Aja mere manoratharUpI pArvatIjIne zrIraghunAthajIke caraNoMkI bhakti pradAna kI hai, vRkSameM phala A gayA, vaha uttama zobhAse sampanna ho jisase ye saMsAra-samudrake pAra ho cuke hai; ye bhI Apake gyaa| merI mAtAne jisake liye mujhe utpanna kiyA thA, caraNoMmeM namaskAra karate haiN| jinhoMne apane sevakake vaha zubha uddezya.Aja pUrA ho gyaa| Ajataka haviSyake mukhase zrIrAmacandrajIke azvako AyA huA sunakara dvArA maiMne jo havana kiyA hai, usa agnihotrakA phala Aja apanA sArA rAjya hI bhagavAnako samarpaNa kara diyA hai, mujhe mila gayA; kyoMki aba maiM zrIrAmacandrajIke ve rAjA satyavAn bhI pRthvIpara mAthA Tekakara Apake yugala-caraNAravindoMkA darzana kruuNgaa| ahA ! jinakA caraNoMmeM praNAma karate haiN|' maiM pratidina apane hRdayameM dhyAna karatA thA, ve manohara hanumAnjIke ye vacana sunakara AraNyaka munine bar3e rUpadhArI ayodhyAnAtha bhagavAn zrIrAma nizcaya hI mere Adarake sAtha sabako hadayase lagAyA aura phala-mUla netroMke samakSa hokara darzana deNge| hanumAnajI mujhe hRdayase Adike dvArA sabakA svAgata-satkAra kiyaa| phira zatrughna lagAkara merI kuzala puuchege| ve saMtoMke ziromaNi haiM; merI Adi saba logoMne bar3I prasannatAke sAtha maharSike bhakti dekhakara unheM bar3A santoSa hogaa|' AraNyaka Azramapara nivAsa kiyaa| prAtaHkAla narmadAmeM nityakarma munike ye vacana sunakara kapizreSTha hanumAnjIne unake donoM karake ve mahAn udyogI sainika Age jAneko udyata hue| caraNa pakar3a liye aura kahA-'brahmarSe ! maiM hI hanumAn zatrughne AraNyaka muniko pAlakIpara biThAkara apane hU~, svAmin ! maiM ApakA sevaka haiM aura Apake sAmane sevakoMdvArA unheM zrIraghunAthajIkI nivAsabhUta ayodhyA Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 . . arvayastha hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa purIko pahu~cavA diyaa| sUryavaMzI rAjAoMne jise apanA . zrIrAmacandrajI bhI apane tejase jAjvalyamAna nivAsa sthAna banAyA thA, usa avadhapurIko dUrase hI tapomUrti vipravara AraNyaka muniko AyA dekha unake dekhakara AraNyaka muni savArIse utara par3e aura svAgatake liye uThakara khar3e ho gye| ve bar3I derataka zrIrAmacandrajIke darzanakI icchAse paidala hI calane lge| unake caraNoMmeM mastaka jhukAye rhe| devatA aura asura jana-samudAyase zobhA pAnevAlI usa ramaNIya nagarImeM apanI mukuTa-maNiyoMse jinake yugala-caraNoMkI AratI pahu~cakara unake manameM zrIrAmako dekhaneke liye hajAra- utArate haiM, ve hI prabhu zrIraghunAthajI munike pairoMpara par3akara hajAra abhilASAe~ utpanna huii| thor3I hI derameM vahA~ kahane lage-'brAhmaNadeva ! Aja Apane mere zarIrako yajJamaNDapase suzobhita sarayUke pAvana taTapara unheM pavitra kara diyaa|' brAhmaNoMmeM zreSTha mahAtapasvI AraNyaka zrIrAmacandrajIkI jhA~kI huii| bhagavAnkA zrIvigraha munine rAjAoMke ziromaNi zrIrAmacandrajIko caraNoMmeM dUrvAdalake samAna zyAmasundara dikhAyI detA thaa| unake par3A dekha unakA hAtha pakar3akara uThAyA aura apane netra khile hue kamalake samAna zobhA pA rahe the| ve apane priyatama prabhuko chAtIse lagA liyaa| kausalyAnandana kaTibhAgameM mRgazRGga dhAraNa kiye hue the| vyAsa' Adi zrIrAmane brAhmaNako maNinirmita U~ce Asanapara biThAyA maharSi unheM gherakara virAjamAna the aura bahuta-se zUravIra aura svayaM hI jala lekara unake donoM paira dhoye| phira unakI sevAmeM upasthita the| unake donoM pArzvabhAgoMmeM bharata caraNodaka lekara bhagavAnne use apane mastakapara car3hAyA aura sumitrAnandana lakSmaNa khar3e the tathA zrIraghunAthajI aura kahA-'Aja maiM apane kuTumba aura sevakoMsahita dInajanoMko muMhamAMgA dAna de rahe the| pavitra ho gyaa|' tatpazcAt devAdhidevoMse sevita bhagavAnkA darzana karake AraNyaka munine apaneko zrIraghunAthajIne munike lalATameM candana lagAyA aura unheM kRtArtha mAnA / ve kahane lage-'Aja mere netra saphala ho dUdha denevAlI gau dAna kii| phira manohara vacanoMmeM gaye, kyoMki ye zrIrAmacandrajIkA darzana kara rahe haiN| maiMne kahA-'svAmin ! maiM azvamedhayajJa kara rahA huuN| Apake jo sampUrNa zAstroMkA jJAna prApta kiyA thA, vaha Aja caraNa yahA~ A gaye, isase aba yaha yajJa pUrNa ho sArthaka ho gayA; kyoMki zrIrAmacandrajIkI mahimAko jaaygaa| mere azvamedha-yajJako Apane caraNoMse pavitra kara jAnakara isa samaya maiM ayodhyApurImeM A pahu~cA huuN|' isa diyaa|' rAjAdhirAjoMse sevita zrIraghunAthajIke ye vacana prakAra harSameM bharakara unhoMne bahuta-sI bAteM khiiN| sunakara AraNyaka munine haMsate hue madhura vANImeM zrIraghunAthajIke caraNoMkA darzana karake unake samasta kahA-'svAmin ! Apa brAhmaNoMke hitaiSI aura isa zarIrameM romAza ho AyA thaa| isa avasthAmeM ve ramAnAtha pRthvIke rakSaka haiM; ataH yaha vacana ApahIke yogya hai| bhagavAn zrIrAmake samIpa gaye, jo dUsaroMke liye agamya mahArAja ! vedoMke pAragAmI brAhmaNa Apake hI vigraha hai| haiM tathA vicAraparAyaNa yogezvaroMse bhI jo bahuta dUra haiN| yadi Apa brAhmaNoMkI pUjA Adi kartavya-karmokA bhagavAnke nikaTa pahu~cakara ve bola uThe-'ahA ! Aja AcaraNa kareMge to anya saba rAjA bhI brAhmaNoMkA Adara maiM dhanya ho gayA; kyoMki zrIraghunAthajIke caraNa mere netroMke kreNge| zAstroMke jJAnase rahita mUr3ha manuSya bhI yadi Apake samakSa virAjamAna haiN| aba maiM zrIrAmacandrajIko dekhakara nAmakA smaraNa karatA hai to vaha sampUrNa pApoMke inase vArtAlApa karake apanI vANIko pavitra bnaauuNgaa|' mahAsAgarako pAra karake parama padako prApta hotA hai| sabhI 1-yahA~ 'vyAsa' zabdakA artha zAstrako vyAkhyA karanevAle vidvAn maharSi vasiSTha yA agastya AdikA vAcaka hai, zrIkRSNadvaipAyanakA nahIM; kyoMki usa samayataka unakA prAdurbhAva nahIM huA thaa| 'vistAro vigraho vyAsaH' isa koSake anusAra 'vyAkhyAkAraka' artha mAnanA susaMgata hai| purANa Adi kathA bAcanevAle brAhmaNako bhI 'vyAsa' kahate haiM; 'ya evaM vAcayed vipraH sa brahman vyAsa ucyte| isa paurANika vacanase isakA samarthana hotA hai| Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * zatrughna AdikA ghor3esahita AraNyaka munike Azramapara jAnA . 487 vedoM aura itihAsoMkA yaha spaSTa siddhAnta hai ki rAma- zrutiyA~ bhI jinake caraNakamaloMkI rajako sadA hI DhU~r3hA nAmakA jo smaraNa kiyA jAtA hai, vaha pApoMse uddhAra karatI haiM, unhIM bhagavAnne Aja mere caraNoMkA jala pIkara karanevAlA hai| zrIraghunAthajI! brahmahatyA-jaise pApa bhI apaneko pavitra mAnA hai|' tabhItaka garjanA karate haiM, jabataka Apake nAmoMkA aisA kahate-kahate unakA brahmarandha phUTa gayA tathA spaSTarUpase uccAraNa nahIM kiyA jAtA / mahArAja ! Apake usase jo teja nikalA vaha zrIraghunAthajImeM samA gyaa| nAmoMkI garjanA sunakara mahApAtakarUpI gajarAja kahIM isa prakAra sarayUke taTavartI yajJa-maNDapameM saba logoMke chipaneke liye sthAna DhU~r3hate hue bhAga khar3e hote haiN|* dekhate-dekhate AraNyaka muniko sAyujyamukti prApta huI, zrIrAma ! ApakI kathA sunakara saba loga pavitra ho jo yogiyoMke liye bhI durlabha hai| usa samaya AkAzameM jaayeNge| pUrvakAlameM jaba ki satyayuga cala rahA thA, maiMne tUrya aura vINA Adi bAje bajane lge| bhagavAnke Age gaGgAtIrapara nivAsa karanevAle purANavettA RSiyoMke phUloMkI varSA huii| darzakoMke liye yaha vicitra evaM mukhase yaha bAta sunI thI-'mahAn pApa karaneke kAraNa adbhuta ghaTanA thii| muniyoMne bhI yaha dRzya dekhakara kAtara hRdayavAle puruSoMko tabhItaka pApakA bhaya banA munIzvara AraNyakakI prazaMsA karate hue kahA-'ye rahatA hai jabataka ve apanI jihvAse parama manohara munizreSTha kRtArtha ho gaye! kyoMki zrIraghunAthajIke rAma-nAmakA uccAraNa nahIM krte| ataH svarUpameM mila gaye haiN|' zrIrAmacandrajI ! isa samaya maiM dhanya ho gyaa| Apake darzanase mere saMsAra-bandhanakA nAza sulabha ho gyaa|' munike aisA kahanepara zrIraghunAthajIne unakA pUjana kiyaa| usa samaya sabhI maharSi unheM sAdhuvAda dene lge| isI bIca meM vahA~ jo atyanta Azcaryajanaka ghaTanA ghaTI, use maiM batalA rahA huuN| munizreSTha vAtsyAyana ! tuma zrIrAmake bhajanameM tatpara rahanevAle ho; merI bAtoMko dhyAna dekara suno| AraNyaka muniko dhyAnameM zrIraghunAthajIkA jaisA svarUpa dikhAyI detA thA; usI rUpameM mahArAja zrIrAmacandrajIko pratyakSa dekhakara unheM atyanta harSa huaa| ve vahA~ baiThe hue maharSiyoMse bole-'munIzvaro ! Apaloga mere manohara vacana suneN| bhalA, isa bhUmaNDalameM mere-jaisA saubhAgyazAlI manuSya kauna hogA ? zrIrAmacandrajIne mujhe namaskAra karake apane zrImukhase merA svAgata evaM kuzala-samAcAra pUchA hai| ataH Aja merI samAnatA karanevAlA na koI hai na huA hai aura na hogaa| . EURAEDS * svanAmasmaraNAnmUDhaH sarvazAstravivarjitaH / sarvapApAbdhimuttIrya sa gacchetparamaM pdm|| sarvavedetihAsAnAM sArArtho'yamiti sphuTam / yadrAmanAmasmaraNa kriyate pApatArakam // tAvadganti pApAni brahmahatyAsamAni c|n yAvatyocyate nAma rAmacandra tava sphuttm|| tvannAmagarjanaM zrutvA mahApAtakakuJjarAH / palAyante mahArAja kutracirasthAnalipsayA // (37 / 50-53) tAvatpApabhiyaH puMsAM kAtarANAM supApinAm / yAvatra badate vAcA rAmanAma mnohrm|| (37 / 56) Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa devapurake rAjakumAra rukmAGgadadvArA azvakA apaharaNa, donoM orakI senAoMmeM yuddha aura puSkalake bANase rAjA vIramaNikA mUrchita honA vAtsyAyana bole-phaNIzvara ! jo bhaktokI pIr3A zrIrAmacandrajIkA vaha zobhAzAlI azva usa vanameM A dUra karaneke liye nAnA prakArakI kIrti kiyA karate haiM, phuNcaa| usake lalATameM svarNapatra ba~dhA huA thaa| una zrIraghunAthajIkI kathA sunanese mujhe tRpti nahIM zarIrakA raMga gaGgAjalake samAna svaccha thA / parantu kesara hotI-adhikAdhika sunanekI icchA bar3hatI jAtI hai| aura kuGkamase carcita honeke kAraNa kucha pIlA dikhAyI vedoko dhAraNa karanevAle AraNyaka muni dhanya the, detA thaa| vaha apanI tIvra gatise vAyuke vegako bhI jinhoMne zrIraghunAthajIkA darzana karake unake sAmane hI tiraskRta kara rahA thaa| usakA svarUpa atyanta kautUhalase apane nazvara zarIrakA parityAga kiyA thaa| zeSajI ! aba bharA huA thaa| use dekhakara rAjakumArakI striyoMne yaha batAiye ki mahArAjakA vaha yajJa-sambandhI azva kahA-'priyatama ! svarNapatrase zobhA pAnevAlA yaha vahA~se kisa ora gayA, kisane use pakar3A tathA mahAn azva kisakA hai? yaha dekhane meM bar3A sundara hai| vahA~ ramAnAtha zrIraghunAthajIko kIrtikA kisa prakAra Apa ise balapUrvaka pakar3a le|' vistAra huA? rAjakumArake netra lIlAyukta citavanake kAraNa bar3e zeSajIne kahA-brahmarSe! ApakA prazna bar3A sundara jAna par3ate the| usane striyoMkI bAteM sunakara sundara hai| Apa zrIraghunAthajIke sune hue guNoMko bhI nahIM khela-sA karate hue eka hI hAthase ghor3eko pakar3a liyaa| sune hueke samAna mAnakara unake prati apanA lobha prakaTa usake bhAlapatrapara spaSTa akSara likhe hue the| rAjakumAra karate haiM aura bArambAra unheM pUchate haiN| acchA, aba use bA~cakara haMsA aura usa mahilA-maNDalameM isa prakAra AgekI kathA suniye| bahutere sainikoMse ghirA huA vaha bolA-'aho ! zaurya aura sampattimeM mere pitA mahArAja ghor3A AraNyaka munike Azramase bAhara nikalA aura vIramaNikI samAnatA karanevAlA isa pRthvIpara dUsarA koI narmadAke manohara taTapara bhramaNa karatA huA devanirmita nahIM hai, tathApi unake jIte-jI ye rAjA rAmacandra itanA devapura nAmaka nagarameM jA pahu~cA / jahA~ manuSyoMke gharokI ahaGkAra. kaise dhAraNa karate hai ? pinAkadhArI bhagavAn dIvAreM sphaTika maNikI banI huI thIM tathA ve gRha apanI zaGkara jinakI sadA rakSA karate rahate haiM tathA devatA, dAnava U~cAIke kAraNa hAthiyoMse bhare hue vindhyAcala parvatakA aura yakSa-apane maNimaya mukuToMdvArA jinake caraNoMkI upahAsa karate the| vahA~kI prajAke ghara bhI cA~dIke bane vandanA kiyA karate haiM, ve mahAbalI mere pitAjI hI isa hue dikhAyI dete the tathA unake gopura nAnA prakArake ghor3eke dvArA azvamedha yajJa kreN| isa samaya yaha mANikyoMdvArA bane hue the jinameM bhA~ti-bhAMtikI vicitra ghur3asAlameM jAya aura mere sainika ise le jAkara vahA~ maNiyA~ jar3I huI thiiN| usa nagarameM mahArAja vIramaNi rAjya bA~dha deN|' isa prakAra usa ghor3eko pakar3akara rAjA karate the, jo dharmAtmAoMmeM agragaNya the| unakA vizAla vIramaNikA jyeSTha putra rukmAGgada apanI paliyoMke sAtha rAjya saba prakArake bhogoMse sampanna thaa| rAjAke putrakA nagarameM aayaa| usa samaya usake manameM bar3A utsAha bharA nAma thA rukmAGgada / vaha mahAn zUravIra aura balavAn huA thaa| usane pitAse jAkara kahA-'maiM raghukulake thaa| eka dina vaha sundara zarIravAlI ramaNiyoMke sAtha svAmI zrIrAmacandrakA ghor3A le AyA huuN| yaha icchAnusAra vihAra karaneke liye vanameM gayA aura vahA~ prasannacitta calanevAlA adbhuta azva azvamedha yajJake liye chor3A hokara madhura vANImeM manohara gAna karatA huA vicarane gayA thaa| rAmake bhAI zatrughna apanI vizAla senAke sAtha lgaa| isI samaya parama buddhimAn rAjAdhirAja isakI rakSAke liye Aye haiN|' mahArAja vIramaNi bar3e Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] ******** * devapurake rAjakumAra rukmAGgadadvArA azvakA apaharaNa buddhimAn the| putrakI bAta sunakara unhoMne usake kAryakI prazaMsA nahIM kii| socA ki 'yaha ghor3A lekara cupakese calA AyA hai| isakA yaha kArya to corake samAna hai|' adbhuta karma karanevAle bhagavAn zaGkara rAjAke iSTadeva the| unase rAjAne sArA hAla kaha sunaayaa| taba bhagavAn zivane kahA- rAjan ! tumhAre putrane bar3A adbhuta kAma kiyA hai| yaha parama buddhimAn bhagavAn zrIrAmacandrake mahAn azvako hara lAyA hai, jinakA maiM apane hRdayameM dhyAna karatA hU~, jihAse jinake nAmakA uccAraNa karatA hU~, unhIM zrIrAmake yajJa sambandhI azvakA tumhAre putrane apaharaNa kiyA hai| parantu isa yuddhakSetrameM eka bahuta bar3A lAbha yaha hogA ki hamaloga bhaktoMdvArA sevita zrIraghunAthajIke caraNakamaloMkA darzana kara skeNge| parantu aba hameM azvakI rakSAke liye mahAn prayatna karanA hogaa| itanepara bhI mujhe saMdeha hai ki zatrughrake sainika mere dvArA rakSA kiye jAnepara bhI ise balapUrvaka pakar3a le jaayeNge| isaliye mahArAja [ maiM to yahI salAha dUMgA ki ] tuma vinIta hokara jAo aura rAjyasahita isa sundara azvako bhagavAnkI sevAmeM arpaNa karake unake caraNoMkA darzana kro| vIramaNi bole- bhagavan! kSatriyoMkA yaha dharma hai ki ve apane pratApakI rakSA kareM, ataH hara eka mAnI puruSake liye apane pratApakI rakSA karanA kartavya hai; isake liye use apanI zaktibhara parAkrama karanA caahiye| AvazyakatA ho to zarIrako bhI homa denA caahiye| sahasA kisIkI zaraNameM jAnese zatru upahAsa karate haiN| ve kahate haiM-- 'yaha kAyara hai, rAjAoMmeM adhama hai, kSudra hai| isa nIcane bhayase vihvala hokara anAryapuruSoMkI bhA~ti zatruke caraNoMmeM mastaka jhukAyA hai|' ataH aba yuddhakA avasara upasthita ho gayA hai| isa samaya jaisA ucita ho, vahI Apa kreN| kartavyakA vicAra karake Apako apane isa bhaktakI rakSA karanI caahiye| zeSajI kahate haiM-rAjAkI bAta sunakara bhagavAn candramauli apanI meghake samAna gambhIra vANIse unakA mana lubhAte hue ha~sakara bole- 'rAjan ! yadi taiMtIsa 489 ***************** karor3a devatA bhI A jAyeM to bhI kisameM itanI zakti hai jo mere dvArA rakSita rahanepara tumase ghor3A le ske| yadi sAkSAt bhagavAn yahA~ Akara apane svarUpakI jhA~kI karAyeMge to maiM unake komala caraNoM meM mastaka jhukAU~gA; kyoMki sevakakA svAmIke sAtha yuddha karanA bahuta bar3A anyAya batAyA gayA hai| zeSa jitane vIra haiM, ve mere liye tinakeke samAna haiM--kucha bhI nahIM kara skte| ataH rAjendra ! tuma yuddha karo, maiM tumhArA rakSaka huuN| mere rahate kauna aisA vIra hai jo balapUrvaka ghor3A le jA sake ? yadi trilokI bhI saMgaThita hokara A jAya to merA kucha bhI nahIM bigAr3a sktii|' idhara zrIraghunAthajIke jitane sainika the, ve avakA mArga DhU~Dha rahe the| itanehImeM mahArAja zatrughra bhI apanI vizAla senAke sAtha A phuNce| Ate hI unhoMne sabhI sevakoMse prazna kiyA- 'kahA~ hai merA akSa ? svarNapatrase suzobhita vaha yajJa sambandhI ghor3A isa samaya dikhAyI kyoM nahIM detA ?' unakI bAta sunakara azvake pIche calanevAle sevakoMne kahA-'nAtha! usa manake samAna tIvragAmI azvako isa jaMgalameM kisIne hara liyaa| hameM bhI vaha kahIM dikhAyI nahIM detaa|' sevakoMke vacana sunakara rAjA zatrughnane sumatise pUchA - 'mantrivara! yahA~ kauna rAjA nivAsa karatA hai? hameM azvakI prApti kaise hogI ? jisane Aja hamAre azvakA apaharaNa kiyA hai, usa rAjAke pAsa kitanI senA hai ?' isa prakAra zatrughrajI mantrIke sAtha parAmarza kara rahe the, itanehImeM devarSi nArada yuddha dekhaneke liye utsuka hokara vahA~ aaye| zatrughnane unheM svAgata-satkArase santuSTa kiyaa| ve bAtacIta karanemeM bar3e catura the; ataH apanI vANIse nAradajIko prasanna karate hue bole-- 'mahAmate ! batAiye, merA azva kahA~ hai ? usakA kucha patA nahIM cltaa| mere kArya kuzala anucara bhI usake mArgakA anusandhAna nahIM kara paate|' nAradajI vINA bajAte aura zrIrAma kathAkA bArambAra gAna karate hue bole- 'rAjan! yahA~ devapura nAmakA nagara hai usameM vIramaNi nAmase vikhyAta eka bahuta bar3e rAjA rahate haiN| unakA putra isa vanameM AyA thA, usIne Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta payapurANa azvako pakar3a liyA hai| Aja usa rAjAke sAtha vIratAke abhimAnameM Akara rAjAjJAkA ullaGghana kareMge, tumalogoMkA bar3A bhayaGkara yuddha hogaa| usameM bar3e-bar3e ve mahArAjake putra yA bhAI hI kyoM na ho, vadhake yogya samajhe jaayeNge| phirase DaMkA bajAkara uparyukta ghoSaNA CrimaAR duharAI jAtI hai-sabhI vIra suna leM aura sunakara zIghra hI apane kartavyakA pAlana kreN| vilamba nahIM honA caahiye|' narazreSTha vIramaNike sainika zreSTha yoddhA the| unhoMne yaha ghoSaNA apane kAnoM sunI aura kavaca Adise susajjita hokara ve mahArAjake pAsa gye| unakI dRSTi meM yuddha eka mahAn utsavake samAna thA; usakA avasara pAkara unakA hRdaya harSa aura utsAhase bhara gayA thaa| rAjakumAra rukmAGgada bhI apane manake samAna vegazAlI rathapara savAra hokara aaye| unake choTe bhAI zubhAGgada bhI apane sundara zarIrapara bahumUlya ratnamaya kavaca dhAraNa karake raNotsavameM sammilita honeke liye prasthita hue| mahArAjake bhAIkA nAma thA viirsiNh| ve saba prakArake astra-zastroMkI vidyA pravINa the| rAjAjJAke anusAra ve bhI darabArameM gaye; kyoMki mahArAjakA zAsana koI lA~gha nahIM sakatA thaa| rAjAkA bhAnajA balamitra bhI upasthita balavAn aura zUravIra mAre jaayeNge| isaliye tuma pUrI huA tathA senApati ripuvArane bhI caturaGgiNI senA taiyAra taiyArIke sAtha yahA~ sthiratApUrvaka khar3e raho tathA senAkA karake mahArAjako isakI sUcanA dii| aisA vyUha banAo; jisameM zatruke sainikoMkA praveza karanA tadanantara rAjA vIramaNi saba prakArake astra-zastroMse atyanta kaThina ho / zreSTha rAjA vIramaNise yuddha karate samaya bhare hue apane zreSTha rathapara savAra hue / vaha ratha bahuta U~cA tumheM bar3I kaThinAiyoMkA sAmanA karanA par3egA; tathApi thA aura usake U~ce-U~ce pahiye maNiyoMke bane hue the| antameM vijaya tumhArI hI hogii| bhalA, sampUrNa jagatmeM cAroM orase bheriyA~ baja utthiiN| unake bajAnevAle bahuta kauna aisA vIra hai, jo bhagavAn zrIrAmako parAjita kara acche the| bherI bajate hI rAjAkI senA saMgrAmake liye ske|' aisA kahakara nAradajI vahA~se antardhAna ho gaye prasthita huii| sarvatra kolAhala chA gyaa| mahArAja vIramaNi aura devatA tathA dAnavoMke samAna una donoM pakSoMkA yuddhake utsAhase yukta hokara raNakSetrakI ora gye| rAjAkI bhayaGkara yuddha dekhaneke liye AkAzameM Thahara gye| senA A phuNcii| zastra-saJcAlanameM catura rathiyoMke dvArA udhara zUraziromaNi rAjA vIramaNine ripuvAra nAmaka samUcI senAmeM mahAn kolAhala chA rahA hai, yaha dekhakara senApatiko bulAyA aura use apane nagarameM DhiMDhorA zatrughnane sumatise kahA- 'mantrivara ! mere azvako piTavAnekA Adeza diyaa| senApatine rAjAko AjJAkA pakar3anevAle balavAn rAjA vIramaNi mujhase yuddha karaneke pAlana kiyaa| pratyeka ghara, galI aura sar3akapara DaMkekI liye vizAla caturaGgiNI senAke sAtha A gaye; aba kisa AvAja sunAyI dene lgii| logoMko jo ghoSaNA sunAyI taraha yuddha Arambha karanA caahiye| kauna-kauna mahAbalI gayI, vaha isa prakAra thI- 'rAjadhAnImeM jo-jo vIra yoddhA isa samaya yuddha kareMge? una sabako Adeza do; upasthita haiM, ve sabhI zatrughrapara car3hAI kreN| jo loga jisase isa saMgrAmameM hameM manovAJchita vijaya prApta ho|' Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . devapurake rAjakumAra rukmAGgadadvArA azvakA apaharaNa . sumatine kahA-svAmin ! vIra puSkala zreSTha aba tuma balapUrvaka kiyA huA merA parAkrama dekho| astroMke jJAtA haiN| isa samaya ye hI yuddha kreN| nIlaratna samhalakara baiTha jAo, maiM tumhAre rathako AkAzameM Adi dUsare yoddhA bhI saMgrAmameM kuzala haiM; ataH ve bhI ur3AtA huuN|' aisA kahakara usane mantra par3hA aura puSkalake lar3a sakate haiN| Apako to bhagavAn zaGkara athavA rAjA rathapara bhrAmakAstrakA prayoga kiyaa| usa bANase Ahata vIramaNike sAtha hI yuddha karanA caahiye| ve rAjA bar3e hokara puSkalakA ratha cakkara kATatA huA eka yojana dUra balavAn aura parAkramI haiM; unheM dvandvayuddhake dvArA jItanA jA pdd'aa| sArathine bar3I kaThinAIse rathako rokA to bhI caahiye| isa upAyase kAma lenepara ApakI vijaya vaha pRthvIpara hI cakkara lagAtA rhaa| kisI taraha hogii| isake bAda Apako jaisA jaMce, vaisA hI kIjiye; pUrvasthAnapara rathako le jAkara uttama astroMke jJAtA kyoMki Apa to svayaM hI parama buddhimAn haiN| puSkalane kahA-'rAjakumAra ! tumhAre jaise vIra pRthvIpara mantrIkI yaha bAta sunakara zatruvIroMkA damana rahaneke yogya nahIM haiN| tumheM to indrakI sabhAmeM rahanA karanevAle zatrughnane yuddhake liye nizcaya kiyA aura zreSTha cAhiye, isaliye aba devalokako hI cale jaao|' yoddhAoMko lar3anekI AjJA dii| saMgrAmake liye unakI aisA kahakara unhoMne AkAzameM ur3A denevAle mahAn AjJA sunakara yuddha-kuzala vIra atyanta utsAhase bhara astrakA prayoga kiyaa| usa bANakI coTase rukmAGgadakA gaye aura zatrusainikoMke sAtha yuddha karaneke liye cle| ratha sIdhe AkAzameM ur3a calA aura samasta lokoMko ve hAthoMmeM dhanuSa dhAraNa kiye yuddhake maidAnameM dikhAyI lA~ghatA huA sUryamaNDalataka jA pahu~cA / vahA~ko pracaNDa diye aura bANoMkI bauchAra karake bahutere vipakSI jvAlAse rAjakumArakA ratha ghor3e aura sArathisahita dagdha yoddhAoMko vidIrNa karane lge| unake dvArA apane ho gayA tathA vaha svayaM bhI sUryako kiraNoMse jhulasa sainikoMkA saMhAra sunakara maNimaya rathapara baiThA huA jAneke kAraNa bahuta duHkhI ho gyaa| antameM vaha dagdha balavAn rAjakumAra rukmAGgada unakA sAmanA karaneke hokara pRthvIpara gira pdd'aa| usa samaya yuddhake agrabhAgameM liye Age bddh'aa| usane apane anekoM bANoMkI mArase mahAn hAhAkAra mcaa| rAjA vIramaNi apane putrako zatrupakSake hajAroM vIroMko udvigna kara diyaa| unameM mUrchita dekhakara krodhameM bhara gaye aura raNabhUmike hAhAkAra maca gyaa| rAjakumAra balavAn thA; usane bala, madhyabhAgameM khar3e hue puSkalakI ora cle| yaza aura sampattimeM apanI samAnatA rakhanevAle zatrughna idhara kapivara hanumAnjIne jaba dekhA ki samudrake tathA bharata-kumAra puSkalako yuddhake liye lalakArA- samAna vizAla senAke bhItara sthita hue rAjA vIramaNi 'vIraratna ! mujhase yuddha karaneke liye aao| ina karor3oM bharatakumAra puSkalako lalakAra rahe haiM taba ve unakI ora manuSyoMko DarAne yA mAranese kyA lAbha? mere sAtha ghora daudd'e| unheM Ate dekha puSkalane kahA-'mahAkape ! Apa saMgrAma karake vijaya prApta kro|' kyoM yuddhabhUmimeM lar3aneke liye A rahe haiM? rAjA rukmAGgadake aisA kahanepara balavAn vIra puSkala vIramaNikI yaha senA hai hI kitanI ! maiM to ise bahuta ha~sa pdd'e| unhoMne apane tIkhe bANoMse rAjakumArakI thor3I-atyanta tuccha samajhatA huuN| jisa prakAra Apane chAtImeM bar3e vegase prahAra kiyaa| rAjakumAra zatruke isa bhagavAn zrIrAmakI kRpAse rAkSasa-senArUpI samudrako pAra parAkramako nahIM saha sakA / usane apane mahAn dhanuSapara kiyA thA, usI prakAra maiM bhI zrIraghunAthajIkA smaraNa bANoMkA sandhAna kiyA aura dasa sAyakoMse vIra karake isa dustara saMkaTake pAra ho jaauuNgaa| jo loga puSkalakI chAtIko bIMdha ddaalaa| donoM hI yuddhameM eka dustara avasthAmeM par3akara zrIraghunAthajIkA smaraNa karate haiM, dUsarepara kupita the| donoMhIke hRdayameM vijayakI unakA duHkharUpI samudra sUkha jAtA hai-isameM tanika bhI abhilASA thii| rukmAGgadane puSkalase kahA-'vIra ! sandeha nahIM hai; isaliye mahAvIra ! Apa cAcA zatrughnake Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [saMkSipta padmapurANa pAsa jaaiye| maiM abhI eka kSaNameM rAjA vIramaNiko Ate dekha rAjAne atyanta kupita hokara apane tIkSNa jItakara A rahA huuN| sAyakoMse unake Tukar3e-Tukar3e kara ddaale| bANoMkA kATA hanumAnajI bole-beTA ! rAjA vIramaNise jAnA dekha zatru-vIroMkA vinAza karanevAle bharatakumArake bhir3anekA sAhasa na kro| ye dAnI, zaraNAgatakI rakSAmeM hRdayameM bar3A krodha huaa| unhoMne tIna bANoMse rAjAke kuzala, balavAn aura zauryase zobhA pAnevAle haiN| tuma lalATako bIMdha DAlA / una bANoMkI coTase rAjAko bar3I abhI bAlaka ho aura rAjA vRddh| ye sampUrNa astra- vyathA huii| ve pracaNDa krodhameM bhara gaye aura vIra vettAoMmeM zreSTha haiN| inhoMne yuddhameM anekoM zUravIroMko puSkalakI chAtImeM unhoMne nau bANa maare| taba to parAsta kiyA hai| tumheM mAlUma honA cAhiye ki bhagavAn puSkalakA krodha bhI bddh'aa| unhoMne tIkhe parvavAle sau sadAziva inake rakSaka haiM aura sadA inake pAsa rahate haiN| bANa mArakara turaMta hI rAjAko ghAyala kara diyaa| una ve rAjAkI bhaktike vazIbhUta hokara inake nagarameM pArvatI- bANoMke prahArase rAjAkA kavaca, kirITa, zirastrANa tathA sahita nivAsa karate haiN| ratha-sabhI chinna-bhinna ho gye| taba vIramaNi dUsare puSkalane kahA-kapizreSTha ! mAnA ki rAjAne rathapara savAra hokara bharata-kumArake sAmane Aye aura bhagavAn zaGkarako bhaktise vazameM karake apane nagarameM bole-'zrIrAmacandrajIke caraNa-kamaloMmeM bhramarake samAna sthApita kara rakhA hai; parantu bhagavAn zaGkara svayaM jinakI anurAga rakhanevAle vIra puSkala ! tuma dhanya ho !' aisA ArAdhanA karake sarvotkRSTa sthAnako prApta hue haiM, ve kahakara astra-vidyAmeM kuzala rAjAne unapara asaMkhya zrIraghunAthajI merA hRdaya chor3akara kahIM nahIM jaate| jahA~ bANoMkA prahAra kiyaa| vahA~ pRthvIpara aura dizAoMmeM zrIraghunAthajI haiM, vahIM sampUrNa carAcara jagat hai; ataH maiM unake bANoMke sivA dUsarA kucha nahIM dikhAyI detA thaa| rAjA vIramaNiko yuddhameM jIta luuNgaa| apanI senAkA yaha saMhAra dekhakara rathiyoMmeM agragaNya . dhIratApUrvaka kahI huI puSkalakI aisI vANI sunakara puSkalane bhI zatrupakSake yoddhAoMkA vinAza Arambha hanumAnjI rAjAke choTe bhAI vIrasiMhase yuddha karaneke kiyaa| hAthiyoMke mastaka vidIrNa hone lage, unake motI liye cale gye| puSkala dvairatha-yuddhameM kuzala the aura bikhara-bikharakara girane lge| usa samaya krodhameM bhare hue suvarNajaTita rathapara virAjamAna the| ve rAjAko lalakArate puSkalane rAjA vIramaNiko sambodhita karake zaGkha dekha unakA sAmanA karaneke liye gye| unheM AyA bajAkara nirbhayatApUrvaka kahA-'rAjan ! Apa vRddha dekhakara rAjA vIramaNine kahA- 'bAlaka ! mere sAmane na honeke kAraNa mere mAnya haiM, tathApi isa samaya yuddhameM merA Ao, maiM isa samaya krodhameM bharA hU~ yuddhameM merA krodha mahAn parAkrama dekhiye| vIravara ! yadi tIna bANoMse maiM aura bhI bar3ha jAtA hai; yadi prANa bacAnekI icchA ho to Apako mUrcchita na kara dUM to jo mahApApI manuSya lauTa jaao| mere sAtha yuddha mata kro|' rAjAkA yaha pApahAriNI gaGgAjIke taTapara jAkara bhI unakI nindA vacana sunakara puSkalane kahA- 'rAjan ! Apa yuddhake karake unake jalameM DubakI nahIM lagAtA, usako laganemuhAnepara saMbhalakara khar3e hoiye| maiM zrIrAmakA bhakta hU~; vAlA pApa mujhe hI lge|' mujhe koI yuddhameM jIta nahIM sakatA, cAhe vaha indra-padakA yaha kahakara puSkalane rAjAke mahAn vakSaHsthalako, hI adhikArI kyoM na ho|' puSkalakA aisA vacana sunakara jo kivAr3oMke samAna vistRta thA nizAnA banAyA aura rAjAoMmeM agragaNya vIramaNi unheM nirA bAlaka samajhakara eka agnike samAna tejasvI evaM tIkSNa bANa chodd'aa| ha~sane lage, tatpazcAt unhoMne apanA krodha prakaTa kiyaa| kintu rAjAne apane bANase puSkalake usa bANake do rAjAko kupita jAnakara raNonmatta vIra bharatakumArane unakI Tukar3e kara ddaale| unameMse eka Tukar3A to bhUmaNDalako chAtImeM bIsa tIkhe bANoMkA prahAra kiyaa| una bANoMko prakAzita karatA huA pRthvIpara gira par3A aura dUsarA Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * hanumAnjIke dvArA vIrasiMhakI parAjaya aura vIramaNikA AtmasamarpaNa . 493 rAjAke rathapara giraa| taba puSkalane apanA mAtR- karanevAle zrIraghunAthajIkA unhoMne mana-hI-mana smaraNa bhaktijanita puNya arpaNa karake dUsarA bANa calAyA; kintu kiyA aura tIsarA bANa chor3a diyaa| vaha bANa sarpake rAjAne apane mahAn bANase usako bhI kATa diyaa| isase samAna viSailA aura sUryake samAna prajvalita thaa| usane puSkalake manameM bar3A kheda huaa| ve socane lage-'aba rAjAkI chAtImeM coTa pahu~cAkara unheM mUrcchita kara diyaa| kyA karanA cAhiye ?' itanehImeM unheM eka upAya sUjha rAjAke mUrchita hote hI unakI sArI senA hAhAkAra macAtI gyaa| ve zreSTha astroMke jJAtA to the hI, apanI pIr3A dUra huI bhAga calI aura puSkala vijayI hue| hanumAnajIke dvArA vIrasiMhakI parAjaya, vIrabhadrake hAthase puSkalakA vadha, zaGkarajIke dvArA zatrughnakA mUrchita honA, hanumAnake parAkramase zivakA saMtoSa, hanumAnajIke udyogase mare hue vIroMkA jIvita honA, zrIrAmakA prAdurbhAva aura vIramaNikA AtmasamarpaNa zeSajI kahate haiM-mune ! hanumAnjIne vIrasiMhake usa vizAla senAmeM zatrughnake sainikoMke sAtha yuddha pAsa jAkara kahA-'vIravara ! Thaharo, kahA~ jAte ho? maiM karaneke liye gye| unakA uddezya thA bhaktoMkI rakSA eka hI kSaNameM tumheM parAsta kruuNgaa|' vAnarake mukhase krnaa| ve pUrvakAlameM jaise tripurase yuddha karaneke liye aisI bar3hI-car3hI bAta sunakara vIrasiMha krodhameM bhara gaye gaye the, usI prakAra vahA~ bhI apane pArSadoM aura aura meghake samAna gambhIra dhvani karanevAle dhanuSako pramatha-gaNoMsahita pRthvItalako kaiMpAte hue jA phuNce| khIMcakara tIkSNa bANoMkI varSA karane lge| usa samaya mahAbalI zatrughnane jaba dekhA ki sarvadevaziromaNi sAkSAt raNabhUmimeM unakI aisI zobhA ho rahI thI, mAno ASAr3hake mahezvara padhAre haiM, taba ve bhI unakA sAmanA karaneke liye mahInemeM dhArAvAhika vRSTi karanevAlA manohara megha zobhA raNabhUmimeM gye| zatrughnako AyA dekha pinAkadhArI rudrane pA rahA ho| una tIkhe bANoMko apane zarIrapara lagate dekha vIrabhadrase kahA-'tuma mere bhaktako pIr3A denevAle hanumAnjIne vajrake samAna mukkA vIrasiMhakI chAtImeM puSkalase yuddha kro|' phira nandIko unhoMne mahAbalI mArA / muSTikA-prahAra hote hI ve mUrcchita hokara dharatIpara hanumAnse lar3aneke liye bhejaa| tadanantara kuzadhvajake gira pdd'e| apane cAcAko mUrcchita dekha rAjakumAra pAsa pracaNDako, subAhuke pAsa bhRGgIko aura sumadake zubhAGgada vahA~ A pahu~cA / rukmAGgadakI bhI mUrchA dUra ho pAsa caNDanAmaka apane gaNako bhejakara yuddhake liye cukI thI; ataH vaha bhI yuddha kSetrameM A dhmkaa| ve donoM Adeza diyaa| mahArudrake pradhAna gaNa vIrabhadrako AyA bhAI bhayaGkara saMgrAma karate hue hanumAnjIke pAsa gye| dekha puSkala atyanta utsAhapUrvaka unase yuddha karaneko una donoM vIroMko samara-bhUmimeM AyA dekha hanumAnajIne Age bddh'e| unhoMne pA~ca bANoMse vIrabhadrako ghAyala unheM ratha aura dhanuSasahita apanI pU~chameM lapeTa liyA aura kiyaa| unake bANoMse kSata-vikSata hokara vIrabhadrane pRthvIpara bar3e vegase pttkaa| isase ve donoM rAjakumAra trizUla hAthameM liyA; kintu mahAbalI puSkalane eka hI tatkAla mUrchita ho gye| isI prakAra balamitra bhI kSaNameM usa trizUlako kATakara vikaTa garjanA kii| sumadake sAtha bahuta derataka yuddha karake antameM mUrchAko apane trizUlako kaTA dekha rudrake anugAmI mahAbalI prApta hue| vIrabhadrako bar3A krodha huA aura unhoMne mahArathI tadanantara, apane AtmIya janoMko mUrcchita dekha puSkalake rathako tor3a DAlA / vIrabhadrake vegase cakanAcUra bhaktoMkI pIr3A dUra karanevAle bhagavAn mahezvara svayaM hI hue rathako tyAga kara mahAbalI puSkala paidala ho gaye Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . 1 [saMkSipta pApurANa ..... .............................................. ............... aura vIrabhadrako mukkese mArane lge| phira donoMne eka kiyA, kintu mahAdevajI usa mahAn astrako ha~sate-ha~sate dUsarepara muSTikAprahAra Arambha kiyaa| donoM hI paraspara pI gye| isase zatrughnako bar3A Azcarya huaa| ve socane vijayake abhilASI aura eka-dUsareke prANa leneko lage-'aba kyA karanA cAhiye?' ve isa prakAra vicAra utArU the| isa prakAra rAta-dina lagAtAra yuddha karate unheM kara hI rahe the ki devAdhidevoMke ziromaNi bhagavAn zivane cAra dina vyatIta ho gye| pA~caveM dina puSkalako bar3A zatrughnakI chAtImeM eka agnike samAna tejasvI bANa bhoMka krodha huA aura unhoMne vIrabhadrakA galA pakar3akara unheM diyaa| usase mUrcchita hokara zatrughna raNabhUmimeM gira pdd'e| pRthvIpara de maaraa| unake prahArase mahAbalI vIrabhadrako usa samaya yoddhAoMse bharI huI unakI sArI senAmeM bar3I pIr3A huii| phira unhoMne bhI puSkalake paira pakar3akara hAhAkAra maca gyaa| zatrudhako bANoMse pIr3ita evaM unheM bArambAra ghumAyA aura pRthvIpara pachAr3akara mAra mUrchita hokara girA dekha hanumAnjIne puSkalake zarIrako ddaalaa| mahAbalI vIrabhadrane puSkalake mastakako, jisameM rathapara sulA diyA aura sevakoMko unakI rakSAmeM tainAta kuNDala jagamagA rahe the, trizUlase kATa diyaa| isake karake ve svayaM saMhArakArI zivase yuddha karaneke liye bAda ve jora-jorase garjanA karane lge| yaha dekhakara sabhI aaye| hanumAnajI zrIrAmacandrajIkA smaraNa karake apane loga tharrA utthe| raNabhUmimeM jo yuddha-kuzala vIra the, pakSake yoddhAoMkA harSa bar3hAte hue roSake mAre apanI unhoMne vIrabhadrake dvArA puSkalake mAre jAnekA samAcAra pU~chako jora-jorase hilA rahe the| zatrughrase khaa| yuddhake muhAnepara rudrake samIpa pahu~cakara mahAvIra puSkalake vadhakA vRttAnta sunakara mahAvIra zatrughnako hanumAnajI devAdhideva mahAdevajIkA vadha karanekI icchAse bar3A duHkha huaa| ve zokase kA~pa utthe| unheM duHkhI bole-'rudra ! tuma rAmabhaktakA vadha karaneke liye udyata jAnakara bhagavAn zaGkarane kahA- zatrughna ! tU yuddhame hokara dharmake pratikUla AcaraNa kara rahe ho; isaliye maiM zoka na kara / vIra puSkala dhanya hai, jisane mahApralayakArI tumheM daNDa denA cAhatA huuN| maiMne pUrvakAlameM vaidika vIrabhadrake sAtha pA~ca dinoMtaka yuddha kiyaa| ye vIrabhadra ve RSiyoMke muMhase anekoM bAra sunA hai ki pinAkadhArI rudra hI haiM, jinhoMne mere apamAna karanevAle dakSako kSaNabharameM sadA hI zrIraghunAthajIke caraNoMkA smaraNa karate rahate haiM; mAra DAlA thA; ataH mahAbalavAn rAjendra ! tU zoka tyAga kintu ve sabhI bAteM Aja jhUThI sAbita huii| kyoMki de aura yuddha kara / zatrughnane zoka chor3a diyaa| unheM zaGkarake tumane rAma bhakta zatrunake sAtha yuddha kiyA hai|' prati bar3A krodha huaa| unhoMne car3hAye hue dhanuSako hAthameM hanumAnajIke aisA kahanepara mahezvara bole-'kapizreSTha ! lekara mahezvarapara bANokA prahAra Arambha kiyaa| udharase tuma vIromeM pradhAna aura dhanya ho / tumane jo kucha kahA hai, zaGkarane bhI bANa chodd'e| donoMke bANa AkAzameM chA gye| vaha satya hai / devadAnava-vandita ye bhagavAn zrIrAmacandrajI vANa-yuddhameM donoMkI kSamatA dekhakara saba logoMko yaha vAstavameM mere svAmI haiN| kintu merA bhakta vIramaNi unake vizvAsa ho gayA ki aba sabako mohameM DAlanevAlA azvako le AyA hai aura usa azvake rakSaka zatrughna, jo loka-saMhArakArI pralayakAla A pahu~cA / darzaka kahane zatruvIroMkA damana karanevAle haiM, isake Upara car3ha Aye lage-'ye tInoM lokoMkI utpatti aura pralaya karanevAle haiN| isa avasthAmeM maiM vIramaNikI bhaktike vazIbhUta hokara rudra haiM, to ve bhI mahArAja zrIrAmacandrake choTe bhAI hai| na usakI rakSAke liye AyA hU~; kyoMki bhakta apanA hI jAne kyA hogaa| isa bhUtalapara kisakI vijaya hogI?' svarUpa hotA hai| ataH jisa kisI taraha bhI sambhava ho, isa prakAra zatrughna aura zivameM gyAraha dinoMtaka usakI rakSA karanI cAhiye; yahI maryAdA hai|' paraspara yuddha hotA rahA / bArahaveM dina rAjA zatrughnane krodha caNDIpati bhagavAn zaGkarake aisA kahanepara bharakara mahAdevajIkA vadha karaneke liye brahmAstrakA prayoga hanumAnajI bahuta kupita hue aura unhoMne eka bar3I zilA Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * hanumAnajIke dvArA vIrasiMhakI parAjaya aura vIramaNikA AtmasamarpaNa . 495 lekara use unake rathapara de maaraa| zilAkA AghAta isase mujhe bar3A santoSa huA hai| mahAn vegazAlI vIra ! pAkara mahAdevajIkA ratha ghor3e, sArathi, dhvajA aura maiM dAna, yajJa yA thor3I-sI tapasyAse sulabha nahIM hU~; ataH patAkAsahita cUra-cUra ho gyaa| zivajIko rathahIna mujhase koI vara maaNgo|' dekhakara nandI daur3e hue Aye aura bole-'bhagavan ! bhagavAn ziva santuSTa hokara jaba aisI bAta kahane merI pIThapara savAra ho jaaiye|' bhUtanAthako vRSabhapara lage, taba hanumAnajIne haMsakara nirbhaya vANImeM kahAArUr3ha dekha hanumAnjIkA krodha aura bhI bar3ha gyaa| 'mahezvara ! zrIraghunAthajIke prasAdase mujhe saba kucha prApta unhoMne zAlakA vRkSa ukhAr3akara bar3e vegase unakI hai; tathApi Apa mere yuddhase santuSTa haiM, isaliye maiM Apase chAtIpara prahAra kiyaa| usakI coTa khAkara bhagavAn yaha vara mA~gatA huuN| hamAre pakSake ye vIra puSkala yuddhameM bhUtanAthane eka tIkhA zUla hAthame liyA, jisakI tIna mAre jAkara pRthvIpara par3e haiM, zrIrAmacandrajIke choTe bhAI zikhAe~ thIM tathA jo agrikI jvAlAkI bhAMti zatrughna bhI raNameM mUrcchita ho gaye haiM tathA dUsare bhI jAjvalyamAna ho rahA thaa| agnitulya tejasvI usa mahAn bahuta-se vIra bANoMkI mArase kSata-vikSata evaM mUrcchita zUlako apanI ora Ate dekha hanumAnjIne vegapUrvaka hokara dharatIpara gire hue haiN| ina sabakI Apa apane hAthase pakar3a liyA aura use kSaNabharameM tila-tila karake gaNoMke sAtha rahakara rakSA kreN| inake zarIrakA khaNDator3a ddaalaa| kapizreSTha hanumAnne jaba vegake sAtha khaNDa na ho, isa bAtakI ceSTA kreN| maiM abhI droNagiriko trizUlake Tukar3e-Tukar3e kara DAle, taba bhagavAn zivane lAne jA rahA hU~, usapara mare hue prANiyoMko jilAnevAlI turaMta hI zakti hAthameM lI, jo saba-kI-saba lohekI banI oSadhiyA~ rahatI hai|' yaha sunakara zaGkarajIne kahAhuI thii| zivajIkI calAyI huI vaha zakti buddhimAn 'bahuta acchA, jaao|' unakI svIkRti pAkara hanumAnajI hanumAnjIkI chAtImeM A lgii| isase ve kapizreSTha sampUrNa dvIpoMko lAMghate hue kSIrasAgarake taTapara gye| kSaNabhara bar3e vikala rhe| phira eka hI kSaNameM usa idhara bhagavAn ziva apane gaNoMke sAtha rahakara puSkala pIDAko sahakara unhoMne eka bhayaGkara vRkSa ukhAr3a liyA AdikI rakSA karane lge| hanumAnajI droNa nAmaka mahAn aura bar3e-bar3e nAgoMse vibhUSita mahAdevajIko chAtImeM parvatapara pahu~cakara jaba use lAneko udyata hue, taba vaha prahAra kiyaa| vIravara hanumAnjIkI mAra khAkara zivajIke kA~pane lgaa| usa parvatako kA~pate dekha usakI rakSA zarIrameM lipaTe hue nAga tharrA uThe aura ve unheM chor3akara karanevAle devatAoMne kahA-'chor3a do ise, kisaliye idhara-udhara hote hue bar3e vegase pAtAlameM ghusa gye| yahA~ Aye ho? kyoM ise le jAnA cAhate ho?' unakI isake bAda zivajIne unake Upara muzala calAyA, kintu bAta sunakara mahAyazasvI hanumAnajI bole-'devatAo! ve usakA vAra bacA gye| usa samaya rAmasevaka rAjA vIramaNike nagarameM jo saMgrAma ho rahA hai, usameM hanumAnjIko bar3A krodha huA aura unhoMne hAthapara parvata rudrake dvArA hamAre pakSake bahuta-se yoddhA mAre gaye hai| lekara use zivajIkI chAtIpara de mArA / tadanantara, unake unhIMko jIvita karaneke liye maiM yaha droNa parvata le Upara dUsarI-dUsarI zilAoM, vRkSoM aura parvatoMkI vRSTi jaauuNgaa| jo loga apane bala aura parAkramake ghamaMDameM Arambha kara dii| ve bhagavAn bhUtanAthako apanI pU~chameM Akara ise rokeMge, unheM eka hI kSaNameM maiM yamarAjake ghara lapeTakara mArane lge| isase nandIko bar3A bhaya huaa| bheja duuNgaa| ataH tumaloga mujhe samUcA droNa parvata athavA unhoMne eka-eka kSaNameM prahAra karake zivajIko atyanta vaha auSadha de do, jisase maiM raNabhUmimeM mare hue vIroMko dhyAkula kara diyaa| taba ve vAnararAja hanumAnjIse jIvana-dAna kara skuuN|' pavanakumArake ye vacana sunakara bole-'raghunAthajIkI sevAmeM rahanevAle bhaktapravara tuma sabane unheM praNAma kiyA aura saMjIvanI nAmaka oSadhi dhanya ho| Aja tumane mahAn parAkrama kara dikhaayaa| unheM de dii| hanumAnajI auSadha lekara yuddhakSetrameM aaye| Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 ....... * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ... ....... [saMkSipta padmapurANa unheM AyA dekha samasta vairI bhI sAdhu-sAdhu kahakara zatrunako bar3A krodha huA aura unhoMne rAjAke Upara unakI prazaMsA karane lage tathA sabane unheM eka adbhuta AgneyAstrakA prayoga kiyA, jisase unakI senA dagdha hone zaktizAlI vIra maanaa| hanumAnjI bar3I prasannatAke sAtha lgii| zatruke chor3e hue usa mahAn dAhaka astrako mare hue vIra puSkalake pAsa Aye aura mahApuruSoMke bhI dekhakara rAjAke krodhakI sImA na rhii| unhoMne AdaraNIya mantrivara sumatiko bulAkara bole-'Aja maiM vAruNAstrakA prayoga kiyaa| vAruNAkhadvArA apanI senAko yuddhameM mare hue sampUrNa vIroMko jilaauuNgaa|' zItake kaSTase pIr3ita dekha mahAbalI zatrughnane usapara aisA kahakara unhoMne puSkalake vizAla vakSaHsthala- vAyavyAstrakA prahAra kiyaa| isase bar3e joroMkI havA para auSadha rakhA aura unake sirako dhar3ase jor3akara yaha calane lgii| vAyuke vegase meghoMkI ghirI huI ghaTA kalyANamaya vacana kahA-'yadi maiM mana, vANI aura chinna-bhinna ho gyii| ve cAroM ora phailakara vilIna ho kriyAke dvArA zrIraghunAthajIko hI apanA svAmI samajhatA gye| aba zatrughnake sainika sukhI dikhAyI dene lge| hU~ to isa davAse puSkala zIghra hI jIvita ho jaayeN|' isa udhara mahArAja vIramaNine jaba dekhA ki merI senA A~dhIse bAtako jyoM hI unhoMne mu~hase nikAlA tyoM hI kaSTa pA rahI hai, taba unhoMne apane dhanuSapara zatruoMkA vIraziromaNi puSkala uThakara khar3e ho gaye aura raNabhUmimeM saMhAra karanevAle parvatAkhakA prayoga kiyA / parvatoMke dvArA roSake mAre dA~ta kaTakaTAne lge| ve bole-'mujhe yuddhameM vAyukI gati ruka gyii| aba vaha yuddhakSetrameM phaila nahIM mUrcchita karake vIrabhadra kahA~ cale gaye? maiM abhI unheM pAtI thii| yaha dekha zatrughnane vajrAstrakA sandhAna kiyaa| mAra girAtA huuN| kahA~ hai merA uttama dhanuSa !' unheM aisA vajrAstrakI mAra par3anepara samasta parvata tila-tila karake kahate dekha kapirAja hanumAnajIne kahA-'vIravara ! tumheM cUrNa ho gye| zatruvIroMke aGga vidIrNa hone lge| khUnase vIrabhadrane mAra DAlA thaa| zrIraghunAthajIke prasAdase punaH lathapatha honeke kAraNa unakI bar3I zobhA ho rahI thii| nayA jIvana prApta huA hai| zatrughna bhI mUrcchita ho gaye haiN| usa samaya yuddhakA adbhuta dRzya thaa| rAjA vIramaNikA calo, unake pAsa cleN|' yoM kahakara ve yuddhake muhAnepara krodha sImAko pAra kara gyaa| unhoMne apane dhanuSapara pahu~ce, jahA~ bhagavAn zrIzivake bANoMse pIr3ita hokara brahmAstrakA sandhAna kiyA, jo vairiyoMko dagdha karanevAlA zatrughnajI kevala sA~sa le rahe the| sA~sa Anepara adbhuta astra thaa| brahmAstra unake hAthase chUTakara zatrukI hanumAnjIne unakI chAtIpara davA rakha dI aura kahA- ora claa| tabataka zatrughnane bhI mohanAstra chodd'aa| 'bhaiyA zatrughna ! tuma to mahAbalavAn aura parAkramI ho, mohanAstrane eka hI kSaNameM brahmAstrake do Tukar3e kara DAle raNabhUmimeM mUrchita hokara kaise par3e ho? yadi maiMne tathA rAjAkI chAtImeM coTa karake unheM turaMta mUrcchita kara prayatnapUrvaka Ajanma brahmacarya-vratakA pAlana kiyA hai to diyaa| taba zivajIko bar3A krodha huA aura ve rathapara vIra zatrughna kSaNabharameM jIvita ho utthe|' itanA kahate hI baiThakara rAjAke pAsa aaye| usa samaya zatrughna sahasA ve kSaNamAtrameM jIvita ho bola uThe-'ziva kahA~ haiM, unase yuddhake liye Age bar3ha Aye aura apane dhanuSapara ziva kahA~ hai? ve raNabhUmi chor3akara kahA~ cale gaye?' pratyaJcA car3hAkara yuddha karane lge| una donoMmeM bar3A . pinAkadhArI rudrane yuddhameM anekoM vIroMkA saphAyA bhayaGkara saMgrAma chir3A, jo vairiyoMko vidIrNa karanevAlA kara DAlA thA, kintu mahAtmA hanumAnajIne una sabako thaa| nAnA prakArake astra-zastroMkA prayoga honeke kAraNa jIvita kara diyaa| taba ve sabhI vIra kavaca Adise sArI dizAe~ uddIpta ho uThI thiiN| zivake sAtha yuddha susajjita ho apane-apane rathapara baiThakara roSapUrNa hRdayase karate-karate zatrughna atyanta vyAkula ho gye| taba zatruoMkI ora cle| abakI bAra rAjA vIramaNi svayaM hanumAnajIke upadezase unhoMne apane svAmI hI zatrughnakA sAmanA karaneke liye gye| unheM dekhakara zrIraghunAthajIkA smaraNa kiyA-'hA nAtha ! hA bhAI ! ye Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] ****** * hanumAnjIke dvArA vIrasiMhakI parAjaya aura vIramaNikA AtmasamarpaNa * ********............................................................................................. atyanta bhayaGkara ziva dhanuSa uThAkara mere prANa lenepara utArU ho gaye haiM; Apa yuddhameM merI rakSA kiijiye| rAma! ApakA nAma lekara anekoM duHkhI jIva duHkha sAgarake pAra ho cuke haiN| kRpAnidhe! mujha duHkhiyAko bhI ubaariye|' zatrughrane jyoM hI uparyukta bAta mu~hase nikAlI tyoM hI nIla kamala dalake samAna zyAmasundara kamala nayana bhagavAn zrIrAma mRgakA zRGga hAthameM liye yajJadIkSita puruSake veSameM vahA~ A phuNce| samarabhUmimeM unheM dekhakara zatrunako bar3A vismaya huaa| . 497 praNatajanoMkA kleza dUra karanevAle apane bhAI zrIrAmacandrajIkA darzana pAkara zatrughra sabhI duHkhoMse mukta ho gye| hanumAnajI bhI zrIraghunAthajIko dekhakara sahasA unake caraNoM meM gira pdd'e| usa samaya unheM bar3I prasannatA huI aura ve bhaktakI rakSAke liye Aye hue bhagavAn se bole- 'svAmin! apane bhaktoMkA saba prakArase pAlana karanA Apake liye sarvathA yogya hI hai| hama dhanya haiM, jo isa samaya zrIcaraNoMkA darzana pA rahe haiN| zrIraghunandana ! aba ApakI kRpAse hamaloga kSaNabharameM hI zatruoMpara vijaya pA jaayNge|' isI samaya yogiyoMke dhyAnagocara zrIrAmacandrajIko AyA jAna zrImahAdevajI bhI Age bar3he aura unake caraNoMmeM praNAma karake zaraNAgatabhayahArI prabhuse bole - "bhagavan ! ekamAtra Apa hI sAkSAt antaryAmI puruSa haiM, Apa hI prakRtise para parabrahma kahalAte haiN| jo apanI aMza- kalAse isa vizvakI sRSTi, rakSA aura saMhAra karate haiM, ve paramAtmA Apa hI haiN| Apa sRSTike samaya vidhAtA, pAlanake samaya svayaMprakAza rAma aura pralayake samaya zarva nAmase prasiddha sAkSAt mere svarUpa haiN| maiMne apane bhaktakA upakAra karaneke liye Apake kAryameM bAdhA DAlanevAlA Ayojana kiyA hai| kRpAlo ! mere isa aparAdhako kSamA kIjiye kyA karU~, maiMne apane satyakI rakSAke liye hI yaha saba kucha kiyA hai| Apake prabhAvako jAnakara bhI bhaktakI rakSAke liye yahA~ AyA huuN| pUrvakAlakI bAta hai, isa rAjAne kSiprA nadImeM snAna karake ujjayinIke mahAkAla mandirameM bar3I adbhuta tapasyA kI thii| isase prasanna hokara maiMne kahA- 'mahArAja ! vara mA~go' isane adbhuta rAjya maaNgaa|' maiMne kahA- 'devapurameM tumhArA rAjya hogA aura jabataka vahA~ zrIrAmacandrajIke yajJa sambandhI azvakA Agamana hogA, tabataka maiM bhI tumhArI rakSAke liye usa sthAnapara nivAsa kruuNgaa|' isa prakAra maiMne ise varadAna de diyA thaa| usI satyase maiM isa samaya ba~dhA huuN| aba yaha rAjA apane putra, pazu aura bAndhavoMsahita yajJakA ghor3A Apako samarpita karake Apake hI caraNoMkI sevA kregaa|" zrIrAmane kahA- bhagavan! devatAoMkA to yaha dharma hI hai ki ve apane bhaktoMkA pAlana kreN| Apane jo isa samaya apane bhaktakI rakSA kI hai, yaha Apake dvArA bahuta uttama kArya huA hai| mere hRdayameM ziva haiM aura zivake hRdayameM maiM huuN| hama donoMmeM bheda nahIM hai| jo mUrkha haiM, jinakI buddhi dUSita hai; ve hI bhedadRSTi rakhate haiN| hama donoM ekarUpa haiN| jo hamalogoM meM bheda-buddhi karate haiM, ve manuSya hajAra kalpoMtaka kumbhIpAkameM pakAye jAte haiN| mahAdevajI ! jo sadA Apake bhakta rahe haiM, ve dharmAtmA puruSa mere bhI bhakta haiM tathA jo mere bhakta haiM, ve bhI bar3I 1 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 ********* * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhaktise Apake caraNoM meM mastaka jhukAte haiN| * zeSajI kahate haiM-- zrIraghunAthajIkA aisA vacana sunakara bhagavAn zivane mUrcchita par3e hue rAjA vIramaNiko apane hAthake sparza Adise jIvita kiyaa| isI prakAra unake dUsare putroMko bhI, jo bANoMse pIr3ita hokara aceta avasthAmeM par3e the, jilaayaa| bhagavAn bhUtanAthane rAjAko taiyAra karake putra-pautroMsahita unheM zrIraghunAthajIke caraNoMmeM girAyA / vAtsyAyanajI! dhanya haiM rAjA vIramaNi, jinhoMne zrIraghunAthajIkA darzana kiyaa| jo lAkhoM yogiyoMke liye unakI yoganiSThAke dvArA bhI durlabha haiM, unhIM bhagavAn zrIrAmako praNAma karake samasta rAja parivArake loga kRtArtha ho gaye unakA zarIra dhAraNa karanA saphala ho gyaa| itanA hI nahIM, ve brahmAdi devatAoMke bhI pUjanIya bana gye| zatrughna, hanumAn aura puSkala Adi udbhaTa yoddhA jinakI stuti karate haiM, una zrIrAmacandrajIko rAjA vIramaNine zivajIkI preraNAse vaha uttama azva de diyA [ saMkSipta padmapurANa zeSajI kahate haiM-- dvijazreSTha ! tadanantara ba~dhe hue ca~varase suzobhita vaha yajJa sambandhI azva hajAroM yoddhAoMse surakSita hokara bhAratavarSake antameM sthita hemakUTa parvatapara gayA, jo cAroM orase dasa hajAra yojana laMbA-caur3A hai| usake sundara zikhara sone-cA~dI Adi dhAtuoMke haiN| vahA~ eka vizAla udyAna hai, jo bahuta hI sundara aura bhA~ti-bhA~tike vRkSoMse suzobhita hai| ghor3A usameM praveza kara gyaa| vahA~ jAnepara usa azvake sambandhameM sahasA eka Azcaryajanaka ghaTanA huI use batalAtA hU~, suniye - akasmAt usakA sArA zarIra akar3a gayA, vaha hila-Dula nahIM pAtA thaa| mArga meM sAtha hI putra, pazu aura bAndhavoM sahita apanA sArA rAjya bhI samarpaNa kara diyaa| tadanantara, zrIrAmacandrajI samasta zatruoM tathA sevakoMse abhivandita hokara maNimaya rathapara baiThe-baiThe hI antardhAna ho gye| mune! vizvavandita zrIrAmako tuma manuSya na smjho| jalameM, thalameM, saba jagaha tathA sabake bhItara sadA ve hI sthita rahate haiN| bhagavAn zaGkarane bhI apanI pratijJA pUrI karake sevaka rAjAse vidA lI aura kahA- 'rAjan ! zrIrAmacandrajIkA Azraya hI saMsArameM sabase durlabha vastu hai, ataH tuma zrIraghunAthajIkI hI zaraNameM rho|' yoM kahakara pralaya aura utpattike kartA-dhartA bhagavAn ziva svayaM bhI adRzya ho samasta pArSadoMke sAtha kailAsako cale gye| isake bAda rAjA vIramaNi zrIrAmake caraNa kamaloMkA dhyAna karate hue svayaM bhI apanI senA lekara mahAbalI zatrughnake sAtha-sAtha gye| jo zreSTha manuSya zrIrAmacandrajIke isa caritrakA zravaNa kareMge, unheM kabhI sAMsArika duHkha nahIM hogA / azvakA gAtra-stambha, zrIrAmacaritra kIrtanase eka svargavAsI brAhmaNakA rAkSasayonise uddhAra tathA azvake gAtra stambhakI nivRtti khar3A khar3A vaha hemakUTa parvatakI hI bhA~ti avicala pratIta hone lgaa| akSake rakSakoMne zatrunake pAsa jAkara pukAra macAyI - 'svAmin! hama nahIM jAnate ghor3eko kyA ho gyaa| akasmAt usakA sampUrNa zarIra stabdha ho gayA hai| isa bAtapara vicAra kara jo kucha karanA ucita jAna par3e, kiijiye|' yaha sunakara rAjA zatrughnako bar3A vismaya huA ve apane samasta sainikoMke sAtha azvake nikaTa gye| puSkalane apanI bA~hase pakar3akara usake donoM caraNoMko dharatIse Upara uThAnekA prayatna kiyaa| parantu ve apane sthAnase hila bhI na ske| taba zatrughnane sumatise pUchA--'mantrivara! ghor3eko kyA huA hai, jo isakA * mamAsti hRdaye zavoM bhavato hRdaye tvaham / AvayorantaraM nAsti mUDhAH pazyanti durdhiyaH // ye bhedaM vidadhatyaddhA AvayorekarUpayoH kumbhIpAkeSu pacyante narAH kalpasahasrakam // ye tvadbhaktAH sadAsaMste madbhaktA dharmasaMyutAH / madbhaktA api bhUyasyA bhaktyA tava natiGkarAH // (46 / 20-22 ) Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . azvakA gAtra-stamba tathA eka brAhmaNakA rAkSasayonise uddhAra . sArA zarIra akar3a gayA? aba yahA~ kyA upAya karanA zatrunake isa prakAra pUchanepara parama buddhimAn cAhiye, jisase isameM calanekI zakti A jAya?' munizreSTha zaunakane thor3I derataka dhyAna kiyaa| phira eka __ sumatine kahA-svAmin ! kinhIM aise RSi- hI kSaNameM sArA rahasya samajhameM A gyaa| unakI A~kheM munikI khoja karanI cAhiye, jo saba bAtoMko jAnanemeM Azcaryase khila uThI tathA ve duHkha aura saMzayameM par3e hue kuzala ho| maiM to lokameM honevAle pratyakSa viSayoMko hI rAjA zatrughnase bole-rAjan ! maiM azvake gAtra-stambhakA jAnatA hU~: parokSameM merI gati nahIM hai| kAraNa batAtA hU~, suno| gaur3a dezake suramya pradezameM, zeSajI kahate haiM-sumatikI yaha bAta sunakara kAverIke taTapara sAttvika nAmakA eka brAhmaNa bar3I bhArI dharmake jJAtA zatrughane apane sevakoMdvArA RSikI khoja tapasyA kara rahA thaa| vaha eka dina jala pItA, dUsare dina kraayii| eka sevaka vahA~se eka yojana dUra pUrva dizAkI havA pIkara rahatA aura tIsare dina kucha bhI nahIM khAtA ora gyaa| vahA~ use eka bahuta bar3A Azrama dikhAyI thaa| isa prakAra tIna-tIna dinakA vrata lekara vaha samaya diyA, jahA~ke pazu aura manuSya-sabhI paraspara vaira- vyatIta karatA thaa| usakA yaha vrata cala hI rahA thA ki bhAvase rahita the| gaGgAjImeM nAna karaneke kAraNa unake sabakA vinAza karanevAle kAlane use apane dAr3hoMmeM le samasta pApa dUra ho gaye the tathA ve saba-ke-saba bar3e liyaa| usa mahAn vratadhArI tapasvIkI mRtyu ho gyii| manohara dikhAyI dete the| vaha zaunaka munikA manohara tatpazcAt vaha sAttvika nAmakA brAhmaNa saba prakArake Azrama thaa| usakA patA lagAkara sevaka lauTa AyA ratnose vibhUSita tathA saba tarahakI zobhAse sampanna aura vismita hokara usane rAjA zatrughnase usa AzramakA vimAnapara baiThakara merugirike zikharapara gyaa| vahA~ jambU samAcAra nivedana kiyaa| sevakakI bAta sunakara nAmakI nadI bahatI thI, jisake kinAre tapa aura dhyAnameM anucaroMsahita zatrumako bar3A harSa huA aura ve hanumAn saMlagna rahanevAle RSi maharSi nivAsa karate the| vaha tathA puSkala Adike sAtha RSike Azramapara gye| vahA~ brAhmaNa vahIM Anandamagna hokara apanI icchAke anusAra jAkara unhoMne munike pApahArI caraNoMmeM sASTAGga praNAma apsarAoMke sAtha vihAra karane lgaa| abhimAna aura kiyaa| balavAnoMmeM zreSTha rAjA zatrughnako AyA jAna madase unmatta hokara usane vahA~ rahanevAle RSiyoMke zaunaka munine ardhya, pAdya Adi dekara unakA svAgata pratikUla bartAva kiyaa| isase ruSTa hokara una RSiyoMne kiyaa| unake darzanase muniko bar3I prasannatA huii| zApa diyA-'jA, tU rAkSasa ho jA; terA mukha vikRta ho zatrughnajI sukhapUrvaka baiThakara jaba vizrAma kara cuke to jaay|' yaha zApa sunakara brAhmaNako bar3A duHkha huA aura munIzvarane pUchA-'rAjan ! tuma kisaliye bhramaNa kara rahe usane una vidvAn evaM tapasvI brAhmaNoMse kahAho? tumhArI yaha yAtrA to bar3I dUrakI jAna par3atI hai|' 'brahmarSiyo! Apa saba loga dayAlu hai; mujhapara kRpA munikI yaha bAta sunakara rAjA zatrughnakA zarIra harSase kiijiye| taba unhoMne usapara anugraha karate hue pulakita ho utthaa| ve apanA paricaya dete hue gadgada kahA-"jisa samaya tuma zrIrAmacandrajIke azvako apane vANImeM bole-'maharSe ! merA azva akasmAt eka vegase stabdha kara doge, usa samaya tumheM zrIrAmakI kathA phUloMse suzobhita udyAnameM calA gyaa| usake bhItara eka sunanekA avasara milegaa| usake bAda isa bhayaGkara kinArepara pahu~cate hI tatkAla usakA zarIra akar3a gyaa| zApase tumhArI mukti ho jaaygii|' muniyoMke kathanAnusAra isake kAraNa hamaloga apAra duHkhake samudrameM DUba rahe haiM; usIne yahA~ rAkSasa hokara zrIraghunAthajIke azvako Apa naukA banakara hameM bcaaiye| hamAre bar3e bhAgya the, stambhita kiyA hai; ataH tuma kIrtanake dvArA ghor3eko usake jo daivAt ApakA darzana huaa| ghor3ekI isa avasthAkA caMgulase chudd'aao|' / pradhAna kAraNa kyA hai ? yaha batAnekI kRpA kiijiye|' munikA yaha kathana sunakara zatruvIroMkA damana saMdhyapu017 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 * arcayastha haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta parApurANa karanevAle zatrughrake manameM bar3A vismaya huaa| ve narakameM, jisakA vistAra dasa hajAra yojana hai, par3atA hai| zaunakase bole-'karmakI bAta bar3I gahana hai, jisase jo gauoMse droha karatA hai, use yamarAjake kiGkara narakameM sAttvika nAmadhArI brAhmaNa apane mahAn karmase svargameM DAlakara pakAte haiM; vaha bhI thor3e samayataka nahIM, gauoMke pahu~cakara bhI punaH rAkSasabhAvako prApta ho gyaa| svAmin ! zarIrameM jitane roe~ hote haiM, utane hI hajAra varSAMtaka / jo Apa koMka anusAra jaisI gati hotI hai, usakA varNana isa pRthvIkA rAjA hokara daNDa na dene yogya puruSako daNDa kIjiye ! jisa karmake pariNAmase jaise narakakI prApti detA hai tathA lobhavaza (anyAyapUrvaka) brAhmaNako bhI hotI hai, use btaaiye|' zArIrika daNDa detA hai, use sUarake samAna mu~havAle duSTa zaunakane kahA-raghukulazreSTha ! tuma dhanya ho, jo yamadUta pIr3A dete haiN| tatpazcAt vaha zeSa pApoMse chuTakArA tumhArI buddhi sadA aisI bAtoMko jAnane aura sunane meM lagI pAneke liye duSTa yoniyoMmeM janma grahaNa karatA hai| jo rahatI hai| isameM saMdeha nahIM ki tuma isa viSayako manuSya mohavaza brAhmaNoM tathA gauoMke thor3e-se bhI dravya, bhalIbhAMti jAnate ho; to bhI logoMke hitake liye mujhase dhana athavA jIvikAko lete yA lUTate haiM, ve paralokameM pUcha rahe ho| mahArAja ! koMke svarUpa vicitra haiM tathA jAnepara andhakUpa nAmaka narakameM girAye jAte haiN| vahA~ unakI gati bhI nAnA prakArako hai; maiM usakA varNana karatA unako mahAn kaSTa bhoganA par3atA hai| jo jIbhake liye hU~, suno| isa viSayakA zravaNa karanese manuSyako mokSakI Atura ho lolupatAvaza svayaM hI madhura anna lekara khA prApti ho sakatI hai| jAtA hai, devatAoM tathA suhadoMko nahIM detA, vaha nizcaya jo duSTa buddhivAlA puruSa parAye dhana, parAyI saMtAna hI 'kRmibhojana' nAmaka narakameM par3atA hai| jo manuSya aura parAyI strIko bhoga-buddhise balAtpUrvaka apane suvarNa AdikA apaharaNa athavA brAhmaNake dhanakI corI adhikArameM kara letA hai, usako mahAbalI yamadUta kAla- karatA hai, vaha atyanta duHkhadAyaka 'saMdaMza' nAmaka pAzameM bA~dhakara tAmisra nAmaka narakameM girAte haiM aura narakameM giratA hai| jabataka eka hajAra varSa pUre nahIM ho jAte, tabataka usImeM jo mUDha buddhivAlA puruSa kevala apane zarIrakA rakhate haiN| yamarAjake pracaNDa dUta vahA~ usa pApIko khUba poSaNa karatA hai, dUsareko nahIM jAnatA, vaha tapAye hue pITate haiN| isa prakAra pApa-bhogake dvArA bhalIbhA~ti keza telase pUrNa atyanta bhayaMkara kumbhIpAka narakameM DAlA uThAkara antameM vaha sUarakI yonimeM janma letA hai aura jAtA hai| jo puruSa mohavaza agamyA strIko bhAryAusameM bhI mahAn duHkha bhoganeke pazcAt vaha phira manuSyako buddhise bhoganA cAhatA hai, use yamarAjake dUta usI strIkI yonimeM jAtA hai; parantu vahA~ bhI apane pUrvajanmake lohamayI tapAyI huI pratimAke sAtha AliGgana karavAte kalaGkako sUcita karanevAlA koI roga AdikA cihna haiN| jo apane balase unmatta hokara balapUrvaka vedakI dhAraNa kiye rahatA hai| jo kevala dUsare prANiyoMse droha maryAdAkA lopa karate haiM, ve vaitaraNI nadImeM DUbakara mAMsa karake hI apane kuTumbakA poSaNa karatA hai, vaha aura rakta bhojana karate haiM / jo dvija hokara zUdrakI strIko pApaparAyaNa puruSa andhatAmisra narakameM par3atA hai| jo apanI bhAryA banAkara usake sAtha gRhasthI calAtA hai, vaha loga yahA~ dUsare prANiyoMkA vadha karate haiM, ve raurava narakameM nizcaya hI 'pUyoda' nAmaka narakameM giratA hai| vahA~ use girAye jAte haiM tathA ruru nAmaka pakSI roSameM bharakara unakA bahuta duHkha bhoganA par3atA hai| jo dhUrta logoMko dhokhemeM zarIra nocate haiN| jo apane peTake liye dUsare jIvoMkA DAlaneke liye dambhakA Azraya lete haiM, ve mUDha vaizasa vadha karatA hai, use yamarAjakI AjJAse mahArairava nAmaka nAmaka narakameM DAle jAte haiM aura vahA~ unapara yamarAjakI narakameM DAlA jAtA hai| jo pApI apane pitA aura mAra par3atI hai| jo mUDha savarNA (samAna gotravAlI) brAhmaNase dveSa karatA hai, vaha mahAn duHkhamaya kAlasUtra strIko yonimeM vIryapAta karate haiM, unheM vIryakI naharameM Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . azvakA gAtra-stambha tathA eka brAhmaNakA rAkSasayonise uddhAra . 501 DAlA jAtA hai aura ve vIrya pIkara hI rahate haiN| jo loga manuSyoMke liye saba upAyoMse zreSTha hai| vaha pApiyoMke sAre cora, Aga lagAnevAle, duSTa, jahara denevAle aura pApa-paGkako dho DAlatI hai| isa viSayameM koI anyathA gA~voMko lUTanevAle haiM, ve mahApAtakI jIva 'sArameyAdana' vicAra karanekI AvazyakatA nahIM hai|* jo bhagavAnkA narakameM girAye jAte haiN| jo pAparAzikA saMcaya apamAna karatA hai, use gaGgA bhI nahIM pavitra kara sktii| karanevAlA puruSa jhUThI gavAhI detA yA balapUrvaka dUsarokA pavitrase pavitra tIrtha bhI use pAvana banAnekI zakti nahIM dhana chIna letA hai, vaha pApI 'avIci' nAmaka narakameM rkhte| jo jJAnahIna honeke kAraNa bhagavAnke lIlAnIce sira karake DAla diyA jAtA hai| usameM mahAn duHkha kIrtanakA upahAsa karatA hai, usako kalpake antataka bhI bhoganeke pazcAt vaha punaH atyanta pApamayI yonimeM janma narakase chuTakArA nahIM miltaa| rAjan ! aba tuma jAo letA hai| jo mUDha surApAna karatA hai, use dharmarAjake dUta aura ghor3eko saMkaTase chur3Aneke liye sevakoMsahita garama-garama lohekA rasa pilAte hai| jo| apanI vidyA bhagavAnkA caritra sunAo, jisase azvameM punaH calaneaura AcArake ghamaMDameM Akara gurujanoMkA anAdara karatA phiranekI zakti A jaay| hai, vaha manuSya mRtyuke pazcAt 'kSAra' narakameM nIce mu~ha zeSajI kahate hai-zaunakajIkI uparyukta bAta karake girAyA jAtA hai| jo loga dharmase bahiSkRta hokara sunakara zatrughnako bar3I prasannatA huii| ve muniko praNAma vizvAsaghAta karate haiM, unheM atyanta yAtanApUrNa 'zUlapota' aura parikramA karake sevakoMsahita cale gye| vahA~ jAkara narakameM DAlA jAtA hai| jo cugalI karake saba logoMko hanumAnjIne ghor3eke pAsa zrIraghunAthajIke caritrakA varNana apane vacanase udvegameM DAlA karatA hai, vaha 'daMdazUka' kiyA, jo bar3I-se-bar3I durgatikA nAza karanevAlA hai| nAmaka narakameM par3akara daMdazUko (so) dvArA iMsA jAtA antameM unhoMne kahA- 'deva ! Apa zrIrAmacandrajIke hai| rAjan ! isa prakAra pApiyoMke liye anekoM naraka hai; kIrtanake puNyase apane vimAnapara savAra hoiye aura pApa karake ve unhIM meM jAte aura atyanta bhayaGkara yAtanA svecchAnusAra apane lokameM vicaraNa kiijiye| isa bhogate haiN| jinhoMne zrIrAmacandrajIko kathA nahIM sunI hai kutsita yonise aba ApakA chuTakArA ho jaay|' yaha tathA dUsaroMkA upakAra nahIM kiyA hai, unako narakake vAkya sunakara devatAne kahA-'rAjan ! maiM zrIrAmacandrajIbhItara saba tarahake duHkha bhogane par3ate haiN| isa lokameM bhI kA kIrtana sunanese pavitra ho gyaa| mahAmate ! aba maiM jisako adhika sukha prApta hai, usake liye vaha apane lokako jA rahA hU~ Apa mujhe AjJA diijiye|' svarga kahalAtA hai tathA jo rogI aura duHkhI haiM, ve yaha kahakara devatA vimAnapara baiThe hue svarga cale gye| narakameM hI haiN| usa samaya yaha dRzya dekhakara zatrughna aura unake dAna-puNyameM lage rahane, tIrtha AdikA sevana karane, sevakoMko bar3A vismaya huaa| tadanantara, vaha azva zrIraghunAthajIkI lIlAoMko sunane athavA tapasyA gAtrastambhase mukta hokara pakSiyoMse bhare hue usa udyAnameM karanese pApoMkA nAza hotA hai| harikIrtanarUpI nadI hI saba ora bhramaNa karane lgaa| * dAnapuNyaprasaMgena sarveSAmapyupAyAnAM tIrthAdikriyayA tathA / rAmacAritrasaMzrutyA tapasA vA kSayaM brjet|| harikIrtidhunI nRNAm / kSAlayet pApinA paTU nAtra kAryA vicAraNA // (48 / 65-66) Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 * arcayasva vaSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa ..... rAjA surathake dvArA azvakA pakar3A jAnA, rAjAkI bhakti aura unake prabhAvakA varNana, aGgadakA dUta banakara rAjAke yahA~ jAnA aura rAjAkA yuddhake liye taiyAra honA - zeSajI kahate hai-usa zreSTha azvako aneko manako mohanevAlA azva zrIrAmacandrajIkA chor3A huA hai| rAjAose bhare hue bhAratavarSa meM lIlApUrvaka bhramaNa karate yaha jAnakara ve bar3e prasanna hue aura utsuka-bhAvase sAta mahIne vyatIta ho gye| usane himAlayake nikaTa rAjasabhAmeM jA vahA~ baiThe hue mahArAjako sUcanA dete bahuta-se dezoMmeM vicaraNa kiyA, kintu zrIrAmacandrajIke hue bole-'svAmin ! ayodhyA-nagarIke svAmI jo balakA smaraNa karake koI use pakar3a na sakA / aGga, zrIraghunAthajI haiM, unakA chor3A huA azvamedhayogya azva baGga aura kaliGga-dezake rAjAoMne to usa azvakA sarvatra bhramaNa kara rahA hai| vaha anucaroMsahita Apake bhalIbhA~ti stavana kiyaa| vahA~se Age bar3hanepara vaha rAjA nagarake nikaTa A pahuMcA hai| mahArAja ! vaha azva surathake manohara nagarameM pahu~cA, jo aditikA kuNDala atyanta manohara hai, Apa use pkdd'eN|' giraneke kAraNa kuNDalake hI nAmase prasiddha thaa| vahA~ke suratha bole-hama sevakoMsahita dhanya hai; kyoMki loga kabhI dharmakA ullaGghana nahIM karate the| vahA~ko hameM zrIrAmacandrajIke mukhacandrakA darzana hogaa| karor3oM janatA pratidina premapUrvaka zrIrAmacandrajIkA smaraNa kiyA yoddhAoMse ghire hue usa azvako Aja maiM pakaDUMgA aura karatI thii| usa nagarake manuSya nityaprati azvastha aura tabhI chor3egA jaba zrIraghunAthajI cirakAlase apanA tulasIkI pUjA karate the| ve saba-ke-saba zrIraghunAthajIke cintana karanevAle mujha bhaktapara kRpA karaneke liye svayaM sevaka the| pApase kosoM dUra rahate the| vahA~kai sundara yahA~ padArpaNa kreN| devAlayoMmeM zrIraghunAthajIkI pratimA zobhA pAtI thI tathA zeSajI kahate haiM-aisA kahakara rAjAne sevakoMko kapaTarahita zuddha citavAle nagara-nivAsI pratidina vahA~ AjJA dI-'jAo, azvako balapUrvaka pakar3a laao| jAkara bhagavAna kI pUjA karate the| unakI jihvApara kevala sAmane par3a jAnepara use kadApi na chodd'naa| mujhe aisA bhagavAnakA nAma zobhA pAtA thA, jhagar3e-phasAdakI carcA vizvAsa hai ki isase apanA mahAn lAbha hogaa| brahmA nhiiN| unake hRdayameM bhagavAnkA hI dhyAna hotA; kAmanA aura indrake liye bhI jinakA darzana durlabha hai, unhIM yA phalakI smRti nahIM hotI thii| vahA~ke sabhI dehadhArI zrIrAma-caraNoMkI jhA~kI hamAre liye sulabha hogii| vahI pavitra the| zrIrAmacandrajIkI kathA-vArtAse hI unakA svajana, putra, bAndhava, pazu athavA vAhana dhanya hai, jisase manabahalAva hotA thaa| ve saba prakArake durvyasanoMse rahita zrIrAmacandrajIkI prApti sambhava ho; ataH jo svarNapatrase the; ataH kabhI bhI juA nahIM khelate the| usa nagarameM zobhA pA rahA hai, icchAnusAra vegase calatA hai tathA dharmAtmA, satyavAdI evaM mahAbalI rAjA suratha nivAsa dekhane meM atyanta manorama jAna par3atA hai, usa yajJakarate the, jinakA citta zrIraghunAthajIke caraNoMkA smaraNa sambandhI azvako pakar3akara ghur3asAlameM bA~dha do|' karake sadA Anandamana rahA karatA thaa| ve bhagavad-premameM mahArAjake aisA kahanepara sevakoMne jAkara zrIrAmacandrajIke masta rahate the| rAma-bhakta rAjA surathakI mahimAkA maiM kyA sundara azvako pakar3a liyA aura darabArameM lAkara unheM varNana karU~? unake samasta guNa bhUmaNDalame vistRta arpaNa kara diyaa| vAtsyAyanajI! Apa ekAgracitta hokara sabake pApoMkA parimArjana kara rahe haiN| hokara suneM / rAjA surathake rAjyameM koI bhI aisA manuSya eka samaya rAjAke kucha sevaka Tahala rahe the| nahIM thA, jo parAyI strIse anurAga rakhatA ho| dUsaroMke unhoMne dekhA, candanase carcita azvamedhakA azva A rahA dhana lenevAle tathA kAmalampaTa puruSakA vahA~ sarvathA hai| nikaTase dekhanepara unheM mAlUma huA ki yaha netra aura abhAva thaa| jihvAse zrIraghunAthajIkA kIrtana karaneke Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . rAjA surathake dvArA azvakA pakar3A jAnA aura rAjAkA yuddhake liye taiyAra . 503 sivA dUsarI koI anucita bAta kisIke muMhase nahIM ve tapasyAke sAkSAt vigraha-se jAna par3ate the| unhoMne nikalatI thii| vahA~ sabhI ekapatnIvratakA pAlana munike caraNoMmeM praNAma karake unheM arthya, pAdya Adi karanevAle the| dUsaroMpara jhUThA kalaGka lagAnevAlA aura nivedana kiyaa| tatpazcAt jaba ve sukhapUrvaka Asanapara vedaviruddha pathapara calanevAlA usa rAjyameM eka bhI manuSya virAjamAna ho vizrAma kara cuke, taba rAjAomeM agragaNya nahIM thaa| rAjAke sabhI sainika pratidina zrIrAmacandrajIkA surathane unase kahA- 'munivara ! Aja merA jIvana dhanya smaraNa karate rahate the| unake dezameM pApiSTha nahIM the, hai! Aja merA ghara dhanya ho gayA !! Apa mujhe kisIke manameM bhI pApakA vicAra nahIM uThatA thaa| zrIraghunAthajIkI uttama kathAe~ sunaaiye| jinheM sunanevAle bhagavAnkA dhyAna karanese sabake samasta pApa naSTa ho gaye manuSyoMkA pada-padapara pApa nAza hotA hai|' rAjAkA aisA the| sabhI Anandamagna rahate the| ___ vacana sunakara muni apane dA~ta dikhAte hue jora-jorase usa dezake rAjA jaba isa prakAra dharmaparAyaNa ho haMsane aura tAlI pITane lge| rAjAne pUchA-'mune ! gaye to unake rAjyameM rahanevAle sabhI manuSya maraneke bAda Apake ha~sanekA kyA kAraNa hai? kRpA karake batAiye, zAnti prApta karane lge| surathake nagarameM yamadUtokA praveza jisase manako sukha mile|' taba muni bole-'rAjan ! nahIM hone pAtA thaa| jaba aisI avasthA ho gayI, to eka buddhi lagAkara merI bAta suno, maiM tumheM apane haMsanekA dina yamarAja munikA rUpa dhAraNa karake rAjAke pAsa uttama kAraNa batAtA huuN| tumane abhI kahA hai ki 'mere gye| unake zarIrapara valkala-vastra aura mastakapara jaTA sAmane bhagavAnko kIrtikA varNana kiijiye|' magara maiM zobhA pA rahI thii| rAjasabhAmeM pahu~cakara ve bhagavadbhakta pUchatA hU~-bhagavAn hai kauna? ve kisake haiM aura unakI mahArAja surathase mile| unake mastakapara tulasI aura kIrti kyA hai ? saMsArake sabhI manuSya apane karmoka jihvApara bhagavAnkA uttama nAma thaa| ve apane sainikoMko adhIna haiN| karmase hI svarga milatA hai, karmase hI narakameM dharma-karmako bAta sunA rahe the| rAjAne bhI muniko dekhA; jAnA par3atA hai tathA karmase hI putra, pautra Adi sabhI vastuokI prApti hotI hai| indrane sau yajJa karake svargakA utkRSTa sthAna prApta kiyA tathA brahmAjIko bhI karmase hI satya nAmaka adbhuta loka upalabdha huaa| karmase bahutoMko siddhi prApta huI hai| marut Adi karmase hI lokezvara-padako prApta hue haiN| isaliye tuma bhI yajJakA~meM lago, devatAoMkA pUjana kro| isase sampUrNa bhUmaNDalameM tumhArI ujjvala kIrtikA vistAra hogaa|' / rAjA surathakA mana ekamAtra zrIraghunAthajImeM lagA huA thA; ataH munike uparyukta vacana sunakara unakA hRdaya krodhase kSubdha ho uThA aura ve karmavizArada brAhmaNadevatAse isa prakAra bole-'brAhmaNAdhama ! yahA~ nazvara phala denevAle karmakI bAta na kro| tuma lokameM nindAke pAtra ho, isaliye mere nagara aura prAntase bAhara cale jAo [indra aura brahmAkA dRSTAnta kyA de rahe ho?] indra zIghra hI apane padase bhraSTa hoMge, kintu zrIrAmacandrajIkI sevA karanevAle manuSya kabhI nIce nahIM gireNge| dhuva, MSRARY RECENT Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 * arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa prahAda aura vibhISaNako dekho tathA anya rAmabhaktoMpara bhI sevakoMse pUchA-'yajJa-sambandhI azva kahA~ hai?' ve dRSTipAta karo; ve kabhI apanI sthitise bhraSTa nahIM hote| bole-'mahArAja ! hamaloga pahacAnate to nahIM, parantu jo duSTa zrIrAmakI nindA karate haiM, unheM yamarAjake dUta kucha yoddhA Aye the, jo hameM haTAkara ghor3eko sAtha le kAlapAzase bA~dhakara loheke mudgaroMse pITate haiN| tuma isa nagarameM gaye haiN| unakI bAta sunakara zatrughrane brAhmaNa ho, isaliye tumheM zArIrika daNDa nahIM de sktaa| sumatise kahA-'mantrivara! yaha kisakA nagara hai? mere sAmanese jAo, cale jAo; nahIM to tumhArI tAr3anA kauna isakA svAmI hai, jisane mere azvakA apaharaNa kruNgaa|' mahArAja surathake aisA kahanepara unake sevaka kiyA hai?' mantrI bole-'rAjan ! yaha parama manohara muniko hAthase pakar3akara nikAla deneko udyata hue| taba nagara kuNDalapurake nAmase prasiddha hai| isameM mahAbalI yamarAjane apanA vizvavandita rUpa dhAraNa karake rAjAse dharmAtmA rAjA suratha nivAsa karate haiN| ve sadA dharmameM lage kahA-'zrIrAmabhakta ! maiM tumapara bahuta prasanna huuN| tumhArI rahate haiN| zrIrAmacandrajIke yugala caraNoMke upAsaka haiN| jo icchA ho, maaNgo| suvrata | maiMne bahuta-sI bAteM banAkara zrIhanumAnjIkI bhA~ti ye bhI mana, vANI aura kriyAdvArA tumheM pralobhanameM DAlanekA prayatna kiyA, kintu tuma bhagavAnako sevAmeM hI tatpara rahate haiN|' zrIrAmacandrajIko sevAse vicalita nahIM hue| kyoM na ho, zatrughna bole-yadi inhoMne hI zrIraghunAthajIke tumane sAdhu puruSoMkA sevana-mahAtmAoMkA satsaGga azvakA apaharaNa kiyA ho to inake sAtha kaisA bartAva kiyA hai|' yamarAjako saMtuSTa dekhakara rAjA surathane karanA cAhiye? kahA-'dharmarAja ! yadi Apa mujhapara prasanna haiM to yaha sumatine kahA-mahArAja ! rAjA surathake pAsa uttama vara pradAna kIjiye-jabataka mujhe zrIrAma na mile, koI bAtacIta karanemeM kuzala dUta bhejanA caahiye| tabataka merI mRtyu na ho| Apase mujhe kabhI bhaya na ho|' yaha sunakara zatrughnane aGgadase vinayayukta taba yamarAjane kahA-'rAjan ! tumhArA yaha kArya siddha vacana kahA-'bAlikumAra ! yahA~se pAsa hI jo rAjA hogaa| zrIraghunAthajI tumhAre saba manoratha pUrNa kreNge|' yoM surathakA vizAla nagara hai, vahA~ dUta banakara jAo aura kahakara dharmarAjane haribhaktiparAyaNa rAjAko prazaMsA kI rAjAse kaho ki Apane jAnakara yA anajAnameM yadi aura vahA~se adRzya hokara ve apane lokako cale gye| zrIrAmacandrajIke azvako pakar3a liyA ho to use lauTA tadanantara zrIrAmacandrajIkI sevAmeM lage rahanevAle de athavA vIroMse bhare hue yuddhakSetrameM pdhaare|' aGgadane dharmAtmA rAjAne atyanta harSameM bharakara apane sevakoMse 'bahuta acchA' kahakara zatrughnakI AjJA svIkAra kI aura kahA-'maiMne mahArAja zrIrAmacandrajIke azvako pakar3A rAjasabhAmeM gye| vahA~ unhoMne rAjA surathako dekhA, jo hai; isaliye tuma saba loga yuddha ke liye taiyAra ho jaao| vIroMke samUhase ghire hue the| unake mastakapara tulasIkI maiM jAnatA hU~, tumane yuddha-kalAmeM pUrI pravINatA prApta kI maJjarI thI aura jilAse zrIrAmacandrajIkA nAma lete hue ve hai|' mahArAjakI aisI AjJA pAkara unake sabhI mahAbalI apane sevakoMko unhIMkI kathA sunA rahe the| rAjA bhI yoddhA thor3I hI derameM taiyAra ho gaye aura zIghratApUrvaka manohara zarIradhArI vAnarako dekhakara samajha gaye ki ye darabArake sAmane upasthita hue| rAjAke dasa vIra putra the, zatrughnake dUta hai; tathApi bAlikumArase isa prakAra, jinake nAma the-campaka, mohaka, ripuJjaya, durvAra, bole-'vAnararAja ! batAo, tuma kisaliye aura kaise pratApI, balamodaka, haryakSa, sahadeva, bhUrideva tathA yahA~ Aye ho ! tumhAre AnekA sArA kAraNa jAnakara maiM asutaapn| ye sabhI atyanta utsAhapUrvaka taiyAra ho usake anusAra kArya kruuNgaa|' yaha sunakara vAnararAja yuddhakSetrameM jAnekI icchA prakaTa karane lge| aGgada mana-hI-mana bahuta vismita hue aura idhara zatrughnane zIghratAke sAtha Akara apane zrIrAmacandrajIkI upAsanAmeM lage rahanevAle una narezase Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * rAjA surathake dvArA azvakA pakar3A jAnA aura rAjAkA yuddhake liye taiyAra honaa| * wwww bole-- 'nRpazreSTha ! mujhe bAliputra aGgada smjho| zrIzatrujIne mujhe dUta banAkara tumhAre nikaTa bhejA hai| MLUN ASSESS 1433 1865 isa samaya tumhAre kucha sevakoMne Akara mere yajJa-sambandhI ghor3eko pakar3a liyA hai| ajJAnavaza unake dvArA sahasA yaha bahuta bar3A anyAya ho gayA hai aba tuma prasannatA pUrvaka zrIzatrughrajIke pAsa calo aura unake caraNoMmeM par3akara apane rAjya aura putroMsahita vaha azva zIghra hI samarpita kara do| anyathA zrIzatrughrake bANoMse ghAyala hokara pRthvItalakI zobhA bar3hAte hue sadAke liye so jAoge; tumheM apanA mastaka kaTA denA hogaa|' aGgadake mukhase isa tarahakI bAteM sunakara rAjA surathane uttara diyA - 'kapizreSTha! tuma saba kucha ThIka hI kaha rahe ho, tumhArA kahanA mithyA nahIM hai; paraMtu maiM zatruma Adike bhayase usa azvako nahIM chor3a sktaa| yadi bhagavAn zrIrAma svayaM hI Akara mujhe darzana deM to maiM unake caraNoMmeM praNAma karake putroMsahita apanA rAjya, kuTumba, dhana, dhAnya tathA pracura senA- saba kucha samarpaNa kara duuNgaa| kSatriyoMkA dharma hI aisA hai ki unheM svAmIse bhI virodha karanA par3atA hai| usameM bhI yaha dhArmika yuddha hai| 505 ------- maiM kevala zrIrAmacandrajIke darzanakI icchAse hI yuddha kara rahA huuN| yadi zrIraghunAthajI mere gharapara nahIM padhAreMge to maiM isa samaya zatrughra Adi sabhI pradhAna vIroMko kSaNabharameM jItakara kaida kara lUMgA / ' aGgada bole- rAjan ! jinhoMne mAndhAtAke zatru lavaNa nAmaka daityako khelameM hI mAra DAlA thA, jinake dvArA saMgrAmameM kitane hI balavAn vairI parAsta hue haiM tathA jinhoMne icchAnusAra calanevAle vimAnapara baiThe hue vidyunmAlI nAmaka rAkSasakA vadha kiyA hai, unhIM vIraziromaNi zrIzatrunako tuma kaida karoge! mujhe to aisA jAna par3atA hai, tumhArI buddhi mArI gayI hai| zreSTha astroMkA jJAtA mahAbalI puSkala, jisane yuddhameM rudrake pradhAna gaNa vIrabhadrake chakke chur3A diye the, zrIzatrumakA bhatIjA hai| zrIraghunAthajIke caraNa kamalokA cintana karanevAle hanumAnjI bhI sadA unake nikaTa hI rahate haiN| tumane hanumAnjIke anekoM parAkrama sune hoNge| unhoMne trikUTa parvatasahita samUcI laGkApurIko kSaNabharameM phUMka DAlA aura duSTa buddhivAle rAkSasarAja rAvaNake putra akSakumArako mautake ghATa utAra diyaa| apane sainikoMkI jIvana rakSAke liye ve devatAoM sahita droNa parvatako apanI pU~chake agrabhAgameM lapeTakara kaI bAra lAye haiN| hanumAnjIkA caritra vala kaisA hai, isa bAtako zrIraghunAthajI hI jAnate haiM; isIliye apane priya sevaka ina pavanakumArako the manase tanika bhI nahIM bisaarte| vAnararAja sugrIva Adi vIra, jo sArI pRthvIko grasa lenekI zakti rakhate haiM, rAjA zatrunakA rukha johate hue unakI sevA karate haiN| kuzadhvaja, nIlarala, mahAn astravettA riputApa, pratApAzya, subAhu, vimala, sumada aura zrIrAmabhakta satyavAdI rAjA vIramaNi - ye tathA anya bhUpAla zrIzatrughrakI sevAmeM rahate haiN| ina vIroMke samudrameM eka maccharake samAna tumhArI kyA hastI hai| ina bAtoMko bhalIbhA~ti samajhakara clo| zatrughnajI bar3e dayAlu haiM; unheM putroMsahita azva samarpita karake tuma kamalanayana zrIrAmacandrajIke pAsa jaanaa| vahIM unakA darzana karake apane zarIra aura janma donoMko saphala banA sakate ho| Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 ********................................................** arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam - .................................................................................................................. zeSajI kahate haiM-- isa prakAra aneka tarahakI bAteM karate hue dUtase rAjAne kahA- 'yadi maiM mana, vANI aura kriyAdvArA zrIrAmakA hI bhajana karatA hU~, to ve mujhe zIghra darzana deMge, anyathA zrIrAmabhakta hanumAn Adi vIra mujhe balapUrvaka bA~dha leM aura ghor3eko chIna le jaayeN| HONG yuddhameM campakake dvArA puSkalakA bA~dhA jAnA, hanumAnjIkA campakako mUrcchita karake puSkalako chur3AnA, surathakA hanumAn aura zatrughna Adiko jItakara apane nagarameM le jAnA tathA zrIrAmake Anese sabakA chuTakArA honA zeSajI kahate haiM-- aGgadake mukhase surathakA sandeza sunakara yuddhakI kalAmeM nipuNatA rakhanevAle samasta yoddhA saMgrAmake liye taiyAra ho gye| sabhI vIra utsAhase bhare the, saba-ke-saba raNa-karma meM kuzala the| ve nAnA prakArake svaroMmeM aisI garjanAe~ karate the, jinheM sunakara kAyaroko bhaya hotA thaa| isI samaya rAjA suratha apane putroM aura sainikoMke sAtha yuddhakSetrameM aaye| jaise samudra pralayakAlameM pRthvIko jalase AplAvita kara detA hai, usI prakAra ve hAthI, ratha, ghor3e aura paidala yoddhAoMko sAtha le sArI pRthvIko AcchAdita karate hue dikhAyI diye| unakI senAmeM zaGkha-nAda aura vijayagarjanAkA kolAhala chA rahA thaa| isa prakAra rAjA surathako yuddhake liye udyata dekha zatrughnane sumatise - 'mhaamte| ye rAjA apanI vizAla senAse ghirakara A pahu~ce aba hamalogoMkA jo kartavya ho use btaao|' kahA sumatine kahA- - aba yahA~ saba prakArake astra-zastroMkA jJAna rakhanevAle puSkala Adi yuddha-vizArada vIroMko adhika saMkhyAmeM upasthita hokara zatruoMse lohA lenA caahiye| vAyunandana hanumAnajI mahAn zauryase sampanna haiM; ataH ye hI rAjA surathake sAtha yuddha kreN| [ saMkSipta padmapurANa zeSajI kahate haiM- pradhAna mantrI sumati isa prakArakI bAteM batA hI rahe the ki surathake uddhata rAjakumAra raNa bhUmimeM pahu~cakara apanI dhanuSakI TaGkAra dUta ! tuma jAo, rAjA zatrughrase merI kahI huI bAteM sunA do acche-acche yoddhA taiyAra hoM, maiM abhI yuddhake liye calatA huuN|' yaha sunakara vIra aGgada muskarAte hue vahA~se cala diye| vahA~ pahu~cakara rAjA surathakI kahI huI bAteM unhoMne jyoM-kI-tyoM kaha sunaayiiN| karane lge| unheM dekhakara puSkala Adi mahAbalI yoddhA dhanuSa liye apane-apane rathoMpara baiThakara Age bddh'e| uttama astroMke jJAtA vIra puSkala campakake sAtha bhir3a gaye aura mahAvIrajIse surakSita hokara dvairatha yuddhakI rItise lar3ane lge| janakakumAra lakSmInidhine kuzadhvajako sAtha lekara mohakakA sAmanA kiyaa| ripuJjayake sAtha vimala, durvArake sAtha subAhu, pratApIke sAtha pratApAzya, balamodase aGgada, haryakSase nIlarala, sahadevase satyavAn, bhUridevase mahAbalI rAjA vIramaNi aura asutApake sAtha ugrAzva yuddha karane lge| ye sabhI yuddha karmameM kuzala, saba prakArake astra-zastroMmeM pravINa tathA buddhivizArada the; ataH sabane ghora dvandvayuddha kiyA / vAtsyAyanajI ! isa prakAra ghamAsAna yuddha chir3a jAnepara surathake putroMdvArA zatrughnakI senAkA bhArI saMhAra huaa| yuddha Arambha honeke pahale puSkalane campakase kahA'rAjakumAra ! tumhArA kyA nAma hai ? tuma dhanya ho, jo mere sAtha yuddha karaneke liye A phuNce|' campakane kahA - vIravara ! yahA~ nAma aura kulase yuddha nahIM hogA; tathApi maiM tumheM apane nAma aura balakA paricaya detA huuN| zrIraghunAthajI hI merI mAtA tathA ve hI mere pitA haiM, zrIrAma ho mere bandhu aura zrIrAma hI mere svajana haiN| merA nAma rAmadAsa hai, maiM sadA zrIrAmacandrajIkI hI sevAmeM rahatA huuN| bhaktoMpara kRpA karanevAle zrIrAmacandrajI hI mujhe isa yuddhase pAra lgaayeNge| aba laukika dRSTise apanA paricaya detA Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] yuddhameM campakake dvArA puSkalakA bA~dhA jAnA tathA zrIrAmake Anese sabakA chuTakArA * * -------------------------------------------------------------------------RAN-SONG -maiM rAjA surathakA putra hU~, merI mAtAkA nAma vIravatI hai| [ apane nAmakA uccAraNa niSiddha hai, isaliye maiM use saGketase batA rahA hU~] mere nAmakA eka vRkSa hotA hai, jo vasantaRtumeM khilakara apane Asa-pAsake sabhI pradezoMko zobhAsampanna banA detA hai| yadyapi usakA puSpa rasakA bhaNDAra hotA hai; tathApi madhuse mohita bhramara usakA parityAga kara dete haiM--usase dUra hI rahate haiN| vaha phUla jisa nAmase pukArA jAtA hai, use hI merA bhI manohara nAma smjho| acchA, aba tuma isa saMgrAmameM apane bANoMdvArA yuddha karo; mujhe koI bhI jIta nahIM sktaa| maiM abhI apanA adbhuta parAkrama dikhAtA huuN| campakakI bAta sunakara puSkalakA citta santuSTa ho gyaa| aba ve usake Upara karor3oM bANoMkI varSA karane lge| taba campakane bhI kupita hokara apane dhanuSapara pratyazAM car3hAyI aura zatru samudAyako vidIrNa karanevAle tIkhe bANoMko chor3anA Arambha kiyaa| kintu mahAvIra puSkalane usake una bANoMko kATa ddaalaa| yaha dekha campakane puSkalakI chAtImeM prahAra karaneke liye sau bANoMkA sandhAna kiyA; kintu puSkalane turaMta hI unake bhI Tukar3e-Tukar3e kara DAle tathA atyanta kopameM bharakara bANoMkI bauchAra Arambha kara dii| bANoMkI vaha varSA apane Upara AtI dekha campakane 'sAdhu-sAdhu' kahakara puSkalakI prazaMsA karate hue unheM acchI taraha ghAyala kiyaa| puSkala saba zastroMke jJAtA the| unhoMne campakako mahAparAkramI jAnakara apane dhanuSapara brahmAstrakA prayoga kiyaa| udhara campaka bhI kucha kama nahIM thA, usane bhI saba prakArake astra-zastroMkI vidvattA prApta kI thI puSkalake chor3e hue astrako dekhakara use zAnta karaneke liye usane bhI brahmAstrakA hI prayoga kiyaa| donoM astroMke teja jaba ekatrita hue, to logoMne samajhA aba pralaya ho jAyagA / kintu jaba zatrukA astra apane avase milakara eka ho gayA to campakane punaH use zAnta kara diyaa| campakakA vaha adbhuta karma dekhakara puSkalane 'khar3A raha khar3A raha kahate hue usapara asaMkhya bANoMkA prahAra ------- 507 kiyA / kintu mahAmanA campakane puSkalake chor3e hue bANoMkI paravA na karake unake prati bhayaGkara bANa --- rAmAstrakA prayoga kiyaa| puSkala use kATanekA vicAra kara rahe the ki usa bANane Akara unheM bA~dha liyaa| isa prakAra vIravara campakane puSkalako bA~dhakara apane rathapara biThA liyaa| unake bA~dhe jAnepara senAmeM mahAn hAhAkAra mcaa| samasta yoddhA bhAgakara zatrughnake pAsa cale gye| unheM bhAgate dekha zatrughnane hanumAnajIse pUchA- 'merI senA to bahutere vIroMse alaGkRta hai; phira kisa vIrane use bhagAyA hai|' taba hanumAnajIne kahA- 'rAjan ! zatruvIroMkA damana karanevAlA vIravara campaka puSkalako bA~dhakara liye jA rahA hai| unakI aisI bAta sunakara zatrughna krodhase jala uThe aura pavanakumArase boleApa zIghra hI puSkalako rAjakumArake bandhanase chudd'aaiye|' yaha sunakara hanumAnajIne kahA - -- 'bahuta acchaa| phira ve puSkalako campakakI kaidase mukta karaneke liye cala diye| hanumAnajIko unheM chur3Aneke liye Ate dekha campakako bar3A krodha huA aura usane unake Upara saikar3oM-hajAroM bANoMkA prahAra kiyaa| parantu unhoMne zatruke chor3e hue samasta sAyakoMko cUrNa kara DAlA aura eka zAla hAthameM lekara rAjakumArapara de maaraa| campaka bhI bar3A balavAn thaa| usane hanumAnjIke calAye hue zAlako tila-tila karake kATa ddaalaa| taba hanumAnajIne usake Upara bahuta-sI zilAe~ pheMkI; parantu una sabako bhI usane kSaNabharameM cUrNa kara diyaa| yaha dekha hanumAnjIke hRdayameM bahuta krodha huaa| ve yaha socakara ki yaha rAjakumAra bahuta parAkramI hai; usake pAsa Aye aura use hAthase pakar3akara AkAzameM ur3a gye| aba campaka AkAzameM hI khar3A hokara hanumAnajIse yuddha karane lgaa| usane bAhuyuddha karake kapizreSTha hanumAnajIko bahuta coTa phuNcaayii| usakA bala dekhakara hanumAnjIne ha~sate-ha~sate punaH usakA eka paira pakar3a liyA aura use sau bAra ghumAkara hAthIke haudepara paTaka diyaa| vahA~se dharatIpara girakara vaha balavAn rAjakumAra mUrcchita ho gyaa| usa samaya campakake anugAmI sainika Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa hAhAkara karake cIkha uThe aura hanumAnajIne campakake gye| phira atyanta krodha bhara unhoMne rAjAkA ratha pakar3a pAzameM ba~dhe hue puSkalako chur3A liyaa| liyA aura use lekara bar3e vegase AkAzameM ur3a gye| campakako pRthvIpara par3A dekha balavAn rAjA suratha Upara jAkara bahuta dUrase unhoMne rathako chor3a diyA aura putrake duHkhase vyAkula ho uThe aura rathapara savAra ho vaha ratha dharatIpara girakara kSaNabharameM cakanAcUra ho gyaa| hanumAnjIke pAsa gye| vahAM pahuMcakara unhoMne kahA- rAjA dUsare rathapara jA car3he aura bar3e vegase hanumAnjIkA 'kapizreSTha ! tuma dhanya ho! tumhArA bala aura parAkrama sAmanA karaneke liye aaye| kintu krodhameM bhare hue mahAn haiM; jisake dvArA rAkSasoMkI purI lajhameM tumane pavanakumArane turaMta hI usa rathako bhI caupaTa kara ddaalaa| zrIraghunAthajIke bar3e-bar3e kArya siddha kiye haiN| niHsandeha isa prakAra unhoMne rAjAke unacAsa ratha naSTa kara diye| tuma zrIrAmacandrajIke caraNoMke sevaka aura bhakta ho| unakA yaha parAkrama dekhakara rAjAke sainikoM tathA svayaM tumhArI vIratAke liye kyA kahanA hai / tumane mere balavAn rAjAko bhI bar3A vismaya huaa| ve kupita hokara putra campakako raNa-bhUmimeM girA diyA hai| kapIzvara ! aya bole-'vAyunandana ! tuma dhanya ho ! koI bhI parAkramI tuma sAvadhAna ho jaao| maiM isa samaya tumhe bA~dhakara aisA karma na to kara sakatA hai aura na kregaa| aba tuma apane nagarameM le jAU~gA / maiMne bilakula satya kahA hai|' eka kSaNake liye Thahara jAo, jabataka ki maiM apane hanumAnajIne kahA-rAjan ! tuma zrIraghunAthajIke dhanuSapara pratyaJcA car3hA rahA huuN| tuma vAyudevatAke suputra caraNoMkA cintana karanevAle ho aura maiM bhI unhIMkA zrIraghunAthajIke caraNa-kamaloMke caJcarIka ho [ataH sevaka haiN| yadi mujhe bA~dha loge to mere prabhu balapUrvaka merI bAta mAna lo] / ' aisA kahakara roSameM bhare hue rAjA tumhAre hAthase chuTakArA dilaayeNge| vIra ! tumhAre maname surathane apane dhanuSapara pratyaJcA car3hAyI aura bhayaGkara jo bAta hai, use pUrNa kro| apanI pratijJA satya kro| bANameM pAzupata astrakA sandhAna kiyaa| logoMne dekhA veda kahate haiM, jo zrIrAmacandrajIkA smaraNa karatA hai, use hanumAnjI pAzupata astrase ba~dha gye| kintu dUsare hI kabhI duHkha nahIM hotaa| kSaNa unhoMne mana-hI-mana bhagavAn zrIrAmakA smaraNa karake zeSajI kahate haiM-unake aisA kahanepara rAjA usa bandhanako tor3a DAlA aura sahasA mukta hokara ve surathane pavanakumArakI bar3I prazaMsA kI aura sAnapara rAjAse yuddha karane lge| surathane jaba unheM bandhanase mukta car3hAkara teja kiye hue bhayaMkara bANoMdvArA unheM acchI dekhA to mahAbalavAn mAnakara brahmAstrakA prayoga kiyaa| taraha ghAyala kiyaa| ve bANa hanumAnjIke zarIrase rakta parantu mahAvIra pavanakumAra usa astrako ha~sate-ha~sate nikAla rahe the to bhI unhoMne unakI paravA na kI aura nigala gye| yaha dekha rAjAne zrIraghunAthajIkA smaraNa rAjAke dhanuSako apane donoM hAthoMse pakar3akara tor3a kiyaa| unakA smaraNa karake unhoMne apane dhanuSapara ddaalaa| hanumAnjIke dvArA apane dhanuSako pratyaJcAsahita rAmAstrakA prayoga kiyA aura hanumAnajIse kahATUTA huA dekha rAjAne dUsarA dhanuSa hAthame liyaa| kintu 'kapizreSTha ! aba tuma ba~dha gye|' hanumAnjI bolepavanakumArane use bhI chInakara krodhapUrvaka tor3a ddaalaa| 'rAjan ! kyA karU~, tumane mere svAmIke asvase hI mujhe isa prakAra unhoMne rAjAke assI dhanuSa khaNDita kara diye bA~dhA hai, kisI dUsare prAkRta astrase nahIM; ataH maiM tathA kSaNa-kSaNapara mahAn roSameM bharakara ve bArambAra garjanA usakA Adara karatA huuN| aba tuma mujhe apane nagarameM le karate the| taba rAjAke krodhakI sImA na rhii| unhoMne clo| mere prabhu dayAke sAgara haiM; ve svayaM hI Akara mujhe bhayaMkara zakti hAthameM lii| usa zaktise Ahata hokara chudd'aayeNge|' hanumAnjI gira par3e, kintu thor3I hI derameM uThakara khar3e ho hanumAnjIke bA~dhe jAnepara puSkala kupita ho Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * yuddhameM campakake dvArA puSkalakA bA~dhA jAnA tathA zrIrAmake Anese sabakA chuTakArA * 509 rAjAke sAmane aaye| unheM Ate dekha rAjAne ATha hue kahA-"maiM zrIrAmacandrajIkA smaraNa karake hI mohita bANoMse bIdha ddaalaa| yaha dekha balavAna puSkalane rAjApara rahatA hai, dUsarI koI vastu mujhe mohanevAlI nahIM jAna kaI hajAra vANokA prahAra kiyaa| donoM eka-dUsarepara mantra- pdd'tii| mAyA bhI mujhase bhaya khAtI hai|' vIra rAjAke pAThapUrvaka divyAstroMkA prayoga karate aura donoM hI zAnta aisA kahanepara bhI zatrughnane vaha mahAn astra unake Upara karanevAle astroMkA prayoga karake eka-dUsareke calAye chor3a hI diyaa| kintu rAjA surathake bANase kaTakara vaha hue astroMkA nivAraNa karate the| isa prakAra una donoMmeM raNa-bhUmimeM gira pdd'aa| tadanantara, surathane apane dhanuSapara bar3A ghamAsAna yuddha huA, jo vIroMke roMgaTe khar3e kara eka prajvalita vANa car3hAyA aura zatrughrako lakSya karake denevAlA thaa| taba rAjAko bar3A krodha haA aura unhoMne chor3a diyaa| zatrughnane apane pAsa paha~canese pahale use eka nArAcakA prayoga kiyaa| puSkala usako kATanA hI mArgameM hI kATa diyA, to bhI usakA phalavAlA agrima cAhate the ki vaha nArAca unakI chAtImeM A lgaa| ve bhAga unakI chAtImeM bhaiMsa gyaa| usa bANake AghAtase mahAn tejasvI the, to bhI usakA AghAta na saha sake, mUrchita hokara zatrughna rathapara gira par3e; phira to sArI senA unheM mULa A gayI! hAhAkAra karatI huI bhAga clii| saMgrAmameM rAmabhakta - puSkalake gira jAnepara zatruoMko tApa denevAle surathako vijaya huii| unake dasa putroMne bhI apane sAtha zatrughrako bar3A krodha huaa| ve rathapara baiThakara rAjA lar3anevAle dasa vIroMko mUrcchita kara diyA thaa| ve surathake pAsa gaye aura unase kahane lage-'rAjan ! raNabhUmimeM hI kahIM par3e hue the| tumane yaha bar3A bhArI parAkrama kara dikhAyA, jo tadanantara, sugrIvane jaba dekhA ki sArI senA bhAga pavanakumAra hanumAnajIko bA~dha liyaa| abhI Thaharo, mere gayI aura svAmI bhI mUrcchita hokara par3e haiM, to ve svayaM vIroMko raNa-bhUmimeM girAkara tuma kahA~ jA rahe ho| aba ho rAjA surathase yuddha karaneke liye gaye aura bolemere sAyakoMkI mAra sahana kro|' zatrughnakA yaha vIrocita 'rAjan ! tuma hamAre pakSake saba logoMko mUrcchita karake bhASaNa sunakara balavAn rAjA suratha mana-hI-mana kahA~ cale jA rahe ho? Ao aura zIghra hI mere sAtha zrIrAmacandrajIke manohara caraNa-kamaloMkA cintana karate yuddha kro|' yoM kahakara unhoMne DAliyosahita eka hue bole- 'vIravara ! maiMne tumhAre pakSake pradhAna vIra vizAla vRkSa ukhAr3a liyA aura use balapUrvaka rAjAke hanumAn Adiko raNameM girA diyA; aba tumhe bhI mastakapara de mArA / usakI coTa khAkara mahAbalI narezane samarAGgaNameM sulAU~gA / zrIraghunAthajIkA smaraNa karo, jo eka bAra sugrIvakI ora dekhA aura phira apane dhanuSapara yahA~ Akara tumhArI rakSA kareMge; anyathA mere sAmane tIkhe bANoMkA sandhAna karake atyanta bala tathA pauruSakA yuddhameM Akara jIvanako rakSA asambhava hai| aisA kahakara paricaya dete hue roSameM bharakara unako chAtImeM prahAra rAjA surathane zatrughnako hajAroM bANoMse ghAyala kiyaa| kiyaa| kintu sugrovane haMsate-ha~sate unake calAye hue unheM bANa-samUhoMko bauchAra karate dekha zatrughnane sabhI bANoMko naSTa kara diyaa| isake bAda ve rAjA AneyAstrakA prayoga kiyaa| ve zatruke bANoMko dagdha surathako apane nakhoMse vidIrNa karate hue parvatoM, zikharoM, karanA cAhate the| zatrughrake chor3e hue usa astrako rAjA vRkSoM tathA hAthiyoMko pheMka-pheMkakara unheM coTa pahu~cAne surathane vAruNAstrake dvArA bujhA diyA aura karor3oM bANoMse lge| taba surathane apane bhayaGkara rAmAkhase suprIvako bhI unheM ghAyala kiyaa| taba zatrughnane apane dhanuSapara mohana turaMta hI bA~dha liyaa| bandhanameM par3a jAnepara kapirAja nAmaka mahAn astrakA sandhAna kiyaa| vaha adbhuta astra sugrIvako yaha vizvAsa ho gayA ki rAjA suratha vAstavameM samasta vIroMko mohita karake unheM nidrAmeM nimana kara zrIrAmacandrajIke sacce sevaka haiN| denevAlA thaa| use dekha rAjAne bhagavAnkA smaraNa karate isa prakAra mahArAja surathane vijaya prApta kii| ve Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta padmapurANa zatrupakSake sabhI pradhAna vIroMko rathapara biThAkara apane haiM, munIzvaroMke sAtha dharmakA vicAra kara rahe haiM aura yahA~ nagarameM le gye| vahA~ jAkara ve rAja-sabhAmeM baiThe aura maiM surathake dvArA gADha bandhanameM bAMdhA gayA huuN| mahApuruSa ! ba~dhe hue hanumAnajIse bole- pavanakumAra ! aba tuma deva ! zIghra Akara mujhe chuTakArA diijiye| prabho ! bhaktoMkI rakSA karanevAle paramadayAlu zrIraghunAthajIkA sampUrNa devezvara bhI Apake caraNa-kamaloMkI arcanA karate smaraNa karo, jisase santuSTa hokara ve tumheM tatkAla isa haiN| yadi itane smaraNake bAda bhI Apa hamalogoko isa bandhanase mukta kara deN|' unakA kathana sunakara hanumAnajIne bandhanase mukta nahIM kareMge to saMsAra khuza ho-hokara apanesahita samasta vIroMko ba~dhA dekha raghukulameM ApakI haMsI ur3AyegA; isaliye aba Apa vilamba na avatIrNa, kamalake samAna netroMvAle, paramadayAlu kIjiye, hameM zIghra chudd'aaiye|'* | sItApati zrIrAmacandrajIkA sampUrNa indriyoMse smaraNa jagatke svAmI kRpAnidhAna zrIraghuvIrajIne kiyaa| ve mana-hI-mana kahane lage-'hA nAtha ! hA hanumAnjIkI prArthanA sunI aura apane bhaktako bandhanase puruSottama !! hA dayAlu sItApate !!! [Apa kahA~ hai? mukta karaneke liye ve tIvragAmI puSpaka vimAnapara car3hakara merI dazApara dRSTipAta kareM] prabho ! ApakA mukha turaMta cala diye| hanumAnjIne dekhA, bhagavAn A gye| svabhAvase hI zobhAsampanna hai, usapara bhI sundara unake pIche lakSmaNa aura bharata haiM tathA sAthameM muniyoMkA kuNDaloMke kAraNa to usakI suSamA aura bhI bar3ha gayI samudAya zobhA pA rahA hai| apane svAmIko AyA dekha hai| Apa bhaktoMkI pIr3AkA nAza karanevAle haiN| manohara hanumAnajIne surathase kahA-'rAjan ! dekho, bhagavAn rUpa dhAraNa karate haiN| dayAmaya ! mujhe isa bandhanase zIghra dayA karake apane bhaktako chur3Aneke liye A gye| mukta kIjiye; dera na lgaaiye| Apane gajarAja Adi pUrvakAlameM jisa prakAra inhoMne smaraNa karanemAtrase bhaktoMko saMkaTase bacAyA hai, dAnava-vaMzarUpI anikI pahu~cakara aneka bhaktoMko saMkaTase mukta kiyA hai, usI jyAlAmeM jalate hue devatAoMkI rakSA kI hai tathA prakAra Aja bandhanameM par3e hue mujhako bhI chur3Aneke liye dAnavoMko mArakara unakI patniyoMke mastakakI keza- mere prabhu A phuNce| rAziko bhI bandhanase mukta kiyA hai [ve vidhavA honeke zrIrAmacandrajI eka hI kSaNameM yahA~ A pahu~ce, yaha kAraNa kabhI keza nahIM bA~dhatI]; karuNAnidhe ! aba merI dekhakara rAjA suratha premamagna ho gaye aura unhoMne bhI sudha liijiye| nAtha ! bar3e-bar3e samrAT bhI Apake bhagavAnko saikar3o bAra praNAma kiyaa| zrIrAmane bhI caraNoMkA pUjana karate haiM, isa samaya Apa yajJakarmameM lage caturbhuja rUpa dhAraNakara apane bhakta surathako bhujAoMmeM * ityuktamAkarNya samIrajastadA subaddhamAtmAnamavekSya viiraan| samUciItAzatruzarAvighAtapIDAyutAn bandhanamuktaye'smarat // zrIrAmacandraM raghuvaMzajAtaM sItApati pngkjptrnetrm| svamuktaye bandhanataH kRpAlu sasmAra sarvaiH karaNairvizokaiH / hanumAnuvAca hA nAtha hA naravarotama hA dayAlo sautApate rucirakuNDalazobhivakA / bhaktArtidAhaka manohararUpadhArin mAM bandhanAt sapadi mocaya mA vilambam // saMmocitAsta bhavatA gajapaGavAcA devAca dAnavakalAnisadahyamAnAH / tatsundarIzirasi saMsthitakezabandhasaMmocitAsi karuNAlaya mAM sarasva // tvaM yAgakarmanirato'si munIzvarendradharma vicArayasi bhuumiptoddaapaad| atrAhamadya surathena vigADhapAzabaddho'smi mocaya mahApuruSAzu deva // no mocayasyatha yadi smaraNAtirekAtvaM srvdevvrpuujitpaadpdy| loko bhavattamidamullasito hasiSyattasmAd vilambamiha mA cara mocyaashu|| (53 / 12-17) Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] vAlmIki Azramapara lavadvArA ghor3ekA ba~dhanA aura azvarakSakoMkI bhujAoMkA kATA jAnA ....................... ********** ********** kasakara chAtIse lagA liyA aura Anandake A~suoMse unakA mastaka bhigote hue kahA-' - 'rAjan ! tuma dhanya ************ zeSajI kahate haiM - eka dina prAtaHkAla vaha azva gaGgAke kinAre maharSi vAlmIkike zreSTha Azramapara jA pahu~cA, jahA~ anekoM RSi-muni nivAsa karate the aura agnihotrakA dhuMA uTha rahA thaa| jAnakIjIke putra lava anya munikumAroMke sAtha prAtaH kAlIna havana karma karaneke uddezyase usake yogya samidhAe~ lAneke liye 511 kara uTha khar3e hue aura manohara rUpadhArI zrIraghunAthajokI jhA~kI karake unake caraNoMmeM par3a gye| bhagavAnne unase kuzala pUchI to ve sukhI hokara bole- 'bhagavan ! ApakI kRpAse saba kuzala hai|' rAjA surathane sevakapara kRpA karaneke liye Aye hue zrIrAmacandrajIkA darzana karake unheM prasannatApUrvaka apanA sArA rAjya samarpita kara diyA aura kahA - ' raghunandana ! maiMne Apake sAtha anyAya kiyA hai, use kSamA kiijiye|' ho| Aja tumane bar3A bhArI parAkrama kara dikhAyA kapirAja hanumAn sabase bar3hakara balavAn haiM, kintu inako bhI tumane bA~dha liyaa|' yaha kahakara zrIraghunAthajIne vAnarazreSTha hanumAnko bandhanase mukta kiyA tathA jitane yoddhA mUrcchita par3e the, una sabapara apanI dayAdRSTi DAlakara unheM jIvita kara diyaa| asuroMkA vinAza karanevAle zrIrAmakI dRSTi par3ate hI ve saba mUrcchA tyAga = vAlmIki Azramapara lavadvArA ghor3ekA ba~dhanA aura azvarakSakoMkI bhujAoMkA kATA jAnA zrIrAma bole- rAjan ! kSatriyoMkA yaha dharma hI hai| unheM svAmIke sAtha bhI yuddha karanA par3atA hai| tumane saMgrAmameM samasta vIroMko santuSTa karake bar3A uttama kArya kiyA / bhagavAn ke aisA kahanepara rAjA surathane apane putroMke sAtha unakA pUjana kiyaa| tadanantara, zrIrAmacandrajI tIna dinataka vahA~ Thahare rhe| cauthe dina rAjAkI anumati lekara ve icchAnusAra calanevAle puSpaka vimAnadvArA vahA~se cale gye| unakA darzana karake sabako bar3A vismaya huA aura saba loga unakI manohAriNI kathAe~ kahane-sunane lge| isake bAda mahAbalI rAjA surathane campakako apane nagarake rAjyapara sthApita kara diyA aura svayaM zatrughnake sAtha jAnekA vicAra kiyaa| zatrughnane apanA azva pAkara bherI bajavAyI tathA saba ora nAnA prakArake zaGkhoMkI dhvani kraayii| tatpazcAt unhoMne yajJa-saMbandhI azvako Age jAneke liye chor3A aura svayaM rAjA surathake sAtha aneko dezoMmeM bhramaNa karate rahe, kintu kahIM kisI bhI balavAnne ghor3eko nahIM pkdd'aa| - vanameM gaye the| vahA~ suvarNapatrase cihnita usa yajJa sambandhI azvako unhoMne dekhA, jo kuGkuma, agaru aura kastUrIkI divya gandhase suvAsita thaa| use dekhakara unake manameM kautUhala paidA huA aura ve munikumAroMse bole- 'yaha manake samAna zIghragAmI azva kisakA hai, jo daivAt mere Azramapara A pahu~cA hai ? tuma saba loga Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . arcayasvASIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mere sAtha calakara ise dekho, DaranA nhiiN|' yaha kahakara lavase bole-'aho ! kisane isa ghor3eko yahA~ bA~dha lava turaMta hI ghor3eke samIpa gaye / raghukulameM utpanna kumAra E N T ER lava kaMdhepara dhanuSa-bANa dhAraNa kiye usa ghor3eke samIpa aise suzobhita hue mAno durjaya vIra jayanta dikhAyI de rahA ho| ghor3eke lalATameM jo patra ba~dhA thA, usameM suspaSTa varNamAlAoMdvArA kucha paGktiyA~ likhI thIM; jinase usakI bar3I zobhA ho rahI thii| lavane pahuMcakara muniputroMke sAtha vaha patra pddh'aa| par3hate hI unheM krodha A gayA aura ve hAthameM dhanuSa lekara RSikumAroMse bole, usa samaya roSake kAraNa unakI vANI spaSTa nahIM nikala pAtI thii| unhoMne kahA-'are ! isa kSatriyakI dhRSTatA to dekho, jo isa ghor3eke bhAla-patrapara isane apane pratApa aura balakA ullekha kiyA hai| rAma kyA hai, zatrughnakI kyA hastI hai? kyA ye hI loga kSatriyake kulameM utpanna hue haiM? hamaloga zreSTha kSatriya nahIM hai?' isa prakArakI bahuta-sI bAteM kahakara lavane usa ghor3eko pakar3a liyA aura samasta rAjAoMko tinakeke samAna samajhakara hAthameM pAyakara hAtha meM 5 dhanuSa-bANa le ve yuddhake liye taiyAra ho gye| muniputroMne rakhA hai? kisake Upara Aja yamarAja kupita hue hai? dekhA ki lava ghor3e kA apaharaNa karanA cAhate haiM, to ve lavane turaMta uttara diyA-'maiMne isa uttama azvako bA~dha unase bole-'kumAra ! hama tumheM hitakI bAta batA rahe rakhA hai, jo ise chur3Ane AyegA, usake Upara mere bar3e haiM, suno, ayodhyAke rAjA zrIrAma bar3e balavAn aura bhAI kuza zIghra hI krodha kreNge| yamarAja bhI A parAkramI haiN| apane balakA ghamaMDa rakhanevAle indra bhI jAye to kyA kara leMge? hamAre bANoMkI bauchArase unakA ghor3A nahIM chU sakate [phira dUsarekI to bAta hI santuSTa hokara svayaM hI mAthA Teka deMge aura turaMta apanI kyA hai ?]; ataH tuma isa azvako na pkdd'o|' rAha leNge|' yaha sunakara lavane kahA-'tumaloga brAhmaNa- lavakI bAta sunakara sevakoMne ApasameM kahAbAlaka ho; kSatriyoMkA bala kyA jaano| kSatriya apane 'yaha becArA bAlaka hai! [isakI bAtapara dhyAna nahIM denA parAkramake liye prasiddha hote haiM, kintu brAhmaNaloga kevala cAhiye] / ' tatpazcAt ve baiMdhe hae ghor3eko kholaneke liye bhojanameM hI paTu huA karate haiN| isaliye tumaloga ghara Age bddh'e| yaha dekha lavane donoM hAthoMmeM dhanuSa dhAraNakara jAkara mAtAkA parosA huA pakkAnna ur3Ao!' lavake zatrupake sevakopara kSurapokA prahAra Arambha kiyaa| isase aisA kahanepara munikumAra cupa ho rahe aura unakA parAkrama unakI bhujAe~ kaTa gayIM aura ve zokase vyAkula hokara dekhaneke liye dUra jAkara khar3e ho gye| tadanantara, rAjA zatrunake pAsa gye| pUchanepara sabane lavake dvArA apanI zatrughnake sevaka vahA~ Aye aura ghor3eko baiMdhA dekhakara bahi kATI jAnekA samAcAra kaha sunaayaa| Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * guptacaroMse apavAdakI bAta sunakara sItAko vanameM chor3a AnekA Adeza. 513 .................................................................................................. guptacaroMse apavAdakI bAta sunakara zrIrAmakA bharatake prati sItAko vanameM chor3a AnekA Adeza aura bharatakI mUrchA vAtsyAyanajI bole-bhagavan ! pahale Apa nahIM hai| jisa strIko Apa-jaise svAmI mile, jinake batA cuke haiM ki zrIrAmacandrajIne eka dhobIke nindA caraNoMkI devatA bhI stuti karate haiM; usako sabhI kucha karanepara sItAko akelI vanameM chor3a diyaa| phira kahA~ prApta hai, kucha bhI bAkI nahIM hai| phira bhI yadi Apa unake putra hue, kahA~ unheM dhanuSa-dhAraNakI kSamatA prApta AgrahapUrvaka mujhase mere manakI abhilASA pUcha rahe hai to huI tathA kahA~ unhoMne astravidyAkI zikSA pAyI, jisase maiM Apake sAmane saccI bAta kahatI hU~ nAtha ! bahuta dina ve zrIrAmacandrajIke azvakA apaharaNa kara sake? hue, maiMne lopAmudrA Adi pativratAoMke darzana nahIM zeSajIne kahA-mune! zrIrAmacandrajI dharmapUrvaka kiye| merA mana isa samaya unhIMko dekhaneke liye sArI pRthvIkA pAlana karate hue apanI dharmapatnI mahArAnI utkaNThita hai| ve saba tapasyAkI bhaMDAra hai, maiM vahA~ jAkara sautA aura bhAiyoMke sAtha ayodhyAkA rAjya karane lge| vastra Adise unakI pUjA karUMgI aura unheM camakIle ratna isI bIca meM sItAjIne garbha dhAraNa kiyaa| dhIre-dhIre pA~ca tathA AbhUSaNa bheTa dU~gI; yahI merA manoratha hai / priyatama ! mahIne bIta gye| eka dina zrIrAmane sItAjIse pUchA- ise pUrNa kiijiye|| 'devi ! isa samaya tumhAre manameM kisa bAtakI abhilASA isa prakAra sItAjIke manohara vacana sunakara hai, batAo; maiM use pUrNa kruuNgaa|' zrIrAmacandrajIko bar3I prasannatA huI aura ve apanI priyatamAse bole-'janakakizorI ! tuma dhanya ho ! kala prAtaHkAla jAnA aura una tapasvinI striyoMkA darzana karake kRtArtha honA / zrIrAmacandrajIke ye vacana sunakara sItAjIko bar3A harSa huaa| ve socane lagIM, kala prAtaHkAla mujhe tapasvinI deviyoMke darzana hoNge| tadanantara, usa rAtameM zrIrAmacandrajIke bheje hue guptacara nagarameM gaye, unheM bhejanekA uddezya yaha thA ki ve loga ghara-ghara jAkara mahArAjakI kIrti suneM aura dekheM [jisase unake prati logoMke manameM kyA bhAva haiM, isakA patA laga sake / ve dUta AdhI rAtake samaya cupakese gye| unheM pratidina zrIrAmacandrajIkI manohara kathAe~ sunaneko milatI thiiN| usa dina ve eka dhanADhyake vizAla bhavanameM praviSTa hue aura thor3I derataka vahA~ rukakara zrIrAmacandrajIke suyazakA zravaNa karane lge| vahA~ sundara - netrovAlI koI yuvatI bar3e harSameM bharakara apane nanhe-se zizuko dUdha pilA rahI thii| usane bAlakako lakSya sItAjIne kahA-prANanAtha ! ApakI kRpAse karake bar3I manohara bAta kahI-'beTA ! tU jI bharakara maiMne sabhI uttama bhoga bhoge haiM aura bhaviSyameM bhI bhogatI merA mIThA dUdha pI le, pIche yaha tere liye durlabha ho rhNgii| isa samaya mere mana meM kisI viSayakI icchA zeSa jaaygaa| nIla kamala-dalake samAna zyAma varNavAle NP Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 ********* - arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * PAGANORANJA zrIrAmacandrajI isa ayodhyApurIke svAmI haiM; unake nagarameM nivAsa karanevAle logoMkA phira isa saMsArameM janma nahIM U hogaa| janma na honepara yahA~ dUdha pInekA avasara kaise milegaa| isaliye mere lAla ! tU isa durlabha dUdhakA bArambAra pAna kara le| jo loga zrIrAmakA bhajana, dhyAna aura kIrtana kareMge, unheM bhI kabhI mAtAkA dUdha sulabha na hogaa|' isa taraha zrIrAmacandrajIke yazarUpI amRtase bhare hue vacana sunakara ve guptacara bahuta prasanna hue aura dUsare kisI bhAgyazAlI puruSake gharameM gye| ve pRthak-pRthak vibhinna gharoMmeM jAkara zrIrAmake yazakA zravaNa karate the| eka gharakI bAta hai, eka guptacara zrIraghunAthajIkA yaza sunanekI icchAse vahA~ AyA aura kSaNabhara rukA rhaa| usa gharakI eka sundarI nArI, jisake netra bar3e manohara the, palaMgapara baiThe hue kAmadevake samAna sundara apane patikI ora dekhakara bolI- 'nAtha! Apa mujhe aise lagate haiM, mAno sAkSAt zrIraghunAthajI ho|' priyatamAke ye manohara vacana sunakara usake patine kahA - "priye ! merI bAta suno, tuma sAdhvI ho; ataH tumane jo kucha kahA hai, vaha manako bahuta hI priya laganevAlA hai| pativratAoMke yogya [ saMkSipta padyapurANa *********** hI yaha bAta hai| satI nArIke liye usakA pati zrIraghunAthajIkA hI svarUpa hai; parantu kahA~ mere jaisA mandabhAgya aura kahA~ mahAbhAgyazAlI zrIrAma kahA~ kIr3ekI-sI hastI rakhanevAlA maiM eka tuccha jIva aura kahA~ brahmAdi devatAoMse bhI pUjita paramAtmA shriiraam| kahA~ juganU aura kahA~ sUrya ? kahA~ pAmara patiMgA aura kahA~ grudd'| kahA~ bure rAstese bahanevAlA galiyoMkA geMdalA pAnI aura kahA~ bhagavatI bhAgIrathIkA pAvana jl| isI prakAra kahA~ maiM aura kahA~ bhagavAn zrIrAma, jinake caraNoMkI dhUli par3anese zilAmayI ahalyA kSaNabharameM bhuvana mohana saundaryase yukta yuvatI bana gayI !' isI samaya dUsarA guptacara dUsareke gharameM kucha aura hI bAteM suna rahA thaa| vahA~ koI kAminI palaMgapara baiThakara vINA bajAtI huI apane patike sAtha *4611 MUCOS zrIrAmacandrajIkI kIrtikA gAna kara rahI thI'svAmin! hamaloga dhanya haiM, jinake nagarake svAmI sAkSAt bhagavAn zrIrAma haiM, jo apanI prajAko putroMkI bhA~ti pAlate aura usake yogakSemakI vyavasthA karate haiN| unhoMne bar3e-bar3e duSkara karma kiye haiM, jo dUsaroMke liye Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] - guptacarose apavAdakI bAta sunakara sItAko vanameM chor3a AnekA Adeza . asAdhya hai| udAharaNake liye-'unhoMne samudrako vazameM isake sivA, eka anya guptacara apane sAmane kiyA aura usapara pula bA~dhA / phira vAnaroMse laGkApurIkA dhobIkA ghara dekhakara vahIM mahArAja zrIrAmakA yaza vidhvaMsa karAyA aura apane zatru rAvaNako mArakara ve sunanekI icchAse gyaa| kintu usa gharakA svAmI dhobI jAnakIjIko yahA~ le aaye| isa prakAra zrIrAmane krodhameM bharA thaa| usakI patnI dUsareke gharame dinakA mahApuruSoMke AcArakA pAlana kiyA hai|' patnIke ye madhura adhika samaya vyatIta karake AyI thii| usane A~kheM vacana sunakara pati musakarAye aura usase isa prakAra lAla-lAla karake pallIko dhikkArA aura use lAta bole-'mugdhe rAvaNako mAranA aura samudrakA damana mArakara kahA-"nikala jA mere gharase; jisake yahA~ sArA Adi jitane kArya haiM, ve zrIrAmacandrajIke liye koI dina bitAyA hai, usIke ghara calI jA / tU duSTA hai, patikI mahAn karma nahIM hai| mahAn paramezvara hI brahmA AdikI AjJAkA ullaGghana karanevAlI hai; isaliye maiM tujhe nahIM prArthanAse lIlApUrvaka isa pRthvIpara avatIrNa hue haiM aura rsuuNgaa|' usa samaya usakI mAtAne kahA-'beTA ! bahU bar3e-bar3e pApoMkA nAza karanevAle uttama caritrakA vistAra gharameM A gayI hai, isa becArIkA tyAga mata kro| yaha karate haiN| kausalyAkA Ananda bar3hAnevAle zrIrAmako tuma sarvathA niraparAdha hai: isane koI kukarma nahIM kiyA hai|' manuSya na smjho| ve hI isa jagatko sRSTi, pAlana aura dhobI krodhameM to thA hI, usane mAtAko javAba saMhAra karate haiN| kevala lIlA karaneke liye hI unhoMne diyA-'maiM rAma-jaisA nahIM hU~, jo dUsareke gharameM rahI huI manuSya-vigraha dhAraNa kiyA hai| hamaloga dhanya haiM, jo pyArI pallIko phirase grahaNa kara luuN| ve rAjA haiM; jo kucha pratidina zrIrAmake mukha-kamalakA darzana karate haiM, jo bhI kareMge, saba nyAyayukta hI mAnA jaaygaa| maiM to dUsareke brahmAdi devoMke liye bhI durlabha hai| hameM yaha saubhAgya prApta gharameM nivAsa karanevAlI bhAryAko kadApi nahIM grahaNa kara hai, isaliye hama bar3e puNyAtmA hai|' guptacarane daravAjepara sktaa|' dhobIkI bAta sunakara guptacarako bar3A krodha khar3e hokara isa prakArakI bahuta-sI bAteM sunii| huA aura usane talavAra hAthameM lekara use mAra M u nni DAlanekA vicAra kiyaa| parantu sahasA use zrIrAmacandrajIke AdezakA smaraNa ho aayaa| unhoMne AjJA dI thI, 'merI kisI bhI prajAko prANadaNDa na denaa|' isa bAtako samajhakara usane apanA krodha zAnta kara liyaa| usa samaya rajakakI bAteM sunakara use bahuta duHkha huA thA, vaha kupita ho bArambAra ucchvAsa khIMcatA huA usa sthAnapara gayA, jahA~ usake sAthI anya guptacara maujUda the| ve saba ApasameM mile aura sabane ekadUsareko apanA sunA huA zrIrAmacandrajIkA vizvavandita caritra sunaayaa| antameM usa dhobIkI bAta sunakara unhoMne ApasameM salAha kI aura yaha nizcaya kiyA ki duSToMkI kahI huI bAteM zrIraghunAthajIse nahIM kahanI caahiye| aisA vicAra karake ve gharapara jAkara so rhe| unhoMne apanI buddhise yaha sthira kiyA thA ki kala prAtaHkAla mahArAjase yaha samAcAra kahA jaaygaa| zeSajI kahate haiM-zrIraghunAthajIne prAtaHkAla Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 * arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam * nityakarmase nivRtta hokara vedavettA brAhmaNoMko vidhipUrvaka suvarNadAnase saMtuSTa kiyaa| usake bAda ve rAjasabhAyeM gye| zrIrAmacandrajI sArI prajAkA putrakI bhA~ti pAlana karate the| ataH saba loga unako praNAma karaneke liye vahA~ gye| lakSmaNane rAjAke mastakapara chatra lagAyA aura bharata zatrughnane do caMvara dhAraNa kiye| vasiSTha Adi maharSi tathA sumantra Adi nyAyakartA mantrI bhI vahA~ upasthita ho bhagavAn kI upAsanA karane lge| isI samaya ve guptacara acchI taraha saja-dhajakara sabhAmeM baiThe hue mahArAjako namaskAra karaneke liye aaye| uttama buddhivAle mahArAja zrIrAmane [sabhAvisarjanake pazcAt ] una sabhI guptacaroM ko ekAntameM bulAkara pUchA- tumaloga saca saca btaao| nagarake loga mere viSayameM kyA kahate haiM? merI dharmapatnIke viSayameM unakI kaisI dhAraNA hai ? tathA mere mantriyoMkA bartAva the loga kaisA batalAte haiM ?' guptacara bole5- nAtha! ApakI kIrti isa bhUmaNDalake saba logoMko pavitra kara rahI hai| hamalogoMne ghara-gharameM pratyeka puruSa aura strIke mukhase Apake yazakA [ saMkSipta padmapurANa bakhAna sunA hai| rAjA sagara Adi Apake anekAneka pUrvaja apane manorathako siddha karake kRtArtha ho cuke haiM; kintu unakI bhI aisI kIrti nahIM chAyI thI, jaisI isa samaya ApakI hai| Apa jaise svAmIko pAkara sArI prajA kRtArtha ho rahI hai| unheM na to akAla mRtyukA kaSTa hai aura na roga AdikA bhy| ApakI vistRta kIrti sunakara brahmAdi devatAoMko bar3I lajjA hotI hai [ kyoMki Apake suyazase unakA yaza phIkA par3a gayA hai] / isa prakAra ApakI kIrti sarvatra phailakara isa samaya jagatke saba logoMko pAvana banA rahI hai| mahArAja ! hama sabhI guptacara dhanya haiM ki kSaNa-kSaNameM ApakI manohara mukhakA avalokana karate haiN| una guptacaroMke mukhase isa tarahakI bAteM sunakara zrIraghunAthajIne antameM eka dUsare dUtapara dRSTi DAlI; usake mukhakI AbhA kucha aura DhaMgakI ho rahI thii| unhoMne pUchA - 'mahAmate ! tuma saca saca batAo / logoMke mukhase jo kucha jaisA bhI sunA ho, vaha jyoM-kA-tyoM sunA do; anyathA tumheM pApa lagegA / ' guptacarane kahA - svAmin! rAkSasoMke vadha Adise sambandha rakhanevAlI ApakI sabhI kathAoMkA sarvatra gAna ho rahA hai- kevala eka bAtako chodd'kr| ApakI dharmapatnIne jo rAkSasake gharameM kucha kAlataka nivAsa kiyA thA, usake sambandhameM logoMkA acchA bhAva nahIM hai| gata AdhI rAtakI bAta hai - eka dhobIne apanI pattrIko, jo dinameM kucha derataka dUsareke gharameM rahakara AyI thI, dhikkArA aura maaraa| yaha dekhakara usakI mAtA bolI- 'beTA! yaha becArI niraparAdha hai, ise kyoM mArate ho ? tumhArI strI hai, rakha lo; nindA na karo, merI bAta maano|' taba dhobI kahane lagA- - maiM rAjA rAma nahIM hU~ ki ise rakha luuN| unhoMne rAkSasake gharameM rahI huI sItAko phirase grahaNa kara liyA, maiM aisA nahIM kara sktaa| rAjA samartha hotA hai, usakA kiyA huA sArA kAma nyAyayukta hI mAnA jAtA hai| dUsare loga puNyAtmA hoM, to bhI unakA kArya anyAyayukta hI samajha liyA jAtA hai|' usane bAraMbAra isa bAtako duharAyA ki 'maiM rAjA rAma nahIM huuN|' Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . guptacarose apavAdakI bAta sunakara sItAko vanameM chor3a AnekA Adeza . 517 usa samaya mujhe bar3A krodha huA, kintu sahasA ApakA bar3A bhaya huaa| unhoMne mahArAjase kahA-'svAmin ! Adeza smaraNa ho AyA [isaliye maiM use daNDa na de sukhase ArAdhanAke yogya ApakA yaha sundara mukha isa sakA]; aba yadi Apa AjJA deM to maiM use mAra giraauuN| samaya nIcekI ora kyoM jhukA huA hai? yaha A~suoMse yaha bAta na kahaneyogya aura nyAyake viparIta thI, to bhI bhIMgA kaise dikhAyI de rahA hai? mujhe isakA pUrA-pUrA maiMne Apake Agrahase kaha DAlI hai| aba isa viSayameM yathArtha kAraNa batAiye aura AjJA dIjiye, maiM kyA mahArAja hI nirNAyaka hai; jo ucita kartavya ho, usakA karU~ ?' bhAI bharatane jaba gadgada vANIse isa prakAra vicAra kreN| kahA, taba dharmAtmA zrIrAmacandrajI bole-'priya bandhu ! guptacarakA yaha vAkya, jisakA eka-eka akSara isa pRthvIpara unhIM manuSyoMkA jIvana uttama hai, jinake mahAbhayAnaka vajrake samAna marmapara AghAta karanevAlA suyazakA vistAra ho rahA ho| apakIrtike mAre hue thA, sunakara zrIrAmacandrajI bArambAra ucchvAsa khIMcate hue manuSyoMkA jIvana to mare hueke hI samAna hai| Aja una saba dUtoMse bole-'aba tumaloga jAo aura sampUrNa saMsArameM vistRta merI kIrtimayI gaGgA kaluSita ho bharatako mere pAsa bheja do|' ve dUta duHkhI hokara turaMta hI gyii| isa nagarameM rahanevAle eka dhobIne Aja bharatajIke bhavanameM gaye aura vahA~ unhoMne zrIrAmacandrajIkA jAnakIjIke sambandhako lekara kucha nindAkI bAta kaha saMdeza kaha sunaayaa| zrIraghunAthajIkA saMdeza sunakara DAlI hai; isaliye bhAI! batAo, aba maiM kyA karUM? buddhimAn bharatajI bar3I utAvalIke sAtha rAjasabhAmeM gaye kyA Aja apane zarIrako tyAga dUM yA apanI dharmapatnI aura vahA~ dvArapAlase bole-'mere bhrAtA kRpAnidhAna jAnakIkA hI parityAga kara dUM? donoMke liye mujhe kyA zrIrAmacandrajI kahA~ haiM?' dvArapAlane eka ralanirmita karanA cAhiye, isa bAtako ThIka-ThIka btaao|' / manohara gRhakI ora saMketa kiyaa| bharatajI vahA~ jA bharatajIne pUchA-Arya ! kauna hai yaha dhobI tathA phuNce| zrIrAmacandrajIko vikala dekhakara unake manameM isane kauna-sI nindAkI bAta kahI hai? tava zrIrAmacandrajIne dhobIke mu~hase nikalI huI sArI bAteM, jo dUtake dvArA sunI thIM, mahAtmA bharatase kaha sunaayiiN| unheM sunakara bharatane duHkha aura zokameM par3e hue bhAI zrIrAmase kahA-'vIroMdvArA supUjita jAnakIdevI laGkAmeM agni-parIkSAdvArA zuddha pramANita ho cukI haiN| brahmAjIne bhI inheM zuddha batalAyA hai tathA pUjya pitA svargIya mahArAja dazarathajIne bhI isa bAtakA samarthana kiyA hai| yaha saba hote hue bhI kevala eka dhobIke kahanese vizvavandita sItAkA parityAga kaise kiyA jA sakatA hai? brahmAdi devatAoMne bhI ApakI kIrtikA gAna kiyA hai, vaha isa samaya sAre jagatko pavitra kara rahI hai| aisI pAvana kIrti Aja kevala eka dhobIke kahanese kaluSita yA kalaGkita kaise ho jAyagI? bhalA, Apa apane isa kalyANamaya vigrahakA parityAga kyoM karanA cAhate haiN| Apa hI hamAre duHkhoMko dUra karanevAle haiN| Apake binA to hama saba loga Aja hI mara jaayeNge| Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arjayasva hRSIkezaM yadIlAMsa paraM padam . [saMkSipta padmapurANa .............................. .................................................................. mahAn abhyudayase zobhA pAnevAlI sautAjI to Apake parantu isa samaya maiM jo bAta kaha rahA hU~, usoko merI vinA kSaNabhara bhI jIvita nahIM raha sakatIM / isaliye merA AzA mAnakara kro| maiM jAnatA hU~ merI sItA anidvArA anurodha to yahI hai ki Apa pativratA zrIsautAke sAtha zuddha, pavitra aura lokapUjita hai, tathApi maiM rahakara isa vizAla rAjya-lakSmIkI rakSA kiijiye|' lokApavAdake kAraNa Aja usakA tyAga karatA huuN| bharatake ye vacana sunakara vaktAoMmeM zreSTha, parama isaliye tuma janakakizorIko vanameM le jAkara chor3a dhArmika zrIraghunAthajI isa prakAra bole-'bhAI ! tuma jo aao| zrIrAmakA yaha Adeza sunate hI bharatajI kucha kaha rahe ho, vaha dharmasammata aura yuktiyukta hai| mUrchita hokara pRthvIpara gira pdd'e| sItAkA apavAda karanevAle dhobIke pUrvajanmakA vRttAnta vAtsyAyanajIne pUchA-svAmin ! jinako uttama prAdurbhAva huA, jo ratise bhI bar3hakara sundara thii| isase kaurti sampUrNa jagatko pavitra karanevAlI hai, unhIM rAjAko bar3I prasannatA huI aura unhoMne bhuvanamohinI jAnakIdevoke prati usa dhobIne nindAyukta vacana kyoM zobhAse sampanna usa kanyAkA nAma sItA rakha diyA / parama kahe? isakA rahasya btlaaiye| sundarI sItA eka dina sakhiyoMke sAtha udyAna meM khela rahI zeSajIne kahA-mithilA nAmakI mahApurImeM thiiN| vahA~ unhe zuka pakSIkA eka jor3A dikhAyI diyA, mahArAja janaka rAjya karate the| unakA nAma thA REASON siirdhvj| eka bAra ve yajJake liye pRthvI jota rahe the| usa samaya caur3e mu~havAlI sItA (phAlake dhaMsanese jo bar3A manorama thA / ve donoM pakSI eka parvatakI coTIpara baiThakara isa prakAra bola rahe the-'pRthvIpara zrIrAma nAmase prasiddha eka bar3e sundara rAjA hoNge| unakI banI huI gaharI rekhA) ke dvArA eka kumArI kanyAkA mahArAnI sItAke nAmase vikhyAta hoNgii| zrIrAmacandrajI Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . sItAkA apavAda karanevAle dhobIke pUrvajanmakA kRtAnta * bar3e buddhimAn aura balavAn hoMge tathA samasta rAjAoMko zrImAn rAma maharSi vizvAmitrake sAtha bhAI lakSmaNasahita apane vazameM rakhate hue sItAke sAtha gyAraha hajAra hAthameM dhanuSa liye mithilA pdhaareNge| usa samaya vahA~ varSAtaka rAjya kreNge| dhanya haiM ve jAnakIdevI aura dhanya eka aise dhanuSako, jisakA dhAraNa karanA dUsaroMke liye hai zrIrAma, jo eka-dUsareko prApta hokara isa pRthvIpara kaThina hai, dekhakara ve use tor3a DAleMge aura atyanta AnandapUrvaka vihAra kreNge|' manohara rUpavAlI janakakizorI sItAko apanI dharmatoteke usa jor3eko aisI bAteM karate dekha sautAne patnIke rUpameM grahaNa kreNge| phira unhIMke sAtha socA ki 'ye donoM mere hI jIvanakI manohara kathA kaha zrIrAmacandrajI apane vizAla sAmrAjyakA pAlana kreNge|' rahe haiM inheM pakar3akara sabhI bAteM puuhuuN|' aisA vicAra kara ye tathA aura bhI bahuta-sI bAteM vahA~ rahate samaya hamAre unhoMne apanI sakhiyoMse kahA, "yaha pakSiyoMkA jor3A sunane meM AyI haiN| sundarI ! hamane tumheM saba kucha batA bahuta sundara hai, tumaloga cupakese jAkara ise pakar3a diyaa| aba hama jAnA cAhate haiM, hameM chor3a do| laao|' sakhiyA~ usa parvatapara gayIM aura donoM sundara kAnoMko atyanta madhura pratIta honevAlI pakSiyoMkI pakSiyoMko pakar3a laayiiN| lAkara unhoMne sItAko arpaNa ye bAteM sunakara sItAne unheM manameM dhAraNa kiyA aura punaH kara diyaa| sItA una pakSiyoMse bolIM-'tuma donoM bar3e una donoMse isa prakAra pUchA-'rAma kahA~ hoMge? kisake sundara ho; dekho, DaranA nhiiN| batAo, tuma kauna ho aura putra haiM aura kaise ve dulaha-veSameM Akara jAnakIko grahaNa kahA~se Aye ho? rAma kauna haiM? aura sItA kauna hai ? kareMge? tathA manuSyAvatArameM unakA zrIvigraha kaisA tumheM unakI jAnakArI kaise huI? isa sArI bAtoMko hogA?' unake prazna sunakara zukI mana-hI-mana jAna gayI jaldI-jaldI btaao| merI orase tumheM bhaya nahIM honA ki ye hI sItA haiN| unheM pahacAnakara vaha sAmane A unake caahiye|' sItAke isa prakAra pUchanepara donoM pakSI saba caraNopara gira par3I aura bolI-'zrIrAmacandrajIkA mukha bAteM batAne lage-'devi ! vAlmIki nAmase prasiddha eka kamalako kaloke samAna sundara hogaa| netra bar3e-bar3e bahuta bar3e maharSi haiM, jo dharmajJoMmeM zreSTha mAne jAte haiN| hama tathA khile hue paGkajakI zobhAko dhAraNa karanevAle donoM unhIka Azrama meM rahate haiN| maharSine rAmAyaNa nAmakA hoNge| nAsikA U~cI, patalI aura manohAriNI hogii| eka grantha banAyA hai, jo sadA hI manako priya jAna par3atA donoM bhauhe sundara haMgase paraspara milI honeke kAraNa hai| unhoMne ziSyoMko usa rAmAyaNakA adhyayana karAyA manohara pratIta hoNgii| bhujAe~ ghuTanoMtaka laTakI huI evaM hai| tathA pratidina ve sampUrNa prANiyoMke hitameM salaya manako lubhAnevAlI hoNgii| galA zaGkhake samAna suzobhita rahakara usa rAmAyaNake padyoMkA cintana kiyA karate haiN| aura choTA hogaa| vakSaHsthala uttama, caur3A evaM rAmAyaNakA kalevara bahuta bar3A hai| hamalogoMne use zobhAsampanna hogaa| usameM zrIvatsakA cihna hogA / sundara pUrA-pUrA sunA hai| bArambAra usakA gAna aura pATha jA~ghoM aura kaTibhAgakI zobhAse yukta unake donoM ghuTane sunanese hameM bhI usakA abhyAsa ho gayA hai| rAma aura atyanta nirmala hoMge, jinakI bhaktajana ArAdhanA kreNge| jAnakI kauna haiM, isa bAtako hama batAte haiM tathA isako zrIraghunAthajIke caraNAravinda bhI parama zobhAyukta hoMge; bhI sUcanA dete haiM ki zrIrAmake sAtha krIDA karanevAlI aura samasta bhaktajana unakI sevAmeM sadA saMlagna rheNge| jAnakIke viSayameM kyA-kyA bAteM honevAlI hai; tuma zrIrAmacandrajI aisA hI manohara rUpa dhAraNa karanevAle haiN| dhyAna dekara suno| 'maharSi RSyabhaGgake dvArA karAye hue maiM unakA kyA varNana kara sakatI haiN| jisake sau mukha haiM, putreSTi-yajJake prabhAvase bhagavAn viSNu rAma, lakSmaNa, vaha bhI unake guNoMkA bakhAna nahIM kara sktaa| phira bharata aura zatrughna-ye cAra zarIra dhAraNa karake prakaTa hamAre-jaise pakSIkI kyA bisAta hai| parama sundara rUpa hoNge| devAGganAe~ bhI unakI uttama kathAkA gAna kreNgii| dhAraNa karanevAlI lAvaNyamayI lakSmI bhI jinakI jhA~kI Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 * ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa karake mohita ho gayI, unheM dekhakara pRthvIpara dUsarI kauna unmatta prANI apane vacanarUpI doSake kAraNa hI bandhanameM strI hai, jo mohita na ho / unakA bala aura parAkrama mahAn par3atA hai| yadi hama isa parvatake Upara baiThakara vArtAlApa hai| ve atyanta mohaka rUpa dhAraNa karanevAle haiN| maiM na karate hote to hamAre liye yaha bandhana kaise prApta hotaa| zrIrAmakA kahA~taka varNana kruuN| ve saba prakArake isaliye mauna hI rahanA caahiye|' itanA kahakara pakSI punaH aizvaryamaya guNoMse yukta hai| parama manohara rUpa dhAraNa bolA-'sundarI ! maiM apanI isa bhAryAke binA jIvita karanevAlI ve jAnakIdevI dhanya haiM, jo zrIraghunAthajIke nahIM raha sakatA, isaliye ise chor3a do| sItA ! tuma sAtha hajAroM varSAtaka prasannatApUrvaka vihAra kreNgii| parantu bar3I acchI ho [merI prArthanA mAna lo]|' isa taraha nAnA sundarI ! tuma kauna ho? tumhArA nAma kyA hai, jo itanI prakArakI bAte kahakara usane samajhAyA, kintu sItAne caturatA aura Adarake sAtha zrIrAmacandrajIke guNoMkA usakI patnIko nahIM chor3A, taba usakI bhAryAne krodha aura kIrtana sunaneke liye prazna kara rahI ho|' duHkhase Akula hokara jAnakIko zApa diyA- 'arI ! pakSiyoMkI ye bAteM sunakara janakakumArI sItA apane jisa prakAra tU mujhe isa samaya apane patise vilaga kara janmakI lalita evaM manohara carcA karatI huI bolIM- rahI hai, vaise hI tujhe svayaM bhI garbhiNIkI avasthAmeM "jise tumaloga jAnakI kaha rahe ho, vaha janakakI putrI maiM zrIrAmase alaga honA pdd'egaa|' yoM kahakara patihI huuN| mere manako lubhAnevAle zrIrAma jaba yahA~ Akara viyogake zokase usake prANa nikala gye| usane mujhe svIkAra kareMge, tabhI maiM tuma donoMko choIMgI, anyathA zrIrAmacandrajIkA smaraNa tathA punaH-punaH rAma-nAmakA nahIM; kyoMki tumane apane vacanoMse mere manameM lobha utpanna uccAraNa karate hue prANa tyAga kiyA thA, isaliye use le kara diyA hai| aba tuma icchAnusAra khela karate hue mere jAneke liye eka sundara vimAna AyA aura vaha pakSiNI gharameM sukhase raho aura mIThe-mIThe padArtha bhojana kro|' yaha usapara baiThakara bhagavAnke dhAmako calI gyii| sunakara suggIne jAnakose kahA-'sAdhvI ! hama vanake bhAryAkI mRtyu ho jAnepara pakSI zokase Atura pakSI haiM, per3oMpara rahate haiM aura sarvatra vicarA karate haiN| hameM hokara bolA-'maiM manuSyoMse bharI huI zrIrAmakI nagarI tumhAre gharameM sukha nahIM milegaa| maiM garbhiNI hU~, apane ayodhyAma janma lU~gA tathA mere hI vAkyase udvegameM sthAnapara jAkara bacce paidA kruuNgii| usake bAda phira tumhAre par3akara ise patike viyogakA bhArI duHkha uThAnA pdd'egaa|' yahA~ A jaauuNgii| usake aisA kahanepara bhI sItAne use yaha kahakara vaha calA gyaa| krodha aura sItAjIkA na chodd'aa| taba usake patine vinIta vANImeM utkaNThita apamAna karaneke kAraNa usakA dhobIko yonimeM janma hokara kahA-'sItA ! merI sundarI bhAryAko chor3a do| huaa| jo bar3e logoMkI burAI karate hue krodhapUrvaka ise kyoM rakha rahI ho / zobhane ! yaha garbhiNI hai, sadA mere apane prANoMkA parityAga karatA hai, vaha dvijoMmeM zreSTha hI manameM basI rahatI hai| jaba yaha baccoMko janma de legI, taba kyoM na ho, maraneke bAda nIca-yonimeM utpanna hotA hai| ise lekara phira tumhAre pAsa A jaauuNgaa|' toteke aisA yahI bAta usa toteke liye bhI huii| usa dhobIke kahanepara jAnakIne kahA-'mahAmate ! tuma ArAmase jA kathanase hI sItAjI nindita huI aura unheM patise viyukta sakate ho, magara tumhArI yaha bhAryA merA priya karanevAlI honA pdd'aa| dhobIke rUpameM utpanna hue usa totekA zApa hai| maiM ise apane pAsa bar3e sukhase rkhuugii|' hI sItAkA patise vichoha karAne meM kAraNa huA aura yaha sunakara pakSI duHkhI ho gyaa| usane karuNAyukta isIse ve vanameM gyiiN| vipravara ! videhanandinI sItAke vANImeM kahA-'yogIloga jo bAta kahate haiM, vaha satya sambandhame tumane jo bAta pUchI thI vaha kaha dii| aba phira hI hai-kisIse kucha na kahe, mauna hokara rahe, nahIM to AgekA vRttAnta kahatA hU~, suno| Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] - sItAjIke tyAgakI bAtase zatrughnakI mULa; vAlmIkike Azramapara lava-kuzakA janma + 521 sItAjIke tyAgakI bAtase zatranakI bhI mUcrchA, lakSmaNakA duHkhita cittase sItAko jaMgalameM choDanA aura vAlmIkike Azramapara lava-kuzakA janma evaM adhyayana zeSajI kahate haiM-mune ! bharatako mUrchita dekha mU>> AdikA dAruNa dRzya kaise dikhAyI de rahA hai ? zrIraghunAthajIko bar3A duHkha huA, unhoMne dvArapAlase isakA saba kAraNa mujhe zIghra btaaiye|' kahA-'zatrughnako zIghra mere pAsa bulA laao|' AjJA unake aisA kahanepara mahArAja zrIrAmane lakSmaNako pAkara vaha kSaNabharameM zatrughrako bulA laayaa| Ate hI vaha sArA duHkhamaya vRttAnta Arambhase hI kaha sunaayaa| unhoMne bharatako aceta aura zrIraghunAthajIko duHkhI dekhA; sItAke parityAgase sambandha rakhanevAlI bAta sunakara ve isase unheM bhI bar3A duHkha huA aura ve zrIrAmacandrajIko bArambAra ucchvAsa khIMcate hue sanna ho gye| unheM kucha praNAma karake bole-'Arya ! yaha kaisA dAruNa dRzya bhI uttara dete na dekha zrIrAmacandrajI zokase pIr3ita hokara hai?' taba zrIrAmane dhobIke mukhase nikalA huA vaha bole-'maiM apayazase kalaGkita ho isa pRthvIpara rahakara lokanindita vacana kaha sunAyA tathA jAnakIko kyA kruuNgaa| mere buddhimAn bhrAtA sadA merI AjJAkA tyAganekA vicAra bhI prakaTa kiyaa| pAlana karate the, kintu isa samaya durbhAgyavaza ve bhI mere taba zatrughnane kahA-svAmin ! Apa pratikUla bAteM karate haiN| kahA~ jAU~? kaise karUM? jAnakojIke prati yaha kaisI kaThora bAta kaha rahe haiM! pRthvIke sabhI rAjA merI haMsI udd'aayeNge| zrIrAmako aisI bhagavAn sUryakA udaya sAre saMsArako prakAza pahu~cAneke bAteM karate dekha lakSmaNane A~sU rokakara vyathita svarameM liye hotA hai; kintu ulluoMko ve pasaMda nahIM Ate, kahA-'svAmin ! viSAda na kiijiye| maiM abhI usa isase jagatkI kyA hAni hotI hai? isaliye Apa bhI ghobIko bulAkara pUchatA hai, saMsArakI sabhI striyoMmeM zreSTha sItAko svIkAra kareM, unakA tyAga na kareM; kyoMki ve jAnakIjIko nindA usane kaise kI hai? Apake rAjyameM satI-sAdhvI strI haiN| Apa kRpA karake mero yaha bAta kisI choTe-se-choTe manuSyako bhI balapUrvaka kaSTa nahIM mAna liijiye| pahu~cAyA jAtA / ataH usake mana meM jisa taraha pratIti ho, mahAtmA zatrughnakI yaha bAta sunakara zrIrAmacandrajI jaise vaha saMtuSTa rahe, vaisA hI usake sAtha bartAva kIjiye bArambAra vahI (sItAke tyAgakI) bAta duharAne lage, jo [paraMtu eka bAra usase pUchanA Avazyaka hai| eka bAra bharatase kaha cuke the| bhAIko vaha kaThora bAta janakakumArI sItA manase athavA vANIse bhI Apake sunate hI zatrughna duHkhake agAdha jalameM DUba gaye aura sivA dUsareko nahIM jAnatI; ataH unheM to Apa svIkAra jar3ase kaTe hue vRkSakI bhA~ti mUrchita hokara pRthvIpara gira hI kareM, unakA tyAga na kreN| mere Upara kRpA karake merI pdd'e| bhAI zatrughnako bhI aceta hokara girA dekha bAta maane|' zrIrAmacandrajIko bahuta duHkha huA aura ve dvArapAlase aisA kahate hue lakSmaNase zrIrAmane zokAtura hokara bole-'jAo, lakSmaNako mere pAsa bulA laao|' kahA-'bhAI ! maiM jAnatA hU~ sItA niSpApa hai; to bhI dvArapAlane lakSmaNajIke mahalameM jAkara unase isa prakAra lokApavAdake kAraNa usakA tyAga karU~gA / lokApavAdase nivedana kiyA-'svAmin ! zrIraghunAthajI Apako yAda nindita ho jAnepara maiM apane zarIrako bhI tyAga sakatA hU~; kara rahe hai| zrIrAmakA Adeza sunakara ve zIghra unake phira ghara, putra, mitra tathA uttama vaibhava Adi dUsarI-dUsarI pAsa gye| vahA~ bharata aura zatrughnako mUrchita tathA vastuoMkI to bAta hI kyA hai| isa samaya dhobIko zrIrAmacandrajIko duHkhase vyAkula dekhakara lakSmaNa bhI bulAkara pUchanekI AvazyakatA nahIM hai| samaya Anepara duHkhI ho gye| ve zrIraghunAthajIse bole-'rAjan ! yaha saba kucha apane-Apa ho jAyagA; logoMke cittameM Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * acaMyasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam - [ saMkSipta pApurANa sItAke prati svayaM hI pratIti ho jaaygii| jaise kaccA cittako saMtuSTa kara diyaa| abhI-abhI rAtameM jAnakIne ghAva cikitsAke yogya nahIM hotA, samayAnusAra jaba vaha tApasI khiyoMke darzanako icchA prakaTa kI thI, isIliye paka jAtA hai tabhI davAse naSTa hotA hai, usI prakAra rathapara biThAkara jaMgalameM chor3a aao|' phira sumantrako samayase hI isa kalaGkakA mArjana hogaa| isa samaya mero bulAkara unhoMne kahA-'merA ratha acche-acche ghor3oM AjJAkA ullaGghana na kro| pativratA sItAko jaMgalameM aura vastroMse sajAkara taiyAra kro|' zrIraghunAthajIkA chor3a aao|' yaha Adeza sunakara lakSmaNa eka kSaNataka Adeza sunakara ve unakA uttama ratha taiyAra karake le zokAkula ho duHkhameM DUbe rahe, phira mana-hI-mana vicAra aaye| rathako AyA dekha bhrAtR-bhakta lakSmaNa usapara kiyA-'parazurAmajIne pitAko AjJAse apanI mAtAkA savAra hue aura jAnakIjIke mahalakI ora cle| bhI vadha kara DAlA thA; isase jAna par3atA hai, gurujanoMko antaHpurameM pahu~cakara ve mithilezakumArI sItAse AjJA ucita ho yA anucita, usakA kabhI ullaGghana bole-'mAtA jAnakI ! zrIraghunAthajIne mujhe Apake nahIM karanA caahiye| ataH zrIrAmacandrajIkA priya karaneke mahalameM bhejA hai| Apa tApasI striyoMke darzanake liye liye mujhe sItAkA tyAga karanA hI pdd'egaa|' vanameM cliye| yaha socakara lakSmaNa apane bhAI zrIraghunAthajIse jAnakI bolIM- zrIraghunAthajIke caraNoMkA bole-'suvrata ! gurujanoMke kahanese nahIM karaneyogya cintana karanevAlI yaha mahArAnI maithilI Aja dhanya ho kArya bhI kara lenA cAhiye, kintu unakI AjJAkA gayI, jisakA manoratha pUrNa karaneke liye svAmIne ullaGghana kadApi ucita nahIM hai| isaliye Apa jo kucha lakSmaNako bhejA hai ! Aja maiM vanameM rahanevAlI sundarI kahate haiM, usa AdezakA mai pAlana kruuNgaa|' lakSmaNake tapasviniyoMko, jo patiko hI devatA mAnatI haiM, mukhase aisI bAta sunakara zrIraghunAthajIne unase kahA- mastaka jhukAU~gI aura vastra Adi arpaNa karake unakI 'bahuta acchA; bahuta acchA; mahAmate ! tumane mere pUjA kruuNgii| aisA kahakara unhoMne sundara-sundara vastra, bahumUlya AbhUSaNa, nAnA prakArake ratna, ujjvala motI, kapUra Adi sugandhita padArtha tathA candana Adi sahasroM prakArakI 'vicitra vastue~ sAtha le lii| ye sArI cIjeM dAsiyoMke hAthoM uThavAkara ve lakSamaNakI ora cliiN| abhI gharakA caukaTha bhI nahIM lA~dhane pAyI thIM ki lar3akhar3Akara gira pdd'iiN| yaha eka apazakuna thA; parantu vanameM jAneko utkaNThAke kAraNa sItAjIne isapara vicAra nahIM kiyaa| ve apanA priya kArya karanevAle devarase bolI-'vatsa ! kahA~ vaha ratha hai, jisapara mujhe le caloge?' lakSmaNane suvarNamaya rathako ora saMketa kiyA aura jAnakIjIke sAtha usapara baiThakara sumantrase bole-'calAo ghodd'oko|' isI samaya sItAkA dAhinA netra phar3aka uThA, jo bhAvI duHkhakI sUcanA denevAlA thaa| sAtha hI puNyamaya pakSI viparIta dizAse hokara jAne lge| yaha saba dekhakara jAnakIne devarase kahA-'vatsa ! maiM to yala Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * sItAjIke tyAgakI bAtase zatrughnakI mUA; vAlmIkike Azramapara lava-kuzakA janma. 523 . . . . . . . . . . . . . . tapasviniyoMke darzanakI icchAse yAtrA karanA cAhatI hU~. mahApAtaka palAyana kara jAte haiM unheM vahA~ cAroM ora apane rahane yogya koI sthAna nahIM dikhAyI detA / gaGgAke kinAre pahu~cakara lakSmaNajIne rathaghara baiThI huI sItAjIse A~sU bahAte hue kahA-'bhAbhI ! calo, laharoMse bharI huI gaGgAko pAra kro|' sItAjI devarakI bAta sunakara turaMta rathase utara gyauN| / tadanantara, nAvase gaGgAke pAra hokara lakSmaNajI jAnakojIko sAtha liye vanameM cle| ve zrIrAmacandrajIkI .. . phira ye duHkha denevAle apazakuna kaise ho rahe haiM! zrIrAmakA, bharatakA tathA tumhAre choTe bhAI zatrughrakA kalyANa ho, unakI prajAmeM sarvatra zAnti rahe, kahIM koI viplava yA upadrava na ho|' jAnakIjIko aisI bAteM karate dekha lakSmaNa kucha bola na sake, A~suoMse unakA galA bhara aayaa| isI prakAra Age jAkara sItAjIne phira dekhA, bahuta-se mRga bAyIM orase ghUmakara nikale jA rahe haiN| ve bhArI duHkhako AjJAkA pAlana karanemeM kuzala the; ataH sautAko sUcanA denevAle the| unheM dekhakara jAnakojI kahane atyanta bhayaMkara evaM duHkhadAyI jaMgalameM le gaye-jahA~ lagIM- 'Aja ye mRga jo merI bAyIM orase nikala rahe babUla, khairA aura dhava Adike mahAbhayAnaka vRkSa the, jo haiM, so ThIka hI hai; zrIrAmacandrajIke caraNoMko chor3akara dAvAnalase dagdha honeke kAraNa sUkha gaye the| aisA jaMgala anyatra jAnevAlI sautAke liye aisA honA ucita hI hai| dekhakara sItA bhayake kAraNa bahuta cintita huii| kA~Tose nAriyoMkA sabase bar3A dharma hai-apane svAmIke caraNoMkA unake komala caraNoMmeM ghAva ho gye| ve lakSmaNase pUjana, usIko chor3akara maiM anyatra jA rahI haiM; ataH mere bolI- vIravara ! yahA~ acche-acche RSi-muniyoke liye jo daNDa mile, ucita hI hai|' isa prakAra mArgameM rahane yogya Azrama mujhe nahIM dikhAyI dete, jo netroMko pAramArthika vicAra karatI huI devI jAnakIne gaGgAjIko sukha pradAna karanevAle haiM tathA maharSiyoMkI tapasvinI dekhA, jinake taTapara muniyokA samudAya nivAsa karatA striyoMke bhI darzana nahIM hote| yahA~ to kevala bhayaMkara hai| jinake jalakaNoMkA sparza hote hI rAzi-rAzi pakSI, sUkhe vRkSa aura dAvAnalase saba ora jalatA huA Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasya haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa yaha vana hI dRSTigocara ho rahA hai| isake sivA, maiM tumako Apake sivA aura saba kucha maiMne apane manase tuccha bhI kisI bhArI duHkhase Atura dekhatI huuN| tumhArI A~kheM samajhA hai| mahezvara ! pratyeka janmameM Apa hI mere pati ho A~suoMse bharI hai, inase vyAkulatAke bhAva prakaTa hote haiM aura maiM Apake hI caraNoMke cintanase apane aneko aura mujhe bhI paga-pagapara hajAroM apazakuna dikhAyI dete pApoMkA nAza kara ApakI satI-sAdhvI patnI banI hai| saca batAo, kyA bAta hai?' rahU~-yahI merI prArthanA hai|' sItAjIke itanA kahanepara bhI lakSmaNajIke mukhase "lakSmaNa! merI sAsuoMse bhI yaha saMdeza koI bhI bAta nahIM nikalI, ve cupacApa unakI ora dekhate kahanA- 'mAtAo ! anekoM jantuoMse bhare hue isa ghora hue khar3e rhe| taba jAnakojIne bArambAra prazna karake unase jaMgalameM maiM Apa saba logoMke caraNoMkA smaraNa karatI huuN| uttara deneke liye bar3A Agraha kiyaa| unake AgrahapUrvaka maiM garbhavatI haiM, to bhI mahAtmA rAmane mujhe isa vanameM tyAga pUchanepara lakSmaNajIkA galA bhara aayaa| unhoMne zoka diyA hai|' 'saumitre ! aba tuma merI bAta sunoprakaTa karate hue sItAjIko unake parityAgakI bAta zrIraghunAthajIkA kalyANa ho| maiM abhI prANa tyAga detI, batAyo / munivara ! vaha vanake tulya kaThora vacana sunakara kintu vivaza haiM: apane garbha meM zrIrAmacandrajIke tejakI rakSA sItAjI jar3ase kaTI huI latAkI bhA~ti pRthvIpara gira pdd'iiN| kara rahI huuN| tuma jo unake vacanoMko pUrNa karate ho, so videhakumArIko pRthvIpara par3I dekha lakSmaNajIne pallavoMse ThIka hI hai; isase tumhArA kalyANa hogaa| tuma zrIrAmake havA karake unheM saceta kiyA / hozameM Anepara jAnakIjIne caraNakamaloMke sevaka aura unake adhIna ho, ataH tumheM kahA-"devara ! mujhase parihAsa na kro| maiMne koI pApa aisA hI karanA ucita hai| acchA, ava zrIrAmacandrajIke nahIM kiyA hai, phira zrIraghunAthajI mujhe kaise chor3a deNge| ve samIpa jAo; tumhAre mArga maGgalamaya hoN| mujhapara kRpA parama buddhimAn aura mahApuruSa hai, merA tyAga kaise kara karake kabhI-kabhI merI yAda karate rhnaa|" sakate haiN| ve jAnate haiM maiM niSpApa haiM, phira bhI eka dhobIke kahanese mujhe chor3a deMge? [aisI AzA nahIM hai|]" itanA kahate-kahate ve phira behoza ho gyiiN| isa bAra unheM mUrchita dekha lakSmaNajI phUTa-phUTakara rone lge| jaba punaH unako ceta huA, taba lakSmaNajIko duHkhase Atura aura ruddhakaNTha dekhakara ve bahuta duHkhI huI aura bolI"sumitrAnandana ! jAo, tuma dharmake svarUpa aura yazake sAgara zrIrAmacandrajIse taponidhi vasiSTha munike sAmane hI merI eka bAta pUchanA--'nAtha ! yaha jAnate hue bhI ki sautA niSpApa hai, jo Apane mujhe tyAga diyA hai, yaha bartAva Apake kulake anurUpa huA hai yA zAstra-jJAnakA phala hai? maiM sadA Apake caraNoMmeM hI anurAga rakhatI hU~ to bhI jo Apake dvArA merA tyAga huA hai, isameM ApakA koI doSa nahIM hai| yaha saba mere bhAgya-doSase huA hai, isameM merA prAravya hI kAraNa hai| vIravara ! ApakA sadA aura sarvatra kalyANa ho| maiM isa vanameM ApakA hI smaraNa karatI huI / SNE prANa dhAraNa kruuNgii| mana, vANI aura kriyAke dvArA itanA kahakara sItAjI lakSmaNajIke sAmane hI ekamAtra Apa hI mere sarvottama ArAdhyadeva haiN| raghunandana ! aceta ho pRthvIpara gira pdd'iiN| unheM mUrcchita Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ]* sItAjIke tyAgakI bAtase zatrughnakI pUrchA; vAlmIkike Azramapara lava-kuzakA janma. 525 . . . . . . . dekha lakSmaNajI punaH duHkhameM DUba gaye aura vastrake liye manda-manda vAyu calane lagI tathA hAthI bhI apanI agrabhAgase paMkhA jhalane lge| jaba hozameM AyIM, taba sa~DomeM jala liye saba orase vahA~ Akara khar3e ho gaye, unheM praNAma karake ve bole- 'devi ! aba maiM zrIrAmake pAsa jAtA hU~, vahA~ jAkara maiM ApakA saba saMdeza khuuNgaa| Apake samIpa hI maharSi vAlmIkikA bahuta bar3A Azrama hai|' yoM kahakara lakSmaNane unako parikramA kI aura duHkhamagna ho A~sU bahAte hue ye mahArAja zrIrAmake pAsa cala diye| jAnakojIne jAte hue devarako ora vismita dRSTise dekhaa| ve socane lagI-'mahAbhAga bara mAno dhUlise bhare hue sItAke zarIrako dhoneke liye Aye ho| isI samaya satI sItA hozameM AyIM aura bArambAra rAma-rAmakI raTa lagAtI huI bar3e duHkhase vilApa karane lagIM-'hA rAma ! hA dInabandho !! hA karuNAnidhe !!! binA aparAdhake hI kyoM mujhe isa vanameM tyAga rahe ho|' isa prakArako bahuta-sI bAteM kahatI huI ve bAra-bAra vilApa karatI aura idhara-udhara dekhatI huI raha-rahakara lakSmaNa mere devara haiM, zAyada parihAsa karate ho; bhalA, mUrchita ho jAtI thiiN| usa samaya bhagavAn vAlmIki zrIraghunAthajI apane prANoMse bhI adhika priya mujha ziSyoMke sAtha vanameM gaye the| vahAM unheM karuNAjanaka pAparahita patnIko kaise tyAga sakate haiN|' yahI vicAra svarameM vilApa aura rodana sunAyI pdd'aa| ve ziSyoMse karatI huI ve nirnimeSa netroMse unakI ora dekhatI rahIM; bole-'vanake bhItara jAkara dekho to sahI, isa mahAghora kintu jaba ve gaGgAke usa pAra cale gaye, taba unheM sarvathA jaMgalame kauna ro rahA hai? usakA svara duHkhase pUrNa jAna vizvAsa ho gayA ki sacamuca hI maiM tyAga dI gyii| aba par3atA hai|' munike bhejanese ve usa sthAnapara gaye, jahA~ mere prANa baceMge yA nahIM, isa saMzayameM par3akara ve pRthvIpara jAnakI rAma-rAmakI pukAra macAtI huI A~suoMmeM DUba gira par3oM aura tatkAla unheM mUne A dvaayaa| rahI thiiN| unheM dekhakara ve ziSya utkaNThAvaza vAlmIki usa samaya haMsa apane paMkhoMse jala lAkara sItAke munike pAsa lauTa gye| unakI bAteM sunakara muni svayaM hI zarIrapara saba orase chir3akane lge| phUloMkI sugandha usa sthAnapara gye| pativratA jAnakIne dekhA eka maharSi Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta payapurANa . . . . . A rahe hai, jo tapasyAke puJja jAna par3ate haiN| unheM dekha jAno ki dUsare sthAnapara banA huA mere pitAkA hI sItAjIne hAtha jor3akara kahA-vratake sAgara aura yaha ghara hai| vedoMke sAkSAt svarUpa maharSiko namaskAra hai| unake satI sautAkA mukha zokake A~suoMse bhIgA thaa| munikA sAntvanApUrNa vacana sunakara unheM kucha sukha milA / unake netroMmeM isa samaya bhI duHkhake A~sU chalaka rahe the| vAlmIkijI unheM AzvAsana dekara tApasI striyoMse bhare hue apane pavitra Azramapara le gye| sItA maharSike pIche-pIche gayIM aura ve munisamudAyase bhare hue apane Azramapara pahu~cakara tApasiyoMse bole-'apane TATIONAL 24MJUNTRI TIMIRRORIM yoM kahanepara maharSine AzIrvAdake dvArA unheM prasanna karate hue kahA-'beTI ! tuma apane patike sAtha cirakAlataka jIvita rho| tumheM do sundara putra prApta hoN| batAo, tuma kauna ho? isa bhayaGkara vanameM kyoM AyI ho tathA kyoM aisI ho rahI ho? saba kucha batAo, jisase maiM tumhAre duHkhakA kAraNa jAna skuuN|' taba zrIraghunAthajIkI palI sItAjI eka dIrgha niHzvAsa le kAMpatI huI Azramapara jAnakI AyI haiM [unakA svAgata karo] / karuNAmayI vANImeM bolauM--'maharSe ! mujhe zrIraghunAthajIkI mahAmanA sItAne saba tapasviniyoMko praNAma kiyA aura sevikA smjhiye| maiM binA aparAdhake hI tyAga dI unhoMne bhI prasanna hokara unheM chAtIse lgaayaa| taponidhi gayI huuN| isakA kAraNa kyA hai, yaha maiM bilakula nahIM vAlpokine apane ziSyoMse kahA-'tuma jAnakIke liye jaantii| zrIrAmacandrajaukI AjJAse lakSmaNa mujhe yahA~ eka sundara parNazAlA taiyAra kro|' AjJA pAkara unhoMne chor3a gaye haiN|' pattoM aura lakar3iyoMke dvArA eka sundara kuTI nirmANa kii| vAlmIkijI bole-videhakumArI ! mujhe apane pativratA jAnakI usImeM nivAsa karane lgiiN| ve pitAkA guru samajho, merA nAma vAlmIki hai| aba tuma vAlmIki munikI Tahala bajAtI huI phalAhAra karake duHkha na karo, mere Azramapara aao| pativrate ! tuma yahI rahatI thI tathA mana aura vANIse nirantara rAma-mantrakA Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ]. sItAjIke tyAgakI bAtase zatrughrakI mUrcchA vAlmIkike Azramapara lava kuzakA janma * -------------- japa karatI huI dina vyatIta karatI thIM, samaya Anepara unhoMne do sundara putroMko janma diyA, jo AkRtimeM zrIrAmacandrajIke samAna tathA azvinIkumAroMkI bhA~ti manohara the| jAnakIke putra honekA samAcAra sunakara muniko bar3I prasannatA huii| ve mantravettAoMmeM zreSTha the, ataH una bAlakoMke jAtakarma Adi saMskAra unhoMne ho sampanna kiye| maharSi vAlmIkine una bAlakoMke saMskAra-sambandhI sabhI karma kuzoM aura unake lavoM (Tukar3oM) dvArA hI kiye the ataH unhoMka nAmapara una donoMkA nAma kramazaH kuza aura lava rkhaa| jisa samaya una zuddhAtmA maharSine putroMkA maGgala kArya sampanna kiyA, usa samaya sItAjIkA hRdaya Anandase bhara gyaa| unake mukha aura netra prasannatAse khila utthe| usI dina lavaNAsurako mArakara zatrughnajI bhI apane thor3e-se sainikoMke sAtha vAlmIki munike sundara Azramapara rAtrimeM Aye the| usa samaya vAlmIkijIne unheM sikhA diyA thA ki tuma zrIraghunAthajIko jAnakIke putra honekI bAta na batAnA, maiM hI unake sAmane sArA vRttAnta khuuNgaa|' jAnakIke ve donoM putra vahA~ bar3hane lge| unakA 527 rUpa bar3A hI manohara thaa| sItA unheM kanda, mUla aura phala khilAkara puSTa karane lgiiN| ve donoM parama sundara aura apanI rUpa-mAdhurIse unmatta banA denevAle the| zukla pakSako pratipadAke candramAkI bhA~ti manako mohanevAle donoM kumAroMkA samayAnusAra upanayana saMskAra huA, isase unakI manoharatA aura bhI bar3ha gayo / maharSi vAlmIkine upanayanake pazcAt unheM aGgasahita veda aura rahasyoMsahita dhanurvedakA adhyayana kraayaa| usake bAda svaracita rAmAyaNa - kAvya bhI pddh'aayaa| unhoMne bhI una bAlakoMko suvarNabhUSita dhanuSa pradAna kiye, jo abhedya aura zreSTha the| jinakI pratyaJcA bahuta hI uttama thI tathA jo zatru samudAyake liye atyanta bhayaMkara the| dhanuSake sAtha hI bANoMse bhare do akSaya tarakaza, do khaDga tathA bahuta-sI abhedya DhAleM bhI unhoMne jAnakIkumAroko arpaNa kiye| dhanurvedake pAragAmI hokara ve donoM bAlaka dhanuSa dhAraNa kiye bar3I prasannatAke sAtha AzramameM vicarA karate the| usa samaya sundara azvinIkumAroMkI bhA~ti unakI bar3I zobhA hotI thii| jAnakIjI DhAla-talavAra dhAraNa kiye apane donoM sundara kumAroMko dekha-dekhakara THI Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 *******............................................................ * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . -------------------------------------- bahuta prasanna rahA karatI thiiN| vAtsyAyanajI ! yaha maiMne Apako jAnakIke putra janmakA prasaGga sunAyA hai| aba [ saMkSipta padmapurANa avakI rakSA karanevAle vIroMkI bhujAoMke kATe jAne ke pazcAt jo ghaTanA huI, usakA varNana suniye / *********.................. zeSajI kahate haiM-- munivara ! apane vIroMkI bhujAe~ kaTI dekha zatrunajIko bar3A krodha huaa| ve roSake mAre dA~toMse oTha cabAte hue bole- 'yoddhAo ! kisa vIrane tumhArI bhujAe~ kATI hai? Aja maiM usakI bA~heM kATa DAlU~gA devatAoMdvArA surakSita honepara bhI vaha chuTakArA nahIM pA sktaa| zatrughnajIke isa prakAra kahanepara ve yoddhA vismita aura atyanta duHkhI hokara bole- 'rAjan ! eka bAlakane, jisakA svarUpa zrIrAmacandrajIse bilakula milatA-julatA hai, hamArI yaha durdazA kI hai|' bAlakane ghor3eko pakar3a rakhA hai, yaha sunakara zatrughrajIkI A~kheM krodhase lAla ho gayIM aura unhoMne yuddhake liye utsuka hokara kAlajit nAmaka senAdhyakSako Adeza diyA- 'senApate! merI AjJAse sampUrNa senAkA vyUha banA lo isa samaya atyanta balavAn aura parAkramI zatrupara car3hAI karanI hai| yaha ghor3A pakar3anevAlA vIra koI sAdhAraNa bAlaka nahIM hai| nizcaya hI usake rUpameM sAkSAt indra hoNge|' AjJA pAkara senApatine caturaGgiNI senAko durbhedya vyUhake rUpameM susajjita kiyaa| senAko sajI dekha zatrunajIne use usa sthAnapara kUca karanekI AjJA dI, jahA~ avakA apaharaNa karanevAlA bAlaka khar3A thaa| taba vaha caturaGgiNI senA Age bddh'ii| senApatine zrIrAmake samAna rUpavAle usa bAlakako dekhA aura kahA-' - kumAra! yaha parAkramase zobhA pAnevAle zrIrAmacandrajIkA zreSTha azva hai, ise chor3a do| tumhArI AkRti zrIrAmacandrajIse bahuta milatI julatI hai, isaliye tumheM dekhakara mere hRdayameM dayA AtI hai| yadi merI bAta nahIM mAnoge to tumhAre jIvanakI rakSA nahIM ho sktii|' yuddhameM lavake dvArA senAkA saMhAra, kAlajitkA vadha tathA puSkala aura hanumAnjIkA mUrcchita honA zatrughnajIke yoddhAkI yaha bAta sunakara kumAra 1 lava kiJcit musakarAye aura kucha roSameM Akara yaha adbhuta vacana bole- "jAo, tumheM chor3a detA hU~, zrIrAmacandrajIse isa ghor3eke pakar3e jAnekA samAcAra kaho vIra! tumhAre isa nItiyukta vacanako sunakara maiM tumase bhaya nahIM khaataa| tumhAre jaise karor3oM yoddhA A jAyeM, to bhI merI dRSTimeM yahA~ unakI koI ginatI nahIM hai| maiM apanI mAtAke caraNoMkI kRpAse una sabako rUIkI DherIke tulya mAnatA hU~, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| tumhArI mAtAne jo tumhArA nAma 'kAlajit' rakhA hai, use saphala bnaao| maiM tumhArA kAla hU~, mujhe jIta lenepara hI tuma apanA nAma sArthaka kara skoge|" Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . yuddhame lavake dvArA senAkA saMhAra aura kAlajinakA vadha . 529 R kAlajitne kahA-bAlaka ! tumhArA janya kisa dAhinI bhujAko bIcase kATa ddaalaa| kaTA huA hAtha vaMzameM huA hai? tuma kisa nAmase prasiddha ho? mujhe talavArasahita pRthvIpara jA pdd'aa| khaDgadhArI hAthako tumhAre kula, zIla, nAma aura avasthAkA kucha bhI patA kaTA dekha senApatine krodhameM bharakara bAyeM hAthase lavapara nahIM hai| isake sivA, maiM rathapara baiThA hU~ aura tuma paidala gadA mAranekI taiyArI kii| itanehImeM lavane apane tIkhe ho / aisI dazA meM maiM tumheM adharmapUrvaka kaise parAsta karU~ ? lava bole-kula, zIla, nAma aura avasthAse kyA lenA hai? maiM lava hU~ aura lavamAtrameM hI samasta zatru-yoddhAoMko jIta lUMgA [mujhe paidala jAnakara saMkoca mata karo], lo, tumheM bhI abhI paidala kiye detA hai| aisA kahakara balavAn lavane dhanuSapara pratyaJcA car3hAyI tathA pahale apane guru vAlmIkikA, phira mAtA jAnakIkA smaraNa karake tIkhe bANoMko chor3anA Arambha kiyA, jo tatkAla hI zatruke prANa lenevAle the| taba kAlajitne bhI kupita hokara apanA dhanuSa car3hAyA tathA apane yuddha-kauzalakA paricaya dete hue bar3e vegase lavapara bANoMkA prahAra kiyaa| kintu kuzake choTe bhAIne kSaNabharameM una sabhI bANoMko kATakara eka-ekake sau-sau Tukar3e kara diye aura ATha bANa mArakara senApatiko bhI rathahIna kara diyaa| rathake naSTa ho jAnepara ve apane sainikodvArA lAye hue hAthIpara savAra hue| vaha hAthI H D bar3A hI vegazAlI aura madase unmatta thaa| usake bANose unakI usa yA~hako bhI bhujabaMdasahita kATa mastakase madakI sAta dhArAe~ phUTakara baha rahI thiiN| giraayaa| tadanantara, kAlAnike samAna prajvalita khaDga kAlajitko hAthIpara baiThe dekha sampUrNa zatruopara vijaya hAthameM lekara unhoMne senApatike mukuTamaNDita mastakako pAnevAle vIra lavane haMsakara unheM dasa yANoMse vIMdha bhI dhar3ase alaga kara diyaa| ddaalaa| lavakA parAkrama dekha kAlajitake manameM bar3A senAdhyakSake mAre jAnepara senAmeM mahAn hAhAkAra vismaya huA aura unhoMne eka tIkSNa evaM bhayaGkara mcaa| sAre sainika krodhameM bharakara lavakA vadha karaneke parighakA prahAra kiyA, jo zatruke prANoMkA apaharaNa liye kSaNabharameM Age bar3ha Aye, parantu lavane apane karanevAlA thaa| kintu lavane turaMta hI use kATa giraayaa| bANoMkI mArase una sabako pIche khader3a diyaa| kitane hI phira usI kSaNa talavArase hAthIkI sa~r3a kATa DAlI aura chinna-bhinna hokara vahIM Dhera ho gaye aura kitane hI usake dA~topara paira rakhakara ve turaMta usake mastakapara car3ha raNabhUmi chor3akara bhAga gye| isa prakAra sampUrNa gye| vahA~ senApatike mukaTake sau aura kavacake hajAra yoddhAoMko pIche haTAkara lava bar3I prasanatAke sAtha Tukar3e karake unake mastakakA bAla khIMcakara unheM senAmeM jA ghuse| kinhIMkI bahi, kinhIMka paira, kinhIMka dharatIpara girA diyaa| phira to senApatiko bar3A krodha kAna, kinhIMkI nAka tathA kinhIMke kavaca aura kuNDala huA aura unhoMne lavakA vadha karaneke liye talavAra kaTa gye| isa prakAra senApatike mAre jAnepara sainikoMkA hAthameM lii| unheM talavAra lekara Ate dekha lavane unakI bhayaGkara saMhAra huaa| yuddhameM Aye hue prAyaH sabhI vIra Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * mAre gaye, koI bhI jIvita na bcaa| isa prakAra lavane zatru samudAyako parAsta karake yuddhameM vijaya pAyI tathA dUsare yoddhAoMke Ane kI AzaGkAse ve khar3e hokara pratIkSA karane lge| koI-koI yoddhA bhAgyavaza usa yuddha se baca gye| unhoMne hI zatrughrake pAsa jAkara raNa bhUmikA sArA samAcAra sunaayaa| bAlakake hAthase kAlajitkI mRtyu tathA usake vicitra raNa kauzalakA vRttAnta sunakara zatrughrako bar3A vismaya huaa| ve bole- 'vIro ! tumaloga chala to nahIM kara rahe ho ? tumhArA citta vikala to nahIM hai ? kAlajitkA maraNa kaise huA ? ve to yamarAjake liye bhI durdharSa the? unheM eka bAlaka kaise parAsta kara sakatA hai ?" zatrughrakI bAta sunakara khUnase lathapatha hue una yoddhAoMne kahA'rAjan ! hama chala yA khela nahIM kara rahe haiM; Apa vizvAsa kIjiye / kAlajitakI mRtyu satya hai aura vaha lavake hAthase hI huI hai| usakA yuddhakauzala anupama hai| usa bAlakane sArI senAko matha ddaalaa| isake bAda aba jo kucha karanA ho, khUba soca-vicArakara kreN| jinheM yuddhake liye bhejanA ho, ve sabhI zreSTha puruSa hone caahiye|' una vIroMkA kathana sunakara zatrughnane zreSTha buddhivAle mantrI sumatise yuddhake viSaya meM pUchA- 'mantrivara! kyA tuma jAnate ho ki kisa bAlkane mere azvakA apaharaNa kiyA hai ? usane merI sArI senAkA, jo samudrake samAna vizAla thI, vinAza kara DAlA hai|' sumatine kahA - svAmin! yaha munizreSTha vAlmIkikA mahAn Azrama hai, kSatriyoMkA yahA~ nivAsa nahIM hai| sambhava hai indra hoM aura amarSameM Akara unhoMne ghor3ekA apaharaNa kiyA ho| athavA bhagavAn zaGkara hI bAlaka-veSameM Aye hoM anyathA dUsarA kauna aisA hai, jo tumhAre azvakA apaharaNa kara ske| merA to aisA vicAra hai ki aba tumhIM vIra yoddhAoM tathA sampUrNa rAjAoMse ghire hue vahA~ jAo aura vizAla senA bhI apane sAtha le lo| tuma zatrukA uccheda karanevAle ho, ataH vahA~ jAkara usa vIrako jIte-jI bA~dha lo| maiM use le jAkara kautuka dekhanekI icchA rakhanevAle zrIraghunAthajIko dikhAU~gA / [ saMkSipta padmapurANa ----------- mantrIkA yaha vacana sunakara zatrughnane sampUrNa vIroMko AjJA dI - 'tumaloga bhArI senAke sAtha calo, maiM bhI pIchese AtA huuN|' AjJA pAkara sainikoMne kUca kiyaa| vIroMse bharI huI usa vizAla senAko Ate dekha la siMhake samAna uThakara khar3e ho gye| unhoMne samasta yoddhAoMko mRgoMke samAna tuccha smjhaa| ve sainika unheM cAroM orase gherakara khar3e ho gye| usa samaya unhoMne gherA DAlanevAle samasta sainikoMko prajvalita agrikI bhA~ti bhasma karanA Arambha kiyaa| kinhIMko talavArake ghATa utArA, kinhIMko bANoMse mAra paraloka pahu~cAyA tathA kinhIMko prAsa, kunta, paTTiza aura parigha Adi zastroMkA nizAnA bnaayaa| isa prakAra mahAtmA lavane sabhI gheroMko tor3a ddaalaa| sAtoM gheroMse mukta honepara kuzake choTe bhAI lava zarad Rtu meghoMke AvaraNase unmukta hue candramAkI bhA~ti zobhA pAne lge| unake bANoMse pIr3ita hokara anekoM vIra dharAzAyI ho gye| sArI senA bhAga clii| yaha dekha vIravara puSkala yuddhake liye Age bddh'e| unake netra krodhase bhare the aura ve 'khar3A raha, khar3A raha kahakara lavako lalakAra rahe the| nikaTa Anepara puSkalane lavase kahA - ' -'vIra! maiM tumheM uttama ghor3oMse suzobhita eka ratha pradAna karatA hU~, usapara baiTha jaao| isa samaya tuma paidala ho aisI dazAmeM maiM tumhAre sAtha yuddha kaise kara sakatA hU~ isaliye pahale rathapara baiTho, phira tumhAre sAtha lohA luuNgaa|' yaha sunakara lavane puSkalase kahA- 'vIra! yadi maiM tumhAre diye hue rathapara baiThakara yuddha karUMgA, to mujhe pApa hI lagegA aura vijaya milanemeM bhI sandeha rhegaa| hamaloga dAna lenevAle brAhmaNa nahIM haiM, apitu svayaM hI pratidina dAna Adi zubhakarma karanevAle kSatriya haiM [tuma mere paidala honekI cintA na kro]| maiM abhI krodhameM bharakara tumhArA ratha tor3a DAlatA hU~, phira tuma bhI paidala hI ho jaaoge| usake bAda yuddha krnaa|' lavakA yaha dharma aura dhairyase yukta vacana sunakara puSkalakA citta bahuta derataka vismayameM par3A rhaa| tatpazcAt unhoMne dhanuSa cddh'aayaa| unheM dhanuSa uThAte dekha lavane kupita hokara bANa Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . zanake bANase lavakI mUchA, kuzakA raNakSetrameM AnA, kuza aura lavako vijaya . 531 mArA aura puSkalake hAthakA dhanuSa kATa ddaalaa| phira jaba gayA aura vaha mahAvIraziromaNi mUrchita hokara pRthvIpara ve dUsare dhanuSapara pratyazA car3hAne lage tabataka usa uddhata gira pdd'aa| puSkalako mUrchita hokara girA dekha pavanaevaM balavAn vIrane ha~sate-haMsate unake rathako bhI tor3a kumArane uThA liyA aura zrIraghunAthajIke bhrAtA zatrughrako diyaa| mahAtmA lavake dvArA apane dhanuSako chinna-bhinna arpita kara diyaa| unheM aceta dekha zatrughnakA citta huA dekha puSkala krodhameM bhara gaye aura usa mahAbalI zokase viTThala ho gyaa| unhoMne krodhameM bharakara vIrake sAtha bar3e vegase yuddha karane lge| lavane hanumAnajIko lavakA vadha karanekI AjJA dii| hanumAnajI lavamAtrameM tarakazase tIra nikAlA, jo viSaile sA~pakI bhI kupita hokara mahAbalI lavako yuddhameM parAsta karaneke bhAMti jaharIlA thaa| usane vaha tejasvI bANa krodhapUrvaka liye bar3e vegase gaye aura unake mastakako lakSya karake chodd'aa| dhanuSase chUTate hI vaha puSkalako chAtImeM dhaMsa unhoMne vRkSakA prahAra kiyaa| vRkSako apane Upara Ate dekha lavane apane bANoMse usako sau Tukar3e kara ddaale| taba hanumAnajIne bar3I-bar3I zilAe~ ukhAr3akara bar3e vegase mikA lavake mastakapara phekiiN| zilAoMkA AdhAta pAkara unhoMne apanA dhanuSa Uparako uThAyA aura bANoMkI varSAse zilAoMko cUrNa kara diyaa| phira to hanumAnjIke krodhakI sImA na rahI; unhoMne balavAn lavako pU~chameM lapeTa liyaa| yaha dekha lavane apanI mAtA jAnakIkA smaraNa kiyA aura hanumAnajIko pU~chapara mukese maaraa| isase unako bar3I vyathA huI aura unhoMne lavako bandhanase mukta kara diyaa| pU~chase chUTanepara usa balavAn vIrane hanumAnjIpara bANoMko bauchAra Arambha kara dii| jisase unake samasta zarIrameM bar3I pIr3A hone lgii| unhoMne lavakI bANavarSAko apane liye atyanta duHsaha samajhA aura samasta vIroMke dekhate-dekhate ve mUrchita hokara raNabhUmime gira pdd'e| phira lava anya saba rAjAoMko M mArane lge| ve bANa chor3ane meM bar3e nipuNa the| zatrunake bANase lavakI mUrchA, kuzakA raNakSetrameM AnA, kuza aura lavakI vijaya tathA sItAke prabhAvase zatrughna Adi evaM unake sainikoMkI jIvana-rakSA zeSajI kahate haiM-mune ! vAyunandana hanumAnjIke 'zrIrAmacandrajauke sadRza svarUpa dhAraNa karanevAlA yaha mUrchita honekA samAcAra sunakara zatrughnako bar3A zoka bAlaka kauna hai? isakA nIlakamala-dalake samAna huaa| aba ve svayaM suvarNamaya rathapara virAjamAna hue zyAma zarIra kitanA manohara hai! ho na ho, yaha aura zreSTha vIroMko sAtha le yuddhake liye usa sthAnapara videhakumArI sItAkA hI putra hai| bhItara-hI-bhItara aisA gaye, jahA~ vicitra raNakuzala vIravara laya maujUda the| unheM socakara ve bAlakase bole-'vatsa ! tuma kauna ho, jo dekhakara zatrughnane mana-hI-mana vicAra kiyA ki raNabhUmimeM hamAre yoddhAoMko girA rahe ho? tumhAre saMpa pu0 18 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 . arcayasa haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta padmapurANa mAtA-pitA kauna haiM? tuma bar3e saubhAgyazAlI ho; kyoMki bANoMdvArA hI prahAra karane lge| kisIne prAsa, kisIne isa yuddhameM tumane vijaya pAyI hai| mahAbalI vIra ! kunta aura kisIne pharasoMse hI kAma liyaa| sArAMza yaha tumhArA loka-prasiddha nAma kyA hai? maiM jAnanA cAhatA ki rAjAloga saba orase lavapara prahAra karane lge| huuN|' zatrughnake isa prakAra pUchanepara vIra bAlaka lavane uttara vIraziromaNi lavane dekhA ki ye kSatriya adharmapUrvaka yuddha diyA-'vIravara ! mere nAmase, pitAse, kulase tathA karaneko taiyAra haiM to unhoMne dasa-dasa bANose sabako avasthAse tumheM kyA kAma hai? yadi tuma svayaM balavAn ghAyala kara diyaa| lavakI vANavarSAse Ahata hokara ho to samarameM mere sAtha yuddha karo, yadi zakti ho to kitane hI krodhI rAjA raNabhUmise palAyana kara gaye aura balapUrvaka apanA ghor3A chur3A le jaao| aisA kahakara kitane hI yuddhakSetrameM hI mUrcchita hokara gira pdd'e| usa udaTa vIrane anekoM bANoMkA sandhAna karake zatrughrakI itanehImeM rAjA zatrughrakI mUrchA dUra huI aura ve mahAvIra chAtI, mastaka aura bhujAoMpara prahAra kiyaa| taba rAjA lavase balapUrvaka yuddha karaneke liye Age bar3he tathA zatrughrane bhI atyanta kopameM bharakara apanA dhanuSa car3hAyA sAmane Akara bole-'vIra ! tuma dhanya ho ! dekhane meM hI aura bAlakako trAsa-sA dete hue meghake samAna gambhIra bAlaka-jaise jAna par3ate ho, [vAstavameM tumhArI vIratA vANImeM TaGkAra kI / balavAnoMmeM zreSTha to ve the hI, asaMkhya adbhuta hai !] aba merA parAkrama dekho; maiM abhI tumheM bANoMkI varSA karane lge| parantu bAlaka lavane unake yuddhameM girAtA huuN| aisA kahakara zatrughnane eka bANa sabhI sAyakoMko balapUrvaka kATa diyA / tatpazcAt lavake hAthameM liyA, jisake dvArA lavaNAsurakA vadha huA thA chor3e hue karor3oM bANoMse vahA~kI sArI pRthvI AcchAdita tathA jo yamarAjake mukhakI bhA~ti bhayaGkara thaa| usa tIkhe ho gyii| bANako dhanuSapara car3hAkara zatrughnane lavakI chAtIko itane bANoMkA prahAra dekhakara zatrughna daMga raha gye| vidIrNa karanekA vicAra kiyaa| vaha bANa dhanuSase chuTate phira unhoMne lavake lAkhoM bANoMko kATa girAyA / apane hI dasoM dizAoMko prakAzita karatA huA prajvalita ho samasta sAyakoMko kaTA dekha kuzake choTe bhAI lavane utthaa| use dekhakara lavako apane baliSTha bhrAtA kuzakI rAjA zatrunake dhanuSako vegapUrvaka kATa ddaalaa| ve dUsarA yAda Ayo, jo vairiyoMko mAra girAnevAle the| ve socane dhanuSa lekara jyoM hI vANa chor3aneko udyata hote haiM, tyoM lage, yadi isa samaya mere balavAn bhAI vIravara kuza hote hI lavane tIkSNa sAyakoMse unake rathako bhI khaNDita kara to mujhe zatrunake adhIna na honA par3atA tathA mujhapara yaha diyaa| ratha, ghor3e, sArathi aura dhanuSake kaTa jAnepara ve dAruNa bhaya na aataa| isa prakAra vicArate hue mahAtmA dUsare rathapara savAra hue aura balapUrvaka lavakA sAmanA lavako chAtImeM vaha mahAn bANa A lgaa| jo karaneke liye cle| usa samaya zatrughnane atyanta kopameM kAlAgnike samAna bhayaGkara thaa| usakI coTa khAkara vIra bharakara lavake Upara dasa tIkhe bANa chor3e, jo prANoMkA lava mUrcchita ho gye| saMhAra karanevAle the| parantu lavane tIkhI gA~ThavAle balavAn vairiyoMko vidIrNa karanevAle lavako bANoMse unake Tukar3e-Tukar3e karake eka ardhacandrAkAra mUrchita dekha mahAvalI zatrughne yuddhameM vijaya prApta kii| bANase zatrughrakI chAtI prahAra kiyA, usase unakI ve zirastrANa Adise alaGkata bAlaka lavako, jo chAtImeM gaharI coTa pahu~cI aura unheM bar3I bhayaGkara pIr3A svarUpase zrIrAmacandrajIkI samAnatA karatA thA, rathapara huii| ve hAthameM dhanuSa liye hI rathako baiThakameM gira pdd'e| biThAkara vahA~se jAnekA vicAra karane lge| apane zatrughrako mUrcchita dekha suratha Adi rAjA yuddhameM mitrako zatruke caMgulame pha~sA dekha AzramavAsI vijaya prAptike liye udyata ho lavapara TUTa pdd'e| kisIne brAhmaNa-bAlakoMko bar3A duHkha huaa| unhoMne turaMta jAkara kSurapra aura muzala calAye to koI atyanta bhayAnaka lavakI mAtA sItAse saba samAcAra kaha sunAyA-'mA Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrunake bANase lavakI mULa, kuzakA raNakSetrameM AnA, kuza aura lavako vijaya . 533 jAnakI ! tumhAre putra lavane kisI bar3e rAjA mahArAjAke atyanta vyAkula haiM tathA unake netroMse A~sU baha rahe haiN| ghor3eko jabaradastI pakar3a liyA hai| rAjAke pAsa senA bhI taba ve apanI jananIse bole-'mA~ ! mujha putrake rahate hai tathA unakA mAna-sammAna bhI bahuta hai| ghor3A pakar3aneke hue tumapara kaisA duHkha A par3A? zatruoMkA mardana bAda lavakA rAjAkI senAke sAtha bhayaGkara yuddha huaa| karanevAlA merA bhAI lava kahA~ hai? vaha balavAn vIra kintu sItA maiyA ! tumhAre vIra putrane saba yoddhAoMko dikhAyI kyoM nahIM detA? kahA~ ghUmane calA gayA? merI mAra giraayaa| usake bAda ve loga phira lar3ane aaye| mA~ ! tuma rotI kyoM ho? batAo na, lava kahA~ hai?' parantu usameM bhI tumhAre sundara putrakI hI jIta huI / usane jAnakIne kahA-beTA ! kisI rAjAne lavako rAjAko behoza kara diyA aura yuddhameM vijaya paayii| pakar3a liyA hai| vaha apane ghor3ekI rakSAke liye yahA~ tadanantara, kucha hI derake bAda usa bhayaGkara rAjAko mU>> AyA thaa| sunA hai, mere bone usake yajJasambandhI dUra ho gayI aura usane krodhameM bharakara tumhAre putrako azvako pakar3akara bA~dha liyA thaa| lava balavAn hai, use raNabhUmimeM mUrcchita karake girA diyA hai| akele hI anekoM zatruoMse lar3anA par3A hai| phira bhI sItA bolIM-hAya ! rAjA bar3A nirdayI hai, vaha usane bahuta-se azva-rakSakoMko parAsta kiyA hai| parantu bAlakake sAtha kyoM yuddha karatA hai ? adharmake kAraNa antameM usa rAjAne lavako yuddhameM mUrchita karake bA~dha usakI buddhi dUSita ho gayI hai, tabhI usane mere bacceko liyA hai, yaha bAta ina bAlakoMne batAyI hai, jo usake dharAzAyI kiyA hai| bAlako ! batAo, usa rAjAne mere sAtha hI gaye the| yahI sunakara mujhe duHkha huA hai| putrako kaise yuddhameM girAyA hai tathA aba vaha kahA~ jAyagA? vatsa! tuma samayapara A gye| jAo aura usa zreSTha pativratA jAnakI bAlakose isa prakArakI bAte kaha rAjAke hAthase lavako balapUrvaka chur3A laao| rahI thIM, itanehImeM vIravara kuza bhI maharSiyoMke sAtha kuza bole-mA~ ! tuma jAna lo ki lava aba Azramapara A phuNce| unhoMne dekhA, mAtA jAnakI usa rAjAke bandhanase mukta ho gyaa| maiM abhI jAkara rAjAko senA aura savAriyoMsahita apane bANoMkA nizAnA banAtA huuN| yadi koI amara devatA yA sAkSAt rudra A gaye hoM to bhI apane tIkhe bANoMkI mArase unheM vyathita karake maiM lavako chur3A laiNgaa| mAtA! tama roo mata; vIra puruSoMkA saMgrAmameM mUrchita honA unake yazakA kAraNa hotA hai| yuddhase bhAganA hI unake liye kalaGkakI bAta hai| ___ zeSajI kahate haiM-mune ! kuzake isa vacanase zubhalakSaNA sItAko bar3I prasatratA huii| unhoMne putrako saba prakArake astra-zastra diye aura vijayake liye AzIrvAda dekara kahA-'beTA ! yuddha-kSetrameM jAkara mUrchita hue lavako bandhanase chudd'aao|' mAtAkI yaha AjJA pAkara kuzane kavaca aura kuNDala dhAraNa kiye tathA jananIke caraNoM meM praNAma karake bar3e vegase raNakI ora prasthAna kiyaa| ve vegapUrvaka yuddhake liye saMgrAmabhUmimeM upasthita hue, vahA~ pahu~cate hI unakI dRSTi Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa lavake Upara par3I, jinheM zatruoMne mUrchita karake girAyA tuma apane bhAI lavake hI samAna jAna par3ate ho| tumhArA thaa| [ve rathapara ba~dhe par3e the aura unakI mUrchA dUra ho bala bhI mahAn hai / batAo tumhArA nAma kyA hai ? tumhArI cukI thI] apane mahAbalI prAtA kuzako AyA dekha mAtA kahA~ hai ? aura pitA kauna haiM?' lava yuddhabhUmimeM camaka uThe; mAno vAyukA sahayoga pAkara kuzane kahA-rAjan ! pAtivratya dharmakA pAlana agni prajvalita ho uThI ho / ve rathase apaneko chur3Akara karanevAlI kevala mAtA sItAne hameM janma diyA hai| hama yuddhake liye nikala pdd'e| phira to kuzane raNabhUmimeM khar3e donoM bhAI maharSi vAlmIkike caraNoMkA pUjana karate hue hue samasta vIroMko pUrva dizAkI orase mAranA Arambha isa vanameM rahate haiM aura mAtAkI sevA kiyA karate haiN| kiyA aura lavane kopameM bharakara sabako pazcima orase hama donoMne saba prakArakI vidyAoMmeM pravINatA prApta kI pITanA zurU kiyaa| eka ora kuzake bANoMse vyathita hai| merA nAma kuza hai aura isakA nAma lava / aba tuma aura dUsarI ora lavake sAyakoMse pIr3ita ho senAke apanA paricaya do, kauna ho? yuddhakI zlAghA rakhanevAle samasta yoddhA uttAla taraGgoMse yukta samudrakI bhaMvarake vIra jAna par3ate ho| yaha sundara azva tumane kisaliye samAna kSubdha ho gye| sArI senA idhara-udhara bhAga clo| chor3a rakhA hai? bhUpAla ! yadi vAstavameM vIra ho to mere sAtha yuddha kro| maiM abhI isa yuddhake muhAnepara tumhArA vadha kara ddaaluuNgaa| zatrughako jaba yaha mAlUma huA ki yaha zrIrAmacandrajIke vIryase utpanna sautAkA putra hai, to unake cittameM bar3A vismaya huA [kintu usa bAlakane unheM yuddhake liye lalakArA thA; isaliye] unhoMne krodhameM bharakara dhanuSa uThA liyaa| unheM dhanuSa lete dekha kuzako bhI krodha ho AyA aura usane apane sudRr3ha evaM uttama dhanuSako khiiNcaa| phira to kuza aura zatrunake dhanuSase lAkhoM bANa chUTane lge| unase vahA~kA sArA pradeza vyApta ho gyaa| yaha eka adbhuta bAta thii| usa samaya uTa vora kuzane zatrughnapara nArAyaNAstrakA prayoga kiyA; kintu vaha astra unheM pIr3A denemeM samartha na ho skaa| yaha dekha kuzake krodhakI sImA na rhii| ve mahAn bala aura parAkramase sampanna rAjA zatrughrase bole-'rAjan ! maiM Pint-. jAnatA hU~, tuma saMgrAmameM jItanevAle mahAn vIra ho; sabake Upara AtaGka chA rahA thaa| koI bhI balavAn kyoMki mere isa bhayaGkara astra-nArAyaNAstrane bhI tumheM raNabhUmimeM kahIM bhI khar3A hokara yuddha karanA nahIM tanika bAdhA nahIM pahu~cAyI; tathApi Aja isI samaya maiM cAhatA thaa| apane tIna bANoMse tumheM girA daigaa| yadi aisA na karU~ - isI samaya zatruoMko tApa denevAle rAjA zatrughna to merI pratijJA suno, jo karor3oM puNyoMse bhI durlabha lavake samAna hI pratIta honevAle vIravara kuzase yuddha manuSya-zarIrako pAkara mohavaza usakA Adara nahIM karatA karaneke liye Age bddh'e| samIpa pahu~cakara unhoMne [bhagavadbhajana Adike dvArA usako saphala nahIM banAtA] pUchA-'mahAvIra ! tuma kauna ho? AkAra-prakArase to usa puruSako laganevAlA pAtaka mujhe bhI lge| acchA, T Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zatrunake bANase lavakI mUrchA, kuzakA raNakSetrameM AnA, kuza aura lavakI vijaya * 535 . . . . . . . . . . .. . . aba tuma sAvadhAna ho jAo ! maiM tatkAla hI tumheM kiyA tyoM hI vaha mahAbANa turaMta unako chAtImeM A pRthvIpara girAtA huuN|' aisA kahakara kuzane apane dhanuSapara lgaa| suratha mUrchita hokara rathapara gira pdd'e| yaha dekha eka bANa car3hAyA, jo kAlAgnike samAna bhayaGkara thaa| sArathi unheM raNabhUmise bAhara le gyaa| unhoMne zatruke atyanta kaThora evaM vizAla vakSaHsthalako surathake gira jAnepara kuza vijayI hue--yaha dekha lakSya karake chor3a diyaa| kuzako usa bANakA sandhAna pavanakumAra hanumAnajIne sahasA eka vizAla zAlakA karate dekha zatrughra kopameM bhara gaye tathA zrIrAmacandrajIkA vRkSa ukhAr3a liyA / mahAn balavAn to ve the hI, kuzakI smaraNa karake unhoMne turaMta hI use kATa ddaalaa| bANake chAtIko lakSya banAkara unase yuddha karaneke liye gye| kaTanese kuzakA krodha aura bhI bhar3aka uThA tathA unhoMne nikaTa jAkara unhoMne kuzakI chAtIpara vaha zAlavRkSa de dhanuSapara dUsarA bANa cddh'aayaa| usa bANake dvArA ve mArA / usakI coTa khAkara vIra kuzane saMhArAstra utthaayaa| zatrudhako chAtI cheda DAlanekA vicAra kara ho rahe the ki unakA chor3A huA saMhArAstra durjaya (amogha) thaa| use zatrughnane usako bhI kATa giraayaa| taba to kuzako aura dekhakara hanumAnajI mana-hI-mana bhaktoMkA vighna naSTa bhI krodha huaa| aba unhoMne apanI mAtAke caraNoMkA karanevAle zrIrAmacandrajIkA dhyAna karane lge| itanehImeM smaraNa karake dhanuSapara tIsarA uttama bANa rkhaa| zatrunane unakI chAtIpara usa astrakI karArI coTa pdd'ii| vaha bar3I usako bhI zIghra hI kATa DAlaneke vicArase bANa hAthameM vyathA pahu~cAnevAlA astra thaa| usake lagate hI liyA; kintu use chor3aneke pahale hI ve kuzake bANase hanumAnjIko mUrcha A gyii| tatpazcAt usa raNakSetrameM ghAyala hokara pRthvIpara gira pdd'e| zatrughnake giranepara senAmeM kuzake calAye hue hajAroM bANoMkI mAra khAkara sArI bar3A bhArI hAhAkAra mcaa| usa samaya apanI bhujAoMke senAke pA~va ukhar3a gye| samUcI caturaGgiNI senA balapara garva rakhanevAle vIravara kuzakI vijaya huii| bhAga clii| zeSajI kahate haiM-mune ! rAjAoMmeM zreSTha surathane usa samaya vAnararAja sugrIva usa vizAla vAhinIke jaba zatrughrako girA dekhA to ve atyanta adbhuta maNimaya saMrakSaka hue| ve anekoM vRkSa ukhAr3akara uddhaTa vIra rathapara baiThakara yuddhake liye gye| ve mahAn vIroMke kuzakI ora daudd'e| parantu kuzane ha~sate-ha~sate khelame hI ziromaNi the| kuzake pAsa pahu~cakara unhoMne anekoM bANa ve sAre vRkSa kATa giraaye| taba sugrIvane eka bhayaMkara chor3e aura samarabhUmimeM kuzako vyathita kara diyaa| taba parvata uThAkara kuzake mastakako usakA nizAnA bnaayaa| kuzane bhI dasa vANa mArakara surathako rathahIna kara diyA usa parvatako Ate dekha kuzane zIghra hI anekoM bANoMkA aura pratyaJcA car3hAye hue unake sudRr3ha dhanuSako bhI prahAra karake use cUrNa kara ddaalaa| vaha parvata mahArudrake vegapUrvaka kATa DAlA ! jaba eka kisI divya astrakA zarIrameM lagAne yogya bhasma-sA bana gayA / bAlakakA yaha prayoga karatA, to dUsarA usake badalemeM saMhArAstrakA mahAn parAkrama dekhakara sugrIvako bar3A amarSa huA aura upayoga karatA thA aura jaba dUsarA kisI astrako pheMkatA unhoMne kuzako mAraneke liye roSapUrvaka eka vRkSa hAthameM to pahalA bhI vaisA hI astra calAkara turaMta usakA badalA liyaa| itanehImeM lavake bar3e bhAI vIravara kuzane cukAtA thaa| isa prakAra una donoMmeM ghora ghamAsAna yuddha vAruNAstrakA prayoga kiyA aura sugrIvako varuNa-pAzase huA, jo vIroMke roMgaTe khar3e kara denevAlA thaa| kuzane dRDhatApUrvaka bA~dha liyaa| balazAlI kuzake dvArA komala socA, aba mujhe kyA karanA cAhiye? kartavyakA nizcaya pAzoMse bA~dhe jAnepara sugrIva raNabhUmimeM gira pdd'e| karake unhoMne eka tIkSNa evaM bhayaGkara sAyaka hAthameM sugrIvako girA dekha sabhI yoddhA idhara-udhara bhAga gye| liyaa| chUTate hI vaha kAlAnike samAna prajvalita ho mahAvIziromaNi kuzane vijaya pAyI / isI samaya lavane utthaa| use Ate dekha surathane jyoM hI kATanekA vicAra bhI puSkala, aGgada, pratApAya, vIramaNi tathA anya Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa lavane kahA- bhaiyA ! ApakI kRpAse maiM yuddharUpI samudrake pAra huaa| aba hamaloga isa raNakI smRtike liye koI sundara cihna talAza karane cleN| aisA kahakara lava apane bhAI kuzake sAtha pahale rAjA zatrughrake nikaTa gye| vahA~ kuzane unakI suvarNamaNDita manohara mukuTamaNi le lii| phira vIravara lavane puSkalakA sundara kirITa utAra liyaa| isake bAda donoM bhAiyoMne unake bahumUlya bhujabaMda tathA hathiyAroMko bhI hathiyA liyaa| tadanantara hanumAn aura sugrIvake pAsa jAkara una donoMko baaNdhaa| phira lavane apane bhAIse kahA- 'bhaiyA! maiM ina donoMko apane AzramameM le cluuNgaa| vahA~ muniyoMke bAlaka inase kheleMge aura merA bhI manoraJjana hogaa|' isa tarahakI bAteM karate hue una donoM mahAbalI vAnaroMko pakar3akara ve AzramakI ora cale aura mAtAkI kuTIpara jA phuNce| apane donoM manohara bAlakoMko AyA dekha mAtA jAnakIko bar3I prasannatA huii| unhoMne bar3e snehake sAtha unheM chAtIse lgaayaa| kintu jaba unake lAye hue donoM vAnaroMpara unakI dRSTi par3I ********* rAjAoMko jItakara raNameM vijaya paayii| phira donoM bhAI to unhoMne hanumAn aura vAnararAja sugrIvako sahasA bar3e harSameM bharakara eka-dUsarese mile| pahacAna liyaa| aba ve unheM chor3a denekI AjJA detI huI yaha zreSTha vacana bolIM- 'putro ! ye donoM vAnara bar3e vIra aura mahAbalavAn haiM; inheM chor3a do| ye vIra hanumAnajI haiM, jinhoMne rAvaNakI purI laGkAko bhasma kiyA thA tathA ye bhI vAnara aura bhAluoMke rAjA sugrIva haiN| ina donoMko tumane kisaliye pakar3A hai? athavA kyoM inake sAtha anAdarapUrNa bartAva kiyA hai ?" putroMne kahA- 'mA~ eka rAma nAmase prasiddha balavAn rAjA haiM, jo mahArAja dazarathake putra haiN| unhoMne eka sundara ghor3A chor3a rakhA hai, jisake lalATapara sonekA patra ba~dhA hai| usameM yaha likhA hai ki 'jo sacce kSatriya hoM, ve isa ghor3eko pakar3eM anyathA mere sAmane mastaka jhukaaveN|' usa rAjAkI DhiThAI dekhakara maiMne ghor3e ko pakar3a liyaa| sArI senAko hamalogoMne yuddhameM mAra girAyA hai| yaha rAjA zatrughnakA mukuTa hai tathA yaha dUsare vIra mahAtmA puSkalakA kirITa hai| sItAne kahA- putro ! tuma donoMne bar3A anyAya kiyaa| zrIrAmacandrajIkA chor3A huA mahAn azva tumane Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * zatrughna AdikA ayodhyAmeM jAkara zrIraghunAthajIse milanA * 537 pakar3A, anekoM vIroMko mAra girAyA aura ina kapIzvaroko lauTAye dete hai tathA ina vAnaroMko bhI chor3a deNge| tumane bhI bA~dha liyA-yaha saba acchA nahIM huaa| vIro! jo kucha kahA hai, sabakA hama pAlana kreNge|' tuma nahIM jAnate, vaha tumhAre pitAkA hI ghor3A hai [zrIrAma mAtAse aisA kahakara ve donoM vIra punaH raNabhUmimeM tumhAre pitA haiM], unhoMne azvamedha-yajJake liye usa gaye aura vahA~ una donoM kapIzvaroM tathA usa azvamedhaazvako chor3a rakhA thaa| ina donoM vAnara vIroko chor3a do yogya azvako bhI chor3a aaye| apane putroMke dvArA senAkA tathA usa zreSTha azvako bhI khola do| mArA jAnA sunakara sItAdevIne mana-hI-mana zrIrAmacandrajImAtAkI bAta sunakara una balavAn bAlakone kA dhyAna kiyA aura sabake sAkSI bhagavAn sUryakI ora kahA-'mA~ ! hamalogoMne kSatriya-dharmake anusAra usa dekhaa| ve kahane lagI- 'yadi maiM mana, vANI tathA balavAn rAjAko parAsta kiyA hai| kSAtradharmake anusAra kriyAdvArA kevala zrIraghunAthajIkA hI bhajana karatI hU~, yuddha karanevAloko anyAyakA bhAgI nahIM honA pdd'taa| dUsare kisIko kabhI manameM bhI nahIM lAtI to ye rAjA Ajake pahale jaba hamaloga par3ha rahe the, usa samaya maharSi zatrughna jIvita ho jAyeM tathA inakI vaha vizAla senA bhI, vAlmIkijIne bhI hamase aisA hI kahA thA-'kSAtra- jo mere putroMke dvArA balapUrvaka naSTa kI gayI hai, mere dharmake anusAra putra pitAse, bhAI bhAIse aura ziSya satyake prabhAvase jI utthe|' pativratA jAnakIne jyoM hI guruse bhI yuddha kara sakatA hai, isase pApa nahIM hotaa|' yaha vacana mu~hase nikAlA, tyoM hI vaha sArI senA, jo tumhArI AjJAse hamaloga abhI usa uttama azvako saMgrAma-bhUmimeM naSTa huI thI, jIvita ho gyii| . zatrughna AdikA ayodhyAmeM jAkara zrIraghunAthajIse milanA tathA mantrI samatikA unheM yAtrAkA samAcAra batalAnA zeSajI kahate haiM-mune ! raNabhUmimeM par3e hue vIra nivAsase zobhA pA rahA thaa| zatrughna maNimaya rathapara baiThe zatrughnane kSaNabharameM mUrchA tyAga dI tathA anyAnya balavAn mahAn kodaNDa dhAraNa kiye hue jA rahe the| unake sAtha vIra bhI, jo mUchameM par3e the, jIvita ho gye| zatrudhane bharatakumAra puSkala aura rAjA suratha bhI the| calatedekhA azvamedhakA zreSTha azva sAmane khar3A hai, mere calate kramazaH ve apanI nagarI ayodhyA meM pahu~ce, jo mastakakA mukuTa gAyaba hai tathA marI huI senA bhI jI uThI sUryavaMzI kSatriyoMse suzobhita thii| vahA~ phaharAtI huyI hai| yaha saba dekhakara unake manameM bar3A Azcarya huA aura anekoM UMcI-UMcI patAkAe~ usa nagarakI zobhA bar3hA ve mUchAse jage hue buddhimAnoMmeM zreSTha sumatise bole- rahI thiiN| durgake kAraNa usakI suSamA aura bhI bar3ha gayI 'mantrivara ! isa bAlakane kRpA karake yajJa pUrNa karaneke thii| zrIrAmacandrajaune jaba sunA ki mahAtmA zatrughna aura liye yaha ghor3A de diyA hai| aba hamaloga jaldI hI vaura puSkala ke sAtha azva A pahuMcA to unheM bar3A harSa zrIraghunAthajIke pAsa cleN| ve ghor3eke AnekI pratIkSA huA aura balavAnoMmeM zreSTha bhAI lakSmaNako unhoMne karate hoNge|' yoM kahakara ve apane rathapara jA baiThe aura zatrughnake pAsa bhejaa| lakSmaNa senAke sAtha jAkara ghor3eko sAtha lekara vegapUrvaka usa Azramase dUra cale pravAsase Aye hue bhAI zatrughnase bar3I prasannatAke sAtha gye| bherI aura zaGkhakI AvAja baMda thii| unake mile| zatrughrakA zarIra aneko ghAvoMse suzobhita thaa| pIche-pIche vizAla caturaGgiNI senA calI jA rahI thii| unhoMne kuzala pUchI aura taraha-tarahakI bAteM kii| unase taraGga-mAlAose suzobhita gaGgA nadIko pAra karake milakara zatrudhako bar3I prasannatA huii| mahAmanA lakSmaNane unhoMne apane rAjya meM praveza kiyA, jo AtmIyajanoMke bhAI zatrughnake sAtha apane rathapara baiThakara vizAla Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 . arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa senAsahita nagarameM praveza kiyA; jahA~ tInoM lokoMko rAjAoMko zrIraghunAthajIne apane hadayase lgaayaa| sumati pavitra karanevAlI puNyasalilA sarayU zrIraghunAthajIkI bhI bhaktopara anugraha karanevAle zrIraghunAthajIkA gAda caraNa-rajase pavitra hokara zaratkAlIna candramAke samAna AliGgana karake prasannatApUrvaka unake sAmane khar3e ho svaccha jalase zobhA pA rahI haiN| zrIraghunAthajI zatrughnako gye| taba vaktAoMmeM zreSTha zrIrAmacandrajI samIpa Aye hue puSkalake sAtha Ate dekha apane AnandollAsako roka apane mantrIko ora dekha atyanta harSameM bharakara bolena sake / ve apane azvarakSaka bandhuse milaneke liye jyo 'mantrivara ! batAo, ye kauna-kauna-se rAjA haiM ? tathA ye hI khar3e hue tyoM hI bhrAtRbhakta zatrughna unake caraNomeM par3a saba loga yahA~ kaise padhAre haiM? apanA azva kahA~-kahA~ gayA, kisane kisane use pakar3A tathA mere mahAn balazAlI bandhune kisa prakAra usako chur3AyA?' sumatine kahA-bhagavan ! Apa sarvajJa hai, bhalA Apake sAmane Aja maiM ina saba bAtoMkA varNana kaise kruuN| Apa sabake draSTA hai, saba kucha jAnate haiM, to bhI laukika rautikA Azraya lekara mujhase pUcha rahe haiN| tathApi maiM sadAkI bhA~ti ApakI AjJA zirodhArya karake kahatA hU~, suniye- 'svAmin ! Apa samasta rAjAoMke ziromaNi haiN| ApakI kRpAse Apake azvane, jo bhAlapatrake kAraNa bar3I zobhA pA rahA thA, isa pRthvIpara sarvatra bhramaNa kiyA hai| prAyaH koI rAjA aisA nahIM nikalA, jisane apane mAna aura balake ghamaMDameM Akara azvako pakar3A ho / sabane apanA-apanA rAjya samarpaNa karake Apake caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| bhalA, vijayako abhilASA rakhanevAlA kauna aisA rAjA hogA, jo rAkSasarAja rAvaNake prANa-hantA zrIraghunAthajIke zreSTha gye| ghAvake cihnoMse suzobhita apane vinayazIla azvako pakar3a sake? prabho ! ApakA manohara azva bhAIko pairoMpara par3A dekha zrIrAmacandrajIne unheM premapUrvaka sarvatra ghUmatA huA ahicchatrA nagarImeM phuNcaa| vahA~ke uThAkara bhujAoMmeM kasa liyA aura unake mastakapara rAjA sumadane jaba sunA ki zrIrAmacandrajIkA azva AyA harSake A~sU girAte hue paramAnandameM nimagna ho gye| usa hai, to unhoMne senA aura putroMke sAtha Akara apanA sArA samaya unheM jitanI prasannatA huI, vaha vANIse pare hai- akaNTaka rAjya ApakI sevAmeM samarpita kara diyaa| ye usakA varNana nahIM ho sktaa| tatpazcAt puSkalane haiM rAjA sumada, jo bar3e-bar3e rAjA-prabhuoMke sevya vinayase vihvala hokara bhagavAnke caraNoM meM praNAma kiyaa| Apake caraNoMmeM praNAma karate haiN| inake hRdayameM bahuta unheM apane caraNoMmeM par3A dekha zrIraghunAthajIne godameM uThA dinoMse Apake darzanakI abhilASA thii| Aja apanI liyA aura kasakara chAtIse lgaayaa| isI prakAra kRpAdRSTise inheM anugRhIta kiijiye| ahicchatrA nagarIse hanumAn, sugrIva, aGgada, lakSmInidhi, pratApAgya, subAhu, Age bar3hanepara vaha azva rAjA subAhuke nagarameM gayA, jo sumada, vimala, nIlaratna, satyavAna, vIramaNi, zrIrAmabhakta saba prakArake balase sampanna haiN| vahA~ rAjakumAra damanane suratha tathA anya bar3abhAgI snehiyoM aura caraNoMmeM par3e hue usa zreSTha azvako pakar3a liyaa| phira to yuddha chir3A aura S Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vAlmIkijIke dvArA sItAkI zuddhatAkA paricaya . 539 puSkalane subAhu-putrako mUrcchita karake vijaya prApta kii| usako dhyAna dekara suniye| vahA~ eka solaha varSakA taba mahArAja subAhu bhI krodhameM bharakara raNabhUmimeM Aye bAlaka AyA, jo rUpa-raMgameM hU-bahU ApahIke samAna aura pavanakumAra hanumAnjose balapUrvaka yuddha karane lge| thaa| vaha balavAnoMmeM zreSTha thaa| usane bhAlapatrase cihnita unakA jJAna zApase vilupta ho gayA thaa| hanumAnajIke azvako dekhA aura use pakar3a liyaa| vahA~ senApati caraNa-prahArase unakA zApa dUra huA aura ve apane khoye kAlajitne usake sAtha ghora yuddha kiyaa| kintu usa vIra hue jJAnako pAkara apanA saba kucha ApakI sevAmeM bAlakane apanI tIkhI talavArase senApatikA kAma arpaNa karake azvake rakSaka bana gye| ye U~ce Daula- tamAma kara diyaa| phira usa vIraziromaNine puSkala Adi DaulavAle rAjA subAhu haiM, jo Apako namaskAra karate haiN| anekoM balavAnoMko yuddhameM mAra girAyA aura zatrughnako ye yuddhakI kalAmeM bar3e nipuNa hai| Apa apanI dayA- bhI mUrcchita kiyaa| taba rAjA zatrughnane apane hRdayameM dRSTise dekhakara inake Upara snehakI varSA kiijiye| mahAn duHkhakA anubhava karake krodha kiyA aura tadanantara, apanA yajJasambandhI azva devapurameM gayA, jo balavAnoMmeM zreSTha usa vIrako mUrchita kara diyaa| zatrughnake bhagavAn zivakA nivAsasthAna honeke kAraNa atyanta dvArA jyoM hI vaha mUrchita huA tyoM hI usIke AkArakA zobhA pA rahA thaa| vahA~kA hAla to Apa jAnate hI haiM, eka dUsarA bAlaka vahA~ A phuNcaa| phira to usane aura kyoMki svayaM Apane padArpaNa kiyA thaa| tatpazcAt isane bhI eka-dUsarekA sahArA pAkara ApakI sArI vidyunmAlI daityakA vadha kiyA gyaa| usake bAda rAjA senAkA saMhAra kara DAlA / mU meM par3e hue sabhI voroke satyavAn hamalogoMse mile| mahAmate ! vahA~se Age astra aura AbhUSaNa utAra liye| phira sugrIva aura jAnepara kuNDalanagarameM rAjA surathake sAtha jo yuddha huA, hanumAn-ina do vAnaroMko unhoMne pakar3akara bAMdhA aura usakA hAla bhI Apako mAlUma hI hai| kuNDalanagarase inheM ve apane Azramapara le gye| punaH kRpA karake chUTanepara apanA ghor3A saba ora bekhaTake vicaratA rhaa| unhoMne svayaM hI yaha yajJakA mahAn azva lauTA diyA aura kisIne bhI apane parAkrama aura balake ghamaNDameM Akara marI huI samasta senAko jIvana-dAna diyaa| tatpazcAt use pakar3anekA nAma nahIM liyaa| narazreSTha ! tadanantara, ghor3A lekara hamaloga Apake samIpa A gye| itanI hI lauTate samaya jaba ApakA manorama azva maharSi vAlmIkike bAteM mujhe jJAta haiM, jinheM maiMne Apake sAmane prakaTa ramaNIya Azramapara pahuMcA, to vahA~ jo kautuka huA, kara diyaa| vAlmIkijIke dvArA sItAkI zuddhatA aura apane putroMkA paricaya pAkara zrIrAmakA sItAko lAneke liye lakSmaNako bhejanA, lakSmaNa aura sItAkI bAtacIta, sItAkA apane putroMko bhejakara svayaM na AnA, zrIrAmakI preraNAse punaH lakSmaNakA unheM bulAneko jAnA tathA zeSajIkA vAtsyAyanako rAmAyaNakA paricaya denA zeSajI kahate haiM-mune ! sumatine jo vAlmIki kisaliye rahate haiM ? sunanemeM AyA hai, ve dhanurvidyAmeM bar3e munike Azramapara rahanevAle do bAlakoMkI carcA kI, use pravINa haiN| amAtyake mukhase unakA varNana sunakara mujhe sunakara zrIrAmacandrajI samajha gaye ve donoM mere hI putra haiM, bar3A Azcarya ho rahA hai ! ve kaise bAlaka hai, jinhoMne to bhI unhoMne apane yajJameM padhAre hue maharSi vAlmIkise khela-khelameM hI zatrughnako bhI mUrchita kara diyA aura pUchA-munivara ! Apake Azramapara mere samAna rUpa hanumAnajIko bhI bA~dha liyA thA? maharSe ! kRpA karake dhAraNa karanevAle do mahAbalI bAlaka kauna haiM? vahA~ una bAlakoMkA sArA caritra sunaaiye| Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 . arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam vAlmIkine kahA - prabho ! Apa antaryAmI haiM; manuSyoMke sambandhakI hara eka bAtakA jJAna Apako kyoM na hogA ? tathApi Apake santoSake liye maiM kaha rahA huuN| jisa samaya Apane janakakizorI sItAko binA kisI aparAdhake vanameM tyAga diyA, usa samaya vaha garbhavatI thI aura bArambAra vilApa karatI huI ghora vanameM bhaTaka rahI thii| paramapavitra janakakizorIko duHkhase Atura hokara kurarIkI bhA~ti rotI-bilakhatI dekha maiM use apane Azramapara le gyaa| muniyoMke bAlakoMne usake rahaneke liye eka bar3I sundara parNazAlA taiyAra kara dii| usImeM usake do putra utpanna hue| jo apanI kAntise dasoM dizAoMko prakAzita kara rahe the| unameMse ekakA nAma maiMne kuza rakha diyA aura dUsarekA lava ve donoM bAlaka zuklapakSake candramAkI bhA~ti vahA~ pratidina bar3hane lge| samaya- samayapara unake upanayana Adi jo-jo Avazyaka saMskAra the, unako bhI maiMne sampanna kiyA tathA unheM aGgasahita sampUrNa vedoMkA adhyayana kraayaa| isake sivA Ayurveda, dhanurveda aura zastravidyA Adi sabhI zAstroMkI unake rahasyoMsahita zikSA dii| isa prakAra sampUrNa zAstroMkA jJAna karAkara maiMne unake mastakapara hAtha rkhaa| ve donoM saMgItameM bhI bar3e pravINa hue| unheM dekhakara saba logoMko vismaya hone lgaa| SaDaja, madhyama, gAndhAra Adi svaroMkI vidyAmeM unhoMne bar3I kuzalatA prApta kii| unakI aisI yogyatA dekhakara maiM pratidina unase parama manohara rAmAyaNa-kAvyakA gAna karAyA karatA huuN| bhaviSya-jJAnakI zakti honeke kAraNa isa rAmAyaNako maiMne pahalese banA rakhA thaa| mRdaGga, paNava, yantra aura vINA Adi bAje bajAne meM bhI ve donoM bAlaka bar3e catura haiN| vana-vanameM ghUmakara rAmAyaNa gAte hue ve mRga aura pakSiyoMko bhI mohita kara lete hai| zrIrAma ! una bAlakoMke prItakA mAdhurya adbhuta hai| eka dina unakA saMgIta sunaneke liye varuNadevatA una donoM bAlakoMko vibhAvarI purImeM le gye| unakI avasthA, unakA rUpa sabhI manohara haiN| ve gAna- vidyArUpI samudrake pAragAmI haiN| lokapAla varuNake Adezase unhoMne madhurasvarameM [ saMkSipta padmapurANa ******** Apake parama sundara, mRdu evaM pavitra caritrakA gAna kiyaa| varuNane dUsare dUsare gAyakoM tathA apane samasta parivArake sAtha sunaa| mitra devatA bhI unake sAtha the| raghunandana ! ApakA caritra sudhAse bhI adhika sarasa evaM svAdiSTa hai| use sunate-sunate mitra aura varuNakI tRpti nahIM huii| tatpazcAt maiM bhI uttama varuNalokameM gyaa| vahA~ varuNane premase dravIbhUta hokara merI pUjA kii| ve una donoM bAlakoMke gAne-bajAnekI vidyA, avasthA aura guNoMse bahuta prasanna the usa samaya unhoMne sItAke sambandhameM [Apase kahaneke liye] mujhase isa prakAra bAtacIta kI-- sItA pativratAoMmeM agragaNya haiN| ve zIla, rUpa aura avasthA - sabhI sadguNoMse sampanna hai| unhoMne vIra putroMko janma diyA hai| ve bar3I saubhAgyazAlinI haiM; kadApi tyAga karaneke yogya nahIM hai| unakA caritra sadAse hI pavitra hai-- isa bAtake hama sabhI devatA sAkSI haiN| jo loga sItAjIke caraNoMkA cintana karate haiM, unheM tatkAla siddhi prApta hotI hai| sItAke saGkalpamAtrase hI saMsArakI sRSTi, sthiti aura laya Adi kArya hote haiN| IzvarIya vyApAra bhI unhIMse sampanna hote haiN| sItA hI mRtyu aura amRta haiN| ve hI tApa detI aura ve hI varSA karatI haiN| zrIraghunAthajI ! ApakI jAnakI hI svarga, mokSa, tapa aura dAna haiN| brahmA, ziva tathA hama sabhI lokapAloMko ve hI utpanna karatI haiN| Apa sampUrNa jagatke pitA aura sItA sabakI mAtA haiN| Apa sarvajJa haiM, sAkSAt bhagavAn hai; ataH Apa bhI isa bAtako jAnate haiM ki sItA nitya zuddha haiN| ve Apako prANoMse bhI bar3hakara priya haiM; isaliye janakakizorI sItAko zuddha evaM apanI priyA jAnakara Apa sadA unakA Adara kreN| prabho! ApakA yA sItAkA kisI zApake kAraNa parAbhava nahIM ho sakatAmunizreSTha vAlmIkijI merI ye sabhI bAteM Apa sAkSAt mahArAja zrIrAmacandrajIse khiyegaa|' isa prakAra sItAko svIkAra karaneke sambandhameM varuNane mujhase apanA vicAra prakaTa kiyA thaa| isI taraha anya saba lokapAloMne bhI apanI-apanI sammati dI hai| Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * vAlmIkijIke dvArA sItAkI zuddhatAkA paricaya . 541 devatA, asura aura gandharva-sabane kautUhalavaza Apake cAhiye ?' aisA vicAra karanese unake hRdayameM kabhI harSa putroMke mukhase rAmAyaNakA gAna sunA hai| sunakara sabhI hotA thA aura kabhI saMkoca / ve donoM bhAvoMke bIcakI prasanna hI hue haiM ! unhoMne Apake putroMkI bar3I prazaMsA kI sthitimeM the| isI avasthAmeM sItAke Azramapara pahuMce, hai| una donoM bAlakoMne apane rUpa, gAna, avasthA aura jo unake zramako dUra karanevAlA thaa| vahA~ lakSmaNa rathase guNoMke dvArA tInoM lokoko moha liyA hai| lokapAloMne utarakara sItAke samIpa gaye aura A~khoMmeM A~sU bharakara AzIrvAdarUpase jo kucha diyA, use Apake putroMne 'AyeM! pUjanIye !! bhagavati !! kalyANamayI ! svIkAra kiyaa| unhoMne RSiyoM tathA anya lokoMse bhI ityAdi sambodhanoMkA bArambAra uccAraNa karate hue unake bar3hakara kIrti pAyI hai| puNyazloka (pavitra yazavAle) caraNoMmeM gira pdd'e| bhagavatI sItAne vAtsalya-premase puruSoMke ziromaNi zrIraghunAthajI! Apa trilokInAtha vihvala hokara lakSmaNako uThAyA aura isa prakAra hokara bhI isa samaya gRhastha-dharmakI lIlA kara rahe haiM; pUchA-'saumya ! munijanoMko hI priya laganevAle isa ataH vidyA, zIla evaM sadguNoMse vibhUSita apane donoM vanameM tuma kaise Aye? batAo, mAtA kausalyAke putroMko unakI mAtAsahita grahaNa kiijiye| sItAne ho garbharUpI zuktise jo mauktikake samAna prakaTa hue haiM, ve ApakI marI huI senAko jilAkara use prANa-dAna diyA mere ArAdhyadeva zrIraghunAthajI to kuzalase hai na? devara ! hai-isase saba logoMko unakI zaddhikA vizvAsa ho unhoMne akIrtise Darakara tumheM mere parityAgakA kArya sauMpA gayA hai| [yaha logoMkI pratItike liye pratyakSa pramANa thaa| yadi isase bhI saMsArameM unakI nirmala kIrtikA hai] yaha prasaGga patita puruSoMko bhI pAvana banAnevAlA hai| vistAra ho sake to mujhe saMtoSa hI hogaa| maiM apane prANa mAnada ! sautAko zuddhike viSayameM na to Apase koI dekara bhI patidevake suyazako sthira rakhanA cAhatI huuN| bAta chipI hai, na hamalogoMse aura na devatAoMse hii| unhoMne mujhe tyAga diyA hai to bhI maiMne unakA thor3I derake kevala sAdhAraNa logoMko kucha bhrama ho gayA thA, kintu liye bhI kabhI tyAga nahIM kiyA hai| [nirantara unhIMkA uparyukta ghaTanAse vaha bhI avazya dUra ho gyaa| cintana karatI rahatI hU~] mere Upara sadA kRpA rakhanevAlI zeSajI kahate haiM-mune ! bhagavAn zrIrAma yadyapi mAtA kausalyAko to koI kaSTa nahIM hai ? ve kuzalase haiM sarvajJa haiM, to bhI jaba vAlpIkijIne unheM isa prakAra na? bharata Adi bhAI bhI to sakuzala haiM na? tathA samajhAyA, to ve unakI stuti aura namaskAra karake mahAbhAgA sumitrA, jo mujhe apane prANoMse bhI bar3hakara lakSmaNase bole-'tAta ! tuma sumitrasahita rathapara priya mAnatI haiM, kaisI haiM? unakI kuzala btaao|' baiThakara dharmacAriNI sItAko putrosahita le Aneke isa prakAra sItAne jaba bArambAra sabakI kuzala liye abhI jaao| vahA~ mere tathA munike ina vacanoko pUchI to lakSmaNane kahA-'devi ! mahArAja kuzalase haiM sunAnA aura sItAko samajhA-bujhAkara zIghra hI aura ApakI bhI kuzalatA pUcha rahe haiN| mAtA kausalyA, ayodhyApurImeM le aanaa|' sumitrA tathA rAjabhavanakI anya sabhI deviyoMne premapUrvaka lakSmaNane kahA-prabho ! maiM abhI jAU~gA, yadi AzIrvAda dete hue ApakI kuzala pUchI hai| bharata aura Apa saba logoMkA priya saMdeza sunakara mahArAnI sItAjI zatrunane kuzala-prazrake sAtha hI Apake zrIcaraNoMmeM yahA~ padhAreMgI to samajhUgA, merI yAtrA saphala ho gyii| praNAma kahalAyA hai, jise maiM sevAmeM nivedana karatA huuN| zrIrAmacandrajIse aisA kahakara lakSmaNa unakI guruoM tathA samasta gurupaniyoMne bhI AzIrvAda diyA hai, AjJAse rathapara baiThe aura munike eka ziSya tathA sAtha hI kuzala-maGgala bhI pUchA hai| mahArAja zrIrAma sumitrako sAtha lekara Azramako gye| rAste meM yaha socate Apako bulA rahe haiN| hamAre svAmIne kucha rote-rote jAte the ki 'bhagavatI sItAko kisa prakAra prasanna karanA Apake prati jo sandeza diyA hai, use suniye| vaktAke Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa hRdaya jo bAta rahatI hai, vaha usakI vANImeM nissandeha ujjvala haiM tathA hamAre sampUrNa karma bhI ujjvala haiN| isa vyakta ho jAtI hai [zrIraghunAthajIne kahA hai-] pRthvIpara jo hama donoMkI kaurtikA gAna karanevAle puruSa 'satIziromaNi sIte! loga mujhe hI sabake IzvarakA hai, ve bhI ujjvala rheNge| jo hama donoMke prati bhakti bhI Izvara kahate haiM; kintu maiM kahatA haiM, jagatmeM jo rakhate haiM, ve saMsAra-sAgarase pAra ho jaayeNge|' isa prakAra kucha ho rahA hai, isakA svatantra kAraNa adRSTa (prArabdha) Apake guNoMse prasanna hokara zrIraghunAthajIne yaha saMdeza hI hai| jo sabakA Izvara hai, vaha bhI pratyeka kAryameM diyA hai; ataH aba Apa apane patidevake caraNaadRSTakA hI anusaraNa karatA hai| mere dhanuSa tor3anemeM, kamaloMkA darzana karaneke liye apane manako unake prati kaikeyIkI buddhi bhraSTa honemeM, pitAkI mRtyumeM, mere vana sadaya bnaaiye| mahArAnI ! Apake donoM kumAra hAthIpara jAnemeM, vahA~ tumhArA haraNa honemeM, samudrake pAra jAnemeM, baiThakara Age-Age caleM, Apa zivikAmeM ArUr3ha hokara rAkSasarAja rAvaNake mAranemeM, pratyeka yuddhake avasarapara madhyameM rahe aura maiM Apake pIche-pIche cleN| isa taraha vAnara, bhAlU aura rAkSasoMkI sahAyatA milane meM, tumhArI Apa apanI purI ayodhyAmeM pdhaareN| vahA~ calakara java prAptimeM, merI pratijJAke pUrNa honemeM, punaH apane bandhuoMke Apa apane priyatama zrIrAmase mileMgI, usa samaya sAtha saMyoga honemeM, rAjyakI prAptimeM tathA phira mujhase yajJazAlAmeM saba orase AyI huI sampUrNa rAjamerI priyAkA viyoga hone meM ekamAtra adRSTa hI anivArya mahilAoMko, samasta RSi-patniyoMko tathA mAtA kAraNa hai| devi ! Aja vahI adRSTa phira hama donoMkA kausalyAko bhI bar3A Ananda hogaa| nAnA prakArake saMyoga karAneke liye prasanna ho rahA hai| jJAnIloga bhI bAje bajeMge, maGgalagAna hoMge tathA anya aise hI adRSTakA ho anusaraNa karate haiN| usa adRSTakA bhogase samArohoMke dvArA Aja Apake zubhAgamanakA mahAn hI kSaya hotA hai; ataH tumane vanameM rahakara usakA bhoga utsava manAyA jaaygaa| pUrA kara liyA hai| sIte ! tumhAre prati jo merA akRtrima zeSajI kahate haiM-mune! yaha sandeza sunakara sreha hai, vaha nirantara bar3hatA rahatA hai, Aja vahI sneha mahArAnI sItAne kahA-'lakSmaNa ! maiM dharma, artha aura nindA karanevAle logoMkI upekSA karake tumheM AdarapUrvaka kAmase zUnya huuN| bhalA mere dvArA mahArAjakA kauna-sA bulA rahA hai| doSako AzaGkA-mAtrase bhI srehakI kArya siddha hogA? pANigrahaNake samaya jo unakA nirmalatA naSTa ho jAtI hai| isaliye vidvAnoMko [doSake manohara rUpa mere hRdayameM basa gayA, vaha kabhI alaga nahIM mArjanadvArA] snehako zuddha karake hI usakA AsvAdana hotaa| ye donoM kumAra unhIMke tejase prakaTa hue haiN| ye karanA caahiye| kalyANI ! [tumheM vanameM bhejakara] maiMne vaMzake aGkara aura mahAn vIra hai| inhoMne dhanurvidyAme tumhAre prati apane snehakI zuddhi hI kI hai; ataH tumheM viziSTa yogyatA prApta kI hai| inheM pitAke samIpa le isa viSayameM kucha anyathA vicAra nahIM karanA caahiye| jAkara yatnapUrvaka inakA lAlana-pAlana karanA / maiM to [maiMne tumhArA tyAga kiyA hai-aisA nahIM mAnanA aba yahIM rahakara tapasyAke dvArA apanI icchAke anusAra cAhiye] / ziSTa puruSoMke mArgakA anusaraNa karake maiMne zrIraghunAthajIkI ArAdhanA kruuNgii| mahAbhAga ! tuma vahA~ nindA karanevAle logoMkI bhI rakSA hI kI hai| devi ! jAkara sabhI pUjyajanoMke caraNoMmeM merA praNAma kahanA hama donoMkI jo nindA kI gayI hai, isase hamArI to aura sabase kuzala batAkara merI orase bhI sabakI pratyeka avasthAmeM zuddhi hI hogI; kintu ye mUrkhaloga jo kuzala puuchnaa|' mahApuruSoMke caritrako lekara nindA karate haiM; isase ve isake bAda sItAne apane donoM bAlakoMko Adeza svayaM hI naSTa ho jaayeNge| hama donoMko kIrti ujjvala hai, diyA-'putro ! aba tuma apane pitAke pAsa jaao| hama donoMkA neha-rasa ujjvala hai, hamalogoMke vaMza unakI sevA-zuzrUSA krnaa| ve tuma donoMko apanA pada Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vAlmIkijIke dvArA sItAkI zuddhatAkA paricaya . pradAna kreNge|' kumAra kuza aura lava nahIM cAhate the ki icchAke kAraNa yahA~se muniyoMko priya laganevAle vanameM gayI thiiN| vahA~ tumane munipaliyoMkA pUjana kiyA aura muniyoMke bhI darzana kiye; aba to tumhArI icchA pUrI huI ! aba kyoM nahIM AtI? jAnakI ! strI kahIM bhI kyoM na jAya, pati hI usake liye ekamAtra gati hai| vaha guNahIna honepara bhI patnIke liye guNoMkA sAgara hai| phira yadi vaha manake anukUla huA taba to usakI mAnyatAke viSayameM kahanA hI kyA hai| uttama kulakI striyA~ jo-jo kArya karatI haiM, vaha saba patiko santuSTa karaneke liye hI hotA hai| parantu maiM to tumapara pahalese hI vizeSa santuSTa hU~ aura isa samaya vaha santoSa aura bhI bar3ha gayA hai| tyAga, japa, tapa, dAna, vrata, tIrtha aura dayA Adi sabhI sAdhana mere prasanna honepara hI saphala hote haiN| mere santuSTa honepara sampUrNa devatA santuSTa ho jAte haiM, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai|' __ lakSmaNane kahA-bhagavan ! sItAko le Aneke uddezyase prasanna hokara Apane jo-jo bAteM kahIM hai, vaha hama mAtAke caraNoMse alaga hoM; phira bhI unakI AjJA saba maiM unheM vinayapUrvaka sunaauuNgaa| mAnakara ve lakSmaNake sAtha gye| vahA~ pahu~canepara bhI ve aisA kahakara lakSmaNane zrIraghunAthajIke caraNoMmeM vAlmIkijIke hI caraNoMke nikaTa gye| lakSmaNane bhI praNAma kiyA aura atyanta vegazAlI rathapara savAra ho ve bAlakoMke sAtha jAkara pahale maharSiko hI praNAma kiyaa| turaMta sItAke Azramapara cala diye| tadanantara phira vAlmIki, lakSmaNa tathA ve donoM kumAra saba eka vAlmIkijIne zrIrAmacandrajIke donoM putroMko ora, jo sAtha milakara cale aura zrIrAmacandrajIko sabhAmeM sthita parama zobhAyamAna aura atyanta tejasvI the, dekhA tathA jAna unake darzanake liye utkaNThita ho vahIM gye| kiJcit musakarAkara kahA- 'vatsa ! tuma donoM vINA lakSmaNane zrIrAmacandrajIke caraNoMmeM praNAma karake sItAke bajAte hue madhura svarase zrIrAmacandrajIke adbhuta caritrakA sAtha jo kucha bAtacIta huI thI, vaha saba unase kaha gAna kro|' maharSike isa prakAra AjJA denepara una sunaayii| usa samaya parama buddhimAn lakSmaNa harSa aura bar3abhAgI bAlakoMne mahAn puNyadAyaka zrIrAmacaritrakA zoka-donoM bhAvoMmeM mana ho rahe the| gAna kiyA, jo sundara vAkyoM aura uttama padoMmeM citrita zrIrAmacandrajIne kahA-sakhe ! eka bAra phira huA thA, jisameM dharmakI sAkSAt vidhi, pAtivratyake vahA~ jAo aura mahAn prayatna karake sItAko zIghra yahA~ upadeza, mahAn dhAtaneha tathA uttama gurubhaktikA varNana le aao| tumhArA kalyANa ho / merI ye bAteM jAnakIse haiN| jahA~ svAmI aura sevakakI nIti mUrtimAn dikhAyI kahanA-devi ! kyA vanameM tapasyA karake tumane mere detI hai tathA jisameM sAkSAt zrIraghunAthajIke hAthase sivA koI dUsarI gati prApta karanekA vicAra kiyA hai? pApAcAriyoMko daNDa milanekA varNana hai| vAlakoMke usa athavA mere atirikta aura koI gati sunI yA dekhI hai jo gAnase sArA jagat mugdha ho gyaa| svargake devatA bhI mere bulAnepara bhI nahIM A rahI ho? tuma apanI hI vismayameM par3a gye| kinara bhI vaha gAna sunakara mUrchita Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 * arcayastra haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ho gye| zrIrAma Adi sabhI rAjA netroMse Anandake A~sU vAlmIkine isa rAmAyaNa nAmaka mahAn kAvyakI racanA kisa samaya kI, kisa kAraNase kI tathA isake bhItara kina-kina bAtoMkA varNana hai ?" bahAne lge| ve gItake paJcama svarakA AlApa sunakara aise mohita hue ki hila-Dula nahIM sakate the: citralikhita se jAna par3ate the| I tatpazcAt maharSi vAlmIkine kuza aura lavase kRpApUrvaka kahA- 'vatsa ! tumaloga nItike vidvAnoMmeM zreSTha ho, apane pitAko pahacAno [ye zrIraghunAthajI tumhAre pitA haiM; inake prati putrocita bartAva kro]|' munikA yaha vacana sunakara donoM bAlaka vinItabhAvase pitAke caraNoM meM laga gye| mAtAkI bhaktike kAraNa una donoMke hRdaya atyanta nirmala ho gaye the| zrIrAmacandrajIne atyanta prasanna hokara apane donoM bAlakoMko chAtIse lagA liyaa| usa samaya unhoMne aisA mAnA ki merA dharma hI ina donoM putroMke rUpameM mUrtimAn hokara upasthita huA hai / vAtsyAyanajI ! sabhAmeM baiThe hue logoMne bhI zrIrAmacandra jIke putroMkA manohara mukha dekhakara jAnakIjIkI patibhaktiko satya maanaa| [ saMkSipta padmapurANa zeSajIke mukhase itanI kathA sunakara vAtsyAyanako sampUrNa dharmose yukta rAmAyaNake viSayameM kucha sunanekI icchA huI ataeva unhoMne pUchA - 'svAmin! maharSi zeSajIne kahA- eka samayakI bAta hai, vAlmIkijI mahAn vanake bhItara gaye, jahA~ tAla, tamAla aura khile hue palAzake vRkSa zobhA pA rahe the| koyalakI mIThI tAna aura bhramarokI guMjArase guMjate rahane ke kAraNa vaha vanyapradeza saba orase ramaNIya jAna par3atA thaa| kitane hI manohara pakSI vahA~ baserA le rahe the| maharSi jahA~ khar3e the, usake pAsa hI do sundara krauJcapakSI kAmabANase pIr3ita ho ramaNa kara rahe the| donoMmeM paraspara sneha thA aura donoM eka-dUsareke samparkameM rahakara atyanta harSakA anubhava karate the| isI samaya eka vyAdha vahA~ AyA aura usa nirdayIne una pakSiyoMmeMse ekako jo bar3A sundara thA, bANase mAra giraayaa| yaha dekha muniko bar3A krodha huA aura unhoMne saritAkA pAvana jala hAthameM lekara krauJcakI hatyA karanevAle usa niSAdako zApa diyA--o niSAda ! tujhe kabhI bhI zAzvata zAnti nahIM milegI; kyoMki tUne ina krauna pakSiyoMmeMse ekakI, jo kAmase mohita ho rahA thA, Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . vAlmIkijIke dvArA sInAkI zuddhatAkA paricaya . [binA kisI aparAdhake] hatyA kara DAlI hai|* tadanantara, eka dina vAlmIkijI nadIke manohara yaha vAkya chandobaddha zlokake rUpameM nikalA; ise taTapara dhyAna lagA rahe the| usa samaya unake hRdayameM sundara sunakara munike ziSyoMne prasanna hokara kahA- 'svAmin ! rUpadhArI zrIrAmacandrajI prakaTa hue| nIla padya-dalake Apane zApa deneke liye jisa vAkyakA prayoga kiyA hai, samAna zyAma vigrahavAle kamalanayana zrIrAmacandrajIkA usameM sarasvatI devIne zlokakA vistAra kiyA hai| munizreSTha ! yaha vAkya atyanta manohara zloka bana gayA hai|' usa samaya brahmarSi vAlmIkijIke manameM bhI bar3I prasatratA huii| uso avasarapara brahmAjIne Akara darzana pAkara munine unake bhUta, vartamAna aura bhaviSya tInoM kAlake caritroMkA sAkSAtkAra kiyaa| phira to unheM vAlmIkijIse kahA-'munIzvara ! tuma dhanya ho| Aja bar3A Ananda milA aura unhoMne manohara padoM tathA nAnA sarasvatI tumhAre mukhameM sthita hokara zlokarUpameM prakaTa prakArake chandoMmeM rAmAyaNakI racanA kii| usameM atyanta huI hai| isaliye aba tuma madhura akSaroM meM sundara manorama cha: kANDa hai-bAla, AraNyaka, kiSkindhA, rAmAyaNakI racanA kro| mukhase nikalanevAlI vahI vANI sundara, yuddha tathA uttara / mahAmate ! jo ina kANDoMko ghanya hai, jo zrIrAmanAmase yukta ho| isake sivA, anya sunatA hai, vaha manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| jitanI bAteM haiM, saba kAmakI kathAe~ haiM, ye manuSyoMke liye bAlakANDameM-rAjA dazarathane prasannatApUrvaka putreSTi yajJa kevala sUtaka (apavitratA) utpanna karatI haiN| ataH tuma karake cAra putra prApta kiye, jo sAkSAt sanAtana brahma zrIrAmacandrajIke lokaprasiddha caritrako lekara kAvya racanA zrIharike avatAra the| phira zrIrAmacandrajIkA vizvAmitrake karo, jisase pada-padapara pApiyoMke pApakA nivAraNa yajJameM jAnA, vahA~se mithilAmeM jAkara sItAse vivAha hogaa|' itanA kahakara brahmAjI sampUrNa devatAoke sAtha karanA, mArgameM parazurAmajIse milate hue ayodhyApurImeM antardhAna ho gye| AnA, vahA~ yuvarAjapadapara abhiSeka honekI taiyArI, phira * mA niSAda pratiSThAM tvamagamaH zAzvatIH samAH / yatrauzapakSiNorekamayadhIH kAmamohitam // Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcavasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mAtA kaikeyIke kahanese vanameM jAnA, gaGgApAra karake samudra-lakhana aura dUsare taTapara unakA pahu~canA-ye saba citrakUTa parvatapara pahu~canA tathA vahA~ sautA aura lakSmaNake prasaGga kiSkindhAkANDake antargata haiN| yaha kANDa adbhuta sAtha nivAsa karanA-ityAdi prasaGgokA varNana hai| isake hai| aba sundarakANDakA varNana suniye, jahA~ zrIrAmaatirikta nyAyake anusAra calanevAle bharatane jaba apane candrajIkI adbhuta kathAkA ullekha hai| hanumAnjIkA bhAI zrIrAmake vanameM jAnekA samAcAra sunA to ve bhI unheM sItAkI khojake liye laGkAke pratyeka gharameM ghUmanA tathA lauTAneke liye citrakUTa parvatapara gaye, kintu unheM jaba na vahA~ke vicitra-vicitra dRzyoMkA dekhanA, phira sItAkA lauTA sake to svayaM bhI unhoMne ayodhyAse bAhara nandigrAmameM darzana, unake sAtha bAtacIta tathA vanakA vidhvaMsa, kupita vAsa kiyaa| ye saba bAte bhI bAlakANDake hI antargata hai| hue rAkSasoke dvArA hanumAnjIkA bandhana, hanumAnjIke isake bAda AraNyakakANDameM Aye hue viSayoMkA varNana dvArA laGkAkA dAha, phira samudrake isa pAra Akara unakA suniye| sItA aura lakSmaNasahita zrIrAmakA bhinna-bhinna vAnaroMse milnaa| zrIrAmacandrajIko sItAkI dI huI muniyoMke AzramoMmeM nivAsa karanA, vahA~-vahA~ka sthAna pahacAna arpaNa karanA, senAkA laGkAke liye prasthAna, AdikA varNana, zUrpaNakhAko nAkakA kATA jAnA, khara samudrameM pula bA~dhanA tathA senAmeM zuka aura sAraNakA aura dUSaNakA vinAza, mAyAmaya mRgake rUpameM Aye hue AnA-ye saba viSaya sundarakANDameM haiN| isa prakAra mArIcakA mArA jAnA, rAkSasa rAvaNake dvArA rAma-panI sundarakANDakA paricaya diyA gyaa| yuddhakANDameM yuddha sItAkA haraNa, zrIrAmakA virahAkula hokara vanameM bhaTakanA aura sItAkI prAptikA varNana hai| uttarakANDameM zrIrAmakA aura mAnavocita lIlAe~ karanA, phira kabandhase bheMTa honA, RSiyoMke sAtha saMvAda tathA yajJakA Arambha Adi hai| pampAsarovarapara jAnA aura zrIhanumAnjose milApa usameM zrIrAmacandrajIko anekoM kathAoMkA varNana hai, jo honA-ye sabhI kathAe~ AraNyakakANDake nAmase prasiddha zrotAoMke pApako nAza karanevAlI haiN| isa prakAra maiMne haiN| tadanantara zrIrAmadvArA sapta tAla-vRkSoMkA bhedana, chaH kANDoMkA varNana kiyaa| ye brahmahatyAke pApako bhI dUra bAlikA adbhuta vadha, sugrIvako rAjyadAna, lakSmaNake dvArA karanevAle haiN| unakI kathAe~ bar3I manohara haiN| maiMne yahA~ sugrIvako kartavya-pAlanakA sandeza denA, sugrIvakA nagarase saMkSepase hI inakA paricaya diyA hai| jo chaH kANDoMse nikalanA, sainyasaMgraha, sItAko khojake liye vAnarokA cihnita aura caubIsa hajAra zlokoMse yukta hai, usI bhejA jAnA / vAnaroMkI sampAtise bheMTa, hanumAnjIke dvArA vAlmIkinirmita granthako rAmAyaNa nAma diyA gayA hai| sItAkA Agamana, yajJakA Arambha, azvakI mukti, usake pUrvajanmakI kathA, yajJakA upasaMhAra aura rAmabhakti tathA azvamedha-kathA-zravaNakI mahimA zeSajI kahate haiM-mune! tadanantara lakSmaNane 'mAtAjI! Apa pativratA haiM, zrIraghunAthajI bArambAra Akara punaH jAnakIke caraNoMmeM praNAma kiyaa| Apako bulA rahe hai| pativratA strI apane patike vinayazIla lakSmaNako AyA dekha punaH apane bulAye aparAdhako manameM nahIM lAtI; isaliye isa uttama rathapara jAnekI bAta sunakara sautAne kahA-'sumitrAnandana ! baiThiye aura mere sAtha calanekI kRpA kiijiye|' patiko mujhe zrIrAmacandrajIne mahAn vanameM tyAga diyA hai, ataH hI devatA mAnanevAlI jAnakIne lakSmaNakI ye saba bAteM aba maiM kaise cala sakatI hU~? yahIM maharSi vAlmIkike sunakara AzramakI sampUrNa tapasvinI striyoM tathA vedavettA Azramapara rahU~gI aura nirantara zrIrAmakA smaraNa kiyA muniyoMko praNAma kiyA aura mana-hI-mana zrIrAmakA kruuNgii|' unakI bAta sunakara lakSmaNane kahA- smaraNa karatI huI ve rathapara baiThakara ayodhyApurIkI ora Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] ******* . sItAkA Agamana, yajJakA Arambha tathA azvamedha kathA zravaNakI mahimA cliiN| usa samaya unhoMne bahumUlya vastra aura AbhUSaNa dhAraNa kiye the| kramazaH nagarImeM pahu~cakara ve sarayU nadIke taTapara gayIM, jahA~ svayaM zrIraghunAthajI virAjamAna the| pAtivratya meM tatpara rahanevAlI sundarI sItA vahA~ jAkara rathase utara gayIM aura lakSmaNake sAtha zrIrAma candrajIke samIpa pahu~cakara unake caraNoMmeM laga gayIM premavihalA jAnakIko AyI dekha zrIrAmacandrajI bole- 'sAdhvi ! isa samaya tumhAre sAtha maiM yazakI samApti kruuNgaa|' tatpazcAt sItA maharSi vAlmIki tathA anyAnya brahmarSiyoMko namaskAra karake mAtAoMke caraNoMmeM praNAma karaneke liye utkaNThApUrvaka unake pAsa gyiiN| vIra putroMko janma denevAlI apanI pyArI bahU jAnakIko AtI dekha kausalyAko bar3A harSa huaa| unhoMne sItAko bahuta AzIrvAda diyaa| kaikeyIne bhI videhanandinIko apane caraNoMmeM praNAma karatI dekhakara AzIrvAda dete hue kahA- 'beTI! tuma apane pati aura putroMke sAtha cirakAlataka jIvita rho|' isI prakAra sumitrAne bhI putravatI jAnakIko apane pairapara par3I dekha uttama * 547 AzIrvAda pradAna kiyaa| zrIrAmacandrajIko pyArI patnI satI-sAdhvI sItA sabako praNAma karake bahuta prasanna huii| zrIraghunAthajIkI dharmapatnIko upasthita dekha maharSi kumbhajane sonekI sItAko haTA diyA aura usakI jagaha unhIMko bitthaayaa| usa samaya yajJamaNDapameM sItAke sAtha baiThe hue zrIrAmacandrajIkI bar3I zobhA huii| phira uttama samaya Anepara zrIraghunAthajIne yajJakA kArya Arambha kiyaa| unhoMne uttama buddhivAle vasiSThase pUchA'svAmin! aba isa zreSTha yajJameM kauna-sA Avazyaka kartavya bAkI raha gayA hai ?' rAmakI bAta sunakara mahAbuddhimAn gurudevane kahA- aba Apako brAhmaNoMkI santoSajanaka pUjA karanI caahiye| yaha sunakara zrIrAmacandrajIne maharSi kumbhajako pUjya mAnakara sabase pahale unhIMkA pUjana kiyaa| ratna aura suvarNoMki anekoM bhAra, manuSyoMse bhare hue kaI deza tathA atyanta prItidAyaka vastue~ dakSiNAmeM dekara unhoMne patnIsahita agastya munikA satkAra kiyaa| phira uttama ratna Adike dvArA patnIsahita maharSi cyavanakA pUjana kiyaa| isI prakAra anyAnya maharSiyoM tathA sampUrNa tapasvI RtvijoMkA Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [saMkSipta parApurANa . . . . . . . bhI unhoMne anekoM bhAra suvarNa aura ratna Adike dvArA zrIrAmake hAthakA sparza hote hI usa azvane pazu-zArIrakA satkAra kiyaa| usa yajJameM zrIrAmane brAhmaNoMko bahuta IRAN TS dakSiNA dii| dInoM, aMdhoM aura duHkhiyoMko bhI nAnA prakArake dAna diye| vicitra-vicitra vastra tathA madhura bhojana vitIrNa kiye| bhagavAnne zAstrakI AjJAke anusAra aisA dAna kiyA, jo sabako santoSa denevAlA thaa| unheM sabako dAna dete dekha maharSi kumbhajako bar3I prasannatA huii| unhoMne acako nahalAneke nimitta amRtake samAna jala maMgAneke liye causaTha rAjAoMko unakI rAniyoMsahita bulaayaa| zrIrAmacandrajI saba prakArake alaGkAroMse suzobhita sItAjIke sAtha soneke ghar3emeM jala le Aneke liye gye| unake pIche mANDavIke sAtha bharata, urmilAke sAtha lakSmaNa, zrutikIrtike sAtha zatrughna, kAntimatauke sAtha puSkala, komalAke sAtha lakSmInidhi, mahAmUrtike sAtha vibhISaNa, sumanohArIke sAtha suratha tathA mohanAke sAtha sugrIva bhI cle| isI prakAra aura kaI rAjAoMko vasiSTha RSine bhejaa| unhoMne svayaM bhI zItala evaM pavitra jalase bharI huI sarayUmeM jAkara vedamantrake parityAga karake turaMta divyarUpa dhAraNa kara liyaa| dvArA usake jalako abhimantrita kiyaa| ve bole-'he ghor3ekA zarIra chor3akara divyarUpadhArI manuSyake rUpameM jala! tuma sampUrNa lokoMkI rakSA karanevAle prakaTa hue usa azvako dekhakara yajJameM Aye hue saba zrIrAmacandrajIke yajJake liye nizcita kiye hue isa logoMko bar3A vismaya huaa| yadyapi zrIrAmacandrajI svayaM azvako pavitra kro| saba kucha jAnate the, to bhI saba logoMko isa rahasyakA munike abhimantrita kiye hue usa jalako rAma jJAna karAneke liye unhoMne pUchA- divya zarIra Adi sabhI rAjA brAhmaNoMdvArA susaMskRta yajJa-maNDapameM le dhAraNa karanevAle puruSa ! tuma kauna ho? azva-yonimeM aaye| usa nirmala jalase dUdhake samAna veta azvako kyoM par3e the tathA isa samaya kyA karanA cAhate ho? ye nahalAkara maharSi kumbhajane mantradvArA rAmake hAthase use saba bAteM btaao|' abhimantrita kraayaa| zrIrAmacandrajI azvako lakSya rAmakI bAta sunakara divyarUpadhArI puruSane kahAkarake bole-'mahAbAha ! brAhmaNoMse bhare hue isa 'bhagavan ! Apa bAhara aura bhItara sarvatra vyApta haiM; ataH yajJa-maNDapameM tuma mujhe pavitra kro|' aisA kahakara Apase koI bAta chipI nahIM hai| phira bhI yadi pUcha rahe zrIrAmane sItAke sAtha usa azvakA sparza kiyaa| usa haiM to maiM Apase saba kucha ThIka-ThIka batA rahA huuN| samaya sampUrNa brAhmaNoMko kautUhalavaza yaha bar3I vicitra pUrvajanmameM maiM eka parama dharmAtmA brAhmaNa thA, kintu mujhase bAta mAlUma pdd'ii| ve ApasameM kahane lage-'aho! eka aparAdha ho gyaa| mahAbAho ! eka dina maiM jinake nAmakA smaraNa karanese manuSya bar3e-bar3e pApoMse pApahAriNI sarayUke taTapara gayA aura vahA~ sAna, pitaroMkA chuTakArA pA jAte haiM, ve hI zrIrAmacandrajI yaha kyA kaha tarpaNa tathA vidhipUrvaka dAna karake vedokta rItise ApakA rahe haiM [kyA azva inheM pavitra karegA ?] / ' yajJa-maNDapameM dhyAna karane lgaa| mahArAja ! usa samaya mere pAsa Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * sItAkA Agamana, yajJakA Arambha tathA azvamedha-kathA-pravaNakI mahimA . 549 ArthatantrittentAAAAAAAAAAAAAAAA AAAAAmirikRRitika. bahuta-se manuSya Aye aura una sabako Thaganeke liye maiMne smaraNa karanA cAhiye, jisase usa paramapadakI prApti hotI kaI prakArakA dambha prakaTa kiyaa| isI samaya mahAtejasvI hai, jo devatA Adike liye bhI durlabha hai| azvakI maharSi durvAsA apanI icchAke anusAra pRthvIpara vicarate muktirUpa vicitra vyApAra dekhakara muniyoMne apaneko bhI hue vahA~ Aye aura sAmane khar3e hokara mujha dambhIko kRtArtha samajhA; kyoMki ve svayaM bhI zrIrAmacandrajIke dekhane lge| maiMne mauna dhAraNa kara rakhA thA; na to uThakara caraNoMke darzana aura karasparzase pavitra ho rahe the| unheM arghya diyA aura na unake prati koI svAgatapUrNa tadanantara, munizreSTha vasiSThajI, jo sampUrNa devatAoMkA vacana hI muMhase nikAlA / maiM unmatta ho rahA thA / mahAmati manobhAva samajhanemeM nipuNa the, bole-'raghunandana ! Apa durvAsAkA svabhAva to yoM hI tIkSNa hai, mujhe dambha karate devatAoMko karpUra bheMTa kIjiye, jisase ve svayaM pratyakSa dekha ve aura bhI pracaNDa krodhake vazIbhUta ho gaye tathA prakaTa hokara haviSya prahaNa kreNge|' yaha sunakara zApa dete hue bole-'tApasAdhama ! yadi tU sarayUke zrIrAmacandrajIne devatAoMkI prasannatAke liye zIghra hI taTapara aisA ghora dambha kara rahA hai to pazu-yoniko prApta bahuta sundara karpUra arpaNa kiyaa| isase maharSi vasiSThake ho jaa|' munike diye hue zApako sunakara mujhe bar3A duHkha hRdayameM bar3I prasannatA huI aura unhoMne adbhutarUpadhArI huA aura maiMne unake caraNa pakar3a liye / raghunandana ! taba devatAoMkA AvAhana kiyaa| munike AvAhana karanepara munine mujhapara mahAn anugraha kiyaa| ve bole- eka hI kSaNameM sampUrNa devatA apane-apane parivArasahita 'tApasa ! tU zrIrAmacandrajIke azvamedha yajJakA azva vahA~ A phuNce| banegA; phira bhagavAnke hAthakA sparza honese tU dambhahIna, zeSajI kahate haiM-mune ! usa yajJameM dI jAnevAlI divya evaM manohara rUpa dhAraNa kara paramapadako prApta ho havi zrIrAmacandrajIkI dRSTi par3anese atyanta pavitra ho jaaygaa|' maharSikA diyA huA yaha zApa bhI mere liye gayI thii| devatAosahita indra usakA AsvAdana karane anugraha bana gyaa| rAma ! anekoM janmoMke pazcAt devatA lage, unheM tRpti nahIM hotI thI-adhikAdhika lenekI Adike liye bhI jisakI prApti honI kaThina hai vahI icchA banI rahatI thii| nArAyaNa, mahAdeva, brahmA, varuNa, ApakI aGguliyokA atyanta durlabha sarza Aja mujhe kubera tathA anya lokapAla saba-ke-saba tRpta ho apanAprApta huA hai| mahArAja ! aba AjJA dIjiye, maiM ApakI apanA bhAga lekara apane dhAmako cale gye| hotAkA kRpAse mahat padako prApta ho rahA huuN| jahA~ na zoka hai, kArya karanevAle jo pradhAna-pradhAna RSi the, una sabako na jarA; na mRtyu hai, na kAlakA vilAsa-usa sthAnako bhagavAnne cAroM dizAoMmeM rAjya diyA tathA unhoMne bhI jAtA huuN| rAjan ! yaha saba ApakA hI prasAda hai|' santuSTa hokara zrIraghunAthajIko uttama AzIrvAda diye| yaha kahakara usane zrIraghunAthajIkI parikramA kI tatpazcAt vasiSThajIne pUrNAhuti karake kahAaura zreSTha vimAnapara baiThakara bhagavAnke caraNoMkI kRpAse 'saubhAgyavatI striyA~ Akara yajJakI pUrti karanevAle vaha unake sanAtana dhAmako calA gyaa| usa divya mahArAjako saMvarddhanA (abhyudaya-kAmanA) kreN|' unakI puruSakI bAteM sunakara anya sAdhAraNa logoMko bhI bAta sunakara khiyA~ uThI aura bar3e-bar3e rAjAodvArA zrIrAmacandrajIkI mahimAkA jJAna huA aura ve pUjita zrIrAmacandrajIke Upara, jo apane saundaryase saba-ke-saba paraspara Anandamagna hokara bar3e vismayameM kAmadevako bhI parAsta kara rahe the, atyatta harSake sAtha pdd'e| mahAbuddhimAn vAtsyAyanajI ! suniye; dambhapUrvaka lAjA (khIla) kI varSA karane lgii| isake bAda smaraNa karanepara bhI bhagavAn zrIhari mokSa pradAna karate haiM, maharSine zrIrAmacandrajIko avabhRtha (yajJAnta) nAnake phira yadi dambha chor3akara unakA bhajana kiyA jAya taba to liye prerita kiyaa| taba zrIraghunAthajI AtmIyajanoMke kahanA hI kyA hai ? jaise bhI ho, zrIrAmacandrajIkA nirantara sAtha sarayUke utama taTapara gye| usa samaya jo loga Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 * arjayasva habIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta parApurANa . . . . . . . . . . . sItApatike mukhacandrakA avalokana karate, ve ekaTaka azvamedha yajJoMkA anuSThAna kiyA tathA tribhuvanameM atyanta dRSTi se dekhate hI raha jAte the; unakI A~kheM sthira ho jAtI durlabha aura anupama kIrti prApta kii| thiiN| jinake hRdayameM cirantana kAlase bhagavAnke darzanakI vAtsyAyanajI ! Apane jo zrIrAmacandrajIko uttama lAlasA lagI huI thI, ve loga mahArAja zrIrAmako kathAke viSayameM prazna kiyA thA, usakA uparyukta prakArase sItAke sAtha sarayUkI ora jAte dekhakara AnandameM magna varNana kiyA gyaa| azvamedha yajJakA vRttAnta maiMne ho gye| anekoM naTa aura gandharva ujjvala yazakA gAna vistArake sAtha kahA hai; aba Apa aura kyA pUchanA karate hue sarvaloka-namaskRta mahArAjake pIche-pIche gye| cAhate haiM? jo manuSya bhagavAnke prati bhakti rakhate hue nadIkA mArga jhuMDa-ke-jhuMDa strI-puruSoMse bharA thaa| usIse zrIrAmacandrajIke isa uttama yajJakA zravaNa karatA hai, vaha calakara ve zItala evaM pavitra jalase paripUrNa sarayU nadIke brahmahatyA-jaise pApako bhI kSaNabharameM pAra karake sanAtana samIpa pahu~ce, vahA~ pahu~cakara kamalanayana zrIrAmane sItAke brahmako prApta hotA hai| isa kathAke sunanese putrahIna sAtha sarayUke pAvana jalameM praveza kiyaa| tatpazAt puruSako putroMkI prApti hotI hai, dhanahInako dhana milatA hai, bhagavAnke caraNoMkI dhUlise pavitra hue usa vizvavandita rogI rogase aura kaidameM par3A huA manuSya bandhanase jalameM sampUrNa rAjA tathA sAdhAraNa jana-samudAyake loga chuTakArA pA jAtA hai| jinakI kathA sunanese duSTa bhI utre| dharmAtmA zrIrAmacandrajI sarayUke pAvana cANDAla bhI parama padako prApta hotA hai, unhIM jalapravAhameM sItAke sAtha cirakAlataka kraur3A karake zrIrAmacandrajIko bhakti meM yadi zreSTha brAhmaNa pravRtta ho to bAhara nikle| phira unhoMne dhauta-vastra dhAraNa kiyA, usake liye kyA kahanA? mahAbhAga zrIrAmakA smaraNa kirITa aura kuNDala pahane tathA keyUra aura kaNakI karake pApI bhI usa parama pada yA parama svargako prApta hote zobhAko bhI apnaayaa| isa prakAra vastra aura haiM, jo indra Adi devatAoMke liye bhI durlabha hai| AbhUSaNoMse vibhUSita hokara karor3oM kandarpokI suSamA saMsArameM ve hI manuSya dhanya haiM, jo zrIraghunAthajIkA smaraNa dhAraNa karanevAle zrIrAmacandrajI atyanta suzobhita hue| karate haiM ! ve loga kSaNabharameM isa saMsAra-samudrako pAra usa samaya kitane hI rAje-mahArAje unakI stuti karane karake akSaya sukhako prApta hote haiN| isa azvamedhako lge| mahAmanA zrIraghunAthajIne sarayUke pAvana taTapara kathAko sunakara vAcakako do gau pradAna kare tathA vastra, uttama varNase suzobhita yajJayUpako sthApanA karake apanI alaGkAra aura bhojana Adike dvArA usakA tathA usakI bhujAoMke balase tInoM lokoMkI adbhuta sampatti prApta patrIkA satkAra kre| yaha kathA brahmahatyAko rAzikA ko, jo dUsare narezoMke liye sarvathA durlabha hai| isa taraha vinAza karanevAlI hai| jo loga isakA zravaNa karate haiM, bhagavAn zrIrAmane janakanandinI sItAke sAtha tIna ve devadurlabha parama padako prApta hote haiN| kI vRndAvana aura zrIkRSNakA mAhAtmya RSiyoMne kahA-sUtajI ! mahArAja! hamane apane patiko premapUrvaka namaskAra karake isa prakAra Apake mukhase rAmAzvamedhakI kathA acchI taraha suna lI; bolI-'prabho! vRndAvanakA mAhAtmya athavA adbhuta ava paramAtmA zrIkRSNake mAhAtmyakA varNana kiijiye| rahasya kyA hai, use maiM sunanA cAhatI hU~?' sUtajI bole-maharSiyo / jinakA hRdaya bhagavAn mahAdevajIne kahA-devi ! maiM yaha batA cukA hU~ zaGkarake premameM DUbA rahatA hai, ve pArvatI devI eka dina ki vRndAvana hI bhagavAnakA sabase priyatama dhAma hai| yaha Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa * vRndAvana aura zrIkRSNakA mAhAsya . THREA guhyase bhI guhA, uttama-se-uttama aura durlabhase bhI hI svarUpakI sphuraNA hotI hai| vAstavameM vaha vana brahmAnandamaya hI hai| vahA~ pratidina pUrNa candramAkA udaya hotA hai / sUryadeva apanI manda razmiyoMke dvArA usa vanakI sevA karate haiN| vahA~ duHkhakA nAma bhI nahIM hai| usame jAte hI sAre duHkhoMkA nAza ho jAtA hai| vaha jarA aura mRtyuse rahita sthAna hai| vahA~ krodha aura matsaratAkA praveza nahIM hai| bheda aura ahaGkArako bhI vahA~ pahu~ca nahIM hotii| vaha pUrNa Anandamaya amRta-rasase bharA huA akhaNDa premasukhakA samudra hai, tInoM guNoMse pare hai aura mahAn premadhAma hai| vahA~ premako pUrNarUpase abhivyakti huI hai| jisa vRndAvanake vRkSa Adine bhI pulakita hokara premajanita Anandake A~sU barasAye haiM; vahA~ka cetana vaiSNavoMkI sthitike sambandhameM kyA kahA jA sakatA hai? bhagavAn zrIkRSNakI caraNa-rajakA sparza honeke kAraNa vRndAvana isa bhUtalapara nitya dhAmake nAmase prasiddha hai| vaha sahastradala-kamalakA kendrasthAna hai| - usake sparzamAtrase yaha pRthvI tInoM lokoMmeM dhanya samajho durlabha hai| tInoM lokoMmeM atyanta guptasthAna hai| bar3e-bar3e jAtI hai| bhUmaNDalameM vRndAvana guhAse bhI guhAtama, devezvara bhI usakI pUjA karate haiN| brahmA Adi bhI usameM ramaNIya, avinAzI tathA paramAnandase paripUrNa sthAna hai| rahanekI icchA karate haiN| vahA~ devatA aura siddhoMkA vaha govindakA akSayadhAma hai| use bhagavAnke svarUpase nivAsa hai| yogIndra aura munIndra Adi bhI sadA usake bhitra nahIM samajhanA caahiye| vaha akhaNDa brahmAnandakA dhyAnameM tatpara rahate haiN| zrIvRndAvana bahuta hI sundara aura Azraya hai| jahA~kI dhUlikA sparza honemAnase mokSa ho pUrNAnandamaya rasakA Azraya hai| vahA~kI bhUmi cintAmaNi jAtA hai. usa vRndAvanake mAhAtmyakA kisa prakAra varNana hai, aura jala rasase bharA huA amRta hai| vahA~ke per3a kiyA jA sakatA hai| isaliye devi ! tuma sampUrNa citase kalpavRkSa haiM, jinake nIce jhuMDa-kI-jhaMDa kAmadhenu gaue~ apane hRdayake bhItara usa vRndAvanakA cintana karo tathA nivAsa karatI haiN| vahA~ko pratyeka strI lakSmI aura hareka usakI vihArasthaliyoMmeM kizoravigraha zrIkRSNacandrakA puruSa viSNu haiM; kyoMki ve lakSmI aura viSNuke dazAMzase dhyAna karatI rho| pahale vatA Aye haiM ki vRndAvana prakaTa hue haiN| usa vRndAvanameM sadA zyAma teja virAjamAna sahasradala-kamalakA kendrasthAna hai| kalinda-kanyA rahatA hai, jisakI nitya-nirantara kizorAvasthA (paMdraha yamunA usa kamala-karNikAkI pradakSiNA kiyA karatI hai| varSakI umra) banI rahatI hai| vaha AnandakA mUrtimAn unakA jala anAyAsa hI mukti pradAna karanevAlA aura vigraha hai| usameM saMgIta, nRtya aura vArtAlApa AdikI gaharA hai| vaha apanI sugandhase manuSyoMkA mana moha letA adbhuta yogyatA hai| usake mukhapara sadA manda muskAnakI hai| usa jalamai AnandadAyinI sudhAse mizrita ghanIbhUta chaTA chAyI rahatI hai| jinakA antaHkaraNa zuddha hai, jo makaranda (rasa) kI pratiSThA hai| padma aura utpala Adi premase paripUrNa haiM, aise vaiSNavajana hI usa vanakA Azraya nAnA prakArake puSpoMse yamunAkA svaccha salila aneka lete haiN| vaha vana pUrNa brahmAnandameM nimagna hai| vahA~ brahmake raMgakA dikhAyI detA hai| apanI cAla taraGgoMke kAraNa Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 ********** . acayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * vaha jala atyanta manohara evaM ramaNIya pratIta hotA hai| pArvatIjIne pUchA- dayAnidhe ! bhagavAn zrIkRSNakA Azcaryamaya saundarya aura zrIvigraha kaisA hai, maiM use sunanA cAhatI hU~, kRpayA btlaaiye| mahAdevajIne kahA- devi ! parama sundara vRndAvanake madhyabhAgameM eka manohara bhavanake bhItara atyanta ujjvala yogapITha hai| usake Upara mANikyakA banA huA sundara siMhAsana hai, siMhAsanake Upara aSTadala kamala hai, jisakI karNikA arthAt madhyabhAgameM sukhadAyI Asana lagA huA hai; vahI bhagavAn zrIkRSNakA uttama sthAna hai| usakI mahimAkA kyA varNana kiyA jAya ? vahIM bhagavAn govinda virAjamAna hote haiN| vaiSNavavRnda unakI sevAmeM lagA rahatA hai| bhagavAnkA vraja, unakI avasthA aura unakA rUpa - ye sabhI divya haiN| zrIkRSNa hI vRndAvanake adhIzvara haiM, ve hI vrajake rAjA haiN| unameM sadA SaDvidha aizvarya vidyamAna rahate haiN| ve vrajakI bAlaka-bAlikAoMke ekamAtra prANa-vallabha hai aura kizorAvasthAko pAra karake yauvanameM padArpaNa kara rahe haiN| unakA zarIra adbhuta hai, ve sabake Adi kAraNa haiM, kintu unakA Adi koI bhI nahIM hai| ve nandagopake priya putrarUpase prakaTa hue haiM; parantu vAstavameM ajanmA evaM nitya brahma haiM, jinheM vedakI zrutiyA~ sadA hI khojatI rahatI haiN| unhoMne gopIjanoMkA citta curA liyA hai| ve hI paramadhAma haiN| unakA svarUpa sabase utkRSTa haiN| unakA zrIvigraha do bhujAoMse suzobhita hai| ve gokulake adhipati haiN| aise gopInandana zrIkRSNakA isa prakAra dhyAna karanA cAhiye bhagavAnko kAnti atyanta sundara aura avasthA nUtana hai| ve bar3e svaccha dikhAyI dete haiN| unake zarIrakI AbhA zyAma raGgakI hai, jisake kAraNa unakI jhA~kI bar3I manohara jAna par3atI hai| unakA vigraha nUtana megha mAlAke samAna atyanta snigdha hai| ve kAnoMmeM manohara kuNDala dhAraNa kiye hue haiN| unakI kAnti khile hue nIla kamalake samAna jAna par3atI hai| unakA sparza sukhada hai| ve sabako sukha pahu~cAnevAle haiN| ve apanI sA~valI [ saMkSipta padmapurANa chaTAse manako mohe lete haiN| unake keza bahuta hI cikane, kAle aura ghuMgharAle haiN| unase saba prakArakI sugandha nikalatI rahatI hai| kezoMke Upara lalATake dakSiNa bhAgameM zyAma raGgakI cUr3Ake kAraNa ve atyanta manohara jAna par3ate haiN| nAnA raMgake AbhUSaNa dhAraNa karanese unakI dIpti bar3I ujjvala dikhAyI detI hai| sundara morapasa unake mastakakI zobhA bar3hAtA hai| unakI saja-dhaja bar3I sundara hai| ve kabhI to mandArapuSpoMse suzobhita gopucchake AkArakI banI huI cUr3A (coTI) dhAraNa karate haiM, kabhI morapaGkke mukuTase alaGkRta hote haiM aura kabhI anekoM maNimANikyoMke bane hue sundara kirITose vibhUSita hote haiN| caJcala alakAvalI unake mastakakI zobhA bar3hAtI hai| unakA manohara mukha karor3oM candramAoMke samAna kAntimAn hai| lalATameM kastUrIkA tilaka hai, sAtha hI sundara gorocanakI biMdI bhI zobhA de rahI hai| unakA zarIra indIvarake samAna snigdha aura netra kamala dalakI bhA~ti vizAla haiN| ve kucha-kucha bhauheM nacAte hue manda musakAnake sAtha tirachI citavanase dekhA karate haiN| unakI nAsikAkA agrabhAga ramaNIya saundaryase yukta hai, jisake kAraNa ve atyanta manohara jAna par3ate haiN| unhoMne nAsAgrabhAgameM gajamotI dhAraNa karake usakI kAntise tribhuvanakA mana moha liyA hai| unakA nIcekA oTha sindUrake samAna lAla aura cikanA hai, jisase unakI manoharatA aura bhI bar3ha gayI hai| ve apane kAnoMmeM nAnA prakArake varNoMse suzobhita suvarNanirmita makarAkRta kuNDala pahane hue haiN| una kuNDaloMkI kiraNa par3anese unakA sundara kapola darpaNake samAna zobhA pA rahA hai| ve kAnoMmeM pahane hue kamala, mandArapuSpa aura makarAkAra kuNDalase vibhUSita haiN| unake vakSaHsthalapara kaustubhamaNi aura zrIvatsacihna zobhA pA rahe haiN| galemeM motiyoMkA hAra camaka rahA hai| unake vibhinna aGgoMmeM divya mANikya tathA manohara suvarNamizrita AbhUSaNa suzobhita haiN| hAthoMmeM kar3e, bhujAoMmeM bAjUbanda tathA kamarameM karadhanI zobhA de rahI hai| sundara maJjIrakI suSamAse caraNoMkI zrI bahuta bar3ha gayI hai, jisase bhagavAnkA zrIvigraha atyanta Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vRndAvana aura zrIkRSNakA mAhAtya . 553 . . . .. zobhAyamAna dikhAyI de rahA hai| zrIaGgoMmeM karpUra, agaru, haiN| prabho ! aba maiM yaha sunanA cAhatI hU~ ki zrIkRSNakA kastUrI aura candana Adi sugandhita dravya zobhA pA rahe gUDha rahasya, mAhAtmya aura sundara aizvarya kyA hai| Apa haiN| gorocana Adise mizrita divya aGgarAgoMdvArA vicitra usakA varNana kiijiye|| patra-bhaGgo (raMga-biraMge citra) AdikI racanA kI gayI mahAdevajIne kahA-devi ! jinake candra-tulya hai| kaTise lekara pairoMke agrabhAgataka cikane pItAmbarase caraNa-nakhoMkI kiraNoMke mAhAtmyakA bhI anta nahIM hai, zobhAyamAna hai| bhagavAnkA nAbhi-kamala gambhIra hai, unhIM bhagavAn zrIkRSNako mahimAke sambandhameM maiM kucha usake nIcekI romAvaliyoMtaka mAlA laTaka rahI hai| bAteM batA rahA hU~, tuma AnandapUrvaka zravaNa kro| sRSTi, unake donoM ghuTane sundara golAkAra hai tathA kamaloko pAlana aura saMhArakI zaktise yukta, jo brahmA Adi zobhA dhAraNa karanevAle caraNa bar3e manohara jAna par3ate haiN| devatA haiM, ve saba zrIkRSNake hI vaibhava hai| unake rUpakA hAtha aura pairoMke taluve dhvaja, vana, aGkaza aura jo karor3avA~ aMza hai, usake bhI karor3a aMza karanepara kamalake cihnase suzobhita haiM tathA unake Upara nakharUpI eka-eka aMza kalAse asaMkhya kAmadevoMkI utpatti candramAkI kiraNAvaliyoMkA prakAza par3a rahA hai| hotI hai, jo isa brahmANDake bhItara vyApta hokara jagatke sanaka-sanandana Adi yogIzvara apane hRdayameM bhagavAnke jIvoko mohameM DAlate rahate haiN| bhagavAnke zrIvigrahakI isI svarUpako jhA~kI karate haiN| unakI tribhaGgI chavi hai| zobhAmayI kAntike koTi-koTi aMzase candramAkA unake zrIaGga itane sundara, itane manohara hai, mAno sRSTikI AvirbhAva huA hai| zrIkRSNake prakAzake karor3aveM samasta nirmANa sAmagrIkA sAra nikAlakara banAye gaye aMzase jo kiraNeM nikalatI haiM, ve hI anekoM sUryoka hoN| jisa samaya ve gardana mor3akara khar3e hote haiM, usa rUpameM prakaTa hotI haiN| unake sAkSAt zrIaGgase jo samaya unakA saundarya itanA bar3ha jAtA hai ki usake razmiyA~ prakaTa hotI haiM, ve paramAnandamaya rasAmRtase sAmane anantakoTi kAmadeva lajjita hone lagate haiN| bAyeM paripUrNa haiM, parama Ananda aura parama caitanya hI unakA kaMdhepara jhukA huA unakA sundara kapola bar3A bhalA svarUpa hai| unhIMse isa vizvake jyotirmaya jIva jIvana mAlUma hotA hai| unake suvarNamaya kuNDala jagamagAte dhAraNa karate haiM, jo bhagavAnke hI koTi-koTi aMza haiN| rahate haiN| ve tirachI citavana aura maMda musakAnase unake yugala caraNAravindoMke nasvarUpI candrakAntamaNise suzobhita honevAle karor3oM kAmadevoMse bhI adhika sundara nikalanevAlI prabhAko hI sabakA kAraNa batAyA gayA hai| haiN| sikor3e hue oThapara vaMzI rakhakara bajAte haiM aura vaha kAraNa-tattva vedoMke liye bhI durgabhya hai| vizvako usakI mIThI tAnase tribhuvanako mohita karate hue sabako vimugdha karanevAle jo nAnA prakArake saurabha (sugandha) haiM, prema-sudhAke samudrameM nimagna kara rahe haiN| ve saba bhagavadvigrahakI divya sugandhake anantakoTi pArvatIjIne kahA-devadevezvara ! Apake aMzamAtra haiN| bhagavAna ke sparzase hI puSpagandha Adi nAnA upadezase yaha jJAta huA ki govinda nAmase prasiddha saurabhoMkA prAdurbhAva hotA hai| zrIkRSNako priyatamAbhagavAn zrIkRSNa hI isa jagatke parama kAraNa haiN| ve hI unakI prANavallabhA zrIrAdhA haiM, ve hI AdyA prakRti kahI paramapada haiM, vRndAvanake adhIzvara haiM tathA nitya paramAtmA gayI haiN| Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa zrIrAdhA-kRSNa aura unake pArSadoMkA varNana tathA nAradajIke dvArA vrajameM avatIrNa zrIkRSNa aura rAdhAke darzana pArvatI bolIM-dayAnidhe! aba, bhagavAn umra) vAlI haiN| una sabako kAnti ujjvala hai| ve zrIkRSNake jo pArSada haiM, unakA varNana sunanekI icchA ho saba-kI-saba zyAmamaya amRtarasameM nimagna rahatI haiN| rahI hai; ataH btlaaiye| unake hRdayame zrIkRSNake hI bhAva sphurita hote haiN| ve mahAdevajIne kahA-devi! bhagavAn zrIkRSNa apane kamalavat netroMke dvArA pUjita zrIkRSNake zrIrAdhAke sAtha suvarNamaya siMhAsanapara virAjamAna haiN| caraNAravindoMmeM apanA-apanA citta samarpita kara unakA rUpa aura lAvaNya vaisA hI hai, jaisA ki pahale cukI haiN| batAyA gayA hai| ve divya vastra, divya AbhUSaNa aura zrIrAdhA aura candrAvalIke dakSiNa bhAgameM zrutidivya hArase vibhUSita haiN| unakI tribhaGgI chabi bar3I kanyAe~ rahatI haiM [vedakI zrutiyA~ hI ina kanyAoMke manohara jAna par3atI hai| unakA svarUpa atyanta snigdha hai| rUpameM prakaTa huI haiM] inakI saMkhyA sahasra ayuta (eka ve gopiyoMkI A~khoke tAre haiN| uparyukta siMhAsanase karor3a) hai| inakI manohara AkRti saMsArako mohita kara pRthak eka yogapITha hai| vaha bhI soneke siMhAsanase lenevAlI hai| inake hRdayameM kevala zrIkRSNako lAlasA AvRta hai| usake Upara lalitA Adi pradhAna-pradhAna hai| ye nAnA prakArake madhura svara aura AlApa Adike sakhiyA~, jo zrIkRSNako bahuta hI priya haiM, virAjamAna dvArA tribhuvanako mugdha karanekI zakti rakhatI haiM tathA premase hotI haiN| unakA pratyeka aGga bhagavanpilanako utkaNThA vihala hokara zrIkRSNake gUr3ha rahasyoMkA gAna kiyA karatI tathA rasAvezase yukta hotA hai| ye lalitA Adi sakhiyA~ haiN| isI prakAra zrIrAdhA Adike vAmabhAgameM divyaveSaprakRtiko aMzabhUtA hai| zrIrAdhikA hI inakI mUlaprakRti dhAriNI devakanyAeM rahatI haiM, jo rasAtirekake kAraNa hai| zrIrAdhA aura zrIkRSNa pazcimAbhimukha virAjamAna haiM, atyanta ujjvala pratIta hotI haiN| ve bhA~ti-bhA~tiko unakI pazcima dizAmeM lalitAdevI vidyamAna hai, praNayacAturIme nipuNa tathA divya bhAvase paripUrNa haiN| vAyavyakoNameM zyAmalA nAmavAlI sakhI haiN| uttarameM unakA saundarya carama sImAko pahu~cA huA hai| ve zrImatI dhanyA hai| IzAnakoNameM zrIharipriyAjI virAja rahI kaTAkSapUrNa citavanake kAraNa atyanta manohara jAna par3atI haiN| pUrvameM vizAkhA, agnikoNameM zaivyA, dakSiNameM padmA haiN| unake manameM zrIkRSNake prati tanika bhI saMkoca nahIM tathA naityakoNameM bhadrA haiN| isI kramase ye AThoM hai; unake aGgoMkA sparza prApta karaneke liye sadA sakhiyA~ yogapIThapara. virAjamAna haiN| yogapIThako utkaNThita rahatI hai| unakA hRdaya nirantara zrIkRSNake hI karNikAmeM paramasundarI candrAvalIkI sthiti hai-ve bhI cintanameM magna rahatA hai| ve bhagavAnkI ora maMda-maMda zrIkRSNakI priyA haiN| uparyukta ATha sakhiyA~ zrIkRSNako musakAtI huI tirachI citavanarsa nihArA karatI hai| priya laganevAlI paramapavitra ATha pradhAna prakRtiyA~ haiN| tadanantara, mandirake bAhara gopagaNa sthita hote hai, ve vRndAvanakI adhIzvarI zrIrAdhA tathA candrAvalI donoM hI bhagavAnke priya sakhA hai, una sabake veSa, avasthA, bala, bhagavAnkI priyatamA hai| ina donoMke Age calanevAlI pauruSa, guNa, karma tathA vastrAbhUSaNa Adi eka samAna hai| hajAroM gopakanyAe~ haiM, jo guNa, lAvaNya aura saundaryameM ve eka samAna svarase gAte hue veNu bajAyA karate haiN| eka samAna haiN| una sabake netra vismayakArI guNoMse yukta mandirake pazcima dvArapara zrIdAmA, uttarameM vasudAmA, pUrvameM haiN| ve bar3I manohara haiN| unakA veSa manako mugdha kara sudAmA tathA dakSiNa dvArapara kiGkiNIkA nivAsa hai| usa lenevAlA hai| ve sabhI kizora-avasthA (paMdraha varSakI sthAnase pRthak eka suvarNamaya mandirake bhItara suvarNavedI Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zrIrAdhA-kRSNa aura unake pArSadoMkA varNana . banI huI hai| usake Upara soneke AbhUSaNoMse vibhUSita samUce gharake bhItarI bhAgameM prakAza phailA rahe the| nagna suvarNapITha hai, jisake Upara aMzubhadra Adi hajAroM zizuke rUpameM bhagavAnkI jhA~kI karake nAradajoko bar3A gvAlabAla virAjate haiN| ve saba-ke-saba eka samAna sauMga, vINA, veNu, betakI char3I, kizorAvasthA, manohara veSa, sundara AkAra tathA madhura svara dhAraNa karate haiN| ve bhagavAnke guNoMkA cintana karate hue unakA gAna karate haiM tathA bhagavat-premamaya rasase vihvala rahate haiN| dhyAnameM sthira honeke kAraNa ve citra-likhita-se jAna par3ate hai| unakA rUpa Azcaryajanaka saundaryase yukta hotA hai| ve sadA Anandake A~sU bahAyA karate haiN| unake sampUrNa aGgoMmeM romAza chAyA rahatA hai tathA ve yogIzvarokI bhAMti sadA vismayavimugdha rahate haiN| apane thanoMse dUdha bahAnevAlI asaMkhya gaue~ unheM ghere rahatI hai| vahA~se bAharake bhAgameM eka soneko cahAradivArI hai, jo karor3a sUryoka samAna dedIpyamAna dikhAyI detI hai| usake cAroM ora bar3e-bar3e udyAna haiM, jinakI manohara sugandha saba ora phailI rahatI hai| - . ---- jo mana aura indriyoko vazame rakhate hue sadA .. pavitra bhAvase zrIkRSNacaritrakA bhaktipUrvaka pATha yA harSa huaa| ve bhagavAnke priya bhakta to the hI, gopati zravaNa karatA hai, use bhagavAn zrIkRSNakI prApti hotI hai| nandajIse bAtacIta karake saba bAteM batAne lage, pArvatIjIne pUchA-bhagavan ! atyanta mohaka 'nandarAyajI ! bhagavAnke bhaktoMkA jIvana atyanta durlabha rUpa dhAraNa karanevAle zrIkRSNane gopiyoMke sAtha kina- hotA hai| Apake isa bAlakakA prabhAva anupama hai, ise kina vizeSatAoke kAraNa krIr3A kI, isa rahasyakA koI nahIM jaantaa| ziva aura brahmA Adi devatA bhI mujhase varNana kiijiye| isake prati sanAtana prema cAhate haiN| isa bAlakakA caritra - mahAdevajIne kahA-devi ! eka samayakI yAta savako harSa pradAna karanevAlA hogaa| bhagavadbhakta puruSa hai, munizreSTha nArada yaha jAnakara ki zrIkRSNakA prAkaTara isa bAlakakI lIlAokA zravaNa, gAyana aura ho cukA hai, vINA bajAte hue nandajIke gokulameM phuNce| abhinandana karate haiN| Apake putrakA prabhAva acintya hai| vahA~ jAkara unhoMne dekhA mahAyogamAyAke svAmI jinakA isake prati hArdika prema hogA, ve saMsAra-samudrase sarvavyApI bhagavAn acyuta bAlakakA svA~ga dhAraNa kiye tara jaayeNge| unheM isa jagatkI koI bAdhA nahIM satAyegI; nandajIke gharameM komala bichaunoMse yukta soneke palaMgapara ataH nandajI ! Apa bhI isa bAlakake prati nirantara so rahe haiM aura gopakanyAe~ bar3I prasannatAke sAtha nirantara ananya bhAvase prema kiijiye|' unakI ora nihAra rahI haiN| bhagavAnakA zrIvigraha atyanta yoM kahakara munizreSTha nAradajI nandake gharase nikle| sukumAra thaa| unake kAle-kAle dhuMgharAle bAla saba ora nandane bhI bhagavabuddhise unakA pUjana kiyA aura praNAma bikhare hue the| kizit-kizit musakarAhaTake kAraNa karake unheM vidA dii| tadanantara ve mahAbhAgavata muni unake do-eka dA~ta dikhAyI de jAte the| ve apanI prabhAse mana-hI-mana socane lage, 'jaba bhagavAnkA avatAra ho Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ho cukA hai, to unakI parama priyatamA bhagavatI bhI avazya avatIrNa huI hoNgii| ve bhagavAnkI krIr3Ake liye gopI rUpa dhAraNa karake nizcaya hI prakaTa huI hoMgI, isameM tanika bhI sandehakI bAta nahIM hai; isaliye aba maiM vrajavAsiyoMke ghara-gharameM ghUmakara unakA patA lgaauuNgaa|' aisA vicArakara munivara nAradajI vrajavAsiyoMke gharoMmeM atithirUpase jAne aura unake dvArA viSNu-buddhise pUjita hone lge| nanda kumAra zrIkRSNameM samasta gopa gopiyoMkA pragAr3ha prema dekhakara nAradajIne unheM mana hI mana praNAma kiyaa| tadanantara, buddhimAn nAradajI kisI zreSTha gopake vizAla bhavanameM gaye / vaha nandake sakhA mahAtmA bhAnukA ghara thaa| vahA~ jAnepara bhAnune nAradajIkA vidhivat satkAra kiyaa| tatpazcAt mahAmanA nAradajIne pUchA--'sAdho ! tuma apanI dharmaniSThatAke liye isa bhUmaNDalapara vikhyAta ho, batAo, kyA tumheM koI yogya putra athavA uttama lakSaNoMvAlI kanyA hai ?' munike aisA kahanepara bhAnune apane putrako lAkara dikhaayaa| use dekhakara nAradajIne kahA - 'tumhArA yaha putra balarAma aura zrIkRSNakA [ saMkSipta padmapurANa -------------- zreSTha sakhA hogA tathA Alasyarahita hokara sadA una donoMke sAtha vihAra kregaa|' bhAnune kahA- munivara ! mere eka putrI bhI hai, jo isa bAlakakI choTI bahina hai, kRpayA usapara bhI dRSTipAta kiijiye| yaha sunakara nAradajIke manameM bar3A kautUhala huA / unhoMne gharake bhItara praveza karake dekhA, bhAnukI kanyA dharatIpara loTa rahI hai| nAradajIne use apanI goda meM uThA liyaa| usa samaya unakA citta atyadhika snehake kAraNa vihvala ho rahA thaa| mahAmuni nArada bhagavatpremake sAkSAt svarUpa haiN| bAlarUpa zrIkRSNako dekhakara unakI jo avasthA huI thI, vahI isa kanyAko bhI dekhakara huii| unakA mana mugdha ho gyaa| ve ekamAtra rasake AzrayabhUta paramAnandake samudrameM DUba gye| cAra ghar3Itaka nAradajI pattharakI bhA~ti nizceSTa baiThe rhe| usake bAda unheM ceta huaa| phira munIzvarane dhIre-dhIre apane donoM netra khole aura mahAn AzcaryameM mana hokara ve cupacApa sthita ho gye| tatpazcAt ve mahAbuddhimAn maharSi mana-hI-mana isa prakAra socane lage- 'maiM sadA svacchanda vicaranevAlA hU~, maiMne sabhI lokoMmeM bhramaNa kiyA hai, parantu rUpameM isa bAlikAkI samAnatA karanevAlI strI kahIM nahIM dekhI hai| mahAmAyAsvarUpiNI girirAja kumArI bhagavatI umAko bhI dekhA hai, kintu ve bhI isa bAlikAkI zobhAko kadApi nahIM pA sktiiN| lakSmI, sarasvatI, kAnti tathA vidyA Adi sundarI striyA~ to kabhI isake saundaryakI chAyAkA bhI sparza karatI nahIM dikhAyI detIM; ataH mujhameM isake tattvako samajhanekI kisI prakAra zakti nahIM hai| yaha bhagavAnkI priyatamA hai, ise prAyaH dUsare loga bhI nahIM jaante| isake darzanamAtrase hI zrIkRSNake caraNa-kamaloMmeM mere premakI jaisI vRddhi huI hai, vaisI Ajake pahale kabhI bhI nahIM huI thI; ataH aba maiM ekAntameM isa devIkI stuti kruuNgaa| isakA rUpa zrIkRSNako atyanta Ananda pradAna karanevAlA hogaa|' aisA vicArakara munine gopa- pravara bhAnuko kahIM bheja diyA aura svayaM ekAntameM usa divya rUpadhAriNI Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * zrIrAdhA-kRSNa aura unake pArSadoMkA varNana * bAlikAkI stuti karane lage-'devi ! tuma mahAyogamayI merI dhAraNA hai-merI buddhimeM yahI bAta AtI hai| mAyAse bAlakarUpa dhAraNa karanevAle paramezvara mahAviSNukI jo mAyAmayI acintya vibhUtiyA~ haiM, ve saba tumhArI aMzabhUtA haiN| tuma AnandarUpiNI zakti aura sabakI IzvarI ho; isameM tanika bhI saMdehakI bAta nahIM hai| nizcaya hI, bhagavAn zrIkRSNa vRndAvanameM tumhAre hI sAtha krIDA karate haiN| kumArAvasthAmeM bhI tuma apane rUpase vizvako mohita karanekI zakti rakhatI ho| tumhArA jo svarUpa bhagavAn zrIkRSNako parama priya hai. maiM usakA darzana karanA cAhatA huuN| mahezvari ! maiM tumhArI zaraNameM AyA hU~, caraNoMmeM par3A hU~ mujhapara dayA karake isa samaya apanA vaha manohara rUpa prakaTa karo, jise dekhakara nanda-nandana zrIkRSNa bhI mohita ho jaayeNge|' yoM kahakara devarSi nAradajI zrIkRSNakA dhyAna karate hue isa prakAra unake guNoMkA gAna karane lage-'bhaktoMke citta curAnevAle zrIkRSNa ! tumhArI jaya ho, vRndAvanake premI govinda ! tumhArI jaya ho| bA~kI bhauhoMke kAraNa ho, mAyAko adhIzvarI ho| tumhArA tejaHpuJja mahAn hai| atyanta sundara, vaMzI bajAnemeM vyagra, morapaMkhakA mukuTa tumhAre divyAGga manako atyanta mohita karanevAle haiN| tuma dhAraNa karanevAle gopImohana ! tumhArI jaya ho, jaya ho| mahAn mAdhuryakI varSA karanevAlI ho| tumhArA hRdaya apane zrIaGgoMmeM kuGkama lagAkara ratnamaya AbhUSaNa dhAraNa atyanta adbhuta rasAnubhUti-janita Anandase zithila karanevAle nandanandana ! tumhArI jaya ho, jaya ho| apane rahatA hai| merA koI mahAn saubhAgya thA, jisase tuma mere kizorasvarUpase premIjanoMkA mana mohanevAle jagadIzvara ! netroMke samakSa prakaTa huI ho| devi! tumhArI dRSTi sadA vaha dina kaba AyagA, jaba ki maiM tumhArI hI kRpAse tumheM Antarika sukhameM nimagna dikhAyI detI hai| tuma bhItara-hI- abhinava taruNAvasthAke kAraNa aGga-aGgameM manoharaNa bhItara kisI mahAn Anandase paritRpta jAna par3atI ho| zobhA dhAraNa karanevAlI isa divyarUpA vAlikAke tumhArA yaha prasanna, madhura evaM zAnta mukhamaNDala tumhAre sAtha dekhuugaa|' antaHkaraNameM kisI parama Azcaryamaya Anandake udrekakI nAradajI jaba isa prakAra kIrtana kara rahe the, usI sUcanA de rahA hai| sRSTi, sthiti aura saMhAra-tumhAre hI samaya vaha bAlikA kSaNabharameM atyanta manohara divyarUpa svarUpa haiM, tumhIM inakA adhiSThAna ho| tumhIM vizuddha dhAraNa karake punaH unake sAmane prakaTa huii| vaha rUpa sattvamayI ho tathA tumhIM parAvidyArUpiNI uttama zakti ho| caudaha varSakI avasthAke anurUpa aura saundaryako carama tumhArA vaibhava Azcaryamaya hai| brA aura rudra Adike sImAko pahu~cA huA thaa| tatkAla hI usIke samAna liye bhI tumhAre tattvakA bodha honA kaThina hai| bar3e-bar3e avasthAvAlI dUsarI vraja-bAlAe~ bhI divya vastra, yogIzvaroMke dhyAnameM bhI tuma kabhI nahIM aatiiN| tumhIM AbhUSaNa aura mAlAose susajjita ho vahA~ A pahu~cauM sabakI adhIzvarI ho| icchA-zakti, jJAnazakti aura tathA bhAnukumArIko saba orase gherakara khar3I ho gyiiN| kriyA-zakti-ye saba tumhAre aMzamAtra haiN| aisI hI munIzvara nAradajIkI stavana-zaktine javAba de diyaa| ve Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ardhagrasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa Azcaryase mohita ho gaye, taba una vrajabAlAoMne kRpA- avasthA aura rUpase sabako mohita karanevAlI yaha pUrvaka apanI sakhIkA caraNodaka lekara munike Upara chIMTA zrIkRSNakI priyatamA hamArI sakhI Aja tumhAre samakSa diyaa| isa prakAra jaba ve hozameM Aye to bAlikAoMne prakaTa huI hai| nizcaya hI yaha tumhAre kisI acintya saubhAgyakA prabhAva hai| brahmarSe ! dhairya dhAraNa karake zIghra hI uTho, khar3e ho jAo aura isa devIko pradakSiNA karo; isake caraNoM meM bArambAra mastaka jhukA lo| phira samaya nahIM milegA, yaha abhI isI kSaNa antardhAna ho jaaygii| aba isake sAtha tumhArI bAtacIta kisI taraha nahIM ho skegii|' ___vraja-bAlAoMkA citta snehase vihvala ho rahA thaa| unakI bAteM sunakara nAradajI nAnA prakArake veSavinyAsase zobhA pAnevAlI usa divya bAlAke caraNoMmeM do muhUrtataka par3e rhe| tadanantara unhoMne bhAnuko bulAkara usa sarvazobhA-sampanna kanyAke sambandhameM isa prakAra kahA-'gopazreSTha ! tumhArI isa kanyAkA svarUpa aura svabhAva divya hai| devatA bhI ise apane vazameM nahIM kara skte| jo ghara isake caraNa-cihnoMse vibhUSita hogA, vahA~ bhagavAn nArAyaNa sampUrNa devatAoke sAtha nivAsa - kareMge aura bhagavatI lakSmI bhI saba prakArakI siddhiyoMke kahA-munizreSTha ! tuma bar3e bhAgyazAlI ho, mahAn sAtha vahA~ maujUda rhegii| aba tuma sampUrNa AbhUSaNoMse yogezvaroMke bhI Izvara ho / tumhIne parAbhaktike sAtha sarvezvara vibhUSita isa sundarI kanyAko parA devIkI bhAMti bhagavAn zrIharikI ArAdhanA kI hai| bhaktoMkI icchA pUrNa samajhakara isako apane gharameM yatnapUrvaka rakSA kro| karanevAle bhagavAnkI upAsanA vAstavameM tumhAre hI dvArA aisA kahakara bhagavadbhaktome zreSTha nAradajaune huI hai| yahI kAraNa hai ki brahmA aura rudra Adi devatA, mana-hI-mana usa devIko praNAma kiyA aura usIke siddha, munIzvara tathA anya bhagavadbhaktoMke liye bhI jise svarUpakA cintana karate hue ve gahana vanake bhItara dekhanA aura jAnanA kaThina hai, vahI apanI adbhuta cale gye| * bhagavAnake parAtpara svarUpa-zrIkRSNakI mahimA tathA mathurAke mAhAtyakA varNana zrImahAdevajIne kahA-devi ! maharSi vedavyAsane unakA stavana karate hue kahA-bhagavan ! Apa viSayoMse viSNubhakta mahArAja AmbarISase jisa rahasyakA varNana virakta haiN| maiM Apako vArambAra namaskAra karatA huuN| prabho ! kiyA thA, vahI maiM tumheM bhI batalA rahA huuN| eka samayakI jo paramapada, udvegazUnya-zAnta hai, jo saccidAnandabAta hai, rAjA ambarISa badarikAzramameM gye| vahA~ parama svarUpa aura parabrahmake nAmase prasiddha hai, jise 'parama jitendriya maharSi vedavyAsa virAjamAna the| rAjAne AkAza' kahA gayA hai, jo isa bhautika jaDa AkAzase viSNu-dharmako jAnanekI icchAse maharSiko praNAma karake sarvathA vilakSaNa hai, jahA~ kisI roga-vyAdhikA praveza Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . bhagavAna ke parAtpara svarUpa-zrIkRSNakI mahimA tathA mathurAke mAhAtmyakA varNana . 559 ............ nahIM hai tathA jisakA sAkSAtkAra karake munigaNa ho AyA; maiMne zrIkRSNase kahA-'madhusUdana ! maiM bhavasAgarase pAra ho jAte hai, usa avyakta paramAtmAmeM mere ApahIke tattvakA yathArtharUpase sAkSAtkAra karanA cAhatA manakI nitya sthiti kaise ho?' huuN| nAtha ! jo isa jagatkA pAlaka aura prakAzaka hai; upaniSadome jise satyasvarUpa parabrahma batalAyA gayA hai; ApakA vahI adbhuta rUpa mere samakSa prakaTa ho-yahI merI prArthanA hai|' zrIbhagavAnne kahA-maharSe ! [mere viSayameM logoMko bhinna-bhinna dhAraNAe~ haiM] koI mujhe 'prakRti' kahate haiM, koI puruss| koI Izvara mAnate haiM. koI dharma / kinhIM-kinhIka matameM maiM sarvathA bhayarahita mokSasvarUpa huuN| koI bhAva (sattAsvarUpa) mAnate hai aura koI-koI kalyANamaya sadAziva batalAte haiN| isI prakAra dUsare loga mujhe vedAntapratipAdita advitIya sanAtana brahma mAnate haiN| kintu vAstavameM jo sattAsvarUpa aura nirvikAra hai, sat-cit aura Ananda hI jisakA vigraha hai tathA vedoMmeM jisakA rahasya chipA huA hai, apanA vaha pAramArthika svarUpa Aja tumhAre sAmane prakaTa karatA hU~, dekho|| rAjan ! bhagavAnke itanA kahate hI mujhe eka bAlakakA darzana huA, jisake zarIrakI kAnti nIla vedavyAsajI bole-rAjan ! tumane atyanta gopanIya prazna kiyA hai, jisa AtmAnandake viSayameM maiMne apane putra zukadevako bhI kucha nahIM batalAyA thA, vahI Aja tumako batA rahA hU~; kyoMki tuma bhagavAnke priya bhakta ho| pUrvakAlameM yaha sArA vizva-brahmANDa jisake rUpameM sthita rahakara avyakta aura avikArI svarUpase pratiSThita thA, usI paramezvarake rahasyakA varNana kiyA jAtA hai, suno-prAcIna samayameM maiMne phala, mUla, patra, jala, vAyukA AhAra karake kaI hajAra varSAMtaka bhArI tapasyA kii| isase bhagavAna mujhapara bahuta prasanna hue aura unhoMne apane dhyAnameM lage rahanevAle mujha bhaktase kahA'mahAmate ! tuma kauna-sA kArya karanA athavA kisa viSayako jAnanA cAhate ho? maiM prasanna hU~, tuma mujhase koI vara maaNgo| saMsArakA bandhana tabhItaka rahatA hai, jabataka ki merA sAkSAtkAra nahIM ho jAtA; yaha maiM tumase saccI bAta batA rahA huuN|' yaha sunakara mere zarIrameM romAJca A RIN Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . .arcayasva pIkezaM yadIlasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa meghake samAna zyAma thii| vaha gopakanyAoM aura gvAla- bhI anAdikAlase merA bhakta hai, isameM tanika bhI sandeha bAloMse ghirakara haMsa rahA thA / ve bhagavAn zyAmasundara the, nahIM hai| aho ! kitane AzcaryakI bAta hai ki dUSita cittajo pIta vastra dhAraNa kiye kadambakI jar3apara baiThe hue the| vAle manuSya merI isa utkRSTa, sanAtana evaM manorama purIko, unakI jhA~kI adbhuta thii| unake sAtha hI nUtana pallavoMse jisako devarAja indra, nAgarAja ananta tathA bar3e-bar3e alaGkata 'vRndAvana' nAmavAlA vana bhI dRSTigocara huaa| munIzvara bhI stuti karate haiM, nahIM jaante| yadyapi kAzI isake bAda maiMne naula kamalakI AbhA dhAraNa karanevAlI Adi anekoM mokSadAyinI puriyA~ vidyamAna haiM, tathApi una kalindakanyA yamunAke darzana kiye| phira govardhana- sabameM mathurApurI hI dhanya hai; kyoMki yaha apane kSetrameM janma, parvatapara dRSTi par3I, jise zrIkRSNa tathA balarAmane indrakA upanayana, mRtyu aura dAha-saMskAra-ina cAroM hI kAraNoMse ghamaMDa cUrNa karaneke liye apane hAthoMpara uThAyA thaa| vaha manuSyoMko mokSa pradAna karatI hai| jaba tapa Adi sAdhanoMke parvata gauoM tathA gopoMko bahuta sukha denevAlA hai / gopAla dvArA manuSyoMke antaHkaraNa zuddha evaM zubhasaGkalpase yukta ho zrIkRSNa abalAoMke sAtha baiThakara bar3I prasannatAke sAtha jAte haiM aura ve nirantara dhyAnarUpI dhanakA saMgraha karane veNu bajA rahe the, unake zarIrapara saba prakArake AbhUSaNa lagate haiM, tabhI unheM mathurAkI prApti hotI hai| mathurAvAsI zobhA pA rahe the| unakA darzana karake mujhe bar3A harSa huaa| dhanya hai, ve devatAoMke bhI mAnanIya haiM, unakI mahimAkI taba vRndAvanameM vicaranevAle bhagavAnne svayaM mujhase gaNanA nahIM ho sktii| mathurAvAsiyoMke jo doSa haiM; ve naSTa kahA-'mune ! tumane jo isa divya sanAtanarUpakA darzana ho jAte haiM; unameM janma lene aura maranekA doSa nahIM dekhA kiyA hai, yahI merA niSkala, niSkriya, zAnta aura jAtA / jo nirantara mathurApurIkA cintana karate haiM, ve nirdhana saccidAnandamaya pUrNa vigraha hai| isa kamalalocanasvarUpase honepara bhI dhanya hai, kyoMki mathurAmeM bhagavAn bhUtezvarakA bar3hakara dUsarA koI utkRSTa tattva nahIM hai| veda isI nivAsa hai, jo pApiyoMko bhI mokSa pradAna karanevAle haiN| svarUpakA varNana karate haiN| yahI kAraNoMkA bhI kAraNa hai| devatAoMmeM zreSTha bhagavAn bhUtezvara mujhako sadA hI priya haiM; yahI satya, paramAnandasvarUpa, cidAnandaghana, sanAtana aura kyoMki ve merI prasannatAke liye kabhI bhI mathurApurIkA zivatatva hai| tuma merI isa mathurApurIko nitya smjho| yaha parityAga nahIM krte| jo bhagavAn bhUtezvarako namaskAra, vRndAvana, yaha yamunA, ye gopakanyAe~ tathA gvAla-bAla unakA pUjana athavA smaraNa nahIM karatA, vaha manuSya sabhI nitya hai| yahA~ jo merA avatAra huA hai, yaha bhI durAcArI hai| jo mere parama bhakta zivakA pUjana nahIM karatA, nitya hai| isameM saMzaya na krnaa| rAdhA merI sadAkI usa pApIko kisI taraha merI bhakti nahIM prApta hotI / dhuvane priyatamA hai| maiM sarvajJa, parAtpara, sarvakAma, sarvezvara tathA bAlaka honepara bhI jahA~ merI ArAdhanA karake usa parama sarvAnandamaya paramezvara huuN| mujhameM hI yaha sArA vizva, jo vizuddha sthAnako prApta kiyA, jo usake bApa-dAdoMko bhI mAyAkA vilAsamAtra hai, pratIta ho rahA hai| nahIM nasIba huA thA; vaha merI mathurApurI devatAoMke liye " taba maiMne jagatke kAraNoMke bhI kAraNa bhagavAnase bhI durlabha hai| vahA~ jAkara manuSya yadi laiMgar3A yA aMdhA kahA-'nAtha ! ye gopiyA~ aura svAla kauna hai? tathA yaha hokara bhI prANoMkA parityAga kare to usakI bhI mukti ho vRkSa kaisA hai?' taba ve bar3e premase bole-'mune! jAtI hai| mahAmanA vedavyAsa ! tuma isa viSayameM kabhI gopiyoMko zrutiyA~ samajho tathA devakanyAe~ bhI inake rUpameM sandeha na karanA / yaha upaniSadoMkA rahasya hai, jise maiMne prakaTa huI haiN| tapasyAmeM lage hue mumukSu muni hI ina gvAla- tumhAre sAmane prakAzita kiyA hai| bAloMke rUpameM dikhAyI de rahe haiN| ye sabhI mere Anandamaya . jo manuSya pavitra hokara bhagavAnke zrImukhase kahe hue vigraha haiN| yaha kadamba kalpavRkSa hai, jo paramAnandamaya isa adhyAyakA bhaktipUrvaka pATha yA zravaNa karatA hai, use zrIkRSNakA ekamAtra Azraya banA huA hai tathA yaha parvata bhI sanAtana mokSakI prApti hotI hai| Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAnAlakhaNDa ] . zrIkRSNake dvArA braja tathA dvArakAme nivAsa karanevAlokI muktikA varNana . 569 bhagavAn zrIkRSNake dvArA vraja tathA dvArakAmeM nivAsa karanevAloMkI mukti, vaiSNavoMkI dvAdaza zuddhi, pA~ca prakArakI pUjA, zAlagrAmake svarUpa aura mahimAkA varNana, tilakakI vidhi, aparAdha aura unase chUTaneke upAya, haviSyAnna aura tulasIkI mahimA mahAdevajI kahate haiM-devi ! eka samayakI bAta braja aura dvArakApurIme nivAsa karanevAle samasta carAcara hai, bhagavAn zrIkRSNa dvArakAse mathurAmeM Aye aura vahA~se prANiyoMko bhavabandhanase mukta karake unheM yogiyoMke yamunA pAra karake nandake brajameM gye| vahA~ unhoMne apane dhyeyabhUta parama sanAtana dhAmameM sthApita kara diyaa| pitA nandajI tathA yazodA maiyAko praNAma karake unheM tadanantara, ve svayaM bhI apane parama dhAmako pdhaare|| bhalIbhA~ti sAntvanA dI, phira pitA-mAtAne bhI unheM pArvatIne kahA-bhagavan ! vaiSNavoMkA jo yathArtha chAtIse lgaayaa| isake bAda ve bar3e-bUr3he gopoMse mile| dharma hai, jisakA anuSThAna karake saba manuSya bhavasAgarase una sabako AzvAsana diyA tathA bahuta-se vastra aura pAra ho jAte haiM, usakA mujhase varNana kiijiye| AbhUSaNa Adi bheTameM dekara vahA~ rahanevAle saba logoMko mahAdevajIne kahA-devi! prathama vaiSNavoMkI santuSTa kiyaa| dvAdaza' prakArako zuddhi batAyI jAtI hai| bhagavAnke - tatpazcAt pAvana vRkSoMse bhare hue yamunAke ramaNIya mandirako lopanA, bhagavAnakI pratimAke pIche-pIche jAnA taTapara gopAGganAoke sAtha zrIkRSNane tIna rAtataka vahA~ tathA bhaktipUrvaka unakI pradakSiNA karanA-ye tIna karma sukhapUrvaka nivAsa kiyaa| usa samaya usa sthAnapara apane caraNoMkI zuddhi karanevAle haiN| bhagavAnkI pUjAke liye putroM aura striyoMsahita nandagopa Adi saba loga, yahA~taka bhaktibhAvake sAtha patra aura puSpoMkA saMgraha karanA-yaha ki pazu, pakSI aura mRga Adi bhI bhagavAn vAsudevakI hAthoMkI zuddhikA upAya hai| yaha zuddhi saba prakArako kRpAse divya rUpa dhAraNa kara vimAnapara ArUr3ha hue aura zuddhiyoMse bar3hakara hai| bhaktipUrvaka bhagavAn zrIkRSNake parama dhAma-vaikuNThalokako cale gye| isa prakAra nAma aura guNoMkA kIrtana vANIko zuddhikA upAya batAyA nandake vrajameM nivAsa karanevAle saba logoMko apanA gayA hai| unakI kathAkA zravaNa aura utsavakA darzananirAmaya pada pradAna karake bhagavAn zrIkRSNa deviyoM aura ye do kArya kramazaH kAnoM aura netroMkI zuddhi karanevAle devatAoMke mukhase apanI stuti sunate hue zobhA-sampanna kahe gaye haiN| mastakapara bhagavAnkA caraNodaka, nirmAlya dvArakApurImeM aaye| tathA mAlA dhAraNa karanA-ye bhagavAnke caraNoMmeM par3e vahA~ vasudeva, ugrasena, saMkarSaNa, pradyumna, aniruddha hue puruSake liye sirakI zuddhike sAdhana haiN| bhagavAnke aura akrUra Adi yAdava pratidina unakI pUjA karate the nirmAlyabhUta puSpa Adiko sUMghanA antaHzuddhi tathA tathA ve vizvarUpadhArI bhagavAn divya ratroMdvArA bane ghrANazuddhikA upAya mAnA gayA hai| zrIkRSNake yugala latAgRhoMmeM pArijAta-puSpa bichAye hue mRdula palaMgoMpara caraNoMpara car3hA huA patra-puSpa Adi saMsArameM ekamAtra zayana karake apanI solaha hajAra ATha rAniyoMke sAtha pAvana hai, vaha sabhI aGgoMko zuddha kara detA hai| vihAra kiyA karate the| isa prakAra sampUrNa devatAoMkA, bhagavAnakI pUjA pA~ca prakArakI batAyI gayI hai| una hita aura samasta bhUbhArakA nAza karaneke liye bhagavAn pA~coM bhedoMko suno-abhigamana, upAdAna, yoga, yaduvaMzameM avatIrNa hue the| unhoMne sabhI rAkSasoMkA svAdhyAya aura ijyA-ye hI pUjAke pA~ca prakAra haiM; aba saMhAra karake pRthvIke mahAn bhArako dUra kiyA tathA nandake tumheM inakA kramazaH paricaya de rahA huuN| devatAke sthAnako 1-do paira, do hAtha, do kAna, do netra, do nAsikA, eka mastaka aura eka antaHkaraNa-ina bAraha aGgoMkI zuddhi hI dvAdaza zuddhi hai| Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa jhAr3a-buhArakara sApha karanA, use lIpanA tathA pahaleke trivikramako tathA cakra, gadA, padya aura zaGkhadhArI car3he hue nirmAlyako dUra haTAnA-'abhigamana' kahalAtA vAmanamUrtiko praNAma hai| cakra, paya, zaGkha aura gadA hai| pUjAke liye candana aura puSpAdike saMgrahakA nAma dhAraNa karanevAle zrIdhararUpako namaskAra hai| cakra, gadA, 'upAdAna' hai| apane sAtha apane iSTadevakI AtmabhAvanA zaGkha tathA padmadhArI hRSIkeza ! Apako praNAma hai| padya, karanA arthAt merA iSTadeva mujhase bhinna nahIM hai, vaha merA zaGkha. gadA aura cakra grahaNa karanevAle padmanAbhavigrahako hI AtmA hai; isa tarahakI bhAvanAko dRr3ha karanA 'yoga' namaskAra hai| zaGkha, gadA, cakra aura padmadhArI dAmodara ! kahA gayA hai| iSTadevake mantrakA arthAnusandhAnapUrvaka Apako merA praNAma hai| zaGkha, kamala, cakra tathA gadA japa karanA 'svAdhyAya' hai| sUkta aura stotra AdikA dhAraNa karanevAle saMkarSaNako namaskAra hai| cakra, zaGkha pATha, bhagavAnkA kIrtana tathA bhagavat-tattva AdikA gadA tathA pAse yukta bhagavAn vAsudeva ! Apako praNAma pratipAdana karanevAle zAstroMkA abhyAsa bhI 'svAdhyAya' hai| zaGkha, cakra, gadA aura kamala Adike dvArA pradyumnamUrti kahalAtA hai| apane ArAdhyadevakI yathArtha vidhise pUjA dhAraNa karanevAle bhagavAnko namaskAra hai| gadA, zaGkha, karanekA nAma 'ijyA' hai| suvrate! yaha pA~ca prakArakI kamala tathA cakradhArI aniruddhako praNAma hai| padma, zaddha, pUjA maiMne tumheM btaayii| yaha kramazaH sArTi, sAmIpya, gadA aura cakrase cihnita puruSottamarUpako namaskAra hai| sAlokya, sAyujya aura sArUpya nAmaka mukti pradAna gadA, zaGkha, cakra aura padya grahaNa karanevAle adhokSajako karanevAlI hai| praNAma hai| padya, gadA, zaGkha aura cakra dhAraNa karanevAle ava prasaGgavaza zAlagrAma-zilAkI pUjAke nRsiMha bhagavAnko namaskAra hai| padma, cakra, zaGkha aura sambandhameM kucha nivedana kruuNgaa| cAra bhujAdhArI bhagavAn gadA lenevAle acyutasvarUpako praNAma hai| gadA, padma, viSNuke dAhinI evaM UrdhvabhujAke kramase astravizeSa cakra aura zaGkhadhArI zrIkRSNavigrahako namaskAra hai| grahaNa karanepara kezava Adi nAma hote haiM arthAt, dAhinI jisa zAlagrAma-zilAmeM dvAra-sthAnapara paraspara saTe orakA UparakA hAtha, dAhinI orakA nIcekA hAtha, hue do cakra ho, jo zuruvarNakI rekhAse aGkita aura bAyoM orakA UparakA hAtha aura bAyIM orakA nIcekA zobhAsampanna dikhAyI detI hoM, use bhagavAn zrIgadAdharakA hAtha-isa kramase cAroM hAthoMmeM zaGkha, cakra Adi svarUpa samajhanA cAhiye / saGkarSaNamUrtimeM do saTe hue cakra AyudhoMko krama yA vyatikramapUrvaka dhAraNa karanepara hote haiM, lAla rekhA hotI hai aura usakA pUrvabhAga kucha bhagavAnkI bhinna-bhinna saMjJAe~ hotI hai| unhIM saMjJAoMkA moTA hotA hai| pradyumnake svarUpameM kucha-kucha pIlApana nirdeza karate hue yahA~ bhagavAnkA pUjana batalAyA jAtA hotA hai aura usameM cakrakA cihna sUkSma rahatA hai| hai| uparyukta kramase cAroM hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura aniruddhakI mUrti gola hotI hai aura usake bhItarI bhAgameM padma dhAraNa karanevAle viSNukA nAma 'kezava' hai| padya, gaharA evaM caur3A cheda hotA hai; isake sivA, vaha gadA, cakra aura zaGkake kramase zastra dhAraNa karanepara unheM dvArabhAgameM naulavarNa aura tIna rekhAoMse yukta bhI hotI 'nArAyaNa' kahate haiN| kramazaH cakra, zaGkha, padma aura gadA hai| bhagavAn nArAyaNa zyAmavarNake hote haiM, unake grahaNa karanese ve 'mAdhava' kahalAte haiN| gadA, padma, zaGkha madhyabhAgameM gadAke AkArakI rekhA hotI hai aura unakA aura cakra--isa kramase Ayudha dhAraNa karanevAle nAbhi-kamala bahuta U~cA hotA hai| bhagavAn nRsiMhakI bhagavAnkA nAma 'govinda hai| padya, zaGkha, cakra aura mUrtimeM cakrakA sthUla cihna rahatA hai, unakA varNa kapila gadAghArI viSNurUpa bhagavAnako praNAma hai| zaGkha, padma, hotA hai tathA ve tIna yA pA~ca vinduoMse yukta hote haiN| gadA aura cakra dhAraNa karanevAle madhusUdana-vigrahako brahmacArIke liye unhIMkA pUjana vihita hai| ve bhaktoMkI namaskAra hai| gadA, cakra, zaGkha aura padmase yukta rakSA karanevAle haiN| jisa zAlagrAma-zilAmeM do cakrake Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * zrIkRSNake dvArA braja tathA dvArakAmeM nivAsa karanevAloMkI muktikA varNana . 563 cihna viSamabhAvase sthita ho, tIna liGga ho tathA tIna caturvRha cArase, vAsudeva pA~case, pradyumna cha-se, saMkarSaNa rekhAeM dikhAyI detI ho; vaha vArAha bhagavAnkA svarUpa hai, sAtase, puruSottama AThase, navavyUha navase, dazAvatAra usakA varNa nIla tathA AkAra sthUla hotA hai| bhagavAn dasase, aniruddha gyArahase aura dvAdazAtmA bAraha cakroMse vArAha bhI sabakI rakSA karanevAle haiN| kacchapakI mUrti yukta hokara jagatkI rakSA karate haiN| isase adhika cakrazyAmavarNakI hotI hai| usakA AkAra pAnIko bhaMvarake cihna dhAraNa karanevAle bhagavAnkA nAma ananta hai| daNDa, samAna gola hotA hai| usameM yatra-tatra vinduoMke cihna kamaNDalu aura akSamAlA dhAraNa karanevAle caturmukha dekhe jAte haiM tathA usakA pRSTha-bhAga zveta raMgakA hotA hai| brahmA tathA pA~ca mukha aura dasa bhujAoMse suzobhita zrIdharakI mUrtimeM pA~ca rekhAe~ hotI haiM, vanamAlIke vRSadhvaja mahAdevajI apane AyudhoMsahita zAlagrAmasvarUpameM gadAkA cihna hotA hai| gola AkRti, zilAmeM sthita rahate haiN| gaurI, caNDI, sarasvatI aura madhyabhAgameM cakrakA cihna tathA nIlavarNa, yaha vAmana- mahAlakSmI Adi mAtAe~, hAthameM kamala dhAraNa karanevAle mUrtikI pahacAna hai| jisameM nAnA prakArako aneko sUryadeva, hAthIke samAna kaMdhevAle gajAnana gaNeza, chaH mUrtiyo tathA sarpa-zarIrake cihna hote haiM, vaha bhagavAn mukhovAle svAmI kArtikeya tathA aura bhI bahuta-se anantakI pratimA hai| dAmodarakI mUrti sthUlakAya evaM devagaNa zAlagrAma-pratimAmeM maujUda rahate haiM, ataH nIlavarNakI hotI hai| usake madhyabhAgameM cakrakA cihna mandirameM zAlagrAmazilAko sthApanA athavA pUjA karanepara hotA hai| bhagavAn dAmodara naula cihnase yukta hokara ye uparyukta devatA bhI sthApita aura pUjita hote haiN| jo saGkarSaNake dvArA jagatkI rakSA karate haiN| jisakA varNa puruSa aisA karatA hai, use dharma, artha, kAma aura mokSa lAla hai, tathA jo lambI-lambI rekhA, chidra, eka cakra AdikI prApti hotI hai| aura kamala Adise yukta evaM sthUla hai, usa zAlagrAmako gaNDakI arthAt nArAyaNI nadIke eka pradezameM brahmAkI mUrti samajhanI caahiye| jisameM bRhat chidra, sthUla zAlagrAmasthala nAmakA eka mahattvapUrNa sthAna hai; vahA~se cakrakA cihna aura kRSNa varNa ho, vaha zrIkRSNakA svarUpa nikalanevAle pattharako zAlagrAma kahate haiN| shaalgraamhai| vaha vinduyukta aura vinduzUnya donoM hI prakArakA dekhA zilAke sparzamAtrase karor3oM janmoMke pApakA nAza ho jAtA hai| hayagrIva mUrti aGkazake samAna AkAravAlI jAtA hai| phira yadi usakA pUjana kiyA jAya, taba to aura pA~ca rekhAoMse yukta hotI hai| bhagavAn vaikuNTha usake phalake viSayameM kahanA hI kyA hai; vaha bhagavAnke kaustubhamaNi dhAraNa kiye rahate haiN| unakI mUrti bar3I samIpa pahu~cAnevAlA hai| bahuta janmoMke puNyase yadi kabhI nirmala dikhAyI detI hai| vaha eka cakrase cihnita aura goSpadake cihnase yukta zrIkRSNa-zilA prApta ho jAya to zyAma varNakI hotI hai| matsya bhagavAnkI mUrti bRhat usIke pUjanase manuSyake punarjanmakI samApti ho jAtI hai| kamalake AkArakI hotI hai| usakA raMga zveta hotA hai pahale zAlagrAma-zilAko parIkSA karanI cAhiye; yadi tathA usameM hArakI rekhA dekhI jAtI hai| jisa zAlagrAmakA vaha kAlI aura cikanI ho to uttama hai| yadi usakI varNa zyAma ho, jisake dakSiNa bhAgameM eka rekhA dikhAyI kAlimA kucha kama ho to vaha madhyama zreNIko mAnI gayI detI ho tathA jo tIna cakroMke cihnase yukta ho, vaha hai aura yadi usameM dUsare kisI raMgakA sammizraNa ho to bhagavAn zrIrAmacandrajIkA svarUpa hai. ve bhagavAn sabakI vaha mizrita phala pradAna karanevAlI hotI hai| jaise sadA rakSA karanevAle haiN| dvArakApurImeM sthita zAlagrAmasvarUpa kAThake bhItara chipI huI Aga manthana karanese prakaTa hotI bhagavAn gadAdharako namaskAra hai, unakA darzana bar3A hI hai, usI prakAra bhagavAn viSNu sarvatra vyApta honepara bhI uttama hai| ve bhagavAn gadAdhara eka cakrase cihnita dekhe zAlagrAmazilAmeM vizeSarUpase abhivyakta hote hai| jo jAte haiN| lakSmInArAyaNa do cakrose, trivikrama tInase, pratidina dvArakAkI zilA-gomatIcakrase yukta bAraha saMpa puH 19 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - arcayava vIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa zAlagrAmamUrtiyoMkA pUjana karatA hai, vaha vaikuNThalokameM yadi pI liyA jAya to vaha karor3oM janmoMke pApakA nAza pratiSThita hotA hai| jo manuSya zAlagrAma-zilAke bhItara karanevAlA hotA hai| guphAkA darzana karatA hai, usake pitara tRpta hokara kalpake bhagavAnke mandirameM khar3AU~ yA savArIpara car3hakara antataka svargameM nivAsa karate haiN| jahA~ dvArakApurIkI jAnA, bhagavat-sambandhI utsavoMkA sevana na karanA, zilA-arthAt gomatIcakra rahatA hai, vaha sthAna bhagavAnke sAmane jAkara praNAma na karanA, ucchiSTa yA vaikuNThaloka mAnA jAtA hai; vahA~ mRtyuko prApta huA apavitra avasthAmeM bhagavAnkI vandanA karanA, eka manuSya viSNudhAmameM jAtA hai| jo zAlagrAma-zilAkI hAthase praNAma karanA, bhagavAna ke sAmane hI eka sthAnapara kImata lagAtA hai, jo becatA hai, jo vikrayakA anumodana khar3e-khar3e pradakSiNA karanA, bhagavAnke Age pA~va karatA hai tathA jo usakI parIkSA karake mUlyakA samarthana phailAnA, palaMgapara baiThanA, sonA, khAnA, jhUTha bolanA, karatA hai, ve saba narakameM par3ate haiN| isaliye devi! jora-jorase cillAnA, paraspara bAta karanA, ronA, jhagar3A zAlagrAmazilA aura gomatIcakrakI kharIda-vikrI chor3a karanA, kisIko daNDa denA, apane balake ghamaMDameM Akara denI caahiye| zAlagrAma-sthalase prakaTa hue bhagavAn kisIpara anugraha karanA, striyoMke prati kaThora bAta zAlagrAma aura dvArakAse prakaTa hue gomatIcakra-ina kahanA, kambala or3hanA, dUsarekI nindA, parAyI stuti, donoM devatAoMkA jahA~ samAgama hotA hai, vahA~ mokSa gAlI bakanA, adhovAyukA tyAga (apazabda) karanA milanemeM tanika bhI sandeha nahIM hai| dvArakAse prakaTa hue zakti rahate hue gauNa upacArose pUjA karanA-mukhya gomatIcakrase yukta, aneko cakrose cihita tathA upacAroMkA prabandha na karanA, bhagavAnko bhoga lagAye cakAsana-zilAke samAna AkAravAle bhagavAn zAlagrAma binA hI bhojana karanA, sAmayika phala Adiko sAkSAt citsvarUpa niraJjana paramAtmA hI haiN| oGkArarUpa bhagavAnkI sevAmeM arpaNa na karanA, upayogameM lAnese tathA nityAnandasvarUpa zAlagrAmako namaskAra hai| bace hue bhojanako bhagavAnke liye nivedana karanA, mahAbhAga zAlagrAma ! maiM ApakA anugraha cAhatA huuN| bhojanakA nAma lekara dUsarekI nindA tathA prazaMsA karanA, prabho ! maiM RNase grasta hU~, mujha bhaktapara anugraha kiijiye| guruke samIpa mauna rahanA, Atma-prazaMsA karanA tathA aba maiM prasannatApUrvaka tilakakI vidhikA varNana devatAoMko kosanA-ye viSNuke prati battIsa aparAdha karatA huuN| lalATameM kezava, kaNThameM zrIpuruSottama, nAbhimeM batAye gaye hai| 'madhusUdana ! mujhase pratidina hajAroM nArAyaNadeva, hRdayameM vaikuNTha, bAyIM pasalImeM dAmodara, aparAdha hote rahate haiM; kintu maiM ApakA hI sevaka hU~, dAhinI pasalImeM trivikrama, mastakapara haSIkeza, pIThameM aisA samajhakara mujhe unake liye kSamA kreN| * isa padmanAbha, kAnoMmeM gaGgA-yamunA tathA donoM bhujAoMmeM mantrakA uccAraNa karake bhagavAnke sAmane pRthvIpara zrIkRSNa aura harikA nivAsa samajhanA caahiye| uparyukta daNDakI bhA~ti par3akara sASTAGga praNAma karanA caahiye| sthAnoMmeM tilaka karanese ye bAraha devatA saMtuSTa hote haiN| aisA karanese bhagavAn zrIhari sadA hajAroM aparAdha kSamA tilaka karate samaya ina bAraha nAmoMkA uccAraNa karanA karate haiN| dvijAtiyoMke liye sabere aura zAma-do hI caahiye| jo aisA karatA hai, vaha saba pApoMse zuddha hokara samaya bhojana karanA vedavihita hai| gola laukI, lahasuna, viSNulokako jAtA hai| bhagavAnke caraNodakako pInA tAr3akA phala aura bhA~TA-inheM vaiSNava puruSoMko nahIM cAhiye aura putra, mitra tathA strI Adi samasta parivArake khAnA caahiye| vaiSNavake liye bar3a, pIpala, madAra, zarIrapara use chir3akanA caahiye| zrIviSNukA caraNodaka kumbhI, tinduka, kovidAra (kacanAra) aura kadambake * aparAdhasahasrANi kriyante'harniza mayA / tavAhamiti mA matvA kSamasva madhusUdana // (79 / 44) Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] nAma-kIrtanakI mahimA tathA bhagavAnkI vizeSa ArAdhanAkA varNana . pattemeM bhojana karanA niSiddha hai| jalA huA tathA bhagavAnko arpaNa na kiyA huA atra, jambIra aura bijaurA nIbU, zAka tathA khAlI namaka bhI vaiSNavako nahIM khAnA caahiye| yadi daivAt kabhI khA le to bhagavannAmakA smaraNa karanA caahiye| hemanta RtumeM utpanna honevAlA sapheda dhAna jo sar3A huA na ho, mU~ga, tila, yava, kerAva, kaMganI, nIvAra (tInA), zAka, hilamocikA (hilasA), kAlazAka, bathuvA, mUlI, dUsare dUsare mUla-zAka, seMdhA aura sA~bhara namaka, gAyakA dahI, gAyakA ghI, binA mAkhana nikAlA huA gAyakA dUdha, kaTahala, Ama, hareM, pippalI, jIrA, nAraGgI, imalI, kelA, lavalI (haraphA revarI), A~valekA phala, gur3ake sivA ikhake rasase taiyAra honevAlI anya sabhI vastue~ tathA vinA telake pakAyA huA atra - ina sabhI khAdya padArthoMko muniloga haviSyAtra kahate haiN| jo manuSya tulasIke patra aura puSpa Adise yukta mAlA dhAraNa karatA hai, usako bhI viSNu hI samajhanA caahiye| A~valekA vRkSa lagAkara manuSya viSNuke samAna ho jAtA hai| A~valeke cAroM ora sAr3he tIna sau hAthakI bhUmiko kurukSetra jAnanA caahiye| tulasIkI lakar3Ike rudrAkSake samAna dAne banAkara unake dvArA taiyAra kI huI mAlA kaNThameM dhAraNa karake bhagavAnkA pUjana Arambha karanA caahiye| bhagavAnko car3hAyI huI tulasIkI mAlA mastakapara dhAraNa kare tathA bhagavAnko arpaNa kiye hue candanake dvArA apane aGgapara bhagavAnkA nAma likhe / yadi tulasIke kASThakI banI huI mAtraoMse alaGkRta hokara manuSya devatAoM aura pitaroMke pUjanAdi kArya kare to vaha koTigunA phala denevAlA hotA hai| jo manuSya tulasIke kASThakI banI huI mAlA bhagavAn viSNuko arpita karake punaH prasAdarUpase usako bhaktipUrvaka dhAraNa karatA hai, usake pAtaka naSTa ho jAte haiN| pAdya Adi upacAroMse tulasIkI pUjA karake isa mantrakA uccAraNa kare - jo darzana karanepara sAre pApasamudAyakA nAza kara detI hai, sparza karanepara zarIrako pavitra banAtI hai, praNAma karanepara rogoMkA nivAraNa karatI hai, jalase sIMcanepara yamarAjako bhI bhaya pahu~cAtI hai, Aropita karanepara bhagavAn zrIkRSNake samIpa le jAtI hai aura bhagavAnke caraNoMmeM car3hAnepara mokSarUpI phala pradAna karatI hai, usa tulasI devIko namaskAra hai| * = ******* pArvatIjIne pUchA- kRpAnidhe ! viSayarUpI mAhoMse bhare hue bhayaGkara kaliyugake Anepara saMsArake sabhI manuSya putra, strI aura dhana AdikI cintAse vyAkula raheMge, aisI dazAmeM unake uddhArakA kyA upAya hai ? yaha batAnekI kRpA kIjiye 1 mahAdevajIne kahA-devi ! kaliyugameM kevala harinAma hI saMsArasamudrase pAra lagAnevAlA hai| jo loga pratidina 'hare rAma hare kRSNa' Adi prabhuke maGgalamaya nAmoMkA uccAraNa karate haiM, unheM kaliyuga bAdhA nahIM = nAma - kIrtanakI mahimA, bhagavAnke caraNa-cihnoMkA paricaya tathA pratyeka mAsameM bhagavAnkI vizeSa ArAdhanAkA varNana 565 pahu~cAtA, ataH bIca-bIcameM jo Avazyaka karma prApta hoM, unheM karate-karate bhagavAnke nAmoMkA bhI smaraNa karate rahanA caahiye| jo bArambAra 'kRSNa, kRSNa, kRSNa, kRSNa' kI raTa lagAtA rahatA hai tathA mere aura tumhAre nAmakA bhI vyatikramapUrvaka arthAt gaurIzaGkara Adi kahakara japa kiyA karatA hai, vaha bhI jaise Aga rUIkI DherIko jalA DAlatI hai usI prakAra apanI pApa rAziko bhasma karake usase mukta ho jAtA hai| jaya athavA zrIzabdapUrvaka jo tumhArA merA yA zrIkRSNakA maGgalamaya nAma hai, usakA * yA dRSTA nikhilAghasaMghazamanI spRSTA vapuSpAvanI rogANAmabhivanditA nirasanI siktAntakatrAsinI / pratyAsattividhAyinI bhagavataH kRSNasya saMropitA nyastA tacaraNe vimuktiphaladA tasyai tulasyai namaH // (79 / 66) Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayastha haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa japa karanese manuSya pApamukta ho jAtA hai| dina, rAta aura bIcakI ora aGkazakA cihna hai, jo bhaktoMke cittarUpI sandhyA-sabhI samaya nAma-smaraNa karanA cAhiye / dina- hAthIkA damana karanevAlA hai| zrIhari apane aGgaSTake rAta hari-nAmakA japa karanevAlA puruSa zrIkRSNakA pratyakSa parvameM bhoga-sampattike pratIkabhUta yavakA cihna dhAraNa darzana pAtA hai| apavitra ho yA pavitra, saba samaya, karate haiM tathA mUla-bhAgameM gadAkI rekhA hai, jo samasta nirantara bhagavannAmakA smaraNa karanese vaha kSaNabharameM dehadhAriyoMke pAparUpI parvatako cUrNa kara DAlanevAlI hai| bhava-bandhanase chuTakArA pA jAtA hai|* bhagavAnakA nAma itanA hI nahIM, ve ajanmA bhagavAn sampUrNa vidyAoMko nAnA prakArake aparAdhoMse yukta manuSyakA pApa bhI hara prakAzita karaneke liye bhI padma Adi cihnako dhAraNa letA hai| kaliyugame yajJa, vrata, tapa aura dAna-koI bhI karate haiN| dAhine pairameM jo-jo cihna haiM, unhIM-unhIM karma saba aGgoMse pUrNa nahIM utaratA; kevala gaGgAkA srAna cihnoMko karuNAnidhAna prabhu apane bAyeM pairameM bhI dhAraNa aura hari-nAmakA kIrtana-ye hI do sAdhana vighna- karate haiN| isaliye govindake mAhAtmyakA, jo Anandamaya bAdhAoMse rahita haiN| kalyANI ! hatyAjanita hajAroM rasake kAraNa atyanta manorama jAna par3atA hai, sadA zravaNa bhayaGkara pApa tathA dUsare-dUsare pAtaka bhI bhagavAnke aura kIrtana karanA caahiye| aisA karanevAle manuSyakI govinda nAmakA uccAraNa karanese naSTa ho jAte haiN| manuSya mukti hone meM tanika bhI sandeha nahIM hai| apavitra ho yA pavitra athavA kisI bhI dazA meM kyoM na aba maiM pratyeka mAsakA vaha kRtya batalA rahA hai, sthita ho, jo puNDarIkAkSa (kamala-nayana) bhagavAn jo bhagavAn viSNuko prasanna karanevAlA hai| jeThake viSNukA smaraNa karatA hai, vaha bAhara aura bhItara-saba mahInemeM pUrNimA tithiko srAna Adise pavitra hokara orase pavitra ho jAtA hai| / kevala bhagavannAmoMke yApUrvaka zrIharikA snAnotsava manAnA cAhiye, isase smaraNase tathA bhagavAnke caraNoMkA cintana karanese zuddhi dina, pakSa, mAsa, Rtu aura varSabharake pApa naSTa ho jAte hotI hai| sone, cA~dI, bhigoye hue ATe athavA haiN| koTi-koTi sahasra jo pAtaka aura upapAtaka hote puSpa-mAlAke dvArA bhagavAnke caraNoMkI AkRti banAkara haiM, una sabakA nAza ho jAtA hai| nAnake samaya kalazameM use cakra Adi cihnoMse aGkita kara le, usake bAda jala lekara bhagavAnke mastakapara dhIre-dhIre girAnA pUjana Arambha kre| pUjanake samaya bhagavacaraNoMkA isa cAhiye aura puruSasUktake mantroM tathA pAvamAnI prakAra dhyAna kare-bhagavAn apane dAhine pairake RcAoMkA kramazaH pATha karate rahanA cAhiye / nAriyalaa~gUThekI jar3ameM praNatajanoMke saMsAra-bandhanakA uccheda yukta jala, tAlaphalase yukta jala, ratlamizrita jala, karaneke liye cakrakA cihna dhAraNa karate haiN| madhyamA candanamizrita jala tathA puSpayukta jala-ina pA~ca a~gulIke madhyabhAgameM acyutane atyanta sundara kamalakA upacAroMse snAna karAkara apane vaibhava-vistArake anusAra cihna dhAraNa kara rakhA hai; usakA uddezya hai-dhyAna bhagavAnakI ArAdhanA kre| tatpazcAt 'ghaM ghaNTAyai namaH' karanevAle bhaktoMke cittarUpI bhramarako lubhaanaa| kamalake isa mantrako par3hakara ghaNTA bajAve aura isa prakAra nIce ve dhvajakA cihna dhAraNa karate haiM, jo mAno samasta prArthanA kare-'apanI U~cI AvAjase patitoMkI anarthoMko parAsta karake phaharAnevAlI vijaya-dhvajA hai| pAtakarAzikA nivAraNa karanevAlI ghaNTe! ghora kaniSThikA a~guloko jar3ame vanakA cihna hai, jo bhaktoMkI saMsArasAgarameM par3e hue mujha pApIkI rakSA kro|' jo pAparAziko vidIrNa karanevAlA hai| pairake pArzva-bhAgameM zrotriya vidvAn brAhmaNa pavitrabhAvase isa prakAra bhagavAnakI * azucirvA zucirvApi sarvakAleSu sarvadA / nAmasaMsmaraNAdeva saMsArApucyate kSaNAt / / (80 / 7.8) + apavitraH pavitro vA sarvAvasthAM gato'gi yA / yaH smaret puNDarIkAkSaM sa bAhAbhyantaraH zuciH / / (80 / 11) Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * nAma-kIrtanakI mahimA tathA bhagavAnakI vizeSa ArAdhanAkA varNana . 567 ArAdhanA karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara viSNu- karAnese avazya pUrNa ho jAtI hai| mAdhake zuklapakSameM lokameM jAtA hai| vasanta paJcamIko bhagavAn kezavako nahalAkara Amake ASAr3ha zuklA dvitIyAko bhagavAnko savArI pallava tathA bhA~ti-bhAMtike sugandhita cUrNa Adike dvArA nikAlakara rathayAtrA-sambandhI utsava karanA caahiye| vidhipUrvaka unakI pUjA kre| tatpazcAt 'jaya kRSNa' tathA ASAr3ha zukrA ekAdazIko bhagavAnke zayanakA kahakara bhagavAnkA smaraNa karate hue unheM eka manohara utsava manAnA cAhiye phira zrAvaNake mahInemeM zrAvaNIkI upavana meM pradakSiNabhAvase le jAya aura vahA~ dolotsava vidhikA pAlana karanA ucita hai| bhAdrapada kRSNa mnaave| ukta upavanako prajvalita dIpakoMke dvArA aSTamIko bhagavAn zrIkRSNa janmakA dina hai, usa dina prakAzita kiyA jAya / usameM aise-aise vRkSa hoM, jo sabhI vrata rakhanA caahiye| tatpazcAt Azvinake mahInemeM soye RtuoMmeM phUloMse bhare raheM / phala-phUloMse suzobhita nAnA hue bhagavAnke karavaTa badalanekA utsava manAnA ucita prakArake vRkSa, puSpanirmita caidove, jalase bhare hue ghaTa, hai| usake bAda samayAnusAra zrIharike zayanase uThanekA AmakI choTI-bar3I zAkhAe~ tathA chatra aura caivara Adi utsava kare, anyathA vaha manuSya viSNukA droha karanevAlA vastue~ usa vanakI zobhA bar3hA rahI ho| kaliyugameM mAnA jAtA hai| Azvinake zuklapakSameM bhagavatI vizeSarUpase dolotsavakA vidhAna hai| phAlgunakI mahAmAyAkA bhI pUjana karanA kartavya hai| usa samaya caturdazIko AThaveM paharameM athavA pUrNamAsI yA viSNurUpA bhagavatIkI sone yA cA~dIkI pratimA banA lenI pratipadAkI sandhimeM bhagavAnkI bhaktipUrvaka vidhivat pUjA caahiye| hiMsA aura dveSakA parityAga karanA cAhiye; kre| usa samaya zveta, lAla, gaura tathA pIle-ina cAra kyoMki viSNukI pUjA karanevAlA puruSa dharmAtmA hotA hai prakArake cUokA upayoga kare, unameM karpUra Adi [aura hiMsA, dveSa Adi mahAn adharma hai] / kArtika sugandhita padArtha mile hone caahiye| haldIkA raMga milA puNyamAsa hai; usameM icchAnusAra puNya kre| bhagavAn denese una cUNoMka raMga tathA rUpa aura bhI manohara ho jAte dAmodarake liye pratidina kisI U~ce sthAnapara dIpadAna hai| inake sivA, anya prakArake raMga-rUpavAle cUrNodvArA karanA ucita hai| dIpaka cAra aGgalakA caur3A ho aura bhI paramezvarako prasanna kare / ekAdazIse lekara paJcamItaka usameM sAta battiyA~ jalAyI jaay| phira pakSake antameM isa utsavako pUrA kare athavA pA~ca yA tIna dinataka amAvAsyAko sundara dIpAvalIkA utsava manAyA jaay| dolotsava karanA ucita hai| yadi manuSya eka bAra bhI agahanake zuklapakSameM SaSThI tithiko sapheda vastroMke dvArA jhUlemeM jhUlate hue dakSiNAbhimukha zrIkRSNakA darzana kara bhagavAn jagadIzakI aura vizeSataH brahmAjIkI pUjA leM to ve pAparAzise mukta ho jAte haiN| isameM tanika bhI kre| pauSa mAsameM bhagavAnkA puSpamizrita jalase sandeha nahIM hai| abhiSeka tathA tarala candana varjita hai| makarasaMkrAntike mahAbhAge ! jo manuSya vaizAkha-mAsameM jalase bhare dina tathA mAghake mahInemeM adhivAsita taNDulakA hue sone, cA~dI, tA~be athavA miTTIke pAtrameM bhagavAnke liye naivedya lagAve aura 'OM viSNave namaH' zrIzAlagrAmako yA bhagavAnkI pratimAko padharAkara isa mantrakA uccAraNa kre| phira brAhmaNoMko devAdhideva jalameM hI usakA pUjana karatA hai, usake puNyakI gaNanA bhagavAnake sAmane biThAkara bhaktipUrvaka bhojana karAve nahIM ho sktii| 'damana' (daunA) nAmaka puSpakA tathA una bhagavadbhakta dvijoMkI bhagavadbuddhise pUjA kre| AropaNa karake use zrIviSNuko arpita karanA caahiye| eka bhagavadbhakta puruSake bhojana karA denepara karor3oM vaizAkha, zrAvaNa athavA bhAdrapada mAsameM 'damanArpaNa' manuSyoMke bhojana karAnekA phala hotA hai| yadi pUjAmeM karanA ucita hai| pUrvI havA calanepara hI damanArpaNa Adi kisI aGgakI kamI raha gayI ho to vaha brAhmaNa-bhojana karma hote haiM; usa samaya vidhipUrvaka bhagavAnkA pUjana Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . . .. . .. . . . .. . . . . . / karanA cAhiye; anyathA saba kucha niSphala ho jAtA hai| nAriyalakA phala arpaNa kare athavA use phor3akara usakI vaizAkhakI tRtIyAko vizeSataH jalameM athavA maNDala, garI nikAla kara de| berakA phala nivedana kare / kaTahalakA maNDapa yA bahuta bar3e vanameM yaha kArya sampanna karanA koyA nikAlakara bhoga lagAve tathA dahIyukta annako ghIse caahiye| vaizAkha-mAsameM pratidina bhagavAnke aGgako tara karake bhagavAnke Age rkhe| kahA~taka kahA jAya? sugandhita candana Adi lagAkara paripuSTa kre| prayalapUrvaka jo-jo vastu apaneko vizeSa priya ho, vaha saba bhagavAnko aisA kArya kare, jo bhagavAnke kRza zarIrake liye puSTi- arpaNa kre| naivedya aura vastra Adi bhagavAnko arpaNa kAraka jAna pdd'e| candana, agaru, hIvera, kAlAgaru, kre| punaH use svayaM upayogameM na laave| viSNuke uddezyase kuGkama, rocanA, jaTAmAMsI aura murA-ye viSNuke dI huI vastu vizeSataH unake bhaktoMko hI denI caahiye| upayogameM AnevAle ATha gandha mAne gaye haiN| una sugandhita mahezvari ! isa prakAra saMkSepase hI maiMne tumhAre sAmane ye kucha padArthokA bhagavAn viSNuke aGgoMpara lepa kare / tulasIke bAteM batAyI haiN| jina zAstroM meM zrIkRSNake rUpa aura kASThako candanakI bhA~ti ghisakara usameM karpUra aura agaru guNoMkA varNana hai, unheM samajhanekI zakti ho jAya to aura milA de athavA kesara hI milAve to vaha bhagavAna ke liye koI zAstra par3hanekI kucha bhI AvazyakatA nahIM hai| 'haricandana' ho jAtA hai / jo manuSya yAtrAke samaya bhakti- bhagavAna ke prema, bhAva, rasa, bhakti, vilAsa, nAma tathA pUrvaka zrIkRSNakA darzana karate haiM, unakI punarAvRtti nahIM hAroMmeM yadi mana laga gayA to kAminiyoMse kyA lenA hai ? hotii| jo loga sugandhamizrita jalase bhagavAnko nahalAte ataH braja-bAlakoMke svAmI zrIkRSNako, unake krIDAhaiM; unake liye bhI yahI phala hai| athavA vaizAkha-mAsameM niketana vRndAvanako, vrajabhUmiko tathA yamunA-jalako mana bhagavAnako phUloMke bhItara rakhanA caahiye| vRndAvanameM lagAkara bhjo| yadi isa zarIrame tribhuvanake svAmI jAkara taraha-tarahake phala juTAve aura bhagavAnako bhoga bhagavAn govindake caraNAravindoMkI dhUli lipaTI ho to lagAkara kisI suyogya bhagavadbhaktako saba khilA de| isameM agaru aura candana Adi lagAnA vyartha hai| mantracintAmaNikA upadeza tathA usake dhyAna AdikA varNana HARSIN MINS sUtajI kahate hai-maharSiyo ! eka samayakI bAta hai, devAdhideva jagadguru bhagavAn sadAziva yamunAjIke taTapara baiThe hue the| usa samaya nAradajIne unake caraNoMmeM praNAma karake kahA-'devadeva mahAdeva ! Apa sarvajJa, jagadIzvara, bhagavaddharmakA tattva jAnanevAle tathA zrIkRSNamantrakA jJAna rakhanevAloMmeM sarvazreSTha hai| devezvara ! yadi maiM sunanekA adhikArI hoU~ to kRpA karake mujhe vaha mantra batAiye, jo eka bArake uccAraNa mAtrase manuSyoMko uttama phala pradAna karatA hai| zivajI bole-mahAbhAga ! tumane yaha bahuta uttama prazna kiyA hai| kyoM na ho, tuma sampUrNa jagatke hitaiSI jo Thahare | maiM tumheM mantra-cintAmaNikA upadeza de rahA huuN| yadyapi vaha bahuta hI gopanIya hai to bhI maiM tumase / usakA varNana kruuNgaa| kRSNake do mantra atyanta uttama COM Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * mantracintAmaNikA upadeza tathA usake bhyAna AdikA varNana * haiM, una donoMko tumheM batAtA hU~, mantra-cintAmaNi, yugala, sarvathA mukta ho, use yatnapUrvaka isa mantrakA upadeza denA dvaya aura paJcapadI-ye ina donoM mantroMke paryAyavAcI nAma caahiye| isa mantrakA RSi maiM hI huuN| ballavI-vallabha haiN| inameM pahale mantrakA prathama pada hai-'gopIjana', zrIkRSNa isake devatA haiM tathA priyA-sahita bhagavAn dvitIya pada hai-'vallabha', tRtIya pada hai-'caraNAn', govindake dAsyabhAvakI prAptike liye isakA viniyoga caturtha pada hai-'zaraNam' tathA pazcama pada hai 'prpo|' kiyA jAtA hai| yaha mantra eka bArake hI uccAraNase isa prakAra yaha ('gopIjanavallabhavaraNAn zaraNaM kRtakRtyatA pradAna karanevAlA hai| prapadye) mantra pA~ca padoMkA hai| isakA nAma mantra- dvijazreSTha ! aba maiM isa mantrakA dhyAna batalAtA huuN| cintAmaNi hai| isa mahAmantrameM solaha akSara hai| dUsare vRndAvanake bhItara kalpavRkSake mUlabhAgameM ralamaya mantrakA svarUpa isa prakAra hai-'namo gopIjana' itanA siMhAsanake Upara bhagavAn zrIkRSNa apanI priyA kahakara punaH 'vallabhAbhyAm' kA uccAraNa karanA zrIrAdhikAjIke sAtha virAjamAna haiN| zrIrAdhikAjI unake caahiye| tAtparya yaha ki 'namo gopIjanakallabhAbhyAm' vAmabhAgameM baiThI huI haiN| bhagavAnkA zrIvigraha meghake ke rUpameM yaha do padoMkA mantra hai, jo dasa akSaroMkA samAna zyAma hai| usake Upara pItAmbara zobhA pA rahA hai| batAyA gayA hai| jo manuSya zraddhA yA azraddhAse eka bAra unake do bhujAe~ hai| galemeM vanamAlA par3I huI hai| bhI isa paJcapadIkA japa kara letA hai, use nizcaya hI mastakapara morapaMkhakA mukuTa zobhA de rahA hai| zrIkRSNake pyAre bhaktoMkA sAnnidhya prApta hotA hai isameM mukha-maNDala karor3oM candramAoMkI bhA~ti kAntimAn hai| tanika bhI sandeha nahIM hai| isa mantrako siddha karaneke liye ve apane caJcala netroMko idhara-udhara ghumA rahe haiN| unake na to purazcaraNakI apekSA par3atI hai aura na nyAsa- kAnoMmeM kanera-puSpake AbhUSaNa suzobhita hai| lalATameM vidhAnakA krama hI apekSita hai| deza-kAlakA bhI koI donoM ora candana tathA bIcameM kuGkama-vinduse tilaka niyama nahIM hai| ari aura mitra Adike zodhanakI bhI lagAyA gayA hai, jo maNDalAkAra jAna par3atA hai| donoM AvazyakatA nahIM hai| munIzvara ! brAhmaNase lekara kuNDaloMkI prabhAse ve prAtaHkAlIna sUryake samAna tejasvI cANDAlataka sabhI manuSya isa mantrake adhikArI haiN| dikhAyI de rahe haiN| unake kapola darpaNakI bhA~ti svaccha haiM, striyA~, zUdra Adi, jaDa, mUka, andha, paGga, hUNa, kirAta, jo pasInekI choTI-choTI bUMdoMke kAraNa bar3e zobhAyamAna pulinda, pulkasa, AbhIra, yavana, kaDU evaM khaza Adi pratIta hote haiN| unake netra priyAke mukhapara lage hue haiN| pApayonike dambhI, ahaGkArI, pApI, cugulakhora, goghAtI, unhoMne lolavaza apanI bhauheM U~cI kara lI haiN| U~cI brahmahatyAre, mahApAtakI, upapAtakI, jJAna-vairAgyahIna, nAsikAke agrabhAgameM motIkI bulAka camaka rahI hai| zravaNa Adi sAdhanoMse rahita tathA anya jitane bhI nikRSTa pake hue kuMdarUke samAna lAla oTha dA~toMkA prakAza zreNIke loga haiM, una sabakA isa mantrameM adhikAra hai| par3anese adhika sundara dikhAyI dete haiN| keyUra, aGgada, munizreSTha ! yadi sarvezvara bhagavAn zrIkRSNameM unakI bhakti acche-acche rana tathA muMdariyoMse bhujAoM aura hAthoMkI hai to ve saba-ke-saba adhikArI haiM, anyathA nahIM; zobhA yahuta bar3ha gayI hai| ve bAyeM hAthame muralI tathA isaliye bhagavAnmeM bhakti na rakhanevAle kRtaghra, mAnI, dAhinemeM kamala liye hue haiN| karadhanIkI prabhAse zarIrakA zraddhAhIna aura nAstikako isa mantrakA upadeza nahIM denA madhyabhAga jagamagA rahA hai| nUpurose caraNa suzobhita ho caahiye| jo sunanA na cAhatA ho, athavA jisake hRdayameM rahe hai| bhagavAn krIr3A-rasake Avezase caJcala pratIta hote guruke prati sevAkA bhAva na ho use bhI yaha mantra nahIM hai| unake netra bhI capala ho rahe haiN| ve apanI priyAko batAnA caahiye| jo zrIkRSNakA ananya bhakta ho, jisameM bAraMbAra haiMsAte hue svayaM bhI unake sAtha ha~sa rahe haiN| isa dambha aura lobhakA abhAva ho tathA jo kAma aura krodhase prakAra zrIrAdhAke sAtha zrIkRSNakA cintana karanA caahiye| Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva sabIkezaM yadIcchasi paraM padam . . . [ saMkSipta papapurANa .. . . tadanantara zrIrAdhAkI sakhiyoMkA dhyAna kre| unakI bhI mathurApurI zreSTha hai| mathurAmeM bhI vRndAvana, vRndAvanameM avasthA aura guNa zrIrAdhAjIke hI samAna haiN| ve caivara bhI gopiyoMkA samudAya, usa samudAyameM bhI zrIrAdhAko aura paMkhI Adi lekara apanI svAminIkI sevAme lagI sakhiyoMkA varga tathA usameM bhI svayaM zrIrAdhikA sarvazreSTha hai| zrIkRSNake atyadhika nikaTa honeke kAraNa nAradajI ! zrIkRSNapriyA rAdhA apanI caitanya Adi zrIrAdhAkA mahattva sabakI apekSA adhika hai| pRthvI antaraGga vibhUtiyoMse isa prapaJcakA gopana-saMrakSaNa AdikI uttarottara zreSThatAkA isake sivA dUsarA koI karatI hai; isaliye unheM 'gopI' kahate haiN| ve zrIkRSNako kAraNa nahIM hai| vahI ye zrIrAdhikA hai, jo 'gopI' kahI ArAdhanAmeM tanmaya honeke kAraNa 'rAdhikA' kahalAtI haiN| gayI haiN| inakI sakhiyA~ hI 'gopIjana' kahalAtI haiN| ina zrIkRSNamayI honese hI ve parAdevatA haiN| pUrNataH lakSmI- sakhiyoMke samudAyake do hI priyatama hai, do hI unake svarUpA haiN| zrIkRSNake AhvAdakA mUrtimAn svarUpa prANoMke svAmI hai-zrIrAdhA aura zrIkRSNa / una donoMke honeke kAraNa manISIjana unheM 'hAdinI zakti' kahate haiN| caraNa hI isa jagatmeM zaraNa denevAle haiN| maiM atyanta zrIrAdhA sAkSAt mahAlakSmI haiM aura bhagavAn zrIkRSNa duHkhI jIva hU~, ataH unhIMkA Azraya letA hU~-unhIMkI sAkSAt nArAyaNa haiN| munizreSTha ! inameM thor3A-sA bhI bheda zaraNameM par3A huuN| zaraNameM jAnevAlA maiM jo kucha bhI hU~ nahIM hai| zrIrAdhA durgA haiM to zrIkRSNa rudra / ve sAvitrI haiM tathA merI kahalAnevAlI jo koI bhI vastu hai, vaha saba to ye sAkSAt brahmA haiN| adhika kyA kahA jAya, una zrIrAdhA aura zrIkRSNako hI samarpita hai-saba kucha donoMke binA kisI bhI vastukI sattA nahIM hai| unhaki liye hai, unhIMkI bhogya vastu hai| maiM aura merA jar3a-cetanamaya sArA saMsAra zrIrAdhA-kRSNakA hI svarUpa kucha bhI nahIM hai| vipravara ! isa prakAra maiMne thor3emeM hai| isa prakAra sabako unhIM donoMkI vibhUti smjho| maiM 'gopIjanavallabhavaraNAn zaraNaM prapadye' isa mantrake nAma le-lekara ginAne lagUM to sau karor3a varSoM meM bhI usa arthakA varNana kiyA hai| yugalArtha, nyAsa, prapatti, vibhUtikA varNana nahIM kara sktaa|* tInoM lokoMmeM pRthvI zaraNAgati tathA AtmasamarpaNa-ye pA~ca paryAya batalAye sabase zreSTha mAnI gayI hai| usameM bhI jambUdvIpa saba gaye haiN| sAdhakako rAta-dina Alasya chor3akara yahA~ dvIpoMse zreSTha hai| jambUdvIpameM bhI bhAratavarSa aura bhAratavarSame batAye hue viSayakA cintana karanA caahiye| *devI kRSNamayI proktA rAdhikA paradevatA / sarvalakSmIsvarUpA sA kRSNAhAdasvarUpiNI // tataH sA procyate vipra sAdinIti manISibhiH / tatkalAkoTikoTyaMzA durgAdyAstriguNAtmikAH / / sA tu sAkSAnmahAlakSmIH kRSNo nArAyaNaH prabhuH / naitayorvidyate bhedaH khalpo'pi munisattama / iyaM durgA harI rudraH kRSNaH zakra iyaM shcii| sAvitrIya harivahyA dhUmorNAsau yamo hariH // bahunA kiM munizreSTha vinA tAbhyAM na kiMcana / cidacillakSaNaM sarva rAdhAkRSNamayaM jagat // itthaM sarva tayoreva vibhUti viddhi nArada / na zakyate mayA vaktuM varSakoTizatairapi // (81 / 53-58) 10 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] . dIkSAkI vidhi tathA zrIkRSNake dvArA rukhako yugala-mantrakI prApti * 571 dIkSAkI vidhi tathA zrIkRSNake dvArA rudrako yugala-mantrakI prApti zivajI kahate haiM-nArada ! aba maiM dIkSAkI sevAke liye icchuka, gurukA nitAnta bhakta tathA mumukSu yathArtha vidhikA varNana karatA hU~, dhyAna dekara suno| isa honA caahiye| jisameM aisI yogyatA ho, vahI ziSya vidhikA anuSThAna na karake kevala zravaNa mAtrase bhI kahalAtA hai| premapUrNa hRdayase bhagavAn zrIkRSNako manuSya bhava-bandhanase mukta ho jAte haiN| vidvAn puruSa isa sAkSAt sevAkA jo avasara milatA hai, usIko vedabAtako samajha le ki sAdhAraNa kITase lekara brahmAjItaka vedAGgakA jJAna rakhanevAle vidvAnoMne mokSa kahA hai|* yaha sampUrNa jagat nazvara hai; isameM AdhyAtmika, ziSyako cAhiye ki vaha guruke caraNoMkI zaraNameM Adhidaivika tathA Adhibhautika-ina tIna prakArake jAkara unase apanA vRttAnta nivedana kare tathA guruko duHkhoMkA hI anubhava hotA hai| yahA~ke jitane sukha haiM, ve ucita hai ki ve atyanta prasanna hokara bArambAra samajhAte sabhI anitya hai; ataH unheM bhI duHkhoMkI hI zreNI meM rkhe| hue ziSyake sandehoMkA nirAkaraNa kareM, tatpazcAt use phira virakta hokara unase alaga ho jAya aura saMsAra- mantrakA upadeza deN| candana yA miTTI lekara ziSyakI bandhanase chUTaneke liye upAyoMkA vicAra kare; sAtha hI bAyIM aura dAhinI bhujAoMke mUla-bhAgameM kramazaH zaGkha sarvottama sukhakI prAptike sAdhanoMko bhI soce tathA pUrNa aura cakrakA cihna aGkita kreN| phira lalATa AdimeM zAnta banA rhe| nAnA prakArake karmokA ThIka-ThIka vidhipUrvaka UrdhvapuNDra lgaayeN| tadanantara pahale batAye sampAdana bahuta kaThina hai, aisA samajhakara parama buddhimAn hue donoM mantroMkA ziSyake dAhine kAnameM upadeza kareM puruSako cAhiye ki vaha atyanta cintita hokara tathA kramazaH una mantroMkA artha bhI use acchI taraha zrIgurudevakI zaraNameM jaay| jo zAnta hoM, jinameM samajhA deN| phira yatnapUrvaka usakA koI nUtana nAma rakheM, mAtsaryakA nitAnta abhAva ho, jo zrIkRSNake ananya jisake antameM 'dAsa' zabda jur3A ho| isake bAda vidvAn bhakta ho, jinake manameM zrIkRSNa-prAptike sivA dUsarI koI ziSya premapUrvaka vaiSNavoMko bhojana karAye tathA atyanta kAmanA na ho, jo bhagavatkRpAke sivA dUsare kisI bhakti ke sAtha vastra aura AbhUSaNa Adike dvArA zrIgurukA sAdhanakA bharosA na karate hoM, jinameM krodha aura lobha pUjana kre| itanA hI nahIM, apane zarIrako bhI gurukI lezamAtra bhI na ho, jo zrIkRSNarasake tattvajJa aura sevAmeM samarpita kara de| zrIkRSNamantrakI jAnakArI rakhanevAloMmeM zreSTha ho, jinhoMne nArada ! aba maiM tumheM zaraNAgata puruSoMke dharma batAnA zrIkRSNamantrakA hI Azraya liyA ho, jo sadA mantrake cAhatA hU~, jinakA Azraya lekara kaliyugake manuSya prati zraddhA-bhakti rakhate hoM, sarvadA pavitra rahate ho, bhagavAnke dhAmame pahu~ca jaayeNge| Upara batAye anusAra pratidina saddharmakA upadeza dete aura logoMko sadAcArameM guruse mantrakA upadeza pAkara guru-bhakta ziSya pratidina pravRtta karate hoM, aise kRpAlu evaM virakta mahAtmA hI guru gurukI sevAmeM saMlagna ho apane Upara unakI pUrNa kRpA kahalAte haiN| ziSya bhI aisA honA cAhiye, jisameM prAyaH smjhe| tadanantara satpuruSoMke, unameM bhI vizeSataH uparyukta guNa maujUda ho| isake sivA use gurucaraNoMkI zaraNAgatoke dharma sIkhe aura vaiSNavoMko apanA iSTadeva * zAnto vimatsaraH kRSNe bhakto'nanyAprayojanaH / ananyasAdhanaH zrImAn krodhalobhakvirjitaH // zrIkRSNarasatattvajJaH kRSNamavidAM varaH / kRSNamanvAzrayo nityaM mantra bhaktaH sadA zuciH / / saddharmazAsako nityaM sadAcAraniyojakaH / sampradAyI kRpApUrNo virAgI gururudhyate // evamAdiguNaH prAyaH zuzrUSNurupAdayoH / gurau nitAntabhaktazca mumukSaH ziSya ucyate / / patsAkSAtsevanaM tasya premNA bhagavato bhavet / sa mokSaH procyate prAvedavedAGvedibhiH // (82 / 6-10) Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa samajhakara sadA unheM saMtuSTa rakhe / zaraNAgata ziSyako kabhI to kAna baMda karake vahA~se anyatra calA jaay| ihaloka aura paralokakI cintA nahIM karanI cAhiye: vipravara nArada ! merA to aisA vicAra hai ki zaraNAgata kyoMki ihalokake jitane bhI sukha bhoga haiM, ve pUrvajanmameM bhaktako mRtyuparyanta cAtakI vRttikA Azraya lekara yugala kiye hue koMke anusAra prApta hote haiN| [ataH jitanA mantrake arthakA vicAra karate hue rahanA caahiye| jaise prArabdha hogA, utanA apane-Apa mila jAyagA) aura cAtaka sarovara, samudra aura nadI Adiko chor3akara kevala jo paralokakA sukha hai, use to bhagavAn zrIkRSNa svayaM hI meghase pAnIko yAcanA karatA hai athavA pyAsA hI mara pUrNa kreNge| ataH manuSyako ihaloka aura paralokake jAtA hai, usI prakAra prayatnapUrvaka bhagavatprAptike sAdhanoMpara sukhoMke liye kiye jAnevAle prayatnakA sarvathA tyAga kara vicAra karanA caahiye| apane iSTadeva zrIrAdhA aura denA caahiye| saba prakArake upAyoMkA parityAga karake zrIkRSNase isa bAtakI yAcanA karanI cAhiye ki ve use apaneko zrIkRSNakA sevaka samajhakara nirantara unhIMkI Azraya pradAna kreN| sadA apane iSTadevake, unake bhaktoMke ArAdhanAmeM saMlagna rahanA caahiye| jaise pativratA strI aura vizeSataH guruke anukUla rahanA cAhiye / pratikUlatAcirakAlase paradeza gaye hue apane patike liye sadA dIna kA sarvathA parityAga kara denA caahiye|maiN eka bAra zaraNameM banI rahatI hai, priyatamameM anurAga rakhatI huI kevala usIse jAkara anubhavapUrvaka kahatA hU~-zrIrAdhA aura zrIkRSNa milanekI AkAGkSA rakhatI hai, nirantara usIke guNoMkA donoMke guNa parama kalyANamaya haiM; merI bAtaphara vicAra cintana, gAyana aura zravaNa karatI hai, usI prakAra karake zaraNAgata puruSa unapara vizvAsa kare ki ye donoM zaraNAgata bhaktako bhI sadA zrIkRSNake guNa tathA lIlA iSTadeva nizcaya hI merA uddhAra kreNge| phira vinIta bhAvase AdikA smaraNa, kIrtana aura zravaNa karate rahanA caahiye| prArthanA karate hue kahe- 'nAtha ! Apa hI donoM putra, mitra parantu yaha saba kisI dUsare phalakA sAdhana banAkara aura gRha AdikI mamatAse pUrNa isa saMsArasAgarase merI kadApi nahIM karanA caahiye| jaise pativratA kAminI rakSA karanevAle haiN| Apa hI zaraNAgatokA bhaya dUra karate cirakAla ke bAda paradezase lauTe hue patiko ekAntameM haiN| maiM jaisA bhI hai, isa loka aura paralokameM merA jo kucha pAkara use chAtIse lagAtI tathA netroMse usakI rUpa- bhI hai, vaha saba Aja maiMne Apa donoMke caraNoM meM samarpita sudhAkA pAna karatI hai, sAtha hI vaha adhika prasannatAke kara diyaa| maiM aparAdhoMkA ghara haiN| maiMne saba sAdhana chor3a sAtha usakI sevAmeM laga jAtI hai, usI prakAra arcA- rakhe haiN| aba mujhe koI sahArA denevAlA nahIM hai, isaliye vigraha (svayaM prakaTa huI mUrti) ke rUpameM avatIrNa hue nAtha ! aba Apa hI donoM mere Azraya haiN| rAdhikAkAnta ! bhagavAnake sAtha rahakara bhaktako nirantara unakI paricaryAmeM maiM mana, vANI aura karmase ApakA huuN| kRSNapriyA rAdhe ! lage rahanA caahiye| vaha sadA ananya bhAvase bhagavAnkI maiM ApakA hI hU~, Apa hI donoM merI gati hai| maiM ApakI zaraNameM rhe| bhagavAnakI ArAdhanAke sivA dUsare kisI zaraNameM par3A huuN| Apa donoM karuNAke bhaMDAra-dayAke sAdhanakA na to Azraya le aura na dUsare sAdhanakI icchA sAgara haiM; mujhapara kRpA kreN| maiM duSTa haiM, aparAdhI hU~; to bhI kre| bhagavAnke sivA anya kisI vastuse prayojana na kRpA karake mujhe apanA dAsyabhAva pradAna kreN|' munizreSTha ! rkhe| kabhI kisIkI nindA na kre| na to dUsarekA jUThA jo bhakta zIghra hI dAsyabhAvakI prApti cAhatA ho, use khAya aura na dUsarekA prasAda hI grahaNa kare / bhagavAn aura bhagavAnke caraNa-kamalokA cintana karate hue pratidina vaiSNavoMkI nindA kabhI na sune / yadi kahIM nindA hotI ho uparyukta prArthanA karanI caahiye|* *saMsArasAgarAtrAcau putramitragRhAkullAt / goThArI meM yuvAmeva prapannabhayabhaJjanau / / yo'haM mamAsti yatkiMcidiha loke paratra c| tatsarva bhavatorA caraNeSu smrpitm| Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . dIkSAkI vidhi tathA zrIkRSNake dvArA ruTako yugala-mantrakI prApti . yahA~taka maiMne zaraNAgatoke bAhya dharmokA saMkSepase praNAma karake lakSmIpatise kahA-'kRpAsindho ! ApakA varNana kiyA hai| aba unake atyanta utkRSTa Antarika dharmakA paricaya diyA jAtA hai| antaraGga bhaktako yatnapUrvaka kRSNapriyA zrIrAdhAke sakhIbhAvakA Azraya lekara nirantara una donoMkI sevA karanI cAhiye tathA Alasyako apane pAsa phaTakane nahIM denA cAhiye / mantra aura usake aGgoMkA pahale varNana kiyA jA cukA hai| usake adhikArI, adhikAriyoMke dharma tathA unheM milanevAle phalakA bhI pratipAdana kiyA gayA hai| nArada ! tuma bhI isa sAdhanAkA anuSThAna karo; tumheM zrIrAdhA aura zrIkRSNake dAsya bhAvakI prApti avazya hogI-isameM koI saMdeha nahIM hai| jo eka bAra bhI zaraNameM jA 'maiM ApakA hU~' aisA kahakara yAcanA karatA hai, use bhagavAn avazya hI apanA dAsatva pradAna karate hai| mere manameM isake liye anyathA vicAra karanekI guMjAiza nahIM hai / * munivara ! yaha maiMne tumase zaraNAgata bhaktake Antarika dharmakA varNana kiyA hai| yaha guhyase bhI bar3hakara atyanta guhyatama viSaya hai, isaliye ise jo rUpa parama AnandadAyaka, sampUrNa AnandoMkA Azraya, prayatnapUrvaka gupta rakhanA cAhiye-sarvatra prakAzita nahIM nitya, manohara mUrtidhArI, sabase zreSTha nirguNa, niSkriya aura karanA caahiye| zAnta hai, jise vidvAn puruSa brahma kahate haiM, usako maiM isa prasaGgame maiM tumhe atyanta adbhuta rahasyakI bAta apane netroMse dekhanA cAhatA huuN|' yaha sunakara bhagavAn batalAtA hU~, jise maiMne sAkSAt bhagavAn zrIkRSNake kamalApatine mujha zaraNAgata bhaktase kahA-'mahAdeva ! mukhase sunA thaa| pUrvakAlakI bAta hai, maiM kailAza parvatake tumhAre manameM mere jisa rUpako dekhanekI icchA hai, usakA zikharapara eka saghana vanameM rahatA thA aura yahA~ bhagavAn abhI darzana kroge| yamunAke pazcima taTapara merA zrInArAyaNakA dhyAna karate hue unake zreSTha mantrakA japa lolA-dhAma vRndAvana hai vahIM cale jaao| yo kahakara ve karatA thaa| isase saMtuSTa hokara bhagavAn mere sAmane jagadIzvara apanI priyAke sAtha antardhAna ho gye| taba maiM prakaTa hue aura bole-'vara maaNgo|' unake yoM kahanepara bhI yamunAke sundara taTapara calA aayaa| vahA~ mujhe sampUrNa maiMne A~kheM kholakara dekhA, bhagavAn apanI priyA devezvaroke bhI Izvara zrIkRSNakA darzana huA, jo zrIlakSmIjIke sAtha garur3apara virAjamAna the| maine bArambAra kizorAvasthAse yukta, kamanIya gopaveSa dhAraNa kiye, ahamasmyaparAdhAnAmAlayastyaktasAdhanaH |agtik tato nAyauM bhavantAveva meM gatiH / / tavAsmi rAdhikAnAtha karmaNA manasA girA / kRSNakAnte tavaivAsmi yuvAmeva gatirmama // zaraNa vo prapatro'smi karuNAnikarAkarau / prasAda kurutaM dAsyaM mayi duSTe'parAdhini // ityevaM apatA nityaM sthAtavyaM padapaGkajam / acirAdeva taddAsyamicchatA munisattama / (82 / 42-47) * sakapAtraprapatrAya tavAsmItyabhiyAcate / nijadAsya haridayAna me'nAsti vicAraNA // (82 // 52) Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ....... apanI priyAke kaMdhepara bAyA~ hAtha rakhakara khar3e the| aMzase sarvatra vyApaka huuN| isase vidvAn loga mujhe unakI vaha jhA~kI bar3I manohara jAna par3atI thii| cAroM 'brahma'ke nAmase pukArate haiN| maiM isa prapaJcakA kartA nahIM hU~, orase gopiyoMkA samudAya thA aura bIcameM bhagavAn khar3e isaliye zAstra mujhe niSkriya batAte haiN| ziva ! mere aMza hI mAyAmaya guNoMke dvArA sRSTi Adi kArya karate haiN| maiM svayaM kucha bhI nahIM karatA / mahAdeva ! maiM to ina gopiyoMke prema meM vihvala hokara na to dUsarI koI kriyA jAnatA hU~ aura na mujhe apane-ApakA hI bhAna rahatA hai| ye merI priyA zrIrAdhikA haiM, inheM parA devatA smjho| maiM inake premake vazIbhUta hokara sadA inhIke sAtha vicaraNa karatA huuN| inake pIche aura agala-bagalameM jo lAkhoM sakhiyA~ hai, ye saba-kI-saba nitya haiN| jaise merA vigraha nitya hai, vaise hI inakA bhI hai| mere sakhA, pitA, gopa, gaue~ tathA vRndAvana-ye saba nitya haiN| ina sabakA svarUpa cidAnandarasamaya hI hai| mere isa vRndAvanakA nAma Anandakanda smjho| isameM praveza karane mAtrase manuSyako punaH saMsArameM janma nahIM lenA par3atA / maiM vRndAvana chor3akara kahIM nahIM jaataa| apanI isa priyAke sAtha sadA yahIM nivAsa karatA huuN| rudra ! tumhAre manameM jisa-jisa bAtako _. ..] jAnanekI icchA thI, vaha saba maiMne batA diyaa| bolo, isa hokara zrIrAdhikAjIko ha~sAte hue svayaM hI ha~sa rahe the| samaya mujhase aura kyA sunanA cAhate ho?' unakA zrIvigraha sajala meghake samAna zyAmavarNa tathA munizreSTha nArada ! taba maiMne bhagavAnse kahAkalyANamaya guNoMkA dhAma thaa| zrIkRSNa mujhe dekhakara 'prabho ! Apake isa svarUpakI prApti kaise ho sakatI hai ? haiMse / unakI vANImeM amRta bharA thaa| ve mujhase bole- isakA upAya mujhe btaaiye|' bhagavAnne kahA-'rudra ! 'rudra ! tumhArA manoratha jAnakara Aja maiMne tumheM darzana tumane bahuta acchI bAta pUchI hai; kintu yaha viSaya atyanta diyaa| isa samaya mere jisa alaukika rUpako tuma dekha rahasyakA hai, isaliye ise yatrapUrvaka gupta rakhanA caahiye| rahe ho, yaha nirmala premakA puJja hai / isake rUpameM sat, cit devezvara ! jo dUsare upAyoMkA bharosA chor3akara eka bAra hama aura Ananda hI mUrtimAn hue hai| upaniSadoMke samUha mere donoMkI zaraNameM A jAtA hai aura gopIbhAvase merI isI svarUpako nirAkAra, nirguNa, vyApaka, niSkriya aura upAsanA karatA hai, vahI mujhe pA sakatA hai| jo eka bAra parAtpara batalAte haiN| mere divya guNoMkA anta nahIM hai tathA hama donoMkI zaraNameM A jAtA hai athavA akelI merI isa una guNoMko koI siddha nahIM kara sakatA; isIliye vedAnta priyAko hI ananyabhAvase upAsanA karatA hai, vaha mujhe zAstra mujha Izvarako nirguNa batalAtA hai| mahezvara ! merA yaha avazya prApta hotA hai| jo eka bAra bhI zaraNameM Akara 'maiM rUpa carmacakSuoMse nahIM dekhA jA sakatA; ataH sampUrNa veda ApakA haiM' aisA kaha detA hai, vaha sAdhanake binA bhI mujhe mujhe arUpa-nirAkAra kahate haiN| maiM apane caitanya- prApta kara letA hai-isameM saMzaya nahIM hai| isaliye * sakRdeva prapanno yastavAsmIti vadedapi / sAdhanena vinApyeva mAmAnoti na saMzayaH / / (82 / 85) Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * ambarISa-nArada-saMvAda tathA nAradajIke dvArA nirguNa evaM saguNa dhyAnakA varNana . 575 ...................................................................................................... sarvathA prayatna karake merI priyAkI zaraNa grahaNa karanI adbhuta rahasyako sadA gopanIya rakheM-ise hara ekake caahiye| rudra ! merI priyAkA Azraya lekara tuma bhI mujhe sAmane prakaTa na kreN| apane vazameM kara sakate ho| yaha bar3e rahasyakI bAta hai, zaunakane kahA-gurudeva ! ApakI kRpAse Aja jise maiMne tumheM batA diyA hai| tumheM yatnapUrvaka ise chipAye maiM kRtakRtya ho gayA, kyoMki Apane mere sAmane yaha rakhanA caahiye| aba tuma bhI merI priyatamA zrIrAdhAkI rahasyoMkA bhI rahasya prakAzita kiyA hai| zaraNa lo aura mere yugala-mantrakA japa karate hue sadA sUtajI kahate haiM-brahman ! Apa bhI aharniza mere isa dhAmameM nivAsa kro|' yugala-mantrakA japa karate hue ina dhokA pAlana kiijiye| yaha kahakara dayAnidhAna zrIkRSNa mere dAhine kAnameM thor3e hI dinoMmeM Apako bhagavAnke dAsyabhAvakI prApti ho pUrvokta yugala-mantrakA upadeza dekara mere dekhate-dekhate vahIM jaaygii| maiM bhI yamunAke taTa para bhagavAn gopInAthake nityaapane gaNoMsahita antardhAna ho gye| tabase maiM bhI nirantara dhAma vRndAvanameM jA rahA huuN| mahAdevajIke mukhase nikalA yahIM rahatA huuN| nArada ! isa prakAra maiMne tumhAre pUche hue huA yaha uttama caritra parama pavitra hai, isameM mahAn anubhava viSayakA sAGgopAGga varNana kara diyaa| bharA huA hai| jo manuSya bhaktipUrvaka isakA zravaNa karate haiM, sUtajI kahate haiM-zaunakajI! pUrvakAlameM ve avazya hI bhagavAnke paramapadako prApta hote haiN| yaha svarga bhagavAn zaGkarane sAkSAt zrIkRSNake mukhase isa rahasyakA tathA mokSakI prAptikA bhI kAraNa aura samasta pApoMkA jJAna prApta kiyaa| unhoMne nAradajIse kahA aura nAradajIne nAzaka hai| jo loga sadA bhagavAn viSNukI sevAmeM tatpara mujhe isakA upadeza diyA thaa| [vahI Aja maiMne yahA~ rahakara isakA bhaktipUrvaka pATha karate haiM, unheM viSNulokase Apako sunAyA hai|] Apako bhI ucita hai ki isa parama kabhI kisI taraha bhI punaH isa saMsArameM nahIM AnA pdd'taa| ambarISa-nArada-saMvAda tathA nAradajIke dvArA nirguNa evaM saguNa dhyAnakA varNana P RSiyoMne kahA-mahAbhAga ! hamalogoMne Apake mukhase bhagavAn zrIkRSNakA atyanta adbhuta caritra sunA hai aura isase hameM pUrA saMtoSa huA hai| aho ! bhagavAn zrIkRSNakA mAhAtmya bhaktoMko sadati pradAna karanevAlA hai, usase kisako tRpti ho sakatI hai| ataH hama punaH zrIkRSNakA caritra sunanA cAhate hai| sUtajI bole-dvijavaro! Apane bahuta uttama prazna kiyA, yaha jagatko tAranevAlA hai| Apaloga svayaM to kRtArtha hI haiN| kyoMki zrIkRSNake bhaktoMkA manoratha sadA pUrNa rahatA hai| zrIkRSNakA pAvana caritra sAdhu puruSoMko atyanta harSa pradAna karanevAlA hai| aba maiM isa viSayameM eka atyanta adbhuta upAkhyAna sunAtA huuN| eka samayakI bAta hai, bhagavAnke priya bhakta devarSi nAradajI saba lokome ghUmate hue mathurAmeM gaye aura vahA~ rAjA ambarISase mile, jinakA citta zrIkRSNakI ArAdhanAmeM , MINISTRITI Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * avasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa .. . . . . . . . . . . . lagA huA thaa| munizreSTha nAradake padhAranepara sAdhu rAjA kisa prakAra kara sakate hai ? nAradajI! Apa vaiSNava hai, ambarISane unakA satkAra kiyA aura prasannacitta hokara bhagavAnake priya bhakta hai, paramArthatattvake jJAtA tathA zraddhAke sAtha ApalogoMkI hI bhA~ti prazna kiyA- brahmavetAome zreSTha hai; isaliye maiM Apase hI yaha bAta 'mune ! vedoMke vaktA vidvAn puruSa jinheM parama brahma kahate pUchatA huuN| bhagavAn zrIkRSNake viSayameM kiyA huA prazna hai, ve svayaM bhagavAn kamalanayana nArAyaNa hI haiN| jo vaktA, zrotA aura prazrakartA-ina tInoM puruSoko pavitra sabase pare haiM, jinakI koI mUrti na honepara bhI jo karatA hai; ThIka usI taraha, jaise unake caraNokA jala mUrtimAn svarUpa dhAraNa karate haiM, jo sabake Izvara, vyakta zrIgaGgAjIke rUpameM pravAhita hokara tInoM lokoMko pAvana aura avyaktasvarUpa hai, sanAtana haiM, samasta bhUta jinake banAtA hai| dehadhAriyoMkA yaha deha kSaNabhaGgara hai, isameM svarUpa hai, jinakA cittadvArA cintana nahIM kiyA jA manuSya-zarIrakA milanA bar3A durlabha hai, usameM bhI sakatA, aise bhagavAn zrIharikA dhyAna kisa prakAra ho bhagavAnke premI bhaktoMkA darzana to maiM aura bhI durlabha sakatA hai ? jinameM yaha sArA vizva otaprota hai, jo samajhatA huuN| isa saMsArameM yadi kSaNabharake liye bhI avyakta, eka, para (utkRSTa) aura paramAtmAke nAmase satsaGga mila jAya to vaha manuSyoMke liye nidhikA kAma prasiddha haiM, jinase isa jagatkA janma, pAlana aura saMhAra detA hai; kyoMki usase cAroM puruSArtha prApta ho jAte haiN| hotA hai, jinhoMne brahmAjIko utpanna karake unheM apane hI bhagavan ! ApakI yAtrA sampUrNa prANiyoMkA maGgala bhItara sthita vedoMkA jJAna diyA, jo samasta puruSArthIko karaneke liye hotI hai| jaise mAtA-pitAkA pratyeka denevAle haiM, yogIjanoMko bhI jinake tattvakA bar3I vidhAna bAlakoMke hitake liye hI hotA hai, usI prakAra kaThinAIse bodha hotA hai, unakI ArAdhanA kaise kI jA bhagavAnke pathapara calanevAle saMta-mahAtmAoMkI hara sakatI hai? kRpayA yaha bAta btaaiye| jisane eka kriyA jagatke jIvokA kalyANa karaneke liye hI zrIgovindakI ArAdhanA nahIM kI, vaha nirbhaya padako nahIM hotI hai| devatAokA caritra prANiyoMke liye kabhI 'prApta kara sktaa| itanA hI nahIM, use tapa, yajJa aura duHkhakA kAraNa hotA hai aura kabhI sukhakA; kintu dAnakA bhI uttama phala nahIM milatA / jisane zrIgovindake Apa-jaise bhagavatparAyaNa sAdhupuruSoMkA pratyeka kArya caraNAravindokA rasAsvAdana nahIM kiyA, use manovAJchita jIvoMke sukhakA hI sAdhaka hotA hai| jo devatAoMkI phalakI prApti kaise ho sakatI hai ? bhagavAnkI ArAdhanA jaisI sevA karate haiM, devatA bhI unheM usI prakAra sukha samasta pApoMko dUra karanevAlI hai, use chor3akara maiM pahu~cAnekI ceSTA karate haiN| jaise chAyA sadA zarIrake sAtha manuSyoMke liye dUsarA koI prAyazcitta nahIM dekhtaa|* hI rahatI hai, usI prakAra devatA bhI koMka sAtha rahate jinake bhrUbhaGga mAtrase samasta siddhiyokI prApti sunI jAtI haiM-jaisA karma hotA hai, vaisI hI sahAyatA unase prApta hai, una zahArI kezavakI ArAdhanA kaise hotI hai? hotI hai, kintu sAdhu puruSa svabhAvase hI dInopara dayA striyA~ bhI kisa prakArase unakI upAsanA kara sakatI haiM? karanevAle hote haiN| isaliye bhagavan ! mujhe vaiSNavaye saba bAteM saMsArakI bhalAIke liye Apa mujhe btaaiye| dhokA upadeza kIjiye, jisase vedoMke svAdhyAyakA bhagavAn bhaktike premI haiN| saba loga unakI ArAdhanA phala prApta hotA hai| * anArAdhitagovindo na vindati yto'bhym|n tapoyajJadAnAnAM labhate phlmuttmm|| anAsvAditagovindapAdAmbujaraso naraH / manorathakathAnItaM kthmaaklyetphlm|| harerArAdhanaM hitvA duritiighnivaarnnm| nAnyatpazyAmi jantUnAM prAyazcittaM paraM mune / (4 / 15-17) +zrotAramatha vaktAraM praSTrAraM puruSa hareH / praznaH punAti kRSNasya tadadhisalila yathA // durlabho mAnuSo deho dehinAM kSaNabhaGguraH / tatrApi durlabhaM manye vaikuNThapriyadarzanam // Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * ambarISa nArada-saMvAda tathA nAradajIke dvArA nirguNa evaM saguNa dhyAnakA varNana *00000 nAradajIne kahA- rAjan ! tumane bahuta uttama prazna kiyA hai| tuma bhagavAn zrIviSNuke bhakta ho aura ekamAtra lakSmIpatikA sevana hI paramadharma hai-- isa bAtako jAnate ho| jina viSNukI ArAdhanA karanepara samasta vizvakI ArAdhanA ho jAtI hai tathA jina sarvadevamaya zrIharike saMtuSTa honepara sArA jagat saMtuSTa ho jAtA hai, jinake smaraNa mAtrase mahApAtakoMkI senA tatkAla tharrA uThatI hai, ve bhagavAn zrInArAyaNa hI sevanake yogya haiN| rAjan! saba ora mRtyuse ghirA huA kauna aisA manuSya hogA, jo apanI indriyoMke sakuzala rahate hue zrImukundake caraNAravindoMkA sevana na kre| bhagavAn to RSiyoM aura devatAoMke bhI ArAdhyadeva haiN| * bhagavAnke nAma aura lIlAoMkA zravaNa, unakA nirantara pATha, zrIharike svarUpakA dhyAna, unakA Adara tathA unakI bhaktikA anumodana - ye saba manuSyako tatkAla pavitra kara dete haiN| vIra bhagavAn uttama dharmasvarUpa haiM, ve vizva drohiyoMko bhI pAvana banA dete haiN| kAraNa kArya Adike bhI jo kAraNa haiM, bhagavAn unake bhI kAraNa haiM; kintu unakA koI kAraNa nahIM hai| ve yogI haiN| jagatke jIva unhoMke svarUpa haiN| sampUrNa jagat hI unakA rUpa hai| zrIhari aNu, bRhat, kRza, sthUla, nirguNa, guNavAn mahAn, ajanmA tathA janma-mRtyuse pare haiM; unakA sadA hI dhyAna karanA caahiye| satpuruSoMke saGgase kIrtana karane yogya bhagavAn zrIkRSNakI nirmala kathAe~ sunaneko milatI haiM, jo AtmA, mana tathA kAnoMko atyanta sarasa evaM madhura jAna par3atI haiN| bhagavAn bhAvase- hRdayake pragAr3ha premase prApta hote haiM, isa bAtako tuma svayaM bhI 101 577 - jAnate ho; tathApi tumhAre gauravakA khayAla karake saMsArake hitake liye maiM bhI kucha nivedana kruuNgaa| jise parabrahma kahate haiM, jo puruSase pare aura sarvotkRSTa hai tathA jisakI mAyAse hI isa sampUrNa jagatkI sattA pratIta hotI hai, vaha tattva bhagavAn acyuta hI haiN| ve bhaktipUrvaka pUjita honepara sabhI manovAJchita vastue~ pradAna karate haiN| rAjan! jo manuSya mana, vANI aura kriyAse bhagavAnkI ArAdhanAmeM lage haiM, unake vrata-niyama batalAyA hU~, isase tumheM prasannatA hogii| ahiMsA, satya, asteya ( corI na karanA) tathA niSkapaTabhAvase rahanA - ye bhagavAnkI prasannatAke liye mAnasika vrata kahe gaye haiN| narezvara ! dinameM eka bAra bhojana karanA, rAtrimeM upavAsa karanA aura binA mA~ge jo apane Apa prApta ho jAya usI atrakA upayoga karanA - yaha puruSoMke liye kAyika vrata batAyA gayA hai| vedoMkA svAdhyAya, zrIviSNuke nAma evaM lIlAoMkA kIrtana tathA satyabhASaNa karanA evaM cugalI na karanA - yaha vANIse sampanna honevAlA vrata kahA gayA hai| cakradhArI bhagavAn viSNuke nAmoMkA sadA aura sarvatra kIrtana karanA caahiye| ve nitya zuddhi karanevAle haiM; ataH unake kIrtanameM kabhI apavitratA AtI hI nhiiN| varNa aura Azrama-sambandhI AcAroMkA vidhivat pAlana karanevAle puruSake dvArA parama puruSa zrIviSNukI samyak ArAdhanA hotI hai| yaha mArga bhagavAnko saMtuSTa karanevAlA hai| striyA~ mana, vANI aura zarIrake saMyamarUpa vratoM tathA hitakArI AcaraNoMke dvArA apane patirUpI dayAnidhAna vAsudevakI upAsanA karatI haiN| zUdroMke liye dvijAti tathA striyoMke liye pati hI zrIkRSNacandrake saMsAre'smin kSaNAddho'pi satsaGgaH zevadhirnRNAm / yasmAdavApyate sarva puruSArthacatuSTayam // bhagavan bhavato yAtrA svastaye srvdehinaam| bAlAnAM ca yathA pitroruttamazlokavartmanAm // bhUtAnAM devacaritaM duHkhAya ca sukhAya c| sukhAyaiva hi sAdhUnAM tvAdRzAmacyutAtmanAm // bhajanti ye yathA devAn devA api tathaiva tAn / chAyeva * sAdhu pRSTaM mahIpAla viSNubhaktimatA tvyaa| jAnatA yasmintrArAdhite viSNo vizvamArAdhitaM bhavet / tuSTaM ca sakalaM tuSTe yasya smaraNamAtreNa mahApAtakasaMhatiH / tatkSaNAt trAsamAyAti sa ko nu rAjannindriyavAn mukundacaraNAmbujam / na karmasacivAH sAdhavo dInavatsalAH // ( 84 / 22 - 27) parama dharmamekaM mAdhavasevanam // sarvadevamaye harau // sevyo harirava hi // bhajet sarvatomRtyurupAsyamRSidaivataiH // ( 84 / 29 - 32) Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / nAma - [saMkSipta pApurANa svarUpa haiM; ataH unako zAstrokta mArgase inhIMkA pUjana prANI--ye bhagavAnkI pUjAke sthAna haiN| sUryameM trayIvidyA karanA cAhiye / * brAhmaNa, kSatriya aura vaizya-ina tIna (Rk, yaju, sAma) ke dvArA aura agnimeM haviSyakI voM ke loga hI vedokta mArgase bhagavAnakI ArAdhanA AhRtike dvArA bhagavAnkI pUjA karanI caahiye| zreSTha kreN| strI aura zUdra Adi kevala nAma-japa yA nAma- brAhmaNameM Avabhagatake dvArA, gauoMmeM ghAsa aura jala kIrtanake dvArA hI bhagavadArAdhanake adhikArI haiN| bhagavAn Adike dvArA, vaiSNavameM bandhujanocita Adarake dvArA tathA lakSmIpati kevala pUjana, yajana tathA vratoMse hI nahIM hRdayAkAzameM dhyAnaniSThAke dvArA zrIharikI ArAdhanA saMtuSTa hote| ve bhakti cAhate hai kyoMki unheM 'bhaktipriya' karanI ucita hai| vAyumeM mukhya prANa-buddhike dvArA, jalameM kahA gayA hai| pativratA striyokA to pati hI devatA hai| jalasahita puSpAdi dravyoMke dvArA, pRthvI arthAt vedI yA unheM patimeM hI zrIviSNuke samAna bhakti rakhanI cAhiye mRnmayI mUrti mantrapAThapUrvaka hArdika zraddhAke sAtha tathA mana, vANI, zarIra aura kriyAoMdvArA patikI hI samasta bhoga-samarpaNake dvArA, AtmAmeM abheda-buddhise pUjA karanI caahiye| apane patikA priya karane meM lagI huI kSetrajJake cintanadvArA tathA sampUrNa bhUtoMmeM bhagavAnako striyoMke liye pati-sevA hI viSNuko uttama ArAdhanA hai| vyApaka mAnakara unake prati samatApUrNa bhAvake dvArA yaha sanAtana zrutikA Adeza hai| vidvAn puruSa agnimeM zrIharikA pUjana karanA cAhiye / ina sabhI sthAnoMmeM zaGka, haviSyake dvArA, jalameM puSpoMke dvArA, hRdayameM dhyAnake dvArA cakra, gadA aura padyase suzobhita bhagavAnke caturbhuja evaM tathA sUryamaNDalameM japake dvArA pratidina zrIharikI pUjA zAnta rUpakA dhyAna karate hue ekAgracitta hokara ArAdhana karate haiN| ___ karanA ucita hai| brAhmaNoMke pUjanase bhagavAnkI bhI pUjA ahiMsA pahalA, indriya-saMyama dUsarA, jIvopara dayA ho jAtI hai| tathA brAhmaNoMke phaTakAre jAnepara bhagavAn karanA tIsarA, kSamA cauthA, zama pA~cavA~, dama chaThA, dhyAna bhI tiraskRta hote hai| veda aura dharmazAstra jinake sAtavA~ aura satya AThavA~ puSpa hai| ina puSpoMke dvArA AdhArapara Tike hue haiM, ve brAhmaNa bhagavAn viSNuke hI bhagavAn zrIkRSNa saMtuSTa hote haiN| nRpazreSTha ! anya puSpa to svarUpa haiM; unakA nAmoccAraNa karanese manuSya pavitra ho pUjAke bAhya aGga haiM, bhagavAn uparyukta puSpoMse hI prasanna jAte haiN| rAjan ! saMsArameM dharmase hI saba prakArake zubha hote haiM, kyoMki ve bhaktike premI hai| jala varuNa devatAkA phaloMkI prApti hotI hai aura dharmakA jJAna veda tathA [priya] puSpa hai, ghI, dUdha aura dahI-candramAke puSya haiM, "dharmazAstrase hotA hai| una donoMke bhI AdhAra isa anna Adi prajApatike, dhUpa-dIpa agnikA aura phala- pRthvIpara brAhmaNa hI haiM; ataH unakI pUjA karanese puSpAdi vanaspatikA puSpa hai ! kuza-mUlAdi pRthvIkA, jagadIzvara hI pUjita hote haiN| devAdhideva viSNu yajJa aura gandha aura candana vAyukA tathA zraddhA viSNukA puSpa hai| dAnoMse, ugra tapasyAse, yogake abhyAsase tathA samyak bAjA viSNupada (viSNu-prAptikA sAdhana) mAnA gayA hai| pUjanase bhI utane prasanna nahIM hote, jitanA brAhmaNoMko ina ATha puSmose pUjita honepara bhagavAn viSNu tatkAla saMtuSTa karanese hote hai| vedoMke jAnanevAle brahmAjI bhI prasanna hote haiN| sUrya, agni, brAhmaNa, gau, vaiSNava, brAhmaNoMke bhakta haiN| brAhmaNa devatA haiM, isa bAtake ve hI hadayAkAza, vAyu, jala, pRthvI, AtmA aura sampUrNa pravartaka haiN| ve brAhmaNoMko devatA mAnate haiM; ataH * patirUpo hitAcArairmanovAkAyasaMyamaiH / vratairArAdhyate strIbhirvAsudevo dayAnidhiH / / tyAgamoktena mArgeNa strIzUdairapi pUjanam / kartavya kRSNacandrasya dvijAtivararUpiNaH // (84:47-48) striINA parivatAnA tu patireva hi devatam / sa tu pUjyo viSNubhaktyA manovAkAyakarmabhiH // sINAmathAdhikatayA viSNorArAdhanAdikam / patipriyaratAnAM ca zrutireSA sanAtanI // haviSAgnau jale puSpainina hRdaye harim / yajanti sUrayo nityaM japena ravimaNDale // (84 / 51-52, 55) Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * ambarISa-nArada-saMvAda tathA nAradajIke dvArA nirguNa evaM saguNa thyAnakA varNana . 579 brAhmaNoMke saMtuSTa honepara hI unheM bhI saMtoSa hotA hai| jagatake prANI usakI pUjA karate haiN| binA jIbhake hI mAtRkula aura pitRkula-donoM kuloMke pUrvaja vaha saba kucha veda-zAstroMke anukUla bolatA hai| usake cirakAlase narakameM DUbe hoM to bhI jaba unakA vaMzadhara tvacA nahIM hai, tathApi vaha zIta-uSNa Adi saba prakArake putra zrIhariko pUjA Arambha karatA hai, usI samaya ve sparzakA anubhava karatA hai| sattA aura Ananda usake svargameM cale jAte haiN| jinakA citta vizvarUpa vAsudevameM svarUpa haiN| vaha jitendriya, ekarUpa, AzrayavihIna, Asakta nahIM huA, unake jIvanase tathA pazuoMkI bhAMti nirguNa, mamatArahita, vyApaka, saguNa, nirmala, ojasvI, AhAra-vihAra Adi ceSTAoMse kyA laabh|* rAjan ! sabako vazameM karanevAlA, saba kucha denevAlA aura aba maiM viSNukA dhyAna batalAtA hU~, jo abataka kisIne sarvajJoMmeM zreSTha hai / vaha sarvatra vyApaka evaM sarvamaya hai| isa dekhA na hogA, vaha nitya, nirmala evaM mokSa pradAna prakAra jo ananya-buddhise usa sarvamaya brahmakA dhyAna karanevAlA dhyAna tuma suno| jaise vAyuhIna sthAnameM rakhA karatA hai, vaha nirAkAra evaM amRtatulya parama padako prApta huA dIpaka sthirabhAvase agnimaya svarUpa dhAraNa karake hotA hai| prajvalita hotA rahatA hai aura gharake samUce andhakArakA mahAmate ! aba maiM dvitIya arthAt saguNa dhyAnakA nAza karatA hai, usI prakAra dhyAnastha AtmA saba prakArake varNana karatA hU~, ise suno| isa dhyAnakA viSaya doSoMse rahita, nirAmaya, niSkAma, nizcala tathA vaira aura bhagavAnkA mUrta kiMvA sAkAra rUpa hai| vaha nirAmayamaitrIse zUnya ho jAtA hai| zrIkRSNakA dhyAna karanevAlA roga-vyAdhise rahita hai, usakA dUsarA koI AlambapuruSa zoka, duHkha, bhaya, dveSa, lobha, moha tathA bhrama AdhAra nahIM hai [vaha svayaM hI sabakA AdhAra hai] / Adise aura indriyoMke viSayoMse bhI mukta ho jAtA hai| rAjan ! jinakI vAsanAse yaha sArA brahmANDa vAsita jaise dIpaka jalate rahanese telako sokha letA hai, usI hai-jinake saMkalpameM isa jagatkA vAsa hai, ve bhagavAn prakAra dhyAna karanese karmakA bhI kSaya ho jAtA hai| zrIhari isa vizvako vAsita karaneke kAraNa hI vAsudeva mAnada / bhagavAn zaGkara Adine dhyAna do prakArakA kahalAte haiN| unakA zrIvigraha varSARtuke sajala meghake batalAyA hai-nirguNa aura sgunn| unameMse prathama samAna zyAma hai, unakI prabhA sUryake tejako bhI lajjita arthAt nirguNa dhyAnakA varNana suno| jo loga yoga- karatI hai| unake dAhine bhAgake eka hAthameM bahumUlya zAstrokta yama-niyamAdi sAdhanoMke dvArA paramAtma- maNiyoMse citrita zaGkha zobhA pA rahA hai aura dUsaremeM sAkSAtkArakA prayatna kara rahe haiM, ve hI sadA dhyAnaparAyaNa bar3e-bar3e asurokA saMhAra karanevAlI kaumodakI gadA hokara kevala jJAnadRSTi se paramAtmAkA darzana karate haiN| virAjamAna hai| una jagadIzvarake bAye hAthoMmeM padma aura paramAtmA hAtha aura pairase rahita hai, to bhI vaha saba kucha cakra suzobhita ho rahe haiN| isa prakAra unake cAra bhujAe~ grahaNa karatA aura sarvatra jAtA hai| mukhake binA hI bhojana haiN| ve sampUrNa devatAoMke svAmI hai| 'zAI' nAmaka karatA aura nAkake binA hI saMghatA hai| usake kAna nahIM dhanuSa dhAraNa karaneke kAraNa unheM zAI bhI kahate haiN| ve haiM, tathApi vaha saba kucha sunatA hai| vaha sabakA sAkSI lakSmIke svAmI haiN| [unakI jhAMkI bar3I sundara hai-] aura isa jagatkA svAmI hai| rUpahIna hokara bhI rUpase zaGkake samAna manohara grIvA, sundara golAkAra mukhamaNDala sambaddha ho pA~coM indriyoMke vazIbhUta huA-sA pratIta tathA padma-patrake samAna bar3I-bar3I A~kheM [-sabhI hotA hai| vaha samasta lokoMkA prANa hai, sampUrNa carAcara AkarSaka hai] / kunda-jaise camakate hue dA~toMse bhagavAn * narake'pi ciraM manAH pUrvajA ye kulahaye / tadaiva yAnti te svarga yadArcati suto harim // kiM teSAM jIviteneha pazuvaceSTitena kim / yeSAM na pravaNaM citaM vAsudeve jaganmaye / / (84172-73) Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 * arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . . . . . [ saMkSipta payapurANa . . hRSIkezako bar3I zobhA ho rahI hai| rAjan ! zrIhari gayI hai| bhagavAn tapAye hue suvarNake raMgakA pItAmbara nidrAke Upara zAsana karanevAle haiM, unakA nIcekA oTha pahane hue haiM aura garur3akI pIThapara virAjamAna haiN| ve muMgekI taraha lAla hai| nAbhise kamala prakaTa honeke bhaktoMkI pAparAziko dUra karanevAle haiN| isa prakAra kAraNa unheM padmanAbha kahate haiN| ve atyanta tejasvI zrIharike saguNa svarUpakA dhyAna karanA caahiye| . kirITake kAraNa bar3I zobhA pA rahe haiN| zrIvatsake cihnane rAjan ! isa prakAra maiMne tumheM do tarahakA dhyAna unakI chaviko aura bar3hA diyA hai| zrIkezavakA batalAyA hai| isakA abhyAsa karake manuSya mana, vANI vakSaHsthala kaustubhamaNise alaGkata hai| ve janArdana sUryake tathA zarIradvArA honevAle sabhI pApoMse mukta ho jAtA hai| samAna tejasvI kuNDalodvArA atyanta dedIpyamAna ho rahe vaha jisa-jisa phalako prApta karanA cAhatA hai, vaha saba haiN| keyUra, hAra, kar3e, kaTisUtra, karadhanI tathA aMgUThiyoMse use nizcitarUpase mila jAtA hai, devatA bhI usakA Adara unake zrIaGga vibhUSita haiM, jisase unakI zobhA bahuta bar3ha karate haiM tathA antameM vaha viSNulokako prApta hotA hai| / bhagavadbhaktike lakSaNa tathA vaizAkha-snAnakI mahimA ambarISa bole-munizreSTha ! Apane bar3I acchI nAma 'vAcikI' bhakti hai| vrata, upavAsa aura niyamoMke bAta batAyI, isake liye Apako dhanyavAda hai ! Apa pAlana tathA pA~coM indriyoMke saMyamadvArA kI jAnevAlI sampUrNa lokopara anugraha karanevAle haiN| Apane bhagavAn ArAdhanA [zarIrase sAdhya honeke kAraNa] 'kAyikI' viSNuke saguNa evaM nirguNa dhyAnakA varNana kiyA; aba bhakti kahI gayI hai; yaha saba prakArakI siddhiyoMkA Apa bhaktikA lakSaNa btlaaiye| sAdhuopara kRpA sampAdana karanevAlI hai| pAdya, ayaM Adi upacAra, karanevAle maharSe! mujhe yaha samajhAiye ki kisa nRtya, vAdya, gIta, jAgaraNa tathA pUjana Adike dvArA jo manuSyako kaba, kahA~, kaisI aura kisa prakAra bhakti bhagavAnkI sevA kI jAtI hai, use laukikI bhakti kahate karanI caahiye| haiN| Rgveda, yajurveda aura sAmavedake japa, saMhitAoMke sUtajI kahate hai-rAjAoMmeM zreSTha mahArAja adhyayana Adi tathA haviSyakI Ahuti-yajJa-yAgAdike ambarISake ye vacana sunakara devarSi nAradajIko bar3I dvArA kI jAnevAlI upAsanAkA nAma 'vaidikI' bhakti hai| prasannatA huii| ve unase bole-rAjan ! suno- vijJa puruSoMne amAvasyA, pUrNimA tathA viSuva' (tulA aura bhagavAnakI bhakti samasta pApoMkA nAza karanevAlI hai, maiM meSakI saMkrAnti) Adike dina jo yAga karanekA Adeza tumase usa bhaktikA bhalIbhA~ti varNana karatA hai| bhakti diyA hai, vaha vaidikI bhaktikA sAdhaka hai| anekoM prakArakI batAyI gayI hai-mAnasI, vAcikI, aba maiM yogajanya AdhyAtmikI bhaktikA bhI varNana kAyikI, laukikI, vaidikI tathA AdhyAtmikI / dhyAna, karatA hU~, suno| yogaja bhaktikA sAdhaka sadA apanI dhAraNA, buddhi tathA vedArthake cintanadvArA jo viSNuko indriyoko saMyamameM rakhakara prANAyAmapUrvaka dhyAna kiyA prasanna karanevAlI bhakti kI jAtI hai, use 'mAnasI bhakti karatA hai| viSayoMse alaga rahatA hai| vaha dhyAnameM dekhatA kahate hai| dina-rAta avizrAnta bhAvase vedamanboMke hai-bhagavAnakA mukha ananta tejase uddIpta ho rahA hai, uccAraNa, japa tathA AraNyaka Adike pAThadvArA jo unakI kaTike UparI bhAgataka laTakA huA yajJopavIta bhagavAnkI prasatratAkA sampAdana kiyA jAtA hai, usakA zobhA pA rahA hai| unakA zukla varNa hai, cAra bhujAeM haiN| 1-aba dina aura rAta barAbara hoM, usa dina vizuva-yoga hotA hai| Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . bhagavaDaktike lakSaNa tathA vaizAkha-strAnakI mahimA * ........ unake hAthoMme varada evaM abhayakI mudrAe~ haiN| ve pIta vastra bhaktike dvArA hI prApta karate haiM, isa bAtako tuma bhI jAnate dhAraNa kiye hue hai tathA unake netra atyanta sundara haiN| ve ho / rAjan ! dharmakA koI bhI tattva aisA nahIM hai, jo tumheM prasannatAse paripUrNa dikhAyI dete haiN| rAjan ! isa prakAra jJAta na ho| phira bhI jinake caraNa hI tIrtha haiM, una yogayukta puruSa apane hRdayameM paramezvarakA dhyAna karatA hai| bhagavAnkI carcA kA prasaGga uThAkara jo tuma unakI sarasa jaise prajvalita agni kASThako bhasma kara DAlatI hai, kathAko mujhase vistArake sAtha pUcha rahe ho-usameM yahI usI prakAra bhagavAnkI bhakti manuSyake pApoMko tatkAla kAraNa hai ki tuma vaiSNavoMkA gaurava bar3hAnA cAhate hodagdha kara detI hai| bhagavAn zrIviSNukI bhakti sAkSAt mujha-jaise logoMko Adara de rahe ho| sAdhu-saMta jo sudhAkA rasa hai, sampUrNa rasokA ekamAtra sAra hai| isa eka-dUsarese milanepara adhika zraddhAke sAtha bhagavAn pRthvIpara manuSya jabataka usa bhaktikA zravaNa nahIM anantake kalyANamaya guNoMkA kIrtana aura zravaNa karate karatA-usakA Azraya nahIM letA, tabhItaka use saikar3oM haiM, isase bar3hakara parama saMtoSakI bAta tathA samucita puNya bAra janma, mRtyu aura jarAke AghAtase honevAle nAnA mujhe aura kisI kAryameM nahIM dikhAyI detA / brAhmaNa, gau, prakArake daihika duHkha prApta hote haiN| yadi mahAn satya, zraddhA, yajJa, tapasyA, zruti, smRti, dayA, dIkSA aura prabhAvazAlI bhagavAn anantakA kIrtana aura smaraNa kiyA saMtoSa-ye saba zrIharike svarUpa haiN| sUrya, candramA, jAya to ve samasta pApoMkA nAza kara dete haiM, ThIka usI vAyu, pRthvI, jala, AkAza, dizAe~, brahmA, viSNu, rudra taraha, jaise vAyu meghakA tathA sUryadeva andhakArakA vinAza tathA sampUrNa prANI usa paramezvarake hI svarUpa haiN| isa kara DAlate haiN| rAjan ! devapUjA, yajJa, tIrtha-sAna, carAcara jagatko utpatra karanekI zakti rakhanevAle ve vratAnuSThAna, tapasyA aura nAnA prakArake karmose bhI vizvarUpa bhagavAn svayaM hI brAhmaNake zarIrameM praveza karake antaHkaraNakI vaisI zuddhi nahIM hotI, jaisI bhagavAn sadA unheM khilAyA jAnevAlA anna bhojana karate haiN| anantakA dhyAna karanese hotI hai|* naranAtha ! jinameM isaliye jinakI caraNa-reNu tIrthaka samAna hai, bhagavAn pavitra yazavAle tathA apane bhaktoMko bhakti pradAna ananta hI jinake AdhAra haiM, jo sampUrNa prANiyoMke karanevAle vizuddhasvarUpa bhagavAn zrIviSNukA kIrtana AtmA tathA puNyamayI lakSmIke sarvasva haiM, una hotA hai, ve hI kathAe~ zuddha hai tathA ve hI yathArtha, ve hI brAhmaNokA AdarapUrvaka pUjana karo / jo vidvAn brAhmaNako lAbha pahu~cAnevAlI aura ve hI haribhaktoMke kahane-sunane viSNubuddhise dekhatA hai, vahI saccA vaiSNava hai tathA vahI yogya hotI hai| bhUmaNDalake rAjyakA bhAra samhAlanevAle apane dharmameM bhalIbhAMti sthita mAnA jAtA hai| tumane dhIracitta mahArAja ambarISa ! tuma dhanya ho; kyoMki bhaktike lakSaNa sunaneke liye prArthanA kI thI, so saba tumhArA hRdaya puruSottamake dhyAnameM ekatAna ho rahA hai tathA maiMne tumheM sunA diyaa| aba gaGgA-nAna karaneke liye jA saubhAgyalakSmIse suzobhita honevAlI tumhArI naiSThika rahA huuN| buddhi zrIkRSNacandrakI puNyamayI lIlAoMke zravaNameM 'yaha vaizAkhakA mahInA upasthita hai, jo bhagavAn pravRtta ho rahI hai| bhUpate ! bhaktoMko varadAna denevAle lakSmIpatiko atyanta priya hai| isakI bhI Aja zuklA avinAzI bhagavAn zrIviSNuko bhaktipUrvaka ArAdhanA saptamI hai; isameM gaGgAkA snAna atyanta durlabha hai| kiye binA ahaGkAravaza apaneko hI bar3A mAnanevAle pUrvakAlameM rAjA jaDne vaizAkha zuklA saptamIko krodha puruSakA kalyANa kaise hogaa| bhagavAn mAyAke janmadAtA Akara gaGgAjIko pI liyA thA aura phira apane dAhine haiM, unapara mAyAkA prabhAva nahIM pdd'taa| sAdhu puruSa unheM kAnake chidrase unheM bAhara nikAlA thA; ataH jajhukI ___ * na bhUpa devArcanayajJatIrthamAnavatAcArakriyAtapobhiH / tathA vizuddhi labhate'ntarAtmA yathA hadisthe bhagavalpanane / / (85 / 28) Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa kanyA honeke kAraNa gaGgAko 'jAhnavI' kahate haiN| isa hue manuSyake liye mAdhava hI jahAjakA kAma dete haiN| tithiko lAna karake jo AkAzakI mekhalAbhUta gaGgA- mAdhava mAsameM jo bhaktipUrvaka dAna, japa, havana aura snAna devIkA uttama vidhAnake sAtha pUjana karatA hai, vaha manuSya Adi zubhakarma kiye jAte haiM, unakA puNya akSaya tathA dhanya evaM puNyAtmA hai| jo vaizAkha zuklA saptamIko sau karor3agunA adhika hotA hai| jisa prakAra devatAoMmeM vidhipUrvaka gaGgAmeM devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karatA vizvAtmA bhagavAn nArAyaNadeva zreSTha haiM, jaise japa karane hai, use gaGgAdevI kRpA-dRSTi se dekhatI hai tathA vaha srAnake yogya mantroMmeM gAyatrI sabase utkRSTa hai, usI prakAra pazcAt saba pApoMse mukta ho jAtA hai| vaizAkhake samAna nadiyoMmeM gaGgAjIkA sthAna sabase UMcA hai| jaise sampUrNa koI mAsa nahIM hai tathA gaGgAke sadRza dUsarI koI nadI striyoMmeM pArvatI, tapanevAloMmeM sUrya, lAbhoMmeM ArogyalAbha, nahIM hai| ina donoMkA saMyoga durlabha hai| bhagavAnkI manuSyoMmeM brAhmaNa, puNyoMmeM paropakAra, vidyAoMmeM veda, bhaktise hI aisA suyoga prApta hotA hai| gaGgAjIkA mantroMmeM praNava, dhyAnoM meM Atmacintana, tapasyAoMmeM satya prAdurbhAva bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse huA hai| ve aura svadharma-pAlana, zuddhiyoMmeM Atmazuddhi, dAnoMmeM brahmalokase Akara bhagavAn zaGkarake jaTA-jUTameM nivAsa abhayadAna tathA guNoMmeM lobhakA tyAga hI sabase pradhAna karatI haiN| gaGgA samasta duHkhoMkA nAza karanevAlI haiN| ve mAnA gayA hai, usI prakAra saba mAsoMmeM vaizAkha mAsa apane tIna srotoMse nirantara pravAhita hokara tInoM atyanta zreSTha hai| pApoMkA anta vaizAkha mAsameM prAtaHsnAna lokoMko pavitra karatI rahatI haiN| unheM svargapara car3haneke karanese hotA hai| andhakArakA anta sUryake udayase tathA liye sIr3hI mAnA gayA hai| ve sadA Ananda denevAlI, puNyoMkA anta dUsaroMkI burAI aura cugalI karanese hotA nAnA prakArake pApoko haranevAlI, saMkaTase tAranevAlI, hai| rAjan ! kArtika mAsameM jaba sUrya tulArAzipara sthita bhaktajanoMke antaHkaraNameM divya prakAza phailAnekI hoM, usa samaya jo nAna-dAna Adi puNyakArya kiyA lIlAse suzobhita honevAlI, sagarake putroMko mokSa pradAna jAtA hai, usakA puNya parArdhagunA adhika hotA hai| mAdha karanevAlI, dharma-mArgameM lagAnevAlI tathA tIna mArgose mAsameM jaba pakararAzipara sUrya ho to kArtikakI apekSA pravAhita honevAlI haiN| gaGgAdevI tInoM lokoMkA zRGgAra bhI hajAragunA uttama phala hotA hai aura vaizAkha mAsameM haiN| ve apane darzana, sparza, nAna, kIrtana, dhyAna aura meSako saMkrAnti honepara mAghase bhI saugunA adhika puNya sevanase hajAroM pavitra tathA apavitra puruSoMko pAvana hotA hai| ve hI manuSya puNyAtmA aura dhanya hai, jo vaizAkha banAtI rahatI haiN| jo loga dUra rahakara bhI tInoM samaya mAsameM prAtaHkAla khAna karake vidhi-vidhAnase bhagavAn 'gaGgA, gaGgA, gaGgA' isa prakAra ucAraNa karate haiM, unake lakSmIpatikI pUjA karate haiN| vaizAkha mAsameM saverekA tIna janmoMkA pApa gaGgAjI naSTa kara detI haiN| jo manuSya sAna, yajJa, dAna, upavAsa, haviSya-bhakSaNa tathA hajAra yojana dUrase bhI gaGgAkA smaraNa karatA hai, vaha pApI brahmacaryakA pAlana-ye mahAn pAtakoMkA nAza karanevAle honepara bhI uttama gatiko prApta hotA hai| haiN| rAjan ! kaliyugameM vaizAkhakI mahimA gupta nahIM rahane * 'rAjan ! vaizAkha zuklA saptamIko gaGgAjIkA darzana pAyagI; kyoMki usa samaya vaizAkhasrAnakA mAhAtmya vizeSa durlabha hai| bhagavAn zrIviSNu aura brAhmaNoMkI azvamedha-yajJake anuSThAnase bhI bar3hakara hai| kaliyugameM kapAse hI usa dina unakI prApti hotI hai| mAdhava paramapAvana azvamedha-yajJakA anuSThAna nahIM ho sktaa| (vaizAkha) ke samAna mahInA aura mAdhava (viSNu) ke usa samaya vaizAkha mAsakA srAna hI azvamedha-yajJake samAna koI devatA nahIM hai; kyoMki pApake samudra meM DUbate samAna vihita hai| kaliyugake adhikAMza manuSya pApI 1. saMkhyAko parAkASTAkA nAma 'parAdha hai| Adhunika gaNanAke anusAra yaha saMkhyA 'zara' yA 'mahAra' kahalAtI hai| Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] .vaizAkha-mAhAtmya. hoNge| unakI buddhi pApameM hI Asakta hogI; ataH ve pApoMke kAraNa narakameM pdd'eNge| ataeva kaliyugake liye azvamedhake puNyako, jo svarga aura mokSarUpa phala pradAna azvamedhakA pracAra kama kara diyA gayA [aura usake karanevAlA hai, nahIM jAna skeNge| usa samayake loga apane sthAnapara vaizAkha mAsake snAnakA vidhAna kiyA gayA / vaizAkha-mAhAtmya sUtajI kahate hai-mahAtmA nAradake ye vacana dharmAcaraNake abhilASI bana jAte haiN| vaizAkha mAsake jo sunakara rAjarSi ambarISane vismita hokara kahA- ekAdazIse lekara pUrNimAtaka antima pA~ca dina haiM, ve 'mahAmune! Apa mArgazIrSa (agahana) Adi pavitra samUce mahIneke samAna mahattva rakhate haiN| rAjendra ! jina mahInoMko chor3akara vaizAkha mAsakI hI itanI prazaMsA kyoM logoMne vaizAkha mAsameM bhA~ti-bhAMtike upacAroM dvArA madhu karate hai ? usIko saba mAsoMmeM zreSTha kyoM batalAte haiM? daityake mAranevAle bhagavAn lakSmIpatikA pUjana kara yadi mAdhava mAsa sabase zreSTha aura bhagavAn lakSmIpatiko liyA, unhoMne apane janyakA phala pA liyaa| bhalA, adhika priya hai to usa samaya srAna karanekI kyA vidhi kauna-sI aisI atyanta durlabha vastu hai jo vaizAkhake snAna hai? vaizAkha mAsameM kisa vastukA dAna, kauna-sI tapasyA tathA vidhipUrvaka bhagavAnake pUjanase nahIM prApta hotii| tathA kisa devatAkA pUjana karanA cAhiye? kRpAnidhe! jinhoMne dAna, homa, japa, tIrthameM prANatyAga tathA sampUrNa usa samaya kiye jAnevAle puNyakarmakA Apa mujhe upadeza pApoMkA nAza karanevAle bhagavAn zrInArAyaNakA dhyAna kIjiye / sadguruke mukhase upadezakI prApti durlabha hotI nahIM kiyA, una manuSyoMkA janma isa saMsArameM vyartha ho hai| uttama deza aura kAlakA milanA bhI bar3A kaThina samajhanA cAhiye / jo dhanake rahate hue bhI kaMjUsI karatA hotA hai| rAjya-prApti Adi dUsare koI bhI bhAva hamAre hai, dAna Adi kiye binA hI mara jAtA hai, usakA dhana hRdayako itanI zItalatA nahIM pradAna karate, jitanI ki vyartha hai| ApakA yaha smaagm| rAjan ! uttama kulameM janma, acchI mRtyu, zreSTha nAradajIne kahA-rAjan ! suno, maiM saMsArake bhoga, sukha, sadA dAna karane meM adhika prasannatA, udAratA hitake liye tumase mAdhava mAsakI vidhikA varNana karatA tathA uttama dhairya-ye saba kucha bhagavAn zrIviSNukI huuN| jaisA ki pUrvakAlameM brahmAjIne batalAyA thaa| pahale kRpAse hI prApta hote haiN| mahAtmA nArAyaNake anugrahase hI to jIvakA bhAratavarSameM janma honA hI durlabha hai, usase bhI manovAJchita siddhiyA~ milatI hai| jo kArtikameM, mAghameM adhika durlabha hai-vahA~ manuSyakI yonimeM janma / manuSya tathA mAdhavako priya laganevAle vaizAkha mAsameM snAna honepara bhI apane-apane dharmake pAlanameM pravRtti honI to karake madhuhantA lakSmIpati dAmodarakI vizeSa vidhike aura bhI kaThina hai| usase bhI atyanta durlabha hai- sAtha bhaktipUrvaka pUjA karatA hai aura apanI zaktike bhagavAn vAsudevameM bhakti aura usake honepara bhI mAdhava anusAra dAna detA hai, vaha manuSya isa lokakA sukha mAsameM snAna AdikA suyoga milanA to aura bhI kaThina bhogakara antameM zrIharike padako prApta hotA hai| bhUpa ! hai| mAdhava mAsa mAdhava (lakSmIpati) ko vahuta priya hai| jaise sUryodaya honepara andhakAra naSTa ho jAtA hai, usI mAdhava (vaizAkha) mAsako pAkara jo vidhipUrvaka snAna, prakAra vaizAkha mAsameM prAtaHsrAna karanese aneka janmoMkI dAna tathA japa AdikA anuSThAna karate haiM, ve hI manuSya upArjita pAparAzi naSTa ho jAtI hai| yaha bAta brahmAjIne dhanya evaM kRtakRtya haiN| unake darzana mAtrase pApiyoMke bhI mujhe vatAyI thii| bhagavAn zrIviSNune mAdhava mAsako pApa dUra ho jAte haiM aura ve bhagavadbhAvase bhAvita hokara mahimAkA vizeSa pracAra kiyA hai| ataH isa mahIne ke Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 . ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta paNapurANa .......................... ..... ........... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . Anepara manuSyoko pavitra karanevAle puNyajalase paripUrNa asambhava-sI bAta hai; tathApi isapara vizvAsa karo, gaGgAtIrtha, narmadAtIrtha, yamunAtIrtha athavA sarasvatItIrthameM kyoMki yaha brahmAjIkI batAyI huI bAta hai| dharmakI gati sUryodayake pahale snAna karake bhagavAn mukundakI pUjA sUkSma hotI hai, use samajhanemeM bar3e-bar3e puruSoMko bhI karanI caahiye| isase tapasyAkA phala bhoganeke pazcAt kaThinAI hotI hai| zrIharikI zakti acintya hai, unakI akSaya svargako prApti hotI hai| bhagavAn zrInArAyaNa kRtimeM vidvAnoMko bhI moha ho jAtA hai| vizvAmitra Adi anAmaya-roga-vyAdhise rahita haiM, una govindadevakI kSatriya the, kintu dharmakA adhika anuSThAna karaneke kAraNa ArAdhanA karake tuma bhagavAnkA pada prApta kara loge| ve brAhmaNatvako prApta ho gaye; ataH dharmakI gati atyanta rAjan ! devAdhideva lakSmIpati pApoMkA nAza karanevAle sUkSma hai| bhUpAla ! tumane sunA hogA, ajAmila apanI hai, unheM namaskAra karake caitrakI pUrNimAko isa vratakA dharmapatnIkA parityAga karake sadA pApake mArgapara ho Arambha karanA caahiye| vrata lenevAlA puruSa yama- calatA thaa| tathApi mRtyuke samaya usane kevala putrake niyamoMkA pAlana kare, zaktike anusAra kucha dAna de, nehavaza 'nArAyaNa' kahakara pukArA-putrakA cintana haviSyAtra bhojana kare, bhUmipara soye, brahmacaryavratameM karake 'nArAyaNa'kA nAma liyA; kintu itanese hI usako dRr3hatApUrvaka sthita rahe tathA hRdayameM bhagavAn atyanta durlabha padakI prApti huI / jaise anicchApUrvaka bhI zrInArAyaNakA dhyAna karate hue kRcchra Adi tapasyAoMke yadi AgakA sparza kiyA jAya to vaha zarIrako jalAtI dvArA zarIrako sukhaaye| isa prakAra niyamase rahakara jaba hI hai, usI prakAra kisI dUsare nimittase bhI yadi vaizAkhako pUrNimA Aye, usa dina madhu tathA tila zrIgovindakA nAmoccAraNa kiyA jAya to vaha pAparAziko AdikA dAna kare, zreSTha brAhmaNoMko bhaktipUrvaka bhojana bhasma kara DAlatA hai|* jIva vicitra haiM, jIvoMkI karAye, unheM dakSiNAsahita dhenu-dAna de tathA bhAvanAe~ vicitra hai, karma vicitra hai tathA karmokI vaizAkhasrAnake vratameM jo kucha truTi huI ho usakI zaktiyA~ bhI vicitra haiN| zAstrameM jisakA mahAn phala pUrNatAke liye brAhmaNoMse prArthanA kre| bhUpAla ! jisa batAyA gayA ho, vahI karma mahAn hai [phira vaha alpa prakAra lakSmIjI jagadIzvara mAdhavakI priyA hai, usI prakAra parizrama-sAdhya ho yA adhika parizrama-sAdhya] / choTImAdhava mAsa bhI madhusUdanako bahuta priya hai| isa taraha sI vastuse bhI bar3I-se-bar3I vastukA nAza hotA dekhA uparyukta niyamoMke pAlanapUrvaka bAraha varSAtaka jAtA hai| jarA-sI cinagArIse bojha-ke-bojha tinake vaizAkhasnAna karake antameM madhusUdanakI prasannatAke liye svAhA ho jAte haiN| jo zrIkRSNake bhakta haiM, unake apanI zaktike anusAra vratakA udyApana kre| ambarISa ! anajAnameM kiye hue hajAroM hatyAoMse yukta bhayaGkara pUrvakAlameM brahmAjIke mukhase maiMne jo kucha sunA thA, vaha pAtaka tathA corI Adi pApa bhI naSTa ho jAte haiN| vIra ! saba vaizAkha mAsakA mAhAtmya tumheM batA diyaa| jisake hRdayameM bhagavAn zrIviSNuko bhakti hai vaha vidvAn ambarISane pUchA-mune! snAnameM parizrama to puruSa yadi thor3A-sA bhI puNya-kArya karatA hai to vaha bahuta thor3A hai, phira bhI usase atyanta durlabha phalako akSaya phala denevAlA hotA hai| ataH mAdhava mAsameM prApti hotI hai-mujhe isapara vizvAsa kyoM nahIM hotA? mAdhavakI bhaktipUrvaka ArAdhanA karake manuSya apanI mujhe moha kyoM ho rahA hai? manovAJchita kAmanAoko prApta kara letA hai-isa nAradajIne kahA-rAjan ! tumhArA saMdeha ThIka viSayameM saMdeha nahIM karanA caahiye| zAstrokta vidhise hai| thor3e-se parizramake dvArA mahAn phalakI prApti kiyA jAnevAlA choTe-se-choTA karma kyoM na ho, usake * anicchayApi dahati spRSTo hutavaho ythaa| tathA dahati govindanAma vyAjAdapIritam // (87 / 8) Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vaizAkha snAnase pA~ca pretoMkA uddhAra tathA 'pApa prazamana' nAmaka stotrakA varNana * *********....................................................................................********* dvArA bar3e-se-bar3e pApakA bhI kSaya ho jAtA hai tathA uttama karmakI vRddhi hone lagatI hai| rAjan ! bhAva tathA bhakti donoMkI adhikatAse phalameM adhikatA hotI hai| dharmakI gati sUkSma hai, vaha kaI prakAroMse jAnI jAtI hai| mahArAja ! jo bhAvase hIna hai-- jisake hRdayameM uttama bhAva evaM bhagavAnkI bhakti nahIM hai, vaha acche deza aura kAlameM jA jAkara jIvanabhara pavitra gaGgA-jalase nahAtA aura dAna detA rahe to bhI kabhI zuddha nahIM ho sakatA-- aisA merA vicAra hai| ataH apane hRdaya kamalameM zuddha bhAvakI sthApanA karake vaizAkha mAsameM prAtaH snAna karanevAlA jo vizuddhacitta puruSa bhaktipUrvaka bhagavAn lakSmIpatikI pUjA karatA hai, usake puNyakA varNana karanekI zakti mujhameM nahIM hai| ataH bhUpAla ! tuma vaizAkha mAsake phalake viSayameM vizvAsa kro| choTA-sA - vaizAkha snAnase pA~ca pretoMkA uddhAra tathA 'pApa prazamana' nAmaka stotrakA varNana ambarISane kahA- mune! jisake cintana mAtrase pAparAzikA laya ho jAtA hai, usa pApa prazamana nAmaka stotrako maiM bhI sunanA cAhatA huuN| Aja maiM dhanya hU~ anugRhIta hU~ Apane mujhe usa zubha vidhikA zravaNa karAyA, jisake sunane mAtrase pApoMkA kSaya ho jAtA hai| vaizAstra mAsameM jo bhagavAn kezavake kalyANamaya nAmoMkA kIrtana kiyA jAtA hai, usIko maiM saMsArameM sabase bar3A puNya, pavitra, manorama tathA ekamAtra sukRtase hI sulabha honevAlA zubha karma mAnatA huuN| aho ! jo loga mAdhava mAsameM bhagavAn madhusUdanake nAmoMkA smaraNa karate haiM, ve dhanya hai| ataH yadi Apa ucita samajheM to mujhe punaH mAdhava mAsakI hI pavitra kathA sunaayeN| sUtajI kahate haiM-- rAjAoMmeM zreSTha haribhakta ambarISakA vacana sunakara nArada muniko bar3I prasannatA huii| yadyapi ve vaizAkha snAnake liye jAneko utkaNThita the, tathApi satsaGgameM Ananda Aneke kAraNa ruka gaye ******** ********** zubha karma bhI saikar3oM pApakarmoMkA nAza karanevAlA hotA hai| jaise harinAmake bhayase rAzi rAzi pApa naSTa ho jAte haiM, usI prakAra sUryake meSarAzipara sthita honeke samaya prAtaH snAna karanese tathA tIrthameM bhagavAnkI stuti karanese bhI samasta pApoMkA nAza ho jAtA hai| * jisa prakAra garur3ake tejase sA~pa bhAga jAte haiM, usI taraha prAtaH kAla vaizAkha snAna karanese pApa palAyana kara jAte haiM--yaha nizcita bAta hai jo manuSya meSarAzike sUryameM gaGgA yA narmadAke jalameM nahAkara eka, do yA tInoM samaya bhaktibhAvake sAtha pApaprazamana nAmaka stotrakA pATha karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara parama padako prApta hotA hai| ambarISa! isa prakAra maiMne thor3emeM yaha vaizAkhasnAnakA sArA mAhAtmya sunA diyA, aba aura kyA sunanA cAhate ho ?' - 585 aura rAjAse bole / nAradajIne kahA- mahIpAla ! mujhe aisA jAna par3atA hai ki yadi do vyaktiyoMmeM paraspara bhagavatkathAsambandhI sarasa vArtAlApa chir3a jAya to vaha atyanta vizuddha - antaHkaraNako zuddha karanevAlA hotA hai| Aja tumhAre sAtha jo mAdhava mAsake mAhAtyakI carcA cala rahI hai, yaha vaizAkha khAnakI apekSA bhI adhika puNya pradAna karanevAlI hai; kyoMki mAdhava mAsake devatA bhagavAn zrIviSNu haiM [ataH usakA kIrtana bhagavAnkA hI kIrtana hai]| jisakA jIvana dharmake liye aura dharma bhagavAnkI prasannatAke liye hai tathA jo rAtoM-dina puNyopArjanameM hI lagA rahatA hai, usIko isa pRthvIpara maiM vaiSNava mAnatA huuN| rAjan! aba maiM vaizAkha snAnase honevAle puNya phalakA saMkSepase varNana karatA hU~; vistArake sAtha sArA varNana to mere pitA - brahmAjI bhI nahIM kara skte| vaizAkhameM DubakI lagAne mAtrase samasta * yathA harernAmabhayena bhUpa nazyanti sarve duritasya vRndAH / nUnaM ravau meSagate vibhAte snAnena tIrthe ca haristavena // (87 / 34) Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa pApa chUTa jAte haiN| pUrvakAlakI bAta hai, koI munIzvara hokara isa pRthvIpara ghUmatA hU~ aura sabase kahatA phiratA tIrthayAtrAke prasaGgase sarvatra ghUma rahe the| unakA nAma thA hU~ ki 'maiM brahmahatyArA huuN|' mujha mahApApI brahmaghAtIko munizarmA / ve bar3e dharmAtmA, satyavAdI, pavitra tathA zama, Apa kRpAkI bhikSA deN| isa dazAmeM par3e-par3e mujhe eka dama evaM zAntidharmase yukta the| ve pratidina pitaroMkA varSa bIta gyaa| maiM pApase jala rahA huuN| merA citta zokase tarpaNa aura zrAddha karate the| unheM vedoM aura smRtiyoMke vyAkula hai| tathA ye jo sAmane dikhAyI dete haiM, inakA vidhAnoMkA samyak jJAna thaa| ve madhura vANI bolate aura nAma candrazarmA hai| ye jAtike brAhmaNa haiN| inhoMne mohase bhagavAnakA pUjana karate rahate the| vaiSNavoMke saMsargameM hI malina hokara gurukA vadha kiyA hai| ye magadhadezake unakA samaya vyatIta hotA thaa| ve tInoM kAloMke jJAtA, nivAsI haiN| inake svajanoMne inakA parityAga kara diyA muni, dayAlu, atyanta tejasvI, tattvajJAnI aura brAhmaNa- hai| ye bhI ghUmate-ghAmate daivAt yahA~ A pahu~ce haiN| inake bhakta the| vaizAkhakA mahInA thA, munizarmA nAnake liye bhI na zikhA hai na sUtra / brAhmaNakA koI bhI cihna inake narmadAke kinAre jA rahe the| usI samaya unhoMne apane zarIrameM nahIM raha gayA hai| inake sivA jo ye tIsare vyakti sAmane pA~ca puruSoMko dekhA, jo bhArI durgatimeM phaMse hue haiM, inakA nAma devazarmA hai| svAmin ! ye bhI bar3e kaSTameM the| ve abhI-abhI eka-dUsarese mile the| unake haiN| ye bhI jAtike brAhmaNa haiM, kintu mohavaza vezyAkI zarIrakA raMga kAlA thaa| ve eka baragadakI chAyAmeM baiThe AsaktimeM phaMsakara zarAbI ho gaye the| inhoMne bhI the aura pApoMke kAraNa udvima hokara cAroM ora dRSTipAta pUchanepara apanA sArA hAla saca-saca kaha sunAyA hai| kara rahe the| unheM dekhakara dvijavara munizarmA bar3e vismayameM apane prathama pApAcArako yAda karake inake hRdayameM bar3A par3e aura socane lage-isa bhayAnaka vanameM ye manuSya saMtApa hotA hai| ye sadA manastApase pIr3ita rahate haiN| kahA~se Aye? inakI ceSTA bar3I dayanIya hai, kintu inako inakI strIne, bandhu-bAndhavoMne tathA gA~vake saba inakA AkAra bar3A bhayaGkara dikhAyI detA hai| ye logoMne vahA~se nikAla diyA hai| ye apane usI pApake pApabhAgI cora to nahIM hai? vipravara munizarmAkI buddhi sAtha bhramaNa karate hue yahA~ Aye haiN| ye cauthe mahAzaya bar3I sthira thI, ve jyoM hI isa prakAra vicAra karane lage, jAtike vaizya hai| inakA nAma vidhura hai| ye gurupatnIke usI samaya uparyukta pA~coM puruSa unake pAsa Aye aura sAtha samAgama karanevAle haiN| inakI mAtA mithilAmeM hAtha jor3akara munizarmAse bole| jAkara vezyA ho gayI thii| inhoMne mohavaza tIna una puruSoMne kahA-vipravara ! hameM Apa mahInoMtaka usIkA upabhoga kiyA hai| parantu jaba asalI kalyANamaya puruSottama jAna par3ate haiN| hama duHkhI jIva bAtakA patA lagA hai to bahuta duHkhI hokara pRthvIpara haiN| apanA duHkha vicArakara Apako batAnA cAhate haiN| vicarate hue ye bhI yahA~ A pahu~ce haiN| hamameMse ye jo dvijarAja ! Apa kRpA karake hamArI kaSTa-kathA suneN| pA~caveM dikhAyI de rahe haiM, ye bhI vaizya hI haiN| inakA nAma daivavaza jinake pApa prakaTa ho gaye haiM, una dIna-duHkhI nanda hai| ye pApiyokA saMsarga karanevAle mahApApI hai| prANiyoMke AdhAra Apa-jaise saMta-mahAtmA hI haiN| sAdhu inhoMne pratidina dhanake lAlacameM par3akara bahuta corI kI puruSa apanI dRSTimAtrase pIr3itoMkI paur3Ae~ hara lete haiN| hai| pAtakoMse AkrAnta ho jAnepara inheM svajanoMne tyAga [aba unameMse ekane sabakA paricaya denA Arambha diyA hai| taba ye svayaM bhI khinna hokara daivAt yahA~ A kiyA-1 maiM paJcAla dezakA kSatriya hU~, merA nAma pahuMce haiN| isa prakAra hama pA~coM mahApApI eka sthAnapara naravAhana hai| maiMne mArgameM mohavaza bANadvArA eka juTa gaye haiN| hama saba-ke-saba duHkhoMse ghire hue haiN| brAhmaNakI hatyA kara DAlI / mujhase brahma-hatyAkA pApa ho anekoM tIrthomeM ghUma Aye, magara hamArA ghora pAtaka nahIM gayA hai| isaliye zikhA, sUtra aura tilakase rahita mitttaa| Apako tejase uddIpta dekhakara hamalogoMkA mana Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vaizAkha-snAnase pA~ca pretoMkA uddhAra tathA 'pApa-prazamana' nAmaka stotrakA varNana . 587 prasanna ho gayA hai| Apa-jaise sAdhu puruSake puNyamaya lgaao| narmadAke jalakA muniloga bhI sevana karate haiM, darzanase hamAre pAtakoMke anta honeko sUcanA mila rahI vaha samasta pApoMke bhayakA nAza karanevAlA hai| munike yoM hai| svAmin ! koI aisA upAya batAiye, jisase kahanepara ve saba pApI unake sAtha adbhuta puNya pradAna hamalogoMke pApoMkA nAza ho jaay| prabho! Apa karanevAlI narmadAkI prazaMsA karate hue usake taTapara gye| vedArthake jJAtA aura parama dayAlu jAna par3ate haiM; Apase kinAre pahu~cakara brAhmaNazreSTha munizarmAkA citta prasanna ho hameM apane uddhArako bar3I AzA hai| gyaa| unhoMne vedokta vidhike anusAra narmadAke jalameM munizarmAne kahA-tumalogoMne ajJAnavaza pApa prAtaHsrAna kiyaa| uparyukta pA~coM pApiyoMne bhI brAhmaNake kiyA, kintu isake liye tumhAre hadayameM anutApa hai tathA kahanese jyoM hI narmadAmeM DubakI lagAyI, tyoM hI unake tuma saba-ke-sava satya bola rahe ho; isa kAraNa tumhAre zarIrakA raMga badala gayA; ve tatkAla suvarNaka samAna Upara anugraha karanA merA kartavya hai| maiM apanI bhujA kAntimAn ho gye| phira munizarmAne saba logoMke sAmane Upara uThAkara kahatA hU~, merI satya bAteM suno / pUrvakAlameM unheM pApaprazamana nAmaka stotra sunaayaa| jaba muniyoMkA samudAya ekatrita huA thA, usa samaya bhUpAla ! aba tuma pApaprazamana nAmaka stotra suno| maiMne maharSi aGgirAke mukhase jo kucha sunA thA, vahIM isakA bhaktipUrvaka zravaNa karake bhI manuSya pAparAzise veda-zAstroM meM bhI dekhA; vaha sabake liye vizvAsa karane mukta ho jAtA hai| isake cintana mAtrase bahutere pApI zuddha yogya hai| merI ArAdhanAse saMtuSTa hue svayaM bhagavAn ho cuke haiN| isake sivA, aura bhI bahuta-se manuSya isa viSNune bhI pahale aisI hI bAta batAyI thii| vaha isa stotrakA sahArA lekara ajJAnajanita pApase mukta ho gaye prakAra hai| bhojanase bar3hakara dUsarA koI tRptikA sAdhana hai| jaba manuSyoMkA citta parAyI strI, parAye dhana tathA nahIM hai| pitAse bar3hakara koI guru nahIM hai| brAhmaNoMse jIva-hiMsA AdikI ora jAya to isa prAyazcittarUpA uttama dUsarA koI pAtra nahIM hai tathA bhagavAn viSNuse zreSTha stutikI zaraNa lenI caahiye| yaha stuti isa prakAra haidUsarA koI devatA nahIM hai| gaGgAko samAnatA karanevAlA viSNave viSNave nityaM viSNave viSNave nmH| koI tIrtha, godAnako tulanA karanevAlA koI dAna, namAmi viSNu cittasthamahaGkAragataM harim // gAyatrIke samAna japa, ekAdazIke tulya vrata, bhAryAke cittasthamIzamavyaktamanantamaparAjitam / sadRza mitra, dayAke samAna dharma tathA svatantratAke samAna viSNumIyamazeSANAmanAdinidhanaM harim // sukha nahIM hai| gArhasthyase bar3hakara Azrama aura satyase sampUrNa vizvameM vyApaka bhagavAn zrIviSNuko sarvadA bar3hakara sadAcAra nahIM hai| isI prakAra saMtoSake samAna namaskAra hai| viSNuko bArambAra praNAma hai| maiM apane sukha tathA vaizAkha mAsake samAna mahAn pApoMkA apaharaNa cittameM virAjamAna viSNuko namaskAra karatA hai| apane karanevAlA dUsarA koI mAsa nahIM hai| vaizAkha mAsa ahaGkArameM vyApta zrIhariko mastaka jhukAtA huuN| zrIviSNu bhagavAn madhusUdanako bahuta hI priya hai| gaGgA Adi cittameM virAjamAna Izvara (mana aura indriyoMke zAsaka), tIrthoMmeM to vaizAkha-nAnakA suyoga atyanta durlabha hai| avyakta, ananta, aparAjita, sabake dvArA stavana usa samaya gaGgA, yamunA tathA narmadAkI prApti kaThina hotI karaneyogya tathA Adi-antase rahita haiM; aise zrIhariko maiM hai| jo zuddha hRdayavAlA manuSya bhagavAnke bhajanameM tatpara nitya-nirantara praNAma karatA huuN| ho pUre vaizAkhabhara prAtaHkAla gaGgAsnAna karatA hai, vaha viSNuzcittagato yanme viSNurbuddhigatazca yat / saba pApoMse mukta hokara parama gatiko prApta hotA hai| yo'haGkAragato viSNuyoM viSNumayi saMsthitaH // isaliye puNyake sArabhUta isa vaizAkha mAsameM tuma karoti kartabhUto'sau sthAvarasya carasya c| sabhI pAtakI mere sAtha narmadA-taTapara calo aura usameM gote tatpApaM nAzamAyAti tasmin viSNau vicintite // Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********..................................................................***** jo viSNu mere cittameM virAjamAna haiM, jo viSNu merI buddhimeM sthita haiM, jo viSNu mere ahaGkArameM vyApta haiM tathA jo viSNu sadA mere svarUpameM sthita haiM, ve hI kartA hokara saba kucha karate haiN| una viSNubhagavAnkA cintana karanepara carAcara prANiyoMkA sArA pApa naSTa ho jAtA hai| dhyAto harati yaH pApaM svapre dRSTazca pApinAm / tamupendramahaM viSNuM namAmi praNatapriyam // jo dhyAna karane aura svaprameM dIkha jAnepara bhI pApiyoMke pApa hara lete haiM tathA caraNoM meM par3e hue zaraNAgata bhakta jinheM atyanta priya haiM, una vAmanarUpadhArI bhagavAn zrIviSNuko namaskAra karatA huuN| jagatyasminnirAlambe hAjamakSaramavyayam / hastAvalambanaM stotraM viSNuM vande sanAtanam // jo ajanmA, akSara aura avinAzI haiM tathA isa avalambazUnya saMsArameM hAthakA sahArA denevAle haiM, stotroMdvArA jinakI stuti kI jAtI hai, una sanAtana zrIviSNuko maiM praNAma karatA huuN| sarvezvarezvara vibho paramAtmannadhokSaja / hRSIkeza haSIkeza havIkeza namo'stu te // he sarvezvara ! he Izvara ! he vyApaka paramAtman ! he adhokSaja ! he indriyoMkA zAsana karanevAle antaryAmI hRSIkeza ! Apako bArambAra namaskAra hai| nRsiMhAnanta govinda bhUtabhAvana kezava / duruktaM duSkRtaM dhyAtaM zamayAzu janArdana // he nRsiMha ! he ananta ! he govinda ! he bhUtabhAvana ! he kezava ! he janArdana! mere durvacana, duSkarma aura ducintanako zIghra naSTa kIjiye / yanmayA cintitaM duSTaM svacittavazavartinA / AkarNaya mahAbAho tacchamaM naya kezava // mahAbAho ! merI prArthanA suniye - apane cittake vazameM hokara maiMne jo kucha burA cintana kiyA ho, usako zAnta kara diijiye| brahmaNyadeva govinda paramArthaparAyaNa / jagannAtha jagaddhAtaH pApaM zamaya me'cyuta // 'brAhmaNoMkA hita sAdhana karanevAle devatA govinda ! [ saMkSipta padmapurANa ************************ paramArthameM tatpara rahanevAle jagannAtha ! jagatko dhAraNa karanevAle acyuta ! mere pApoMkA nAza kIjiye / yathAparAhe sAyAhne madhyAhne ca tathA nizi / kAyena manasA vAcA kRtaM pApamajAnatA // jAnatA ca hRSIkeza puNDarIkAkSa mAdhava / nAmatrayoccAraNataH sarva yAtu mama kSayam // maiMne pUrvAhna, sAyAha, madhyAha tathA rAtrike samaya zarIra, mana aura vANIke dvArA, jAnakara yA anajAnameM jo kucha pApa kiyA ho, vaha saba 'hRSIkeza puNDarIkAkSa aura mAdhava' - ina tIna nAmoMke uccAraNase naSTa ho jaay| zArIraM me hRSIkeza puNDarIkAkSa mAnasam / pApaM prazamamAyAtu vAkRtaM mama mAdhava // - hRSIkeza ! Apake nAmoccAraNase merA zArIrika pApa naSTa ho jAya, puNDarIkAkSa ! Apake smaraNase merA mAnasa pApa zAnta ho jAya tathA mAdhava! Apake nAma kIrtanase mere vAcika pApakA nAza ho jaay| yad bhuJjAnaH pibaMstiSThan svapaJjAprad yadA sthitaH / akArya pApamarthArthaM kAyena manasA girA // mahadalpa ca yatpApaM duryoninarakAvaham / tatsarva vilayaM yAtu vAsudevasya kIrtanAt // maiMne khAte pIte, khar3e hote, sote jAgate tathA Thaharate samaya mana, vANI aura zarIrase, svArtha yA dhanake liye jo kutsita yoniyoM aura narakoMkI prApti karAnevAlA mahAn yA thor3A pApa kiyA hai, vaha saba bhagavAn vAsudevakA nAmoccAraNa karanese naSTa ho jaay| paraM brahma paraM dhAma pavitraM paramaM ca yat / asmin saGkIrtite viSNau yat pApaM tat praNazyatu / / jise parabrahma, parama dhAma aura parama pavitra kahate haiM, vaha tattva bhagavAn viSNu hI haiM; ina zrIviSNubhagavAnkA kIrtana karanese mere jo bhI pApa hoM, ve naSTa ho jaayeN| yatprApya na nivartante gandhasparzavivarjitam / sUrayastatpadaM viSNostatsarvaM me bhavatvalam // jo gandha aura sparzase rahita hai, jJAnI puruSa jise pAkara punaH isa saMsArameM nahIM lauTate, vaha zrIviSNukA hI parama pada hai| vaha saba mujhe pUrNarUpase prApta ho jaay| Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . vaizAkha mAsameM snAna, tarpaNa aura zrImAdhava-pUjanakI vidhi evaM mahimA . 589 pApaprazamanaM stotraM yaH ptthennuyaanrH| pAparAzikA prAyazcitta hai; isaliye zreSTha manuSyoMko pUrNa zArIrairmAnasairvAcA kRtaiH pApaiH pramucyate // prayatna karake isa stotrakA pATha karanA caahiye| muktaH pApaprahAdibhyo yAti viSNoH paraM padam / rAjan ! isa stotrake zravaNamAtrase pUrvajanma tathA tasmAtsarvaprayanena stotraM sarvAdhanAzanam // isa janmake kiye hue pApa bhI tatkAla naSTa ho jAte haiN| prAyazcittamaghaughAnAM paThitavyaM narottamaiH / - yaha stotra pAparUpI vRkSake liye kuThAra aura pApamaya yaha 'pApaprazamana' nAmaka stotra hai| jo manuSya ise IMdhanake liye dAvAnala hai| pAparAzirUpI andhakArapar3hatA aura sunatA hai, vaha zarIra, mana aura vANIdvArA samUhakA nAza karaneke liye yaha stotra sUryake samAna hai| kiye hue pApoMse mukta ho jAtA hai| itanA hI nahIM, vaha maiMne sampUrNa jagatpara anugraha karaneke liye ise tumhAre pApagraha Adike bhayase bhI mukta hokara viSNuke parama sAmane prakAzita kiyA hai| isake puNyamaya mAhAtmyakA padako prApta hotA hai| yaha stotra saba pApoMkA nAzaka tathA varNana karanemeM svayaM zrIhari bhI samartha nahIM hai| vaizAkha mAsameM snAna, tarpaNa aura zrImAdhava-pUjanakI vidhi evaM mahimA ambarISane pUchA-mune ! vaizAkha mAsake vratakA isa prakAra kahakara maunabhAvase usa tIrthaka kinAre kyA vidhAna hai? isameM kisa tapasyAkA anuSThAna karanA apane donoM paira dho le; phira bhagavAn nArAyaNakA smaraNa par3atA hai? kyA dAna hotA hai? kaise snAna kiyA jAtA karate hue vidhipUrvaka snAna kre| nAnakI vidhi isa prakAra hai aura kisa prakAra bhagavAn kezavako pUjA kI jAtI hai-vidvAn puruSako mUla-mantra par3hakara tIrthakI kalpanA hai? brahmarSe ! Apa zrIharike priya bhakta tathA sarvajJa hai; kara lenI caahiye| 'OM namo nArAyaNAya' yaha mantra hI ataH kRpA karake mujhe ye saba bAteM btaaiye| mUla-mantra kahA gayA hai| pahale hAthameM kuza lekara nAradajIne kahA-sAdhuzreSTha ! suno-vaizAkha vidhipUrvaka Acamana kare tathA mana aura indriyoMko saMyamameM mAsameM jaba sUrya meSarAzipara cale jAya to kisI bar3I rakhate hue bAhara-bhItarase pavitra rhe| phira cAra hAthakA nadImeM, nadIrUpa tIrthameM, nadameM, sarovarameM, jharanemeM, caukora maNDala banAkara usameM nimnAGkita mantroMdvArA bhagavatI devakuNDameM, svataH prApta hue kisI bhI jalAzayame, zrIgaGgAjIkA AvAhana kre| bAvar3ImeM athavA kue~ Adipara jAkara niyamapUrvaka viSNupAdaprasUtAsi vaiSNavI viSNudevatA / / bhagavAn zrIviSNukA smaraNa karate hue srAna karanA trAhi nastvenasastasmAdAjanmamaraNAntikAt / caahiye| srAnake pahale nimnAGkita zlokakA uccAraNa tisraHkoTyo'rdhakoTI va tIrthAnAM vAyurabravIt / / karanA cAhiye divi bhuSyantarikSe ca tAni te santi jAhravi / ___ yathA te mAdhavo mAso vallabho mdhusuudn| nandinIti ca te nAma deveSu nalinIti ca / / prAtaHsrAnena me tasmin phaladaH pApahA bhava / / dakSA pRthvI viyanA vizvakAyA shivaamRtaa| (89 / 11) vidyAdharI mahAdevI tathA lokaprasAdinI / / 'madhusUdana ! mAdhava (vaizAkha) mAsa Apako vizeSa kSemakarI jAhnavI ca zAntA shaantiprdaayinii| priya hai, isaliye isameM prAtaHsnAna karanese Apa zAstrokta (89 | 15-19) phalake denevAle hoM aura mere pApoMkA nAza kara deN|' 'gaGge ! tuma bhagavAn zrIviSNuke caraNoMse prakaTa huI * adhyAya 88 zloka 72 se 91 tk| Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa ho| zrIviSNu hI tumhAre devatA hai; isIliye tumheM vaiSNavI vastra-dhotI-cAdara dhAraNa kre| tadanantara trilokIko kahate haiN| devi ! tuma janmase lekara mRtyutaka samasta tRpta karaneke liye tarpaNa kre| sabase pahale zrIbrahmAkA pApoMse merI rakSA kro| svarga, pRthvI aura antarikSameM tarpaNa kare; phira zrIviSNu, zrIrudra aura prajApatikA / kula sAr3he tIna karor3a tIrtha hai-aisA vAyu devatAkA tatpazcAt 'devatA, yakSa, nAga, gandharva, apsarA, asuragaNa, kathana hai| mAtA jAhnavI ! ve sabhI tIrtha tumhAre aMdara krUra sarpa, garuDa, vRkSa, jIva-jantu, pakSI, vidyAdhara, megha, maujUda hai| devalokameM tumhArA nAma nandinI aura nalinI AkAzacArI jIva, nirAdhAra jIva, pApI jIva tathA hai| inake sivA dakSA, pRthvI, viyadgaGgA, vizvakAyA, dharmaparAyaNa jIvoMko tRpta karaneke liye maiM unheM jala zivA, amRtA, vidyAdharI, mahAdevI, lokaprasAdinI arpaNa karatA huuN|' yaha kahakara una sabako jalAJjali de| kSemakarI, jAhnavI, zAntA aura zAntipradAyinI Adi devatAoMkA tarpaNa karate samaya yajJopavItako bAyeM tumhAre anekoM nAma hai|' kaMdhepara DAle rhe| tatpazcAt use galemeM mAlAko bhA~ti sAnake samaya ina pavitra nAmoMkA kIrtana karanA kara le aura divya manuSyoM, RSi-putroM tathA RSiyoMkA cAhiye; isase tripathagAminI bhagavatI gaGgA upasthita ho bhaktipUrvaka tarpaNa kre| sanaka, sanandana, sanAtana aura jAtI haiN| sAta bAra uparyukta nAmoMkA japa karake saMpuTake sanatkumAra-ye divya manuSya haiN| kapila, Asuri, bodu AkArameM donoM hAthoMko jor3akara unameM jala le aura tathA paJcazikha- ye pradhAna RSiputra haiN| ye sabhI mere cAra, cha: yA sAta bAra mastakapara ddaale| isa prakAra srAna diye hue jalase tRpta hoM' aisA kahakara inheM jala de| isI karake pUrvavat mRttikAko bhI vidhivat abhimantrita kare prakAra marIci, atri, aGgirA, pulastya, pulaha, Rtu, aura use zarIrameM lagAkara nahA le| mRttikAko pracetA, vasiSTha, nArada tathA anyAnya devarSiyoM evaM abhimantrita karanekA mantra isa prakAra hai- brahmarSiyoMkA akSatasahita jalake dvArA tarpaNa kre| azvakrAnte rathakAne viSNukAte vsundhre| isa prakAra RSi-tarpaNa karaneke pazcAt yajJopavItako mRttike hara me pApaM yanmayA duSkRtaM kRtam // dAyeM kaMdhepara karake bAyeM ghuTaneko pRthvIpara Tekakara baitthe| udghRtAsi varAheNa kRSNena shtbaahunaa| phira agnipAtta, saumya, haviSmAn, uSmapa, kavyavAd namaste sarvalokAnAM prabhavAraNi suvrate // anala, barhiSad, pitA-pitAmaha Adi tathA mAtAmaha (89 / 22-23) Adi saba logoMkA vidhivat tarpaNa karake nimnAGkita vasundhare ! tumhAre Upara azva aura ratha calA karate mantrakA uccAraNa krehaiN| bhagavAn zrIviSNune bhI vAmana-avatAra dhAraNa karake ye'vAndhavA bAndhavA ye ye'nyajanpani bAndhavAH / tumheM eka pairase nApA thaa| mRttike ! maiMne jo bure karma te tRptimakhilA yAntu ye'pyasmattoyakAkSiNaH // kiye hoM, mere usa saba pApoMko tuma hara lo| devi! saikar3oM bhujAoMvAle bhagavAn zrIviSNune varAhakA rUpa 'jo loga mere bAndhava na ho, jo mere bAndhava hoM tathA dhAraNa karake tumheM jalase bAhara nikAlA thaa| tuma sampUrNa jo dUsare kisI janma meM mere bAndhava rahe ho, ve saba mere lokoMkI utpattike liye araNIke samAna ho- arthAt diye hue jalase tRpta ho| unake sivA aura bhI jo jaise araNI-kASThase Aga prakaTa hotI hai, usI prakAra koI prANI mujhase jalakI abhilASA rakhate hoM, ve bhI tumase sampUrNa loka utpanna hote haiN| suvrate! tumheM merA tRpti lAbha kreN|' namaskAra hai|' yoM kahakara unakI tRptike uddezyase jala girAnA isa prakAra srAna karaneke pazcAt vidhipUrvaka caahiye| tatpazcAt vidhipUrvaka Acamana karake apane Acamana karake jalase bAhara nikale aura do zuddha zveta Age kamalakI AkRti banAve aura sUryadevake nAmoMkA Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . vaizAkha mAsameM snAna, tarpaNa aura zrImAdhava-pUjanakI vidhi evaM mahimA . uccAraNa karate hue akSata, phUla, lAla candana aura AdikA dAna karanA cAhiye; isa kAryameM dhanakI kaMjUsI jalake dvArA unheM yatnapUrvaka arghya de| arghyadAnakA mantra ucita nahIM hai| jo samUce vaizAkhabhara pratidina sabere snAna isa prakAra hai karatA, jitendriyabhAvase rahatA, bhagavAna ke nAma japatA namaste vizvarUpAya namaste brhmruupinne|| aura haviSya bhojana karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho sahastrarazmaye nityaM namaste. srvtejse| jAtA hai| namaste rudravapuSe namaste , bhaktavatsala / / jo vaizAkha mAsame Alasya tyAga kara ekabhukta padmanAbha namaste'stu kunnddlaanggdbhuussit| (caubIsa ghaMTemeM eka bAra bhojana), naktavata (kevala namaste sarvalokAnAM saptAnAmupabodhana // rAtameM eka bAra bhojana) athavA ayAcitavrata (binA sakRtaM duSkRtaM caiva sarva pazyasi srvdaa| mA~ge mile hue annakA eka samaya bhojana) karatA hai, vaha satyadeva namaste'stu prasIda mama bhAskara / / apanI sampUrNa abhISTa vastuoMko prApta kara letA hai| divAkara namaste'stu prabhAkara namo'stu te| vaizAkha mAsameM pratidina do bAra gA~vase bAhara nadIke (89 // 37-41) jalameM snAna karanA, haviSya khAkara rahanA, brahmacaryakA 'bhagavAn sUrya ! Apa vizvarUpa aura brahmasvarUpa pAlana karanA, pRthvIpara sonA, niyamapUrvaka rahanA, vrata, haiN| ina donoM rUpoMmeM Apako namaskAra hai| Apa sahasro dAna, japa, homa aura bhagavAn madhusUdanakI pUjA kiraNoMse suzobhita aura sabake tejarUpa haiM, Apako sadA karanA-ye niyama hajAroM janmoMke bhayaMkara pApako bhI hara namaskAra hai / bhaktavatsala ! rudrarUpadhArI Apa paramezvarako lete haiN| jaise bhagavAn mAdhava dhyAna karanepara sAre pApa bArambAra namaskAra hai| kuNDala aura aGgada Adi naSTa kara dete haiM, usI prakAra niyamapUrvaka kiyA huA AbhUSaNoMse vibhUSita padmanAbha ! Apako namaskAra hai| mAdhava mAsakA srAna bhI samasta pApoMko dUra kara detA hai| bhagavan ! Apa soye hue sampUrNa lokoko jagAnevAle haiN| pratidina tIrtha-srAna, tiloMdvArA pitaroMkA tarpaNa, dharmaghaTa Apako merA praNAma hai| Apa sadA sabake pApa-puNyako AdikA dAna aura zrImadhusUdanakA pUjana-ye bhagavAnko dekhA karate haiN| satyadeva ! Apako namaskAra hai| saMtoSa pradAna karanevAle haiM; vaizAkha mAsameM inakA pAlana bhAskara ! mujhapara prasanna hoiye| divAkara ! Apako avazya karanA caahiye| vaizAkhameM tila, jala, suvarNa, namaskAra hai| prabhAkara ! Apako namaskAra hai|' anna, zakkara, vastra, gau, jUtA, chAtA, kamala yA zaGkha isa prakAra sUryadevako namaskAra karake sAta bAra tathA ghar3e-ina vastuoMkA brAhmaNoMko dAna kre| tInoM unakI pradakSiNA kre| phira dvija, gau aura suvarNakA sandhyAoMke samaya ekAgracitta ho vimalasvarUpA sAkSAt sparza karake apane gharameM jaay| vahA~ AzramavAsI bhagavatI lakSmIke sAtha paramezvara zrIviSNukA bhaktipUrvaka atithiyoMkA satkAra tathA bhagavAnakI pratimAkA pUjana pUjana karanA caahiye| sAmayika phUloM aura phaloMse kre| rAjan ! gharameM pahale bhaktipUrvaka jitendriyabhAvase bhaktipUrvaka zrIharikA pUjana karaneke pazcAt yathAzakti bhagavAn govindakI vidhivat pUjA karanI caahiye| brAhmaNoMko bhI pUjA karanI caahiye| pAkhaNDiyoMse vizeSataH vaizAkhake mahInemeM jo zrImadhusUdanakA pUjana vArtAlApa nahIM karanA caahiye| jo phUlodvArA vidhivat karatA hai, usake dvArA pUre eka varSataka zrImAdhavakI pUjA arcana karake zrImadhusUdanakI ArAdhanA karatA hai; vaha sampanna ho jAtI hai| vaizAkha mAsa Anepara jaba sUryadeva saba pApoMse mukta ho parama padako prApta hotA hai ! meSarAzipara sthita ho to zrIkezavakI prasannatAke liye zrInAradajI kahate haiM-rAjendra! suno, maiM unake vratoMkA saJcaya karanA caahiye| apane abhISTako saMkSepase mAdhavake pUjanakI vidhi batalA rahA huuN| siddhike liye anna, jala, zakkara, dhenu tathA tilakI dhenu mahArAja ! jinakA kahIM anta nahIM hai, jo ananta aura Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 . arcayAvahavIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa .. . . . . . . apAra haiM, una bhagavAn anantakI pUjA-vidhikA anta Adi mantrodvArA zrIhariko sAna kraaye| tatpazcAt nahIM hai| zrIviSNukA pUjana tIna prakArakA hotA hai- viSNubhakta puruSa vastra, yajJopavIta, AbhUSaNa, hAra, gandha vaidika, tAntrika tathA mishr| tInoMke hI batAye hue tathA anulepanake dvArA premapUrvaka bhagavAnkA yathAyogya vidhAnase zrIharikA pUjana karanA caahiye| vaidika aura zRGgAra kare / pujArIko ucita hai ki vaha zraddhApUrvaka pAdya, mitra pUjanakI vidhi brAhmaNa Adi tIna varNoka hI liye AcamanIya, gandha, puSpa, akSata tathA dhUpa Adi upahAra batAyI gayI hai, kintu tAntrika pUjana viSNubhakta zUdrake arpaNa kre| usake bAda gur3a, khIra, ghI, pUr3I mAlapUA, liye bhI vihita hai| sAdhaka puruSako ucita hai ki laDDU, dUdha aura dahI Adi nAnA prakArake naivedya nivedana zAstrokta vidhikA jJAna prApta karake ekAgracitta ho kre| parvake avasaroMpara aGgarAga lagAnA, darpaNa dikhAnA, brahmacarya-pAlana karate hue zrIviSNukA vidhivat pUjana dantadhAvana karAnA, abhiSeka karanA, atra Adike bane kre| bhagavAnkI pratimA ATha prakArakI mAnI gayI hue padArtha bhoga lagAnA, kIrtana karate hue nRtya karanA hai-zilAmayI, dhAtumayI, lohekI banI huI, lIpane aura gIta gAnA Adi sevAe~ bhI karanI cAhiye / sambhava yogya miTTIkI banI huI, citramayI, bAlUkI banAyI huI, ho to pratidina aisI hI vyavasthA rakhanI caahiye| manomayI tathA mnnimyii| ina pratimAoMkI pratiSThA pUjanake pazcAt isa prakAra dhyAna kare-bhagavAn (sthApanA) do prakArakI hotI hai-eka cala pratiSThA zrIviSNukA zrIvigraha zyAmavarNa evaM tapAye hue jAmbUnada aura dUsarI acala pratiSThA / nAmaka suvarNake samAna tejasvI hai; bhagavAnke zava rAjan ! bhakta puruSako cAhiye ki vaha jo kucha bhI cakra, gadA aura padyase suzobhita cAra bhujAe~ haiM; unakI sAmagrI prApta ho, usIse bhaktibhAvake sAtha pUjana kre| AkRti zAnta hai, unakA vastra kamalake kesarake samAna pratimA-pUjanameM snAna aura alaMkAra hI abhISTa haiM arthAt pIle raMgakA hai; ve mastakapara kirITa, donoM hAthoMmeM kar3e, bhagavadvigrahako nAna karAkara puSpa Adise zRGgAra kara galemeM yajJopavIta tathA a~guliyoMmeM aMgUThI dhAraNa kiye denA hI pradhAna sevA hai| zrIkRSNameM bhakti rakhanevAlA hue haiN| unake vakSaHsthalameM zrIvatsakA cihna hai, manuSya yadi kevala jala bhI bhagavAnko arpaNa kare to kaustubhamaNi unakI zobhA bar3hAtA hai tathA ve vanamAlA vaha unakI dRSTi meM zreSTha hai; phira gandha, dhUpa, puSpa, dIpa dhAraNa kiye hue haiN| aura atra AdikA naivedya arpaNa karanepara to kahanA hI isa prakAra dhyAna karate hue pUjana samApta karake ghImeM kyA hai| pavitratApUrvaka pUjanakI sArI sAmagrI ekatrita DuboyI huI samidhAoM tathA haviSyadvArA agnimeM havana karake pUrvAgra kuzoMkA Asana bichAkara usapara baiThe; kre| 'AjyabhAga' tathA 'AdhAra' nAmaka AhutiyA~ pUjana karanevAlekA mukha uttara dizAkI ora yA pratimAke deneke pazcAt ghRtapUrNa haviSyakA homa kare / tadanantara punaH sAmane ho| phira pAdya, arthya, snAna tathA arhaNa Adi bhagavAnkA pUjana karake unheM praNAma kare aura pArSadoko upacAroMko vyavasthA kre| usake bAda karNikA aura naivedya arpaNa kre| usake bAda mukha-zuddhike liye kesarase suzobhita aSTadala kamala banAve aura usake sugandhita dravyoMse yukta tAmbUla nivedana karanA caahiye| Upara zrIharike liye Asana rkhe| tadanantara candana, phira oTe-bar3e paurANika tathA arvAcIna stotroMdvArA uzIra (khasa) kapUra, kesara tathA aragajAse suvAsita bhagavAnakI stuti karake 'bhagavan ! prasIda' (bhagavan ! jalake dvArA mantrapAThapUrvaka zrIhariko snAna kraaye| vaibhava prasanna hoiye) yoM kahakara pratidina daNDavat praNAma kre| ho to pratidina isa tarahakI vyavasthA karanI caahiye| apanA mastaka bhagavAnke caraNoMmeM rakhakara donoM 'svarNadharma' nAmaka anuvAka, mahApuruSa-vidyA, bhujAoMko phailAkara paraspara milA de aura isa prakAra 'sahasrazIrSA' Adi puruSasUkta tathA sAmavedokta nIrAjanA kahe-'paramezvara ! maiM mRtyurUpI graha tathA samudrase Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * yama-brAhmaNa-saMvAda-naraka tathA svargameM le jAnevAle karmokA varNana * bhayabhIta hokara ApakI zaraNameM AyA hU~ Apa merI karanese kisIko bhaktiyogakI prApti nahIM hotI; bhaktirakSA kiijiye| yogako to vahI prApta karatA hai, jo pUrvokta rItise - tadanantara bhagavAnko arpaNa kI huI prasAda-mAlA pratidina zrIharikI pUjA karatA hai| Adiko AdarapUrvaka sirapara car3hAye tathA yadi mUrti rAjan ! vahI zarIra zubha-kalyANakA sAdhaka hai, visarjana karane yogya ho to usakA visarjana bhI kre| jo bhagavAn zrIkRSNako sASTAGga praNAma karaneke kAraNa IzvarIya jyotiko Atma-jyotimeM sthApita kara le / pratimA dhUli-dhUsarita ho rahA hai; netra bhI ve hI atyanta sundara AdimeM jahA~ bhagavAnkA caraNa ho, vahIM zraddhApUrvaka pUjana aura tapaHzaktise sampanna haiM, jinake dvArA zrIharikA darzana karanA cAhiye tathA manameM yaha vizvAsa rakhanA cAhiye ki hotA hai; vahI buddhi nirmala aura candramA tathA zasake 'jo sampUrNa bhUtoMmeM tathA mere AtmAmeM bhI rama rahe haiM, ve hI samAna ujvala hai, jo sadA zrIlakSmIpatike cintanameM sarvAtmA paramezvara isa mUrtimeM virAjamAna haiN|' saMlagna rahatI hai tathA vahI jilA madhurabhASiNI hai, jo isa prakAra vaidika tathA tAntrika kriyAyogake bArambAra bhagavAn nArAyaNakA stavana kiyA karatI hai|* mArgase jo bhagavAnkI pUjA karatA hai, vaha saba orase strI aura zUdroMko bhI mUlamantrake dvArA zrIharikA abhISTa siddhiko prApta hotA hai| zrIviSNu-pratimAkI pUjana karanA cAhiye tathA anyAnya vaiSNavajanoMko bhI sthApanA karake usake liye sudRr3ha mandira banavAnA cAhiye gurukI batAyI huI paddhatise zraddhApUrvaka bhagavAnakI pUjA tathA pUjAkarmakI suvyavasthAke liye sundara phulavAr3I bhI karanI ucita hai| rAjan ! yaha saba prasaGga maiMne tumhe batA lagavAnI caahiye| bar3e-bar3e parvopara tathA pratidina diyaa| zrImAdhavakA pUjana parama pAvana hai| vizeSataH pUjAkAryakA bhalIbhA~ti nirvAha hotA rahe, isake liye vaizAkha mAsameM tuma isa prakAra pUjana avazya krnaa| bhagavAnke nAmase kheta, bAjAra, kasabA aura gA~va Adi sUtajI kahate haiM-maharSigaNa ! isa prakAra palIbhI lagA dene caahiye| yoM karanese manuSya bhagavAnke sahita mantravettA mahArAja ambarISako upadeza de, unase sAyujyako prApta hotA hai| bhagavadvigrahakI sthApanA karanese pUjita ho, vidA lekara devarSi nAradajI vaizAkha mAsameM sArvabhauma (samrAT) ke padako, mandira banavAnese tInoM gaGgA-srAna karaneke liye cale gye| lokameM jinakA lokoMke rAjyako, pUjA AdikI vyavasthA karanese pAvana suyaza phailA huA thA, una rAjA ambarISane bhI brahmalokako tathA ina tInoM kAryoka anuSThAnase manuSya munikI batAyI huI vaizAkha mAsakI vidhikA puNyabhagavatsAyujyako prApta kara letA hai| kevala azvamedha yajJa buddhise patnIsahita pAlana kiyaa| yama-brAhmaNa-saMvAda-naraka tathA svargameM le jAnevAle kokA varNana RSiyoMne kahA-sUtajI ! isa viSayako punaH mahAtmA dharmarAjake saMvAdakA varNana hai| vistArake sAtha kahiye / Apake uttama vacanAmRtokA pAna . brAhmaNane pUchA-dharmarAja ! dharma aura adharmake karate-karate hameM tRpti nahIM hotI hai| nirNayameM Apa sabake liye pramANasvarUpa hai; ataH sUtajI bole-maharSiyo ! isa viSayame eka batAiye, manuSya kisa karmase narakameM par3ate hai? tathA prAcIna itihAsa kahA karate haiM, jisameM eka brAhmaNa aura kisa karmake anuSThAnase ve svargameM jAte haiM? kRpA karake * yatkRSNapraNipAtadhUlidhabalaM tadartha tadanchubhaM ne cettapasorjiti surucire yAbhyAM hridshyte| sA buddhirvimalenduzaGkhadhavalA yA mAdhavavyApinI sA jilA mRdubhASiNI nRpa muhuryA stauti naaraaynnm|| (90 / 47) Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 15213 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam ********** ina saba bAtoMkA varNana kIjiye / yamarAja bole- brahman ! jo manuSya mana, vANI tathA kriyAdvArA dharmase vimukha aura zrIviSNubhaktise rahita haiM; jo brahmA, ziva tathA viSNuko bhedabuddhise dekhate haiM; jinake hRdayameM viSNu-vidyAse virakti hai; jo dUsaroMke kheta, jIvikA, ghara, prIti tathA AzAkA uccheda karate haiM, ve narakoMmeM jAte haiN| jo mUrkha jIvikAkA kaSTa bhoganevAle brAhmaNoMko bhojanakI icchAse daravAjepara Ate dekha unakI parIkSA karane lagatA hai--unheM turaMta bhojana nahIM detA, use narakakA atithi samajhanA caahiye| jo mUr3ha anAtha, vaiSNava, dIna, rogAtura tathA vRddha manuSyapara dayA nahIM karatA tathA jo pahale koI niyama lekara pIche ajitendriyatA ke kAraNa use chor3a detA hai, vaha nizcaya hI narakakA pAtra hai| jo saba pApoMko haranevAle, divyasvarUpa, vyApaka, vijayI, sanAtana, ajanmA, caturbhuja, acyuta, viSNurUpa, divya puruSa zrInArAyaNadevakA pUjana, dhyAna aura smaraNa karate haiM, ve zrIharike parama dhAmako prApta hote haiM- - yaha sanAtana zruti hai| bhagavAn dAmodarake guNoMkA kIrtana hI maGgalamaya hai, vahI dhanakA upArjana hai tathA vahI isa jIvanakA phala hai| amitatejasvI devAdhideva zrIviSNuke kIrtanale saba pApa usI prakAra naSTa ho jAte haiM, jaise dina nikalanepara andhakAra jo pratidina zraddhApUrvaka bhagavAn zrIviSNukI yazogAthAkA gAna karate aura sadA svAdhyAyameM lage rahate haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| vipravara! ********* [ saMkSipta padmapurANa 1 * ye'rcayanti hariM devaM viSNuM jiSNuM sanAtanam / nArAyaNamajaM devaM viSNurUpaM caturbhujam // dhyAyanti puruSaM divyamacyutaM ye smaranti ca labhante te haristhAnaM zrutireSA sanAtanI // idameva hi mAGgalyamidameva dhanArjanam / jIvitasya phalaM caitad yaddAmodarakIrtanam // kIrtanAddevadevasya viSNoramitatejasaH / duritAni vilIyante tamAMsIva dinodaye // gAthA gAyanti ye nityaM vaiSNavIM zraddhayAnvitAH / svAdhyAyaniratA nityaM te narAH svargagAminaH // vAsudevajapAsaktAnapi pApakRto janAn / nopasarpanti tAn vipra yamadUtAH sudAruNAH // nAnyatpazyAmi jantUnAM vihAya harikIrtanam / sarvapApaprazamanaM prAyazcitaM dvijottama / ---------desc bhagavAn vAsudevake nAma-japameM lage hue manuSya pahaleke pApI rahe hoM, to bhI bhayAnaka yamadUta unake pAsa nahIM phaTakane paate| dvijazreSTha ! harikIrtanako chor3akara dUsarA koI aisA sAdhana maiM nahIM dekhatA, jo jIvoMka sampUrNa pApoM kA nAza karanevAlA prAyazcitta ho|' jo mA~ganepara prasanna hote haiM, dekara priya vacana bolate haiM tathA jinhoMne dAnake phalakA parityAga kara diyA hai, ve manuSya svargameM jAteM haiN| jo dinameM sonA chor3a dete haiM, saba kucha sahana karate haiM, parvake avasarapara logoMko Azraya dete haiM, apanese dveSa rakhanevAloMke prati bhI kabhI dveSavaza ahitakAraka vacana mu~hase nahIM nikAlate apitu sabake guNoMkA hI bakhAna karate haiM, ve manuSya svargameM jAte haiN| jo parAyI striyoMkI orase udAsIna hote haiM aura sattvaguNameM sthita hokara mana, vANI athavA kriyAdvArA kabhI unameM ramaNa nahIM karate, ve manuSya svargagAmI hote haiN| jisa kisI kulameM utpanna hokara bhI jo dayAlu. yazasvI upakArI aura sadAcArI hote haiM, ve manuSya svargameM jAte haiN| jo vratako krodhase, lakSmIko DAise, vidyAko mAna aura apamAnase, AtmAko pramAdase, buddhiko lobhase, manako kAmase tathA dharmako kusaGgase bacAye rakhate haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| vipra ! jo zurU aura kRSNapakSameM bhI ekAdazIko vidhipUrvaka upavAsa karate haiM, ve mAnava svargameM jAte haiN| samasta bAlakoMkA pAlana karaneke liye jaise mAtA banAyI gayI hai tathA rogiyoMkI rakSAke liye jaise auSadhakI racanA huI hai, usI laga 92 / 10 - 16 ). yasmin kasmin kule jAtA dayAvanto yazasvinaH / sAnukrozaH sadAcArAste narAH svargagAminaH // vataM rakSanti ye kopAcchriyaM rakSanti mtsraat| vidyAM mAnApamAnAbhyAM hyAtmAnaM tu pramAdataH // mati rakSanti ye lobhAnmano rakSanti kAmataH / dharma rakSanti duHsaGgAte narAH svargagAminaH // ( 92 / 21 - 23 ) Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] . yama-brAhmaNa-saMvAda-naraka tathA svargameM le jAnevAle karmokA varNana . prakAra sampUrNa lokoMkI rakSAke nimitta ekAdazI tithikA vidhAtAne tarAjUpara rakhakara tolA thA, usa samaya inameMse nirmANa huA hai| ekAdazIke vratake samAna pApase rakSA pahalekA hI palar3A bhArI rahA / brahman ! jo ekAdazIkA karanevAlA dUsarA koI sAdhana nahIM hai| ataH ekAdazIko sevana karate haiM tathA jo 'acyuta-acyuta' kahakara vidhipUrvaka upavAsa karanese manuSya svargalokameM jAte haiN| bhagavannAmakA kIrtana karate hai, unapara merA zAsana nahIM akhila vizvake nAyaka bhagavAn zrInArAyaNameM cltaa| maiM to svayaM hI unase bahuta DaratA huuN| jinakI bhakti hai, ve satyase hIna aura rajoguNase yukta jo manuSya pratyeka mAsameM eka dina-amAvAsyAko honepara bhI ananta puNyazAlI haiM tathA antameM ve zrAddhake niyamakA pAlana karate haiM aura aisA karaneke vaikuNThadhAmameM padhArate haiN|* jo vetasI, yamunA, sItA kAraNa jinake pitara sadA tRpta rahate haiM, ve dhanya haiN| ve (gaGgA) tathA puNyasalilA godAvarIkA sevana aura svargagAmI hote haiN| bhojana taiyAra honepara jo AdarapUrvaka sadAcArakA pAlana karate haiM; jinakI sAna aura dAnameM use dUsaroMko parosate haiM aura bhojana dete samaya jinake sadA pravRtti hai, ve manuSya kabhI narakake mArgakA darzana cehareke raMgameM parivartana nahIM hotA, ve ziSTa puruSa nahIM krte| jo kalyANadAyinI narmadA nadImeM gote svargalokameM jAte haiN| jo martyalokake bhItara bhagavAn lagAte tathA usake darzanase prasanna hote haiM, ve pAparahita zrInara-nArAyaNake AvAsasthAna badarikAzramameM aura nandA ho mahAdevajIke lokameM jAte aura cirakAlataka vahA~ (sarasvatI) ke taTapara tIna rAta nivAsa karate haiM, ve Ananda bhogate haiN| jo manuSya carmaNvatI (cambala) dhanyavAdake pAtra aura bhagavAn zrIviSNuke priya haiN| nadImeM snAna karake zaucasaMtoSAdi niyamoMkA pAlana karate brahman ! jo bhagavAn puruSotamake samIpa (jagatrAthahue usake taTapara-vizeSataH vyAsAzramameM tIna rAta purIme) cha: mAsataka nivAsa kara cuke haiM, ve acyutanivAsa karate haiM, ve svargalokake adhikArI mAne gaye haiN| svarUpa haiM aura darzanamAtrase samasta pApoMko hara jo gaGgAjIke jalameM athavA prayAga, kedArakhaNDa, puSkara, lenevAle haiN| vyAsAzrama yA prabhAsakSetrameM mRtyuko prApta hote haiM, ve jo aneka janmoMmeM upArjita puNyake prabhAvase viSNuloka meM jAte haiN| jinako dvArakA yA kurukSetrameM mRtyu kAzIpurImeM jAkara maNikarNikAke jalameM gote lagAte huI hai athavA jo yogAbhyAsase mRtyuko prApta hue haiM aura zrIvizvanAthajIke caraNoMmeM mastaka jhukAte haiM, ve bhI athavA mRtyukAlameM jinake mukhase 'hari' ina do akSaroMkA isa lokameM Anepara mere vandanIya hote haiN| jo zrIharikI uccAraNa huA hai, ve sabhI bhagavAn zrIharike priya hai| pUjA karake pRthvIpara kuza aura tila bichAkara cAroM ora vipra ! jo dvArakApurImeM tIna rAta bhI Thahara jAtA hai, tila bikherate aura lohA tathA dUdha denevAlI gau dAna vaha apanI gyAraha indriyoMdvArA kiye hue sAre pApoMko naSTa karake vidhipUrvaka mRtyuko prApta hote haiM, ve manuSya svargameM karake svargameM jAtA hai-aisI vahA~ko maryAdA hai| jAte haiN| jo putroMko utpanna karake unheM pitA-pitAmahoMke vaiSNavavrata (ekAdazI) ke pAlanase honevAlA dharma tathA padapara biThAkara mamatA aura ahaMkArase rahita hokara marate yajJAdike anuSThAnase utpanna honevAlA dharma-ina donoMko hai, ve bhI svargalokake adhikArI hote haiN| jo corI * ye bhaktimanto madhusUdanasya nArAyaNasyAkhilanAyakasya / satyena hInA rajasyApi yuktA gacchanti te nAkamanantapuNyAH / / (92 / 27) * vetasoM yamunAM sItA puNyAM godAvarInadIm / sevante ye zubhAcArAH sAnadAnaparAyaNAH // ....... |n te pazyanti panthAnaM narakasya kadAcana / / (9228-29) saMpa pu0 20 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padApurANa . . . . ikaitIse dUra rahakara sadA apane hI dhanase saMtuSTa rahate haiM bhaktipUrvaka zrAddha karatA hai, vaha nizcaya hI devalokakA athavA apane bhAgyapara hI nirbhara rahakara jIvikA calAte bhAgI hotA hai| daridrakA dAna, sAmarthyazAlIkI kSamA, haiM, ve manuSya svargagAmI hote haiN| jo svAgata karate hue naujavAnoMko tapasyA, jJAniyoMkA mauna, sukha bhoganeke zuddha paur3Arahita madhura tathA pAparahita vANIkA prayoga yogya puruSoMko sukhecchA-nivRtti tathA sampUrNa prANiyopara karate haiM, ve loga svargameM jAte haiN| jo dAna-dharmameM pravRtta dayA-ye sadguNa svargameM le jAte haiN|* tathA dharmamArgake anuyAyI puruSoMkA utsAha bar3hAte haiM, ve dhyAnayukta tapa bhavasAgarase tAranevAlA hai aura cirakAlataka svargameM Ananda bhogate haiN| jo hemanta Rtu pApako patanakA kAraNa batAyA gayA hai; yaha bilakula satya (zItakAla) meM sUkhI lakar3I, gami zItala jala tathA hai, isameM saMdehakI guMjAiza nahIM hai| brahman ! svargako varSAmeM Azraya pradAna karatA hai, vaha svargalogameM sammAnita rAhapara le jAnevAle samasta sAdhanoMkA maiMne yahA~ saMkSepase hotA hai| jo nitya-naimittika Adi samasta puNyakAloMmeM varNana kiyA hai; aba tuma aura kyA sunanA cAhate ho? tulasIdala aura azvatthakI mahimA tathA vaizAkha-mAhAtmyake sambandhameM tIna pretoMke uddhArakI kathA brAhmaNane pUchA-dharmarAja! vaizAkha mAsameM zuddha hotA hai| jaise hare bahutere rogoMko tatkAla hara letI prAtaHkAla snAna karake ekAgracitta huA puruSa bhagavAn hai, usI prakAra tulasI daridratA aura duHkhabhoga Adise mAdhavakA pUjana kisa prakAra kare ? Apa isakI vidhikA sambandha rakhanevAle adhika-se-adhika pApoMko bhI zIghra varNana kreN| hI dUra kara detI hai| tulasI kAle raMgake pattoMvAlI ho dharmarAjane kahA-brahman ! pattoMkI jitanI yA hare raMgakI, usake dvArA zrImadhusUdanakI pUjana karanese jAtiyA~ haiM, una sabameM tulasI bhagavAn zrIviSNuko pratyeka manuSya-vizeSataH bhagavAnkA bhakta narase adhika priya hai| puSkara Adi jitane tIrtha hai, gaGgA Adi nArAyaNa ho jAtA hai| jo pUre vaizAkhabhara tInoM jitanI nadiyA~ haiM tathA vAsudeva Adi jo-jo devatA hai, sandhyAoMke samaya tulasIdalase madhuhantA zrIharikA ve sabhI tulasIdalameM nivAsa karate haiN| ataH tulasI pUjana karatA hai, usakA punaH isa saMsArameM janma nahIM sarvadA 3. saba samaya bhagavAn zrIviSNuko priya hai| hotaa| phUla aura pattoMke na milanepara anna Adike kamala aura mAlatIkA phUla chor3akara tulasIkA pattA dvArA-dhAna, gehU~, cAvala athavA jauke dvArA bhI sadA grahaNa kare aura usake dvArA bhaktipUrvaka mAdhavakI pUjA zrIharikA pUjana kre| tatpazcAt sarvadevamaya bhagavAn kre| usake puNyaphalakA pUrA-pUrA varNana karanemeM zeSa bhI viSNuko pradakSiNA kre| isake bAda devatAoM, manuSyoM, samartha nahIM hai| jo binA snAna kiye hI devakArya yA pitaroM tathA carAcara jagatkA tarpaNa karanA caahiye| pitRkAryake liye tulasIkA patA tor3atA hai, usakA sArA pIpalako jala denese, daridratA, kAlakarNI (eka karma niSphala ho jAtA hai tathA vaha paJcagavya pAna karanese tarahakA roga), duHsvapra, duzcintA tathA sampUrNa duHkha naSTa _* dAnaM daridrasya vibhoH kSamitvaM yUnAM tapo jJAnayatAM ca maunam / injhanivRtizca sukhocitAnAM dayA ca bhUteSu divaM nayanti / / + tapo dhyAnasamAyukta tAraNAya bhavAmbudhaH / pApa tu patanAyoktaM satyameva na saMzayaH // (92 / 60) dAridryaduHkhabhogAdipApAni subahUnyapi // tulasI harate kSipraM rogAnitra harItako / (94 / 8-9) Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * tulasIdala-azvasthakI mahimA, vaizAkha-mAhAtmyake sambandha meM tIna pretokA uddhAra . 597 .. . .. . . . . . . . . . . . . .. . ho jAte haiN| jo buddhimAn pIpalake per3akI pUjA karatA hai, nArako avasthA tumheM kaise prApta huI ? maiM bhayase Atura usane apane pitaroMko tRpta kara diyA, bhagavAn viSNukI aura duHkhI hU~, dayAkA pAtra haiM; merI rakSA kro| maiM ArAdhanA kara lI tathA sampUrNa grahoMkA bhI pUjana kara bhagavAn viSNukA dAsa hU~, merI rakSA karanese bhagavAn liyaa| aSTAGgayogakA sAdhana, snAna karake popalake tumalogoMkA bhI kalyANa kreNge| bhagavAn viSNu vRkSakA siMcana tathA zrIgovindakA pUjana karanese manuSya brAhmaNoM ke hitaiSI haiM, mujhapara dayA karanese ve tumhAre Upara kabhI durgatiko nahIM prApta hotA / jo saba kucha karanemeM saMtuSTa hoNge| zrIviSNukA alasauke puSpake samAna zyAma asamartha ho, vaha strI yA puruSa yadi pUrvokta niyamoMse yukta varNa hai, ve pItAmbaradhArI haiM, unakA nAma zravaNa karanehokara vaizAkhakI trayodazI, caturdazI aura pUrNimA- mAtrase saba pApoMkA kSaya ho jAtA hai| bhagavAn Adi tInoM dina bhaktise vidhipUrvaka prAtaHsrAna kare to saba aura attase rahita, zaGkha, cakra evaM gadA dhAraNa pAtakoMse mukta hokara akSaya svargakA upabhoga karatA hai| karanevAle, avinAzI, kamalake samAna netroMvAle tathA jo vaizAkha mAsameM prasannatAke sAtha bhaktipUrvaka pretoMko mokSa pradAna karanevAle haiN| brAhmaNoMko bhojana karAtA hai tathA tIna rAtataka prAtaHkAla yamarAja kahate haiM-brahman ! bhagavAn viSNukA eka bAra bhI snAna karake saMyama aura zaucakA pAlana nAma sunanemAtrase ve pizAca saMtuSTa ho gye| unakA bhAva karate hue zveta yA kAle tiloMko madhumeM milAkara bAraha pavitra ho gyaa| ve dayA aura udAratAke vazIbhUta ho brAhmaNoMko dAna detA hai aura unhIMka dvArA svastivAcana gye| brAhmaNake kahe hue vacanase unheM bar3I prasannatA huI karAtA hai tathA 'mujhapara dharmarAja prasanna hoM' isa uddezyase thii| usake pUchanepara ve preta isa prakAra bole| .. devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karatA hai, usake pretoMne kahA-vipra ! tumhAre darzanamAtrase tathA jIvanabharake kiye hue pApa tatkAla naSTa ho jAte haiN| jo bhagavAn zrIharikA nAma sunanese hama isa samaya dUsare hI vaizAkhakI pUrNimAko maNika (maTakA), jalake ghar3e, bhAvako prApta ho gaye-hamArA bhAva badala gayA, hama pakavAna tathA suvarNamaya dakSiNA dAna karatA hai, use dayAlu ho gye| vaiSNava puruSakA samAgama nizcaya hI azvamedhayajJakA phala milatA hai| pApoMko dUra bhagAtA, kalyANase saMyoga karAtA tathA zIghra isa viSayameM eka prAcIna itihAsa kahA jAtA hai, hI yazakA vistAra karatA hai|* aba hamalogokA jisameM eka brAhmaNakA mahAn vanake bhItara pretoke sAtha paricaya suno| yaha pahalA 'kRtana' nAmakA preta hai, isa saMvAda huA thaa| madhyadezameM eka dhanazarmA nAmaka brAhmaNa dUsarekA nAma 'vidaivata' hai tathA tIsarA maiM hU~, merA nAma rahatA thA; usameM pApakA lezamAtra bhI nahIM thaa| eka dina 'avaizAkha' hai, maiM tInoMmeM adhika pApI huuN| isa prathama vaha kuza Adike liye vanameM gyaa| vahA~ usane eka pApIne sadA hI kRtaghnatA kI hai; ataH isake karmake adbhuta bAta dekhii| use tIna mahApreta dikhAyI diye, jo anusAra hI isakA 'kRtaghna' nAma par3A hai| brahman ! yaha bar3e hI duSTa aura bhayaMkara the| ghanazarmA unheM dekhakara Dara pUrvajanmameM 'sudAsa' nAmaka drohI manuSya thA, sadA gayA / una pretoMke keza Uparako uThe hue the| lAla-lAla kRtaghnatA kiyA karatA thA, usI pApase yaha isa A~kheM, kAle-kAle dA~ta aura sUkhA huA unakA peTa thaa| avasthAko pahu~cA hai| atyanta pApI, dhUrta tathA guru aura dhanazarmAne pUchA-tumaloga kauna ho? yaha svAmIkA ahita karanevAle manuSyake liye bhI pApoMse * darzananaiva te vipra nAmazravaNato hareH / bhAvamanyamAnuprAptA vayaM jAtA dyaalyH|| __ apAkaroti duritaM zreyaH saMyojayatyapi / yazo vistArapatyAzu nUnaM vaiSNavasaGgamaH / / (94 / 54-55) Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 ************ - arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ******** ****** isa dUsare pApIne devatAoMkA pUjana kiye binA hI sadA anna bhojana kiyA hai, isane guru aura brAhmaNoMko kabhI dAna nahIM diyA hai; isIliye isakA nAma 'vidaivata' huA hai| yaha pUrvajanmameM 'harivIra' nAmase vikhyAta rAjA thaa| dasa hajAra gA~voMpara isakA adhikAra thaa| yaha roSa, ahaMkAra tathA nAstikatAke kAraNa gurujanoMkI AjJAkA ullaGghana karanemeM tatpara rahatA thaa| pratidina paJca mahAyajJoMkA anuSThAna kiye binA hI khAtA aura brAhmaNokI nindA kiyA karatA thaa| usI pApakarmake kAraNa yaha bar3e-bar3e narakoMkA kaSTa bhogakara isa samaya 'vidaivata' nAmaka preta huA hai| 'avaizAkha' nAmaka tIsarA preta maiM huuN| maiM pUrvajanmameM brAhmaNa thA / madhyadezameM merA janma huA thaa| merA nAma bhI gautama thA aura gotra bhI maiM 'vAsapura gA~vameM nivAsa karatA thaa| maiMne vaizAkha mAsameM bhagavAn mAdhavako prasannatAke uddezyase kabhI snAna nahIM kiyaa| dAna aura havana bhI nahIM kiyaa| vizeSataH vaizAkha mAsase sambandha rakhanevAlA koI karma nahIM kiyaa| vaizAkhameM bhagavAn madhusUdanakA pUjana nahIM kiyA tathA vidvAn puruSoMko dAna Adise saMtuSTa nahIM kiyaa| vaizAkha mAsakI eka bhI pUrNimAko, jo pUrNa phala pradAna karanevAlI hai, maiMne snAna dAna, zubhakarma, pUjA tathA puNyake dvArA usake vratakA pAlana nahIM kiyaa| isase merA sArA vaidika karma niSphala ho gyaa| maiM 'avaizAkha' nAmaka preta hokara saba ora vicaratA hU~ / [ saMkSipta padmapurANa chUTanekA upAya hai; parantu kRtaprake liye koI prAyazcitta gaGgA Adi sampUrNa tIrtho meM snAna karatA hai tathA jo kevala nahIM hai| * sAdhu puruSoMkA saGga karatA hai, unameM sAdhu-saGga karanevAlA puruSa hI zreSTha hai| ataH tuma merA uddhAra karo athavA merA eka putra hai, jo dhanazarmA nAmase vikhyAta hai: svAmin! tuma usIke pAsa jAkara ye saba bAteM smjhaao| hamAre liye itanA parizrama kro| jo dUsaroMkA kArya upasthita honepara usake liye udyoga karatA hai, use usakA pUrA phala milatA hai; vaha yajJa, dAna aura zubhakarmoMse bhI adhika phalakA bhAgI hotA hai| yamarAja kahate haiM-- brahman ! usa pretakA vacana sunakara dhanazarmAko bar3A duHkha huaa| usane yaha jAna liyA ki ye mere pitA haiM, jo narakameM par3e hue haiN| taba vaha sarvathA apanI nindA karate hue bolA / dhanazarmAne kahA - svAmin! maiM hI gautamakA - ApakA putra dhanazarmA huuN| maiM Apake kisI kAma na AyA, merA janma nirarthaka hai| jo putra Alasya chor3akara apane pitAkA uddhAra nahIM karatA, vaha apaneko pavitra nahIM kara paataa| jo isa loka aura paralokameM bhI sukhakA saMtAna - vistAra kara sake, vahI saMtAna yA tanaya mAnA gayA hai| isa lokameM dharmakI dRSTise puruSake do hI guru haiM--pitA aura maataa| inameM bhI pitA hI zreSTha hai; kyoMki sarvatra bIjakI hI pradhAnatA dekhI jAtI hai| pitAjI ! kyA karU~ ? kahA~ jAU~? kaise Apako gati hogI ? maiM dharmakA tattva nahIM jAnatA, kevala ApakI AjJAkA pAlana kruuNgaa| hama tInoMke pretayonimeM par3anekA jo kAraNa hai, vaha saba maiMne tumheM batA diyaa| aba tuma hamalogoMkA pApase uddhAra karo; kyoMki tuma vipra ho| brahman ! puNyAtmA sAdhu puruSa torthoMse bhI bar3hakara haiN| ve zaraNameM Aye hue mahAn pApiyoMko bhI narakase tAra dete haiN| jo manuSya sadA ------.. preta bolA- beTA! ghara jAo aura yamunAmeM vidhipUrvaka snAna kro| Ajase pA~caveM dina vaizAkhakI pUrNimA AnevAlI hai, jo saba prakArakI uttama gati pradAna karanevAlI tathA devatA aura pitaroMke pUjanake liye upayukta hai| usa dina pitaroMke nimitta bhaktipUrvaka tilamizrita jala, jalakA ghar3A, anna aura phala dAna karanA caahiye| usa dina jo zrAddha kiyA jAtA hai, vaha * atipApini dhUrtaca gurusvAmyahite'pi vA / niSkRtividyate vipra kRtaghnaM nAsti niSkRtiH / / 94 / 60) gaGgAdisarvatIrtheSu yo naraH snAti sarvadA yaH karoti satAM sa tayoH satsaGgamo varaH // (94 / 76) Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * vaizAkha mAhAtmya prasaGgameM mahIrathakI kathA, yama brAhmaNa saMvAdakA upasaMhAra * ************ pitaroMko hajAra varSoMtaka Ananda pradAna karanevAlA hotA hai| jo vaizAkhakI pUrNimAko vidhi pUrvaka snAna karake dasa brAhmaNoMko khIra bhojana karAtA hai, vaha saba pApoMse mukta ho jAtA hai| jo dharmarAjakI prasannatAke liye jalase bhare hue sAta ghar3e dAna karatA hai, vaha apanI sAta pIr3hiyoMko tAra detA hai| beTA! trayodazI, caturdazI tathA pUrNimAko bhaktiparAyaNa hokara snAna, japa, dAna, homa aura zrImAdhavakA pUjana karo aura usase jo phala ho, vaha hamalogoM ko samarpita kara do| ye donoM preta bhI mere paricita ho gaye haiM; ataH inako isI avasthAmeM chor3akara maiM svargameM nahIM jA sktaa| ina donoMke pApakA bhI anta A gayA hai| yamarAja kahate haiM-- brahman ! 'bahuta acchA' kahakara vaha zreSTha brAhmaNa apane ghara gayA aura vahA~ jAkara usane saba kucha usI taraha kiyaa| vaha prasannatApUrvaka parama bhaktike sAtha vaizAkha snAna aura dAna karane lgaa| vaizAkhakI pUrNimA Anepara usane AnandapUrvaka bhaktise svAna kiyA aura bahuta-se dAna karake una sabako pRthak pRthak puNya pradAna kiyaa| usa pavitra dAnake saMyogase ve saba Anandamaya ho vimAnapara baiThakara tatkSaNa hI svargako cale gaye / jo vaizAkha mAsameM prAtaH kAla snAna karake niyamoMke pAlanase vizuddhacitta ho bhagavAn madhusUdanakI pUjA karate haiM, ve hI puruSa dhanya haiM, ve hI puNyAtmA haiM tathA ve hI saMsArameM puruSArthake bhAgI haiN| jo manuSya vaizAkha mAsameM sabere snAna karake sampUrNa yama-niyamoMse yukta ho bhagavAn lakSmIpatikI ArAdhanA karatA hai, vaha nizcaya hI apane pApoMkA nAza kara DAlatA hai| jo prAtaHkAla uThakara zrIviSNukI pUjAke liye gaGgAjIke jalameM DubakI lagAte haiM, unhIM puruSoMne samayakA sadupayoga kiyA hai, ve hI manuSyoMmeM dhanya tathA pAparahita haiN| vaizAkha mAsameM prAtaHkAla niyamayukta ho manuSya jaba tIrthameM snAna karaneke liye paira bar3hAtA hai, usa samaya zrImAdhavake smaraNa aura nAmakIrtanase usakA eka-eka paga azvamedha yajJake samAna puNya denevAlA hotA hai| zrIharike priyatama vaizAstra mAsake vratakA yadi pAlana kiyA jAya to yaha meruparvatake samAna bar3e ugra pApoMko bhI jalAkara bhasma kara DAlatA hai vipravara! tumapara anugraha honeke kAraNa maiMne yaha prasaGga saMkSepase tumheM batA diyA hai| jo mere kahe hue isa itihAsako bhaktipUrvaka sunegA, vaha bhI saba pApoMse mukta ho jAyagA tathA use mere loka - yamalokameM nahIM AnA pdd'egaa| vaizAkha mAsake vratakA vidhipUrvaka pAlana karanese anekoM bArake kiye hue brahmahatyAdi pApa bhI naSTa ho jAte haiM - yaha nizcita bAta hai| vaha puruSa apane tIsa pIr3hI pahaleke pUrvajoM aura tIsa pIr3hI bAdakI saMtAnoMko bhI tAra detA hai; kyoMki anAyAsa hI nAnA prakArake karma karanevAle bhagavAn zrIhariko vaizAkha mAsa bahuta hI priya hai ataeva vaha saba mAsoMmeM zreSTha hai| 1 vaizAkha mAhAtmyake prasaGgameM rAjA mahIrathakI kathA aura yama- brAhmaNa-saMvAdakA upasaMhAra brAhmaNoMmeM zreSTha dhanazarmA bhI zruti smRti aura purANoMkA jJAtA thaa| vaha cirakAlataka uttama bhoga bhogakara antameM brahmalokako prApta huaa| ataH yaha vaizAkhakI pUrNimA parama puNyamayI aura samasta vizvako pavitra karanevAlI hai| isakA mAhAtmya bahuta bar3A hai, ataeva maiMne saMkSepase tumheM isakA mahattva batalA diyA hai| *********............ yamarAja kahate haiM - brahman ! pUrvakAlakI bAta hai, mahIratha nAmase vikhyAta eka rAjA the| unheM apane pUrvajanmake puNyoMke phalasvarUpa pracura aizvarya aura sampatti prApta huI thii| parantu rAjA rAjyalakSmIkA sArA bhAra mantrIpara rakhakara svayaM viSayabhogameM Asakta ho rahe the| 599 1 ve na prajAkI ora dRSTi DAlate the na dhanakI ora / dharma aura arthakA kAma bhI kabhI nahIM dekhate the| unakI vANI tathA unakA mana kAminiyoMkI krIr3AmeM hI Asakta thA / rAjAke purohitakA nAma kazyapa thA jaba rAjAko viSayoMmeM ramate hue bahuta dina vyatIta ho gaye, taba Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 . ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa ....... .................................... ............................................ purohitane manameM vicAra kiyA-- 'jo guru mohavaza pRthvIpara pheMka, usake bandhu-vAdhava mu~ha pherakara cala dete rAjAko adharmase nahIM rokatA, vaha bhI usake pApakA haiM; kevala dharma hI usake pIche-pIche jAtA hai| saba kucha bhAgI hotA hai; yadi samajhAnepara bhI rAjA apane purohitake jA rahA hai, Ayu pratidina kSINa ho rahI hai tathA yaha vacanoMkI avahelanA karatA hai to purohita nirdoSa ho jAtA jIvana bhI lupta hotA jA rahA hai; aisI avasthAmeM bhI tuma hai| usa dazAmeM rAjA hI sAre doSoMkA bhAgI hotA hai|' uThakara bhAgate kyoM nahIM ? strI-putra Adi kuTumba, zarIra yaha socakara unhoMne rAjAse dharmAnukUla vacana khaa| tathA dravya-saMgraha-ye saba parAye haiM, anitya hai; kintu kazyapa bole-rAjan ! maiM tumhArA guru hU~, ataH puNya aura pApa apane haiN| jaba eka dina saba kucha dharma aura arthase yukta mere vacanoMko suno / rAjAke liye chor3akara tumheM vivazatApUrvaka jAnA hI hai to tuma anarthameM yahI sabase bar3A dharma hai ki vaha gurukI AjJAmeM rhe| pha~sakara apane dharmakA anuSThAna kyoM nahIM karate? maraneke gurukI AjJAkA AMzika pAlana bhI rAjAoMkI Ayu, bAda usa durgama pathapara akele kaise jA sakoge, jahA~ na lakSmI tathA saukhyako bar3hAnevAlA hai| tumane dAnake dvArA Thaharaneke liye sthAna, na khAneyogya atra, na pAnI, na kabhI brAhmaNoMko tRpta nahIM kiyA; bhagavAn zrIviSNukI rAhakharca aura na rAha batAnevAlA koI guru hI hai| yahA~se ArAdhanA nahIM kI; koI vrata, tapasyA tathA tIrtha bhI nahIM prasthAna karaneke bAda tumhAre pIche kucha bhI nahIM jAyagA, kiyaa| mahArAja ! kitane khedakI bAta hai ki tumane kevala pApa aura puNya jAte samaya tumhAre pIche-pIche kAmake adhIna hokara kabhI bhagavAnake nAmakA smaraNa jaayeNge| nahIM kiyaa| abalAoMkI saMgatimeM par3akara vidvAnoMko ataH aba tuma Alasya chor3akara vedoM tathA saMgati nahIM kii| jisakA mana striyoMne hara liyA, use smRtiyoMme batAye hue deza aura kulake anurUpa apanI vidyA, tapasyA, tyAga, nIti tathA vivekazIla hitakAraka karmakA anuSThAna karo, dharmamUlaka sadAcArakA cittase kyA lAbha huaa|* ekamAtra dharma hI sabase mahAn sevana kro| artha aura kAma bhI yadi dharmase rahita hoM to aura zreSTha hai, jo mRtyuke bAda bhI sAtha jAtA hai| zarIrake unakA parityAga kara denA caahiye| dina-rAta indriyaupabhogameM AnevAlI anya jitanI vastue~ haiM, ve saba yahIM vijayarUpI yogakA anuSThAna karanA cAhiye; kyoMki naSTa ho jAtI haiN| dharmakI sahAyatAse hI manuSya durgatise jitendriya rAjA hI prajAko apane vazameM rakha sakatA hai| pAra hotA hai| rAjendra ! kyA tuma nahIM jAnate, manuSyoMke lakSmI atyanta pragalbha ramaNIke kaTAkSake samAna caJcala jIvanakA vilAsa jalakI uttAla taraGgoMke samAna caJcala hotI hai, vinayarUpI guNa dhAraNa karanese hI vaha rAjAoMke evaM anitya hai| jinake liye vinaya hI pagar3I aura pAsa dIrghakAlataka ThaharatI hai| jo atyanta kAmI aura mukuTa haiM, satya aura dharma hI kuNDala haiM tathA tyAga hI ghamaMDI haiM, jinakA sArA kArya binA vicAre hI hotA hai, kaMgana hai, unheM jar3a AbhUSaNoMkI kyA AvazyakatA hai| una mUr3hacetA rAjAoMkI sampatti unakI Ayuke sAtha hI manuSyake nirjIva zarIrako Dhele aura kAThake samAna naSTa ho jAtI hai| vyasana aura mRtyu-inameM vyasanako hI * ki vidyayA ki tapasA ki tyAgena nayena baa| kiM viviktena manasA strIbhiryasya mano itam / / (25 / 14) + mRta zarIramutsRjya loSTakASThasamaM bhuvi / vimukhA bAndhavA yAni dharmastamanugacchati / / gamyamAneSu sarveSu kSIyamANe tathAyuSi / jIvite lupyamAne ca kimutthAya na dhAvasi / / kuTumba putradArAdi zarIra dravyasajJayaH / pArakyamadhuvaM kintu svIye suktaduSkRte / / yadA sarva parityajya gantavyamavazena te| anarthe ki prasaktastvaM svadharma naanutisstthaas|. .......... avinAmamabhakSyAmbumapAtheyamadezikam |mRtH kAntAramadhyAnaM kathameko gamiSyasi / / na hi tvAM prasthitaM kiJcit pRSThato'nugamiSyati / duSkRtaM sukRtaM ca tvAM yAsyantamanuyAsyati / / (95 / 19-24) Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] - vaizAkha-mAhAtmyake prasaGgameM rAjA mahIrathakI kathA aura yama-brAhmaNa-saMvAdakA upasaMhAra . 601 ...... kaSTadAyaka batAyA gayA hai| vyasanameM par3e hue rAjAkI bar3A caJcala hai, jIvana usIke adhIna hai| aisI sthitimeM adhogati hotI hai aura jo vyasanase dUra rahatA hai, vaha bhI kauna manuSya dharmake AcaraNameM vilamba kregaa| svargalokameM jAtA hai|* vyasana aura duHkha vizeSataH rAjan ! jo vRddhAvasthAko prApta ho cukA hai, usakA citta kAmase hI utpanna hote haiM; ataH kAmakA parityAga kro| bhI ina niSiddha viSayoMkI orase nahIM haTatA; hAya ! yaha pApoMmeM phaMsa jAnepara vaibhava evaM bhoga sthira nahIM rahate; ve kitane zokakI bAta hai| pRthvInAtha ! isa kAmake mohameM zIghra hI naSTa ho jAte haiN| calate, rukate, jAgate aura par3akara tumhArI sArI umra vyartha bIta-gayI, aba bhI to sote samaya bhI jisakA citta vicArameM saMlagna nahIM rahatA apane hita-sAdhanameM lgo| rAjan ! tumhAre liye vaha jIte-jI bhI mare hueke hI tulya hai| vidvAn puruSa sarvottama hitakI bAta kahatA hU~; kyoMki maiM tumhArA viSaya-cintA chor3akara samatApUrNa, sthira evaM vyAvahArika purohita aura tumhAre bhale-bure karmokA bhAgI huuN| yuktise paramArthakA sAdhana karate haiN| jIvakA citta munIzvaroMne brahmahatyA, surApAna, corI, gurupatnIgamana Adi bAlakakI bhA~ti capala hotA hai; ataH usase balapUrvaka mahApAtaka batAye hai; unamese manuSyodvArA mana, vANI aura kAma lenA caahiye| rAjan ! dharmake tattvadarzI vRddha zarIrase bhI kiye hue jo pApa haiM, unheM vaizAkha mAsa naSTa puruSoMkI buddhikA sahArA le parAbuddhike dvArA apane kara detA hai| jaise sUrya andhakArakA nAza karatA hai, usI kupathagAmI citako vazame karanA caahiye| laukika dharma, prakAra vaizAkha mAMsa pAparUpI mahAn andhakArako sarvathA mitra, bhAI-bandhu, hAtha-pairoMkA calAnA, dezAntarameM jAnA, naSTa kara DAlatA hai| isaliye tuma vidhipUrvaka vaizAkhazarIrase keza uThAnA tathA tIrthake liye yatna karanA Adi vratakA pAlana kro| rAjan ! manuSya vaizAkha mAsakI koI bhI paramapadako prAptimeM sahAyatA nahIM kara sakate; vidhike anuSThAnadvArA honevAle puNyake prabhAvase kevala paramAtmAmeM mana lagAkara unakA nAma-japa karanese janmabharake kiye hue ghora pApokA parityAga karake hI usa padakI prApti hotI hai| .. paramadhAmako prApta hotA hai| isaliye mahArAja ! tuma bhI isaliye rAjan ! vidvAn puruSako ucita hai ki vaha isa vaizAkha mAsame prAtaHsrAna karake vidhipUrvaka bhagavAn viSayoMmeM pravRtta hue cittako rokaneke liye yana kre| madhusUdanakI pUjA kro| jisa prakAra kUTane-a~TanekI yatnase vaha avazya hI vazameM ho jAtA hai| yadi manuSya kriyAse cAvalakI bhUsI chUTa jAtI hai, mAMjanese tA~bekI mohameM par3a jAya-svayaM vicAra karane meM asamartha ho jAya kAlikha miTa jAtI hai, usI prakAra zubha karmakA anuSThAna to use vidvAn suhRdoMke pAsa jAkara prazna karanA caahiye| karanese puruSake antaHkaraNakA mala ghula jAtA hai| ve pUchanepara yathocita kartavyakA upadeza dete haiN| rAjAne kahA-saumya svabhAvavAle gurudeva ! kalyANako icchA rakhanevAleko hara eka upAyase kAma Apane mujhe vaha amRta pilAyA, jisakA AvirbhAva aura krodhakA nigraha karanA cAhiye; kyoMki ve donoM samudrase nahIM huA hai| ApakA vacana saMsArarUpI rogakA kalyANakA vighAta karaneke liye udyata rahate haiN| rAjan ! nivAraNa tathA duvryasanoMse mukta karanevAlA dravyabhinna kAma bar3A balavAn hai; vaha zarIrake bhItara rahanevAlA auSadha hai| Apane kRpA karake mujhe Aja isa auSadhakA mahAn zatru hai| zreyakI abhilASA rakhanevAle puruSako pAna karAyA hai| vipravara ! satpuruSoMkA samAgama usake adhIna nahIM honA caahiye| ataH vidhipUrvaka manuSyoMko harSa pradAna karanevAlI, unake pApako dUra pAlana kiyA huA dharma hI sabase zreSTha hai / isaliye tuma bhagAnevAlI tathA jarA-mRtyukA apaharaNa karanevAlI dhairya dhAraNa karake dharmakA hI AcaraNa kro| yaha zvAsa saMjIvanI bUTI hai| isa pRthvIpara jo-jo manoratha durlabha * vyasanasya ca mUlyoza vyasanaM kaSTamucyate / vyasanyadho'dho bajati stharyAlpavyasanI nRpaH / / (95 / 31) Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 . arthayasva haSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa ...... . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. mAne gaye haiM, ve saba yahA~ sAdhu puruSoMke saGgase prApta ho vaizAkha-sAnake uttama vratakA pAlana kraauuNgaa| jAte haiN| jo pApoMkA apaharaNa karanevAlI satsaGgakI tadanantara purohita kazyapane rAjA mahIrathase vaizAkha gaGgAmeM srAna kara cukA hai, use dAna, tIrthasevana, tapasyA mAsameM snAna, dAna aura pUjana kraayaa| zAstrameM vaizAkhatathA yajJa karanekI kyA AvazyakatA hai|* prabho! nAnakI jaisI vidhi unhoMne dekhI thI, usakA pUrA-pUrA Ajake pahale mere manameM jo-jo bhAva uThate the, ve saba pAlana kraayaa| rAjA mahIrathane bhI gurukI preraNAse usa kevala kAma-sukhake prati lobha utpanna karanevAle the; samaya vidhipUrvaka saba niyamoMkA pAlana kiyA tathA parantu Aja Apake darzanase tathA vacana sunanese unameM mAdhava mAsakA jo-jo vidhAna unhoMne batAyA, vaha saba viparIta bhAva A gyaa| mUrkha manuSya eka janmake sukhake AdarapUrvaka sunaa| una nRpazreSThane prAtaHkAla srAna karake liye hajAroM janmoMkA sukha naSTa karatA hai aura vidvAn bhakti-bhAvake sAtha pAdya aura arthya Adi dekara puruSa eka janmase hajAroM janma banA lete haiN| hAya ! zrIharikA pUjana kiyA tathA naivedya bhoga lgaayaa| hAya ! kitane khedakI bAta hai ki mujha mUrkhane apane yamarAja kahate hai-brahman ! tatpazcAt rAjAke manako sadA kAmajanita rasake AsvAdana-sukhameM hI Upara kAlakI dRSTi pdd'ii| adhika mAtrAmeM ratikA sevana phaMsAye rakhaneke kAraNa kabhI kucha bhI Atma-kalyANakA karanese unheM kSayakA roga ho gayA thA, jisase unakA kArya nahIM kiyaa| aho ! mere manakA kaisA moha hai, zarIra atyanta durbala ho gayA; antatogatvA unako mRtyu jisase maiMne khiyoMke pherameM par3akara apane AtmAko ghora vipattimeM DAla diyA, jisakA bhaviSya atyanta duHkhamaya hai tathA jisase pAra pAnA bahuta kaThina hai| bhagavan ! Apane svataH saMtuSTa hokara apanI vANIse Aja mujhe merI sthitikA bodha karA diyaa| aba upadeza dekara merA uddhAra kiijiye| pUrvajanmameM maiMne koI puNya kiyA thA, jisase Apane mujhe bodha karAyA hai| vizeSataH Apake caraNoMkI dhUlise Aja maiM pavitra ho gyaa| vaktAoMmeM zreSTha ! aba Apa mujhe vaizAkha mAsakI vidhi btaaiye| kazyapajI bole-rAjan ! buddhimAn puruSako cAhiye ki vaha binA pUche athavA anyAyapUrvaka pUchanepara kisIko upadeza na de| lokameM jAnate hue bhI jaDavat anajAnakI bhA~ti AcaraNa kare / parantu vidvAno, ziSyo, putroM tathA zraddhAlu puruSoMko unake hitakI bAta kRpApUrvaka binA pUche bhI batAnI cAhiye / rAjan ! isa samaya tumhArA mana dharmameM sthita huA hai, ataH tumhe * harSapraTo nRNAM paaphaanikRjiivnaussdhm| jagamRtyuharo vipra saddhiH saha samAgamaH / / yAni yAni durApAni vAJchitAni mahItale / prApyante tAni tAnyeva sAdhunApoha saMgamAt // saH snAtaH pApaharayA saadhusNgmgnggyaa| kiM tasya dAnaH kiM tIrthaH kiM tapobhiH kimdhvH|| (96 / 3-5) + nApRSTaH kasyacid bayAna cAnyAyena pRcchataH / jAnanapi hi medhAvI jaDavalloka Acaret // (96 / 17) # viduSAmatha ziSyANAM putrANAM ca kRpAyatA / apRSTamapi vaktavyaM zreyaH zratAyatAM hitam / / (96 / 18) Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ]- vaizAkha-mAhAtmyake prasaGgameM rAjA mahIrathakI kathA aura yama-brAhmaNa-saMvAdakA upasaMhAra . 603 ho gyii| usa samaya mere tathA bhagavAn viSNuke dUta bhI telake, medAke, tape hue stambhake tathA kUTa-zAlpali unheM lene phuNce| viSNudUtoMne 'ye rAjA dharmAtmA haiM' yoM nAmake bhI naraka hai| chUre, kA~Te, kIla aura ugra jvAlAke kahakara mere sevakoMko DA~TA aura svayaM rAjAko vimAnapara kAraNa kSobha evaM bhaya utpanna karanevAle bahuta-se naraka biThAkara ve vaikuNThalokameM le gye| vaizAkha mAsameM hai| kahIM tapI huI vaitaraNI nadI hai| kahIM pIbase bhare hue prAtaHkAla srAna karanese rAjAkA pAtaka naSTa ho cukA aneko kuNDa haiN| ina sabameM pRthak-pRthak pApiyoMko thaa| bhagavAn viSNuke dUta atyanta catura hote haiM; ve DAlA jAtA hai| kucha naraka aise haiM, jo jaMgalake rUpameM bhagavAnkI AjJAke anusAra rAjA mahIrathako naraka- hai; vahA~ke patte talavArakI dhArake samAna tIkhe haiN| isIse mArgake nikaTase le cle| jAte-jAte rAjAne narakameM unheM 'asipatravana' kahate haiM; vahA~ praveza karate hI pakAye jAneke kAraNa ghora cItkAra karanevAle nArakIya nara-nAriyoMke zarIra kaTane aura chilane lagate haiN| kitane jIvokA ArtanAda sunaa| kar3AhameM DAlakara auTAye hI naraka ghora andhakAra tathA AgakI lapaToMke kAraNa jAnevAle pApiyoMkA krandana bar3A bhayaMkara thaa| sunakara atyanta dAruNa pratIta hote haiN| inameM bAra-bAra yAtanA rAjAko bar3A vismaya huaa| ve atyanta duHkhI hokara bhoganeke kAraNa pApI jIva nAnA prakArake svaroMmeM rote dUtoMse bole-'jIvoMke karAhanekI yaha bhayaMkara AvAja aura vilApa karate haiN| rAjan ! isa prakAra ye zAstrakyoM sunAyI de rahI hai ? isameM kyA kAraNa hai ? Apaloga viruddha karma karanevAle pApI jIva karAhate hue saba bAteM batAnekI kRpA kreN| narakayAtanAkA kaSTa bhoga rahe haiN| unhIMkA yaha krandana ho viSNudUta bole-jina prANiyoMne dharmakI rahA hai| sabhI prANiyoMko apane pUrvakRta karmoMkA bhoga maryAdAkA parityAga kiyA hai, jo pApAcArI evaM puNyahIna bhoganA par3atA hai| parAyI striyoMkA saGga prasatratAke liye haiM, ve sAmisra Adi bhayaMkara narakoMmeM DAle gaye haiN| pApI kiyA jAtA hai, kintu vAstavameM vaha duHkha hI denevAlA manuSya prANa-tyAgake pazcAt yamalokake mArgameM Akara hotA hai| do ghar3Itaka kiyA huA viSaya-sukhakA bhayAnaka duHkha bhogate haiN| yamarAjake bhayaMkara dUta unheM AsvAdana aneka kalpotaka duHkha denevAlA hotA hai| idhara-udhara ghasITate haiM aura ve andhakArameM gira par3ate haiN| rAjendra ! tumane vaizAkha mAsameM prAtaHsrAna kiyA hai, unheM AgameM jalAyA jAtA hai| unake zarIrame kA~Te usakI vidhikA pAlana karanese tumhArA zarIra pAvana bana cubhAye jAte haiN| unako ArIse cIrA jAtA hai tathA ve gayA hai| usase chUkara bahanevAlI vAyukA sparza pAkara ye bhUkha-pyAsase pIr3ita rahate haiN| pIba aura raktakI durgandhake kSaNabharake liye sukhI ho gaye haiN| tumhAre tejase inheM bar3I kAraNa unheM bAra-bAra mUrchA A jAtI hai| kahIM ve tRpti mila rahI hai| isIse aba ye narakavI jIva khaulate hue telameM auTAye jAte haiM; kahIM unapara karAhanA chor3akara cupa ho gaye haiN| puNyavAnoMkA nAma bhI mUsaloMkI mAra par3atI hai aura kahIM tapAye hue loheko yadi sunA yA uccAraNa kiyA jAya to vaha sukhakA sAdhaka zilAoMpara DAlakara unheM pakAyA jAtA hai| kahIM vamana, hotA hai tathA use chUkara calanevAlI vAyu bhI zarIrameM kahIM pIba aura kahIM rakta unheM khAneko milatA hai| laganepara bar3A sukha detI hai|* mudoko durgandhase bhare hue karor3oM naraka hai, jahA~ 'zarapatra' yamarAja kahate haiM-karuNAke sAgara rAjA mahIratha vana hai, 'zilApAta ke sthAna haiM (jahA~ pApI zilAoMpara adbhuta karma karanevAle bhagavAn zrIviSNuke dUtokI paTake jAte hai) tathA vahA~kI samatala bhUmi bhI Agase uparyukta bAta sunakara dravita ho utthe| nizcaya hI sAdhu tapI hotI hai| isake sivA garama loheke, khaulate hue puruSoMkA hRdaya makkhanake samAna hotA hai| jaise navanIta * nAmApi puNyazailAnAM zrutaM saukhyAya kaurtitam / jAyate tadapuHsparzavAyuH sparzasukhAvahaH / / (97 / 27) Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa AgakI A~ca pAkara pighala jAtA hai, usI prakAra sAdhu kiyA hai, ve hI paralokameM Anepara ghora narakoMmeM pakAye puruSoMkA hRdaya bhI dUsaroMke saMtApase saMtapta hokara dravita jAte haiN| jinakA zIla-svabhAva dUSita hai, jo durAcArI, ho uThatA hai| usa samaya rAjAne dUtoMse khaa| vyavahArameM nindita, dUsaroMkI burAI karanevAle evaM pApI rAjA bole-inheM dekhakara mujhe bar3I vyathA ho haiM, ve hI narakoMmeM par3ate haiN| jo pApI apane marmabhedI rahI hai| maiM ina vyathita prANiyoMko chor3akara jAnA nahIM vacanoMse dUsarokA hRdaya vidIrNa kara DAlate haiM tathA jo caahtaa| merI samajhameM sabase bar3A pApo vahI hai, jo parAyI striyoMke sAtha vihAra karate haiM, ve narakoMmeM pakAye samartha hote hue bhI vedanAgrasta jIvoMkA zoka dUra na kara jAte haiN| mahAbhAga bhUpAla ! Ao, aba bhagavAnke ske| yadi mere zarIrako chUkara bahanevAlI vAyuke sparzase dhAmako caleM / tuma puNyavAn ho, ataH aba tumhArA yahA~ ye jIva sukhI hue haiM to Apaloga mujhe usI sthAnapara ThaharanA ucita nahIM hai| le caliye; kyoMki jo candanavRkSakI bhA~ta dUsaroMke tApa rAjAne kahA-viSNudUtagaNa ! yadi maiM puNyAtmA dUra karake unheM AhlAdita karate haiM tathA jo paropakArake hU~ to isa mahAbhayaMkara yAtanAmArgameM kaise lAyA gayA? liye svayaM kaSTa uThAte haiM, ve hI puNyAtmA hai| saMsArameM maine kauna-sA pApa kiyA hai tathA kisa puNyake prabhAvase ve hI saMta haiM, jo dUsaroMke duHkhoMkA nAza karate haiM tathA maiM viSNudhAmako jAU~gA? Apaloga mere isa saMzayakA pIr3ita jIvoMkI pIr3A dUra karaneke liye jinhoMne apane nivAraNa kreN| prANoMko tinakeke samAna nichAvara kara diyA hai| jo dUta bole-rAjan ! tumhArA mana kAmake adhIna manuSya sadA dUsaroMkI bhalAIke liye udyata rahate haiM, ho rahA thA; isaliye tumane koI puNya, yajJAnuSThAna athavA unhoMne hI isa pRthvIko dhAraNa kara rakhA hai| jahA~ sadA yajJAvaziSTa annakA bhojana nahIM kiyA hai| isIliye tumheM apane manako hI sukha milatA hai, vaha svarga bhI narakake isa mArgase lAyA gayA hai| kintu lagAtAra tIna varSAMtaka hI samAna hai; ataH sAdhu puruSa sadA dUsaroMke sukhase hI tumane apane gurukI preraNAse vaizAkha mAsameM vidhipUrvaka sukhI hote haiN| yahA~ narakameM giranA acchA, prANoMse prAtaHsnAna kiyA hai tathA mahApApoM aura atipApoMkI viyoga ho jAnA bhI accha; kintu pIr3ita jIvoMkI rAzikA vinAza karanevAle bhaktavatsala, vizvezvara bhagavAn pIr3A dUra kiye binA eka kSaNa bhI sukha bhoganA acchA madhusUdanakI bhaktipUrvaka pUjA kI hai| yaha saba puNyoMkA nahIM hai|* sAra hai| kevala isa eka hI puNyase tuma devatAodvArA dUta bole-rAjan ! pApI puruSa apane karmokA hI pUjita hokara zrIviSNudhAmako le jAye jA rahe ho| phala bhogate hue bhayaMkara naraka pakAye jAte haiN| jinhoMne narezvara ! jaise eka hI cinagArI par3a jAnese tinakoMkI dAna, homa athavA puNyatIrthameM lAna nahIM kiyA hai; rAzi bhasma ho jAtI hai, usI prakAra vaizAkhameM prAtaHsnAna manuSyoMkA upakAra tathA koI uttama puNya nahIM kiyA hai; karanese pAparAzikA vinAza ho jAtA hai| jo vaizAkhameM yajJa, tapasyA aura prasannatApUrvaka bhagavatrAmoMkA japa nahIM zAstrokta niyamoMse yukta hokara snAna karatA hai, vaha * paratApacchido ye tu candanA iva candanAH / paropakRtaye ye tu poyate kRtino hi te|| sancasta eva ye loke paraduHkhavidAraNAH / AtAMnAmAtinAzArtha prANA yeSAM tRNopamAH // tairiyaM dhAryate bhUminaraiH parahitodyataiH / manaso yatsakha nityaM sa svoM narakopamaH / / tasmAtparasukhenaiva sAdhavaH sukhinaH sadA / varaM nirayapAto'tra varaM praannssiyojnm|| ne punaH kSaNamAAnAbhArtinAzamRte sukhm|| (27 / 32-35) Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ]. vaizAkha-mAjhamyake prasaGgameM rAjA mahIrathakI kathA aura yama-brAhmaNa-saMvAdakA upasaMhAra * 605 haribhakta puruSa atipApoMke samUhase chuTakArA pAkara samajhanA caahiye| vIra / vaizAkha mAsakI pUrNimAko viSNupadako prApta hotA hai|*... tIrthameM jAkara jo tumane saya pApoMkA nAza karanevAlA yamarAja kahate hai-brahman ! taba dayAsAgara nAna-dAna Adi puNya kiyA hai, use vidhivat bhagavAna rAjAne una jIvoMke zokase pIr3ita ho bhagavAn zrIhariko sAkSI banAkara tIna bAra pratijJA karake ina zrIviSNuke dUtose vinayapUrvaka kahA-'sAdhu puruSa prApta pApiyoMke liye dAna kara do, jisase ye narakase hue aizvaryakA, guNoMkA tathA puNyakA yahI phala mAnate haiM nikalakara svargako cale jaayeN| hamArA to aisA vizvAsa ki inake dvArA kaSTameM par3e hue jIvoMkI rakSA kI jaay| hai ki pIr3ita jantuoMko zAnti pradAna karanese jo yadi merA kucha puNya hai to usIke prabhAvase ye narakameM par3e Ananda milatA hai, use manuSya svarga aura mokSameM bhI nahIM hue jIva niSpApa hokara svargako cale jAyeM aura maiM inakI pA sktaa| saumya ! tumhArI buddhi dayA evaM dAnameM dRr3ha hai, jagaha narakameM nivAsa kruuNgaa|' rAjAke aise vacana ise dekhakara hamalogoko bhI utsAha hotA hai| rAjan ! sunakara zrIviSNuke manohara dUta unake satya aura yadi tumheM acchA jAna par3e to aba binA vilamba kiye udAratApara vicAra karate hue isa prakAra bole- inheM vaha puNya pradAna karo, jo narakayAtanAke duHkhako 'rAjan ! isa dayArUpa dharmaka anuSThAnase tumhAre saMcita dagdha karanevAlA hai|' dharmakI vizeSa vRddhi huI hai| tumane vaizAkha mAsameM jo viSNudUtoMke yo kahanepara dayAlu rAjA mahIrathane nAna, dAna, japa, homa, tapa tathA devapUjana Adi karma bhagavAn gadAdharako sAkSI banAkara tIna bAra pratijJApUrvaka kiye haiM, ve akSaya phala denevAle ho gye| jo vaizAkha saMkalpa karake una pApiyoMke liye apanA puNya arpaNa mAsameM snAna-dAna karake bhagavAnkA pUjana karatA hai, vaha kiyaa| vaizAkha mAsake eka dinake hI puNyakA dAna saba kAmanAoMko prApta hokara zrIviSNudhAmako jAtA hai| karanepara ve sabhI jIva yama-yAtanAke duHkhase mukta ho eka ora tapa, dAna aura yajJa AdikI zubha kriyAe~ aura gye| phira atyanta harSameM bharakara ve zreSTha vimAnapara eka ora vidhipUrvaka AcaraNameM lAyA huA vaizAkha ArUr3ha hue aura rAjAko prazaMsA karate hue unheM praNAma mAsakA vrata ho to yaha vaizAkha mAsa hI mahAn hai| karake svargako cale gye| isa dAnase rAjAko vizeSa rAjan ! vaizAkha mAsake eka dinakA bhI jo puNya hai, vaha puNyakI prApti huii| muniyoM aura devatAoMkA samudAya tumhAre liye saba dAnoMse bar3hakara hai| dayAke samAna dharma, unakI stuti karane lagA tathA ve jagadIzvara zrIviSNuke dayAke samAna tapa, dayAke samAna dAna aura dayAke samAna pArSadoMdvArA abhivandita hokara usa paramapadako prApta hue. koI mitra nahIM hai| puNyakA dAna karanevAlA manuSya sadA jo bar3e-bar3e yogiyoMke liye bhI durlabha hai| lAkhagunA puNya prApta karatA hai| vizeSataH tumhArI dayAke dvijazreSTha ! yaha vaizAkha mAsa aura pUrNimAkA kucha kAraNa dharmakI adhika vRddhi huI hai| jo manuSya duHkhita mAhAtmya yahA~ thor3emeM batalAyA gyaa| yaha dhana, yaza, prANiyoMkA duHkhase uddhAra karatA hai, vahI saMsArameM Ayu tathA parama kalyANa pradAna karanevAlA hai| itanA hI puNyAtmA hai| use bhagavAn nArAyaNake aMzase utpanna nahIM, isase svarga tathA lakSmIkI bhI prApti hotI hai| yaha * bhaktyA sampUjito viSNurvizvezo madhusUdanaH / mahApApAtipApaughanihantA madhusUdanaH // sarvekasAreNa punastenaikena narezvara / jIyase viSNabhavana pUjyamAno marudaNaH / / yathaiva visphuliGgena jvAlyate tRNasamayaH / prAtaHsmAnena vaizAkhe tathAyauyo narezvara // vaizAkhe mAsi yo yukto yathoktaniyamairnaraH / haribhakto'tipApaudhairmukto'cyutapada vrajet / / (97146, 47, 48, 50) 17 dayAsadRzo dhamoM na dayAsadRza tapaH / na dayAsadRzaM dAnaM na dayAsadRzaH sakhA / / (98 / 15) Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . va [saMkSipta padmapurANa prazaMsanIya mAhAtmya antaHkaraNako zuddha karanevAlA aura vaha brAhmaNa unheM praNAma karake calA gyaa| usane pApoko dho DAlanevAlA hai| mAdhava-mAsakA yaha mAhAtmya bhUtalapara prativarSa svayaM to vaizAkha-srAnakI vidhikA bhagavAn mAdhavako atyanta priya hai| rAjA mahIrathakA pAlana kiyA hI, dUsaroMse bhI kraayaa| yaha brAhmaNa aura caritra aura hama donoMkA manorama saMvAda sunane, par3hane tathA yamakA saMvAda maiMne ApalogoMse vaizAkha mAsake puNyamaya vidhipUrvaka anumodana karanese manuSyako bhagavAnkI bhakti srAnake prasaGgameM sunAyA hai| jo ekacitta hokara vaizAkha prApta hotI hai, jisase samasta klezoMkA nAza ho jAtA hai| mAsake mAhAtyakA zravaNa karatA hai, vaha saba pApoMse sUtajI kahate haiM-dharmarAjakI yaha bAta sunakara mukta hokara zrIviSNuke paramapadako prApta hotA hai| bhagavAna zrIkRSNakA dhyAna RSi bole-mahAprAjJa sUtajI ! ApakA hRdaya sthaviSThamakhilatubhiH satatasevitaM kAmadaM / atyanta karuNApUrNa hai; Apane kRpA karake hI pApanAzaka tadantarapi kalpakAdhripamudacitaM cintayet / / vaizAkha-mAhAtmyakA varNana kiyA hai| aba isa samaya hama usa vanake bhItara bhI eka kalpavRkSakA cintana kare, bhaktagaNoMke priya paramAtmA zrIkRSNakA dhyAna sunanA jo bahuta hI moTA aura U~cA hai, jisake naye-naye pallava cAhate haiM, jo bhavasAgarase tAranevAlA hai| muMgeke samAna lAla hai, patte marakata maNike sadRza nIle haiM, sUtajIne kahA-muniyo ! vRndAvanameM vicarane- kalikAe~ motIke prabhA-puJjakI bhA~ti zobhA pA rahI haiM vAle jagadAtmA zrIkRSNake, jo gauoM, bAloM aura aura nAnA prakArake phala padyarAga maNike samAna jAna par3ate gopiyoMke prANa haiM, dhyAnakA varNana Apa saba loga haiN| samasta Rtue~ sadA hI usa vRkSakI sevAmeM rahatI hai sune| dvijavaro ! eka samaya maharSi gautamane devarSi tathA vaha sampUrNa kAmanAoMko pUrNa karanevAlA hai| nAradajIse yahI bAta pUchI thii| nAradajIne unase jisa suhemazikharAnale uditabhAnuvaddhAsurApApanAzaka dhyAnakA varNana kiyA thA, vahI maiM Apa- mamo'sya kanakasthalImamRtazIkarAsAriNaH / logoMko batAtA huuN| pradIptamaNikuTTimA kusumareNupujhojjvalA -- nAradajI kahate hai smaretpunaratandrito vigataSaTtaraGgAM budhaH / / sumanaprakarasaurabhodalitamAdhvikAzullasa phira Alasyarahita ho vidvAn puruSa dhArAvAhikarUpase suzAkhinavapallavaprakarananazobhAyutam / amRtakI bUMdeM barasAnevAle usa kalpavRkSake nIce suvarNamayI praphullanavamaJjarIlalitavallarIveSTitaM vedIkI bhAvanA kare, jo meru giripara uge hue sUryakI bhA~ti smareta satataM zivaM sitamatiH suvRndAvanam // prabhAse udbhAsita ho rahI hai, jisakA pharza jagamagAtI huI / dhyAna karanevAle manuSyako sadA zuddhacitta hokara maNiyoMse banA hai, jo phUloMke parAga-puJjase kucha dhavala pahale usa parama kalyANamaya sundara vRndAvanakA cintana varNako ho gayA hai tathA jahA~ kSudhA-pipAsA, zoka-moha aura karanA cAhiye, jo phUloMke samudAya, manohara sugandha aura jarA-mRtyu-ye chaH UrmiyA~ nahIM pahu~cane paatii| bahate hue makaranda Adise suzobhita sundara-sundara vRkSoMke talakuTTimaniviSTamahiSThayoganUtana pallavoMse jhukA huA zobhA pA rahA hai tathA khilo pIThe'STapatramaruNa kamalaM vicintya / huI navala maJjariyoM aura lalita latAose AvRta hai| udyadvirocanasarociramuSya madhye pravAlanavapallavaM marakatacchadaM mauktika saMcintayet sukhaniviSTamayo mukundam / / prabhAprakarakorakaM kmlraagnaanaaphlm| usa ratnamaya pharzapara rakhe hue eka vizAla yoga Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa] * bhagavAn zrIkRSNakA dhyAna . pIThake Upara lAla raMgake aSTadala kamalakA cintana vanyapravAlakusumapracayAvataptakarake usake madhyabhAgameM sukhapUrvaka baiThe hue bhagavAn praiveyakojjvalamanoharakambukaNTham // zrIkRSNakA dhyAna kare, jo apanI divya prabhAse sindUrake samAna parama sundara lAla-lAla oTha haiM; udayakAlIna sUryadevakI bhA~ti dedIpyamAna ho rahe hai| candramA, kunda aura mandAra puSpakI-sI manda musakAnakI sunAmahetidalitAJjanamedhapuJja chaTAse sAmanekI dizA prakAzita ho rahI hai tathA vanake pratyapanIlajalajanmasamAnabhAsam / komala pallavoM aura phUloMke samUhadvArA banAye hue hArase susnigdhanIlaghanakuJcitakezajAlanA zaGkhasadRza manohara grIvA bar3I sundara jAna par3atI hai| rAjanpanojJazitikaNThazikhaNDacUDam // mattabhramabhramaraghuSTavilambamAnabhagavAnake zrIvigrahakI AbhA indrake vajrase vidIrNa saMtAnakaprasavadAmapariSkRtAMsam / hue kajjalagiri, meghoMkI ghaTA tathA nUtana nIla-kamalake hArAvalIbhagaNarAjitapIvarorosamAna zyAma raMgakI hai; zyAma meSake sadRza kAle-kAle vyomasthalIlasitakaustubhabhAnumantam // dhuMgharAle keza-kalApa bar3e hI cikane haiM tathA unake ma~DarAte hue matavAle bhauMroMse ninAdita evaM mastakapara manohara mora-paMkhakA mukuTa zobhA pA rahA hai| ghuTanotaka laTakI huI pArijAta puSpoMkI mAlAse donoM rolambalAlitasurachamasUnasampa kaMdhe zobhA pA rahe haiN| pIna aura vizAla vakSaHsthalarUpI dyuktaM smutkcnvotplkrnnpuurm| AkAza hArarUpI nakSatroMse suzobhita hai tathA usameM lolAlibhiH sphuritabhAlatalapradIpta- kaustubhamaNirUpI sUrya bhAsamAna ho rahA hai| gorocanAtilakamujvalacillicApam // zrIvatsalakSaNasulakSitamutratAMsakalpavRkSake phaloMse, jinapara bhaure maiMDarA rahe hai, mAjAnupInaparivRttasujAtabAhum bhagavAnkA zRGgAra huA hai| unhoMne kAnoMmeM khile hue AbandhurodaramudAragabhIranAbhiM navIna kamalake kuNDala dhAraNa kara rakhe haiN| jinapara bhaGgAGganAnikaramaJjalaromarAjim // caJcala bhramara ur3a rahe haiN| unake lalATameM camakIle bhagavAnke vakSaHsthala zrIvatsakA cihna bar3A gorocanakA tilaka camaka rahA hai tathA dhanuSAkAra bhauMhe sundara dikhAyI detA hai, unake kaMdhe U~ce haiM, gola-gola bar3I sundara pratIta ho rahI haiN| sundara bhujAe~ ghuTanoMtaka laMbI evaM moTI haiM, udarakA bhAga ApUrNazAradagatAzazAGkavimya bar3A manohara hai, nAbhi vistRta aura gaharI hai tathA - kAntAnanaM kmlptrvishaalnetrm| trivalIko romapaGkti bhaMvaroMkI paGktike samAna zobhA ratrasphuranmakarakuNDalarazmidIpta- pA rahI hai| gaNDasthalImukuramunnatacArunAsam // nAnAmaNipraghaTitAGgadakaGkaNormibhagavAnakA mukha zaratpUrNimAke kalaGkahIna aveyakArasananUpuratundavanyam / candramaNDalakI bhA~ti kAntimAn hai, bar3e-bar3e netra divyAGgarAgaparipiJjaritAGgayaSTikamaladalake samAna sundara jAna par3ate haiM, darpaNake sadRza mApItavasvaparivItanitambabimbam // svaccha kapola ratnoMke kAraNa camakate hue makarAkRta nAnA prakArako maNiyoMke bane hue bhujabaMda, kar3e, kuNDaloMkI kiraNoMse dedIpyamAna ho rahe haiM tathA U~cI a~gUThiyA~, hAra, karadhanI, napura aura peTI Adi AbhUSaNa nAsikA bar3I manohara jAna par3atI hai| bhagavAnke zrIvigrahapara zobhA pA rahe haiM, unake samasta sindUrasundaratarAdharamindukunda aGga divya aGgarAgoMse anuraJjita haiM tathA kaTibhAga kucha mandAramandahasitadyutidIpitAzam / halake raMgake pItAmbarase DhakA huA hai| Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 cArUrujAnumanuvRttamanojJaja " arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ... kAntonnataprapadaninditakUrmakAntim mANikyadarpaNalasannakharAjirAja // iktAGgulikadana sundarapAdapadyam donoM jA~gheM aura ghuTane sundara hai; piDaliyokA bhAga golAkAra evaM manohara hai; pAdAgrabhAga parama kAntimAn tathA U~cA hai aura apanI zobhAse kachueke pRSThabhAgakI kAntiko malina kara rahA hai tathA donoM caraNa kamala mANikya tathA darpaNake samAna svaccha nakhapaGktiyoMse suzobhita lAla-lAla aGgulidaloMke kAraNa bar3e sundara jAna par3ate haiN| matsyAGkuzAridaraketuyavAbjavatraiH zazvadbhavaiH saMlakSitAruNakarAGghritalAbhirAmam lAvaNyasArasamudAyavinirmitAGgaM saundaryanindita manobhavadehakAntim // matsya, aGkuza, cakra, zaGkha, patAkA, jau, kamala aura vajra Adi cihnoMse cihnita lAla-lAla hatheliyoM tathA talavoMse bhagavAn bar3e manohara pratIta ho rahe haiN| unakA zrIaGga lAvaNyake sAra saMgrahase nirmita jAna par3atA hai tathA unake saundaryake sAmane kAmadevake zarIrakI kAnti phIkI par3a jAtI hai| AsyAravindaparipUritaveNurandhra thanoMke bhArase lar3akhar3AtI huI manda manda gatise 1 calanevAlI gaue~ dA~toMke agrabhAgameM cabAnese bace hue tinakoMke aGkura liye, pU~cha laTakAye bhagavAnke mukhakamalameM A~kheM gar3Aye unheM cAroM orase gherakara khar3I haiN| lolakarAGgulisamIritadivyarAgaiH / kRtaniviSTasamastajantusantAnasaMnatimanantasukhAmburAzim // bhagavAn apane mukhAravindase muralI bajA rahe haiM; usa samaya muralIke chidroMpara unakI aMguliyoMke phiranese nirantara divya rAgoMkI sRSTi ho rahI hai, jinase prabhAvita ho samasta jIva-jantu jahA~ ke tahA~ baiThakara bhagavAnkI ora mastaka Teka rahe haiN| bhagavAn govinda ananta Anandake samudra haiN| gobhirmukhAmbujavilInavilocanAbhi rUtho bharaskhalitamantharamandagAbhiH / dantApradaSTapariziSTatRRNAGkurAbhi rAlambivAladhilatAbhirathAbhivItam // [ saMkSipta padmapurANa samprassrutastanavibhUSaNapUrNanizca lAsyAd dRDhakSaritapheniladugdhamugdhaiH / veNupravartitamanoharamandagItadattokarNayugalairapi varNakaizca // gauoke sAtha hI choTe-choTe bachar3e bhI bhagavAnko saba orase ghere hue haiM aura muralIse mandasvarame jo manohara saMgItakI dhArA baha rahI hai, use ve kAna lagAkara 1 suna rahe haiM, jisake kAraNa unake donoM kAna khar3e ho gaye haiN| gauoMke Tapakate hue thanoMke AbhUSaNarUpa dUdhase bhare hue unake mukha sthira haiM, jinase phenayukta dUdha baha rahA hai; isase ve bachar3e bar3e manohara pratIta ho rahe haiN| gopaiH samAnaguNazIlavayovilAsa mUrcchitakalasvanaveNuvINaiH / zaizca mandocatArapaTugAnaparairvilola ******** dovallarIlalitalAsyavidhAnadakSaiH // bhagavAn ke hI samAna guNa, zIla, avasthA, vilAsa tathA veSa bhUSAvAle gopa bhI, jo apanI caJcala bhujAoMko sundara DhaMgase nacAnemeM catura haiM, vaMzI aura vINAkI madhura dhvanikA vistAra karake manda, ucca aura tArasvarameM kuzalatApUrvaka gAna karate hue bhagavAnko saba orase gherakara khar3e haiN| jaGghAntapIvarakaTIrataTInibaddha vyAlolakiGkiNighaTAraNitairaTaddhiH 1 mugdhaistarakSunakhakalpitakAntabhUSai ravyaktamanuvacanaiH pRthukaiH parItam // choTe-choTe gvAla-bAla bhI bhagavAnke cAroM ora ghUma rahe haiM; jA~ghase Upara unake moTe kaTibhAgameM karadhanI pahanAyI gayI hai, jisakI kSudraghaNTikAoMkI madhura jhanakAra sunAyI par3atI hai| ve bhole-bhAle bAlaka baghanakhoMke sundara AbhUSaNa pahane hue haiN| unakI Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAtAlakhaNDa ] * bhagavAn zrIkRSNakA dhyAna . . . . . . . .. . mIThI-mIThI totalI vANI sApha samajhameM nahIM aatii| samprINayantamuditAbhirapi prabhaktayA bhagavAnke prati dRr3ha anurAga rakhanevAlI sundarI saMvintayennabhasi mAM ihiNaprasUtam // gopAGganAe~ bhI unheM premapUrNa dRSTise nihAratI huI tatpazcAt AkAzameM sthita mujha brahmaputra devarSi saba orase gherakara khar3I hai| gopI, gopa aura pazuoMke nAradakA cintana karanA cAhiye / nAradajIke zarIrakA varNa perese bAhara bhagavAnke sAmaneko ora brahmA, ziva tathA zaGkha, candramA tathA kundake samAna gaura hai; ve sampUrNa indra Adi devatAoMkA samudAya khar3A hokara stuti kara AgamoMke jJAtA hai, unakI jaTAeM bijalIkI paGktiyoMke samAna pIlI aura camakIlI hai, ve bhagavAnake caraNatad dakSiNato muninikara dRDhadharmavAJchayA smaanaayprm| kamaloMkI nirmala bhaktike icchuka haiM tathA anya saba yogIndrAnatha pRSThe mumukSamANAn samAdhinA tu sanakAdyAn // orakI AsaktiyoMkA sarvathA parityAga kara cuke haiM aura isI prakAra uparyukta gherese bAhara bhagavAnke dakSiNa saMgItasambandhI nAnA prakArakI zrutiyoMse yukta sAta bhAgameM sudRr3ha dharmakI abhilASAse vedAbhyAsaparAyaNa svaroM aura trividha grAmoMkI manohara mUrcchanAoMko muniyoMkA samudAya upasthita hai tathA pRSThabhAgakI ora abhivyaJjita karake atyanta bhakti ke sAtha bhagavAnko samAdhike dvArA muktikI icchA rakhanevAle sanakAdi prasanna kara rahe haiN|' yogIzvara khar3e haiN| iti dhyAtvA''tmAnaM paTuvizadadhInandatanayaM savye sakAntAnatha yakSasiddhAn naro bauddhAprabhRtibhiranindyopaddhatibhiH / gandharvavidyAdharacAraNAMca / yajed bhUyo bhaktyA svavapuSi bahiSkSa vibhavesakinnarAnapsarasazca - mukhyAH riti proktaM sarva yadabhilaSitaM bhUsuravarAH // . kAmArthinIrtanagItavAdyaiH // isa prakAra prakhara evaM nirmala buddhivAlA puruSa apane vAma bhAgameM apanI striyosahita yakSa, siddha, AtmasvarUpa bhagavAn nandanandanakA dhyAna karake mAnasika gandharva, vidyAdhara, cAraNa aura kinnara khar3e haiN| sAtha hI arghya Adi uttama upahAroMse apane zarIrake bhItara hI bhagavatpremakI icchA rakhanevAlI mukhya-mukhya apsarAe~ bhI bhaktipUrvaka unakA pUjana kare tathA bAhya upacAroMse bhI maujUda haiN| ye saba loga nAcane, gAne tathA bajAneke dvArA unakI ArAdhanA kre| brAhmaNo! ApalogokI jaisI bhagavAnkI sevA kara rahe haiN| abhilASA thI, usake anusAra bhagavAnkA yaha sampUrNa zondukundadhavalaM sakalAgamaz2a dhyAna maiMne batA diyaa| saudAmanItatipizaGgajaTAkalApam / sUtajI kahate haiM-maharSigaNa ! jo isa kathAko tatpAdapaGkajagatAmamalA ca bhakti sunAtA hai, vaha bhagavAnke samAna ho jAtA hai| vipro ! __vAJchantamujjhitatarAnyasamastasaGgam // yaha guhyase bhI guhA prasaGga kalyANamaya jJAna pradAna nAnAvidhabhutigaNAnvitasaptarAga karanevAlA hai| jo ise par3hatA athavA sunatA hai, vaha prAmatrayIgatamanoharamUrcchanAbhiH / parama-padako prApta hotA hai| ||paataalkhnndd sampUrNa // * ye dhyAnasambandhI zloka adhyAya 99 se liye gaye haiN| Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // OM zrIparamAtmane namaH // saMkSipta padmapurANa uttarakhaNDa nArada - mahAdeva - saMvAda - badarikAzrama tathA nArAyaNakI mahimA jJAnAJjanazalAkayA / ajJAnatimirAndhasya cakSurunmIlitaM yena tasmai zrIgurave namaH // * RSiyoMne kahA - vaktAoMmeM zreSTha sUtajI ! Apake dvArA varNita nAnA prakArake upAkhyAnoMse yukta paramAnandadAyaka pAtAlakhaNDakA hamalogoMne zravaNa kiyA aba bhagavadbhaktiko bar3hAnevAlA jo padmapurANakA zeSa aMza haiM, use hama sunanA cAhate haiN| gurudeva ! kRpA karake usa aMzakA varNana kIjiye / ETTIC sUtajI bole- muniyo ! bhagavAn zaGkarane devarSi nAradake prazna karanepara jisa pApanAzaka vijJAnakA zravaNa karAyA thA, usIko maiM kahatA hU~; Apa saba loga suneN| eka samayakI bAta hai, bhagavAn ke priya bhakta devarSi nAradajI loka-lokAntaroMmeM bhramaNa karate hue mandarAcala parvatapara gye| vahA~ bhagavAn zaGkarase apanI kucha manogata bAtoMko pUchanA hI unakI yAtrAkA uddezya thA / bhagavAn umAnAtha usa parvatapara virAjamAna the| nAradajIne unheM praNAma kiyA aura unakI AjJAse unhoMke sAmane ve eka Asanapara baiTha gye| mahAtmAo ! usa samaya unhoMne bhagavAn zivase yahI prazna kiyA, jise Apaloga mujhase pUcha rahe haiN| nAradajIne kahA- bhagavan ! devadevezvara ! pArvatIpate ! jagadguro ! jisase bhagavattattvakA jJAna ho, usa viSayakA Apa mujhe upadeza kiijiye| mahAdevajI bole - nArada! suno maiM vedoMkI samAnatA karanevAle purANakA varNana Arambha karatA hU~, jise sunakara manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| isa pRthvIpara eka lAkha paccIsa hajAra parvata haiM, una sabameM vadarikAzrama mahAn puNyadAyaka evaM uttama hai, jahA~ bhagavAn nara-nArAyaNa virAjamAna hai| nAradajI ! maiM isa samaya unhIMke teja aura svarUpakA varNana kruuNgaa| brahman ! himAlaya parvatapara do puruSa haiM, jo kramazaH nara-nArAyaNake nAmase vikhyAta haiM; unameM eka to gaura varNake haiM aura dUsare zyAma vrnnke| zyAma varNavAle puruSa hI 'nArAyaNa' haiM; ye isa jagatke Adi kAraNa aura mahAn prabhu haiN| inake cAra bhujAe~ haiN| ye bar3e hI zobhAsampanna haiN| inake do rUpa haiM--vyakta aura avyakta ( sAkAra * jinhoMne ajJAnarUpI andhakArase aMdhe hue mujha ziSyake vivekarUpI baMda netrako jJAnarUpa aJjanakI zalAkAse khola diyA hai, una zrIgurudevako praNAma hai| Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * gaGgAvataraNako saMkSipta kathA aura haridvArakA mAhAtmya . 611 aura niraakaar)| ye sanAtana puruSa haiN| suvrata ! bhagavAn nArAyaNa sadA hI virAjamAna rahate hai| utarAyaNameM hI inakI mahatI pUjA hotI hai| prAyaH chaH eka samayakI bAta hai, maiMne eka varSataka vahA~ bar3I mahInoMtaka inakI pUjA nahIM hotI; kyoMki jabataka kaThora tapasyA kI thii| usa samaya bhaktoMpara kRpA dakSiNAyana rahatA hai, inakA sthAna himase AcchAdita rahA karanevAle bhagavAn nArAyaNa, jo avinAzI, antaryAmI, karatA hai| ataH inake-jaisA devatA na abataka huA hai sAkSAt paramezvara tathA garur3ake-se cihnavAlI dhvajAse aura na Age hogA / badarikAzramameM devagaNa nivAsa karate yukta haiM, bahuta prasanna hue aura mujhase bole-'suvrata ! haiN| vahA~ RSiyoMke bhI Azrama haiN| agnihotra aura koI vara mA~go; deva ! tuma jo-jo cAhoge, vaha sabhI vedapAThakI dhvani vahA~ sadA zravaNa-gocara hotI rahatI hai| manoratha maiM pUrNa karU~gA tuma kailAsake svAmI, sAkSAt bhagavAn nArAyaNakA darzana karanA cAhiye / unakA darzana rudra tathA vizvake pAlaka ho| karor3oM hatyAoMkA nAza karanevAlA hai| vahA~ taba maine kahA-janArdana ! yadi Apa vara denA 'alakanandA' nAmavAlI gaGgA bahatI haiM, unameM snAna cAhate haiM to mujhe do vara pradAna kIjiye-mere hRdayameM karanA caahiye| vahA~ snAna karake manuSya mahAn pApase sadA hI Apake prati bhakti banI rahe aura devezvara ! maiM mukta ho jAtA hai| usa tIrthameM sampUrNa jagatke svAmI Apake prasAdase muktidAtA houuN| - gaGgAvataraNakI saMkSipta kathA aura haridvArakA mAhAtmya - mahAdevajI kahate haiM-devarSiyoMmeM zreSTha nArada ! gye| aurvana kRpApUrvaka vahA~ unakI rakSA kii| vahIM aba tuma parama puNyamaya haridvArakA mAhAtmya zravaNa kro| unake sagara nAmaka putrakA janma huaa| mahAtmA bhArgavase jahA~ bhagavatI gaGgA yahatI hai, vahA~ uttama tIrtha batAyA rakSita hokara vaha usI Azramapara bar3hane lgaa| munine gayA hai| vahA~ devatA, RSi aura manuSya nivAsa karate haiN| usake yajJopavIta Adi saba kSatriyocitta saMskAra vahA~ sAkSAt bhagavAn kezava nitya virAjamAna rahate haiN| kraaye| astra-zastroM tathA veda-vidyAkA bhI usako vidvan ! rAjA bhagIratha usI mArgase bhagavatI gaGgAko abhyAsa kraayaa| lAye the tathA una mahAtmAne gaGgAjalakA sparza karAkara , tadanantara mahAtapasvI rAjA sagarane aurva munise apane pUrvajoMkA uddhAra kiyA thaa| AgneyAstra prApta kiyA aura samUcI pRthvIpara bhramaNa karake nArada ! atyanta sundara gaGgAdvArameM jo jisa prakAra apane zatru tAlajaGgha, haihaya, zaka tathA pAradavaMziyokA gaGgAjIko le Aye the, vaha saba prasaGga maiM kramazaH sunAtA vadha kara DAlA / isa prakAra sabako jItakara unhoMne dhrmhuuN| pUrvakAlameM harizcandra nAmake eka rAjA ho cuke haiM, jo saMcaya karanA Arambha kiyaa| rAjAne azvamedha yajJakA tribhuvanameM satyake pAlaka vikhyAta the| unake rohita anuSThAna karaneke liye azva chodd'aa| vaha azva pUrva nAmaka eka putra huA, jo bhagavAn viSNukI bhaktimeM dakSiNa-samudrake taTapara hara liyA gayA aura pRthvIke bhItara tatpara thaa| rohitakA putra vRka thA, jo bar3A hI dharmAtmA pahu~cA diyA gyaa| taba rAjAne apane putroMko lagAkara saba aura sadAcArI thaa| usake subAhu nAmaka putra huaa| orase usa sthAnako khudvaayaa| mahAsAgara khodate samaya subAhuse 'gara' nAmaka putrakI utpatti huii| eka samaya ve azvako to nahIM pA sake, kintu vahA~ tapasyA karanevAle garako kAlayogase duHkhI honA pdd'aa| aneka rAjAoMne Adi puruSa mahAtmA kapilapara unakI dRSTi pdd'ii| ve car3hAI karake unake dezako apane adhIna kara liyA / gara utAvalIke sAtha unake nikaTa gaye aura jagatprabhu kuTumbako sAtha le bhRgunandana aurvake Azramapara cale kapilako lakSya karake kahane lage-'yaha cora hai|' Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 * arjayasva vIkeza yadIcchasi para padam . [saMkSipta padmapurANa .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................. . . . . . . . . . kolAhala sunakara bhagavAn kapila samAdhise jAga utthe| paJcajanake aMzumAn nAmaka parAkramI putra utpanna huaa| usa samaya unake netroMse Aga prakaTa huI, jisase sATha aMzumAnake dilIpa aura dilIpake bhagIratha hue, jo uttama vrata (tapasyA) kA anuSThAna karake nadiyoM meM zreSTha gaGgAjIko pRthvIpara le Aye tathA jinhoMne gaGgAko samudrataka le jAkara unheM apanI kanyAke rUpameM aGgIkAra kiyaa| nAradajIne pUchA-bhagavan ! rAjA bhagIratha gaGgAko kisa prakAra lAye the? unhoMne kauna-sI tapasyA kI thI, ye saba bAteM mujhe btaaiye| mahAdevajI bole-nArada ! rAjA bhagIratha apane pUrvajokA hita karaneke liye himAlaya parvatapara gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne dasa hajAra varSAMtaka bhArI tapasyA | kii| isase Adideva bhagavAn niraJjana zrIviSNu prasanna hue| unhIMka Adezase gaGgAjI AkAzase calI aura jahA~ vizvezvara zrIziva nitya virAjamAna rahate haiM, usa | kailAsa parvatapara upasthita huii| maiMne gaGgAjIko AyA dekha unheM apane jaTAjUTameM dhAraNa kara liyA aura dasa hajAra sagara-putra jalakara bhasma ho gye| mahAyazasvI rAjAne samudrase usa Azvamedhika azvako prApta kiyA aura usake dvArA sau azvamedha yajJoMkA anuSThAna pUrNa kiyaa| nAradajIne pUchA-vijJAnezvara ! sagarake sATha hajAra putra bar3e balavAn aura parAkramI the, una vIrokI utpatti kisa prakAra haI? yaha btaaiye| mahAdevajI bole-nArada ! rAjA sagarakI do patniyAM thIM, ve donoM hI tapasyAke dvArA apane pApa dagdha kara cukI thiiN| isase prasanna hokara munizreSTha aurvane unheM varadAna diyaa| unameMse eka rAnIne sATha hajAra putra mAMge aura dUsarIne eka hI aise putrake liye prArthanA kI, jo vaMza calAnevAlA ho| pahalI rAnIne tUMbImeM bahuta-se zUravIra putroMko janma diyA; una sabako dhAiyoMne hI kramazaH pAla-posakara bar3A kiyaa| ghIse bhare hue par3oMmeM rakhakara una kumAroMkA poSaNa kiyA gyaa| kapilA ANNA gAyakA dUdha pIkara ve saba-ke-saba bar3e hue| dUsarI hajAra varSAMtaka usI rUpameM sthita rhaa| idhara rAjA bhagIratha rAnIke garbhase paJcajana nAmaka putra huA, jo rAjA bnaa| gaGgAjIko na dekhakara vicAra karane lage-gaGgA kahA~ calI Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * gaGgAkI mahimA, zrIviSNu, yamunA, gaGgA, prayAga, kAzI, gayA evaM gadAdharakI stuti * 613 gayIM? dhyAna karake jaba unhoMne yaha nizcitarUpase jAna zrIharikA darzana karake unakI parikramA karate haiM, ve duHkhake liyA ki unheM mahAdevajIne grahaNa kara liyA hai, taba ve bhAgI nahIM hote / brahmahatyA Adi pApoMkI aneka rAziyA~ kailAsa parvatapara gye| munizreSTha vahAM pahuMcakara ve tIna hI kyoM na hoM, ve saba sarvadA zrIharike darzanamAtrase naSTa tapasyA karane lge| unake ArAdhanA karanepara maiMne apane ho jAtI haiN| eka samaya maiM bhI haridvArameM zrIharike sthAnapara mastakase eka bAla ukhAr3A aura usIke sAtha tripathagA gayA thA, usa samaya usa tIrtha ke prabhAvase maiM viSNusvarUpa gaGgAjIko unheM arpaNa kara diyaa| gaGgAko lekara ve ho gyaa| sabhI manuSya vahA~ zrIharikA darzana karanemAtrase pAtAlameM, jahA~ unake pUrvaja bhasma hue the, gye| usa samaya vaikuNTha-lokako prApta hote haiN| parama sundara haridvAra-tIrtha bhagavAn viSNuke caraNoMse prakaTa huI gaGgA jaba haridvArameM merI dRSTi meM sabase adhika mahattvazAlI hai| vaha samasta Aryo, taba vaha devatAoMke liye bhI durlabha zreSTha tIrtha bana tIrthoMmeM zreSTha aura dharma-artha-kAma-mokSarUpa cAroM gyaa| jo manuSya usa tIrtha meM srAna tathA vizeSarUpase puruSArtha pradAna karanevAlA hai| gaGgAkI mahimA, zrIviSNu, yamunA, gaGgA, prayAga, kAzI, gayA evaM gadAdharakI stuti ___ mahAdevajI kahate haiM-munizreSTha ! aba maiM andhakAra dUra ho jAtA hai, usI prakAra gaGgAke prabhAvase zrIgaGgAjIke mAhAtmyakA yathAvat varNana karUMgA, jisake pAtaka naSTa ho jAte haiN| ye mAtA gaGgA saMsArame sadA zravaNamAtrase tatkAla pApoMkA nAza ho jAtA hai| jo pavitra mAnI gayI haiN| inakA svarUpa parama kalyANamaya manuSya saikar3oM yojana dUrase bhI 'gaGgA-gaGgA' kA uccAraNa hai| mAtA jAhnavIkA svarUpa divya hai| jaise devatAoMmeM karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hotA aura antameM zrIviSNu zreSTha haiM, usI prakAra nadiyoMmeM gaGgA uttama hai| viSNulokako jAtA hai|* nArada ! zrIharike caraNa- jahA~ gaGgA, yamunA aura sarasvatI haiM, una tIrthoMmeM snAna kamaloMse prakaTa huI 'gaGgA' nAmase vikhyAta nadI pApoMkI aura Acamana karake manuSya mokSakA bhAgI hotA haisthUla rAziyoMkA bhI nAza karanevAlI hai| narmadA, sarayU, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| vetravatI (betavA), tApI, payoSNI (mandAkinI), candrA, ... [bhinna-bhinna tIrthoM meM jAnepara bhagavAn zrIviSNu tathA vipAzA (vyAsa), karmanAzinI, puSyA, pUrNA, dIpA, yamunA, gaGgA Adi nadiyokA kisa prakAra stavana karanA vidIpA tathA sUryatanayA yamunA-inameM snAna karanese jo cAhiye, yaha batAyA jAtA hai-] ... . puNya hotA hai, vaha saba puNya gaGgA-snAnase manuSya prApta tvadAtA prayato bravImi yadahaM sAstu stutiste prabho kara lete haiN| jo manISI puruSa samudrasahita pRthvIkA dAna yada bhujhe tava sanivedanamatho yadyAmi sA preSyatA / karate haiM, unako milanevAlA phala bhI gaGgA-nAnase prApta yacchantaH svapimi tvadapriyugale daNDapraNAmo'stu me ho jAtA hai / sahasra godAna, sau azvamedha yajJa tathA sahasra svAmin yacca karomi tena sa bhavAn vizvezvaraH prIyatAm / / vRSabha-dAnase jiMsa akSaya phalakI prApti hotI hai, vaha ... prabho ! maiM zuddhabhAvase Apake sambandhameM jo kucha gaGgAjIke darzanase kSaNabharameM prApta ho jAtA hai| vaha gar3A bhI carcA karatA hai, vahI Apake liye stuti ho| jo kucha nadI mahAn puNyadAyinI hai, vizeSataH brahmahatyAroMke liye bhojana karatA hU~. vaha Apake liye naivedyakA kAma de| jo parama pAvana hai| ve naraka meM par3anevAle hoM to bhI gaGgAjI calatA-phiratA hU~. vahI Apako sevA-Tahala samajhau unake pApa hara letI haiN| tAta ! jaise sUryodaya honepara jaay| jo thakakara so jAtA hU~, vahI Apake liye . * gaGgA gaGgeti yo brUyAd yojanAnA zatairapi / mucyate sarvapApebhyo viSNuloka sa gacchati // (23 // 2) Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 * arcasva hoke yadIcchasi paraM padam * *********** sASTAGga praNAma ho tathA svAmin! maiM jo kucha karatA hU~, usase Apa jagadIzvara zrIviSNu prasanna hoN| dRSTena vanditenApi spRSTena ca ghRtena ca / narA yena vimucyante tadetad yAmunaM jalam // jisake darzana, vandana, sparza tathA dhAraNa karanese manuSya bhava-bandhanase mukta ho jAte haiM, vahI yaha yamunAjIkA jala hai| tAvad bhramanti bhuvane manujA bhavotthadAridryarogamaraNavyasanAbhibhUtAH yAvajjalaM tava mahAnadi nIlanIlaM pazyanti no dadhati mUrdhasu sUryaputri // sUryaputrI mahAnadI yamunAjI! manuSya isa jagat meM prApta honevAle daridratA, roga aura mRtyu Adi duHkhoMse pIr3ita hokara tabhItaka saMsArameM bhaTakate rahate haiM, jabataka ve nIlamaNike sadRza Apake nIle jalakA darzana nahIM karate athavA use apane mastakapara nahIM car3hAte / yatsaMsmRtiH sapadi kRntati duSkRtaughaM pApAvalI jayati yojanalakSato'pi / punAti yatrAma nAma jagaduzcaritaM diSTyA hi sA pathi zobhavitAdya gaGgA // jinakI smRti pAparAzikA tatkAla nAza kara detI hai, jo lAkha yojana dUrase bhI pApoMke samUhako parAsta karatI haiM, jinakA nAma uccAraNa kiye jAnepara sampUrNa jagatko pavitra kara detA hai, ve gaGgAjI Aja saubhAgyavaza mere dRSTipathameM aayeNgii| AlokotkaNThitena pramuditamanasA vartma yasyAH prayAtaM sad yasmin kRtyametAmazca prathamakRtI jajJivAn svargasindhum / snAnaM sandhyA nivApaH surayajanamapi zrAddhaviprAzanAdyaM sarva sampUrNametad bhavati bhagavataH prItidaM nAtra citram // manuSya darzanake liye utkaNThita tathA prasannacitta hokara jisake pathakA anusaraNa karatA hai, jisake taTapara samasta zAstravihita karma uttamatApUrvaka sampanna hote haiM, una gaGgAjIko Adi sRSTike racayitA brahmAjIne pahale svargaGgAke rUpameM utpanna kiyA thaa| unake taTapara kiyA huA snAna, sandhyA, tarpaNa, devapUjA, zrAddha aura brAhmaNabhojana Adi saba kucha paripUrNa evaM bhagavAnko prasannatA 1 [ saMkSipta padmapurANa ******** pradAna karanevAlA hotA hai-- isameM koI Azcaryako bAta nahIM hai| brahma dravIbhUtaM paraM paramAnandadAyini / arghyaM gRhANa me gaGge pAeM hara namo'stu te // paramAnanda pradAna karanevAlI gaGgAjI ! Apa jalarUpameM avatIrNa sAkSAt parabrahA haiN| Apako namaskAra hai| Apa merA diyA huA arghya grahaNa kIjiye aura mere pApa hara liijiye| I sAkSAddharmadravaughaM muraripucaraNAmbhojapIyUSasAraM duHkhasvAvyestaritraM suradanujanutaM svargasopAnamArgam / sarvAMhohAri vAri pravaraguNagaNaM bhAsi yA saMvahantI tasyai bhAgIrathi zrImati muditamanA devi kurve namaste // zrImatI bhAgIrathI devI! jo jalarUpameM pariNata sAkSAt dharmakI rAzi hai, bhagavAn viSNuke caraNAravindoMse prakaTa huI sudhAkA sAra hai, duHkharUpI samudrase pAra honeke liye jahAja hai tathA svargalokameM jAneke liye sIr3hI hai, jise devatA aura dAnava bhI praNAma karate haiM, jo samasta pApakA saMhAra karanevAlA, uttama guNasamUhase yukta aura zobhA sampanna hai, aise jalako Apa dhAraNa karatI haiN| maiM prasannacitta hokara Apako namaskAra karatA huuN| svaH sindho duritAbdhimatrajanatAsaMtAraNi prollasatkallolAmalakAntinAzitatamastome jagatpAvani / gaGge devi punIhi duSkRtabhayakrAntaM kRpAbhAjanaM mAtama zaraNAgataM zaraNade rakSAdya bho bhISitam // svargalokakI nadI bhagavatI gaGge ! Apa pApake samudrameM DUbI huI janatAko tAranevAlI hai, apanI uThatI huI zobhAyukta laharoMkI nirmala kAntise pAparUpI andhakAra rAzikA nAza karatI haiM tathA jagatko pavitra karanevAlI haiM; maiM pApake bhayase grasta aura ApakA kRpA bhAjana huuN| zaraNadAyinI mAtA! ApakI zaraNa meM AyA hU~ Aja mujha bhayabhItakI rakSA kIjiye / haM ho mAnasa kampase kimu sakhe trasto bhayAnnArakAt kiM te bhItiriti zrutirduritakRt saMjAyate nArakI / mA bhaiSIH zRNu me gatiM yadi mayA pApAcalaspardhinI prAptA te nirayaH kathaM kimaparaM kiM me na dharmo dhanam // Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] *********** gaGgAkI mahimA, zrIviSNu, yamunA, gaGgA, prayAga, kAzI, gayA evaM gadAdharakI stuti ----------------------------------- ai mere cita! o mitra ! tuma narakake bhayase trasta sarveza mAmanugRhANa nayasva cordhvahokara kaoNpa kyoM rahe ho ? kyA tumheM yaha socakara bhaya ho rahA hai ki pApI manuSya narakameM par3atA hai aisA zrutikA kathana hai| sakhe! isake liye bhaya na karo; merI kyA gati hogI - yaha batAtA hU~, suno; yadi mujhe pApoMke pahAr3ase bhI Takkara lenevAlI bhagavatI gaGgA prApta ho gayI haiM to tumheM narakakI prApti kaise ho sakatI hai athavA dUsarI koI durgati bhI kyoM hogii| kyA mere pAsa dharmarUpI dhana nahIM hai ? - svarvAsAdhiprazaMsAmudamanubhavituM majjanaM yatra coktaM svanayoM vIkSya hRSTA vibudhasurapatiprAptisaMbhAvanena / nIre zrIjakanye yamaniyamaratAH strAnti ye tAvakIne devatvaM te labhante sphuTamazubhakRto'pyatra vedAH pramANam // jisa gaGgAjIke jalameM kiyA huA snAna svargalokake nivAsa tathA prazaMsAke Anandako anubhUtikA kAraNa batAyA gayA hai, vahA~ kisIko snAna karate dekha svargalokako deviyA~ eka nUtana devatA athavA indrake milanekI saMbhAvanAse bahuta prasanna hotI haiM jahruputrI gaGge ! jo loga yama-niyamoMkA pAlana karate hue Apake jalameM snAna karate haiM, ve pahaleke pApI honepara bhI nizcaya hI devatva prApta kara lete haiM- isa viSayameM veda pramANa haiN| buddhe sadbuddhirevaM bhavatu tava sakhe mAnasa svasti te'stu AstAM pAdau padasthau satatamiha yuvAM sAdhudRSTI ca dRSTI / vANi prANapriye'dhiprakaTaguNavapuH prApnuhi prANapuSTiM yasmAt sarvairbhavadbhiH sukhamatulamahaM prApnuyAM tIrthapuNyam // buddhe! sadA isI prakAra tumhArI sadbuddhi banI rhe| sakhe mana ! tumhArA bhI kalyANa ho / caraNo ! tuma bhI isI prakAra yogya pada (sthAna) para sthita rho| netro ! tuma donoM bhI uttama dRSTise sampanna rho| vANI ! tuma prANoMkI priyA ho tathA prakaTa hue uttama guNoMse yukta zarIra! tumhArI prANazaktikA poSaNa ho; kyoMki maiM tuma saba logoMke sAtha Aja atulita sukha pradAna karanevAle tIrthajanita puNyako prApta karU~gA / zrIjAhnavIravisutAparameSThiputrI[Hot 265 sindhuyAbharaNa tIrthavara pUra # prayAga / svadhAmnA / / mantastamodazavidhaM dalaya gaGgA, yamunA aura sarasvatI--ina tInoM nadiyoMko AbhUSaNarUpameM dhAraNa karanevAle tIrtharAja prayAga ! sarvezvara! mujhapara anugraha karo, mujhe U~ce uThAo tathA mere antaHkaraNake dasa prakArake avidyAndhakArako apane tejase naSTa kro| mer vAgIzaviSNavIzapurandarAdyAH bhajanti pApapraNAzAya vidAM vido'pi / yattIramanIlanIlaM sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // brahmA, viSNu, ziva tathA indra Adi devatA aura vidvAnoMmeM zreSTha vidvAn (RSi maharSi) bhI jisake veta kRSNajalase zobhita taTakA sevana karate haiM, usa tIrtharAja prayAgakI jaya ho / kalindajAsaGgamavApya pratyAgatA * yatrojjhatA yatra svargadhunI janasya vaTo'zyAmaguNaM vRNoti svacchAyayA zyAmalayA zyAmaH zramaM kRntati yatra dRSTaH bhajanti adhyAtmatApatritayaM sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // jahA~ AyI huI gaGgA kalindanandinI yamunAkA saGgama pAkara manuSyoMke AdhyAtmika, Adhidaivika tathA Adhibhautika - ina tInoM tApoMkA nAza karatI haiM, usa tIrtharAja prayAgakI jaya ho| zyAmo adhi C 4141 vihAya 615 dhunoti / sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // jahA~ zyAmavaTa ujjvala guNa dhAraNa karatA hai tathA darzana karanepara apanI zyAmala chAyAse manuSyoMke janmamaraNarUpa zramakA nAza kara DAlatA hai, usa tIrtharAja prayAgakI jaya ho / brahmAdayo'pyAtmakRti 17 T FREESTY or janAnAm / TSR puNyAtmakabhAgadheyam / daNDadharaH svada sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...... * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa brahmA Adi devatA bhI apanA kAma chor3akara jisa lokameM pahu~cA detI haiM, usa tIrtharAja prayAgakI jaya ho| puNyamaya saubhAgyase yukta tIrthakA sevana karate haiM tathA keSAdhijanyakoTi-jati suvacasA yAmi yAmIti yasmin jahA~ daNDadhArI yamarAja bhI apanA daNDa tyAga dete haiM, usa keSAjityoSitAnAM niyatamatipated varSavRndaM variSTham / tIrtharAja prayAgako jaya ho| yaH prApto bhAgyalakSairbhavati bhavati no vA sa vAcAmavAcyo yatsevayA , devanadevatAdi- dIna, diSTayA veNIviziSTho bhavati dRgatithiH kiM prayAgaH prayAgaH / / devarSayaH ..... prtyhmaamnnti| 'maiM prayAgameM jAU~gA, jAU~gA' ina sundara yAtoMmeM hI svarga ca sarvottamabhUmirAjyaM - kitane hI logoMke karor3oM janma bIta jAte haiM [aura prayAgakI sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // yAtrA sulabha nahIM hotI] | kucha loga gharase cala to dete haiM, devatA, manuSya, brAhmaNa tathA devarSi bhI pratidina para mArgameM hI phaMsa jAneke kAraNa unake anekoM varSa samApta jisake sevanase svarma evaM sarvottama bhUmaNDalakA rAjya ho jAte haiN| lAkhoM bAra bhAgyakI sahAyatA honepara bhI jo prApta karate haiM, usa tIrtharAja prayAgakI jaya ho| kabhI prApta hotA hai aura kabhI nahIM bhI hotA, vaha triveNIenAsi hantIti prasiddhavArtA saMgama-viziSTa uttama yajJabhUmi prayAga vANIse pare hai| kyA nAmapratApena dizo drvntii| merA aisA bhAgya hai ki vaha mere netroMkA atithi ho sake ? yasya trilokI pratatA yazobhiH ........ lokAnAmakSamArNA makhakRtiSu kalau svargakAmaijapastu sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // tyAdistotrairvacobhiH kthmmrpdpraapticintaaturaannaam| prayAga apane nAmake pratApase samasta pApoMkA nAza agniSTomAzvamedhapramukhamakhaphalaM samyagAlocya sAGga kara DAlatA hai, yaha prasiddha vArtA sampUrNa dizAomeM phailI brahmAyaistIrtharAjo'bhimatada upadiSTo'yameva prayAgaH // huI hai| jisake suyazase sArI trilokI AcchAdita hai, . kaliyugameM manuSya svargakI icchA hote hue bhI usa tIrtharAja prayAgako jaya ho| yajJa-yagAdi karanemeM asamartha honeke kAraNa japa, stuti, dhatto'bhitazcAmaracArakAntI stotra evaM pATha Adike dvArA kisa prakAra amarapadakI sitAsite yatra sridvrennye| prApti ho-isa cintAse Atura hoMge; unako aGgosahita Adho baTazchatramivAtibhAtikA aniSToma aura azvamedha Adi yajJokA phala kaise sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // mile- isakI bhalIbhA~ti AlocanA karake brahmA Adi jahA~ donoM kinAre zyAma aura zveta salilase devatAoMne isa tIrtharAja prayAgako hI saba prakArake suzobhita do zreSTha saritAe~ yamunA aura gaGgA ca~varakI abhISTa phaloMkA dAtA batAyA hai| ...... manohara kAtti dhAraNa kara rahI hai aura Adi vaTa mayA pramAdAturatAdidoSataH . (akSayavaTa) chatrake samAna suzobhita hotA hai, usa saMdhyAvidhinoM samupAsito'bhUt / tIrtharAja prayAgakI jaya ho| - ghedana saMdhyAM carato'pramAdataH... brAhInaputrItripathAtriveNI-.. saMdhyAstu pUrNAkhilajanmano'pi me // smaagmenaaksstyaagmaatraan| 3 yadi maiMne pramAda aura AturatA Adi doSoMke kAraNa yatrAplutAn brahmapadaM nayanti - bhalIbhAMti saMdhyopAsanA nahIM kI hai to yahA~ sAvadhAnatA sa tIrtharAjo jayati prayAgaH // pUrvaka saMdhyA karanese mere sampUrNa janmako saMdhyopAsanA .... sarasvatI, yamunA aura gaGgA-ye tIna nadiyA~ jahA~ pUrNa ho jaay|| DubakI lagAnevAle manuSyoMko, jo triveNI-saMgamake anyatrApi pragajanmahimani tapasi premibhirviprakRSTasamparkase akSata yAgaphalako prApta ho cuke haiM, brahma- dhyAMta: saMkIrtito yo'bhimatapadavidhAtAnizaM niyaMpekSam / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * gaGgAkI mahimA, zrIviSNu, yamunA, gaGgA, prayAga, kAzI, gayA evaM gadAdharakI stuti zrImatpAMzu triveNIparivRDhamatulaM tIrtharAja prayAgaM go'laMkAraprakAza svayamamaravaraizcArcitaM taM namAmi // jo mAghamAsameM apanI mahimA ke viSaya meM anyatra bhI garjanA karatA hai, premIjanoMke dUrase bhI apanA dhyAna aura kIrtana karanepara jo binA kisIkI sahAyatAke nirantara abhISTa phala pradAna karanevAlA hai, jisakI dhUlirAzi zobhAse sampanna hai, jo triveNIkA svAmI hai, jisakI saMsArameM yAnIha kahIM bhI tulanA nahIM hai tathA jisakA divya svarUpa aMzumAlI sUryake samAna prakAzamAna hai, usa zreSTha devatAoMdvArA pUjita tIrtharAja prayAgako maiM praNAma karatA huuN| asmAbhiH sutapo'nvatApi kimo 'yajyanta kiM vAdhvarAH pAtre dAnamadAyi kiM bahuvidhaM kiM vA surAzcArcitAH / kiM sattIrthamasevi kiM dvijakulaM pUjAdibhiH satkRtaM yena prApa sadAzivasya zivadA sA rAjadhAnI svayam // aho! hamalogoMne kyA koI uttama tapasyA kI thI ? athavA yajJoMkA anuSThAna kiyA thA ? yA kisI supAtrako nAnA prakArakI vastuoMkA dAna diyA thA ? athavA devatAoMkI pUjA kI thI? yA kisI uttama tIrthakA sevana kiyA thA ? athavA brAhmaNavaMzakA pUjA Adike dvArA satkAra kiyA thA, jisase bhagavAn sadAzivakI yaha kalyANadAyinI rAjadhAnI kAzI hameM svayaM hI prApta ho gayI ! bhAgyairme'dhigatA hAnekajanuSAM sarvAghavidhvaMsinI sarvAzcaryamayI mayA zivapurI saMsArasindhostarI / labdhaM tajjanuSaH phalaM kulamalaMcakre pavitrIkRtaH svAtmA cApyakhilaM kRtaM kimaparaM sarvopariSTAt sthitam // mere bar3e bhAgya the, jo aneka janmoMkI pAparAzikA vidhvaMsa karanevAlI saMsAra-samudrake liye naukArUpA yaha sarvAzcaryamayI zivapurI mujhe prApta huii| isase janma lenekA phala mila gyaa| mere kulakI zobhA bar3ha gyii| merI antarAtmA pavitra ho gayI tathA mere sampUrNa kartavya pUrNa ho gye| adhika kyA kahU~, aba maiM sarvopari padapara pratiSThita ho gyaa| jIvannaraH pazyati bhadralakSamevaM vadantIti mRSA na yasmAt / tasmAnmayA vai vapuSedRzena prAptApi kAzI kSaNabhaGgureNa // * 617 manuSya jIvita rahe to vaha lAkhoM kalyANakI bAteM dekhatA hai--aisI jo kiMvadantI hai, vaha jhUThI nahIM hai; isIliye maiMne isa kSaNabhara zarIrase bhI kAzI-jaisI purIko prApta kara liyaa| kAzyAM vidhAtumamarairapi divyabhUmau sattIrthaliGgagaNanArcanato na zakyA / guptavivRtAni purAtanAni siddhAni yojitakaraH praNamAmi tebhyaH // kAzIpurIkI divya bhUmimeM kitane uttama tIrtha aura liGga haiM, unakI pUjanapUrvaka gaNanA karanA devatAoMke liye bhI asaMbhava hai| yahA~ gupta aura prakaTarUpase jo-jo purAtana siddhapITha haiM, unheM maiM hAtha jor3akara praNAma karatA huuN| kiM bhItyA duritAtkRtAt kimu mudA puNyairagaNyaiH kRtaiH kiM vidyAbhyasanAnmadena jaDatAdoSAd viSAdena kim / kiM garveNa dhanodayAdadhanatAtApena kiM bho janAH snAtvA zrImaNikarNikApayasi ced vizvezvaro dRzyate // manuSyo ! yadi zrImaNikarNikAke jalameM snAna karake bhagavAn vizvanAthajIkA darzana kiyA jAtA ho to pUrvakRta pApoMse bhayakI kyA AvazyakatA hai| athavA kiye hue agaNita puNyoMdvArA prApta honevAle Anandase bhI kyA lenA hai| vidyAbhyAsako lekara ghamaMDa yA mUrkhatAke liye kheda karanese kyA lAbha hai ? dhanakI prAptise honevAle garva tathA nirdhanatAke kAraNa honevAle saMtApase bhI kyA prayojana hai / alpasphItinirAmayApi tanutApravyaktazaktyAtmatA protsAhAkyabalena kevalamanorAgadvitIyena yat / aprApyApi manorathairaviSayA svaprapravRtterapi prAptA sApi gadAdharasya nagarI sadyo'pavargapradA // jo svalpa samRddhise yukta honepara bhI nirAmaya (nAzarahita) hai, sUkSmatAke dvArA hI jo apanI zaktizAlitA sUcita kara rahI hai, aprApya honepara bhI jo utsAhayukta bala tathA vizuddha mAnasika anurAgase prApta hotI hai, manorathoMkI bhI jahA~taka pahu~ca nahIM hai, jo svaprameM bhI sulabha nahIM hotI, vaha tatkAla mokSa pradAna karanevAlI bhagavAn gadAdharakI nagarI gayA Aja mujhe prApta huI hai| Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 . arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa . . . . . . . . . manye nAtmakRtirna pUrvapuruSaprApterbala cAtra ta- sarvAtmannijadarzanena ca gayAnAddhena vai daivatAn / nApIdaM svajanapramANamacalaM kiM shaaptaapaadikm| prINan vizvamanohavat kathamihaudAsInyamAlambase / yA duSprApagayAprayAgayamunAkAzISu parvAgamAt kiM te sarvada nirdayatvamadhunA kiM vA prabhutvaM kaleH / prAptistatra mahAphalo vijayate zrIzAravAnugrahaH // kiM vA sattvanirIkSaNaM nRSu viraM kiM vAsya sevArutiH // koI puNyaparva Anepara jo gayA, prayAga, yamunA aura sarvAtman ! Apa apane darzanase tathA gayAmeM kiye kAzI Adi durlabha tIrthoMmeM AnekA saubhAgya prApta hotA jAnevAle zrAddhase devatAosahita sampUrNa vizvako tRpta hai, usameM mahAn phaladAyaka bhagavatI zAradAkA anugraha karate haiM; phira mere sAmane kyoM nikSeSTa-se hokara udAsIna hI ekamAtra kAraNa hai; usIkI vijaya hai| maiM ise apanA bhAva dhAraNa kara rahe haiM? bhaktako sarvasva denevAle puruSArtha nahIM maantaa| pUrvajoMne jo yahAM Akara dayAmaya ! kyA isa samaya Apane nirdayatA dhAraNa kara lI puNyopArjana kiyA hai, usakA bala bhI isameM sahAyaka hai? yA yaha kaliyugakA prabhAva hai? athavA dera nahIM hai tathA svajanavargakI avicala zakti bhI isameM lagAkara Apa manuSyoMke sattva (zuddha bhAva evaM dhairya) kI kAraNa nahIM hai| ina tIrthoMmeM Anepara zApa-tApa Adi kyA parIkSA le rahe haiM yA isa dAsako bhagavatsevAmeM kitanI kara sakate haiN| ruci hai, isakA nirIkSaNa kara rahe haiM? yaH zrAddhasamaye dUrAtsmRto'pi pitmktidH| gadAdhara mayA zrAddha yadhINa tvatprasAdataH / taM gayAryA sthita sAkSAnnamAmi zrIgadAdharam / / anujAnIhi mAM deva gamanAya gRhaM prati / / * jo zrAddha-kAlameM dUrase smaraNa karanepara bhI ___gadAdhara ! ApakI kRpAse maiMne yahA~ zrAddhakA anuSThAna kiyA hai| [ise svIkAra kIjiye aura] deva ! pitaroMko mokSa pradAna karate haiM, gayAmeM sthita una sAkSAt bhagavAn zrIgadAdharako maiM praNAma karatA huuN| * aba mujhe ghara jAnekI AjJA diijiye| evaM hi devatAnAM ca stotraM svrgaarthdaaykm| panthAnaM samatItya dustaramimaM dUrAddavIyastaraM / ___ zrAddhakAle paThennityaM snAnakAle tu yaH paThet / / kSudravyAghratarakSukaNTakaphaNipratyarthibhiH saMkulam / 3 sarvatIrthasamaM snAnaM zravaNAtpaThanAjapAt / / Agatya prathama hyayaM kRpaNavAg yAcejanaH ke paraM / __ prayAgasya ca gaGgAyA yamunAyAH stuterdvija / zrImadbhAri gadAdhara pratidinaM tvAM draSTumutkaNThate // zravaNena vinazyanti doSAzaiva tu karmajAH / / bhagavAn gadAdhara ! yaha ApakA dAsa makkhI, (23 / 51, 53, 54) macchara, bAgha, cIte, kATe, sarpa tathA luTeroMse bhare hue isa isa prakAra yaha devatAoMkA stotra svarga evaM abhISTa dustara mArgako, jo dUrase bhI dUra par3atA hai, tai karake vastu pradAna karanevAlA hai| jo manuSya zrAddhakAlameM tathA pahale-pahala yahA~ AyA hai aura dIna vANImeM Apase pratidina srAnake samaya isakA pATha karatA hai, use saba yAcanA karatA hai| bhalA, Apake sivA aura kisake tIrthoM meM mAnake samAna puNya hotA hai| isake zravaNa, pATha sAmane yaha hAtha phailaaye| bhagavan ! yaha sevaka pratidina tathA japase ukta phalakI siddhi hotI hai| brahman ! prayAga, Apake zobhAsampanna dvArapara Akara darzanake liye gaGgA tathA yamunAkI stutikA zravaNa karanese karmajanya utkaNThita rahatA hai| doSa naSTa ho jAte haiN| * adhyAya 23 zloka 15se 50taka / Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * tulasI, zAlagrAma tathA prayAgatIrthakA mAhAtmya . 619 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tulasI, zAlagrAma tathA prayAgatIrthakA mAhAtmya zivajI bole-nArada ! suno; aba maiM tulasIkA jo brAhmaNa tulasI-kASThakI agnimeM havana karate haiM, mAhAtmya batAtA hU~, jise sunakara manuSya janmase lekara unheM eka-eka siktha (bhAtake dAne) athavA eka-eka mRtyuparyanta kiye hue pApase chuTakArA pA jAtA hai| tilameM agniSToma yajJakA phala milatA hai| jo bhagavAnko tulasIkA pattA, phUla, phala, mUla, zAkhA, chAla, tanA tulasI-kASThakA dhUpa detA hai, vaha usake phalasvarUpa sau aura miTTI Adi sabhI pAvana haiN|* jinakA mRta zarIra yajJAnuSThAna tathA sau godAnakA puNya prApta karatA hai| jo tulasI-kASThakI Agase jalAyA jAtA hai, ve tulasIkI lakar3IkI A~case bhagavAnakA naivedya taiyAra viSNulokameM jAte haiN| mRta puruSa yadi agamyAgamana Adi karatA hai, usakA vaha atra yadi thor3A-sA bhI bhagavAn mahAn pApoMse grasta ho, to bhI tulasI-kASThakI agnise kezavako arpaNa kiyA jAya to vaha meruke samAna dehakA dAha-saMskAra honepara vaha zuddha ho jAtA hai| jo annadAnakA phala denevAlA hotA hai| jo tulasI-kASThako mRta puruSake sampUrNa aGgAmeM tulasIkA kASTha dekara pazcAt Agase bhagavAna ke liye dIpaka jalAtA hai, use dasa usakA dAha-saMskAra karatA hai, vaha bhI pApase mukta ho mora mukta hA karor3a dIpa-dAnakA puNya prApta hotA hai| isa lokameM jAtA hai| jisakI mRtyuke samaya zrIharikA kIrtana aura pRthvIpara usake samAna vaiSNava dUsarA koI nahIM dikhAyI smaraNa ho tathA tulasIkI lakar3Ise jisake zarIrakA dAha detaa| jo bhagavAna zrIkRSNako tulasI-kASThakA candana kiyA jAya, usakA punarjanma nahI hotaa| yadi dAha __ arpaNa karatA tathA unake zrIvigrahameM usa candanako saMskArake samaya anya lakar3iyoMke bhItara eka bhI bhaktipUrvaka lagAtA hai| vaha sadA zrIharike samIpa ramaNa tulasIkA kASTha ho to karor3oM pApoMse yukta honepara bhI manuSyako mukti ho jAtI hai| tulasIkI lakar3Ise karatA hai| jo manuSya apane aGgameM tulasIkI kIcar3a mizrita honepara sabhI kASTha pavitra ho jAte haiN| lagAkara zrIviSNukA pUjana karatA hai, use eka hI dinameM tulasI-kASThakI agnise mRta manuSyakA dAha hotA dekha / - sau dinoMke pUjanakA puNya mila jAtA hai| jo pitaroMke viSNaTata hI Akara usakA piNDameM tulasIdala milAkara dAna karatA hai, usake diye dUta use nahIM le jA skte| vaha karor3oM janmoMke pApase hue eka dinake piNDase pitaroMko sau varSoMtaka tRpti banI mukta ho bhagavAn viSNuko prApta hotA hai| jo manuSya rahatI hai| tulasIkI jar3akI miTTIke dvArA vizeSarUpase tulasI-kASThakI agnimeM jalAye jAte haiM, unheM vimAnapara snAna karanA caahiye| isase jabataka vaha miTTI zarIrame baiThakara vaikuNThameM jAte dekha devatA unake Upara puSpAJjali lagI rahatI hai, tabataka srAna karanevAle puruSako tIrthacar3hAte hai| aise puruSako dekhakara bhagavAna viSNa aura khAnakA phala milatA hai| jo tulasIkI nayI maJjarIse ziva saMtuSTa hote haiM tathA zrIjanArdana usake sAmane jA bhagavAnakI pUjA karatA hai, use nAnA prakArake puSpodvArA hAtha pakar3akara use apane dhAmameM le jAte haiN| jisa kiye hue pUjanakA phala prApta hotA hai / jabataka sUrya aura agnizAlA athavA zmazAnabhUmimeM ghIke sAtha tulasI- candramA haiM, tabataka vaha usakA puNya bhogatA hai| jisa kASThakI agni prajvalita hotI hai, vahA~ jAnese manuSyoMkA gharameM tulasI-vRkSakA bagIcA hai, usake darzana aura pAtaka bhasma ho jAtA hai| sparzase bhI brahmahatyA Adi sAre pApa naSTa ho jAte haiN| * patra puSpaM phalaM mUlaM zAkhA svak skanbhAsaMzitam / tulasIsaMbhava sarva pAvana mRttikAdikam // (24 / 2) + yokaM tulasokASThaM madhye kASThasya tasya hi / dAhakAle bhaveyuktiH koTipApayutasya ca // (24 / 7) Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa jisa-jisa ghara, gA~va athavA vanameM tulasIkA vRkSa koTigunA puNya prApta hotA hai| jahA~ kahIM zAlagrAmamayI ho, vahA~-vahA~ jagadIzvara zrIviSNu prasatracitta hokara mudrA ho, vahA~ kAzIkA sArA puNya prApta ho jAtA hai| nivAsa karate haiN| usa gharameM daridratA nahIM rahatI aura manuSya brahmahatyA Adi jo kucha pApa karatA hai, vaha saba bandhuoMse viyoga nahIM hotaa| jahA~ tulasI virAjamAna zAlagrAmazilAkI pUjAse zIghra naSTa ho jAtA hai| hotI haiM, vahA~ duHkha, bhaya aura roga nahIM Thaharate / yo to mahAdevajI kahate hai-nArada ! aba maiM vedoMmeM tulasI sarvatra hI pavitra hotI hai, kintu puNyakSetrameM ve kahI huI prayAgatIrthakI mahimAkA varNana kruuNgaa| jo adhika pAvana mAnI gayI hai| bhagavAnke samIpa pRthvI- manuSya puNya-karma karanevAle haiM, ve hI prayAgameM nivAsa talapara tulasIko lagAnese sadA viSNupada (vaikuNTha- karate haiN| jahA~ gaGgA, yamunA aura sarasvatI-tInoM dhAma) kI prApti hotI hai| tulasIdvArA bhaktipUrvaka pUjita nadiyoMkA saMgama hai, vahI tIrthapravara prayAga hai, vaha honepara zAntikAraka bhagavAn zrIhari bhayaMkara utpAtoM, devatAoMke liye bhI durlabha hai| isake samAna tIrtha tInoM rogoM tathA aneka durnimittoMkA bhI nAza kara DAlate haiN| lokoMmeM na koI huA hai na hogaa| jaise grahoMmeM sUrya aura jahA~ tulasIkI sugandha lekara havA calatI hai, vahA~ko nakSatroMmeM candramA zreSTha haiM, usI prakAra saba tIrthoMmeM prayAga dasoM dizAe~ aura cAroM prakArake jIva pavitra ho jAte haiN| nAmaka tIrtha uttama hai| vidvan ! jo prAtaHkAla prayAgameM munizreSTha ! jisa gRhameM tulasIke mUlakI miTTI maujUda hai, snAna karatA hai, vaha mahAn pApase mukta ho paramapadako prApta vahA~ sampUrNa devatA tathA kalyANamaya bhagavAn zrIhari hotA hai| jo daridratAko dUra karanA cAhatA ho, use sarvadA sthita rahate haiN| brahman ! tulasI-vanako chAyA prayAgameM jAkara kucha dAna karanA caahiye| jo manuSya jahA~-jahA~ jAtI ho, vahA~-vahA~ pitaroMkI tRptike liye prayAgameM jAkara vahA~ sAna karatA hai, vaha dhanavAn aura tarpaNa karanA caahiye| dIrghajIvI hotA hai| vahA~ jAkara manuSya akSayavaTakA nArada ! jahA~ tulasIkA samudAya par3A ho, vahA~ darzana karatA hai, usake darzanamAtrase brahmahatyAkA pApa naSTa kiyA huA piNDadAna Adi pitaroMke liye akSaya hotA hotA hai| use AdivaTa kahA gayA hai| kalpAntameM bhI hai| tulasIkI jar3ameM brahmA, madhyabhAgameM bhagavAn janArdana usakA darzana hotA hai| usake patrapara bhagavAn viSNu zayana tathA maJjarImeM zrIrudradevakA nivAsa hai; isIse vaha pAvana karate haiM; isaliye vaha avinAzI mAnA gayA hai| mAnI gayI hai / vizeSataH zivamandiramai yadi tulasIkA vRkSa viSNubhakta manuSya prayAgameM akSayavaTakA pUjana karate hai| lagAyA jAya to usase jitane bIja taiyAra hote haiM, utane usa vRkSameM sUta lapeTakara usakI pUjA karanI caahiye| hI yugoMtaka manuSya svargalokameM nivAsa karatA hai| jo vahA~ 'mAdhava' nAmase prasiddha bhagavAn viSNu nitya pArvaNa zrAddhake avasarapara, zrAvaNa mAsameM tathA saMkrAntike virAjamAna rahate haiN| unakA darzana avazya karanA caahiye| dina tulasIkA paudhA lagAtA hai, usake liye vaha atyanta aisA karanevAlA puruSa mahApApoMse chuTakArA pA jAtA hai| puNyadAyinI hotI hai| jo pratidina tulasIdalase devatA, RSi aura manuSya-sabhI vahA~ apane-apane bhagavAnakI pUjA karatA hai, vaha yadi daridra ho to dhanavAn yogya sthAnakA Azraya lekara nitya nivAsa karate haiN| ho jAtA hai| tulasIkI mUrti sampUrNa siddhiyA~ pradAna gohatyArA, cANDAla, duSTa, dRSitahRdaya, bAlaghAtI tathA karanevAlI hotI hai; vaha zrIkRSNako kIrti pradAna karato ajJAnI manuSya bhI yadi vahA~ mRtyuko prApta hotA hai to hai| jahA~ zAlagrAmako zilA hotI hai, vahA~ zrIharikA caturbhujarUpa dhAraNa karake sadA hI vaikuNTha-dhAmameM nivAsa sAMnidhya banA rahatA hai| vahA~ kiyA huA srAna aura dAna karatA hai| jo mAnava prayAgameM mAgha-sAna karatA hai, use kAzIse saugunA adhika mahattvazAlI hai| zAlagrAmakI prApta honevAle puNyaphalakI koI gaNanA nahIM hai| bhagavAn pUjAse kurukSetra, prayAga tathA naimiSAraNyakI apekSA nArAyaNa prayAgameM snAna karanevAle puruSoMko bhoga aura Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . trirAtra tulasIvratakI vidhi aura mahimA . 621 mokSa pradAna karate haiN| jaise grahoMmeM sUrya aura nakSatroMmeM candramA tIrthakA sevana karake vaikuNThalokako prApta hote haiN| zreSTha hai, usI prakAra mahInoM meM mAgha mAsa zreSTha hai| yaha sabhI divyalokameM rahanevAle jo vasiSTha aura sanakAdi RSi haiM, ve koMke liye uttama hai| vidvan ! yaha mAgha-makarakA yoga bhI prayAgatIrthakA bAraMbAra sevana karate haiN| viSNu, rudra aura carAcara trilokIke liye durlabha hai| jo isameM yatnapUrvaka indra bhI tIrthapravara prayAgameM nivAsa karate haiN| prayAgameM dAna sAta, pA~ca athavA tIna dina bhI prayAga-mrAna kara letA hai, aura niyamoMke pAlanakI prazaMsA hotI hai| vahA~ sAna aura usakA abhyudaya hotA hai| manuSya Adi carAcara jIva prayAga jalapAna karanese punarjanma nahIM hotaa| trirAtra talasIvratakI vidhi aura mahimA prAthanA kara nAradajI bole-bhagavan ! ApakI kRpAse maiMne vATikAko kevala jalase siiNce| phira devAdhideva tulasIke mAhAtmyakA zravaNa kiyA / aba trirAtra tulasI- jagadguru bhagavAnako paJcAmRtase snAna karAkara isa prakAra vratakA varNana kiijiye| prArthanA karemahAdevajIne kahA-vidvan ! tuma bar3e buddhimAn prArthanA-patra ho, suno; yaha vrata bahuta purAnA hai| isakA zravaNa karake yo'nantarUpo'khilavizvarUpo mana manuSya nizcaya hI saba pApoMse mukta ho jAtA hai| nArada! mAgabhoMdake lokavidhi bibharti / vrata karanevAlA puruSa kArtika zuklapakSako navamI tithiko prasIdatAmeva sa devadevo niyama grahaNa kare / pRthvIpara soye aura indriyoMko kAbUmeM / yo mAyayA vizvakadeva ruupii|| rkhe| trirAtravrata karaneke uddezyase vaha zauca-nAnase jinake rUpakA kahIM anta nahIM hai, sampUrNa vizva zuddha ho manako saMyamameM rakhate hue pratidina rAtako jinakA svarUpa hai, jo garbharUpa (AdhArabhUta) jalameM niyamapUrvaka tulasIvanake samIpa zayana kre| madhyAhna- sthita hokara lokasaSTikA bharaNa-poSaNa karate haiM aura kAlameM nadI Adike nirmala jalame nAna karake vidhi- mAyAse hI rUpavAn hokara samasta saMsArako sRSTi karate parvaka devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa kre| isa vratameM hai. ve devadeva paramezvara mujhapara prasanna ho|' pUjAke liye lakSmI aura zrIviSNuko suvarNamayI pratimA banavAnI cAhiye tathA unake liye do vastra bhI taiyAra karA AgacchAcyuta deveza tejorAze / jagatpate / lene caahiye| vastra pauta aura zveta varNake ho| vratake sadaiva timiradhvaMsisvAhi mAM bhavasAgarAt / / ArambhameM vidhipUrvaka navagraha-zAnti karAye, usake bAda caru pakAkara usake dvArA zrIviSNu devatAkI prItike liye 'he acyuta ! he devezvara ! he tejaHpuJja jagadIzvara ! havana kre| dvAdazIke dina devadevezvara bhagavAnakI yahA~ padhAriya: Apa sadA hI ajJAnAndhakArakA nAza yatnapUrvaka pUjA karake vidhike anusAra kalaza sthApana karanevAle haiM, isa bhavasAgarase merI rakSA kiijiye|' kre| kalaza zuddha ho aura phUTA-TUTA na ho| usameM mAna-mantra 12 paJcaratna, paJcapallava tathA oSadhiyA~ par3I hoN| kalazake paJjAmRtena sutrAtastathA godakena c| Upara eka pAtra rakhe aura usake bhItara lakSmIjIke sAtha gaGgAdInAM ca toyena khAto'nantaH prasIdatu // bhagavAn viSNukI pratimAko virAjamAna kre| phira vaidika - 'paJcAmRta aura candanayukta jalase bhalIbhAMti aura paurANika mantroMkA uccAraNa karate hue tulasI- nahAkara gaGgA Adi nadiyoMke jalase snAna kiye hue vRkSake mUlameM bhagavatpratimAkI sthApanA kare / tulasIkI bhagavAn ananta mujhapara prasanna ho|' Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 * ayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa ...... vilepana-mantra . . Apako sevAmeM bheMTa kiye haiM; Apa yaha bIr3A zrIkhaNDAgurukarpUrakumAdivilepanam ... / svIkAra kreN|' bhaktayA dattasmayA'''yaM lakSyA saha gRhANa vai|| .. tatpazcAt bhaktipUrvaka dhUpa, agara tathA ghI milAyA 7. 'bhagavan ! maiMne candana, aragajA, kapUra aura kesara huA guggula-inakI Ahuti dekara bhagavAnko sNghaaye| AdikA sugandhita aGgarAga bhaktipUrvaka arpaNa kiyA hai| isa prakAra pUjA karanI caahiye| ghIkA dIpaka jalAnA Apa zrIlakSmIjIke sAtha ise svIkAra kreN|' caahiye| munizreSTha ! ekAgracitta ho bhagavAn zrIlakSmIvastra-mantra nArAyaNake sAmane tathA tulasIvanake samIpa nAnA nArAyaNa namaste'stu nrkaarnnvtaarnn|hii prakArakA dIpaka sajAnA caahiye| cakradhArI devAdhideva trailokyAdhipate tubhyaM dadAmi vasanaM zuni // viSNuko pratidina arghya bhI denA caahiye| putra-prAptike 'narakake samudrase tAranevAle nArAyaNa ! Apako liye navamIko nAriyalakA arghya denA uttama hai| dharma, namaskAra hai| trilokInAtha ! maiM Apako pavitra vastra kAma tathA artha-tInoMkI siddhike liye dazamIko arpaNa karatA huuN|' ra vijaurakA arghya arpaNa karanA ucita hai tathA ekAdazIko yajJopavIta-mantra anArase arghya denA cAhiye; isase sadA daridratAkA nAza dAmodara namaste'stu trAhi mAM bhvsaagraat| hotA hai| nArada ! bA~sake pAtrameM saptadhAnya rakhakara usameM brahmasUtraM mayA dataM gRhANa puruSottama // sAta phala rakhe; phira tulasIdala, phUla evaM supArI 'dAmodara ! Apako namaskAra hai, bhavasAgarase merI DAlakara usa pAtrako vastrase Dhaka de| tatpazcAt use rakSA kiijiye| puruSottama ! maiMne brahmasUtra (yajJopavIta) bhagavAnke sammukha nivedana kre| viprendra ! arthya arpaNa kiyA hai, Apa ise grahaNa kreN|' nimnAGkita mantrase denA cAhiye; ise ekAgracitta pAsa puSpa-mantra sAra hokara sunopuSpANi ca sugandhIni mAlatyAdIni vai prabho / arya-mantra'mayA dattAni deveza prItita: prtigRhytaam|| tulasIsahito deva sadA zahvena saMyutam / 'prabho ! maiMne mAlatI Adike sugandhita puSpa sevAmeM ___ gRhANAr2yA mayA dattaM devadeva namo'stu te // prastuta kiye haiM, devezvara ! Apa inheM prasatratApUrvaka deva ! Apa tulasIjIke sAtha mere diye hue isa svIkAra kre| nAlAyAH zaGkhayukta arghyako grahaNa kreN| devadeva ! Apako kamAyA ra naivedya-mantra namaskAra hai|' naivedyaM gRhyatA nAtha bhakSyabhojyaiH smnvitm| isa prakAra lakSmIsahita devezvara bhagavAn viSNukI sarva rasaiH susampannaM gRhANa paramezvara // pUjA karake vratakI pUrtike nimitta una devadevezvarase 'nAtha ! bhakSya-bhojya padArthose yukta naivedya svIkAra prArthanA karekIjiye; paramezvara ! yaha saba rasoMse sampanna hai, ise upoSito'haM deveza kAmakromavivarjitaH / / grahaNa kreN| Tara vratenAnena deveza tvameva zaraNaM mama / / . tAmbUla-mantra-zArA gRhIte'smin vrate deva yadapUrNa kRtaM mayA / pUgAni nAgapatrANi karpUrasahitAni c| sarva tadastu sampUrNa svatAsAdAjanArdana / / mayA datAni deveza tAmbUlaM prtigRhytaam|| namaH kamalapatrAkSa namaste jalazAyine / _ 'devezvara ! maiMne supArI, pAnake patte aura kapUra idaM vrataM mayA cINa prasAdAttava kezava / / Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * annadAna, jaladAna, taDAga-nirmANa, vRkSAropaNa tathA satyabhASaNa AdikI mahimA * 623 ajJAnatimiradhvaMsin vratenAnena keshv| dekara vastrAbhUSaNa evaM kesarake dvArA pUjanapUrvaka tIna prasAdasamukho bhUtvA jJAnadRSTiprado bhava // . brAhmaNa-dampatIko bhojana kraaye| ghRta-mizrita khIrake 'devezvara ! maiMne kAma-krodhase rahita hokara isa dvArA yatheSTa bhojana karAneke pazcAt dakSiNAsahita pAna, vratake dvArA upavAsa kiyA hai| deveza! Apa hI mere phUla aura gandha Adi dAna kre| apanI zaktike anusAra zaraNadAtA hai| deva ! janArdana ! isa vratako grahaNa karake bA~sake aneka pAtra banavAkara unheM pake hue nAriyala, maiMne isake jisa aGgakI pUrti na kI ho, vaha saba Apake pakavAna, vastra tathA bhA~ti-bhA~tike phaloMse bhre| prasAdase pUrNa ho jAya / kamalanayana ! Apako namaskAra sapatnIka AcAryako vastra phnaaye| divya AbhUSaNa dekara hai| jalazAyI nArAyaNa ! Apako praNAma hai| kezava ! candana aura mAlAse unakA pUjana kre| phira unheM saba Apake hI prasAdase maiMne isa vratakA anuSThAna kiyA hai| sAmagriyoMse yukta dUdha denevAlI gau dAna kare / gauke sAtha ajJAnAndhakArakA vinAza karanevAle kezava ! Apa isa dakSiNA, vastra, AbhUSaNa, dohanapAtra tathA anyAya vratase prasanna hokara mujhe jJAna-dRSTi pradAna kreN|' sAmagrI bhI de| zrIlakSmInArAyaNako pratimA bhI saba tadanantara rAtameM jAgaraNa, gAna tathA pustakakA sAmagriyosahita AcAryako de| saba tIrthomeM snAna svAdhyAya kre| gAnavidyA tathA nRtyakalAmeM pravINa karanevAle manuSyoMko jo puNya prApta hotA hai, vaha saba isa puruSoMdvArA saMgIta aura nRtyakI vyavasthA kre| atyanta vratake dvArA deva-deva viSNuke prasAdase prApta ho jAtA hai| sundara evaM pavitra upAkhyAnoMke dvArA rAtrikA samaya vyatIta vrata karanevAlA puruSa isa lokameM manako priya laganevAlA kre| nizAke antameM prabhAta honepara jaba sUryadevakA udaya sampUrNa padArthoM aura pracura bhogoMkA upabhoga karake antameM ho jAya, taba brAhmaNoMko nimantrita karake bhaktipUrvaka zrIviSNukI kRpAse bhagavAn viSNuke paramadhAmako prApta vaiSNava zrAddha kre| yajJopavIta, vastra, mAlA tathA candana hotA hai| annadAna, jaladAna, taDAga-nirmANa, vRkSAropaNa tathA satyabhASaNa AdikI mahimA nAradajIne pUchA-bhagavan / guNoMmeM zreSTha vAle mahAtmA brAhmaNako avazya dAna de| nArada ! jo brAhmaNoMko denekI icchA rakhanevAlA manuSya isa lokameM yAcanA karanevAle pIr3ita brAhmaNako anna de, vahI kina-kina vastuoMkA dAna kare? yaha saba btaaiye| vidvAnoMmeM zreSTha hai| yaha dAna AtmAke pAralaukika sukhakA mahAdevajI bole-devarSipravara ! suno-lokameM sAdhana hai| rAstekA thakA-mA~dA gRhastha brAhmaNa yadi tattvako jAnakara sajjana puruSa annadAnakI hI prazaMsA karate bhojanake samaya gharapara Akara upasthita ho jAya to haiM; kyoMki saba kucha anameM hI pratiSThita haiM / ataeva sAdhu kalyANakI icchA rakhanevAle puruSako avazya use anna mahAtmA vizeSarUpase atrakA hI dAna karanA cAhate haiN| denA caahiye| annadAtA ihaloka aura paralokameM bhI sukha annake samAna koI dAna na huA hai na hogaa| yaha carAcara uThAtA hai| thake-mA~de aparicita rAhagIrako jo vinA jagat atrake hI AdhArapara TikA huA hai| lokameM anna klezake anna detA hai, vaha saba dhokA phala prApta karatA hai| hI balavardhaka hai| annameM hI prANoMkI sthiti hai| atithikI na to nindA kare aura na usase droha hI rkhe| kalyANakI icchA rakhanevAle puruSako ucita hai ki vaha use anna arpaNa kre| usa dAnakI vizeSa prazaMsA hai|| apane kuTumbako kaSTa dekara bhI anakI bhikSA mA~gane- mahAmune! jo manuSya atrase devatAoM, pitaroM, * uttarakhaNDake 26ve adhyAyase uddhRta / Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * **********..................................................................................................................... brAhmaNoM tathA atithiyoMko tRpta karatA hai, use akSaya puNyakI prApti hotI hai| mahAn pApa karake bhI jo yAcakako -- vizeSataH brAhmaNako atra dAna karatA hai, vaha pApase mukta ho jAtA hai| brAhmaNako diyA huA dAna akSaya hotA hai| zUdrako bhI kiyA huA atra dAna mahAn phala denevAlA hai| anna-dAna karate samaya yAcakase yaha na pUche ki vaha kisa gotra aura kisa zAkhAkA hai, tathA usane kitanA adhyayana kiyA hai ? annakA abhilASI koI bhI kyoM na ho, use diyA huA anna-dAna mahAn phala denevAlA hotA hai| ataH manuSyoM ko isa pRthvIpara vizeSa rUpase annakA dAna karanA cAhiye / jalakA dAna bhI zreSTha hai; vaha sadA saba dAnoMmeM uttama hai| isaliye bAvalI, kuA~ aura pokharA banavAnA caahiye| jisake khode hue jalAzayameM gau, brAhmaNa aura sAdhu puruSa sadA pAnI pIte haiM, vaha apane kulako tAra detA hai| nArada ! jisake pokharemeM garmIki samayataka pAnI ThaharatA hai, vaha kabhI durgama evaM viSama saMkaTakA sAmanA nahIM krtaa| pokharA banavAnevAlA puruSa tInoM lokoMmeM sarvatra sammAnita hotA hai| manISI puruSa dharma, artha aura kAmakA yahI phala batalAte haiM ki dezameM khetake bhItara uttama pokharA banavAyA jAya, jo prANiyoMke liye mahAn Azraya ho / devatA manuSya, gandharva, pitara, nAga, rAkSasa tathA sthAvara prANI bhI jalAzayakA Azraya lete haiN| jisake pokharemeM kevala varSA RtumeM hI jala rahatA hai, use agnihotrakA phala milatA hai| jisake tAlAbameM hemanta aura zizira kAlataka jala ThaharatA hai, use sahasra godAnakA phala milatA hai| yadi vasanta tathA grISma Rtutaka pAnI rukatA ho to manISI puruSa atirAtra aura azvamedha yajJoMkA phala batalAte haiN| [ saMkSipta padmapurANa 10------------ aba vRkSa lagAneke jo lAbha haiM, unakA varNana suno| mahAmune! vRkSa lagAnevAlA puruSa apane bhUtakAlIna pitaroM tathA honevAle vaMzajoMkA bhI uddhAra kara detA hai| isaliye vRkSoMko avazya lagAnA cAhiye / vaha puruSa paralokameM jAnepara vahA~ akSaya lokoMko prApta karatA hai| vRkSa apane phUloMse devatAoMkA pattoMse pitaroMkA tathA chAyAse samasta atithiyoMkA pUjana karate haiM kinnara, yakSa, rAkSasa, devatA, gandharva, mAnava tathA RSi bhI vRkSoMkA Azraya lete haiN| vRkSa phUla aura phaloMse yukta hokara isa lokameM manuSyoMko tRpta karate haiN| ve isa loka aura paralokameM bhI dharmataH putra mAne gaye haiN| jo pokhareke kinAre vRkSa lagAte yajJAnuSThAna karate tathA jo sadA satya bolate haiM, ve kabhI svargase bhraSTa nahIM hote| 1 satya hI parama mokSa hai, satya hI uttama zAstra hai, satya devatAoMmeM jAgrat rahatA hai tathA satya parama pada hai| tapa, yajJa, puNyakarma, devarSi-pUjana, Adyavidhi aura vidyA- ye sabhI satyameM pratiSThita haiN| satya hI yajJa, dAna, mantra aura sarasvatI devI haiM; satya hI vratacaryA hai tathA satya hI OMkAra hai| satyase hI vAyu calatI hai, satyase hI sUrya tapatA hai, satyake prabhAvase hI Aga jalatI hai tathA satyase hI svarga TikA huA hai| lokameM jo satya bolatA hai, vaha saba devatAoMke pUjana tathA sampUrNa tIrthoMmeM khAna karanekA phala niHsaMdeha prApta kara letA hai| eka hajAra azvamedha yajJakA puNya aura satya -- ina donoMko yadi tarAjUpara rakhakara taulA jAya to sampUrNa yazokI apekSA satyakA hI palar3A bhArI hogaa| devatA, pitara aura RSi satyameM hI vizvAsa karate haiN| satyako hI parama dharma aura satyako hI parama pada kahate haiN| * satyako * satyameva paro mokSaH satyameva paraM zrutam / satyaM deveSu jAgarti satyaM ca paramaM padam // tapo yajJAzca puNyaM ca tathA devrssipuujnm| Adyo vidhi vidyA ca sarva satye pratiSThitam // satyaM yajJastathA dAnaM mantro devI sarasvatI / vratacaryA tathA satyamoGkAraH satyameva ca // satyena vAyurabhyeti satyena tapate raviH / satyena cAgnirdahati svargaH satyena tiSThati // pUjana sarvadevAnAM sarvatIrthAvagAhanam / satye ca vadate loke sarvamAprotyasaMzayaH // azvamedhasahasraM ca satyaM ca tulayA bhUtam / sarveSAM sarvayajJAnAM satyameva viziSyate // 1 satye devAH pratIyante pitaro RSayastathA / satyamAhuH paraM dharma satyamAhuH paraM padam // (28 / 20 - 26 ) Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] - annadAna, jaladAna, taDAga-nirmANa, vRkSAropaNa tathA satyabhASaNa AdikI mahimA . 625 parabrahAkA svarUpa batAyA gayA hai| isaliye maiM tumheM muni svargameM rahakara devatAoke sAtha Ananda bhoga rahe satyakA upadeza karatA huuN| satyaparAyaNa muni atyanta haiN| tapasyAse rAjya prApta hotA hai| indra tathA sampUrNa devatA duSkara tapasyA karake satyadharmakA pAlana karate hue isa aura asurone tapasyAse hI sadA sabakA pAlana kiyA hai| lokase svargako prApta hue haiN| sadA satya hI bolanA tapasyAse hI ve vRttidAtA hue haiN| sampUrNa lokoMke hitame cAhiye, satyase bar3hakara dUsarI koI vastu nahIM hai| lage rahanevAle donoM devatA sUrya aura candramA tapase hI satyarUpI tIrtha agAdha, vistRta evaM pavitra hada (kuNDa) prakAzita hote haiN| nakSatra aura graha bhI tapasyAse hI se yukta hai; yogayukta puruSoMko usameM manase snAna karanA kAntimAn hue hai| tapasyAse manuSya saba kucha pA letA hai, caahiye| yahI sAna uttama mAnA gayA hai| jo manuSya saba sukhoMkA anubhava karatA hai| apane, parAye athavA putrake liye bhI asatya bhASaNa nahIM / mune ! jo jaMgalameM phala-mUla khAkara tapasyA karatA karate, ve svargagAmI hote haiN| brAhmaNoMmeM veda, yajJa tathA hai tathA jo pahale kevala vedakA adhyayana hI karatA mantra nitya nivAsa karate haiM; kintu jo brAhmaNa satyakA hai-ve donoM samAna haiN| vaha adhyayana tapasyAke hI tulya parityAga kara dete haiM, unameM veda Adi zobhA nahIM dete; hai| zreSTha dvija veda par3hAnese jo puNya prApta karatA hai, ataH satya-bhASaNa karanA caahiye| svAdhyAya aura japase isakI apekSA dUnA phala pA jAtA nAradajIne kahA-bhagavan ! aba mujhe vizeSataH hai| jo sadA tapasyA karate hue zAstrake abhyAsase tapasyAkA phala batAiye; kyoMki prAyaH sabhI vargokA tathA jJAnopArjana karatA hai aura lokako usa jJAnakA bodha mukhyataH brAhmaNoMkA tapasyA hI bala hai| karAtA hai, vaha parama pUjanIya guru hai| purANavettA puruSa mahAdevajI bole-nArada ! tapasyAko zreSTha dAnakA sabase zreSTha pAtra hai| vaha patanase trANa karatA hai, batAyA gayA hai| tapase uttama phala kI prApti hotI hai| jo isaliye pAtra kahalAtA hai| jo loga supAtrako dhana, sadA tapasyA meM saMlagna rahate haiM, ve sadA devatAoMke sAtha dhAnya, suvarNa tathA bhA~ti-bhA~tike vastra-dAna karate haiM, ve Ananda bhogate haiN| tapase manuSya mokSa pA letA hai, tapase parama gatiko prApta hote haiN| jo zreSTha pAtrako gau, bhaisa, 'mahat' padakI prApti hotI hai| manuSya apane manase hAthI aura sundara-sundara ghor3e dAna karatA hai, vaha sampUrNa jJAna-vijJAnakA khajAnA, saubhAgya aura rUpa Adi lokoMmeM azvamedhake akSaya phalako prApta hotA hai| jo jisa-jisa vastuko icchA karatA hai, vaha saba use supAtrako jotI-boyI evaM phalase bharI huI sundara bhUmi tapasyAse mila jAtI hai| jinhoMne tapasyA nahIM kI hai, ve dAna karatA hai, vaha apane dasa pIr3hI pahaleke pUrvajoM aura kabhI brahmalokameM nahIM jaate| puruSa jisa kisI kAryakA dasa pIr3hI bAdatakakI saMtAnoMko tAra detA hai tathA divya uddezya lekara tapa karatA hai, vaha saba isa loka aura vimAnase viSNulokako jAtA hai| devagaNa pustaka bA~canese paralokameM use prApta ho jAtA hai| zarAbI, parastrIgAmI, jitanA saMtuSTa hote haiM, utanA saMtoSa unheM yajJose, prokSaNa brahmahatyArA tathA gurupalIgAmI-jaisA pApI bhI tapasyAke (abhiSeka) se tathA phUloMdvArA kI huI pUjAoMse bhI balase sabase pAra ho jAtA hai-saba pApoMse chuTakArA pA nahIM hotaa| jo bhagavAn viSNuke mandirameM dharma-granthakA letA hai|* tapasyAke prabhAvase chiyAsI hajAra UrvaratA pATha karAtA hai tathA devI, ziva, gaNeza aura sUryake * tapo hi paramaM proktaM tapasA vindate phlm| taporatA hi ye nityaM modante saha daivtaiH|| tapasA mokSamAproti tapasA vindate mahat / jJAnavijJAnasampattiH saubhAgya rUpameva c| tapasA labhyate sarva manasA yadyadicchati / nAtamatapaso yAnti brahmalokaM kadAcana // yatkArya kiJcidAsthAya puruSastapyate tapaH / tatsarva samavAproti paraha ca mAnavaH // surApaH paradArI ca brahmahA gurutalpagaH / tapasA taste sarva sarvatazca vimucyate // (28 / 35-39) Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa . . . . . . . mandirameM bhI usakI vyavasthA karatA hai, vaha mAnava yajJoMkA jo phala batAyA gayA hai, use vaha manuSya bhI rAjasUya aura azvamedha yajJoMkA phala pAtA haiN| prApta kara letA hai; jo devatAke Age mahAbhAratakA pATha itihAsapurANake granthoMkA bA~canA puNyadAyaka hai| aisA karatA hai| ataH saba prakArakA prayatna karake bhagavAn karanevAlA puruSa sampUrNa kAmanAoko prApta kara letA hai viSNuke mandirameM itihAsapurANake granthoMkA pATha karanA tathA antameM sUryalokakA bhedana karake brahmalokako caahiye| vaha zubhakAraka hotA hai| viSNu tathA anya calA jAtA hai| vahA~ sau kalpoMtaka rahaneke pazcAt isa devatAoMke liye dUsarA koI sAdhana itanA prItikAraka pRthvIpara janma le rAjA hotA hai| eka hajAra azvamedha nahIM hai| mandirameM purANakI kathA karAne aura supAtrako dAna denese honevAlI sadgatike viSayameM eka AkhyAna tathA gopIcandanake tilakakI mahimA mahAdevajI kahate haiM-nArada ! isa viSayameM vijJa sAtha nAnA prakArakI stutiyoMdvArA merA satkAra kiyaa| puruSa eka prAcIna itihAsa kahA karate haiN| yaha itihAsa tatpazcAt mujhe sukhamaya Asanapara baiThane ke liye khaa| atyanta purAtana, puNyadAyaka saba pApoMko haranevAlA tathA baiThanepara maiMne vahA~ eka adbhuta bAta dekhii| eka puruSa zubhakAraka hai| devarSe ! brahmaputra sanatkumArane loka- soneke vimAnapara baiThakara vahA~ aayaa| use dekhakara pitAmaha brahmAjIko namaskAra karake mujhe yaha upAkhyAna dharmarAja bar3e vegase Asanase uTha khar3e hue aura sunAyA thaa| AgantukakA dAhinA hAtha pakar3akara unhoMne arghya sanatkumAra bole-eka dina maiM dharmarAjase Adike dvArA usakA pUrNa satkAra kiyaa| tatpazcAt ve milane gayA thaa| vahAM unhoMne bar3I prasannatA aura bhaktike usase isa prakAra bole| dharmane kahA-dharmake draSTA mahApuruSa ! tumhArA svAgata hai ! maiM tumhAre darzanase bahuta prasanna huuN| mere pAsa baiTho aura mujhe kucha jJAnako yAteM sunaao| isake bAda usa dhAmameM jAnA, jahA~ zrIbrahmAjI virAjamAna hai| sanatkumAra kahate haiM-dharmarAjake itanA kahate hI eka dUsarA puruSa uttama vimAnapara baiThA huA vahA~ A phuNcaa| dharmarAjane vinIta bhAvase usakA bhI vimAnapara hI pUjana kiyA tathA jisa prakAra pahale Aye hue manuSyase sAntvanApUrvaka vArtAlApa kiyA thA, usI prakAra isa navAgantukake sAtha bhI kiyaa| yaha dekhakara mujhe bar3A vismaya huaa| maiMne dharmase pUchA-'inhoMne kauna-sA aisA karma kiyA hai, jisake Upara Apa adhika saMtuSTa hue haiM? ina donoMke dvArA aisA kauna-sA karma bana gayA hai, jisakA itanA uttama puNya hai? Apa sarvajJa haiM, ataH batAiye kisa karmake prabhAvase inheM divya phalakI prApti huI hai?' merI bAta sunakara dharmarAjane kahA-'ina Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * mandirameM purANakI kathA karAne tathA gopIcandanake tilakakI mahimA . 627 . . . . . . . . . donoMkA kiyA huA karma batAtA hU~, suno| pRthvIpara dhana duuNgaa|' vaidiza nAmakA eka vikhyAta nagara hai| vahA~ dharApAla munizreSTha ! isa prakAra rAjAke Adezase vahA~ nAmase prasiddha eka rAjA the, jinhoMne bhagavAn viSNukA puNyamaya kathA-vArtAkA krama cAlU ho gyaa| varSa mandira banavAkara usameM unakI sthApanA kii| usa nagarameM bItate-bItate Ayu kSINa ho jAneke kAraNa rAjAkI mRtyu jitane loga rahate the, una sabako unhoMne bhagavAnkA ho gyii| taba maiMne tathA bhagavAn viSNune bhI inake liye darzana karaneke liye Adeza diyaa| gA~vake bhItara banA dhulokase vimAna bhejA thaa| ye jo dUsare brAhmaNa yahA~ huA zrIviSNukA vaha sundara mandira logoMse ThasAThasa bhara Aye the, inhoMne satsaGgake dvArA uttama dharmakA zravaNa gyaa| taba rAjAne pahale brAhmaNa Adike samudAyakA kiyA thaa| zravaNa karanese zraddhAvaza inake hRdayame pUjana kiyA, phira una mahAbuddhimAn narezane itihAsa- paramAtmAkI bhaktikA udaya huaa| munizreSTha ! phira inhoMne purANake jJAtA eka zreSTa dvijako, jo vidyAmeM bhI zreSTha the, una mahAtmA vAcakakI parikramA kI aura unheM eka mAzA vAcaka banAkara unakI vizeSa rUpase pUjA kii| phira suvarNa dAna diyaa| supAtrako dAna denese inheM isa prakArake kramazaH gandha-puSpa Adi upacAroMse pustakakA bhI pUjana phalakI prApti huI hai| mune ! isa prakAra yaha karma, jise karake rAjAne vAcaka brAhmaNase vinayapUrvaka kahA- ina donoMne kiyA thA, maiMne kaha sunaayaa| "dvijazreSTha ! maiMne jo yaha bhagavAn viSNukA mandira mahAdevajI kahate haiM-jo manISI puruSa isa puNya-prasaGgakA mAhAtya zravaNa karate haiM, unakI kisI janmameM kabhI durgati nahIM hotI / devarSipravara ! aba dUsarI bAta sunAtA hU~, suno| gopIcandanakA mAhAtmya jaisA maiMne dekhA aura sunA hai, usakA varNana karatA huuN| brAhmaNa, kSatriya, vaizya athavA zUdra-koI bhI kyoM na ho, jo viSNukA bhakta hokara unake bhajanameM tatpara rahakara apane aGgoMmeM gopIcandana lagAtA hai, vaha gaGgAjalase nahAye huekI bhA~ti saba doSoMse mukta ho jAtA hai| kalyANakI icchA rakhanevAle vaiSNava brAhmaNoMke liye gopIcandanakA tilaka dhAraNa karanA vizeSa rUpase kartavya hai| lalATameM daNDake AkArakA, vakSaHsthalameM kamalake sadRza, bAhuoMke mUlabhAgameM bA~sake patteke samAna tathA anyatra dIpakake tulya candana lagAnA caahiye| athavA jaisI ruci ho, usIke anusAra bhinna-bhinna aGgoMmeM candana lagAye, isake liye koI khAsa niyama nahIM hai| ALL gopIcandanakA tilaka dhAraNa karanemAtrase brAhmaNase lekara banavAyA hai, isameM dharma zravaNa karanekI icchAse cAroM cANDAlataka sabhI manuSya zuddha ho jAte haiN| jo vaiSNava varNokA samudAya ekatrita huA hai; ata: Apa pustaka brAhmaNa bhagavAn viSNuke dhyAnameM tatpara ho, usameM tathA baaNciye| isa samaya ye sau svarNamudrAe~ uttama viSNumeM bheda nahIM mAnanA cAhiye; vaha isa lokameM jIvikAvRttike rUpameM grahaNa kIjiye aura eka varSataka zrIviSNukA hI svarUpa hotA hai| pratidina kathA khiye| varSa samApta honepara punaH aura tulasIke patra athavA kASThakI banI huI mAlA saMpapu0 21 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 * arcayastha hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa dhAraNa karanese brAhmaNa nizcaya hI muktikA bhAgI hotA nahIM hotii| brahman.! isa pRthvIpara jo zarAbI, strI aura hai|* mRtyuke samaya bhI jisake lalATapara gopIcandanakA bAlakokI hatyA karanevAle tathA agamyA strIke sAtha tilaka rahatA hai, vaha vimAnapara ArUr3ha ho viSNuke parama samAgama karanevAle dekhe jAte haiM, ve bhagavadbhaktoMke padako prApta hotA hai| nArada ! kaliyugameM jo narazreSTha darzanamAtrase pApamukta ho jAte haiN| maiM bhI bhagavAn gopIcandanakA tilaka dhAraNa karate haiM, unakI kabhI durgati viSNuko bhaktike prasAdase vaiSNava huA huuN| saMvatsaradIpa-vratakI vidhi aura mahimA nAradajI bole-bhagavan ! aba mujhe saba vratoMmeM candanayukta jalase snAna karAye / tatpazcAt isa prakAra kahepradhAna 'saMvatsaradIpa' nAmaka vratako uttama vidhi batAiye, snAto'si lakSmyA sahito devadeva jagatpate / jisake karanese saba vratoMke anuSThAnakA phala nissaMdeha mAM samuddhara deveza ghorAt saMsArabandhanAt // prApta ho jAya, saba kAmanAoMkI siddhi ho tathA saba 'devadeva ! jagatpate ! devezvara ! Apa lakSmIjIke pApoMkA nAza ho jaay| sAtha srAna kara cuke haiN| isa ghora saMsAra-bandhanase merA mahAdevajIne kahA-devarSe ! maiM tumheM eka uddhAra kiijiye|' pApanAzaka rahasya batAtA hU~, jise sunakara brahmahatyArA, isake bAda vaidika tathA paurANika matroMse bhaktigodhAtI, mitrahantA, gurustrIgAmI, vizvAsaghAtI tathA krUra pUrvaka lakSmIsahita bhagavAn viSNukA pUjana kre| 'ato hRdayavAlA manuSya bhI zAzvata mokSako prApta hotA hai tathA deva' isa sUktase athavA puruSasUktase pUjA karanI apanI sau pIr3hiyoMkA uddhAra karake viSNulokako jAtA caahiye| athvaahai| vaha rahasya saMvatsaradIpavata hai, jo bahuta hI zreyaskara namo matsyAya devAya kUrmadavAya vai namaH / vrata hai| maiM usakI vidhi aura mahimAkA varNana kruuNgaa| namo vArAhadevAya narasiMhAya vai namaH / / hemanta Rtuke prathama mAsa-agahaname zubha ekAdazI vAmanAya namastubhyaM parazurAmAya te namaH / tithi Anepara brAhmamuhUrtameM uThe aura kAma-krodhase rahita namo'stu rAmadevAya viSNudevAya te nama // ho nadIke saMgama, tIrtha, pokhare yA nadImeM jAkara snAna kare namo'stu buddhadevAya kalkine va namo namaH / athavA manako vazameM rakhate hue gharapara hI snAna kre| namaH sarvAtmane tubhyaM zirasetyabhipUjayet / / snAna karanekA mantra isa prakAra hai 'matsya, kacchapa, vArAha, narasiMha, vAmana, parazurAma, snAto'haM sarvatIrtheSu garne prasravaNeSu c| rAma, kRSNa, buddha aura kalkI -ye dasa avatAra dhAraNa nadISu sarvatIrtheSu tatstrAnaM dehi me sadA / / karanevAle Apa sarvAtmAko maiM mastaka jhukAkara namaskAra 'maiM sampUrNa tIrtho, kuNDoM, jharanoM tathA nadiyoMmeM snAna karatA huuN|' yoM kahakara pUjana kre| kara cukA / jala ! tuma mujhe una sabameM snAna karanekA athavA bhagavAnke jo kezava' Adi prasiddha nAma phala pradAna kro| haiM, unake dvArA zrIharikA pUjana karanA caahiye| tadanantara devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karake japa dhUpakA mantra karaneke anantara jitendriya puruSa devadeva bhagavAn lakSmI- vanaspatiraso divyaH surabhirgandhavAchuciH / nArAyaNakA pUjana kre| pahale paJcAmRtase nahalAkara phira dhUpo'yaM devadeveza namaste pratigRhyatAm / * tulasIpatramAlAM ca tulasIkASThasaMbhavAm / dhRtvA vai brAhmaNo bhUyAnmuktibhAgI na saMzayaH // (30 / 19) Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * saMvatsaradIpa-vratakI vidhi aura mahimA . 629 'devadevezvara ! manohara sugandhase bharA yaha parama pavitra sthApanA kI hai; yaha akhaNDa agnihotrarUpa hai| isase divya vanaspatikA rasarUpa dhUpa ApakI sevAmeM prastuta hai; bhagavAn kezava mujhapara prasanna hoN| Apako namaskAra hai, Apa ise svIkAra kreN| tatpazcAt indriyoMko vazameM rakhate hue vedoMke dIpakA mantra svAdhyAya tathA jJAnayogameM tatpara rhe| patitoM, pApiyoM dIpastamo nAzayati dIpa: kAntiM prycchti| aura pAkhaNDI manuSyoMse bAtacIta na kre| rAtako gIta, tasmAddIpapradAnena prIyato me janArdanaH / / nRtya, bAje Adise, puNya pranthoMke pAThase tathA bhA~ti 'dIpa andhakArakA nAza karatA hai, dIpa kAnti bhA~tike dhArmika upAkhyAnoMse mana bahalAte hue pradAna karatA hai; ataH dIpadAnase bhagavAn janArdana mujhapara upavAsapUrvaka jAgaraNa kre| isake bAda saberA honepara prasanna hoN|' pUrvAhnake nitya-karmokA anuSThAna karake bhaktipUrvaka naivedya-mantra brAhmaNoMko bhojana karAye tathA apanI zakti ke anusAra naivedyamidamannArtha devadeva jgtpte| unakI pUjA kre| phira svayaM bhI pAraNa karake brAhmaNoMko lakSmyA saha gRhANa svaM prmaamRtmuttmm|| praNAma kara vidA kare / isa prakAra dRr3ha saMkalpa karake eka 'devadeva ! yaha anna AdikA banA huA naivedya varSataka dina-rAta ukta niyamase rhe| eka yA Adhe pala sevAmeM prastuta hai; jagadIzvara ! Apa lakSmIjIke sAtha isa sonekA dIpaka banAye; usake liye battI cA~dIkI batAyI parama amRtarUpa uttama naivedyako grahaNa kiijiye| gayI hai, jo do yA DhAI palakI honI caahiye| ghIse bharA tadanantara zrIjanArdanakA dhyAna karake zaGkhameM jala huA ghar3A ho tathA usake Upara tA~bakA pAtra rakhA rhe| aura hAthameM phala lekara bhaktipUrvaka arghya nivedana kare; muktikI abhilASA rakhanevAle puruSako bhaktipUrvaka arghyakA mantra isa prakAra hai bhagavAn lakSmInArAyaNako pratimA bhI yathAzakti sonekI janmAntarasahastreNa yanmayA pAtakaM kRtm| banavAnI cAhiye / isake bAda [varSa pUrNa honepara] vidvAn tatsarva nAzamAyAtu prasAdAttava kezava // puruSa sAdhu evaM zreSTha brAhmaNoMko nimantrita kre| bAraha "kezava / hajAroM janmoMmeM maiMne jo pAtaka kiye haiM, brAhmaNa hoM-yaha uttama pakSa hai| chaH brAhmaNoMkA honA ve saba ApakI kRpAse naSTa ho jaayeN|' madhyama pakSa hai| itanA bhI na ho sake to tIna brAhmaNoMko isake bAda ghI athavA telase bharA huA eka sundara hI nimantrita kare / inameMse eka karmaniSTha evaM sapatnIka navIna kalaza le Akara bhagavAn lakSmInArAyaNake sAmane brAhmaNakI pUjA kre| vaha brAhmaNa zAnta honeke sAtha hI sthApita kre| kalazake Upara tA~be yA miTTIkA pAtra vizeSataH kriyAvAn ho| itihAsa-purANoMkA jJAtA, rkhe| usameM nau tantuoke samAna moTI battI DAla de tathA dharmajJa, mRdula svabhAvakA, pitRbhakta, gurusevAparAyaNa tathA kalazako sthiratApUrvaka sthApita karake vahA~ vAyurahita devatA-brAhmaNoMkA pUjana karanevAlA ho| pAdya-aHdAna gRhame dIpaka jlaaye| devarSe ! phira pavitratApUrvaka puSpa AdikI vidhise vastra, alaMkAra tathA AbhUSaNa arpaNa aura gandha Adise kalazakI pUjA karake nimnAGkita karate hue patnIsahita brAhmaNadevakI bhaktipUrvaka pUjA mantrase zubha saMkalpa kare karake bhagavAn lakSmInArAyaNako tathA battIsahita kAmo bhUtasya bhavyasya samrADeko viraajte| dIpakako bhI tAmrapAtrameM rakhakara ghose bhare hue ghar3eke dIpaH saMvatsara yAvanyayAya priklpitH| sAtha hI usa brAhmaNako dAna kara de / devarSe ! usa samaya agrihotramavicchinnaM prIyatAM mama kezavaH // ninAGkita mantrase parama puruSa nArAyaNadevakA dhyAna bhI "bhUta aura bhaviSyake samrAT tathA sabakI kAmanAke karatA raheviSaya eka-advitIya paramAtmA sarvatra virAjamAna hai| avidyAtamasA vyApta saMsAre pApanAzanaH / maiMne eka varSataka prajvalita rakhaneke liye isa dIpakakI jJAnaprado mokSadazca tasmAitto payAnagha / Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 * arcayasva havIkeza yadIcchasi para padam , [saMkSipta padmapurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / 'pAparahita nArAyaNa tathA jyotirmaya dIpa ! svAmIse kabhI viyoga nahI hotaa| dIpadAnase mAnasika avidyAmaya andhakArase bhare hue saMsArameM tumhI jJAna evaM cintA tathA roga bhI dUra hote haiN| bhayabhIta puruSa bhayase mokSa pradAna karanevAle ho; isaliye maiMne Aja tumhArA tathA kaidI bandhanase chUTa jAtA hai| dIpavratameM tatpara dAna kiyA hai| rahanevAlA manuSya brahmahatyA Adi pApoMse niHsandeha mukta phira pUjita brAhmaNako apanI zaktike anusAra ho jAtA hai-aisA brahmAjIkA vacana hai| bhaktipUrvaka dakSiNAM de| anyAnya brAhmaNoMko bhI ghRtayukta jisane zrIharike saMmukha sAMvatsara-dIpa jalAyA hai, khIra tathA miThAIkA bhojana kraaye| brAhmaNabhojanake usane nizcaya hI cAndrAyaNa tathA kRcchra-vratoMkA anuSThAna anantara sapatnIka brAhmaNako vastra phnaaye| sAmagriyoM- pUrA kara liyaa| jinhoMne bhaktipUrvaka zrIharikI pUjA karake sahita zayyA tathA bachar3esahita dhenu dAna kre| anya saMvatsaradIpa-vratakA pAlana kiyA hai, ve dhanya haiM tathA brAhmaNoMko bhI apanI sAmarthyaka anusAra dakSiNA de| unhoMne janma lenekA phala pA liyaa| jo salAIse dIpakI suhadoM, svajanoM tathA bandhu-bAndhavoMko bhI bhojana karAye battIko ukasA dete haiM, ve bhI devadurlabha paramapadako prApta aura unakA satkAra kare / isa prakAra isa saMvatsaradIpa- hote haiN| jo loga sadA hI mandirake dIpameM yathAzakti tela vratakI samAptike avasarapara mahAn utsava kre| phira aura battI DAlate haiM, ve parama dhAmako jAte haiN| jo loga sabako praNAma karake vidA kare aura apanI truTiyoMke bujhate yA bujhe hue dIpako svayaM jalAnemeM asamartha honepara liye kSamA maaNge| dUsare logoMse usakI sUcanA de dete haiM, ve bhI ukta phalake dAna, vrata, yajJa tathA yogAbhyAsase manuSya jisa bhAgI hote haiN| jo dIpakake liye thor3e-thor3e telako phalako prApta karatA hai, vahI phala use saMvatsaradIpa-vratake bhIkha mAMgakara zrIviSNuke sammukha dIpa jalAtA hai, use bhI pAlanase milatA hai| gau, bhUmi, suvarNa tathA vizeSataH gRha puNyakI prApti hotI hai| dIpaka jalAte samaya yadi koI Adike dAnase vidvAn puruSa jisa phalako pAtA hai, vahI nIca puruSa bhI usakI ora zraddhAse hAtha jor3akara nihAratA dIpavratase bhI prApta hotA hai| dIpadAna karanevAlA puruSa hai, to vaha viSNudhAmameM jAtA hai| jo dUsaroMko bhagavAnke kAnti, akSaya dhana, jJAna tathA parama sukha pAtA hai| sAmane dIpa jalAnekI salAha detA hai tathA svayaM bhI aisA dIpadAna karanese manuSyako saubhAgya, atyanta nirmala karatA hai, vaha saba pApoMse mukta hokara viSNulokako vidyA, Arogya tathA parama uttama samRddhikI prApti hotI prApta hotA hai| hai-isameM tanika bhI saMzaya nahIM hai| dIpadAna karane- jo loga pRthvIpara dIpavratake isa mAhAtmyako sunate vAlA mAnava samasta zubha lakSaNoMse yukta saubhAgyavatI haiM, ve saba pApoMse chuTakArA pAkara zrIviSNudhAmako jAte patnI, putra, pautra, prapautra tathA akSaya saMtati prApta karatA haiN| vidvan ! maiMne tumase yaha dIpavratakA varNana kiyA hai| hai| dIpadAnake prabhAvase brAhmaNako parama jJAna, kSatriyako yaha mokSa tathA saba prakArakA sukha denevAlA, prazasta evaM uttama rAjya, vaizyako dhana aura samasta pazu tathA zUdrako mahAn vrata hai| isake anuSThAnase pApake prabhAvase sukhakI prApti hotI hai| kumArI kanyAko sampUrNa zubha honevAle netraroga naSTa ho jAte haiN| mAnasika cintAoM lakSaNoMse yukta pati milatA hai| vaha bahuta-se putra-pautra tathA vyAdhiyoMkA kSaNabharameM nAza ho jAtA hai| nArada ! tathA bar3I Ayu pAtI hai| yuvatI strI isa vratake prabhAvase isa vratake prabhAvase dAridrya aura zoka nahIM hotA / moha kabhI vaidhavyakA duHsva nahIM dekhtii| usakA apane aura prAnti miTa jAtI hai| Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * jayantI saMjJAvAlI janmASTamI ke vrata tathA vibhinna prakArake dAna AdikI mahimA . 631 jayantI saMjJAvAlI janmASTamIke vrata tathA vividha prakArake dAna AdikI mahimA nAradajI bole-devadeva ! jagadIzvara ! bhaktoMko apane uttama vimAnapara ArUr3ha hue AkAzamArgase jAte abhayadAna denevAle mahAdeva ! mujhapara kRpA karake koI samaya parvatoMmeM zreSTha merupara unakI dRSTi pdd'ii| usa zreSTha dUsarA vrata ytaaiye| zailapara jJAnayoga-parAyaNa brahmarSi sanatkumAra dikhAyI mahAdevajIne kahA-pUrvakAlameM harizcandra nAmaka par3e, jo suvarNamayI zilAke Upara virAjamAna the| unheM eka cakravartI rAjA ho gaye haiN| unapara saMtuSTa hokara dekhakara rAjA apanA vismaya pUchaneke liye utara pdd'e| brahmAjIne unheM eka sundara purI pradAna kI, jo samasta unhoMne pAsa jA harSameM bharakara munike caraNome mastaka kAmanAoMko pUrNa karanevAlI thii| usameM rahakara rAjA jhukAyA / brahArSine bhI rAjAkA abhinandana kiyaa| phira haricandra sAta dvIpoMse yukta vasundharAkA dharmapUrvaka pAlana sukhapUrvaka baiThakara rAjAne munizreSTha sanatkumArajIse karate the| prajAko ve aurasa putrakI bhAMti mAnate the| pUchA-'bhagavan ! mujhe jo yaha sampatti prApta huI hai, rAjAke pAsa dhana-dhAnyakI adhikatA thii| unheM nAtI- mAnavalokameM prAyaH durlabha hai| aisI sampatti kisa karmase potokI bhI kamI na thii| apane uttama rAjyakA pAlana prApta hotI hai ? maiM pUrvajanmameM kauna thA? ye saba bAteM karate hue rAjAko eka dina bar3A vismaya huaa| ve yathArtharUpase btlaaiye|' socane lage-'Ajake pahale kabhI kisIko aisA rAjya sanatkumArajI bole-rAjan ! suno-tuma nahI milA thaa| mere sivA dUsare manuSyoMne aise vimAnapara pUrvajanmameM satyavAdI, pavitra evaM uttama vaizya the| tumane savArI nahIM kI hogii| yaha mere kisa karmakA phala hai, apanA kAma-dhAma chor3a diyA thA, isaliye bandhujisase maiM devarAja indrake samAna sukhI hU~?' bAndhavoMne tumhArA parityAga kara diyaa| tumhAre pAsa rAjAoMmeM zreSTha harizcandra isa prakAra soca-vicArakara jIvikAkA koI sAdhana nahIM raha gayA thA; isaliye tuma svajanoko chor3akara cala diye| strIne hI tumhArA sAtha diyaa| eka samaya tuma donoM kisI ghane jaGgalame jA phuNce| vahA~ eka pokharemeM kamala khile hue the| unheM dekhakara tuma donoMke manameM yaha vicAra uThA ki hama yahA~se kamala le leN| kamala lekara tuma donoM eka-eka paga bhUmi lAMghate hae zubha evaM puNyamayI vArANasI purImeM phuNce| vahA~ tumaloga kamala becane lage kintu koI bhI unheM kharIdatA nahIM thaa| vahIM khar3e-khar3e tumhAre kAnome bAjekI AvAja sunAyI pdd'ii| phira tuma usI ora cala diye| vahA~ kAzIke vikhyAta rAjA indradhumrakI | satI-sAdhvI kanyA candrAvatIne, jo bar3I saubhAgyazAlinI thI, jayantI nAmaka janmASTamIkA zubhakAraka vrata kiyA thaa| usa sthAnapara tuma bar3e harSake sAtha gye| vahA~ pahuMcanepara tumhArA citta saMtuSTa ho gyaa| tumane vahA~ bhagavAnke pUjanakA vidhAna dekhaa| kalazake Upara zrIharikI sthApanA karake unakI pUjA ho rahI thii| vizeSa Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 * arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa samArohake sAtha bhagavAnkA pUjana kiyA gayA thA, bhinna- tithi AtI hai aura kisa vidhise usakA vrata karanA bhinna puSpoMse unakA zRGgAra huA thA / bhagavAnkI bhaktike cAhiye? yaha mujhe btaaiye| sanatkumArajIne kahA-rAjan ! maiM tumheM isa vratako batAtA hU~; sAvadhAna hokara suno| zrAvaNamAsake' kRSNapakSakI aSTamI tithiko yadi rohiNI nakSatrakA yoga mila jAya to usa janmASTamIkA nAma 'jayantI' hotA hai| aba maiM isakI vidhikA varNana karatA hU~, jaisA ki brahmAjIne mujhe batAyA thaa| usa dina upavAsakA vrata lekara kAle tiloMse mizrita jalase snAna kre| phira navIna kalazakI, jo phUTA-TUTA na ho, sthApanA kre| usameM pacarala DAla de| hIrA, motI, vaidUrya, puSparAga (pukharAja) aura indranIla-ye uttama paJcaratna hai-aisA kAtyAyanakA kathana hai| kalazake Upara sonekA pAtra rakhe aura sonekI banI huI nandarAnI yazodAko pratimA sthApita kre| pratimAkA bhAva yaha honA cAhiye'yazodA apane putra zrIkRSNako stana pilAtI huI manda-manda musakarA rahI haiM, zrIkRSNa yazodA maiyAkA eka stana to pI rahe haiM aura dUsarA stana dUsare hAthase pakar3e vazIbhUta ho tumane bhI apanI patrIke sAtha kamalake hue haiN| ve mAtAko ora premase dekhakara unheM sukha pahu~cA phUloMse vahA~ zrIharikA pUjana kiyA tathA pUjAse bace hue rahe haiN|' isa prakAra jaisI apanI zakti ho, usIke phUloMko unake samIpa hI bikhera diyA / tumane bhagavAnako anusAra suvarNamaya bhagavatpratimAkA nirmANa kraaye| puSpamaya kara diyaa| isase usa kanyAko bar3A saMtoSa isake sivA sonekI rohiNI aura cA~dIke candramAkI huaa| vaha svayaM tumheM dhana dene lagI, kintu tumane nahIM pratimA bnvaaye| aMgUTheke barAbara candramA hoM aura cAra liyaa| taba rAjakumArIne tumheM bhojanake liye nimantrita aMgulako rohinnii| bhagavAnke kAnoMmeM kuNDala aura kiyA; kintu usa samaya tumane na to bhojana svIkAra kiyA galemeM kaNThA pahanAye / isa prakAra mAtAke sAtha jagatpati aura na dhana hI liyaa| yahI puNya tumane pichale janmameM govindakI pratimA banavAkara dUdha Adise snAna karAye upArjita kiyA thaa| phira apane karmake anusAra tumhArI tathA candanase anulepa kare / do zveta vastroMse bhagavAnko mRtyu ho gyii| usI mahAn puNyake prabhAvase tumheM vimAna AcchAdita karake phUloMkI mAlAse unakA zRGgAra kre| milA hai| rAjan ! pUrvajanmameM jo tumhAre dvArA vaha puNya bhA~ti-bhA~tike bhakSya padArthokA naivedya lagAye, nAnA huA thA, usIkA phala isa samaya tuma bhoga rahe ho| prakArake phala arpaNa kre| dIpa jalAkara rakhe aura harizcandra bole-munivara ! kisa mahInemeM vaha phUloMke maNDapase pUjAsthAnako suzobhita kre| vijJa 1-yahA~ zrAvaNakA artha bhAdrapada samajhanA cAhiye / jahA~ zukrapakSase mAsakA Arambha hotA hai vahA~ bhAdrapadakA kRSNapakSa zrAvaNakA kRSNapakSa samajhA jAtA hai| ina prAntoMmeM kRSNapakSase hI mahInA Arambha hotA hai| 2-ajamauktikavaidUryapuSparAgendranIlakam / paJcaralaM prazastaM tu iti kAtyAyano'bravIt / / (32 // 38) Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . jayantI saMjJAvAlI janmASTamIke vrata tathA vividha prakArake dAna AdikI mahimA . 633 puruSoMke dvArA bhaktipUrvaka nRtya, gIta aura vAdya kraaye| gayA hai; ye kramazaH duhane, bone tathA abhyAsa karanese isa prakAra apane vaibhavake anusAra saba vidhAna pUrNa narakase uddhAra kara detI haiN|* karake gurukA pUjana kare, tatpazcAt pUjAkI samApti kre| vastradAna karanevAle puruSa paralokake mArgapara vastroMse mahAdevajI kahate haiM-jaba indrake sau yajJa pUrNa AcchAdita hokara yAtrA karate haiM aura jinhoMne vastradAna ho gaye aura uttama dakSiNA dekara yajJakA kArya samApta kara nahIM kiyA hai, unheM naMge hI jAnA par3atA hai| annadAna diyA gayA, usa samaya devarAjake manameM kucha pUchanekA karanevAle loga tRpta hokara jAte haiM; jo annadAna nahIM saMkalpa huA; ataeva unhoMne apane guru bRhaspatijIse karate, unheM bhUkhe hI yAtrA karanI par3atI hai| narakake bhayase isa prakAra prazna kiyaa| Dare hue sabhI pitara isa bAtakI abhilASA karate haiM ki indra bole-bhagavan ! kisa dAnase saba aura hamAre putroM se jo koI gayA jAyagA, vaha hameM tAranevAla sukhakI vRddhi hotI hai ? jo akSaya tathA mahAn arthakA hogaa| bahuta-se putroMkI icchA karanI cAhiye; kyoMki sAdhaka ho, usakA varNana kiijiye| unameMse eka bhI to gayA jAyagA athavA nIla vRSakA bahaspatijIne kahA-indra ! sonA, vastra, gau utsarga kregaa| jo raMgase lAla ho, jisakI pUMchake tathA bhUmi-inakA dAna karanevAlA puruSa saba pApoMse agrabhAgameM kucha pIlApana liye saphedI ho aura khura tathA mukta ho jAtA hai| jo bhUmikA dAna karatA hai, usake dvArA sIMgoMkA vizuddha zveta varNa ho, vaha 'nIla vRSa' kahalAtA sone, cA~dI, vastra, maNi evaM ranakA bhI dAna ho jAtA hai| hai| pANDu raMgako pU~chavAlA nIla vRSa jo jala uchAlatA jo phAlase jotI ho, jisameM bIja bo diyA gayA ho tathA hai, usase sATha hajAra varSAtaka pitara tRpta rahate haiN| jisake jahA~ khetI laharA rahI ho, aisI bhUmikA dAna karake manuSya sIMgameM nadIke kinAreko ukhAr3I huI miTTI lagI hotI hai, tabataka svargalokameM pratiSThita hotA hai, jabataka sUryakA usake dAnase pitaragaNa parama prakAzamaya candralokakA prakAza banA rahatA hai| jIvikAke kaSTase manuSya jo kucha sukha bhogate haiN| bhI pApa karatA hai, vaha gocarmamAtra bhUmike dAnase chUTa yaha pRthvI pUrvakAlameM rAjA dilIpa, nRga, nahuSa tathA jAtA hai| dasa hAthakA eka daNDa hotA hai, tausa daNDakA anyAnya narezoMke adhIna thI aura punaH anyAnya eka vartana hotA hai aura dasa vartanakA eka gocarma hotA rAjAoke adhikArame jAtI rhegii| sagara Adi bahuta-se hai; yahI brahma-gocarmakI bhI paribhASA hai| choTe bachar3oMko rAjA isa pRthvIkA dAna kara cuke hai| yaha jaba jisake janma denevAlI eka hajAra gaue~ jahA~ sA~r3oMke sAtha khar3I adhikArameM rahatI hai, taba usIko isake dAnakA phala ho sakeM, utanI bhUmiko eka gocarma mAnA gayA hai| milatA hai| jo apanI yA dUsarekI dI huI pRthvIko hara guNavAna, tapasvI tathA jitendriya brAhmaNako dAna denA letA hai; vaha viSThAkA kIr3A hokara pitaroMsahita narakameM caahiye| usa dAnakA akSaya phala tabataka milatA rahatA pakAyA jAtA hai| bhUmidAna karanevAlese bar3hakara puNyavAn hai, jabataka yaha samudraparyanta pRthvI kAyama rahatI hai| tathA bhUmi hara lenevAlese bar3hakara pApI dUsarA koI nahIM indra ! jaise telakI bU~da kahIM giranepara zIghra hI phaila hai| jabataka mahApralaya nahIM ho jAtA, tabataka bhUmidAtA jAtI hai, usI prakAra khetIke sAtha kiyA huA bhUmidAna UrdhvalokameM aura bhUmihartA narakameM rahatA hai| suvarNa vizeSa vistArako prApta hotA hai| gau, bhUmi aura agnikI prathama saMtAna hai, pRthvI viSNuke aMzase prakaTa huI vidyA-ina tIna vastuoMke dAnako atidAna batAyA hai tathA gaue~ sUryako kanyAe~ haiN| isaliye jo suvarNa, gau *auNyAhuratidAnAni gAvaH pRthyo sarasvatI : narakAduddharatyete apavApanadohanAt / / (33 // 18) * lohito yastu vaNena pucchAgne yastu pANDuraH / zvetaH khuraviSANAbhyAM sa nolo vRSa ucyate // (32 // 22-23) / Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa ..... tathA pRthvIkA dAna karatA hai, vaha unake dAnakA akSaya vinAza to vaha karatA hI hai| brAhmaNakA dhana, brahmAhatyA, phala bhogatA hai| jo bhUmiko nyAyapUrvaka detA aura jo daridrakA dhana, guru aura mitrakA suvarNa-ye saba svargameM nyAyapUrvaka grahaNa karatA hai, ve donoM hI puNyakarmA haiM; jAnepara bhI manuSyako pIr3A pahuMcAte haiN| unheM nizcaya hI svargakI prApti hotI hai| jina logoMne devazreSTha indra ! jo brAhmaNa zrotriya, kulIna, daridra, anyAyapUrvaka pRthvIkA apaharaNa kiyA athavA karAyA saMtuSTa, vinayo, vedAbhyAsI, tapasvI, jJAnI aura hai, ve donoM hI prakArake manuSya apanI sAta pIr3hiyoMkA indriyasaMyamI ho, use hI diyA huA dAna akSaya hotA vinAza karate haiM unheM sadgatise vaMcita kara dete haiN| hai| jaise kacce vartanameM rakhA huA dUdha, dahI, ghI athavA brAhmaNakA kheta hara lenepara kulakI tIna pIr3hiyoMkA nAza madhu durbalatAke kAraNa pAtrako hI cheda detA hai, usI ho jAtA hai| eka hajAra kUpa aura bAvalo banavAnese, sau prakAra yadi ajJAnI puruSa gau, suvarNa, vastra, atra, pRthvI azvamedha karanese tathA karor3oM gaue~ denese bhI bhUmihartAkI aura tila AdikA dAna grahaNa karatA hai to vaha kASThakI zuddhi nahIM hotii| bhA~ti bhasma ho jAtA hai| kiyA huA zubha karma, dAna, tapa, svAdhyAya tathA jo nayA pokharA banavAtA hai, athavA purAneko hI jo kucha bhI dharmasambandhI kArya hai, vaha saba khetakI AdhI khudavAtA hai, vaha samasta kulakA uddhAra karake svargaaMgula sImA hara lenese bhI naSTa ho jAtA hai| gotIrtha lokameM pratiSThita hotA hai| bAvalI, kuA~, taDAga aura (gauoke carane aura pAnI pIne AdikA sthAna), gA~vakI bagIce punaH saMskAra (jIrNoddhAra) karanepara mokSarUpa phala sar3aka, maraghaTa tathA gA~vako dabAkara manuSya pralayakAla- pradAna karate haiN| indra ! jisake jalAzayameM garmIkI taka narakameM par3A rahatA hai|* yadi jIvikAke binA prANa mausamataka pAnI ThaharatA hai, vaha kabhI durgama evaM viSama kaNThataka A jAye to bhI brAhmaNake dhanakA lobha nahIM saMkaTakA sAmanA nahIM krtaa| devazreSTha ! yadi eka dina karanA caahiye| agnikI A~ca aura sUryake tApase jale bhI pAnI Thahara jAya to vaha sAta pahalekI aura sAta hue vRkSa Adi punaH panapate haiM, rAjadaNDase daNDita pIcheko pIr3hiyokA uddhAra kara detA hai| dIpakA prakAza manuSyoMkI avasthA bhI punaH sudhara jAtI hai; kintu jinapara dAna karanese manuSya rUpavAn hotA hai aura dakSiNA denese brAhmaNoMke zApakA prahAra hotA hai, ve to naSTa hI ho jAte smaraNazakti tathA medhA (dhAraNA-zakti) ko prApta karatA haiN| brAhmaNake dhanakA apaharaNa karanevAlA manuSya raurava hai| yadi balapUrvaka apaharaNa kI huI bhUmi, gau tathA narakameM par3atA hai| kevala viSako hI viSa nahIM kahate, strIko manuSya punaH lauTA na de to use brahmahatyArA kahA brAhmaNakA dhana sabase bar3A viSa kahA jAtA hai| sAdhAraNa jAtA hai| viSa to ekako hI mAratA hai, kintu brAhmaNakA dhanarUpI indra ! jo vivAha, yajJa tathA dAnakA avasara viSa beToM aura potokA bhI nAza kara DAlatA hai| manuSya upasthita honepara usameM mohavaza vighna DAlatA hai, vaha lohe aura pattharake cUreko tathA viSako bhI pacA sakatA maranepara kaur3A hotA hai| dAna karanese dhana aura jIva-rakSA hai; parantu tInoM lokoMmeM kauna aisA puruSa hai, jo brAhmaNake karanese jIvana saphala hotA hai| rUpa, aizvarya tathA dhanako pacA ske| brAhANake dhanase jo sukha uThAyA Arogya-ye ahiMsAke phala hai, jo anubhavameM Ate haiN| jAtA hai, devatAke ghanake prati jo rAga paidA hotA hai, vaha phala-mUlake bhojanase sammAna tathA satyase svargakI prApti dhana samUce kulake nAzakA kAraNa hotA hai tathA apanA hotI hai| maraNAnta upavAsase rAjya aura sarvatra sukha * kRtaM dataM tapo'dhIta yatkiJciddharmasaMsthitam / ardhAGgalasya sImAyA haraNena praNazyati // gotIrtha grAmarathyAM ca zmazAna grAmameva ca / saMpIDya narakaM yAti yAvadAbhUtasaMpratham // (33 / 38-39) Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * mahArAja dazarathakA zAnakA satuSTa karaka lAkakA kalyANa karanA * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . upalabdha hotA hai| tInoM kAla snAna karanevAlA manuSya abhISTa gatikI prApti hotI hai, jo pavitra dharmakA AcaraNa rUpavAn hotA hai / vAyu pIkara rahanevAlA yajJakA phala pAtA karatA hai, vaha svargalokameM sammAnita hotA hai / jo dvijazreSTha hai| jo upavAsa karatA hai, vaha cirakAlataka svargameM bRhaspatijIke isa pavitra matakA svAdhyAya karate haiM, unakI nivAsa karatA hai| jo sadA bhUmipara zayana karatA hai, use Ayu, vidyA, yaza aura bala-ye cAra bAteM bar3hatI haiN| mahArAja dazarathakA zaniko saMtuSTa karake lokakA kalyANa karanA nAradajIne pUchA-surazreSTha ! zanaizvarakI dI huI dekhakara zani kucha bhayabhIta ho haMsate hue pIr3A kaise dUra hotI hai? yaha mujhe btaaiye| bole- 'rAjendra ! tumhArA mahAn puruSArtha zatruko bhaya mahAdevajI bole-devarSe ! suno, ye zanaizcara pAya devatAoMmeM prasiddha kAlarUpI mahAn graha haiN| inake mastakapara jaTA hai, zarIrame bahuta-se roe~ haiM tathA ye dAnavoko bhaya pahu~cAnevAle haiN| pUrvakAlakI bAta hai, raghuvaMzameM dazaratha nAmake eka bahuta prasiddha rAjA ho gaye haiN| ve cakravartI samrAT, mahAn vaura tathA sAtoM dvIpoMke svAmI the| una dinoM jyotiSiyoMne yaha jAnakara ki zanaizcara kRttikAke antameM jA pahuMce haiM, rAjAko sUcita kiyA'mahArAja ! isa samaya zani rohiNIkA bhedana karake Age bar3heMge; yaha atyanta upa zAkaTabheda nAmaka yoga hai, jo devatAoM tathA asuroMke liye bhI bhayaMkara hai| isase bAraha varSAMtaka saMsArameM atyanta bhayAnaka durbhikSa phailegaa|' yaha sunakara rAjAne mantriyoMke sAtha vicAra kiyA aura vasiSTha Adi brAhmaNoMse pUchA-dvijavaro ! batAiye, isa saMkaTako rokanekA yahA~ kauna-sA upAya hai?' vasiSThajI bole-rAjan ! yaha rohiNI prajApati brahmAjIkA nakSatra hai, isakA bheda ho jAnepara prajA kaise raha pahuMcAnevAlA hai| merI dRSTi meM Akara devatA, asura, sakatI hai| brahmA aura indra Adike liye bhI yaha yoga manuSya, siddha, vidyAdhara aura nAga-saba bhAma ho jAte asAdhya hai| hai; kintu tuma baca gye| ataH mahArAja ! tumhAre teja aura mahAdevajI kahate hai-nArada ! isa bAtapara vicAra pauruSase maiM saMtuSTa huuN| vara mAMgo; tuma apane manase jo kucha karake rAjA dazarathane manameM mahAn sAhasakA saMgraha kiyA cAhoge, use avazya duuNgaa|' aura divyAstrIsahita divya dhanuSa lekara ArUDha ho bar3e dazarathane kahA-zanideva ! jabataka nadiyA~ aura vegase ve nakSatra-maNDalameM gye| rohiNIpRSTha sUryase savA samudra hai, jabataka sUrya aura candramAsahita pRthvI kAyama hai, lAkha yojana Upara hai; vahA~ pahu~cakara rAjAne dhanuSako tabataka Apa rohiNIkA bhedana karake Age na bddh'e| sAtha kAnataka khIMcA aura usapara saMhArASakA saMdhAna kiyaa| hI kabhI bAraha varSoMtaka durbhikSa na kreN| vaha astra devatA aura asuroMke liye bhayaMkara thaa| use zani bole-evamastu / A Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva vokezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa mahAdevajI kahate hai-ye donoM vara pAkara rAjA haiN| Apako sadA-sarvadA namaskAra hai| jJAnanetra ! Apako bar3e prasanna hue, unake zarIrameM romAza ho aayaa| ve praNAma hai| kazyapanandana sUryake putra zanideva ! Apako rathake Upara dhanuSa DAla hAtha jor3a zanidevakI isa prakAra namaskAra hai| Apa saMtuSTa honepara rAjya de dete haiM aura ruSTa stuti karane lge| honepara use tatkSaNa hara lete haiN| devatA, asara, manuSya, dazaratha bole-jinake zarIrakA varNa kRSNa, nIla siddha, vidyAdhara aura nAga-ye saba ApakI dRSTi par3anetathA bhagavAn zaGkarake samAna hai, una zanidevako namaskAra para samUla naSTa ho jAte haiN| deva ! mujhapara prasanna hoiye| hai| jo jagatake liye kAlAgni evaM kRtAntarUpa haiM, una maiM vara pAneke yogya haiM aura ApakI zaraNameM AyA huuN|* zanaizcarako bArambAra namaskAra hai| jinakA zarIra kaGkAla hai mahAdevajI kahate haiM-nArada ! rAjAke isa prakAra tathA jinakI dAr3hI-mUMcha aura jaTA bar3hI huI hai, una stuti karanepara grahoMke rAjA mahAbalavAn sUryaputra zanaizcara zanidevako praNAma hai / jinake bar3e-bar3e netra, pauThameM saTA bole-uttama vratake pAlaka rAjendra ! tumhArI isa stutise huA peTa aura bhayAnaka AkAra haiM, una zanaizcaradevako maiM saMtuSTa huuN| raghunandana ! tuma icchAnusAra vara mAMgo, maiM namaskAra hai| jinake zarIrakA DhA~cA phailA huA hai, jinake tumheM avazya duuNgaa| roe~ bahuta moTe haiM, jo lambe-caur3e kintu sUkhe zarIravAle dazaratha bole-sUryanandana ! Ajase Apa devatA, haiM tathA jinakI dAr3heM kAlarUpa haiM, una zanidevako asura, manuSya, pazu, pakSI tathA nAga-kisI bhI bArambAra praNAma hai| zane ! Apake netra khokhaleke samAna prANIko pIr3A na deN| gahare haiM, ApakI ora dekhanA kaThina hai, Apa ghora, raudra, zanine kahA-rAjan ! devatA, asura, manuSya, bhISaNa aura vikarAla haiN| Apako namaskAra hai| siddha, vidyAdhara tathA rAkSasa-inameMse kisIke bhI mRtyubalImukha ! Apa saba kucha bhakSaNa karanevAle haiN| Apako sthAna, janmasthAna athavA caturtha sthAnameM maiM rahU~ to use namaskAra hai| sUryanandana ! bhAskaraputra ! abhaya denevAle mRtyukA kaSTa de sakatA huuN| kintu jo zraddhAse yukta, pavitra devatA ! Apako praNAma hai| nIcekI ora dRSTi rakhanevAle aura ekAgracitta ho merI lohamayI sundara pratimAkA zanideva ! Apako namaskAra hai| saMvartakaM ! Apako zamIpatroMse pUjana karake tilamizrita ur3ada-bhAta, lohA, praNAma hai| mandagatise calanevAle zanaizcara ! ApakA kAlI gau yA kAlA vRSabha brAhmaNako dAna karatA hai tathA pratIka talavArake samAna hai, Apako punaH-punaH praNAma hai| vizeSataH mere dinako isa stotrase merI pUjA karatA hai, Apane tapasyAse apane dehako dagdha kara diyA hai; Apa pUjanake pazcAt bhI hAtha jor3akara mere stotrakA japa karatA sadA yogAbhyAsameM tatpara, bhUkhase Atura aura atRpta rahate hai, use maiM kabhI bhI pIr3A nahIM duuNgaa| gocarameM, janmalagnameM, * namaH kRSNAya nIlAya zitikaNThanibhAya ca namaH kAlAgnirUpAya kRtAntAya ca vai namaH / / namo nimAsadehAya dIrghazmazrujaTAya c| namo vizAlanetrAya zuSkodarabhayAkRte // namaH puSkalagAtrAya sthUlamomNe ca vai punaH / namo dIrghAya zuSkAya kAladaMSTra namo'stu te|| namaste koTarAkSAya durnirIkSyAya vai namaH / namo ghorAya audrAya bhISaNAya karAline // :, . namaste sarvabhakSAya balaumusa namo'stu te| sUryaputra namaste'stu bhAskara'bhayadAya ca // azrodRSTe namaste'stu saMvartaka namo'stu te| namo mandagate tubhyaM ninizAya namo'stu te|| tapasA dagdhadehAya nityaM yogaratAya ca / namo nitya kSudhArtAya atRptAya ca namaH / / jJAnacakSurnamaste'stu kazyapAtmajasUnave / tuSTo dadAsi vai rAjya ruSTo harasi ttkssnnaat|| devAsuramanuSyAca siddhavidyAdharoragAH / tvayA vilokitAH sarve nAzaM yAnti samUlataH / prasAdaM kuru me deva varAho'hamupAgataH / / (34 / 27-35) Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * trispRzAvratakI vidhi aura mahimA * 635 dazAoM tathA antardazAoMmeM graha-paur3AkA nivAraNa karake ve zanaizcarako namaskAra karake unakI AjJA le rathapara maiM sadA usako rakSA kruuNgaa| isI vidhAnase sArA saMsAra savAra ho bar3e vegase apane sthAnako cale gye| unhoMne pIr3Ase mukta ho sakatA hai| raghunandana ! isa prakAra maiMne kalyANa prApta kara liyA thaa| jo zanivArako sabere yuktise tumheM varadAna diyA hai| uThakara isa stotrakA pATha karata hai tathA pATha hote samaya mahAdevajI kahate haiM-nArada ! ve tInoM varadAna jo zraddhApUrvaka ise sunatA hai, vaha manuSya pApase mukta ho pAkara usa samaya rAjA dazarathane apaneko kRtArtha maanaa| svargalokameM pratiSThita hotA hai| ... . trispRzAvratakI vidhi aura mahimA nAradajI bole-sarvezvara ! aba Apa vizeSa trispRzA ekAdazI ho to vaha karor3oM pApoMkA nAza rUpase trispazA nAmaka vratakA varNana kIjiye, jise karanevAlI hai| vipravara ! aura pApoMkI to bAta hI kyA hai, sunakara loga tatkAla karmabandhanase mukta ho jAte haiN| trispazAke vratase brahmahatyA Adi mahApApa bhI naSTa ho jAte mahAdevajIne kahA-vidvan ! pUrvakAlameM sampUrNa haiN| prayAgameM mRtyu honese tathA dvArakAmeM zrIkRSNake nikaTa lokoMke hitakI icchAse sanatkumArajIne vyAsajIke prati gomatImeM snAna karanese zAzvata mokSa prApta hotA hai, parantu isa vratakA varNana kiyA thaa| yaha vrata sampUrNa pApa- trispRzAkA upavAsa karanese gharapara bhI mukti ho jAtI hai| rAzikA zamana karanevAlA aura mahAn duHkhokA vinAzaka isaliye vipravara nArada ! tuma mokSadAyinI trispRzAke hai| vipra! trispRzA nAmaka mahAn vrata sampUrNa vratakA avazya anuSThAna kro| vipra ! pUrvakAlameM kAmanAoMkA dAtA mAnA gayA hai| brAhmaNoMke liye to bhagavAn mAdhavane prAcI sarasvatIke taTapara gaGgAjIke prati mokSadAyaka bhI hai| mahAmune ! jo pratidina 'trispRzA'kA kRpApUrvaka trismazA-vratakA varNana kiyA thaa| ... nAmoccAraNa karatA hai, usake samasta pApoMkA kSaya ho jAtA gaGgAne pUchA-haSIkeza ! brahmahatyA Adi karor3o hai| devAdhideva bhagavAnne mokSa-prAptike liye isa vratako pApa-rAziyoMse yukta manuSya mere jalameM snAna karate haiM, sRSTi kI hai, isIliye ise 'vaiSNavI tithi' kahate haiN| unake pApoM aura doSoMse merA zarIra kaluSita ho gayA hai| indriyoMkA nigraha na honese manameM sthiratA nahIM AtI deva ! garuDadhvaja ! merA vaha pAtaka kaise dUra hogA? [manakI yaha asthiratA hI mokSameM bAdhaka hai] / brahman! prAcImAdhava bole-zubhe ! tuma trispRzAkA vrata jo dhyAna-dhAraNAse varjita, viSayaparAyaNa tathA kAma- kro| yaha sau karor3a tIrthoMse bhI adhika mahattvazAlinI bhogameM Asakta hai, unake liye trispazA hI mokSadAyinI hai| karor3oM yajJa, vrata, dAna, japa, homa aura sAMkhyayogase hai| munizreSTha ! pUrvakAlameM jaba cakradhArI zrIviSNuke dvArA bhI isakI zakti bar3hI huI hai| yaha dharma, artha, kAma aura kSIrasAgarakA manthana ho rahA thA, usa samaya caraNoMmeM par3e mokSa-ina cAroM puruSArthoMko denevAlI hai| nadiyoMmeM zreSTha hue devatAoMke madhyameM brahmAjIse maiMne hI isa vratakA gaGgA ! trispRzA-vrata jisa-kisI mahInemeM bhI Aye tathA varNana kiyA thaa| jo loga viSayoMmeM Asakta rahakara bhI vaha zuklapakSameM ho yA kRSNapakSameM, usakA anuSThAna karanA trismazAkA vrata kareMge, unake liye bhI maiMne mokSakA hI caahiye| use karake tuma pApase mukta ho jaaogii| adhikAra de rakhA hai| nArada ! tuma isa vratakA anuSThAna jaba eka hI dina ekAdazI, dvAdazI tathA rAtrike antima karo, kyoMki trispRzA mokSa denevAlI hai| mahAmune! praharameM trayodazI bhI ho to use 'trispRzA' samajhanA bar3e-bar3e muniyoMke samudAyane isa vratakA pAlana kiyA caahiye| usameM dazamIkA yoga nahIM hotaa| devanadI ! hai| yadi kArtika zuklapakSameM somavAra yA budhavArase yukta ekAdazI-vratameM dazamI-vedhakA doSa maiM nahIM kSamA krtaa| Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arvayasya haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa aisA jAnakara dazamIyukta ekAdazIkA vrata nahIM karanA isa prakAra vidhivat pUjA karake vidhike anusAra caahiye| use karanese karor3oM janmoMke kiye hue puNya arghya denA caahiye| jalayukta zaGkhake Upara sundara tathA saMtAnakA nAza hotA hai| vaha puruSa apane vaMzako nAriyala rakhakara usameM rakSAsUtra lapeTa de| phira donoM svargase girAtA aura raurava Adi narakoMmeM pahu~cAtA hai| hAthoMmeM vaha zaGkha Adi lekara nimnAGkita mantra par3heapane zarIrako zuddha karake mere dina-ekAdazIkA vrata smRto harasi pApAni yadi nityaM janArdana / / karanA caahiye| dvAdazI mujhe atyanta priya hai, merI duHsvapnaM durnimittAni manasA durvicintitm| AjJAse isakA vrata karanA ucita hai| nArakaM tu bhayaM deva bhayaM durgatisaMbhavam / / gaGgA bolI-jagannAtha ! Apake kahanese yantrama syAnmahAdeva aihikaM paarlaukikm| maiM trispRzAkA vrata avazya karUMgI, Apa mujhe isakI tena deveza mAM rakSa gRhANArghya namo'stu te|| vidhi btaaiye| sadA bhaktirmamaivAstu dAmodara tavopari / 85 prAcImAdhavane kahA-saritAome uttama gaGgA (35 / 69-72) devI ! suno, maiM trispRzAkA vidhAna batAtA huuN| isakA 'janArdana ! yadi Apa sadA smaraNa karanepara manuSyake zravaNa mAtra karanese bhI manuSya pAtakoMse mukta ho jAtA hai| saba pApa hara lete haiM to deva ! mere duHsvapna, apazakuna, apane vaibhavake anusAra eka yA Adhe pala sonekI merI mAnasika ducintA, nArakIya bhaya tathA durgatijanya trAsa pratimA banavAnI cAhiye / isake bAda eka tA~beke pAtrako hara liijiye| mahAdeva ! devezvara ! mere liye ihaloka tathA tilase bharakara rakhe aura jalase bhare hue sundara kalazako paralokameM jo bhaya haiM, unase merI rakSA kIjiye tathA yaha sthApanA kare, jisameM paJcaratra milAye gaye ho| kalazako arghya grahaNa kiijiye| Apako namaskAra hai| dAmodara ! phUloko mAlAose AveSTita karake kapUra Adise sadA ApameM hI merI bhakti banI rhe|' suvAsita kre| isake bAda bhagavAn dAmodarako sthApita tatpazcAt dhUpa, dIpa aura naivedya arpaNa karake karake unheM snAna karAye aura candana cddh'aaye| phira bhagavAnkI AratI utAre / unake mastakapara zaGga ghumAye / bhagavAnko vastra dhAraNa kraaye| tadanantara purANokta yaha saba vidhAna pUrA karake sadgurukI pUjA kre| unheM sAmayika sundara puSpa tathA komala tulasIdalase sundara vastra, pagar3I tathA aMgA de| sAtha hI jUtA, chatra, bhagavAnakI pUjA kre| unheM chatra aura upAnaha (jUtiyA~) aMgUThI, kamaNDalu, bhojana, pAna, saptadhAnya tathA dakSiNA arpaNa kare ! manohara naivedya aura bahuta-se sundara-sundara de| guru aura bhagavAnako pUjAke pazcAt zrIharike samIpa phaloMkA bhoga lgaaye| yajJopavIta tathA nUtana evaM sudRDha jAgaraNa kre| jAgaraNameM gIta, nRtya tathA anyAnya uttarIya vastra cddh'aaye| sundara U~cI bA~sakI char3I bhI bheTa upacAroMkA bhI samAveza rahanA cAhiye / tadanantara rAtrike kre| 'dAmodarAya namaH' kahakara donoM caraNoMkI, antameM vidhipUrvaka bhagavAnako arghya de nAna Adi kArya 'mAdhavAya namaH' se donoM ghuTanoMkI, 'kAmapradAya namaH'se karake brAhmaNoMko bhojana karAneke pazcAt svayaM bhojana kre| guhmabhAgakI tathA 'vAmanamUrtaye namaH' kahakara kaTikI mahAdevajI kahate haiM-brahman ! 'trispRzA' vratakA pUjA kre| 'padmanAbhAya namaH'se nAbhikI, 'vizvamUrtaye yaha adbhuta upAkhyAna sunakara manuSya gaGgAtIrthameM snAna namaH'se peTakI, 'jJAnagamyAya namaH' se hRdayako, karanekA puNya-phala prApta karatA hai / trispRzAke upavAsase 'vaikuNThagAmine namaH' se kaNThakI, 'sahasrabAhave namaH' hajAra azvamedha aura sau vAjapeya yajJoMkA phala milatA se bAhuoMkI, 'yogarUpiNe namaH' se netrokI, hai| yaha vrata karanevAlA puruSa pitRkula, mAtRkula tathA 'sahasrazINe namaH' se sirakI tathA 'mAdhavAya namaH' patnIkulake sahita viSNulokameM pratiSThita hotA hai| kahakara sampUrNa aGgokI pUjA karanI caahiye| karor3oM tIrthoMmeM jo puNya tathA karor3oM kSetroMmeM jo phala Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * pakSavardhinI ekAdazI tathA jAgaraNakA mAhAtmya . ............................................................................................. milatA hai, vaha trispRzAke upavAsase manuSya prApta kara prakAra trispRzA saba vratoMmeM uttama batAyI gayI hai| jisane letA hai| dvijazreSTha ! jo brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra isakA vrata kiyA, usane sampUrNa vratoMkA anuSThAna kara athavA anya jAtike loga bhagavAn zrIkRSNameM mana liyaa| pUrvakAlameM svayaM brahmAjIne isa vratako kiyA thA, lagAkara isa vratako karate haiM, ve saba isa dharAdhAmako tadanantara anekoM RSiyoMne bhI isakA anuSThAna kiyA; chor3anepara mukta ho jAte haiN| isameM dvAdazAkSara mantrakA japa phira dUsaroMkI to bAta hI kyA hai| nArada ! yaha trispRzA karanA caahiye| yaha mantroMmeM mantrarAja mAnA gayA hai| isI mokSa denevAlI hai| / pakSavarthinI ekAdazI tathA jAgaraNakA mAhAtmya nAradajIne pUchA-mahAdeva ! 'pakSavardhinI' ghuTanoMkI, 'jJAnagamyAya namaH' se donoM jA~ghoMkI, nAmavAlI tithi kaisI hotI hai, jisakA vrata karanese 'jJAnapradAya namaH' se kaTibhAgakI, 'vizvanAthAya namaH manuSya mahAn pApase chuTakArA pA jAtA hai? se udarakI, 'zrIdharAya namaH'se hRdayakI, 'kaustubha zrImahAdevajI bole-yadi amAvAsyA athavA kaNThAya namaH'se kaNThakI, 'kSatrAntakAriNe namaH' se pUrNimA sATha daNDakI hokara dina-rAta avikala rUpase donoM bA~hoMkI, 'vyomamULa namaH' se lalATakI tathA rahe aura dUsare dina pratipadameM bhI usakA kucha aMza calA 'sarvarUpiNe namaH' se sirakI pUjA karanI caahiye| isI gayA ho to vaha pakSavardhinI' mAnI jAtI hai| usa pakSako prakAra bhinna-bhinna astroMkA bhI unake nAmamantradvArA pUjana ekAdazIkA bhI yahI nAma hai, vaha dasa hajAra azvamedha karanA ucita hai| antameM "divyarUpiNe namaH' kahakara yajJoke samAna phala denevAlI hotI hai| aba usa dina kI bhagavAnke sampUrNa aGgokI pUjA karanI caahiye| jAnevAlI pUjAvidhikA varNana karatA hU~, jisase bhagavAn isa taraha vidhivat pUjana karake vidvAn puruSa sundara lakSmIpatiko saMtoSa prApta hotA hai| sabase pahale jalase nAriyalake dvArA cakradhArI devadeva zrIhariko arghya pradAna bhare hue kalazakI sthApanA karanI caahiye| kalaza navIna kre| isa arghyadAnase hI vrata pUrNa hotA hai| arghyadAnakA ho-phUTA-TUTA na ho aura candanase carcita kiyA gayA mantra isa prakAra haiho| usake bhItara pazaratna DAle gaye hoM tathA vaha kalaza saMsArArNavamagna bho mAmuddhara jagatpate / phUlakI mAlAoMse AvRta ho / usake Upara eka tA~bekA tvamIzaH sarvalokAnAM tvaM sAkSAca jagatpatiH // pAtra rakhakara usameM gehU~ bhara denA caahiye| usa pAtrameM gRhANArya mayA dattaM padmanAbha namo'stu te| bhagavAnke suvarNamaya vigrahakI sthApanA kre| jisa (38 / 14-15) mAsame pakSavardhinI tithi par3I ho, usIkA nAma 'jagadIzvara ! maiM saMsArasAgarameM DUba rahA hU~, merA bhagavadvigrahakA bhI nAma samajhanA cAhiye / jagatke svAmI uddhAra kiijiye| Apa sampUrNa lokoMke Izvara tathA sAkSAt devezvara jagannAthakA svarUpa atyanta manohara banavAnA jagatpati paramezvara haiN| padmanAbha ! Apako namaskAra hai| caahiye| phira vidhipUrvaka pacAmRtase bhagavAnko nahalAnA merA diyA huA arghya svIkAra kiijiye|' tathA kuGkama, aragajA aura candanase anulepa karanA tatpazcAt bhagavAn kezavako bhaktipUrvaka bhaaNticaahiye| phira do vastra arpaNa karane cAhiye; unake sAtha bhA~tike naivedya arpaNa kare, jo manako atyanta priya chatra aura jUte bhI hoN| isake bAda kalazapara virAjamAna laganevAle aura madhura Adi chahoM rasoMse yukta hoN| isake devezvara zrIharikI pUjA Arambha kre| 'padmanAbhAya namaH' bAda bhagavAnako bhaktike sAtha karpUrayukta tAmbUla nivedana kahakara donoM caraNoMkI, 'vizvamUrtaye namaH' bolakara donoM kre| ghI athavA tilake telase dIpaka jalAkara rkhe| Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 * arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********................................................................................................................................. yaha saba karaneke pazcAt gurukI pUjA kre| unheM vastra, pagar3I tathA jAmA de| apanI zaktike anusAra dakSiNA bhI de| phira bhojana aura tAmbUla nivedana karake AcAryako saMtuSTa kre| nirdhana puruSoMko bhI yathAzakti prayatnapUrvaka pakSavardhinI ekAdazIkA vrata karanA cAhiye tadanantara gIta, nRtya, purANa pATha tathA harSake sAtha rAtrimeM jAgaraNa kre| jo manISI puruSa pakSavardhinI ekAdazIkA mAhAtmya zravaNa karate haiM, unake dvArA sampUrNa vratakA anuSThAna ho jAtA hai / paJcAgnisevana tathA tIrtho meM sAdhanA karanese jo puNya hotA hai, vaha zrIviSNuke samIpa jAgaraNa karanese hI prApta ho jAtA hai| pakSavardhinI ekAdazI parama puNyamayI tathA saba pApoM kA nAza karanevAlI hai| brahman ! yaha upavAsa karanevAle manuSyoMkI karor3oM hatyAoMkA bhI vinAza kara DAlatI hai| mune! pUrvakAlameM maharSi vasiSTha, bharadvAja, dhruva tathA rAjA ambarISane bhI isakA vrata kiyA thaa| yaha tithi zrIviSNuko atyanta priya hai| yaha kAzI tathA dvArakApurIke samAna pavitra hai| bhakta puruSake upavAsa karanepara yaha use manovAJchita phala pradAna karatI hai| jaise sUryodaya honepara tatkAla andhakArakA nAza ho jAtA hai, usI prakAra pakSavardhinIkA vrata karanese pAparAzi naSTa ho jAtI hai| nArada ! aba maiM ekAdazIkI rAtameM jAgaraNa karanekA mAhAtmya batalAU~gA, dhyAna dekara suno bhakta puruSako cAhiye ki ekAdazI tithiko rAtrike samaya bhaktipUrvaka bhagavAn viSNukA pUjana karake vaiSNavoMke sAtha unake sAmane jAgaraNa kre| jo gIta, vAdya, nRtya, purANa-pATha, dhUpa dIpa, naivedya, puSpa, candanAnulepa, phala, arghya, zraddhA, dAna, indriyasaMyama, satyabhASaNa tathA zubhakarmake anuSThAnapUrvaka prasannatAke sAtha zrIharike samakSa jAgaraNa karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho bhagavAnkA priya hotA hai| jo vidvAn manuSya bhagavAn viSNuke samIpa jAgaraNa karate, zrIkRSNakI bhAvanA karate hue kabhI nIMda nahIM lete tathA mana-hI-mana bArambAra zrIkRSNakA nAmoccAraNa karate haiM, unheM parama dhanya samajhanA caahiye| vizeSataH ekAdazIkI rAtameM jAganepara ----------- [ saMkSipta padmapurANa to ve aura bhI dhanyavAdake pAtra haiN| jAgaraNake samaya eka kSaNa govindakA nAma lenese vratakA caugunA phala hotA hai, eka paharataka nAmoccAraNase koTigunA phala milatA hai aura cAra paharataka nAmakIrtana karanese asIma phalakI prApti hotI hai| zrIviSNuke Age Adhe nimeSa bhI jAganepara koTigunA phala hotA hai, usakI saMkhyA nahIM hai| jo narazreSTha bhagavAn kezavake Age nRtya karatA hai, usake puNyakA phala janmase lekara mRtyukAlataka kabhI kSINa nahIM hotaa| mahAbhAga ! pratyeka praharameM vismaya aura utsAhase yukta ho pApa tathA Alasya Adi chor3akara nirvedazUnya hRdayase zrIharike samakSa namaskAra aura nIrAjanAse yukta AratI utAranI cAhiye jo manuSya ekAdazIko bhaktipUrvaka aneka guNoMse yukta jAgaraNa karatA hai, vaha phira isa pRthvIpara janma nahIM letaa| jo dhanakI kaMjUsI chor3akara pUrvokta prakArase ekAdazIko bhaktisahita jAgaraNa karatA hai, vaha paramAtmAmeM lIna hotA hai| 1 jo bhagavAn viSNuke liye jAgaraNakA avasara prApta honepara usakA upahAsa karatA hai, vaha sATha hajAra varSoMtaka viSThAkA kor3A hotA hai| pratidina veda-zAstrameM parAyaNa tathA yajJoMkA anuSThAna karanevAlA hI kyoM na ho, yadi ekAdazIkI rAtameM jAgaraNakA samaya Anepara usakI nindA karatA hai to usakA adhaHpatana hotA hai| jo merI (zivakI) pUjA karate hue viSNukI nindAmeM tatpara rahatA hai, vaha apanI ikkIsa pIr3hiyoMke sAtha narakameM par3atA hai| viSNu hI ziva haiM aura ziva hI viSNu haiN| donoM eka hI mUrtikI do jhA~kiyoMke samAna sthita hai, ataH kisI prakAra bhI inakI nindA nahIM karanI caahiye| yadi jAgaraNake samaya purANakI kathA bA~canevAlA koI na ho to nAca-gAna karAnA caahiye| yadi kathAvAcaka maujUda hoM to pahale purANakA hI pATha honA caahiye| vatsa ! zrIviSNuke liye jAgaraNa karanepara eka hajAra azvamedha tathA dasa hajAra vAjapeya yajJoMse bhI karor3agunA puNya prApta hotA hai| zrIharikI prasannatAke liye jAgaraNa karake manuSya pitA, mAtA tathA patnI - tInoMke kuloMkA uddhAra kara detA hai| yadi ekAdazIke vratakA dina dazamIse viddha ho to Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . pakSavardhinI ekAdazI tathA jAgaraNakA mAhAtmya , 641 zrIharikA pUjana, jAgaraNa aura dAna Adi saba vyartha hotA mAnA gayA hai| jisa jAgaraNameM zAstrakI carcA, hai-ThIka usI taraha, jaise kRtaghna manuSyoMke sAtha kiyA sAttvika nRtya, saMgIta, vAdya, tAla, tailayukta dIpaka, huA nekIkA bartAva vyartha ho jAtA hai| jo vedharahita kIrtana, bhaktibhAvanA, prasannatA, saMtoSajanakatA, samudAyako ekAdazIko jAgaraNa karate haiM, unake bIcameM sAkSAt upasthiti tathA logoMke manoraJjanakA sAttvika sAdhana ho, zrIhari saMtuSTa hokara nRtya karate haiN| jo zrIharike liye vaha ukta bAraha guNoMse yukta jAgaraNa bhagavAnko bahuta nRtya, gIta aura jAgaraNa karatA hai, usake liye priya hai| zukra aura kRSNa donoM hI pakSoMkI ekAdazIko brahmAjIkA loka, merA kailAsa-dhAma tathA bhagavAn prayatnapUrvaka jAgaraNa karanA caahiye| nArada ! paradezameM zrIviSNukA vaikuNThadhAma-saba-ke-saba nizcaya hI jAnepara mArgakA thakA-mA~dA honepara bhI jo dvAdazIko sulabha haiN| jo svayaM zrIharike liye jAgaraNa karate hue bhagavAn vAsudevake nimitta kiye jAnevAle jAgaraNakA aura logoMko bhI jagAye rakhatA hai, vaha viSNubhakta puruSa niyama nahIM chor3atA, vaha mujhe vizeSa priya hai| jo apane pitaroMke sAtha vaikuNThalokameM nivAsa karatA hai| ekAdazIke dina bhojana kara letA hai, use pazuse bhI jo zrIharike liye jAgaraNa karanekI logoMko salAha detA gayA-bItA samajhanA cAhiye; vaha na to zivakA upAsaka hai, vaha manuSya sATha hajAra varSAtaka zvetadvIpameM nivAsa hai na sUryakA, na devIkA bhakta hai aura na gaNezajIkA / jo karatA hai| nArada ! manuSya karor3oM janmoMmeM jo pApa saJcita ekAdazIko jAgaraNa karate haiM, unakA bAhara-bhItara yadi karatA hai, vaha saba zrIharike liye eka rAta jAgaraNa karor3oM pApoMse ghirA ho to bhI ve mukta ho jAte hai| karanepara naSTa ho jAtA hai| jo zAlagrAma-zilAke samakSa vedharahita dvAdazIkA vrata aura zrIviSNuke liye kiyA jAgaraNa karate haiM, unheM eka-eka paharameM koTi-koTi jAnevAlA jAgaraNa yamadatoMkA mAnamardana karanevAlA hai| tIrthoke sevanakA phala prApta hotA hai| jAgaraNake liye munizreSTha ! ekAdazIko jAgaraNa karanevAle manuSya bhagavAnke mandirameM jAte samaya manuSya jitane paga calatA avazya mukta ho jAte haiN| hai, ve sabhI azvamedha yajJake samAna phala denevAle hote haiN| jo rAtako bhagavAn vAsudevake samakSa jAgaraNameM pRthvIpara calate samaya donoM caraNoMpara jitane dhUlikaNa pravRtta honepara prasannacitta ho tAlI bajAte hue nRtya karatA, girate haiM, utane hajAra varSAMtaka jAgaraNa karanevAlA puruSa nAnA prakArake kautuka dikhAte hue mukhase gIta gAtA, divyalokameM nivAsa karatA hai| .. . vaiSNavajanoMkA manoraJjana karate hue zrIkRSNa-caritakA isaliye pratyeka dvAdazIko jAgaraNake liye apane pATha karatA, romAJcita hokara mukhase bAjA bajAtA tathA gharase bhagavAn viSNuke mandira meM jAnA caahiye| isase svecchAnusAra dhArmika AlApa karate hue bhA~ti-bhAMtike kalimalakA vinAza hotA hai| dUsaroMkI nindAmeM saMlagna nRtyakA pradarzana karatA hai, vaha bhagavAnkA priya hai| ina honA, manakA prasanna na rahanA, zAstracarcAkA na honA, bhAvoMke sAtha jo zrIharike liye jAgaraNa karatA hai, use saMgItakA abhAva, dIpaka na jalAnA, zaktike anusAra naimiSa tathA koTitIrthakA phala prApta hotA hai| jo pUjAke upacAroMkA na honA, udAsInatA, nindA tathA zAntacittase zrIhariko dhUpa-AratI dikhAte hue rAtameM kalaha-ina doSoMse yukta nau prakArakA jAgaraNa adhama jAgaraNa karatA hai, vaha sAta dvIpoMkA adhipati hotA hai| * parApavAdasaMyukta manaHprasAdavarjitam / zAstrahInamagAndharva yathA dIpavivarjitam // zavalyopacArarahitamudAsIna snindnm| kaliyukta vizeSeNa jAgaraM nvdhaa'dhmm|| (39.53-54) + sazAstraM jAgaraM yacca mRtygndhrvsNyutm| savAdya tAlasaMyukta sadIpa madhubhiryutam / / ucAraistu samAyuktaM yathoktairbhaktibhAvitaiH / prasannaM tuSTijanana samUna lokaraJjanam / / guNaidizabhiyukta jAgaraM mAdhavapriyam / kartavyaM tat prayatnena pakSayoH zukrakRSNayoH // (39 / 55-57) Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa brahmahatyAke samAna bhI jo koI pApa hoM, ve saba Apa isa vratase prasanna hoM aura prasanna hokara mujhe jJAnadRSTi zrIkRSNakI prItike liye jAgaraNa karanepara naSTa ho jAte pradAna kreN|' haiN| eka ora uttama dakSiNAke sAtha samApta honevAle isake bAda yathAsambhava pAraNa karanA cAhiye / pAraNa sampUrNa yajJa aura dUsarI ora devAdhideva zrIkRSNako priya samApta honepara icchAnusAra vihita karmoMkA anuSThAna kre| laganevAlA ekAdazIkA jAgaraNa-donoM samAna haiN| nArada ! yadi dinameM pAraNake samaya thor3I bhI dvAdazI na - jahA~ bhagavAnke liye jAgaraNa kiyA jAtA hai vahA~ ho to muktikAmI puruSako rAtako hI [pichale paharameM] kAzI, puSkara, prayAga, naimiSAraNya, zAlayAma nAmaka pAraNa kara lenA caahiye| aise samayameM rAtriko bhojana mahAkSetra, arbudAraNya (AbU), zUkarakSetra (soroM), mathurA karanekA doSa nahIM lgtaa| rAtrike pahale aura pichale tathA sampUrNa tIrtha nivAsa karate haiN| samasta yajJa aura cAroM paharameM dinakI bhA~ti karma karane caahiye| yadi pAraNake veda bhI zrIharike nimitta kiye jAnevAle jAgaraNake dina bahuta thor3I dvAdazI ho to uSaHkAlame hI prAtaHkAla sthAnapara upasthita hote haiN| gaGgA, sarasvatI, tApI, yamunA, tathA madhyAhnakAlakI bhI saMdhyA kara lenI caahiye| isa zatad (satalaja), candrabhAgA tathA vitastA Adi sampUrNa pRthvIpara jisa manuSyane dvAdazI-vratako siddha kara liyA nadiyA~ bhI vahA~ jAtI haiN| dvijazreSTha ! sarovara, kuNDa aura hai, usakA puNya-phala batalAne meM maiM bhI samartha nahIM huuN| samasta samudra bhI ekAdazIko jAgaraNasthAnapara jAte haiN| ekAdazI devI saba puNyoMse adhika hai tathA yaha sarvadA jo manuSya zrIkRSNaprItike liye honevAle jAgaraNake samaya mokSa denevAlI hai| yaha dvAdazI nAmaka vrata mahAn vINA Adi bAjoMse harSameM bharakara nRtya karate aura pada gAte puNyadAyaka hai| jo isakA sAdhana kara lete haiM, ve haiM, ve devatAoMke liye bhI AdaraNIya hote haiN| isa prakAra mahApuruSa samasta kAmanAoMko prApta kara lete haiN| jAgaraNa karake zrImahAviSNukI pUjA kare aura dvAdazIko ambarISa Adi sabhI bhakta, jo isa bhUmaNDalameM vikhyAta apanI zaktike anusAra kucha vaiSNava puruSoMko nimantrita haiM, dvAdazI-vratakA sAdhana karake hI viSNudhAmako prApta karake unake sAtha baiThakara pAraNa kre| hue haiN| yaha mAhAtmya, jo maiMne tumheM batAyA hai, satya hai ! dvAdazIko sadA pavitra aura mokSadAyinI samajhanA satya hai !! satya hai !!! zrIviSNuke samAna koI devatA caahiye| usa dina prAtaHsrAna karake zrIharikI pUjA nahIM hai aura dvAdazIke samAna koI tithi nahIM hai| isa kare aura unheM nimnAGkita mantra par3hakara apanA vrata tithiko jo kucha dAna kiyA jAtA, bhogA jAtA tathA samarpaNa kare pUjana Adi kiyA jAtA hai, vaha saba bhagavAn mAdhavake ajJAnatimirAndhasya vratenAnena keshv| pUjita honepara pUrNatAko prApta hotA hai| adhika kyA kahA prasIda sumukho bhUtvA jJAnadRSTiprado bhava // jAya, bhaktavallabha zrIhari dvAdazI vrata karanevAle __ (39 / 81-82) puruSoMkI kAmanA kalpAntataka pUrNa karate rahate haiN| 'kezava ! maiM ajJAnarUpI rataudhause aMdhA ho rahA hU~, dvAdazIko kiyA huA sArA dAna saphala hotA hai| Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * ekAdazIke jayA Adi bheda, utpatti-kathA aura mahimAkA varNana * 643 ..... ........ .. ekAdazIke jayA Adi bheda, naktavratakA svarUpa, ekAdazIkI vidhi, utpatti-kathA aura mahimAkA varNana ILAMIRIDUAnm LASTU JuTUN nAradajIne pUchA-mahAdeva ! mahAdvAdazIkA uttama tanika bhI saMdeha nahIM hai| puSya nakSatrase yukta ekamAtra vrata kaisA hotA hai| sarvezvara prabho ! usake vratase jo kucha pApanAzinI ekAdazIkA vrata karake manuSya eka hajAra bhI phala prApta hotA hai, use batAnekI kRpA kiijiye| ekAdaziyoMke vratakA phala prApta kara letA hai| usa dina mahAdevajIne kahA-brahman ! yaha ekAdazI mahAn snAna, dAna, japa, homa, svAdhyAya aura devapUjA Adi jo puNyaphalako denevAlI hai / zreSTha muniyoMko bhI isakA anuSThAna kucha bhI kiyA jAtA hai, usakA akSaya phala mAnA gayA karanA caahiye| vizeSa-vizeSa nakSatroMkA yoga honepara yaha hai| isaliye prayatnapUrvaka isakA vrata karanA caahiye| tithi jayA, vijayA, jayantI tathA pApanAzinI-ina cAra jisa samaya dharmAtmA rAjA yudhiSThira paJcama azvamedha nAmoMse vikhyAta hotI hai| ye sabhI pApoMkA nAza yajJakA srAna kara cuke, usa samaya unhoMne yaduvaMzAvataMsa karanevAlI haiN| inakA vrata avazya karanA caahiye| jaba bhagavAn zrIkRSNase isa prakAra prazna kiyaa| zuklapakSakI ekAdazIko 'punarvasu nakSatra ho to vaha uttama tithi 'jayA' kahalAtI hai| usakA vrata karake manuSya nizcaya hI pApase mukta ho jAtA hai| jaba zurUpakSakI dvAdazIko 'zravaNa nakSatra ho to vaha uttama tithi 'vijayA' ke nAmase vikhyAta hotI hai; isameM kiyA huA dAna aura brAhmaNa-bhojana sahasragunA phala denevAlA hai tathA homa aura upavAsa to sahasagunase bhI adhika phala detA hai| jaba zuklapakSako dvAdazIko 'rohiNI' nakSatra ho to vaha tithi 'jayantI' kahalAtI hai; vaha saba pApoMko haranevAlI hai| usa tithiko pUjita honepara bhagavAn govinda nizcaya hI manuSyake saba pApoMko dho DAlate haiN| jaba kabhI zuklapakSakI dvAdazIko 'puSya nakSatra ho to vaha mahApuNyamayo 'pApanAzinI' tithi kahalAtI hai| jo eka varSataka pratidina eka prastha tila dAna karatA hai tathA jo kevala 'pApanAzinI' ekAdazIko upavAsa karatA hai, una donokA puNya samAna hotA hai| usa tithiko pUjita honepara saMsArake svAmI sarvezvara zrIhari saMtuSTa hote haiM tathA pratyakSa yudhiSThira bole-prabho ! naktavrata tathA ekabhukta darzana bhI dete haiN| usa dina pratyeka puNyakarmakA ananta vratakA puNya evaM phala kyA hai ? janArdana ! yaha saba mujhe phala mAnA gayA hai| sagaranandana kakutstha, nahuSa tathA btaaiye| rAjA gAdhine usa tithiko bhagavAnkI ArAdhanA kI thI, zrIbhagavAnne kahA-kuntInandana ! hemanta Rtume jisase bhagavAnne isa pRthvIpara unheM saba kucha diyA thaa| jaba parama kalyANamaya mArgazIrSa mAsa Aye, taba usake isa tithike sevanase manuSya sAta janmoMke kAyika, kRSNapakSakI dvAdazI tithiko upavAsa (vrata) karanA vAcika aura mAnasika pApase mukta ho jAtA hai| isameM caahiye| usakI vidhi isa prakAra hai-dRr3hatApUrvaka uttama GIONS WADIY Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa vratakA pAlana karanevAlA zuddhacitta puruSa dazamIko manoraJjana karate hue sampUrNa dina vyatIta kre| nRpazreSTha ! madA ekabhukta rahe athavA zauca-santoSAdi niyamoMke bhaktiyukta hokara rAtrimeM jAgaraNa kare, brAhmaNoMko dakSiNA pAlanapUrvaka naktavratake svarUpako jAnakara usake anusAra de aura praNAma karake unase truTiyoMke liye kSamA maaNge| eka bAra bhojana kare / dinake AThaveM bhAgameM jaba sUryakA jaisI kRSNapakSakI ekAdazI hai, vaisI hI zurUpakSako bhI teja manda par3a jAtA hai, use 'nakta' jAnanA caahiye| hai| isI vidhise usakA bhI vrata karanA caahiye| rAtako bhojana karanA 'nakta nahIM hai| gRhasthake liye pArtha ! dvijako ucita hai ki vaha zukla aura kRSNatAroMke dikhAyI denepara naktabhojanakA vidhAna hai aura pakSakI ekAdazIke vratI logoMmeM bhedabuddhi na utpanna kre| saMnyAsIke liye dinake AThaveM bhAgameM; kyoMki usake zaloddhAra tIrthameM snAna karake bhagavAn gadAdharakA darzana liye rAtameM bhojanakA niSedha hai / kuntInandana ! dazamIko karanese jo puNya hotA hai tathA saMkrAntike avasarapara cAra rAta vyatIta honepara ekAdazIko prAtaHkAla vrata lAkhakA dAna dekara jo puNya prApta kiyA jAtA hai, vaha karanevAlA puruSa vratakA niyama grahaNa kare aura sabere tathA saba ekAdazIvratakI solahavIM kalAke barAbara bhI nahIM madhyAhnako pavitratAke liye mAna kare / kukkA srAna nimra hai| prabhAsakSetrameM candramA aura sUryake grahaNake avasarapara zreNIkA hai| bAvalImeM snAna karanA madhyama, pokharemeM uttama nAna-dAnase jo puNya hotA hai, vaha nizcaya hI tathA nadImeM usase bhI uttama mAnA gayA hai| jahA~ jalameM ekAdazIko upavAsa karanevAle manuSyako mila jAtA hai| khar3A honepara jala-jantuoMko pIr3A hotI ho, vahA~ srAna kedArakSetrame jala pInese punarjanma nahIM hotaa| ekAdazIkA karanepara pApa aura puNya barAbara hotA hai| yadi jalako bhI aisA hI mAhAtmya hai| yaha bhI garbhavAsakA nivAraNa chAnakara zuddha kara le to gharapara bhI srAna karanA uttama karanevAlI hai| pRthvIpara azvamedha yajJakA jo phala hotA mAnA gayA hai| isaliye pANDava zreSTha ! gharapara ukta hai, usase saugunA adhika phala ekAdazI-vrata karanevidhise snAna kre| nAnake pahale nimnAGkita mantra par3hakara vAle ko milatA hai| jisake gharameM tapasvI evaM zreSTha zarIrameM mRttikA lagA le brAhmaNa bhojana karate haiM usako jisa phalako prApti hotI azvakrAnte rathakrAnte viSNukAnte vsundhre| hai, vaha ekAdazI vrata karanevAleko bhI avazya milatA mRttike hara me pAIM yanmayA pUrvasacitam // hai| vedAGgoMke pAragAmI vidvAn brAhmaNako sahasra godAna (40 / 28) karanese jo puNya hotA hai, usase saugunA puNya ekAdazI'vasundhare ! tumhAre Upara azca aura ratha calA karate vrata karanevAleko prApta hotA hai| isa prakAra vratIko vaha haiN| bhagavAn viSNune bhI vAmana avatAra dhAraNa kara tumheM puNya prApta hotA hai, jo devatAoMke liye bhI durlabha hai| apane pairoMse nApA thaa| mRttike ! maiMne pUrvakAlameM jo pApa rAtako bhojana kara lenepara usase AdhA puNya prApta hotA sacita kiyA hai, usa mere pApako hara lo|' hai tathA dinameM eka bAra bhojana karanese dehadhAriyoMko __ vratI puruSako cAhiye ki vaha ekacitta aura dRr3ha nakta-bhojanakA AdhA phala milatA hai| jIva jabataka saGkalpa hokara krodha tathA lobhakA parityAga kre| bhagavAn viSNuke priya divasa ekAdazIko upavAsa nahIM atyaja, pAkhaNDI, mithyAvAdI, brAhmaNanindaka, agamyA karatA, tabhItaka tIrtha, dAna aura niyama apane mahattvako strIke sAtha gamana karanevAle anyAnya durAcArI, garjanA karate haiN| isaliye pANDava-zreSTha ! tuma isa paradhanahArI tathA parastrIgAmI manuSyoMse vArtAlApa na kre| vratakA anuSThAna kro| kuntInandana ! yaha gopanIya bhagavAn kezavakI pUjA karake unheM naivedya bhoga lgaaye| evaM utama vrata hai, jisakA maiMne tumase varNana kiyA gharameM bhaktiyukta manase dIpaka jalAkara rkhe| pArtha ! usa hai| hajAroM yajJoMkA anuSThAna bhI ekAdazI-vratakI tulanA dina nidrA aura maithunakA parityAga kre| dharmazAstrase nahIM kara sktaa| Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * ekAdazIke jayA Adi bheda, utpatti-kathA aura mahimAkA varNana . 645 yudhiSThirane pUchA-bhagavan ! puNyamayI ekAdazI nAmaka dAnavase bhayabhIta hokara ApakI zaraNameM Aye haiN| tithi kaise utpatra huI ? isa saMsArameM kyoM pavitra mAnI gayI? tathA devatAoMko kaise priya huI ? zrIbhagavAn bole-kuntInandana ! prAcIna samayakI bAta hai, satyayugameM mura nAmaka dAnava rahatA thaa| vaha bar3A hI adbhuta, atyanta raudra tathA sampUrNa devatAoMke liye bhayaGkara thA / usa kAlarUpadhArI durAtmA mahAsurane indrako bhI jIta liyA thaa| sampUrNa devatA usase parAsta hokara svargase nikAle jA cuke the aura zaMkita tathA bhayabhIta hokara pRthvIpara vicarA karate the| eka dina saba devatA mahAdevajIke pAsa gye| vahA~ indrane bhagavAn zivake Age sArA hAla kaha sunaayaa| indra bole-mahezvara ! ye devatA svargalokase bhraSTa hokara pRthvIpara vicara rahe haiN| manuSyoMmeM rahakara inakI zobhA nahIM hotI / deva ! koI upAya batalAiye / devatA kisakA sahArA leM? mahAdevajIne kahA-devarAja ! jahA~ sabako F zaraNa denevAle, sabakI rakSAmeM tatpara rahanevAle jagatke bhaktavatsala ! hameM bacAiye / devadevezvara ! hameM bcaaiye| svAmI bhagavAn garuDadhvaja virAjamAna haiM, vahA~ jaao| ve janArdana ! hamArI rakSA kIjiye, rakSA kIjiye / dAnavoMkA tumalogoMkI rakSA kreNge| vinAza karanevAle kamalanayana! hamArI rakSA kiijiye| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-yudhiSThira! prabho ! hama saba loga Apake samIpa Aye haiN| ApakI hI mahAdevajIkI bAta sunakara parama buddhimAn devarAja indra zaraNameM A par3e haiN| bhagavan ! zaraNameM Aye hue sampUrNa devatAoMke sAtha vahA~ gye| bhagavAn gadAdhara devatAoMkI sahAyatA kIjiye / deva ! Apa hI pati, Apa kSIrasAgarake jalameM so rahe the| unakA darzana karake indrane hI mati, Apa hI kartA aura Apa hI kAraNa haiN| Apa hI hAtha jor3akara stuti Arambha kii| saba logoMkI mAtA aura Apa hI isa jagatke pitA haiN| indra bole-devadevezvara ! Apako namaskAra hai.| bhagavan ! devadevezvara ! zaraNAgatavatsala ! devatA devatA aura dAnava donoM hI ApakI vandanA karate haiN| bhayabhIta hokara Apako zaraNameM Aye haiN| prabho ! atyanta puNDarIkAkSa ! Apa daityoMke zatru haiN| madhusUdana ! ugra svabhAvavAle mahAbalI mura nAmaka daityane sampUrNa hamalogoMkI rakSA kiijiye| jagannAtha ! sampUrNa devatA mura devatAoMko jItakara inheM svargase nikAla diyA hai|* *OM namo devadeveza devadAnavavandita / daityAre puNDarIkAkSa prAhi no madhusUdana // surAH sarve samAyAtA bhayabhItAzca dAnavAt / zaraNaM lA jagannAtha Ahi no bhaktavatsala // trAhi no devadeveza trAhi trAhi janArdana / zAhi vai puNDarIkAkSa dAnavAnA vinAzaka // tvatsamIpaM gatAH sarve tvAmeva zaraNaM prabho / zaraNAgatadevAnA sAhAyya kuru vai prabho // tvaM patistvaM matideva tvaM kartA svaM ca kAraNam / tvaM mAtA sarvalokAnAM tvameva jagataH pitA // bhagavan devadeveza zaraNAgatavatsala / zaraNa taya cAyAtA bhayabhItA devatAH // devatA nirjitAH sarvAH svargabhraSTAH kRtA vibho / atyupreNa hi daityena muranAnA mahaujasA / / (40 // 57-63) Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arvagrasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa indrakI bAta sunakara bhagavAn viSNu bole- hai; usase parAsta hokara sampUrNa devatA dasoM dizAomeM 'devarAja ! vaha dAnava kaisA hai? usakA rUpa aura bala bhAga gye| aba vaha dAnava bhagavAn viSNuko dekhakara kaisA hai tathA usa duSTake rahanekA sthAna kahA~ hai?' bolA, 'khar3A raha, khar3A raha / ' usakI lalakAra sunakara indra bole-devezvara ! pUrvakAlameM brahmAjIke bhagavAnke netra krodhase lAla ho gye| ve bole-'are vaizameM tAlajaGgha nAmaka eka mahAn asura utpanna huA thA, durAcArI dAnava ! merI ina bhujAoMko dekha / ' yaha kahakara jo atyanta bhayaGkara thaa| usakA putra mura dAnavake nAmase zrIviSNune apane divya bANoMse sAmane Aye hue duSTa vikhyAta huaa| vaha bhI atyanta utkaTa, mahAparAkramI dAnavoko mAranA Arambha kiyaa| dAnava bhayase vihvala ho aura devatAoMke liye bhayaGkara hai| candrAvatI nAmase utthe| pANDunandana ! tatpazcAt zrIviSNune daitya-senApara prasiddha eka nagarI hai, usImeM sthAna banAkara vaha nivAsa cakrakA prahAra kiyaa| usase chinna-bhinna hokara saikar3oM karatA hai| usa daityane samasta devatAoMko parAsta karake yoddhA mautake mukhameM cale gye| isake bAda bhagavAn svargalokase bAhara kara diyA hai| usane eka dUsare hI madhusUdana badarikAzramako cale gye| vahA~ siMhAvato indrako svargake siMhAsanapara baiThAyA hai| ani, candramA, nAmakI guphA thI, jo bAraha yojana lambI thii| pANDusUrya, vAyu tathA varuNa bhI usane dUsare hI banAye haiN| nandana ! usa guphAme eka hI daravAjA thA / bhagavAn viSNu janArdana ! maiM saccI bAta batA rahA huuN| usane saba koI usImeM so rhe| dAnava mura bhagavAnko mAra DAlaneke dUsare hI kara liye haiN| devatAoko to usane pratyeka udyogameM lagA thaa| vaha unake pIche lagA rhaa| vahA~ sthAnase vaJcita kara diyA hai| pahuMcakara usane bhI usI guhAmeM praveza kiyaa| vahA~ indrakA kathana sunakara bhagavAn janArdanako bar3A bhagavAnko sote dekha use bar3A harSa huaa| usane socA, krodha huaa| ve devatAoMko sAtha lekara candrAvatIpurImeM 'yaha dAnavoMko bhaya denevAlA devatA hai| ataH nissandeha gaye / devatAoMne dekhA, daityarAja bArambAra garjanA kara rahA ise mAra ddaaluuNgaa|' yudhiSThira ! dAnavake isa prakAra vicAra HAIRSSNRNIMot Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * mArgazIrSa zuklapakSakI 'mokSA' ekAdazIkA mAhAtmya . karate hI bhagavAn viSNuke zarIrase eka kanyA prakaTa huI, zrIviSNu bole-kalyANI ! tuma jo kucha jo bar3I hI rUpavatI, saubhAgyazAlinI tathA divya astra- kahatI ho, vaha saba pUrNa hogaa| zastroMse yukta thii| vaha bhagavAnke tejake aMzase utpanna bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-yudhiSThira ! aisA huI thii| usakA bala aura parAkrama mahAn thaa| vara pAkara mahAvratA ekAdazI bahuta prasanna huii| donoM yudhiSThira ! dAnavarAja murane usa kanyAko dekhaa| kanyAne pakSoMkI ekAdazI samAna rUpase kalyANa karanevAlI hai| yuddhakA vicAra karake dAnavake sAtha yuddha ke liye yAcanA isameM zukla aura kRSNakA bheda nahIM karanA caahiye| yadi kii| yuddha chir3a gyaa| kanyA saba prakArakI yuddhakalAmeM udayakAlameM thor3I-sI ekAdazI, madhyameM pUrI dvAdazI aura nipuNa thI ! vaha mura nAmaka mahAn asura usake huMkAra- antame kizcit trayodazI ho to vaha 'trispRzA' ekAdazI mAtrase rAkhakA Dhera ho gyaa| dAnavake mAre jAnepara kahalAtI hai| vaha bhagavAnko bahuta hI priya hai| yadi eka bhagavAn jAga utthe| unhoMne dAnavako dharatIpara par3A dekha, trispRzA ekAdazIko upavAsa kara liyA jAya to eka pUchA-'merA yaha zatru atyanta umra aura bhayaGkara thA, sahastra ekAdazIvratoMkA phala prApta hotA hai tathA isI prakAra kisane isakA vadha kiyA hai?' dvAdazImeM pAraNa karanepara sahasragunA phala mAnA gayA hai| kanyA bolI-svAmin ! Apake hI prasAdase aSTamI, ekAdazI, SaSThI, tRtIyA aura caturdazI-ye yadi maiMne isa mahAdaityakA vadha kiyA hai| pUrva tithise viddha hoM to unameM vrata nahIM karanA caahiye| zrIbhagavAnne kahA-kalyANI ! tumhAre isa paravartinI tithise yukta honepara hI inameM upavAsakA vidhAna karmase tInoM lokoMke muni aura devatA Anandita hue haiM! hai| pahale dina dina aura rAtameM bhI ekAdazI ho tathA ataH tumhAre manameM jaisI ruci ho, usake anusAra mujhase dUsare dina kevala prAtaHkAla eka daNDa ekAdazI rahe to koI vara mA~go; devadurlabha honepara bhI vaha vara maiM tumheM pahalI tithikA parityAga karake dUsare dinakI dvAdazIyukta +gA, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| ekAdazIko hI upavAsa karanA caahiye| yaha vidhi maiMne vaha kanyA sAkSAt ekAdazI hI thii| usane kahA, donoM pakSoMkI ekAdazIke liye batAyI hai| jo manuSya 'prabho ! yadi Apa prasanna haiM to maiM ApakI kRpAse saba ekAdazIko upavAsa karatA hai, vaha vaikuNThadhAmameM, jahA~ tIrthoMmeM pradhAna, samasta vighnoMkA nAza karanevAlI tathA sAkSAt bhagavAn garuDadhvaja virAjamAna haiM, jAtA hai| jo saba prakArakI siddhi denevAlI devI hoU~ / janArdana ! jo mAnava hara samaya ekAdazIke mAhAtmyakA pATha karatA hai, loga ApameM bhakti rakhate hue mere dinako upavAsa kareMge, use sahasra godAnoMke puNyakA phala prApta hotA hai| jo dina unheM saba prakArakI siddhi prApta ho| mAdhava ! jo loga yA rAtameM bhaktipUrvaka isa mAhAtmyakA zravaNa karate haiM, ve upavAsa, nakta athavA ekabhukta karake mere vratakA pAlana nissandeha brahmahatyA Adi pApoMse mukta ho jAte haiN| kareM, unheM Apa dhana, dharma aura mokSa pradAna kaujiye|' ekAdazIke samAna pApanAzaka vrata dUsarA koI nahIM hai| mArgazIrSa zuklapakSakI 'mokSA' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThira bole-devadevezvara ! maiM pUchatA zrIkRSNane kahA-nRpazreSTha ! mArgazIrSa mAsake hU~-mArgazIrSa mAsake zuklapakSameM jo ekAdazI hotI hai, kRSNapakSameM 'utpatti' nAmakI ekAdazI hotI hai, jisakA usakA kyA nAma hai ? kauna-sI vidhi hai tathA usameM kisa varNana maiMne tumhAre samakSa kara diyA hai| aba zuklapakSakI devatAkA pUjana kiyA jAtA hai? svAmin ! yaha saba ekAdazIkA varNana karU~gA, jisake zravaNamAtrase vAjapeya yathArtharUpase btaaiye| yajJakA phala milatA hai| usakA nAma hai-'mokSA' Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 * arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam I ekAdazI, jo saba pApoMkA apaharaNa karanevAlI hai rAjan ! usa dina yatnapUrvaka tulasIkI maJjarI tathA dhUpa-dIpAdise bhagavAn dAmodarakA pUjana karanA caahiye| pUrvokta vidhise hI dazamI aura ekAdazIke niyamakA pAlana karanA ucita hai| 'mokSA' ekAdazI bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlI hai| usa dina rAtrimeM merI prasannatAke liye nRtya, gIta aura stutike dvArA jAgaraNa karanA caahiye| jisake pitara pApavaza nIca yonimeM par3e hoM, ve isakA puNya dAna karanese mokSako prApta hote haiN| isameM tanika bhI saMdeha nahIM haiN| pUrvakAlakI bAta haiM, vaiSNavoMse vibhUSita parama ramaNIya campaka nagarameM vaikhAnasa nAmaka rAjA rahate the| ve apanI prajAkA putrakI bhA~ti pAlana karate the| isa prakAra rAjya karate hue rAjAne eka dina rAtako svapnameM apane pitaroMko nIca yonimeM par3A huA dekhaa| una sabako isa avasthAmeM dekhakara rAjAke manameM bar3A vismaya huA aura prAtaHkAla brAhmaNoMse unhoMne usa svapnakA sArA hAla kaha sunaayaa| rAjA bole- brAhmaNo! maiMne apane pitaroMko narakameM girA dekhA hai| ve bArambAra rote hue mujhase yoM kaha rahe the ki 'tuma hamAre tanuja ho, isaliye isa naraka samudrase hamalogoMkA uddhAra kro| dvijavaro! isa rUpameM mujhe pitaroMke darzana hue haiN| isase mujhe caina nahIM miltaa| kyA karU~, kahA~ jAU~? merA hRdaya ru~dhA jA rahA hai| dvijottamo ! vaha vrata, vaha tapa aura vaha yoga, jisase mere pUrvaja tatkAla narakase chuTakArA pA jAya~ batAnekI kRpA kreN| mujha balavAn evaM sAhasI putrake jIte-jI mere mAtA-pitA ghora narakameM par3e hue haiN| ataH aise putrase kyA lAbha hai| brAhmaNa bole- rAjan ! yahA~se nikaTa hI parvata munikA mahAn Azrama hai| ve bhUta aura bhaviSyake bhI jJAtA haiN| nRpazreSTha ! Apa unhIMke pAsa cale jAiye / [ saMkSipta padyapurANa ---- brAhmaNoMkI bAta sunakara mahArAja vaikhAnasa zIghra hI parvata munike Azramapara gaye aura vahA~ una munizreSThako dekhakara unhoMne daNDavat praNAma karake munike caraNoMkA sparza kiyaa| munine bhI rAjAse rAjyake sAtoM aGgoMkI kuzala pUchI / rAjA bole- svAmin! ApakI kRpAse mere rAjyake sAtoM aGga sakuzala haiN| kintu maiMne svapna meM dekhA hai ki mere pitara narakameM par3e haiM; ataH batAiye kisa puNyake prabhAvale unakA vahA~se chuTakArA hogA ? rAjAkI yaha bAta sunakara munizreSTha parvata eka muhUrttataka dhyAnastha rhe| isake bAda ve rAjAse bole'mahArAja mArgazIrSa mAsake zuklapakSameM jo 'mokSA' nAmakI ekAdazI hotI hai, tuma saba loga usakA vrata karo aura usakA puNya pitaroMko de ddaalo| usa puNyake prabhAvase unakA narakase uddhAra ho jaaygaa| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-- yudhiSThira ! munikI yaha bAta sunakara rAjA punaH apane ghara lauTa aaye| jaba uttama mArgazIrSa mAsa AyA, taba rAjA vaikhAnasane munike kathanAnusAra 'mokSA' ekAdazIkA vrata karake usakA puNya samasta pitaroMsahita pitAko de diyaa| puNya dete hI kSaNabharameM AkAzase phUloMkI varSA hone lagI / vaikhAnasake pitA pitaroMsahita narakase chuTakArA pA gaye aura AkAzameM Akara rAjAke prati yaha pavitra vacana bole- 'beTA! tumhArA kalyANa ho|' yaha kahakara ve svargameM cale gye| rAjan! jo isa prakAra kalyANamayI 'mokSA' ekAdazIkA vrata karatA hai, usake pApa naSTa ho jAte haiM aura maraneke bAda vaha mokSa prApta kara letA hai| yaha mokSa denevAlI 'mokSA' ekAdazI manuSyoMke liye cintAmaNike samAna samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlI hai| isa mAhAtmyake par3hane aura sunanese vAjapeya yajJakA phala milatA hai| www. 1. rAjA, mantrI, rASTra, killA, khajAnA, senA aura mitravarga- ye hI paraspara upakAra karanevAle rAjyake sAta aGga haiN| Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . pauSa mAsakI 'saphalA' aura 'putradA' nAmaka ekAdazIkA mAhAtmya . . . . . . .. . . . . . . . . . . / ...................................... pauSa mAsakI 'saphalA' aura 'putradA' nAmaka ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-svAmin ! pauSa mAsake karatA thaa| apane putrako aisA pApAcArI dekhakara rAjA kRSNapakSameM jo ekAdazI hotI hai, usakA kyA nAma hai? mAhiSmatane rAjakumAroMmeM usakA nAma lumbhaka rakha diyA / usakI kyA vidhi hai tathA usameM kisa devatAko pUjA kI phira pitA aura bhAiyoMne milakara use rAjyase bAhara jAtI hai? yaha btaaiye| nikAla diyaa| lumbhaka usa nagarase nikalakara gahana bhagavAn zrIkRSNane kahA-rAjendra ! batalAtA vanameM calA gyaa| vahIM rahakara usa pApIne prAyaH samUce hU~, suno; bar3I-bar3I dakSiNAvAle yajJoMse bhI mujhe utanA nagarakA dhana lUTa liyA / eka dina jaba vaha corI karaneke saMtoSa nahIM hotA, jitanA ekAdazI-vratake anuSThAnase liye nagara AyA to rAtameM paharA denevAle sipAhiyoMne hotA hai| isaliye sarvathA prayatna karake ekAdazIkA vrata use pakar3a liyaa| kintu jaba usane apaneko rAjA karanA cAhiye / pauSa mAsake kRSNapakSameM 'saphalA' nAmakI mAhiSmatakA putra batalAyA to sipAhiyoMne use chor3a ekAdazI hotI hai| usa dina pUrvokta vidhAnase hI diyaa| phira vaha pApI vanameM lauTa AyA aura pratidina vidhipUrvaka bhagavAn nArAyaNakI pUjA karanI caahiye| mAMsa tathA vRkSoMke phala khAkara jIvana-nirvAha karane ekAdazI kalyANa karanevAlI hai| ataH isakA vrata lgaa| usa duSTakA vizrAma-sthAna pIpala vRkSake nikaTa avazya karanA ucita hai| jaise nAgoMmeM zeSanAga, pakSiyoMmeM thaa| vahA~ bahuta varSoMkA purAnA pIpalakA vRkSa thaa| usa garur3a, devatAoMmeM zrIviSNu tathA manuSyoMmeM brAhmaNa zreSTha vanameM vaha vRkSa eka mahAn devatA mAnA jAtA thaa| hai, usI prakAra sampUrNa vratoMmeM ekAdazI tithi zreSTha hai| pApabuddhi lumbhaka vahIM nivAsa karatA thaa| rAjan ! 'saphalA' ekAdazIko nAma-mantroMkA uccAraNa bahuta dinoMke pazcAt eka dina kisI saMcita puNyake karake phaloMke dvArA zrIharikA pUjana kre| nAriyala ke prabhAvase usake dvArA ekAdazIke vratakA pAlana ho gyaa| phala, supArI, bijaurA nIbU, jamIrA nIbU, anAra, sundara pauSa mAsameM kRSNapakSako dazamIke dina pApiSTha lumbhanne A~valA, lauMga, bera tathA vizeSataH Amake phaloMse vRkSoMke phala khAye aura vastrahIna honeke kAraNa rAtabhara devadevezvara zrIharikI pUjA karanI caahiye| isI prakAra jAr3ekA kaSTa bhogaa| usa samaya na to use nIMda AyI dhUpa-dIpase bhI bhagavAnkI arcanA kre| 'saphalA' aura na ArAma hI milA / vaha niSpANa-sA ho rahA thaa| ekAdazIko vizeSarUpase dIpa-dAna karanekA vidhAna hai| sUryodaya honepara bhI usa pApIko hoza nahIM huaa| rAtako vaiSNava puruSoMke sAtha jAgaraNa karanA caahiye| 'saphalA ekAdazIke dina bhI lumbhaka beleza par3A rhaa| jAgaraNa karanevAleko jisa phalakI prApti hotI hai, vaha dopahara honepara use cetanA prApta huii| phara idhara-udhara hajAroM varSa tapasyA karanese bhI nahIM miltaa| dRSTi DAlakara vaha Asanase uThA au laiMgar3ekI bhA~ti nRpazreSTha ! aba 'saphalA ekAdazIkI zubhakAriNI pairoMse bAra-bAra lar3akhar3AtA huA vanake bhItara gyaa| vaha kathA suno| campAvatI nAmase vikhyAta eka purI hai, jo bhUkhase durbala aura pIr3ita ho raha thaa| rAjan ! usa kabhI rAjA mAhiSmatakI rAjadhAnI thii| rAjarSi samaya lumbhaka bahuta-se phala lekara jyoM hI vizrAmamAhiSmatake pA~ca putra the| unameM jo jyeSTha thA, vaha sadA sthAnapara lauTA, tyoM hI sUryadeva asta ho gye| taba usane pApakarmameM hI lagA rahatA thaa| parastrIgAmI aura vRkSakI jar3ameM bahuta-se phala nvidana karate hue kahAvezyAsakta thaa| usane pitAke dhanako pApakarmameM hI kharca 'ina phaloMse lakSmIpati bhagavan viSNu saMtuSTa hoN|' yoM kiyaa| vaha sadA durAcAraparAyaNa tathA brAhmaNoMkA nindaka kahakara lumbhakane rAtabhara naMda nahIM lii| isa prakAra thaa| vaiSNavoM aura devatAokI bhI hamezA nindA kiyA anAyAsa hI usane isa vratakA pAlana kara liyaa| usa Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * samaya sahasA AkAzavANI huI- rAjakumAra ! tuma 'saphalA ekAdazIke prasAdase rAjya aura putra prApta kroge|' 'bahuta acchA' kahakara usane vaha varadAna svIkAra kiyaa| isake bAda usakA rUpa divya ho gyaa| tabase usakI uttam buddhi bhagavAn viSNuke bhajanameM laga gayI / divya AbhUSaNoMkI zobhAse sampanna hokara usane akaNTaka rAjya prApta kiyA aura paMdraha varSoMtaka vaha usakA saMcAlana karatA rhaa| usa samaya bhagavAn zrIkRSNakI kRpAse usake manojJa nAmaka putra utpanna huaa| jaba vaha bar3A huA, taba lumbhakane turaMta hI rAjyakI mamatA chor3akara use putrako sauMpa diyA aura vaha bhagavAn zrIkRSNake samIpa calA gayA, jahA~ jAkara manuSya kabhI zokameM nahIM pdd'taa| rAjan! isa prakAra jo 'saphalA ekAdazIkA uttama vrata karatA hai, vaha isa lokameM sukha bhogakara maraneke pazcAt mokSako prApta hotA hai| saMsArameM ve manuSya dhanya haiM, jo 'saphalA ekAdazIke vratameM lage rahate haiN| unhoMkA janma saphala hai| mahArAja! isakI mahimAko par3hane, sunane tathA usake anusAra AcaraNa karanese manuSya rAjasUya yajJakA phala pAtA hai| yudhiSThira bole - zrIkRSNa ! Apane zubhakAriNI 'saphalA ekAdazIkA varNana kiyaa| aba kRpA karake zuklapakSako ekAdazIkA mahattva batalAiye usakA kyA nAma hai ? kauna-sI vidhi hai ? tathA usameM kisa devatAkA pUjana kiyA jAtA hai ? - bhagavAn zrIkRSNane kahA- rAjan ! pauSake zuklapakSakI jo ekAdazI hai, use batalAtA hU~ suno| mahArAja ! saMsArake hitakI icchAse meM isakA varNana karatA huuN| rAjan ! pUrvokta vidhise hI yatnapUrvaka isakA vrata karanA caahiye| isakA nAma 'putradA' hai| yaha saba pApoMko haranevAlI urama tithi hai| samasta kAmanAoM tathA siddhiyoMke dAtA bhagavAn nArAyaNa isa tithike adhidevatA hai| carAcara gaNiyosahita samasta trilokImeM isase bar3hakara dUsarI koI tithi nahIM hai| pUrvakAlako bAta hai, bhadrAvatI purImeM rAja suketumAn rAjya karate the| unakI rAnIkA nAma campA thaa| rAjAko bahuta samayataka [ saMkSipta padmapurANa koI vaMzadhara putra nahIM prApta huaa| isaliye donoM pati patnI sadA vittA aura zokameM DUbe rahate the| rAjAke pitara unake diye hue jalako zokocchvAsase garama karake pIte the| 'rAjAke bAda aura koI aisA nahIM dikhAyI detA, jo hamalogoM kA tarpaNa karegA yaha soca-socakara pitara duHkhI rahate the| eka dina rAjA ghor3epara savAra ho gahana vanameM cale gye| purohita Adi kisIko bhI isa bAtakA patA na thaa| mRga aura pakSiyoMse sevita usa saghana kAnanameM rAjA bhramaNa karane lge| mArgameM kahIM siyArakI bolI sunAyI par3atI thI to kahIM ulluoMkI jahA~-tahA~ rIcha aura mRga dRSTigocara ho rahe the| isa prakAra ghUma-ghUmakara rAjA vanako zobhA dekha rahe the, itanemeM dopahara ho gyaa| rAjAko bhUkha aura pyAsa satAne lgii| ve jalakI khojameM idhara-udhara daur3ane lge| kisI puNyake prabhAvase unheM eka uttama sarovara dikhAyI diyA, jisake samIpa muniyoMke bahuta-se Azrama the| zobhAzAlI narezane una AzramoMkI ora dekhaa| usa samaya zubhakI sUcanA denevAle zakuna hone lge| rAjAkA dAhinA netra aura dAhinA hAtha Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] www * mAgha mAsakI 'SaTtilA' aura 'jayA' ekAdazIkA mAhAtmya - | phar3akane lagA, jo uttama phalakI sUcanA de rahA thaa| sarovara ke taTapara bahuta-se muni veda pATha kara rahe the| unheM dekhakara rAjAko bar3A harSa huaa| ve ghor3ese utarakara muniyoMke sAmane khar3e ho gaye aura pRthak pRthak una sabakI vandanA karane lge| ve muni uttama vratakA pAlana karanevAle the| jaba rAjAne hAtha jor3akara bArambAra daNDavat kiyA, taba muni bole- 'rAjan! hamaloga tumapara prasanna haiN|' muni bole- rAjan ! Ajake hI dina 'putradA' nAmakI ekAdazI hai| isakA vrata bahuta vikhyAta hai| tuma Aja isa uttama vratakA pAlana kro| mahArAja ! bhagavAn kezavake prasAdase tumheM avazya putra prApta hogA / bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM- yudhiSThira! isa prakAra una muniyoMke kahanese rAjAne uttama vratakA pAlana kiyaa| maharSiyoMke upadezake anusAra vidhipUrvaka putradA ekAdazIkA anuSThAna kiyaa| phira dvAdazIko pAraNa karake muniyoMke caraNoMmeM bArambAra mastaka jhukAkara rAjA apane ghara aaye| tadanantara rAnIne garbha dhAraNa kiyaa| prasavakAla Anepara puNyakarmA rAjAko tejasvI putra prApta huA, jisane apane guNoMse pitAko saMtuSTa kara diyaa| vaha prajAoMkA pAlaka huaa| isaliye rAjan ! 'putradA' kA uttama vrata avazya karanA caahiye| maiMne logoM ke hitake liye tumhAre sAmane isakA varNana kiyA hai| jo manuSya ekAgracita hokara 'putradA kA vrata karate haiM, ve isa lokameM putra pAkara rAjAne kahA - vizvedevagaNa! yadi Apaloga mRtyuke pazcAt svargagAmI hote haiN| isa mAhAtmyako par3hane prasanna haiM to mujhe putra dIjiye / aura sunanese agriSToma yajJakA phala milatA hai ! muni bole- rAjan ! hamaloga vizvedeva haiM, yahA~ snAnake liye Aye haiN| mAgha nikaTa AyA hai| Ajase pA~caveM dina mAghakA snAna Arambha ho jaaygaa| Aja hI 'putradA' nAmakI ekAdazI hai, jo vrata karanevAle manuSyoMko putra detI hai| rAjA bole- Apaloga kauna haiM? Apake nAma kyA haiM tathA Apaloga kisaliye yahA~ ekatrita hue haiM? yaha saba saca saca batAiye / * mAgha mAsakI 'SaTtilA' aura 'jayA' ekAdazIkA mAhAtmya - - jagannAtha ! yudhiSThirane pUchAzrIkRSNa ! Adideva ! jagatpate ! mAgha mAsake kRSNa pakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai ? usake liye kaisI vidhi hai ? tathA usakA phala kyA hai ? mahAprAjJa ! kRpA karake ye saba bAteM batAiye / 651 zrIbhagavAn bole - nRpazreSTha ! suno, mAgha mAsake kRSNa pakSakI jo ekAdazI hai, vaha 'SaTtilA' ke nAmase vikhyAta hai, jo saba pApoMkA nAza karanevAlI hai| aba tuma 'SaTtilA' kI pApahAriNI kathA suno, jise munizreSTha pulastyane dAlbhyase kahA thA / dAlbhyane pUchA - brahman ! mRtyulokameM Aye hue prANI prAyaH pApakarma karate haiN| unheM narakameM na jAnA par3e, isake liye kauna sA upAya hai ? batAnekI kRpA kreN| pulastyajI bole- mahAbhAga ! tumane bahuta acchI bAta pUchI hai, batalAtA hU~ suno| mAgha mAsa Anepara manuSyako cAhiye ki vaha nahA-dhokara pavitra ho indriyoMko saMyamameM rakhate hue kAma, krodha, ahaMkAra, lobha aura cugalI Adi burAiyoMko tyAga de / devAdhideva ! bhagavAnkA smaraNa karake jalase paira dhokara bhUmipara par3e hue gobarakA saMgraha kre| usameM tila aura kapAsa chor3akara eka sau ATha piMDikAe~ bnaaye| phira mAghameM jaba ArdrA yA mUla nakSatra Aye, taba kRSNa pakSakI ekAdazI karaneke liye niyama grahaNa kre| bhalIbhA~ti snAna karake pavitra ho zuddhabhAvase devAdhideva zrIviSNukI pUjA kre| koI bhUla ho jAnepara zrIkRSNakA nAmoccAraNa kre| rAtako jAgaraNa aura homa kre| candana, aragajA, kapUra, naivedya Adi sAmagrIse zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle devadevezvara zrIharikI pUjA kre| tatpazcAt Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa ...... bhagavAnkA smaraNa karake bArambAra zrIkRSNanAmakA yudhiSThirane pUchA-bhagavan ! Apane mAgha mAsake uccAraNa karate hue kumhar3e, nAriyala athavA bijaurake kRSNa pakSako SaTtilA ekAdazIkA varNana kiyaa| aba phalase bhagavAnko vidhipUrvaka pUjakara arghya de| anya kRpA karake yaha batAiye ki zukla pakSameM kauna-sI saba sAmagriyoMke abhAvameM sau supAriyoMke dvArA bhI pUjana ekAdazI hotI hai ? usakI vidhi kyA hai ? tathA usameM aura arghyadAna kiye jA sakate haiN| aryakA mantra isa kisa devatAkA pUjana kiyA jAtA hai ? prakAra hai bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjendra ! batalAtA kRSNa kRSNa kRpAlustvamagatInAM gtirbhv| hU~, suno| mAgha mAsake zukla pakSameM jo ekAdazI saMsArArNavamanAnA prasIda puruSottama // hotI hai, usakA nAma 'jayA' hai| vaha saba pApoMko namaste puNDarIkAkSa namaste vishvbhaavn| haranevAlI uttama tithi hai| pavitra honeke sAtha hI pApoMkA subrahANya namaste'stu mahApuruSa pUrvaja // nAza karanevAlI hai tathA manuSyoMko bhoga aura mokSa pradAna gRhANAyaM mayA dattaM lakSyA saha jgtpte| karatI hai| itanA hI nahIM, vaha brahmahatyA-jaise pApa tathA (44 / 18-20) pizAcatvakA bhI vinAza karanevAlI hai| isakA vrata 'saccidAnandasvarUpa zrIkRSNa ! Apa bar3e dayAlu haiN| karanepara manuSyoMko kabhI pretayonimeM nahIM jAnA pdd'taa| hama AzrayahIna jIvoMke Apa AzrayadAtA hoiye| isaliye rAjan ! prayatnapUrvaka jayA' nAmakI ekAdazIkA puruSottama ! hama saMsAra-samudrame DUba rahe hai, Apa hamapara vrata karanA caahiye| prasatra hoiye| kamalanayana ! Apako namaskAra hai, eka samayakI bAta hai, svargalokameM devarAja indra vizvabhAvana! Apako namaskAra hai| subrahmaNya ! rAjya karate the| devagaNa pArijAta vRkSoMse bhare hue mahApuruSa ! sabake pUrvaja ! Apako namaskAra hai| nandanavanameM apsarAoMke sAtha vihAra kara rahe the| pacAsa jagatpate ! Apa lakSmIjIke sAtha merA diyA huA ayaM karor3a gandhoMke nAyaka devarAja indrane svecchAnusAra vanameM svIkAra kreN| vihAra karate hue bar3e harSake sAtha nRtyakA Ayojana tatpazcAt brAhmaNakI pUjA kare / use jalakA ghar3A kiyaa| usame gandharva gAna kara rahe the, jinameM puSpadanta, dAna kre| sAtha hI chAtA, jUtA aura vastra bhI de| dAna citrasena tathA usakA putra-ye tIna pradhAna the| citrakarate samaya aisA kahe-'isa dAnake dvArA bhagavAn senakI strIkA nAma mAlinI thaa| mAlinIse eka kanyA zrIkRSNa mujhapara prasanna ho| apanI zaktike anusAra zreSTha utpanna huI thI, jo puSpavantIke nAmase vikhyAta thii| brAhmaNako kAlI gau dAna kare / dvijazreSTha ! vidvAn puruSako puSpadanta gandharvake eka putra thA, jisako loga mAlyavAn cAhiye ki vaha tilase bharA huA pAtra bhI dAna kare / una kahate the| mAlyavAn puSpavantIke rUpapara atyanta mohita tiloke bonepara unase jitanI zAkhAe~ paidA ho sakatI hai, thaa| ye donoM bhI indrake saMtoSArtha nRtya karaneke liye utane hajAra varSAtaka vaha svargalokameM pratiSThita hotA hai| Aye the| ina donoMkA gAna ho rahA thA, inake sAtha tilase snAna kare, tilakA ubaTana lagAye, tilase homa apsarAe~ bhI thiiN| paraspara anurAgake kAraNa ye donoM kare; tila milAyA huA jala piye, tilakA dAna kare aura mohake vazIbhUta ho gye| cittameM bhrAnti A gyii| tilako bhojanake kAmameM le| isa prakAra cha: kAmoMmeM isaliye ve zuddha gAna na gA ske| kabhI tAla bhaMga ho tilakA upayoga karanese yaha ekAdazI 'tilA' jAtA aura kabhI gIta baMda ho jAtA thaa| indrane isa kahalAtI hai, jo saba pApokA nAza karanevAlI hai|* pramAdapara vicAra kiyA aura isameM apanA apamAna * tilasnAyo tilodvartI tilahomI tilodkii| tiladAtA ca bhoktA ca SaTtilA pApanAzinI // (44 // 24) Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . phAlguna mAsakI "vijayA' tathA 'AmalakI' ekAdazIkA mAhAtmya . samajhakara ve kupita ho gye| ataH ina donoMko zApa dete kiyA thaa| usa vratake prabhAvase tathA bhagavAn viSNukI hue bole-'o mUkhoM ! tuma donoMko dhikkAra hai! zaktise una donoMkI pizAcatA dUra ho gyii| puSpavattI tumaloga patita aura merI AjJA bhaMga karanevAle ho; ataH aura mAlyavAn apane pUrvarUpameM A gye| unake hRdayameM pati-patnIke rUpameM rahate hue pizAca ho jaao|' vahI purAnA neha umar3a rahA thaa| unake zarIrapara pahale indrake isa prakAra zApa denepara ina donoMke manameM bar3A hI-jaise alaGkAra zobhA pA rahe the| ve donoM manohara rUpa duHkha huaa| ve himAlaya parvatapara cale gaye aura pizAca- dhAraNa karake vimAnapara baiThe aura svargalokameM cale gye| yoniko pAkara bhayaGkara duHkha bhogane lge| zArIrika vahA~ devarAja indrake sAmane jAkara donoMne bar3I prasannatAke pAtakase utpanna tApase pIr3ita hokara donoM hI parvatako sAtha unheM praNAma kiyaa| unheM isa rUpameM upasthita kandarAoMmeM vicarate rahate the| eka dina pizAcane apanI dekhakara indrako bar3A vismaya huaa| unhoMne pUchApalI pizAcIse kahA-'hamane kauna-sA pApa kiyA hai, 'batAo, kisa puNyake prabhAvase tuma donoMkA pizAcatva jisase yaha pizAca-yoni prApta huI hai? narakakA kaSTa dUra huA hai| tuma mere zApako prApta ho cuke the, phira kisa atyanta bhayaGkara hai tathA pizAcayoni bhI bahuta duHkha dene- devatAne tumheM usase chuTakArA dilAyA hai ?' vAlI hai| ataH pUrNa prayatna karake pApase bacanA caahiye| mAlyavAn bolA-svAmin ! bhagavAn isa prakAra cintAmagna hokara ve donoM duHkhake kAraNa vAsudevakI kRpA tathA 'jayA' nAmaka ekAdazIke vratase sUkhate jA rahe the| daivayogase unheM mAgha mAsakI ekAdazI hamArI pizAcatA dUra huI hai| tithi prApta ho gyii| 'jayA' nAmase vikhyAta tithi, jo indrane kahA-to aba tuma donoM mere kahanese saba tithiyoMmeM uttama hai, AyI / usa dina una donoMne sava sudhApAna kro| jo loga ekAdazIke vratameM tatpara aura prakArake AhAra tyAga diye| jalapAnataka nahIM kiyaa| bhagavAn zrIkRSNake zaraNAgata hote haiM, ve hamAre bhI kisI jIvakI hiMsA nahIM kI, yahA~taka ki phala bhI nahIM pUjanIya haiN| khaayaa| nirantara duHkhase yukta hokara ve eka pIpalake bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-rAjan ! isa samIpa baiThe rahe / sUryAsta ho gyaa| unake prANa lenevAlI kAraNa ekAdazIkA vrata karanA cAhiye / nRpazreSTha ! 'jayA' bhayaGkara rAta upasthita huii| unheM nIMda nahIM aayii| ve rati brahmahatyAkA pApa bhI dUra karanevAlI hai| jisane 'jayA' yA aura koI sukha bhI nahIM pA ske| sUryodaya huaa| kA vrata kiyA hai, usane saba prakArake dAna de diye aura dvAdazIkA dina aayaa| una pizAcoMke dvArA 'jayA ke sampUrNa yajJoMkA anuSThAna kara liyaa| isa mAhAtmyake uttama vratakA pAlana ho gyaa| unhoMne rAtame jAgaraNa bhI par3hane aura sunanese agriSToma yajJakA phala milatA hai| phAlguna mAsakI 'vijayA' tathA 'AmalakI' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-vAsudeva! phAlgunake kRpayA usake puNyakA varNana kiijiye|' kRSNapakSameM kisa nAmakI ekAdazI hotI hai? kRpA brahmAjIne kahA-nArada ! suno-'maiM eka uttama karake btaaiye| kathA sunAtA hU~, jo pApoMkA apaharaNa karanevAlI hai| bhagavAn zrIkRSNa bole-yudhiSThira ! eka bAra yaha vrata bahuta hI prAcIna, pavitra aura pApanAzaka hai| yaha nAradajIne kamalake Asanapara virAjamAna honevAle "vijayA' nAmakI ekAdazI rAjAoMko vijaya pradAna brahmAjIse prazna kiyA-'surazreSTha ! phAlgunake karatI hai, isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| pUrvakAlakI kRSNapakSameM jo 'vijayA' nAmakI ekAdazI hotI hai, bAta hai, bhagavAn zrIrAmacandrajI caudaha varSoM ke liye vanameM Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa F gaye aura vahA~ paJcavaTImeM sItA tathA lakSmaNake sAtha zrIrAma bole-brahman ! ApakI kRpAse rahane lge| vahA~ rahate samaya rAvaNane capalatAvaza rAkSasoMsahita laGkAko jItaneke liye senAke sAtha vijayAtyA zrIrAmako tapasvinI patnI sItAko hara liyaa| usa duHkhase zrIrAma vyAkula ho utthe| usa samaya sItAkI khoja karate hue ve vanameM ghUmane lge| kucha dUra jAnepara unheM jaTAyu mile, jinakI Ayu samApta ho cukI thii| isake bAda unhoMne vanake bhItara kabadha nAmaka rAkSasakA vadha kiyaa| phira sugrIvake sAtha unakI mitratA huii| tatpazcAt zrIrAmake liye vAnaroMkI senA ekatrita huii| hanumAnjIne laGkAke udyAnameM jAkara sItAjIkA darzana kiyA aura unheM zrIrAmako cihasvarUpa mudrikA pradAna kii| yaha unhoMne mahAn puruSArthakA kAma kiyA thaa| vahA~se lauTakara ve zrIrAmacandrajIse mile aura laGkAkA sArA samAcAra unase nivedana kiyaa| hanumAnjIkI bAta sunakara zrIrAmane sugrIvako anumati le laGkAko prasthAna karanekA vicAra kiyA aura samudrake kinAre pahuMcakara unhoMne lakSmaNase kahA-'sumitrAnandana ! kisa puNyase isa samudrako pAra kiyA jA sakatA hai? yaha atyanta agAdha aura bhayaGkara jalajantuoMse bharA huA hai| mujhe samudrake kinAre AyA huuN| mune! aba jisa prakAra aisA koI upAya nahIM dikhAyI detA, jisase isako samudra pAra kiyA jA sake, vaha upAya btaaiye| mujhapara sugamatAse pAra kiyA jA ske|' lakSmaNa bole-mahArAja! Apa ho Adideva bakadAlbhyane kahA- zrIrAma ! phAlgunake kRSNaaura purANapuruSa puruSottama hai| Apase kyA chipA hai? pakSameM jo 'vijayA' nAmakI ekAdazI hotI hai, usakA yahA~ dvIpake bhItara bakadAlabhya nAmaka muni rahate haiN| vrata karanese ApakI vijaya hogii| nizcaya hI Apa yahA~se Adhe yojanakI dUrIpara unakA Azrama hai| apanI vAnarasenAke sAtha samudrako pAra kara leNge| raghunandana ! una prAcIna munIzvarake pAsa jAkara unhIMse rAjan ! aba isa vratako phaladAyaka vidhi suniye| isakA upAya puuchiye| ___dazamIkA dina Anepara eka kalaza sthApita kre| vaha lakSmaNako yaha atyanta sundara bAta sunakara sone, cA~dI, tA~be athavA miTTokA bhI ho sakatA hai| usa zrIrAmacandrajI mahAmuni bakadAlbhyase milaneke liye kalazako jalase bharakara usame pallava DAla de| usake gye| vahA~ pahu~cakara unhoMne mastaka jhukAkara muniko Upara bhagavAn nArAyaNake suvarNamaya vigrahakI sthApanA praNAma kiyaa| muni unako dekhate hI pahacAna gaye ki ye kre| phira ekAdazIke dina prAtaHkAla srAna kre| purANapuruSottama zrIrAma haiM, jo kisI kAraNavaza mAnava- kalazako punaH sthiratApUrvaka sthApita kre| mAlA, zarIrameM avatIrNa hue haiN| unake Anese maharSiko bar3I candana, supArI tathA nAriyala Adike dvArA vizeSarUpase prasannatA huii| unhoMne pUchA-'zrIrAma ! ApakA kaise usakA pUjana kare / kalazake Upara saptadhAnya aura jau yahA~ Agamana huA?' rkhe| gandha, dhUpa, dIpa aura bhA~ti-bhA~tike naivedyase pUjana kRpA kiijiye| Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * phAlguna mAsako 'vijayA' tathA 'AmalakI' ekAdazIkA mAhAtmya . 655 ... ... .............. ... kre| kalazake sAmane baiThakara vaha sArA dina uttama vasiSThajIne kahA-mahAbhAga ! suno-pRthvIpara kathA-vArtA Adike dvArA vyatIta kare tathA rAtameM bhI vahA~ 'AmalakI'kI utpatti kisa prakAra huI, yaha batAtA huuN| jAgaraNa kare / akhaNDa vratakI siddhike liye ghIkA dIpaka AmalakI mahAn vRkSa hai, jo saba pApoMkA nAza karanevAlA jlaaye| phira dvAdazIke dina sUryodaya honepara usa kalazako hai| bhagavAn viSNuke thUkanepara unake mukhase candramAke kisI jalAzayake samIpa-nadI, jharane yA pokhareke taTapara samAna kAntimAn eka vindu prakaTa huaa| vaha vindu le jAkara sthApita kare aura usakI vidhivat pUjA karake pRthvIpara giraa| usIse AmalakI (A~vale) kA mahAn deva-pratimAsahita usa kalazako vedavetA brAhmaNake liye vRkSa utpanna huaa| yaha sabhI vRkSoMkA AdibhUta kahalAtA dAna kara de| mahArAja ! kalazake sAtha hI aura bhI bar3e- hai| isI samaya samasta prajAko sRSTi karaneke liye bar3e dAna dene cAhiye / zrIrAma ! Apa apane yUthapatiyoMke bhagavAnne brahmAjIko utpanna kiyaa| unhIMse ina prajAoMkI sAtha isI vidhise prayalapUrvaka 'vijayA'kA vrata kiijiye| sRSTi huI / devatA, dAnava, gandharva, yakSa, rAkSasa, nAga tathA isase ApakI vijaya hogii| nirmala antaHkaraNavAle maharSiyoMko brahmAjIne janma diyaa| brahmAjI kahate hai-nArada ! yaha sunakara unameMse devatA aura RSi usa sthAnapara Aye, jahA~ zrIrAmacandrajIne munike kathanAnusAra usa samaya 'vijayA' viSNupriyA AmalakIkA vRkSa thaa| mahAbhAga ! use ekAdazIkA vrata kiyA / usa vratake karanese zrIrAmacandrajI dekhakara devatAoMko bar3A vismaya huaa| ve eka-dUsarepara vijayI hue| unhoMne saMgrAmameM rAvaNako mArA, laGkApara dRSTipAta karate hue utkaNThApUrvaka usa vRkSakI ora dekhane vijaya pAyo aura sItAko prApta kiyaa| beTA ! jo manuSya lage aura khar3e-khar3e socane lage ki plakSa (pAkara) Adi isa vidhise vrata karate haiM, unheM isa lokameM vijaya prApta vRkSa to pUrva kalpakI hI bhAMti hai, jo saba-ke-saba hamAre hotI hai aura unakA paraloka bhI akSaya banA rahatA hai| paricita haiM, kintu isa vRkSako hama nahIM jaante| unheM isa bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-yudhiSThira ! isa prakAra cintA karate dekha AkAzavANI huI-'maharSiyo ! kAraNa 'vijayA'kA vrata karanA caahiye| isa prasaGgako yaha sarvazreSTha AmalakIkA vRkSa hai, jo viSNuko priya hai| par3hane aura sunanese vAjapeya yajJakA phala milatA hai| isake smaraNamAtrase godAnakA phala milatA hai| sparza yudhiSThirane kahA-zrIkRSNa ! maiMne vijayA karanese isase dUnA aura phala bhakSaNa karanese tigunA puNya ekAdazIkA mAhAtmya, jo mahAn phala denevAlA hai, suna prApta hotA hai| isaliye sadA prayatnapUrvaka AmalakIkA liyaa| aba phAlguna zuklapakSakI ekAdazIkA nAma aura sevana karanA cAhiye / yaha saba pApoMko haranevAlA vaiSNava mAhAtmya batAnekI kRpA kiijiye| vRkSa batAyA gayA hai| isake mUlameM viSNu, usake Upara bhagavAn zrIkRSNa bole-mahAbhAga dharmanandana ! brahmA, skandha paramezvara bhagavAn rudra, zAkhAoMmeM muni, suno-tumheM isa samaya vaha prasaGga sunAtA hU~, jise rAjA TahaniyoMmeM devatA, pattoMmeM vasu, phUloMmeM marudgaNa tathA mAndhAtAke pUchanepara mahAtmA vasiSThane kahA thaa| phAlguna phaloMmeM samasta prajApati vAsa karate haiN| AmalakI zuklapakSako ekAdazokA nAma 'AmalakI' hai| isakA sarvadevamayI batAyI gayI hai|* ataH viSNubhakta puruSoMke pavitra vrata viSNulokakI prApti karAnevAlA hai| liye yaha parama pUjya hai|' mAndhAtAne pUchA-dvijazreSTha ! yaha 'AmalakI' RSi bole-[avyakta svarUpase bolanevAle kaba utpanna huI, mujhe btaaiye| mahApuruSa ! ] hamaloga Apako kyA samajhe-Apa kauna * tasyA mUle sthito viSNustadUdhvaM ca pitAmahaH / skanye ca bhagavAn rudraH saMsthitaH paramezvaraH / / zAstrAmu munayaH sarve prazAkhAsu ca devatAH / parNeSu vasavo devAH puSpeSu marutastathA // Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . : [saMkSipta padmapurANa haiM? devatA hai yA koI aura ? hameM ThIka-ThIka btaaiye| bAtoMkA yathArtha rUpase varNana kiijiye| AkAzavANI huI-jo sampUrNa bhUtoMke kartA bhagavAn viSNune kahA-dvijavaro ! isa vratako aura samasta bhuvanoMke sraSTA haiM, jinheM vidvAn puruSa bhI jo uttama vidhi hai, usako zravaNa karo! ekAdazIko kaThinatAse dekha pAte haiM, vahI sanAtana viSNu mai huuN| prAtaHkAla dantadhAvana karake yaha saGkalpa kare ki 'he devAdhideva bhagavAn viSNukA kathana sunakara una puNDarIkAkSa ! he acyuta ! maiM ekAdazIko nirAhAra brAkumAra maharSiyoMke netra Azcaryase cakita ho utthe| unheM rahakara dUsare dina bhojana kruuNgaa| Apa mujhe zaraNameM bar3A vismaya huaa| ve Adi-antarahita bhagavAnkI rkheN|' aisA niyama leneke bAda patita, cora, pAkhaNDI, stuti karane lge| durAcArI, maryAdA bhaMga karanevAle tathA gurupatnIgAmI, RSi bole-sampUrNa bhUtoMke AtmabhUta, AtmA manuSyoMse vArtAlApa na kre| apane manako vazameM rakhate evaM paramAtmAko namaskAra hai| apanI mahimAse kabhI hue nadImeM, pokharemeM, kue~para athavA gharameM hI snAna kare / cyuta na honevAle acyutako nitya praNAma hai| antarahita srAnake pahale zarIrameM miTTI lgaaye| paramezvarako bArambAra praNAma hai| dAmodara, kavi (sarvajJa) - mRttikA lagAnekA mantra aura yajJezvarako namaskAra hai| mAyApate ! Apako praNAma azvakrAnte rathakrAnte viSNukrAnte vsundhre| hai| Apa vizvake svAmI haiM; Apako namaskAra hai| mRttike hara me pApaM janmakoTyAM samarjitam // ___ RSiyoMke isa prakAra stuti karanepara bhagavAn zrIhari (47/43) saMtuSTa hue aura bole-maharSiyo ! tumheM kauna-sA 'vasundhare ! tumhAre Upara azva aura ratha calA karate abhISTa varadAna hU~?' haiM tathA vAmana avatArake samaya bhagavAn viSNune bhI tumheM ... RSi bole-bhagavan ! yadi Apa saMtuSTa haiM to apane pairoMse nApA thaa| mRttike ! maiMne karor3oM janmoMmeM jo hamalogoMke hitake liye koI aisA vrata batalAiye, jo pApa kiye hai, mere una saba pApoMko hara lo|' svarga aura mokSarUpI phala pradAna karanevAlA ho| sAna-mantra zrIviSNu bole-maharSiyo ! phAlguna zuklapakSameM tvaM mAtaH sarvabhUtAnAM jIvana tattu rakSakam / yadi puSya nakSatrase yukta dvAdazI ho to vaha mahAn puNya svedajoddhijajAtInAM rasAnAM pataye namaH / / denevAlI aura bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlI hotI mAto'haM sarvatIrtheSu hRdaprasravaNeSu c| hai| dvijavaro ! usameM jo vizeSa kartavya hai, usako suno| nadISu devakhAteSu idaM srAnaM tu me bhavet // AmalakI ekAdazImeM A~valeke vRkSake pAsa jAkara vahA~ (47 / 44-45) rAtrimeM jAgaraNa karanA cAhiye / isase manuSya saba pApoMse 'jalakI adhiSThAtrI devI ! mAtaH ! tuma sampUrNa chUTa jAtA aura sahasra godAnoMkA phala prApta karatA hai| bhUtoMke liye jIvana ho| vahI jIvana, jo svedaja aura vipragaNa ! yaha vratoMmeM uttama vrata hai, jise maiMne uddhija jAtike jIvoMkA bhI rakSaka hai| tuma rasoMkI tumalogoMko batAyA hai| svAminI ho| tumheM namaskAra hai| Aja maiM sampUrNa tIrthoM, __RSi bole-bhagavan! isa vratakI vidhi kuNDoM, jharanoM, nadiyoM aura devasambandhI sarovaroMmeM snAna btlaaiye| yaha kaise pUrNa hotA hai? isake devatA, kara cukaa| merA yaha snAna ukta sabhI snAnoMkA phala namaskAra aura mantra kauna-se batAye gaye haiM ? usa samaya denevAlA ho|' nAna aura dAna kaise kiyA jAtA hai ? pUjanakI kauna-sI vidvAn puruSako cAhiye ki vaha parazurAmajIko vidhi hai tathA usake liye mantra kyA hai? ina saba soneko pratimA bnvaaye| pratimA apanI zakti aura prajAnAM patayaH sarve phaleva vyavasthitAH / sarvadevamayI hoSA dhAtrI ca kathitA mayA // (47 / 20-23) Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * phAlguna mAsakI 'vijayA' tathA 'AmalakI ekAdazIkA mAhAlya dhanake anusAra eka yA Adhe mAze suvarNakI honI caahiye| snAnake pazcAt ghara Akara pUjA aura havana kre| isake bAda saba prakArakI sAmagrI lekara AMvale ke vRkSake pAsa jaay| vahA~ vRkSake cAroM orakI jamIna jhAr3a-buhAra, lIpa-potakara zuddha kre| zuddha kI huI bhUmimeM mantrapAThapUrvaka jalase bhare hue navIna kalazakI sthApanA kre| kalazameM paJcaratra aura divya gandha Adi chor3a de| zvetacandanase usako carcita kre| kaNThameM phUlakI mAlA phnaaye| saba prakArake dhUpakI sugandha phailaaye| jalate hue dIpakoMkI zreNI sajAkara rkhe| tAtparya yaha ki saba orase sundara evaM manohara dRzya upasthita kreN| pUjAke liye navIna chAtA, jUtA aura vastra bhI ma~gAkara rkhe| kalazake Upara eka pAtra rakhakara use divya lAjoM (khIloM) se bhara de| phira usake Upara suvarNamaya parazurAmajIkI sthApanA kre| 'vizokAya namaH' kahakara unake caraNoMkI, 'vizvarUpiNe namaH' se donoM ghuTanoMkI, 'upAya namaH' se jA~ghoMkI, 'dAmodarAya namaH' se kaTibhAgakI, 'padmanAbhAya namaH' se udarakI, 'zrIvatsadhAriNe namaH' se vakSaHsthalakI, 'cakriNe namaH' se bAyI bA~hakI, 'gadine namaH' se dAhinI bA~hako 'vaikuNThAya namaH' se kaNThakI, 'yajJamukhAya namaH' se mukhakI, 'vizoka nidhaye namaH' se nAsikAkI, 'vAsudevAya namaH' se netroMkI, 'vAmanAya namaH' se lalATakI, 'sarvAtmane namaH' se sampUrNa aGgoM tathA mastakakI pUjA kre| ye hI pUjAke maMtra haiN| tadanantara bhaktiyukta cittase zuddha phalake dvArA devAdhideva parazurAmajIko arghya pradAna kre| arghyakA mantra isa prakAra hai namaste devadeveza jAmadagnya gRhANArghyamimaM dattamAmalakyA namo'stu te / hare // yutaM (47 / 57) 657 'devadevezvara! jamadagninandana ! zrIviSNusvarUpa parazurAmajI ! Apako namaskAra hai, namaskAra haiN| A~valeke phalake sAtha diyA huA merA yaha arghya grahaNa kiijiye|' tadanantara bhaktiyukta cittase jAgaraNa kre| nRtya, saMgIta, vAdya, dhArmika upAkhyAna tathA zrIviSNusambandhinI kathA vArtA Adike dvArA vaha rAtri vyatIta kre| usake bAda bhagavAn viSNuke nAma le-lekara AmalakI vRkSakI parikramA eka sau ATha yA aTThAIsa bAra kre| phira saberA honepara zrIharikI AratI kre| brAhmaNakI pUjA karake vahA~kI saba sAmagrI use nivedana kara de| parazurAmajIkA kalaza, do vastra, jUtA Adi sabhI vastue~ dAna kara de aura yaha bhAvanA kare ki 'parazurAmajIke svarUpameM bhagavAn viSNu mujhapara prasanna hoN| tatpazcAt AmalakIkA sparza karake usakI pradakSiNA kare aura snAna karaneke bAda vidhipUrvaka brAhmaNoMko bhojana kraaye| tadanantara kuTumbiyoMke sAtha baiThakara svayaM bhI bhojana kre| aisA karanese jo puNya hotA hai, vaha saba batalAtA hU~; suno sampUrNa tIrthoka sevanase jo puNya prApta hotA hai tathA saba prakArake dAna denese jo phala milatA hai, vaha saba uparyukta vidhike pAlanase sulabha hotA hai| samasta yajJoMkI apekSA bhI adhika phala milatA hai; isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| yaha vrata saba vratoMmeM uttama hai, jisakA maiMne tumase pUrA-pUrA varNana kiyA hai| vasiSThajI kahate haiM- mahArAja ! itanA kahakara devezvara bhagavAn viSNu vahIM antardhAna ho gaye / tatpazcAt una samasta maharSiyoMne ukta vratakA pUrNarUpase pAlana kiyaa| nRpazreSTha ! isI prakAra tumheM bhI isa vratakA anuSThAna karanA cAhiye / bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM - yudhiSThira ! yaha durdharSa vrata manuSyako saba pApoMse mukta karanevAlA hai| Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa nAe caitra mAsakI 'pApamocanI' tathA 'kAmadA' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-bhagavan ! phAlguna zuklapakSakI medhAvI bole-devI ! jabataka saberekI sandhyA AmalakI ekAdazIkA mAhAtmya maiMne sunaa| aba caitra na ho jAya tabataka mere hI pAsa tthhro| kRSNapakSakI ekAdazIkA kyA nAma hai, yaha batAneko apsarAne kahA-vipravara ! abataka na jAne kRpA kiijiye| kitanI sandhyA calI gayI ! mujhapara kRpA karake bIte hue bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjendra ! suno-mai samayakA vicAra to kiijiye| isa viSayameM eka pApanAzaka upAkhyAna sunAU~gA, jise lomazajI kahate hai-rAjan ! apsarAko bAta cakravartI nareza mAndhAtAke pUchanepara maharSi lomazane sunakara medhAvIke netra Azcaryase cakita ho utthe| usa kahA thaa| samaya unhoMne bIte hue samayakA hisAba lagAyA to kA mAndhAtA bole-bhagavan ! maiM logoMke hitako mAlUma huA ki usake sAtha rahate sattAvana varSa ho gye| icchAse yaha sunanA cAhatA hU~ ki caitramAsake kRSNapakSameM use apanI tapasyAkA vinAza karanevAlI jAnakara muniko kisa nAmakI ekAdazI hotI hai? usakI kyA vidhi hai usapara bar3A krodha huaa| unhoMne zApa dete hue kahAtathA usase kisa phalakI prApti hotI hai ? kRpayA ye saba 'pApinI ! tU pizAcI ho jaa|' munike zApase dagdha hokara bAteM btaaiye| vaha vinayase natamastaka ho bolI- 'vipravara ! mere lomazajIne kahA-nRpazreSTha ! pUrvakAlakI bAta zApakA uddhAra kiijiye| sAta vAkya bolane yA sAta pada hai, apsarAoMse sevita caitraratha nAmaka vanameM, jahA~ sAtha-sAtha calane mAtrase hI satpuruSoMke sAtha maitrI ho gandharvokI kanyAe~ apane kiGkaroMke sAtha bAje bajAtI huI jAtI hai| brahman! maiMne to Apake sAtha aneka varSa vihAra karatI haiM, maJjughoSA nAmaka apsarA munivara vyatIta kiye haiM; ataH svAmin ! mujhapara kRpA kiijiye|' medhAvIko mohita karaneke liye gyii| ve maharSi usI muni bole-bhadre ! merI bAta suno-yaha zApase vanameM rahakara brahmacaryakA pAlana karate the| maJjughoSA uddhAra karanevAlI hai| kyA karUM? tumane merI bahuta bar3I munike bhayase Azramase eka kosa dUra hI Thahara gayI aura tapasyA naSTa kara DAlI hai| caitra kRSNapakSameM jo zubha sundara DhaMgase vINA bajAtI huI madhura gIta gAne lgii| ekAdazI AtI hai usakA nAma hai 'pApamocanI' / vaha saba munizreSTha medhAvI ghUmate hue udhara jA nikale aura usa pApoMkA kSaya karanevAlI hai| sundarI ! usIkA vrata sundarI apsarAko isa prakAra gAna karate dekha senAsahita karanepara tumhArI pizAcatA dUra hogii| kAmadevase parAsta hokara barabasa mohake vazIbhUta ho aisA kahakara medhAvI apane pitA munivara cyavanake gye| munikI aisI avasthA dekha maJjughoSA unake samIpa Azramapara gye| unheM AyA dekha cyavanane pUchAAyI aura vINA nIce rakhakara unakA AliGgana karane 'beTA ! yaha kyA kiyA? tumane to apane puNyakA nAza lgii| medhAvI bhI usake sAtha ramaNa karane lge| kara DAlA !' kAmavaza ramaNa karate hue unheM rAta aura dinakA bhI bhAna medhAvI bole-pitAjI ! maiMne apsarAke sAtha na rahA / isa prakAra munijanocita sadAcArakA lopa karake ramaNa karanekA pAtaka kiyA hai| koI aisA prAyazcitta apsarAke sAtha ramaNa karate unheM bahuta dina vyatIta ho batAiye, jisase pApakA nAza ho jAya / gye| maJjughoSA devalokameM jAneko taiyAra huii| jAte cyavanane kahA-beTA ! caitra kRSNapakSameM jo samaya usane munizreSTha medhAvIse kahA-'brahman ! aba pApamocanI ekAdazI hotI hai, usakA vrata karanepara mujhe apane deza jAnekI AjJA diijiye|' pAparAzikA vinAza ho jaaygaa| Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * caitra mAsako 'pApamocanI' tathA 'kAmadA ekAdazIkA mAhAtmya . 659 pitAkA yaha kathana sunakara medhAvIne usa vratakA nAgarAja puNDarIka rAjasabhAmeM baiThakara manoraJjana kara rahA anuSThAna kiyaa| isase unakA pApa naSTa ho gayA aura ve thaa| usa samaya lalitakA gAna ho rahA thaa| kintu usake punaH tapasyAse paripUrNa ho gye| isI prakAra maJjughoSAne sAtha usakI pyArI lalitA nahIM thii| gAte-gAte use bhI isa uttama vratakA pAlana kiyaa| pApamocanI kA vrata lalitAkA smaraNa ho aayaa| ataH usake pairoMkI gati karaneke kAraNa vaha pizAca-yonise mukta huI aura divya ruka gayI aura jIbha lar3akhar3Ane lgii| nAgoMmeM zreSTha rUpadhAriNI zreSTha apsarA hokara svargalokameM calI gyo| koMTakako lalitake manakA santApa jJAta ho gayA; ataH rAjan ! jo zreSTha manuSya pApamocanI ekAdazIkA vrata usane rAjA puNDarIkako usake pairoMkI gati rukane evaM karate haiM, unakA sArA pApa naSTa ho jAtA hai| isako par3hane gAnameM truTi honekI bAta batA dii| karkoTakakI bAta aura sunanese sahasra godAnakA phala milatA hai| brahma- sunakara nAgarAja puNDarIkakI A~kheM krodhase lAla ho halyA, suvarNakI corI, surApAna aura gurupalIgamana gyiiN| usane gAte hue kAmAtura lalitako zApa diyAkaranevAle mahApAtakI bhI isa vratake karanese pApamukta ho 'durbuddhe! tU mere sAmane gAna karate samaya bhI palIke jAte haiN| yaha vrata bahuta puNyamaya hai| vazIbhUta ho gayA, isaliye rAkSasa ho jaa|' yudhiSThirane pUchA-vAsudeva ! Apako namaskAra mahArAja puNDarIkake itanA kahate hI vaha gandharva hai| aba mere sAmane yaha batAiye ki caitra zuklapakSameM kisa rAkSasa ho gyaa| bhayaGkara mukha, vikarAla A~kheM aura nAmakI ekAdazI hotI hai? dekhanemAtrase bhaya upajAnevAlA ruup| aisA rAkSasa hokara bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! ekAgracitta vaha karmakA phala bhogane lgaa| lalitA apane patiko hokara yaha purAtana kathA suno, jise vasiSThajIne dilIpake vikarAla AkRti dekha mana-hI-mana bahuta cintita huii| pUchanepara kahA thaa| - bhArI duHkhase kaSTa pAne lgii| socane lagI, 'kyA karU~? / dilIpane pUchA-bhagavan ! maiM eka bAta sunanA kahA~ jAU~ ? mere pati pApase kaSTa pA rahe haiN| vaha rotI cAhatA huuN| caitramAsake zurUpakSameM kisa nAmakI ekAdazI huI ghane jaMgaloMmeM patike pIche-pIche ghUmane lgii| vanameM hotI hai? - use eka sundara Azrama dikhAyI diyA, jahA~ eka zAnta vasiSThajI bole-rAjan ! caitra zuklapakSame muni baiThe hue the| unakA kisI bhI prANIke sAtha 'kAmadA' nAmako ekAdazI hotI hai| vaha parama puNyamayI vaira-virodha nahIM thaa| lalitA zIghratAke sAtha vahA~ gayo hai| pAparUpI Idhanake liye to vaha dAvAnala hI hai| aura muniko praNAma karake unake sAmane khar3I huii| muni prAcIna kAlakI bAta hai, nAgapura nAmakA eka sundara nagara bar3e dayAlu the| usa duHkhinIko dekhakara ve isa prakAra thA, jahA~ soneke mahala bane hue the| usa nagarameM puNDarIka bole-'zubhe ! tuma kauna ho? kahA~se yahA~ AyI ho? Adi mahA bhayaGkara nAga nivAsa karate the| puNDarIka mere sAmane saca-saca btaao| nAmakA nAga una dinoM vahA~ rAjya karatA thaa| gandharva, lalitAne kahA-mahAmune ! vIradhanvA nAmavAle kinara aura apsarAe~ bhI usa nagarIkA sevana karatI thiiN| eka gandharva haiN| maiM unhIM mahAtmAkI putrI huuN| merA nAma vahA~ eka zreSTha apsarA thI, jisakA nAma lalitA thaa| lalitA hai| mere svAmI apane pApa-doSake kAraNa rAkSasa usake sAtha lalita nAmavAlA gandharva bhI thaa| ve donoM ho gaye hai| unakI yaha avasthA dekhakara mujhe caina nahIM pati-patnIke rUpameM rahate the| donoM hI paraspara kAmase hai| brahman ! isa samaya merA jo kartavya ho, vaha batAiye / pIr3ita rahA karate the| lalitAke hRdayameM sadA patiko hI vipravara ! jisa puNyake dvArA mere pati rAkSasabhAvase mUrti basI rahatI thI aura lalitake hRdayame sundarI chuTakArA pA jAya, usakA upadeza kiijiye| lalitAkA nitya nivAsa thaa| eka dinakI bAta hai, RSi bole-bhadre ! isa samaya caitra mAsake saMyapu022 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arthayasva huSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [saMkSipta payapurANa zuklapakSakI 'kAmadA' nAmaka ekAdazI tithi hai, jo saba zApakA doSa dUra ho jaaygaa| rAjan ! munikA yaha vacana sunakara lalitAko bar3A harSa huaa| usane ekAdazIko upavAsa karake dvAdazIke dina una brahmarSike samIpa hI bhagavAn vAsudevake [zrIvigrahake samakSa apane patike uddhArake liye yaha vacana kahA- maiMne jo yaha kAmadA ekAdazIkA upavAsavrata kiyA hai, usake puNyake prabhAvase mere patikA rAkSasa-bhAva dUra ho jaay|' vasiSThajI kahate haiM-lalitAke itanA kahate hI usI kSaNa lalitakA pApa dUra ho gyaa| usane divya deha dhAraNa kara liyaa| rAkSasa-bhAva calA gayA aura punaH gandharvatvakI prApti huii| pazreSTha ! ve donoM pati-patnI 'kAmadA ke prabhAvase pahalekI apekSA bhI adhika sundara rUpa dhAraNa karake vimAnapara ArUr3ha ho atyanta zobhA pAne lge| yaha jAnakara isa ekAdazIke vratakA yatnapUrvaka pAlana karanA caahiye| maiMne logoMke hitake M ARATHI sa liye tumhAre sAmane isa vratakA varNana kiyA hai| kAmadA pApoMko haranevAlI aura uttama hai| tuma usIkA vidhi- ekAdazI brahmahatyA Adi pApoM tathA pizAcatva Adi pUrvaka vrata karo aura isa vratakA jo puNya ho, use apane doSoMkA bhI nAza karanevAlI hai| rAjan ! isake par3hane svAmIko de ddaalo| puNya denepara kSaNabharameM hI usake aura sunanese vAjapeya yajJakA phala milatA hai| vaizAkha mAsakI 'varUthinI' aura 'mohinI' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-vAsudeva ! Apako namaskAra manuSya prApta kara letA hai| nRpazreSTha ! ghor3eke dAnase hai| vaizAkha mAsake kRSNapakSameM kisa nAmakI ekAdazI hAthIkA dAna zreSTha hai| bhUmidAna usase bhI bar3A hai| hotI hai? usakI mahimA btaaiye| bhUmidAnase bhI adhika mahattva tiladAnakA hai| tiladAnase bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! vaizAkha bar3hakara svarNadAna aura svarNadAnase bar3hakara anadAna hai, kRSNapakSakI ekAdazI 'varUthinI ke nAmase prasiddha hai| kyoMki devatA, pitara tathA manuSyoMko annase hI tRpti hotI yaha isa loka aura paralokameM bhI saubhAgya pradAna hai| vidvAn puruSoMne kanyAdAnako bhI annadAnake hI samAna karanevAlI hai| 'varUthinI'ke vratase hI sadA saukhyakA batAyA hai| kanyAdAnake tulya hI dhenukA dAna hai-yaha lAbha aura pApakI hAni hotI hai| yaha samasta lokoMko sAkSAt bhagavAnkA kathana hai| Upara batAye hue saba bhoga aura mokSa pradAna karanevAlI hai| 'varUthinI'ke hI dAnoMse bar3A vidyAdAna hai| manuSya varUthinI ekAdazIkA vratase mAndhAtA tathA dhundhumAra Adi anya aneka rAjA vrata karake vidyAdAnakA bhI phala prApta kara letA hai| jo svargalokako prApta hue haiN| jo dasa hajAra varSAtaka tapasyA loga pApase mohita hokara kanyAke dhanase jIvikA karatA hai, usake samAna hI phala 'varUthinI'ke vratase bhI calAte haiM, ve puNyakA kSaya honepara yAtanAmaya narakameM Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . vaizAkha mAsakI 'varUthinI' aura 'mohinI' ekAdazIkA mAhAtmya . 661 jAte haiN| ataH sarvathA prayatna karake kanyAke dhanase bacanA yudhiSThirane pUchA-janArdana ! vaizAkha mAsake cAhiye-use apane kAmameM nahIM lAnA caahiye|* jo zukla-pakSameM kisa nAmakI ekAdazI hotI hai? usakA apanI zaktike anusAra AbhUSaNoMse vibhUSita karake kyA phala hotA hai ? tathA usake liye kauna-sI vidhi hai? pavitra bhAvase kanyAkA dAna karatA hai, usake puNyakI bhagavAn zrIkRSNa bole-mahArAja ! pUrvakAlameM saMkhyA batAnemeM citragupta bhI asamartha haiN| varUthinI parama buddhimAn zrIrAmacandrajIne maharSi vasiSThase yahI bAta ekAdazI karake bhI manuSya usIke samAna phala prApta karatA pUchI thI, jise Aja tuma mujhase pUcha rahe ho| hai| vrata karanevAlA vaiSNava puruSa dazamI tithiko kA~sa, zrIrAmane kahA-bhagavan ! jo samasta pApoMkA ur3ada, masUra, canA, kodo, zAka, madhu, dUsarekA anna, do kSaya tathA saba prakArake duHkhoMkA nivAraNa karanevAlA bAra bhojana tathA maithuna-ina dasa vastuoMkA parityAga vratoMmeM uttama vrata ho, use maiM sunanA cAhatA huuN| kara de| ekAdazIko juA khelanA, nIMda lenA, pAna vasiSThajI bole-zrIrAma ! tumane bahuta uttama khAnA, dA~tuna karanA, dUsareko nindA karanA, cugalI khAnA, bAta pUchI hai| manuSya tumhArA nAma lenese hI saba pApoMse corI, hiMsA, maithuna, krodha tathA asatya-bhASaNa-ina zuddha ho jAtA hai| tathApi logoMke hitakI icchAse maiM gyAraha bAtoMko tyAga de| dvAdazIko kA~sa, ur3ada, pavitroMmeM pavitra uttama vratakA varNana kruuNgaa| vaizAkha zarAba, madhu, tela, patitose vArtAlApa, vyAyAma, paradeza- mAsake zuklapakSameM jo ekAdazI hotI hai, usakA nAma gamana, do bAra bhojana, maithuna, bailakI pIThapara savArI aura mohinI hai| vaha saba pApoMko haranevAlI aura uttama hai| masUra-ina bAraha vastuoMkA tyAga kre|raajn ! isa usake vratake prabhAvase manuSya mohajAla tathA pAtakavidhise varUthinI ekAdazI kI jAtI hai| rAtako jAgaraNa samUhase chuTakArA pA jAte haiN| karake jo bhagavAn madhusUdanakA pUjana karate haiM, ve saba sarasvatI nadIke ramaNIya taTapara bhadrAvatI nAmakI phApoMse mukta ho paramagatiko prApta hote haiN| ataH pApabhIru sundara nagarI hai| vahA~ dhRtimAn nAmaka rAjA, jo candramanuSyoMko pUrNa prayatna karake isa ekAdazIkA vrata karanA vaMzameM utpanna aura satyapratijJa the, rAjya karate the| usI caahiye| yamarAjase DaranevAlA manuSya avazya nagarameM eka vaizya rahatA thA, jo dhana-dhAnyase paripUrNa 'varUthinI'kA vrata kre| rAjan ! isake par3hane aura aura samRddhizAlI thaa| usakA nAma thA dhanapAla / vaha sunanese sahasra godAnakA phala milatA hai aura manuSya saba sadA puNyakarmameM hI lagA rahatA thaa| dUsaroMke liye pApoMse mukta hokara viSNulokameM pratiSThita hotA hai| pausalA, kuA~, maTha, bagIcA, pokharA aura ghara banavAyA * kanyAvittena jIvanti ye namaH pApamohitAH // puNyakSayAtte gacchanti nirayaM yaatnaamym| tasmAt sarvaprayAlena na pAhyaM knykaadhnm|| (50 / 14-15) +kAMsya mAyaM masUrIza caNakAn kodrastithA / zAkaM madhu parAnnaM ca punabhojanamaithune / / vaiSNavo vratakartA ca dazamyAM daza vrjyet|| (50 / 17-18) pUtakrIDA ca nidrAM ca tAmbUlaM dantadhAvanam / parApavAda paizunye soya hiMsA tathA rtim|| krodhaM cAnRtavAkyAni hokAdazyA vivarjayet // (50 / 19-20) kAspa mASa surAM kSaudraM tailaM ptitbhaassnnm|| vyAyAma ca pravAsaM ca punarmojanamaithume / vRSapRSTha masUrAna dvAdazyAM parivarjayet // (50 / 20-21) Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 - arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa karatA thaa| bhagavAn zrIviSNuko bhaktimeM usakA hArdika gaGgAjImeM nAna karake Aye the| dhaSTabuddhi zokake bhArase anurAga thaa| vaha sadA zAnta rahatA thaa| usake pA~ca pIr3ita ho munivara kauNDinyake pAsa gayA aura hAtha jor3a putra the-sumanA, dyutimAn, medhAvI, sukRta tathA sAmane khar3A hokara bolA-'brahman ! dvijazreSTha ! mujhapara dhRssttbuddhi| dhRSTabuddhi pA~cavA~ thaa| vaha sadA bar3e-bar3e dayA karake koI aisA vrata batAiye, jisake puNyake pApoMmeM hI saMlagna rahatA thaa| jue Adi durvyasanoMmeM prabhAvase merI mukti ho|' usakI bar3I Asakti thii| vaha vezyAoMse milaneke kauNDinya bole-vaizAkhake zuklapakSame mohinI liye lAlAyita rahatA thaa| usakI buddhi na to nAmase prasiddha ekAdazIkA vrata kro| mohinIko upavAsa devatAoMke pUjanameM lagatI thI aura na pitaroM tathA karanepara prANiyoMke aneka janmoMke kiye hue meruparvatabrAhmaNoMke stkaarmeN| vaha duSTAtmA anyAyake mArgapara jaise mahApApa bhI naSTa ho jAte haiN| .. calakara pitAkA dhana barabAda kiyA karatA thaa| eka dina vasiSThajI kahate haiM-zrIrAmacandra ! munikA yaha vaha vezyAke galemeM bA~ha DAle caurAhepara ghUmatA dekhA vacana sunakara dhRSTabuddhikA citta prasanna ho gyaa| usane gyaa| taba pitAne use gharase nikAla diyA tathA bandhu- kauNDinyake upadezase vidhipUrvaka mohinI ekAdazIkA bAndhavoMne bhI usakA parityAga kara diyaa| aba vaha vrata kiyaa| nRpazreSTha ! isa vratake karanese vaha niSpApa ho dina-rAta duHkha aura zokameM DUbA tathA kaSTa-para-kaSTa gayA aura divya deha dhAraNakara garur3apara ArUr3ha ho saba uThAtA huA idhara-udhara bhaTakane lgaa| eka dina kisI prakArake upadravoMse rahita zrIviSNudhAmako calA gyaa| puNyake udaya honese vaha maharSi kauNDinyake Azramapara jA isa prakAra yaha mohinIkA vrata bahuta uttama hai| isake phuNcaa| vaizAkhakA mahInA thaa| tapodhana kauNDinya par3hane aura sunanese sahasra godAnakA phala milatA hai| jyeSTha mAsakI 'aparA' tathA 'nirjalA' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-janArdana ! jyeSThake kRSNapakSameM vaha kSatriyocita dharmase bhraSTa honeke kAraNa ghora narakameM kisa nAmakI ekAdazI hotI hai ? maiM usakA mAhAtmya par3atA hai| jo ziSya vidyA prApta karake svayaM hI guruko sunanA cAhatA huuN| use batAnekI kRpA kiijiye| nindA karatA hai, vaha bhI mahApAtakose yukta hokara bhayaGkara bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! tumane sampUrNa narakameM giratA hai| kintu aparA ekAdazIke sevanase aise lokoMke hitake liye bahuta uttama bAta pUchI hai / rAjendra ! manuSya bhI sadgatiko prApta hote haiN| isa ekAdazIkA nAma 'aparA' hai| yaha bahuta puNya pradAna mAghameM jaba sUrya makara rAzipara sthita ho, usa karanevAlI aura bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlI hai| samaya prayAgameM snAna karanevAle manuSyoMko jo puNya hotA brahmahatyAse dabA huA, gotrakI hatyA karanevAlA, garbhastha hai, kAzImeM zivarAtrikA vrata karanese jo puNya prApta hotA bAlakako mAranevAlA, paranindaka tathA parastrIlampaTa puruSa hai, gayA piNDadAna karake pitaroMko tRpti pradAna bhI aparA ekAdazIke sevanase nizcaya hI pAparahita ho karanevAlA puruSa jisa puNyakA bhAgI hotA hai, bRhaspatike jAtA hai| jo jhUThI gavAhI detA, mApa-tolameM dhokhA detA, siMharAzipara sthita honepara godAvarImeM srAna karanevAlA binA jAne hI nakSatroMkI gaNanA karatA aura kUTanItise mAnava jisa phalako prApta karatA hai, badarikAzramakI AyurvedakA jJAtA banakara vaidyakA kAma karatA hai-ye yAtrAke samaya bhagavAn kedArake darzanase tathA saba narakameM nivAsa karanevAle prANI haiN| parantu aparA badarItIrthake sevanase jo puNya-phala upalabdha hotA hai ekAdazIke sevanase ye bhI pAparahita ho jAte haiN| yadi tathA sUryagrahaNake samaya kurukSetrameM dakSiNAsahita yajJa kSatriya kSAtradharmakA parityAga karake yuddhase bhAgatA hai, to karake hAthI, ghor3A aura suvarNa-dAna karanese jisa Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] *******...................... jyeSTha mAsakI 'aparA' tathA 'nirjalA' ekAdazIkA mAhAtya * ------------------------------------- phalakI prApti hotI hai; aparA ekAdazIke sevanase bhI manuSya vaise hI phala prApta karatA hai| 'aparA' ko upavAsa karake bhagavAn vAmanakI pUjA karanese manuSya saba pApoMse mukta ho zrIviSNuloka meM pratiSThita hotA hai| isako par3hane aura sunanese sahasra godAnakA phala milatA hai| yudhiSThirane kahA- janArdana aparA' kA sArA mAhAtmya maiMne suna liyA, aba jyeSThake zuklapakSameM jo ekAdazI ho usakA varNana kIjiye / bhagavAn zrIkRSNa bole- rAjan ! isakA varNana parama dharmAtmA satyavatInandana vyAsajI kareMge; kyoMki ye sampUrNa zAstroMke tattvajJa aura veda-vedAGgoMke pAraGgata vidvAn haiN| taba vedavyAsajI kahane lage- donoM hI pakSoMkI ekAdaziyoMko bhojana na kre| dvAdazIko snAna Adise pavitra ho phUloMse bhagavAn kezavakI pUjA karake nityakarma samApta honeke pazcAt pahale brAhmaNoMko bhojana dekara antameM svayaM bhojana kre| rAjan ! jananAzauca aura maraNAzaucameM bhI ekAdazIko bhojana nahIM karanA caahiye| yaha sunakara bhImasena bole- parama buddhimAn 663 ------------ pitAmaha! merI uttama bAta suniye| rAjA yudhiSThira, mAtA kuntI, draupadI, arjuna, nakula aura sahadeva - ye ekAdazIko kabhI bhojana nahIM karate tathA mujhase bhI hamezA yahI kahate haiM ki 'bhImasena ! tuma bhI ekAdazIko na khAyA kro|' kintu maiM ina logoMse yahI kaha diyA karatA hU~ ki 'mujhase bhUkha nahIM sahI jaaygii|' bhImasenakI bAta sunakara vyAsajIne kahAyadi tumheM svargalokakI prApti abhISTa hai aura narakako dUSita samajhate ho to donoM pakSoMkI ekAdazIko bhojana na karanA / bhImasena bole- mahAbuddhimAn pitAmaha! maiM Apake sAmane saccI bAta kahatA hU~ eka bAra bhojana karake bhI mujhase vrata nahIM kiyA jA sktaa| phira upavAsa karake to maiM raha hI kaise sakatA huuN| mere udarameM vRka nAmaka ani sadA prajvalita rahatI hai; ataH jaba maiM bahuta adhika khAtA hU~, tabhI yaha zAnta hotI hai| isaliye mahAmune! maiM varSabharameM kevala eka hI upavAsa kara sakatA hU~; jisase svargakI prApti sulabha ho tathA jisake karanese maiM kalyANakA bhAgI ho sakU~, aisA koI eka vrata nizcaya karake btaaiye| maiM usakA yathocitarUpase pAlana karU~gA / vyAsajIne kahA- bhIma ! jyeSTha mAsameM sUrya vRSa rAzipara hoM yA mithuna rAzipara; zuklapakSameM jo ekAdazI ho, usakA yattrapUrvaka nirjala vrata kro| kevala kullA yA Acamana karaneke liye mukhameM jala DAla sakate ho, usako chor3akara aura kisI prakArakA jala vidvAn puruSa mukhameM na DAle, anyathA vrata bhaMga ho jAtA hai| ekAdazIko sUryodayase lekara dUsare dinake sUryodayataka manuSya jalakA tyAga kare to yaha vrata pUrNa hotA hai| tadanantara dvAdazIko nirmala prabhAtakAlameM snAna karake brAhmaNoMko vidhipUrvaka jala aura suvarNakA dAna kre| isa prakAra saba kArya pUrA karake jitendriya puruSa brAhmaNoMke sAtha bhojana kre| varSabharameM jitanI ekAdaziyA~ hotI haiM, una sabakA phala nirjalA ekAdazIke sevanase manuSya prApta kara letA hai; isameM Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . . . . . . . jAtA hai| tanika bhI sandeha nahIM hai| zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa puruSoMke liye jo vizeSa dAna aura kartavya vihita hai, use karanevAle bhagavAn kezavane mujhase kahA thA ki 'yadi suno-usa dina jalameM zayana karanevAle bhagavAn mAnava sabako chor3akara ekamAtra merI zaraNameM A jAya viSNukA pUjana aura jalamayI dhenukA dAna karanA aura ekAdazIko nirAhAra rahe to vaha saba pApoMse chUTa caahiye| athavA pratyakSa ghenu yA ghRtamayI dhenukA dAna ucita hai| paryApta dakSiNA aura bhA~ti-bhA~tike miSTAnoMdvArA ekAdazIvrata karanevAle puruSake pAsa vizAlakAya, yalapUrvaka brAhmaNoMko saMtuSTa karanA caahiye| aisA karanese vikarAla AkRti aura kAle raMgavAle daNDa-pAzadhArI brAhmaNoMko santuSTa karanA caahiye| aisA karanese brAhmaNa bhayaGkara yamadUta nahIM jaate| antakAlameM pItAmbaradhArI, avazya saMtuSTa hote haiM aura unake saMtuSTa honepara zrIhari saumya svabhAvavAle, hAthameM sudarzana dhAraNa karanevAle aura mokSa pradAna karate haiN| jinhoMne zama, dama aura dAnameM manake samAna vegazAlI viSNudUta Akara isa vaiSNava pravRtta ho zrIharikI pUjA aura rAtrimeM jAgaraNa karate hue puruSako bhagavAn viSNuke dhAmameM le jAte haiN| ataH isa nirjalA ekAdazIkA vrata kiyA hai, unhoMne apane nirjalA ekAdazIko pUrNa yatra karake upavAsa karanA sAtha hI bItI huI sau pIr3hiyoMko aura AnevAlI sau caahiye| tuma bhI saba pApoMkI zAntike liye yatrake sAtha pIr3hiyoMko bhagavAn vAsudevake parama dhAmameM pahuMcA diyA upavAsa aura zrIharikA pUjana kro| strI ho yA puruSa, hai| nirjalA ekAdazIke dina anna, vastra, gau, jala, yadi usane meru parvatake barAbara bhI mahAn pApa kiyA ho zayyA, sundara Asana, kamaNDalu tathA chAtA dAna karane to vaha saba ekAdazIke prabhAvase bhasma ho jAtA hai| jo caahiye| jo zreSTha evaM supAtra brAhmaNako jUtA dAna manuSya usa dina jalake niyamakA pAlana karatA hai, vaha karatA hai, vaha soneke vimAnapara baiThakara svargalokameM puNyakA bhAgI hotA hai, use eka-eka paharameM koTi-koTi pratiSThita hotA hai| jo isa ekAdazIkI mahimAko svarNamudrA dAna karanekA phala prApta hotA sunA gayA hai| bhaktipUrvaka sunatA tathA jo bhaktipUrvaka usakA varNana manuSya nirjalA ekAdazIke dina snAna, dAna, japa, homa karatA hai, ve donoM svargalokameM jAte haiN| caturdazIyukta Adi jo kucha bhI karatA hai, vaha saba akSaya hotA hai, amAvAsyAko sUryagrahaNake samaya zrAddha karake manuSya yaha bhagavAn zrIkRSNakA kathana hai| nirjalA ekAdazIko jisa phalako prApta karatA hai, vahI isake zravaNase bhI prApta vidhipUrvaka uttama rItise upavAsa karake mAnava hotA hai| pahale dattadhAvana karake yaha niyama lenA cAhiye vaiSNavapadako prApta kara letA hai| jo manuSya ekAdazIke ki 'maiM bhagavAn kezavakI prasatratAke liye ekAdazIko dina anna khAtA hai, vaha pApa bhojana karatA hai| isa nirAhAra rahakara Acamanake sivA dUsare jalakA bhI tyAga lokameM vaha cANDAlake samAna hai aura maranepara durgatiko kruuNgaa|' dvAdazIko devadevezvara bhagavAn viSNukA pUjana prApta hotA hai|* karanA caahiye| gandha, dhUpa, puSpa aura sundara vastrase jo jyeSThake zukrapakSameM ekAdazIko upavAsa karake vidhipUrvaka pUjana karake jalakA ghar3A saGkalpa karate hue dAna deMge, ve paramapadako prApta hoNge| jinhoMne ekAdazIko nimnAGkita mantrakA uccAraNa kre| upavAsa kiyA hai, ve brahmAhatyAre, zarAbI, cora tathA devadeva haSIkeza saMsArArNavatAraka / gurudrohI honepara bhI saba pAtakoMse mukta ho jAte haiN| udakumbhapradAnena naya mAM paramAM gatim / / kuntInandana ! nirjalA ekAdazIke dina zraddhAlu strI (53160) * ekAdazyA dine yo'tra mujhe pApaM bhunakti saH / iha loke ca cANDAlo mRtaH prApnoti durgatim // (53 / 43-44) + atraM varsa tathA gAvo jala zayyAsanaM zubham / kamaNDalustathA chavaM dAtavyaM nirjalAdine / (53 / 53) Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ... * ASAr3ha mAsakI 'yoginI' aura 'zayanI ekAdazIkA mAhAtmya . 'saMsArasAgarase tAranevAle devadeva hRSIkeza! pahu~cakara AnandakA anubhava karatA hai| tatpazcAt dvAdazIko isa jalake ghar3ekA dAna karanese Apa mujhe parama gatikI brAhmaNabhojana karAneke bAda svayaM bhojana kare / jo isa prakAra prApti kraaiye| pUrNarUpase pApanAzinI ekAdazIkA vrata karatA hai, vaha saba ... bhImasena ! jyeSTha mAsameM zurUpakSakI jo zubha pApoMse mukta ho anAmaya padako prApta hotA hai| ekAdazI hotI hai, usakA nirjala vrata karanA cAhiye tathA yaha sunakara bhImasenane bhI isa zubha ekAdazIkA usa dina zreSTha brAhmaNoMko zakkarake sAtha jalake ghar3e dAna vrata Arambha kara diyaa| tabase yaha lokameM 'pANDavakarane caahiye| aisA karanese manuSya bhagavAn viSNuke samIpa dvAdazI ke nAmase vikhyAta huii| ASAr3ha mAsakI 'yoginI' aura 'zayanI ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-vAsudeva! ASAr3hake unakI bAta sunakara kubera krodha bhara gaye aura kRSNapakSameM jo ekAdazI hotI hai, usakA kyA nAma hai? turaMta hI hemamAlIko bulvaayaa| dera huI jAnakara kRpayA usakA varNana kiijiye| hemamAlIke netra bhayase vyAkula ho rahe the| vaha Akara bhagavAn zrIkRSNa bole-nRpazreSTha ! ASAr3hake kuverake sAmane khar3A huaa| use dekhakara kuberakI A~kheM kRSNapakSakI ekAdazIkA nAma 'yoginI' hai| yaha bar3e- krodhase lAla ho gyauN| ve bole-'o pApI ! o bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlI hai| saMsArasAgarameM DUbe duSTa ! o durAcArI ! tUne bhagavAnkI avahelanA kI hai, hue prANiyoMke liye yaha sanAtana naukAke samAna hai| ataH kor3hase yukta aura apanI usa priyatamAse viyukta tInoM lokoMmeM yaha sArabhUta vrata hai| . .. hokara isa sthAnase bhraSTa hokara anyatra calA jaa|' .. alakApurIme rAjAdhirAja kubera rahate haiN| ve sadA kuverake aisA kahanepara vaha usa sthAnase nIce gira gyaa| bhagavAn zivakI bhaktimeM tatpara rahanevAle haiN| unake usa samaya usake hRdayameM mahAn duHkha ho rahA thaa| hemamAlI nAmavAlA eka yakSa sevaka thA, jo pUjAke kor3hoMse sArA zarIra pIr3ita thaa| parantu ziva-pUjAke liye phUla lAyA karatA thaa| hemamAlaukI patnI bar3I prabhAvase usakI smaraNa-zakti lupta nahIM hotI thii| sundarI thii| usakA nAma vizAlAkSI thaa| vaha yakSa pAtakase dabA honepara bhI vaha apane pUrvakarmako yAda kAmapAzameM Abaddha hokara sadA apanI patnImeM Asakta rakhatA thaa| tadanantara idhara-udhara ghUmatA huA vaha rahatA thaa| eka dinakI bAta hai, hemAmAlI mAnasarovarase parvatoMmeM zreSTha merugirike zikharapara gyaa| vahA~ use phUla lAkara apane gharameM hI Thahara gayA aura palIke tapasyAke puJja munivara mArkaNDeyajIkA darzana huaa| premakA rasAsvAdana karane lagA; ataH kuberake bhavanameM na pApakarmA yakSane dUrase hI munike caraNoM meM praNAma kiyaa| jA skaa| idhara kubera mandirameM baiThakara zivakA pUjana munivara mArkaNDeyane use bhayase kAMpate dekha paropakArako kara rahe the| unhoMne dopaharataka phUla AnekI pratIkSA icchAse nikaTa bulAkara kahA-'tujhe kor3hake rogane kii| jaba pUjAkA samaya vyatIta ho gayA to yakSarAjane kaise dabA liyA ? tU kyoM itanA adhika nindanIya jAna kupita hokara sevakoMse pUchA-'yakSo ! durAtmA hemamAlI par3atA hai?' kyoM nahIM A rahA hai, isa bAtakA patA to lgaao|' yakSa bolA-mune ! maiM kuberakA anucara huuN| merA __yakSoMne kahA-rAjan ! vaha to patnIkI kAmanAmeM nAma hemamAlI hai| maiM pratidina mAnasarovarase phUla le Asakta ho apanI iccharake anusAra gharameM hI ramaNa kara Akara ziva-pUjAke samaya kuberako diyA karatA thaa| eka dina patnI-sahavAsake sukha meM phaMsa jAneke kAraNa mujhe Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 * arcayasya haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * samayakA jJAna hI nahIM rahA ataH rAjAdhirAja kuberane 'kupita hokara mujhe zApa de diyA, jisase maiM kor3hase AkrAnta hokara apanI priyatamAse bichur3a gyaa| muni zreSTha ! isa samaya kisI zubha karmake prabhAvase maiM Apake nikaTa A pahu~cA huuN| saMtoMkA citta svabhAvataH paropakArameM lagA rahatA hai, yaha jAnakara mujha aparAdhIko kartavyakA upadeza dIjiye / mArkaNDeyajIne kahA- tumane yahA~ saccI bAta kahI hai, asatya bhASaNa nahIM kiyA hai; isaliye maiM tumheM kalyANaprada vratakA upadeza karatA huuN| tuma ASAr3ha ke kRSNapakSameM 'yoginI' ekAdazIkA vrata kro| isa vratake puNyase tumhArI kor3ha nizcaya hI dUra ho jaaygii| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-- RSike ye vacana sunakara hemamAlI daNDakI bhA~ti munike caraNoMmeM par3a gyaa| munine use uThAyA, isase usako bar3A harSa huA / mArkaNDeyajIke upadezase usane yoginI ekAdazIkA vrata kiyA, jisase usake zarIrakI kor3ha dUra ho gyii| munike kathanAnusAra usa uttama vratakA anuSThAna karanepara vaha pUrNa sukhI ho gyaa| nRpazreSTha ! yaha yoginIkA vrata aisA hI [ saMkSipta padmapurANa batAyA gayA hai| jo aTThAsI hajAra brAhmaNoMko bhojana karAtA hai, usake samAna hI phala usa manuSyako bhI milatA hai, jo yoginI ekAdazIkA vrata karatA hai| 'yoginI' mahAn pApako zAnta karanevAlI aura mahAn puNya phala denevAlI hai| isake par3hane aura sunanese manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| yudhiSThirane pUchA - bhagavan! ASAr3hake zurUpakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai ? usakA nAma aura vidhi kyA hai ? yaha batalAnekI kRpA kreN| bhagavAn zrIkRSNa bole- rAjan! ASAr3ha zupakSakI ekAdazIkA nAma 'zayanI' hai| maiM usakA varNana karatA huuN| vaha mahAn puNyamayI, svarga evaM mokSa pradAna karanevAlI saba pApoMko haranevAlI tathA uttama vrata hai| ASAr3ha zuklapakSameM zayanI ekAdazIke dina jinhoMne kamala-puSpase kamalalocana bhagavAn viSNukA pUjana tathA ekAdazIkA uttama vrata kiyA hai, unhoMne tInoM lokoM aura tInoM sanAtana devatAoMkA pUjana kara liyaa| harizayanI ekAdazIke dina merA eka svarUpa rAjA balike yahA~ rahatA hai aura dUsarA kSIrasAgarameM zeSanAgakI zayyApara tabataka zayana karatA hai, jabataka AgAmI kArtikakI ekAdazI nahIM A jAtI; ataH ASADhazuklA ekAdazIse lekara kArtikazuklA ekAdazItaka manuSyako bhalIbhA~ti dharmakA AcaraNa karanA caahiye| jo manuSya isa vratakA anuSThAna karatA hai, vaha parama gatiko prApta hotA hai, isa kAraNa yattrapUrvaka isa ekAdazIkA vrata karanA cAhiye / ekAdazIko rAtameM jAgaraNa karake zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle bhagavAn viSNukI bhaktipUrvaka pUjA karanI caahiye| aisA karanevAle puruSake puNyakI gaNanA karanemeM caturmukha brahmAjI bhI asamartha haiN| rAjan ! jo isa prakAra bhoga aura mokSa pradAna karanevAle sarvapApahArI ekAdazIke uttama vratakA pAlana karatA hai, vaha jAtikA cANDAla honepara bhI saMsArameM sadA merA priya karanevAlA hai| jo manuSya dIpadAna, palAzake pattepara bhojana aura vrata karate hue caumAsA vyatIta karate haiM, ve mere priya haiN| caumAsemeM bhagavAn viSNu soye rahate haiM; isaliye manuSyako bhUmipara Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . zrAvaNamAsako 'kApikA' aura 'putradA ekAdazIkA mAhAtmya . 167 zayana karanA cAhiye / sAvana meM sAga, bhAdoMmeM dahI, kArameM vrata karanA caahiye| kabhI bhUlanA nahIM caahiye| 'zayanI' dUdha aura kArtikameM dAlakA tyAga kara denA caahiye|* aura 'bodhinI ke bIcameM jo kRSNapakSako ekAdaziyA~ athavA jo caumAsemeM brahmacaryakA pAlana karatA hai, vaha hotI haiM, gRhasthake liye ve hI vrata rakhane yogya hai-anya parama gatiko prApta hotA hai| rAjan ! ekAdazIke vratase hI mAsoMkI kRSNapakSIya ekAdazI gRhasthake rakhane yogya nahIM manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai; ataH sadA isakA hotI / zuklapakSakI ekAdazI sabhI karanI caahiye| zrAvaNamAsakI 'kAmikA' aura 'putradA ekAdazIkA mAhAtmya - yudhiSThirane pUchA-govinda ! vAsudeva ! Apako huI gAyako anyAnya sAmagriyoMsahita dAna karatA hai, usa namaskAra hai! zrAvaNake kRSNapakSameM kauna-sI ekAdazI manuSyako jisa phala kI prApti hotI hai, vahI 'kAmikA'kA hotI hai? usakA varNana kiijiye| vrata karanevAleko milatA hai| jo narazreSTha zrAvaNamAsame - bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! suno, maiM tumheM bhagavAn zrIdharakA pUjana karatA hai, usake dvArA gandhoM eka pApanAzaka upAkhyAna sunAtA hU~, jise pUrvakAlameM aura nAgoMsahita sampUrNa devatAoMkI pUjA ho jAtI hai; brahmAjIne nAradajIke pUchanepara kahA thaa| ataH pApabhIru manuSyoMko yathAzakti pUrA prayatna karake - nAradajIne prazna kiyA-bhagavan ! kamalAsana ! 'kAmikA ke dina zrIharikA pUjana karanA caahiye| jo maiM Apase yaha sunanA cAhatA hU~ ki zrAvaNake kRSNapakSameM pAparUpI paGkase bhare hue saMsArasamudrameM DUba rahe haiM, unakA jo ekAdazI hotI hai, usakA kyA nAma hai, usake uddhAra karaneke liye kAmikAkA vrata sabase uttama hai| kauna-se devatA hai tathA usase kauna-sA puNya hotA hai? adhyAtmavidyAparAyaNa puruSoMko jisa phalakI prApti hotI prabho! yaha saba btaaiye| hai; usase bahuta adhika phala 'kAmikA' vratakA sevana brahmAjIne kahA-nArada ! suno-maiM sampUrNa karanevAloko milatA hai| 'kAmikA'kA vrata karanevAlA lokoMke hitakI icchAse tumhAre praznakA uttara de rahA huuN| manuSya rAtrimeM jAgaraNa karake na to kabhI bhayaGkara zrAvaNamAsameM jo kRSNapakSakI ekAdazI hotI hai, usakA yamarAjakA darzana karatA hai aura na kabhI durgatimeM hI nAma 'kAmikA' hai; usake smaraNamAtrase vAjapeya yajJakA par3atA hai| phala milatA hai| usa dina zrIdhara, hari, viSNu, mAdhava lAla maNi, motI, vaidUrya aura muMge Adise pUjita aura madhusUdana Adi nAmoMse bhagavAnakA pUjana karanA hokara bhI bhagavAn viSNu vaise saMtuSTa nahIM hote, jaise cAhiye / bhagavAn zrIkRSNake pUjanase jo phala milatA hai, tulasIdalase pUjita honepara hote haiN| jisane tulasIkI vaha gaGgA, kAzI, naimiSAraNya tathA puSkara kSetrameM bhI maJjariyoMse zrIkezavakA pUjana kara liyA hai| usake sulabha nahIM hai| siMharAzike vRhaspati honepara tathA janmabharakA pApa nizcaya hI naSTa ho jAtA hai| jo darzana vyatIpAta aura daNDayogameM godAvarInAnase jisa phalakI karanepara sAre pApasamudAyakA nAza kara detI hai, sparza prApti hotI hai, vahI phala bhagavAn zrIkRSNake pUjanase bhI karanepara zarIrako pavitra banAtI hai, praNAma karanepara milatA hai| jo samudra aura vanasahita samUcI pRthvIkA rogokA nivAraNa karatI hai, jalase sIMcanepara yamarAjako dAna karatA hai tathA jo kAmikA ekAdazIkA vrata karatA bhI bhaya pahu~cAtI hai, Aropita karanepara bhagavAn hai, ve donoM samAna phalake bhAgI mAne gaye haiN| jo vyAyI zrIkRSNake samIpa le jAtI hai aura bhagavAnke caraNoMmeM * zrAvaNe varjayecchAkaM dadhi bhAdrapade tathA // dugdhamAzvayuji tyAjya kArtike dvidalaM tyjet| (55 / 33-34) Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa car3hAnepara mokSarUpI phala pradAna karatI hai, usa tulasI kiyA aura kisIko dveSakA pAtra nahIM smjhaa| phira kyA devIko namaskAra hai|* jo manuSya ekAdazIko dina-rAta kAraNa hai, jo mere gharameM Ajataka putra utpanna nahIM huaa| dIpadAna karatA hai, usake puNyakI saMkhyA citragupta bhI nahIM Apaloga isakA vicAra kreN|' jaante| ekAdazIke dina bhagavAn zrIkRSNake sammukha rAjAke ye vacana sunakara prajA aura purohitoMke sAtha jisakA dIpaka jalatA hai, usake pitara svargalokameM sthita brAhmaNoMne unake hitakA vicAra karake gahana vanameM praveza hokara amRtapAnase tRpta hote haiN| ghI athavA tilake kiyaa| rAjAkA kalyANa cAhanevAle ve sabhI loga idharatelase bhagavAnake sAmane dIpaka jalAkara manuSya deha- udhara ghUmakara RSisevita AzramoMkI talAza karane lge| tyAgake pazcAt karor3oM dIpakoMse pUjita ho svargalokameM itanehImeM unheM munizreSTha lomazakA darzana huaa| lomazajI jAtA hai| dharmaka tatvajJa, sampUrNa zAstroMke viziSTa vidvAna, dIrghAyu bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-yudhiSThira ! yaha aura mahAtmA haiN| unakA zarIra lomase bharA huA hai| ve tumhAre sAmane maiMne kAmikA ekAdazIkI mahimAkA varNana brahmAjIke samAna tejasvI hai| eka-eka kalpa bItanepara kiyA hai| 'kAmikA' saba pAtakoMko haranevAlI hai; ataH unake zarIrakA eka-eka loma vizIrNa hotA-TUTakara mAnavoMko isakA vrata avazya karanA caahiye| yaha giratA hai; isIliye unakA nAma lomaza huA hai| ve svargaloka tathA mahAn puNyaphala pradAna karanevAlI hai| jo mahAmuni tInoM kAloMkI bAteM jAnate haiN| unheM dekhakara saba manuSya zraddhAke sAtha isakA mAhAtmya zravaNa karatA hai, logoMko bar3A harSa huaa| unheM nikaTa AyA dekha vaha saba pApoMse mukta ho zrIviSNulokameM jAtA hai| lomazajIne phUchA-'tuma saba loga kisaliye yahA~ Aye yudhiSThirane pUchA-madhusUdana ! zrAvaNake zuklapakSameM kisa nAmakI ekAdazI hotI hai? kRpayA mere sAmane usakA varNana kaujiye| bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! prAcIna kAlakI bAta hai, dvApara yugake prArambhakA samaya thA, mAhiSmatIpurameM rAjA mahIjit apane rAjyakA pAlana karate the, kintu unheM koI putra nahIM thA; isaliye vaha rAjya unheM sukhadAyaka nahIM pratIta hotA thaa| apanI avasthA adhika dekha rAjAko bar3I cintA huii| unhoMne prajAvargameM baiThakara isa prakAra kahA-'prajAjano! isa janma meM mujhase koI pAtaka nahIM huaa| maiMne apane khajAnemeM anyAyase kamAyA huA dhana nahIM jamA kiyA hai| brAhmaNoM aura devatAokA dhana bhI maiMne kabhI nahIM liyA hai| prajAkA putravat pAlana kiyA, dharmase pRthvIpara adhikAra jamAyA tathA duSToMko, ve bandhu aura putroMke samAna hI kyoM na rahe hoM, daNDa diyA hai| ziSTa puruSoMkA sadA sammAna MAA * yA dRSTA nikhilAyasaMghazamanI spRSTA vapuSpAvanI rogANAmabhivanditA nirasanI siktAntakatrAsinI / pratyAsattividhAyinI bhagavataH kRSNasya saropitA nyastA tacaraNe vimuktiphaladA tasyai tulasyai nmH|| (56 / 22) Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * bhAdrapada mAsakI 'ajA' aura 'padmA' ekAdazIkA mAhAtmya - ho ? apane AgamanakA kAraNa btaao| tumalogoMke liye jo hitakara kArya hogA, use maiM avazya karU~gA / prajAoMne kahA - brahman ! isa samaya mahIjit nAmavAle jo rAjA haiM, unheM koI putra nahIM hai| hamaloga unhIMkI prajA haiM, jinakA unhoMne putrakI bhA~ti pAlana kiyA hai| unheM putrahIna dekha, unake duHkhase duHkhita ho hama tapasyA karanekA dRr3ha nizcaya karake yahA~ Aye haiM dvijottama! rAjAke bhAgyase isa samaya hameM ApakA darzana mila gayA hai| mahApuruSoMke darzanase hI manuSyoMke saba kArya siddha ho jAte haiN| mune! aba hameM usa upAyakA upadeza kIjiye, jisase rAjAko putrako prApti ho / unakI bAta sunakara maharSi lomaza do ghar3Itaka dhyAnamagra ho gye| tatpazcAt rAjAke prAcIna janmakA vRttAnta jAnakara unhoMne kahA- - 'prajAvRnda ! sunorAjA mahIjit pUrvajanmameM manuSyoM ko cUsanevAlA dhanahIna vaizya thA / vaha vaizya gA~va-gA~va ghUmakara vyApAra kiyA karatA thaa| eka dina jeThake zurUpakSameM dazamI tithiko, jaba dopaharakA sUrya tapa rahA thA, vaha gA~vakI sImAmeM eka jalAzayapara pahu~cA / pAnIse bharI huI bAvalI dekhakara vaizyane vahA~ jala pInekA vicAra kiyaa| itanehImeM vahA~ bachar3e ke sAtha eka gau bhI A phuNcii| vaha pyAsase ---- bhAdrapada mAsakI 'ajA' aura 'padmA' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA- janArdana ! aba maiM yaha sunanA cAhatA hU~ ki bhAdrapada mAsake kRSNapakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai ? kRpayA batAiye / bhagavAn zrIkRSNa bole- rAjan ! ekacitta hokara suno| bhAdrapada mAsake kRSNapakSakI ekAdazIkA nAma 'ajA' hai, vaha saba pApoMkA nAza karanevAlI batAyI gayI hai| jo bhagavAn hRSIkezakA pUjana karake isakA vrata karatA hai, usake sAre pApa naSTa ho jAte haiN| pUrvakAlameM harizcandra nAmaka eka vikhyAta cakravartI rAjA ho gaye haiM, jo samasta bhUmaNDalake svAmI aura satyapratijJa the| eka samaya kisI karmakA phalabhoga prApta honepara unheM 669 vyAkula aura tApase pIr3ita thI, ataH bAvalImeM jAkara jala pIne lgii| vaizyane pAnI pItI huI gAyako hA~kakara dUra haTA diyA aura svayaM pAnI piiyaa| usI pApa karmake kAraNa rAjA isa samaya putrahIna hue haiN| kisI janmake puNyase inheM akaNTaka rAjyakI prApti huI hai|' prajAoMne kahA- mune! purANameM sunA jAtA hai ki prAyazcittarUpa puNyase pApa naSTa hotA hai; ataH puNyakA upadeza kIjiye, jisase usa pApakA nAza ho jAya / lomazajI bole- prajAjano zrAvaNa mAsake zuklapakSameM jo ekAdazI hotI hai, vaha 'putradA' ke nAmase vikhyAta hai| vaha manovAJchita phala pradAna karanevAlI hai| tumaloga usIkA vrata kro| 1 yaha sunakara prajAoMne muniko namaskAra kiyA aura nagarameM Akara vidhipUrvaka putradA ekAdazIke vratakA anuSThAna kiyaa| unhoMne vidhipUrvaka jAgaraNa bhI kiyA aura usakA nirmala puNya rAjAko de diyaa| tatpazcAt rAnIne garbha dhAraNa kiyA aura prasavakA samaya Anepara balavAn putrako janma diyaa| isakA mAhAtmya sunakara manuSya pApase mukta ho jAtA hai tathA ihalokameM sukha pAkara paralokameM svargIya gatiko prApta hotA hai| rAjyase bhraSTa honA pdd'aa| rAjAne apanI patnI aura putrako becaa| phira apaneko bhI beca diyaa| puNyAtmA hote. hue bhI unheM cANDAlakI dAsatA karanI pdd'ii| ve murdoMkA kaphana liyA karate the| itanepara bhI nRpazreSTha harizcandra satyase vicalita nahIM hue| isa prakAra cANDAlakI dAsatA karate unake aneka varSa vyatIta ho gye| isase rAjAko bar3I cintA huii| ve atyanta duHkhI hokara socane lage- 'kyA karU~ ? kahA~ jAU~? kaise merA uddhAra hogA ?' isa prakAra cintA karate-karate ve zokake samudrameM DUba gaye / rAjAko Atura jAnakara koI muni unake pAsa Aye, ve maharSi gautama the| zreSTha brAhmaNako Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa . . . . . . AyA dekha nRpazreSThane unake caraNoMmeM praNAma kiyA sUryavaMzameM mAndhAtA nAmaka eka cakravartI, satyaaura donoM hAtha jor3a gautamake sAmane khar3e hokara apanA pratijJa aura pratApI rAjarSi ho gaye haiN| ve prajAkA apane sArA duHkhamaya samAcAra kaha sunaayaa| rAjAkI bAta aurasa putroMkI bhA~ti dharmapUrvaka pAlana kiyA karate the| sunakara gautamane kahA- 'rAjan ! bhAdoMke kRSNapakSameM unake rAjyameM akAla nahIM par3atA thA, mAnasika cintAe~ atyanta kalyANamayI 'ajA' nAmakI ekAdazI A rahI nahIM satAtI thIM aura vyAdhiyoMkA prakopa bhI nahIM hotA hai, jo puNya pradAna karanevAlI hai| isakA vrata kro| thaa| unakI prajA nirbhaya tathA dhana-dhAnyase samRddha thii| isase pApakA anta hogaa| tumhAre bhAgyase Ajake mahArAjake koSame kevala nyAyopArjita dhanakA hI saMgraha sAtaveM dina ekAdazI hai| usa dina upavAsa karake rAtameM thaa| unake rAjyameM samasta varNoM aura AzramoMke loga jAgaraNa krnaa|' ___ apane-apane dharmameM lage rahate the| mAndhAtAke rAjyakI aisA kahakara maharSi gautama antardhAna ho gye| bhUmi kAmadhenuke samAna phala denevAlI thii| unake rAjya munikI bAta sunakara rAjA harizcandrane usa uttama vratakA karate samaya prajAko bahuta sukha prApta hotA thaa| eka anuSThAna kiyaa| usa vratake prabhAvase rAjA sAre duHkhoMse samaya kisI karmakA phalabhoga prApta honepara rAjAke pAra ho gye| unheM patnIkA sannidhAna aura putrakA jIvana rAjyameM tIna varSAtaka varSA nahIM huii| isase unakI prajA mila gyaa| AkAzameM dundubhiyA~ baja uThIM / devalokase bhUkhase pIr3ita ho naSTa hone lagI; taba sampUrNa prajAne phUloMkI varSA hone lgii| ekAdazIke prabhAvase rAjAne mahArAjake pAsa Akara isa prakAra kahAakaNTaka rAjya prApta kiyA aura antameM ve purajana tathA prajA bolI-nRpazreSTha ! Apako prajAkI bAta parijanoMke sAtha svargalokako prApta ho gye| rAjA sunanI caahiye| purANoM meM manISI puruSoMne jalako 'nArA' yudhiSThira ! jo manuSya aisA vrata karate haiM, ve saba pApoMse kahA hai; vaha nArA hI bhagavAnkA ayana-nivAsasthAna mukta ho svargalokameM jAte haiN| isake par3hane aura sunanese hai; isaliye ve nArAyaNa kahalAte haiN| nArAyaNasvarUpa azvamedha yajJakA phala milatA hai| bhagavAn viSNu sarvatra vyApakarUpameM virAjamAna haiN| ve hI yudhiSThirane pUchA-kezava ! bhAdrapada mAsake meghasvarUpa hokara varSA karate haiM, varSAse anna paidA hotA hai zuklapakSameM jo ekAdazI hotI hai, usakA kyA nAma, kauna aura annase prajA jIvana dhAraNa karatI hai| nRpazreSTha ! isa devatA aura kaisI vidhi hai? yaha btaaiye| samaya anake binA prajAkA nAza ho rahA hai; ataH aisA bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! isa viSayameM koI upAya kIjiye, jisase hamAre yogakSemakA nirvAha ho / maiM tumheM Azcaryajanaka kathA sunAtA hU~; jise brahmAjIne rAjAne kahA-ApalogoMkA kathana satya hai, mahAtmA nAradase kahA thaa| kyoMki atrako brahma kahA gayA hai| annase prANI utpanna nAradajIne pUchA-caturmukha ! Apako namaskAra hote haiM aura anase hI jagat jIvana dhAraNa karatA hai| hai| maiM bhagavAn viSNuko ArAdhanAke liye Apake lokameM bahudhA aisA sunA jAtA hai tathA purANameM bhI bahuta mukhase yaha sunanA cAhatA hU~ ki bhAdrapada mAsake vistArake sAtha aisA varNana hai ki rAjAoMke atyAcArase zuklapakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai? prajAko pIr3A hotI hai, kintu jaba maiM buddhise vicAra brahmAjIne kahA-munizreSTha ! tumane bahuta uttama karatA hU~ to mujhe apanA kiyA huA koI aparAdha nahIM bAta pUchI hai| kyoM na ho, vaiSNava jo tthhre| bhAdoMke dikhAyI detaa| phira bhI maiM prajAkA hita karaneke liye pUrNa zuklapakSakI ekAdazI 'padyA' ke nAmase vikhyAta hai| usa prayatna kruuNgaa| dina bhagavAn haSIkezakI pUjA hotI hai| yaha uttama vrata aisA nizcaya karake rAjA mAndhAtA ine-girne avazya karane yogya hai| vyaktiyoMko sAtha le vidhAtAko praNAma karake saghana Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * Azvina mAsakI 'indirA' aura 'pApAGkuzA ekAdazIkA mAhAtmya. vanakI ora cala diye| vahA~ jAkara mukhya-mukhya muniyoM aura tapasviyoMke AzramoMpara ghUmate phire| eka dina unheM brahmaputra aGgirA RSikA darzana huaa| unapara dRSTi par3ate hI rAjA harSameM bharakara apane vAhanase utara par3e aura indriyoMko vazameM rakhate hue donoM hAtha jor3akara unhoMne munike caraNoMmeM praNAma kiyaa| munine bhI 'svasti' kahakara rAjAkA abhinandana kiyA aura unake rAjyake sAtoM aGgoMkI kuzala puuchii| rAjAne apanI kuzala batAkara munike svAsthyakA samAcAra puuchaa| munine rAjAko Asana aura arghya diyaa| unheM grahaNa karake jaba ve munike samIpa baiThe to unhoMne inake AgamanakA kAraNa puuchaa| taba rAjAne kahA - bhagavan! maiM dharmAnukUla praNAlIse pRthvIkA pAlana kara rahA thaa| phira bhI mere rAjyameM varSAkA abhAva ho gyaa| isakA kyA kAraNa hai isa bAtako maiM nahIM jaantaa| RSi bole- rAjan ! yaha saba yugoM meM uttama satyayuga hai| isameM saba loga paramAtmAke cintanameM lage rahate haiN| tathA isa samaya dharma apane cAroM caraNoMse yukta hotA hai| isa yugameM kevala brAhmaNa hI tapasvI hote haiM, dUsare loga nahIM kintu mahArAja ! tumhAre rAjyameM yaha zUdra tapasyA karatA hai; isI kAraNa megha pAnI nahIM barasAte / tuma isake pratIkArakA yatna karo jisase yaha anAvRSTikA doSa zAnta ho jaay| rAjAne kahA - munivara ! eka to yaha tapasyA meM lagA hai, dUsare niraparAdha hai; ataH maiM isakA aniSTa nahIM kruuNgaa| Apa ukta doSako zAnta karanevAle kisI dharmakA upadeza kIjiye / T ekAdazIkA vrata kro| bhAdrapada mAsake zuklapakSameM jo 'padmA' nAmaMse vikhyAta ekAdazI hotI hai, usake vratake prabhAvase nizcaya hI uttama vRSTi hogii| nareza ! tuma apanI prajA aura parijanoMke sAtha isakA vrata kro| yudhiSThirane pUchA- madhusUdana ! kRpA karake mujhe yaha batAiye ki Azvinake kRSNapakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai ? RSikA yaha vacana sunakara rAjA apane ghara lauTa aaye| unhoMne cAroM varNoMko samasta prajAoMke sAtha bhAdoMke zuklapakSakI 'padmA' ekAdazIkA vrata kiyaa| isa prakAra vrata karanepara megha pAnI barasAne lge| pRthvI jalase AplAvita ho gayI aura harI-bharI khetIse suzobhita hone lgii| usa vratake prabhAvase saba loga sukhI ho gye| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM- rAjan! isa kAraNa isa uttama vratakA anuSThAna avazya karanA caahiye| 'padmA' ekAdazIke dina jalase bhare hue ghar3eko vastrase Dha~kakara dahI aura cAvalake sAtha brAhmaNako dAna denA cAhiye, sAtha hI chAtA aura jUtA bhI dene caahiye| dAna karate samaya nimnAGkita mantrakA uccAraNa karenamo namaste govinda budhazravaNasaMjJaka // aghaughasaMkSayaM kRtvA sarvasaukhyaprado bhava / bhuktimuktipradazcaiva lokAnAM sukhadAyakaH // 671 (59 / 38-39) [budhavAra aura zravaNa nakSatrake yogase yukta dvAdazIke dina] buddhazravaNa nAma dhAraNa karanevAle bhagavAn govinda ! Apako namaskAra hai, namaskAra hai; merI pAparAzikA nAza karake Apa mujhe saba prakArake sukha pradAna kreN| Apa puNyAtmAjanoMko bhoga aura mokSa pradAna karanevAle tathA sukhadAyaka haiN|' RSi bole- rAjan ! yadi aisI bAta hai to pApoMse mukta ho jAtA hai| rAjan ! isake par3hane aura sunanese manuSya saba ------ Azvina mAsakI 'indirA' aura 'pApAGkuzA' ekAdazIkA mAhAtmya kRSNapakSameM 'indirA' nAmakI ekAdazI hotI hai, usake vratake prabhAvase bar3e-bar3e pApoMkA nAza ho jAtA hai| nIca yonimeM par3e hue pitaroMko bhI yaha ekAdazI sadgati bhagavAn zrIkRSNa bole- rAjan ! Azvina denevAlI hai| Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 ****************** * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * rAjan ! pUrvakAlakI bAta hai, satyayugameM indrasena nAmase vikhyAta rAjakumAra the, jo aba mAhiSmatIpurIke rAjA hokara dharmapUrvaka prajAkA pAlana karate the| unakA yaza saba ora phaila cukA thaa| rAjA indrasena bhagavAn viSNukI bhakti meM tatpara ho govindake mokSadAyaka nAmakA japa karate hue samaya vyatIta karate the aura vidhipUrvaka adhyAtmatattvake cintanameM saMlagna rahate the| eka dina rAjA rAjasabhAmeM sukhapUrvaka baiThe hue the, itanehImeM devarSi nArada AkAzase utarakara vahA~ A phuNce| unheM AyA dekha rAjA hAtha jor3akara khar3e ho gaye aura vidhipUrvaka pUjana karake unheM Asanapara biThAyA, isake bAda ve isa prakAra bole- 'munizreSTha! ApakI kRpAse merI sarvathA kuzala 242053 hai| Aja Apake darzanase merI sampUrNa yajJa kriyAe~ saphala ho gyiiN| devarSe! apane AgamanakA kAraNa batAkara mujhapara kRpA kreN|' nAradajIne kahA- nRpazreSTha ! suno, merI bAta tumheM AzcaryameM DAlanevAlI hai, maiM brahmalokase yamalokameM AyA thA, vahA~ eka zreSTha Asanapara baiThA aura yamarAjane merI bhaktipUrvaka pUjA kii| usa samaya yamarAjakI sabhAmeM [ saMkSipta padmapurANa ........................ maiMne tumhAre pitAko bhI dekhA thaa| ve vratabhaMgake doSase vahA~ Aye the| rAjan ! unhoMne tumase kahaneke liye eka sandeza diyA hai, use suno| unhoMne kahA hai, 'beTA! mujhe 'indirA' ke vratakA puNya dekara svargameM bhejo|' unakA yaha sandeza lekara maiM tumhAre pAsa AyA huuN| rAjan ! apane pitAko svargalokakI prApti karAneke liye 'indirA' kA vrata kro| rAjAne pUchA- bhagavan! kRpA karake 'indirA' kA vrata batAiye kisa pakSameM, kisa tithiko aura kisa vidhise usakA vrata karanA caahiye| nAradajIne kahA- rAjendra ! suno, maiM tumheM isa vratakI zubhakAraka vidhi batalAtA huuN| Azvina mAsake kRSNapakSa dazamIke uttama dinako zraddhAyukta cittase prAtaHkAla snAna kre| phira madhyAhnakAlameM snAna karake ekAgracitta ho eka samaya bhojana kare tathA rAtrimeM bhUmipara soye| rAtrike antameM nirmala prabhAta honepara ekAdazIke dina dAtuna karake mu~ha dhoye; isake bAda bhaktibhAvase nimrAGkita mantra par3hate hue upavAsakA niyama grahaNa kare adya sthitvA nirAhAra: sarvabhogavivarjitaH / zzro bhokSye puNDarIkAkSa zaraNaM me bhavAcyuta // (60 | 23) 'kamalanayana bhagavAn nArAyaNa! Aja maiM saba 'bhogoMse alaga ho nirAhAra rahakara kala bhojana karU~gA / acyuta! Apa mujhe zaraNa deN|' isa prakAra niyama karake madhyAhnakAlameM pitaroMkI prasannatAke liye zAlagrAma zilAke sammukha vidhipUrvaka zrAddha kare tathA dakSiNAse brAhmaNoMkA satkAra karake unheM bhojana kraave| pitaroMko diye hue atramaya piNDako sUMghakara vidvAn puruSa gAyako khilA de| phira dhUpa aura gandha Adise bhagavAn hRSIkezakA pUjana karake rAtrimeM unake samIpa jAgaraNa kre| tatpazcAt saberA honepara dvAdazIke dina punaH bhaktipUrvaka zrIharikI pUjA kre| usake bAda brAhmaNoMko bhojana karAkara bhAI-bandhu, nAtI aura putra Adike sAtha svayaM mauna hokara bhojana kre| Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . Azvina mAsakI 'indirA' aura 'pApAzA' ekAdazIkA mAhAtmya - 673 ...re . . rAjan ! isa vidhise Alasyarahita hokara tuma 'indirA'kA kara le to use kabhI yama-yAtanA nahIM prApta hotii| jo vrata kro| isase tumhAre pitara bhagavAn viSNuke vaikuNTha- puruSa viSNubhakta hokara bhagavAn zivako nindA karatA hai, dhAmameM cale jaayeNge| vaha bhagavAn viSNuke lokameM sthAna nahIM pAtA; use bhagavAn zrIkRSNa kahate hai-rAjan ! rAjA nizcaya hI narakameM giranA par3atA hai| isI prakAra yadi koI indrasenase aisA kahakara devarSi nArada antardhAna ho gye| zaiva yA pAzupata hokara bhagavAn viSNuko nindA karatA hai rAjAne unako batAyI huI vidhise antaHpurakI rAniyoM, putroM to vaha ghora raurava narakameM DAlakara tabataka pakAyA jAtA aura bhRtyosahita usa uttama vratakA anuSThAna kiyaa| hai, jabataka ki caudaha indroMkI Ayu pUrI nahIM ho jaatii| kuntInandana ! vrata pUrNa honepara AkAzase phUloMkI varSA yaha ekAdazI svarga aura mokSa pradAna karanevAlI, zarIrako hone lgii| indrasenake pitA garuDapara ArUr3ha hokara nauroga banAnevAlI tathA sundara strI, dhana evaM mitra zrIviSNudhAmako cale gaye aura rAjarSi indrasena bhI denevAlI hai| rAjan ! ekAdazIko dinameM upavAsa aura akaNTaka rAjyakA upabhoga karake apane putrako rAjyapara rAtri jAgaraNa karanese anAyAsa hI viSNudhAmakI prApti biThAkara svayaM svargalokako gye| isa prakAra maiMne tumhAre ho jAtI hai| rAjendra ! vaha puruSa mAtR-pakSakI dasa, sAmane 'indirA' vratake mAhAtmyakA varNana kiyA hai| isako pitAke pakSakI dasa tathA strIke pakSakI bhI dasa par3hane aura sunanese manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai| ekAdazI vrata karanevAle ra yudhiSThirane pUchA-madhusUdana ! aba kRpA karake manuSya divyarUpadhArI, caturbhuja, garur3akI dhvajAse yukta, yaha batAiye ki Azvinake zukrapakSameM kisa nAmakI hArase suzobhita aura pItAmbaradhArI hokara bhagavAn ekAdazI hotI hai? viSNuke dhAmako jAte haiN| Azvinake zuklapakSameM bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! Azvinake pApAGkazAkA vrata karanemAtrase hI mAnava saba pApoMse mukta zukrapakSame jo ekAdazI hotI hai, vaha 'pApAGkazA' ke ho zrIharike lokameM jAtA hai| jo puruSa suvarNa, tila, nAmase vikhyAta hai| vaha saba pApoMko haranevAlI tathA bhUmi, gau, anna, jala, jUte aura chAtekA dAna karatA hai, uttama hai| usa dina sampUrNa manorathakI prAptike liye vaha kabhI yamarAjako nahIM dekhtaa| nRpazreSTha ! dariddha manuSyoMko svarga aura mokSa pradAna karanevAle puruSako bhI cAhiye ki vaha yathAzakti srAnadAna Adi padmanAbhasaMjJaka mujha vAsudevakA pUjana karanA caahiye| kriyA karake apane pratyeka dinako saphala bnaave|* jo jitendriya muni cirakAlataka kaThora tapasyA karake jisa homa, snAna, japa, dhyAna aura yajJa Adi puNyakarma phalako prApta karatA hai, vaha usa dina bhagavAn karanevAle haiM, unheM bhayaMkara yamayAtanA nahIM dekhanI garur3adhvajako praNAma karanese hI mila jAtA hai| pRthvIpara pdd'tii| lokameM jo mAnava dIrghAyu, dhanAnya, kulIna aura jitane tIrtha aura pavitra devAlaya haiM, una sabake sevanakA nIroga dekhe jAte haiM, ve pahaleke puNyAtmA hai| puNyakartA phala bhagavAn viSNuke nAmakIrtanamAtrase manuSya prApta kara puruSa aise hI dekhe jAte haiN| isa viSayameM adhika kahanese letA hai| jo zArGgadhanuSa dhAraNa karanevAle sarvavyApaka kyA lAbha, manuSya pApase durgatime par3ate haiM aura dharmase bhagavAn janArdanako zaraNameM jAte haiM, unheM kabhI svargameM jAte haiN| rAjan ! tumane mujhase jo kucha pUchA thA, yamalokakI yAtanA nahIM bhoganI pdd'tii| yadi anya usake anusAra pApAGkazAkA mAhAtmya maiMne varNana kiyA; kAryake prasaGgase bhI manuSya ekamAtra ekAdazIko upavAsa aba aura kyA sunanA cAhate ho? * avandhyaM divasaM kuryAd daridro'pi nRpotama / samAcaran yathAzakti sAnadAnAdikAH kriyAH // (61 // 24-25) Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 2 . arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa kArtika mAsakI 'ramA' aura 'prabodhinI' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-janArdana ! mujhapara ApakA gyaa| rAtri AyI, jo haripUjAparAyaNa tathA jAgaraNameM neha hai; ataH kRpA karake btaaiye| kArtikake kRSNa- Asakta vaiSNava manuSyoMkA harSa bar3hAnevAlI thI; parantu pakSameM kauna-sI ekAdazI hotI hai? vahI rAtri zobhanake liye atyanta duHkhadAyinI huii| bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! kArtikake sUryodaya hote-hote unakA prANAnta ho gyaa| rAjA kRSNapakSameM jo parama kalyANamayI ekAdazI hotI hai, vaha mucukundane rAjocita kASThoMse zobhanakA dAha-saMskAra 'ramA' ke nAmase vikhyAta hai| 'ramA' parama uttama hai aura kraayaa| candrabhAgA patikA pAralaukika karma karake bar3e-bar3e pApoMko haranevAlI hai| pitAke hI gharapara rahane lgii| nRpazreSTha ! 'ramA' nAmaka . pUrvakAlameM mucukunda nAmase vikhyAta eka rAjA ho ekAdazIke vratake prabhAvase zobhana mandarAcalake cuke haiM, jo bhagavAn zrIviSNuke bhakta aura satyapratijJa zikharapara base hue parama ramaNIya devapurako prApta huaa| the| niSkaNTaka rAjyakA zAsana karate hue usa rAjAke vahA~ zobhana dvitIya kuberakI bhA~ti zobhA pAne lgaa| yahA~ nadiyoMmeM zreSTha candrabhAgA kanyAke rUpa meM utpanna huii| rAjA mucukundake nagarame somazarmA nAmase vikhyAta eka rAjAne candrasenakumAra zobhanake sAtha usakA vivAha kara brAhmaNa rahate the, ve tIrthayAtrAke prasaGgase ghUmate hue kabhI diyaa| eka samayakI bAta hai, zobhana apane sasurake ghara mandarAcala parvatapara gye| vahA~ unheM zobhana dikhAyI aaye| unake yahA~ dazamIkA dina Anepara samUce nagarameM diye| rAjAke dAmAdako pahacAnakara ve unake samIpa divorA piTavAyA jAtA thA ki ekAdazIke dina koI bhI gye| zobhana bhI usa samaya dvijazreSTha somazarmAko AyA bhojana na kare, koI bhI bhojana na kre| yaha DaMkeko jAna zIghra hI Asanase uThakara khar3e ho gaye aura unheM ghoSaNA sunakara zobhanane apanI pyArI patnI candrabhAgAse praNAma kiyaa| phira kramazaH apane zvazura rAjA kahA-'priye ! aba mujhe isa samaya kyA karanA cAhiye, ELITEREST isakI zikSA do|' ra, candrabhAgA bolI-prabho ! mere pitAke gharapara to ekAdazIko koI bhI bhojana nahIM kara sktaa| hAthI, ghor3e, hAthiyoMke bacce tathA anyAnya pazu bhI anna, ghAsa tathA jalatakakA AhAra nahIM karane pAte; phira manuSya ekAdazIke dina kaise bhojana kara sakate haiN| prANanAtha ! yadi Apa bhojana kareMge to ApakI bar3I nindA hogii| isa prakAra manameM vicAra karake apane cittako dRr3ha kiijiye| zobhanane kahA-priye ! tumhArA kahanA satya hai, maiM bhI Aja upavAsa kruuNgaa| daivakA jaisA vidhAna hai, vaisA hI hogaa| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-isa prakAra dRr3ha nizcaya karake zobhanane vratake niyamakA pAlana kiyaa| kSudhAse unake zarIrameM pIr3A hone lagI; ataH ve bahuta duHkhI hue| bhUkhakI cintAmeM par3e-par3e sUryAsta ho : PER Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ************** kArtika mAsakI 'ramA' aura 'prabodhinI' ekAdazIkA mAhAtmya - mucukundakA, priya patnI candrabhAgAkA tathA samasta nagarakA jaba merI avasthA ATha varSase adhika ho gayI, tabhIse i lekara Ajataka maiMne jo ekAdazIke vrata kiye haiM aura unase mere bhItara jo puNya saJcita huA hai, usake prabhAvase yaha nagara kalpake antataka sthira rahegA tathA saba prakArake manovAJchita vaibhavase samRddhizAlI hogaa|' nRpazreSTha ! isa prakAra 'ramA' vratake prabhAvase candrabhAgA divya bhoga, divya rUpa aura divya AbharaNoMse vibhUSita ho apane patike sAtha mandarAcalake zikharapara vihAra karatI hai| rAjan ! maiMne tumhAre samakSa 'ramA' nAmaka ekAdazIkA varNana kiyA hai| yaha cintAmaNi tathA kAmadhenuke samAna saba manorathoMko pUrNa karanevAlI hai| maiMne donoM pakSoMke ekAdazIvratoMkA pApanAzaka mAhAtya batAyA hai| jaisI kRSNapakSako ekAdazI hai, vaisI hI zuklapakSakI bhI hai; unameM bheda nahIM karanA caahiye| jaise sapheda raMgakI gAya ho yA kAle raMgakI, donoMkA dUdha eka-sA hI hotA hai, isI prakAra donoM pakSoMkI ekAdaziyA~ samAna phala denevAlI haiN| jo manuSya ekAdazI vratoMkA mAhAtmya sunatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho zrIviSNulokameM pratiSThita hotA hai| I T yudhiSThirane pUchA - zrIkRSNa ! maiMne Apake mukhase 'ramA'kA yathArtha mAhAtmya sunaa| mAnada ! aba kArtika zukrapakSameM jo ekAdazI hotI hai; usakI mahimA batAiye / bhagavAn zrIkRSNa bole- rAjan! kArtikake zukrapakSameM jo ekAdazI hotI hai, usakA jaisA varNana lokasraSTA brahmAjIne nAradajIse kiyA thA vahI maiM tumheM batalAtA huuN| + nAradajIne kahA- pitAjI! jisameM dharma-karmameM pravRtti karAnevAle bhagavAn govinda jAgate haiM, usa 'prabodhinI ekAdazIkA mAhAtmya btlaaiye| kuzala- samAcAra puuchaa| somazarmAne kahA- rAjan ! vahA~ sabakI kuzala hai| yahA~ to adbhuta AzcaryakI bAta hai! aisA sundara aura vicitra nagara to kahIM kisIne bhI nahIM dekhA hogaa| batAo to sahI, tumheM isa nagarakI prApti kaise huI ? zobhana bole- dvijendra ! kArtikakeM kRSNapakSameM jo 'ramA' nAmakI ekAdazI hotI hai, usIkA vrata karanese mujhe aise nagarakI prApti huI hai| brahman ! maiMne zraddhAhIna hokara isa uttama vratakA anuSThAna kiyA thA isaliye maiM aisA mAnatA hU~ ki yaha nagara sadA sthira rahanevAlA nahIM hai| Apa mucukundakI sundarI kanyA candrabhAgAse yaha sArA vRttAnta khiyegaa| zobhanakI bAta sunakara somazarmA brAhmaNa mucukunda purameM gaye aura vahA~ candrabhAgAke sAmane unhoMne sArA 'vRttAnta kaha sunAyA / somazarmA bole- shubhe| maiMne tumhAre patiko pratyakSa dekhA hai tathA indrapurIke samAna unake durdharSa nagarakA bhI avalokana kiyA hai| ve use asthira batalAte the| tuma usako sthira bnaao| candrabhAgAne kahA-- brahmayeM! mere manameM patike darzanakI lAlasA lagI huI hai| Apa mujhe vahA~ le cliye| maiM apane vratake puNyase usa nagarako sthira bnaauuNgii| 675 bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM- rAjan! candrabhAgAkI bAta sunakara somazarmA use sAtha le mandarAcala parvatake nikaTa vAmadeva munike Azramapara gye| vahA~ RSike mantrakI zakti tathA ekAdazIsevanake prabhAvase candrabhAgAkA zarIra divya ho gayA tathA usane divya gati prApta kara lii| isake bAda vaha patike samIpa gyii| usa samaya usake netra harSollAsase khila rahe the| apanI priya patnIko AyI dekha zobhanako bar3I prasannatA huii| unhoMne use bulAkara apane vAmabhAgameM siMhAsanapara biThAyA; tadanantara candrabhAgAne harSameM bharakara apane priyatamase yaha priya vacana kahA-- 'nAtha! maiM hitakI bAta kahatI hU~. suniye| pitAke gharameM rahate samaya brahmAjI bole - munizreSTha ! 'prabodhinI' kA mAhAtmya pApakA nAza, puNyakI vRddhi tathA uttama buddhivAle puruSoMko mokSa pradAna karanevAlA hai| samudrase lekara sarovarataka jitane bhI tIrtha haiM, ve sabhI apane mAhAtmyakI tabhItaka garjanA karate haiM, jabataka ki kArtika mAsameM bhagavAn viSNukI 'prabodhinI' tithi nahIM Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 * arcayasva pIkezaM badIcchasi paraM padam * [saMkSipta pApurANa A jAtI / 'prabodhinI ekAdazIko eka hI upavAsa kara isa vratake dvArA devezvara ! janArdanako santuSTa karake manuSya lenese manuSya hajAra azvamedha tathA sau rAjasUya yajJakA sampUrNa dizAoMko apane tejase prakAzita karatA huA phala pA letA hai| beTA ! jo durlabha hai, jisakI prApti zrIharike vaikuNTha dhAmako jAtA hai| 'prabodhinI' ko. asambhava hai tathA jise trilokImeM kisIne bhI nahIM dekhA pUjita honepara bhagavAn govinda manuSyoMke bacapana, javAnI hai; aisI vastuke liye bhI yAcanA karanepara 'prabodhinI' aura bur3hApemeM kiye hue sau janmoMke pApoMko, cAhe ve ekAdazI use detI hai| bhaktipUrvaka upavAsa karanepara adhika hoM yA kama, dho DAlate haiN| ataH sarvathA prayatna manuSyoMko 'haribodhinI' ekAdazI aizvarya, sampatti, uttama karake sampUrNa manovAJchita phaloMko denevAle devAdhideva buddhi, rAjya tathA sukha pradAna karatI hai| meruparvatake janArdanako upAsanA karanI caahiye| beTA nArada ! jo samAna jo bar3e-bar3e pApa hai, una sabako yaha pApanAzinI bhagavAn viSNuke bhajanameM tatpara hokara kArtikameM parAye "prabodhinI' eka hI upavAsase bhasma kara detI hai| pahaleke annakA tyAga karatA hai, vaha cAndrAyaNa vratakA phala pAtA hajAroM janmoM meM jo pApa kiye gaye haiM, unheM 'prabodhinI' kI hai| jo pratidina zAstrIya carcAse manoraJjana karate hue rAtrikA jAgaraNa rUIkI DherIke samAna bhasma kara DAlatA kArtika mAsa vyatIta karatA hai, vaha apane sampUrNa hai| jo loga 'prabodhinI ekAdazIkA manase dhyAna karate pApoMko jalA DAlatA aura dasa hajAra yajJoMkA phala prApta tathA jo isake vratakA anuSThAna karate haiM, unake pitara karatA hai| kArtika mAsameM zAstrIya kathAke kahanenarakake duHkhoMse chuTakArA pAkara bhagavAn viSNuke sunanese bhagavAn madhusUdanako jaisA santoSa hotA hai, vaisA paramadhAmako cale jAte haiN| brahman ! azvamedha Adi unheM yajJa, dAna athavA japa Adise bhI nahIM hotA / jo yajJoMse bhI jisa phalakI prApti kaThina hai, vaha 'prabodhinI' zubhakarma-parAyaNa puruSa kArtika mAsameM eka yA AdhA ekAdazIko jAgaraNa karanese anAyAsa hI mila jAtA zloka bhI bhagavAn viSNuko kathA bA~cate haiM, unheM sau hai| sampUrNa tIrthoMmeM nahAkara suvarNa aura pRthvI dAna godAnakA phala milatA hai| mahAmune ! kArtikameM bhagavAn karanese jo phala milatA hai, vaha zrIharike nimitta jAgaraNa kezavake sAmane zAstrakA svAdhyAya tathA zravaNa karanA karanemAtrase manuSya prApta kara letA hai| jaise manuSyoMke caahiye| munizreSTha ! jo kArtikameM kalyANa-prAptike liye mRtyu anivArya hai, usI prakAra dhana-sampattimAtra bhI lobhase zrIharikI kathAkA prabandha karatA hai, vaha apanI kSaNabhaGgara hai; aisA samajhakara ekAdazIkA vrata karanA sau pIr3hiyoMko tAra detA hai| jo manuSya sadA niyamapUrvaka caahiye| tInoM lokoMmeM jo koI bhI tIrtha sambhava haiM, ve kArtika mAsameM bhagavAn viSNukI kathA sunatA hai, use saba 'prabodhinI ekAdazIkA vrata karanevAle manuSyake sahasra godAnakA phala milatA hai| jo 'prabodhinI' gharameM maujUda rahate haiN| kArtikakI 'haribodhinI ekAdazI ekAdazIke dina zrIviSNukI kathA zravaNa karatA hai, use putra tathA pautra pradAna karanevAlI hai| jo 'prabodhinI'ko sAtoM dvIpoMse yukta pRthvI dAna karanekA phala prApta hotA upAsanA karatA hai, vahI jJAnI hai, vahI yogI hai, vahI hai| munizreSTha ! jo bhagavAn viSNukI kathA sunakara apanI tapasvI aura jitendriya hai tathA usIko bhoga aura mokSakI zaktike anusAra kathA-vAcakakI pUjA karate haiM, unheM prApti hotI hai| akSaya lokakI prApti hotI hai| nArada ! jo manuSya ____ beTA ! 'prabodhinI ekAdazIko bhagavAn viSNuke kArtika mAsameM bhagavatsaMbandhI gIta aura zAstravinodake uddezyase mAnava jo snAna, dAna, japa aura homa karatA hai, dvArA samaya bitAtA hai, usakI punarAvRtti maiMne nahIM dekhI vaha saba akSaya hotA hai| jo manuSya usa tithiko hai| mune! jo puNyAtmA puruSa bhagavAnke samakSa gAna, upavAsa karake bhagavAn mAdhavakI bhaktipUrvaka pUjA karate nRtya, vAdya aura zrIviSNuko kathA karatA hai, vaha tInoM haiM, ve sau janmoMke pApoMse chuTakArA pA jAte haiN| lokoMke Upara virAjamAna hotA hai| Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . puruSottama mAsakI 'kamalA' aura 'kAmadA ekAdazIkA mAhAtmya . . . . . . . . . . . . ......................................... , munizreSTha ! kArtikako 'prabodhinI ekAdazIke dina honepara bhagavAn garur3adhvaja eka hajAra varSataka atyanta bahuta-se phala-phUla, kapUra, aragajA aura kuGkamake dvArA tRpta rahate hai| devarSe ! jo agastake phUlase bhagavAna zrIharikI pUjA karanI cAhiye / ekAdazI Anepara dhanakI janArdanakI pUjA karatA hai, usake darzanamAtrase narakakI kaMjUsI nahIM karanI cAhiye; kyoMki usa dina dAna Adi Aga bujha jAtI hai| vatsa ! jo kArtiko bhagavAn karanese asaMkhya puNyakI prApti hotI hai| 'prabodhinI' ko janArdanako tulasIke patra aura puSpa arpaNa karate haiM, jAgaraNake samaya zaGkhameM jala lekara phala tathA nAnA unakA janmabharakA kiyA huA sArA pApa bhasma ho jAtA prakArake dravyoMke sAtha zrIjanArdanako arghya denA caahiye| hai| mune ! jo pratidina darzana, sparza, dhyAna, nAma-kIrtana, sampUrNa tIrthoMmeM snAna karane aura saba prakArake dAna denese stavana, arpaNa, secana, nityapUjana tathA namaskArake dvArA jo phala milatA hai, vahI 'prabodhinI ekAdazIko arghya tulasImeM nava prakArako bhakti karate haiM, ve koTi sahastra denese karor3a gunA hokara prApta hotA hai| devarSe ! aya'ke yugotaka puNyakA vistAra karate haiN|* nArada ! saba pazcAt bhojana-AcchAdana aura dakSiNA Adike dvArA prakArake phUloM aura pattoMko car3hAnese jo phala hotA hai, bhagavAn viSNuko prasannatAke liye gurukI pUjA karanI vaha kArtika mAsameM tulasIke eka pattese mila jAtA hai| caahiye| jo manuSya usa dina zrImadbhAgavatakI kathA kArtika AyA dekha pratidina niyamapUrvaka tulasIke sunatA athavA purANakA pATha karatA hai, use eka-eka komala pattoMse mahAviSNu zrIjanArdanakA pUjana karanA akSarapara kapilAdAnakA phala milatA hai| munizreSTha ! caahiye| sau yajJoMdvArA devatAokA yajana karane aura kArtikameM jo manuSya apanI zaktike anusAra zAstrokta aneka prakArake dAna denese jo puNya hotA hai, vaha rotise vaiSNavavrata (ekAdazI) kA pAlana karatA hai, kArtikameM tulasIdalamAtrase kezavakI pUjA karanepara prApta usakI mukti avicala hai| ketakIke eka pattese pUjita ho jAtA hai| puruSottama mAsakI 'kamalA' aura 'kAmadA' ekAdazIkA mAhAtmya yudhiSThirane pUchA-bhagavan ! aba maiM zrIviSNuke uttama hai? vratoMmeM uttama vratakA, jo saba pApoko hara lenevAlA tathA bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjendra ! adhika vratI manuSyoMko manovAJchita phala denevAlA ho, zravaNa mAsa Anepara jo ekAdazI hotI hai, vaha 'kamalA' nAmase karanA cAhatA huuN| janArdana ! puruSottama mAsakI prasiddha hai| vaha tithiyoMmeM uttama tithi hai| usake vratake ekAdazIko kathA kahiye. usakA kyA phala hai ? aura prabhAvase lakSmI anukUla hotI hai| usa dina brAhma usameM kisa devatAkA pUjana kiyA jAtA hai? prabho ! muhUrtame uThakara bhagavAn puruSotamakA smaraNa kare aura kisa dAnakA kyA puNya hai? manuSyoMko kyA karanA vidhipUrvaka srAna karake vratI puruSa pratakA niyama grahaNa cAhiye? usa samaya kaise srAna kiyA jAtA hai ? kisa kre| gharapara japa karanekA eka gunA, nadIke taTapara dUnA, mantrakA japa hotA hai? kaisI pUjana-vidhi batAyI gayI gozAlAmeM sahasragunA, agnihotragRhameM eka hajAra eka sau hai? puruSottama ! puruSottama mAsameM kisa annakA bhojana gunA, zikke kSetroM meM, tIrthomeM, devatAoMke nikaTa tathA * tulasIdalapuSpANi ye yacchanti janArdane / kArtike sakalaM vatsa pArya janmArjitaM dhet|| dRSTA spRSTAtha vA dhyAtA kIrtitA nAmataH stutA / aipitA secitA nitya pUjitA tulasI natA // navadhA tulasIbhakti ye kurvanti dine dine / yugakoTisahasrANi tanvanti sukRta mune // (63 / 61-63) Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa ananta gunA phala hotA hai| tulasIke samIpa lAkha gunA aura bhagavAn viSNuke nikaTa 'kamalA' ekAdazIke vratake prabhAvase maiM tumapara bahuta prasanna hU~ aura devAdhideva zrIharikI AjJA pAkara vaikuNThadhAmase AyI huuN| maiM tumheM vara duuNgii|' brAhmaNa bolA- mAtA lakSmI ! yadi Apa mujhapara prasanna haiM to vaha vrata batAiye, jisakI kathA vArtAmeM sAdhu-brAhmaNa sadA saMlagna rahate haiN| avantIpurImeM zivazarmA nAmaka eka zreSTha brAhmaNa rahate the, unake pA~ca putra the| inameM jo sabase choTA thA, vaha pApAcArI ho gayA; isaliye pitA tathA svajanoMne use tyAga diyaa| apane bure karmo ke kAraNa nirvAsita hokara vaha bahuta dUra vanameM calA gyaa| daivayogase eka dina vaha tIrtharAja prayAgameM jA phuNcaa| bhUkhase durbala zarIra aura dIna mukha liye usane triveNImeM snAna kiyaa| phira kSudhAse pIr3ita hokara vaha vahA~ muniyoMke Azrama khojane lgaa| itanemeM use vahA~ harimitra munikA uttama Azrama dikhAyI diyaa| puruSottama mAsameM vahA~ bahuta se manuSya ekatrita hue the| Azramapara pApanAzaka kathA kahanevAle brAhmaNoMke mukhase usane zraddhApUrvaka 'kamalA' ekAdazIkI mahimA sunI, jo parama puNyamayI tathA bhoga aura mokSa pradAna karanevAlI hai| jayazarmAne vidhipUrvaka 'kamalA' ekAdazIkI kathA sunakara una sabake sAtha munike Azramapara hI vrata kiyaa| jaba AdhI rAta huI to bhagavatI lakSmI usake pAsa Akara bolIM- 'brahman ! isa samaya lakSmIne kahA- brAhmaNa! ekAdazI vratakA mAhAtmya zrotAoMke sunane yogya sarvottama viSaya hai| yaha pavitra vastuoMmeM sabase uttama hai| isase duHsvaprakA nAza tathA puNyakI prApti hotI haiM, ataH isakA yalapUrvaka zravaNa karanA caahiye| uttama puruSa zraddhAse yukta ho eka yA Adhe zlokakA pATha karanese bhI karor3oM mahApAtakoM se tatkAla mukta ho jAtA hai| jaise mAsoMmeM puruSottama mAsa, pakSiyoMmeM garur3a tathA nadiyoMmeM gaGgA zreSTha haiM; usI prakAra tithiyoMmeM dvAdazI tithi uttama hai| samasta devatA Aja bhI [ ekAdazI vratake hI lobhase] bhAratavarSameM janma lenekI icchA rakhate haiN| devagaNa sadA hI roga-zokase rahita bhagavAn nArAyaNakA pUjana karate haiN| jo loga mere prabhu bhagavAn nArAyaNake nAmakA sadA bhaktipUrvaka japa karate haiM, unakI brahmA Adi devatA sarvadA pUjA karate haiN| jo loga zrIharike nAma-japameM saMlagna hai, unakI lIlAkathAoMke kIrtanameM tatpara haiM tathA nirantara zrIharikI pUjAmeM hI pravRtta rahate haiM; ve manuSya kaliyugameM kRtArtha haiN| yadi dinameM ekAdazI aura dvAdazI ho tathA rAtri bItatebItate trayodazI A jAya to usa trayodazIke pAraNameM sau yajJoMkA phala prApta hotA hai| vrata karanevAlA puruSa cakrasudarzanadhArI devAdhideva zrIviSNuke samakSa nimrAGkita mantrakA uccAraNa karake bhaktibhAvase saMtuSTacitta hokara upavAsa kre| vaha mantra isa prakAra hai ekAdazyAM nirAhAraH sthitvAhamapare'hani // bhokSyAmi puNDarIkAkSa zaraNaM me bhavAcyuta // (64 | 34) 'kamalanayana ! bhagavAn acyuta ! mai ekAdazIko nirAhAra rahakara dUsare dina bhojana kruuNgaa| Apa mujhe zaraNa deN|' Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . puruSotama mAsako 'kamalA' aura 'kAmadA ekAdazIkA mAhAtya . tatpazcAt vrata karanevAlA manuSya mana aura indriyoMko kaliyugameM to ekAdazI hI bhava-bandhanase mukta vazameM karake gIta, vAdya, nRtya aura purANa-pATha Adike karanevAlI, sampUrNa manovAJchita kAmanAoMko denevAlI dvArA rAtrimeM bhagavAnke samakSa jAgaraNa kre| phira tathA pApoMkA nAza karanevAlI hai| ekAdazI ravivArako, dvAdazIke dina uThakara snAnake pazcAt jitendriyabhAvase kisI maGgalamaya parvake samaya athavA saMkrAntike hI dina vidhipUrvaka zrIviSNuko pUjA kare / ekAdazIko pazAmRtase kyoM na ho, sadA hI usakA vrata karanA cAhiye / bhagavAn janArdanako nahalAkara dvAdazIko kevala dUdhameM srAna viSNuke priya bhaktoMko ekAdazIkA tyAga kabhI nahIM karanA karAnese zrIharikA sAyujya prApta hotA hai| pUjA karake caahiye| jo zAstrokta vidhise isa lokameM ekAdazIkA bhagavAnase isa prakAra prArthanA kare vrata karate haiM, ve jIvanmukta dekhe jAte haiM, isameM tanika bhI ajJAnatimirAndhasya vratenAnena keshv| sandeha nahIM hai| prasIda sumukho bhUtvA jJAnadRSTiprado bhava // yudhiSThirane pUchA-zrIkRSNa ! ve jIvanmukta kaise (64 / 39) haiM? tathA viSNurUpa kaise hote haiM? mujhe isa viSayako 'kezava ! maiM ajJAnarUpI ratauMdhIse aMdhA ho gayA jAnaneke liye bar3I utsukatA ho rahI hai| huuN| Apa isa vratase prasanna hoM aura prasanna hokara mujhe bhagavAn zrIkRSNa bole-rAjan ! jo jJAnadRSTi pradAna kreN| kaliyugame bhaktipUrvaka zAstrIya vidhike anusAra isa prakAra devatAoMke svAmI devAdhideva bhagavAn nirjala rahakara ekAdazIkA uttama vrata karate haiM, ve gadAdharase nivedana karake bhaktipUrvaka brAhmaNoMko bhojana viSNurUpa tathA jIvanmukta kyoM nahIM ho sakate haiM ? karAye tathA unheM dakSiNA de| usake bAda bhagavAn ekAdazIvratake samAna saba pApoMko haranevAlA tathA nArAyaNake zaraNAgata hokara balivaizvadevakI vidhise manuSyoMkI samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlA pavitra paJcamahAyajJoMkA anuSThAna karake svayaM mauna ho apane bandhu- vrata dUsarA koI nahIM hai| dazamIko eka bAra bhojana, bAndhavoMke sAtha bhojana kare / isa prakAra jo zuddha bhAvase ekAdazIko nirjala vrata tathA dvAdazIko pAraNa karake puNyamaya ekAdazIkA vrata karatA hai, vaha punarAvRttise rahita manuSya zrIviSNuke samAna ho jAte haiN| puruSottama mAsake vaikuNThadhAmako prApta hotA hai| dvitIya pakSakI ekAdazIkA nAma 'kAmadA' hai| jo bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-rAjan ! aisA zraddhApUrvaka 'kAmadA ke zubha vratakA anuSThAna karatA hai, kahakara lakSmIdevI usa brAhmaNako varadAna de antardhAna ho vaha isa loka aura paralokameM bhI manovAJchita vastuko gyiiN| phira vaha brAhmaNa bhI dhanI hokara pitAke gharapara A pAtA hai| yaha 'kAmadA' pavitra, pAvana, mahApAtakanAzinI gyaa| isa prakAra jo 'kamalA' kA uttama vrata karatA hai tathA vrata karanevAloMko bhoga evaM mokSa pradAna karanevAlI tathA ekAdazIke dina isakA mAhAtmya sunatA hai, vaha saba hai| nRpazreSTha ! 'kAmadA ekAdazIko vidhipUrvaka puSpa, pApoMse mukta ho jAtA hai| dhUpa, naivedya tathA phala Adike dvArA bhagavAn yudhiSThira bole-janArdana ! pApakA nAza aura puruSottamakI pUjA karanI cAhiye / vrata karanevAlA vaiSNava puNyakA dAna karanevAlI ekAdazIke mAhAtmyakA punaH puruSa dazamI tithiko kA~sake bartana, ur3ada, masUra, canA, varNana kIjiye, jise isa lokameM karake manuSya parama kodo, sAga, madhu, parAyA atra, do bAra bhojana tathA padako prApta hotA hai| maithuna-ina dasoMkA parityAga kre| isI prakAra bhagavAn zrIkRSNane kahA-rAjan ! zukla yA ekAdazIko jUA, nidrA, pAna, dA~tuna, parAyI nindA, kRSNapakSameM jabhI ekAdazI prApta ho, usakA parityAga na cugalI, corI, hiMsA, maithuna, krodha aura asatyakare, kyoMki vaha mokSarUpa sukhako bar3hAnevAlI hai| bhASaNa-ina gyAraha doSoMko tyAga de tathA dvAdazIke Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam ...... [ saMkSipta padmapurANa dina kA~sakA bartana, ur3ada, masUra, tela, asatya-bhASaNa, 'kAmadA ekAdazIkA vrata kiyA aura rAtri jAgaraNa vyAyAma, paradezagamana, do bAra bhojana, maithuna, bailakI karake zrIpuruSottamakI pUjA kI hai, ve saba pApoMse mukta pIThapara savArI, parAyA atra tathA sAga-ina bAraha ho parama gatiko prApta hote haiN| isake par3hane aura sunanese vastuoMkA tyAga kre| rAjan ! jinhoMne isa vidhise sahasa godAnakA phala milatA hai| cAturmAsya vratakI vidhi aura udyApana nAradajIne pUchA-mahezvara ! pRthvIpara cAturmAsya 'jagatrAtha ! Apake so jAnepara yaha sArA jagat so vratake jo prasiddha niyama haiM, unheM maiM sunanA cAhatA hU~; jAtA hai tathA Apake jAgrat honepara sampUrNa carAcara jagat Apa unakA varNana kiijiye| jAga uThatA hai|' mahAdevajI bole-devarSe ! suno, maiM tumhAre nArada ! isa prakAra bhagavAn viSNuko pratimAko praznakA uttara detA huuN| ASAr3hake zuklapakSameM ekAdazIko sthApita karake usIke Age svayaM vANIse kahakara upavAsa karake bhaktipUrvaka cAturmAsya vratake niyama grahaNa cAturmAsya vratake niyama grahaNa kre| strI ho yA puruSa, jo kre| zrIharike yoganidrAmeM pravRtta ho jAnepara manuSya cAra bhagavAnkA bhakta ho, use haribodhinI ekAdazItaka cAra mAsa arthAt kArtikakI pUrNimAtaka bhUmipara zayana kre| mahInoMke liye niyama avazya grahaNa karane caahiye| isa bIcameM na to ghara yA mandira AdikI pratiSThA hotI hai jitAtmA puruSa nirmala prabhAtakAlameM dantadhAvanapUrvaka aura na yajJAdi kArya hI sampanna hote haiM, vivAha, upavAsa karake nityakarmakA anuSThAna karaneke pazcAt yajJopavIta, anyAnya mAGgalika karma, rAjAoMkI yAtrA bhagavAn viSNuke samakSa jina niyamoMko grahaNa karatA hai, tathA nAnA prakArakI dUsarI-dUsarI kriyAe~ bhI nahIM hotii| unakA tathA unake pAlana karanevAloMkA phala pRthakmanuSya eka hajAra azvamedha yajJa karanese jisa phalako pRthak batalAtA huuN| pAtA hai, vahI cAturmAsya vratake anuSThAnase prApta kara letA vidvan ! cAturmAsyameM guDakA tyAga karanese manuSyako hai| jaba sUrya mithuna rAzipara hoM, taba bhagavAn madhusUdanako madhuratAkI prApti hotI hai| isI prakAra telako tyAga denese zayana karAye aura tulA rAzike sUrya honepara punaH zrIhariko dIrghAyu saMtAna aura sugandhita telake tyAgase anupama zayanase utthaaye| yadi malamAsa A jAya to nimnalikhita saubhAgyakI prApti hotI hai| yogAbhyAsI manuSya brahmapadako vidhikA anuSThAna kre| bhagavAn viSNuko pratimA sthApita prApta hotA hai| tAmbUlakA tyAga karanese manuSya bhogakare, jo zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAlI ho, jise sAmagrIse sampanna hotA aura usakA kaNTha surIlA hotA pItAmbara pahanAyA gayA ho tathA jo saumya AkAravAlI hai| ghIke tyAgase lAvaNyakI prApti hotI aura zarIra ho| nArada ! use zuddha evaM sundara palaMgapara, jisake Upara cikanA hotA hai| vipravara ! phalakA tyAga karanevAleko sapheda cAdara bichI ho aura takiyA rakhI ho, sthApita kre| bahuta-se putroMkI prApti hotI hai| jo caumAsebhara palAzake phira dahI, dUdha, madhu, lAvA aura ghause nahalAkara uttama pattemeM bhojana karatA hai, vaha rUpavAn aura bhogasAmagrIse candanakA lepa kre| tatpazcAt dhUpa dikhAkara manohara sampanna hotA hai| dahI-dUdha chor3anevAle manuSyako goloka puSpoMse zRGgAra kre| isa prakAra usakI pUjA karake milatA hai| jo maunavrata dhAraNa karatA hai, usakI AjJA nimnAGkita mantrase prArthanA kare bhaMga nahIM hotii| jo sthAlIpAka (baTaloImeM bhojana supte tvayi jagannAtha jagatsanaM bhvedidm| banAkara khAne) kA tyAga karatA hai, vaha indrakA siMhAsana vibuddhe tvayi budhyeta jagatsarva carAcaram // prApta karatA hai| nArada ! isa prakArake tyAgase dharmakI (66 / 15) siddhi hotI hai| isake sAtha 'namo nArAyaNAya' kA japa Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . cAturmAsya vratakI vidhi aura udyApana . 681 .............. karanese saugune phalakI prApti hotI hai| caumAsekA vrata vRkSa-palAza pApokA nAzaka aura sampUrNa kAmanAoMkA karanevAlA puruSa pokharemeM snAna karanemAtrase gaGgA-srAnakA dAtA hai| nArada ! isakA vicalA pattA zUdra jAtike liye phala pAtA hai| jo sadA pRthvIpara bhojana karatA hai, vaha niSiddha hai| yadi zUdra palAzake bicale patrameM bhojana pRthvIkA svAmI hotA hai| zrIviSNukI caraNa-vandanA karatA hai to use caudaha indroMkI Ayuparyanta narakameM rahanA karanese godAnakA phala milatA hai| unake caraNa- par3atA hai| ataH vaha bicale patrako tyAga de aura zeSa kamaloMkA sparza karanese manuSya kRtakRtya ho jAtA hai| patroM meM bhojana kiyA kare / brahman ! jo zUdra bicale patrameM pratidina eka samaya bhojana karanevAlA puruSa agniSToma bhojana karatA hai, vaha brAhmaNako kapilA gau dAna karanese yajJakA phalabhAgI hotA hai| jo zrIviSNukI eka sau ATha hI zuddha hotA hai, anyathA nhiiN| bAra parikramA karatA hai, vaha divya vimAnapara baiThakara yAtrA yadi zUdra apane gharameM kapilA gaukA dohana kare to karatA hai| vidvan / pacagavya khAnevAle manuSyako vaha dasa hajAra varSAMtaka viSThAkA kIr3A hotA hai| kIr3ekI cAndrAyaNakA phala milatA hai| jo pratidina bhagavAn yonise chUTanepara pazuyonimeM janma letA hai| jo zUdra viSNuke Age zAstravinodake dvArA logoMko jJAna detA hai, kapila jAtike bailako gAr3ImeM jotakara hA~katA hai, vaha vaha vyAsasvarUpa vidvAn zrIviSNudhAmako prApta hotA hai| usa bailake zarIrameM jitane roe~ hote haiM, utane varSAtaka tulasIdalase bhagavAnakI pUjA karake mAnava vaikuNTha- kumbhIpAkameM pakAyA jAtA hai; yadi zUdra pAnI lAneke dhAmameM jAtA hai| garma jalakA tyAga kara denese puSkara liye kisI brAhmaNako gharameM bheje to vaha jala madirAke tIrtha meM snAna karanekA phala hotA hai| jo pattoMmeM bhojana tulya hotA hai aura use pInevAlA narakameM jAtA hai| jo karatA hai, use kurukSetrakA phala milatA hai| jo pratidina zUdra bulAnepara brAhmaNoMke ghara bhojana karatA hai, usake pattharakI zilApara bhojana karatA hai, use prayAga-tIrthakA liye vaha anna amRtake samAna hotA hai aura use khAkara puNya prApta hotA hai| vaha mokSa prApta karatA hai| jo zUdra lobhavaza dUsarekA, _caumAsemeM kA~sIke baratanoMkA tyAga karake anyAnya vizeSataH brAhmaNoMkA sonA yA cA~dI le letA hai, vaha dhAtuoMke pAtroMkA upayoga kre| anya kisI prakArakA narakameM jAtA hai| zUdrako cAhiye ki vaha sadA brAhmaNoMko pAtra na milanepara miTTIkA hI pAtra uttama hai| athavA svayaM dAna de aura unameM vizeSarUpase bhaktibhAva kare / vizeSataH hI palAzake patte lAkara unakI pattala banAve aura unase caumAsemeM jaise bhagavAn viSNu ArAdhanIya haiM, vaise hI bhojana-pAtrakA kAma le| jo pUre eka varSataka pratidina brAhmaNa bhii| nArada ! brAhmaNoM kI vidhipUrvaka pUjA karanI agnihotra karatA hai aura jo vanameM rahakara kevala pattoMmeM cAhiye / bhAdrapada mAsa Anepara unakI mahApUjA hotI hai| bhojana karatA hai, una donoMko samAna phala milatA hai| caumAsemeM bhUmipara zayana karanevAlA manuSya vimAna prApta palAzake pattoMmeM kiyA huA bhojana cAndrAyaNake samAna karatA hai| dasa hajAra varSAMtaka use roga nahIM satAte / vaha mAnA gayA hai| palAzake pattoMmeM eka-eka bArakA bhojana manuSya bahuta-se putra aura dhanase yukta hotA hai| use kabhI trirAtra-vratake samAna puNyadAyaka aura bar3e-bar3e pAtakokA kor3hakI bImArI nahIM hotii| binA mA~ge svataH prApta hue nAza karanevAlA batAyA gayA hai / ekAdazIke vratakA jo annakA bhojana karanese bAvalI aura kuA~ banavAnekA puNya hai, vahI palAzake pattemeM bhojana karanekA bhI phala hotA hai| jo prANiyoMkI hiMsAse mu~ha mor3akara batalAyA gayA hai| usase manuSya saba prakArake dAnoM tathA drohakA tyAga kara detA hai, vaha bhI pUrvokta puNyakA bhAgI samasta tIrthokA phala pA letA hai / kamalake pattoMmeM bhojana hotA hai| vedoMmeM batAyA gayA hai ki 'ahiMsA zreSTha dharma karanese kabhI naraka nahIM dekhanA pdd'taa| brAhmaNa usameM hai|' dAna, dayA aura dama-ye bhI uttama dharma haiM, yaha bhojana karanese vaikuNThameM jAtA hai| brahmAjIkA mahAn bAta maiMne sarvatra hI sunI hai; ataH bar3e logoMko bhI Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa cAhiye ki ve pUrA prayatna karake ukta dharmokA pAlana kre| azuddha ho jAtA hai| yadi mAnava usa apavitra annako yaha cAturmAsya vrata manuSyoMdvArA sadA pAlana karaneyogya khA le to vaha doSakA bhAgI hotA hai| hai| brahman ! aura adhika kahanekI kyA AvazyakatA? mauna hokara bhojana karanevAlA puruSa nissandeha isa pRthvIpara jo loga bhagavAn viSNuke bhakta haiM, ve dhanya svargalokameM jAtA hai| jo bAta karate hue bhojana karatA haiM ! unakA kula atyanta dhanya hai ! tathA unakI jAti bhI hai, usake vArtAlApase anna azuddha ho jAtA hai, vaha parama dhanya mAnI gayI hai| kevala pApakA bhojana karatA hai; ataH mauna-dhAraNa jo bhagavAn janArdanake zayana karanepara madhu bhakSaNa avazya karanA caahiye| nArada ! maunAvalambanapUrvaka jo karatA hai, use mahAn pApa lagatA hai; aba usake bhojana kiyA jAtA hai, use upavAsake samAna jAnanA tyAganekA jo puNya hai, usakA bhI zravaNa karo, nAnA caahiye| jo narazreSTha pratidina prANavAyuko pA~ca AhutiyA~ prakArake jitane bhI yajJa haiM, una sabake anuSThAnakA phala dekara mauna bhojana karatA hai, usake pA~ca pAtaka nizcaya hI use prApta hotA hai| caumAsemeM anAra, nIbU aura naSTa ho jAte haiN| brahman ! pitRkarma (zrAddha) meM silA nAriyalakA bhI tyAga kre| aisA karanevAlA puruSa huA vastra nahIM pahananA caahiye| apavitra aGgapara par3A vimAnapara vicaranevAlA devatA hokara antameM bhagavAn huA vakha bhI azuddha ho jAtA hai| mala-mUtrakA tyAga viSNuke vaikuNThadhAmako prApta hotA hai| jo manuSya dhAna, athavA maithuna karate samaya kamara athavA pIThapara jo vastra jau aura gehU~kA tyAga karatA hai, vaha vidhipUrvaka rahatA hai, usa vastrako avazya hI badala de| zrAddhameM to dakSiNAsahita azvamedhAdi yajJoMke anuSThAnakA phala pAtA aise vastrako tyAga denA hI ucita hai| mune! vidvAna hai| sAtha hI vaha dhana-dhAnyase sampanna aura aneka putroMse puruSoMko sadA cakradhArI bhagavAn viSNuko pUjA karanI yukta hotA hai| tulasIdala, tila aura kuzoMse tarpaNa caahiye| vizeSataH pavitra evaM jitendriya puruSoMkA yaha karanekA phala koTigunA batAyA gayA hai| vizeSataH Avazyaka kartavya hai| bhagavAn haSIkezake zayana cAturmAsyameM usakA phala bahuta adhika hotA hai| jo karanepara tRNazAka (pattiyoMkA sAga), kusumbhikA bhagavAn viSNuke sAmane vedake eka yA Adhe padakA (laukI) tathA sile hue kapar3e yatnapUrvaka tyAga dene athavA eka yA Adha RcAkA bhI gAna karate haiM, ve caahiye| jo caumAsemeM bhagavAnake zayana karanepara ina nizcaya hI bhagavAnke bhakta haiN| isameM tanika bhI sandeha vastuoMko tyAga detA hai, vaha kalpaparyanta kabhI narakameM nahIM hai| nArada ! jo caumAsameM dahI, dUdha, patra, gur3a aura nahIM pdd'taa| vipravara ! jisane asatya-bhASaNa, krodha, sAga chor3a detA hai, vaha nizcaya hI mokSakA bhAgI hotA hai| zahada tathA parvake avasarapara maithunakA tyAga kara diyA hai, mune ! jo manuSya pratidina A~valA mile hue jalase hI vaha azvamedha yajJakA phala pAtA hai| vidvan ! kisI nAna karate haiM, unheM nitya mahAn puNya prApta hotA hai| padArthako upabhogameM lAneke pahale usameMse kucha manISI puruSa A~valeke phalako pApahArI batalAte haiN| brAhmaNako dAna karanA cAhiye; jo brAhmaNako diyA jAtA brahmAjIne tInoM lokoMko tAraneke liye pUrvakAlameM hai, vaha dhana akSaya hotA hai| brahman ! manuSya dAna meM diye A~valekI sRSTi kI thii| jo manuSya caumAsebhara apane hue dhanakA koTi-koTi gunA phala pAtA hai| jo puruSa hAthase bhojana banAkara khAtA hai, vaha dasa hajAra varSAtaka sadA brAhmaNakI batAyI huI uttama vidhi tathA zAstrokta indralokameM pratiSThita hotA hai| jo mauna hokara bhojana niyamoMkA pAlana karatA hai, vaha paramapadako prApta hotA hai, karatA hai, vaha kabhI duHkhameM nahIM pdd'taa| mauna hokara ataH pUrNa prayatna karake yathAzakti niyama aura dAnake bhojana karanevAle rAkSasa bhI svargalokameM cale gaye haiN| dvArA devAdhideva janArdanako saMtuSTa karanA caahiye| yadi pake hue annameM kIr3e-makor3e par3a jAya to vaha nAradajIne pUchA-vizvezvara ! jisake AcaraNase Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ****** bhagavAn govinda manuSyoMpara saMtuSTa hote haiM, vaha brahmacarya kaisA hotA hai ? prabho! yaha batalAnekI kRpA kreN| mahAdevajIne kahA- vidvan! jo kevala apanI hI strIse anurAga rakhatA hai, use vidvAnoMne brahmacArI mAnA hai| kevala RtukAlameM strIsamAgama karanese brahmacaryakI rakSA hotI hai| jo apanemeM bhakti rakhanevAlI nirdoSa palIkA parityAga karatA hai, vaha pApI manuSya lokameM bhrUNahatyAko prApta hotA hai| cAturmAsya vratakI vidhi aura udyApana * caumAsemeM jo snAna, dAna, japa, homa, svAdhyAya aura devapUjana kiyA jAtA hai, vaha saba akSaya hotA hai| jo eka athavA donoM samaya purANa sunatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho bhagavAn viSNuke dhAmako jAtA hai| jo bhagavAn ke zayana karanepara vizeSataH unake nAmakA kIrtana aura japa karatA hai, use koTigunA phala milatA hai| jo brAhmaNa bhagavAn viSNukA bhakta hai aura pratidina unakA pUjana karatA hai, vahI sabameM dharmAtmA tathA vahI sabase pUjya hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| mune! isa puNyamaya pavitra evaM pApanAzaka cAturmAsya vratako sunanese manuSyako gaGgAsnAnakA phala milatA hai| nAradajIne kahA- prabho! cAturmAsya vratakA udyApana batalAiye; kyoMki udyApana karanepara nizcaya hI saba kucha paripUrNa hotA hai| #510 mahAdevajI bole--mahAbhAga ! yadi vrata karanevAlA puruSa vrata karaneke pazcAt usakA udyApana nahIM karatA, to vaha karmoke yathAvat phalakA bhAgI nahIM hotaa| munizreSTha ! usa samaya vizeSarUpase suvarNake sAtha atrakA dAna karanA cAhiye, kyoMki anake dAnase vaha viSNulokameM pratiSThita hotA hai| jo manuSya caumAsebhara palAzakI pattalameM bhojana karatA hai, vaha udyApanake samaya m ******* - ghIke sAtha bhojanakA padArtha brAhmaNako dAna kre| yadi usane ayAcita vrata (vinA mA~ge svataH prApta atrakA bhojana) kiyA ho to suvarNayukta vRSabhakA dAna kre| munizreSTha! ur3adakA tyAga karanevAlA puruSa bachar3e sahita gaukA dAna kre| A~valeke phalase snAnakA niyama pAlana karanepara manuSya eka mAzA suvarNa dAna kre| phaloMke tyAgakA niyama karanepara phala dAna kre| dhAnyake tyAgakA niyama honepara koI sA dhAnya (anna) athavA agahanIke cAvalakA dAna kre| bhUmizayanakA niyama pAlana karanepara rUIke gadde aura takiyesahita zayyAdAna kre| dvijavara ! jisane caumAsemeM brahmacaryakA pAlana kiyA hai, usako cAhiye ki bhaktipUrvaka brAhmaNa-dampatiko bhojana de, sAtha hI upabhogake anyAnya sAmAna, dakSiNA, sAga aura namaka dAna kre| pratidina binA tela lagAye snAnakA niyama pAlana karanevAlA manuSya ghI aura sattU dAna kre| nakha aura keza rakhanekA niyama pAlana karanepara darpaNa dAna kre| yadi jUte chor3a diye hoM to udyApanake samaya jUtoMkA dAna karanA caahiye| jo pratidina dIpadAna karatA rahA ho, vaha usa dina sonekA dIpa prastuta kare aura usameM ghI DAlakara viSNubhakta brAhmaNako de de dete samaya yahI uddezya honA cAhiye ki merA vrata pUrNa ho jaay| pAna na khAnekA niyama lenepara suvarNasahita kapUrakA dAna kre| dvijazreSTha isa prakAra niyamake dvArA samaya-samayapara jo kucha parityAga kiyA ho, vaha paralokameM sukha prAptikI icchAse vizeSarUpase dAna kre| pahale snAna Adi karake bhagavAn viSNuke samakSa udyApana karAnA caahiye| zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle bhagavAn viSNu Adi antase rahita haiM, unake Age udyApana karanese vrata paripUrNa hotA hai| 683 leki ------ Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva huvIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . . . .. yamarAjakI ArAdhanA aura gopIcandanakA mAhAtmya nAradajIne kahA-surazreSTha ! aba mere hitake khUba kasakara bA~dhA aura usI avasthAmeM yamarAjake pAsa liye Apa yamakI ArAdhanA btaaiye| deva ! kisa pahuMcA diyaa| maiM eka hI kSaNameM yamarAjako sabhAmeM upAyase manuSyako eka narakase dUsare narakameM nahIM jAnA pahuMcakara dekhatA hU~ ki pIle netra aura kAle mukhavAle pdd'taa| sunA jAtA hai--yamaloka vaitaraNI nadI hai, jo yama sAmane hI baiThe haiN| ve mahAbhayaGkara jAna par3ate the| durddharSa, apAra, dustara tathA raktakI dhArA bahAnevAlI hai| bhayAnaka rAkSasa aura dAnava unake pAsa baiThe aura sAmane vaha samasta prANiyoMke liye dustara hai, use sugamatAke khar3e the| aneka dharmAdhikArI tathA citragupta Adi lekhaka sAtha kisa prakAra pAra kiyA jA sakatA hai? vahA~ maujUda the| mujhe dekhakara vizvake zAsaka yamane apane mahAdevajI bole-brahman ! pUrvakAlakI bAta hai, kiGkaroMse kahA-'are ! tumaloga nAmake bhramameM par3akara dvArakApurIke samudrameM srAna karake maiM jyoM hI nikalA, muniko kaise le Aye? inheM chor3o aura kauNDinya sAmanese mujhe brahmacArI mudgala muni Ate dikhAyI diye| nAmaka grAmameM jo bhImakakA putra mudgala nAmaka kSatriya unhoMne praNAma kiyA aura vismita hokara isa prakAra haiM, usako le Ao; kyoMki usakI Ayu samApta ho kahanA Arambha kiyaa| cukI hai| yaha sunakara ve dUta vahA~ gaye aura punaH lauTa aaye| phira samasta yamadUta dharmarAjase bole-'sUryanandana ! vahA~ jAnepara bhI hamalogoMne aise kisI prANIko nahIM dekhA, jisakI Ayu kSINa ho cukI ho| na jAne, kaise hamalogoMkA citta bhramameM par3a gayA?' ___ yamarAja bole-jina logoMne 'vaitaraNI' nAmaka dvAdazIkA vrata kiyA hai, ve tuma yamadUtoMke liye prAyaH adRzya haiN| ujjaina, prayAga athavA yamunAke taTapara jinakI mRtyu huI hai tathA jinhoMne tila, hAthI, suvarNa aura gau AdikA dAna kiyA hai, ve bhI tumalogoMkI dRSTi meM nahIM A skte| dUtoMne pUchA-svAmin ! vaha vrata kaisA hai ? Apa usakA pUrA-pUrA varNana kiijiye| deva ! manuSyoMko usa samaya aisA kauna-sA karma karanA cAhiye jo Apako saMtoSa denevAlA ho| jinhoMne kRSNapakSako ekAdazIkA vrata kiyA hai, ve kaise pApamukta ho sakate haiM ? mudgala bole-deva! maiM akasmAt mUrchita yamarAja bole-dUto ! mArgazIrSa Adi mAsoMmeM hokara pRthvIpara gira par3A thaa| usa samaya mere sAre aGga jo ye kRSNapakSako dvAdaziyA~ AtI haiM, una sabameM jala rahe the| itanehImeM yamarAjake dUtoMne Akara mujhe vidhipUrvaka vaitaraNI vrata karanA cAhiye / jabataka varSa pUrA balapUrvaka zarIrase khiiNcaa| maiM aMgUTheke barAbara puruSa- na ho jAya, tabataka pratimAsa vratako cAlU rakhanA zarIra dhAraNa karake bAhara nikalA; phira una dUtoMne mujhe caahiye| vratake dina upavAsakA niyama grahaNa karanA Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . yamarAjakI ArAdhanA aura gopIcandanakA mAhAtmya . cAhiye, jo bhagavAn viSNuko saMtoSa pradAna karanevAlA aura paJcaratna DAla de| phira divya mAlA pahanAkara usa hai| dvAdazIko zraddhA aura bhaktike sAtha zrIgovindako kalazako gandhase suvAsita kre| kalazameM jala bhara de pUjA karake isa prakAra kahe-'deva ! svapameM indriyoMkI aura usameM dravya DAlakara usake Upara tA~bakA pAtra rakha vikalatAke kAraNa yadi bhojana aura maithunako kriyA bana de| isake bAda usa pAtrameM devAdhideva taponidhi bhagavAn jAya to Apa mujhapara kRpA karake kSamA kiijiye|' isa zrIdharako sthApanA karake pUrvokta vidhise pUjA kre| phira prakAra niyama karake miTTI, gomaya aura tila lekara miTTI aura gobara Adise sundara maNDala banAve / sapheda madhyAhnameM tIrtha (jalAzaya) ke pAsa jAya aura vratakI aura dhule hue cAvaloMko pAnI meM pIsakara usake dvArA pUrtike liye nimnAGkita mantrase vidhipUrvaka snAna kare- maNDalakA saMskAra kare / tatpazcAt hAtha-paira Adi aGgoMse azvakrAnte rathakrAnte viSNukAnte vasundhare // yukta dharmarAjakA svarUpa banAve aura usake Age tA~bekI mRttike hara me pApaM yanmayA puurvscitm| vaitaraNI nadI sthApita karake usakI pUjA kre| usake tvayA hatena pApena sarvapApaiH pramucyate // bAda pRthak AvAhana Adi karake yamarAjakI vidhivat kAzyAM caiva tu saMbhUtAstilA vai vissnnuruupinnH| pUjA kre| tilastrAnena govindaH sarvapApaM vyapohati // pahale bhagavAn viSNuse isa prakAra prArthanA viSNudehodbhave devi mahApApApahAriNi / kare-mahAbhAga kezava ! maiM vizvarUpI devezvara yamakA sarvapApaM hara tvaM vai sauSadhi namo'stu te|| AvAhana karatA huuN| Apa yahA~ padhAreM aura samIpameM (68 / 34-37) nivAsa kreN| lakSmIkAnta ! hare ! yaha Asanasahita pAdya 'vasundhare ! tumhAre Upara azva aura ratha calA karate ApakI sevAmeM samarpita hai| prabho ! vizvakA prANihaiM tathA vAmana avatArake samaya bhagavAn viSNune bhI tumheM samudAya ApakA svarUpa hai| Apako namaskAra hai| Apa apane caraNoMse nApA thaa| mRttike ! maiMne pUrvajanmameM jo pratidina mujhapara kRpA kiijiye|' isa prakAra prArthanA karake pApa sazcita kiyA hai, merA vaha sArA pApa tuma hara lo| 'bhUtidAya namaH' isa ma-trake dvArA bhagavAn viSNuke tumhAre dvArA pApakA nAza ho jAnepara manuSya saba pApose caraNokA, 'azokAya namaH' se ghuTanoMkA, "zivAya mukta ho jAtA hai| tila kAzImeM utpanna hue haiM tathA ve namaH'se jA~ghokA, "vizvamUrtaye namaH'se kaTibhAgakA, bhagavAn viSNuke svarUpa hai| tilamizrita jalake dvArA 'kandAya namaH'se liGgakA, 'AdityAya namaH'se snAna karanepara bhagavAn govinda saba pApokA nAza kara aNDakoSakA, 'dAmodarAya namaH' se udarakA, 'vAsudevAya dete haiN| devI sarvoSadhi ! tuma bhagavAn viSNuke dehase namaH'se stanoMkA, 'zrIdharAya namaH"se mukhakA, kezavAya prakaTa huI tathA mahAn pApoMkA apaharaNa karanevAlI ho| namaH se kezoMkA, 'zArGgadharAya namaH'se pIThakA, tumheM namaskAra hai| tuma mere sAre pApa hara lo|' 'varadAya namaH'se punaH caraNoMkA, 'zaGkhapANaye namaH', isa prakAra mRttikA Adike dvArA srAna karake cakrapANaye namaH', 'asipANaye namaH', 'gadApANaye sirapara tulasIdala dhAraNa kara tulasIkA nAma lete hue namaH' aura 'parazupANaye namaH'-ina nAmamantroMdvArA snAna kare / yaha srAna RSiyoM dvArA batAyA gayA hai| ise kramazaH zaGkha, cakra, khaDga, gadA tathA parazukA tathA vidhipUrvaka karanA caahiye| isa taraha snAna karaneke pazcAt 'sarvAtmane namaH' isa mantrake dvArA mastakakA dhyAna kre| jalase bAhara nikalakara do zuddha vastra dhAraNa kre| phira isake bAda yoM kahe-'maiM samasta pApoMko rAzikA nAza devatAoM aura pitaroMkA tarpaNa karake zrIviSNukA pUjana karaneke liye matsya, kacchapa, varAha, nRsiMha, vAmana, kre| usakI vidhi isa prakAra hai| pahale eka kalazakI, parazurAma, zrIrAma, zrIkRSNa, buddha tathA kalkikA pUjana jo phUTA-TUTA na ho, sthApanA kre| usameM paJcapallava karatA hU~; bhagavan ! ina avatAroMke rUpameM Apako Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [ saMkSipta padmapurANa namaskAra hai| vArambAra namaskAra hai| ina sabhI mantroMke liye maiM yaha arghya de rahA huuN| jo janma, mRtyu aura dvArA zrIviSNukA dhyAna karake unakA pUjana kre|* vRddhAvasthAse pare hai, pApI puruSoMke liye jisako pAra tatpazcAt nimnAGkita nAmamantroMke dvArA bhagavAn karanA atyanta kaThina hai, jo samasta prANiyoMke bhayakA dharmarAjakA pUjana karanA cAhiye nivAraNa karanevAlI hai tathA yAtanAmeM par3e hue prANI dharmarAja namaste'stu dharmarAja namo'stu te| bhayake mAre jisameM DUba jAte haiM, usa bhayaGkara vaitaraNI dakSiNAzAya te tubhyaM namo mahiSavAhana / / nadIko pAra karaneke liye maiMne yaha pUjana kiyA hai| citragupta namastubhyaM vicitrAya namo namaH / vaitaraNI devI ! tumhArI jaya ho| tumheM bArambAra namaskAra narakArtiprazAntyarthaM kAmAn yaccha mamepsitAn // hai| jisameM devatA vAsa karate haiM, vahIM vaitaraNI nadI hai| yamAya dharmarAjAya mRtyave cAntakAya c| maiMne bhagavAn kezavakI prasannatAke liye bhaktipUrvaka usa vaivasvatAya kAlAya sarvabhUtakSayAya ca // nadIkA pUjana kiyA hai| pApokA nAza karanevAlI sindhuvRkodarAya citrAya citraguptAya vai nmH| rUpiNI vaitaraNI nadIko pUjA sampanna huii| maiM use pAra nIlAya caiva danAya nityaM kuryAnnamo namaH // karane tathA saba pApose chuTakArA pAneke liye isa (68 53-56) vaitaraNI-pratimAkA dAna karatA huuN|' 'dharmarAja! Apako bArambAra namaskAra hai| dakSiNa isake bAda nimnAGkita mantra par3hakara bhagavAnse dizAke svAmI ! Apako namaskAra hai| mahiSapara calane- prArthanA karevAle devatA ! Apako namaskAra hai| citragupta ! Apako kRSNa kRSNa jagannAtha saMsArAduddharasya mAm / / namaskAra hai| narakakI pIr3A zAnta karaneke liye vicitra nAmagrahaNamAtreNa sarvapApaM harasva me| nAmase prasiddha Apako namaskAra hai|aap merI manovAJchita (68 / 64-65) kAmanAeM pUrNa kreN| yama, dharmarAja, mRtyu, antaka, vaivasvata, 'kRSNa ! kRSNa ! jagadIzvara ! Apa saMsArase merA kAla, sarvabhUta-kSaya, vRkodara, citra, citragupta, nIla aura uddhAra kiijiye| apane nAmoMke kIrtanamAtrase merA sArA dadhako nitya namaskAra karanA caahiye|' pApa hara liijiye| tadanantara vaitaraNIko pratimAko arghya dete hue isa phira kramazaH yajJopavIta Adi samarpaNa kre| prakAra kahe-'vaitaraNI ! tumheM pAra karanA atyanta kaThina yajJopavItakA mantra isa prakAra haihai| tuma pApokA nAza karanevAlI aura sampUrNa abhISTa yajJopavItaM paramaM kAritaM navatantubhiH / / vastuoMko denevAlI ho| mahAbhAge ! yahA~ Ao aura pratigRhIca deveza prIto yaccha mamepsitam / mere diye hue aryako grahaNa kro| yamadvArake bhayaGkara (68 // 65-66) mArgameM vaitaraNI nadI vikhyAta hai| usase uddhAra pAneke 'devezvara ! maiMne nau tantuose isa uttama * AvAhayAmi deveza yamaM vai vizvarUpiNam / ihAbhyehi mahAbhAga sAMnidhyaM kuru keshv|| idaM pAdyaM zriyaH kAnta sopaviSTa hare prabho / vizvaughAya namo nityaM kRpAM kuru mamopari / / bhUtidAya namaH pAdau azokAya ca jAnunI / UrU namaH zivAyeti vizvamUrte namaH kttim|| kandarpAya namo medamAdityAya phala tathA / dAmodarAya jaTharaM vAsudevAya vai stanau // zrIdharAya mukha kezAn kezavAyeti vai namaH / pRSTha zAidharAyeti caraNau varadAya c|| svanAmnA zaGkhacakrAsiMgadAparazupANaye / sarvAtAne namastubhyaM zira ityabhidhIyate // - mA. matsyaM kUrma ca vArAhaM nArasiMhaM ca vAmanam / rAma rAma ca kRSNa ca buddha kalki namo'stu te // sarvapApaughanAzArtha pUjayAmi namo namaH / ebhizca sarvazI navairviSNu dhyAtvA prapUjayet / / (68 / 45-52) Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * yamarAjakI ArAdhanA aura gopIcandanakA mAhAtmya . yajJopavItakA nirmANa karAyA hai, Apa ise grahaNa kareM - 'samudrakA manthana hote samaya pA~ca gaue~ utpanna huI aura prasanna hokara merA manoratha pUrNa kreN|'' nara thiiN| unameMse jo nandA nAmakI dhenu hai, use merA bArambAra - tAmbUla-mantra - namaskAra hai| lagAtAra idaM dataM ca tAmbUlaM yathAzakti suzobhanam / / tatpazcAt vidhipUrvaka gaukI pUjA karake nimnAGkita pratigRhNIya deveza mAmuddhara bhvaarnnvaat| mantrodvArA ekAgracitta ho arghya pradAna kare (68 / 66-67) sarvakAmaduhe devi , sarbArtikanivAriNi / arre'deveza ! maiMne yathAzakti uttama zobhAsampanna tAmbUla Arogya saMtati dIrghA dehi nandini me sadA // dAna kiyA hai, ise svIkAra kareM aura bhavasAgarase merA pUjitA ca vasiSThena vizvAmitreNa dhiimtaa| uddhAra kara deN| kapile hara me pApaM yanmayA puurvsnycitm|| yA dIpa-AratIkA mantra ... gAvo me agrataH santu gAvo me santu pRSThataH / paJcavartipradIpo'yaM devezArArtika taya // nAke mAmupatiSThantu hemabhaGgyaH payomucaH / / mohAndhakAradyumaNe bhaktiyukto bhvaartihn| surabhyaH saurabheyAzca saritaH saagraastthaa| . (68 / 67-68) sarvadevamaye devi subhadre bhaktavatsale // 'deveza ! Apa moharUpI andhakAra dUra karaneke liye (68 / 72-75) sUryarUpa haiN| bhava-bandhanakI pIr3A haranevAle paramAtman ! maiM - 'samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlI tathA saba bhaktiyukta hokara ApakI sevAme yaha pA~ca battiyoMkA prakArakI pIr3A haranevAlI devI nandinI ! majhe sarvadA dIpaka prastuta karatA huuN| yaha Apake liye AratI hai| Arogya tathA dIrghAyu saMtAna pradAna kro| kapile ! maharSi . naivedya-mantra vasiSTha tathA buddhimAn vizvAmitrajIne bhI tumhArI pUjA kI paramAnna supakvAnna samastarasasayutam // hai| maiMne pUrvajanmameM jo pApa saJcita kiyA hai, use hara niveditaM mayA bhakyA bhagavan pratigRhAtAm / lo| gaue~ mere Age rahe, gaue~ hI mere pIche raheM tathA (68 / 68-69) 'bhagavan ! maiMne saba rasoMse yukta sundara pakavAna, jo svargalokame bhI suvarNamaya sIMgose suzobhita, saritAoM parama uttama anna hai, bhaktipUrvaka sevAmeM nivedana kiyA hai| aura samudroMkI bhA~ti dUdhakI dhArA bahAnevAlI surabhI aura unakI saMtAneM mere pAsa Ave / sarvadevamayI devI nandinI ! Apa ise svIkAra kreN| japa-samarpaNa tuma parama kalyANamayI aura bhaktavatsalA ho| tumheM dvAdazAkSaramantreNa namaskAra hai| yathAsaMkhyajapena ca // prIyatAM me zriyaH kAntaH prIto yacchatu vaanychitm| isa prakAra vidhivat pUjA karake gauoMko pratidina yA grAsa samarpaNa kre| usakA mantra isa prakAra hai'dvAdazAkSara mantrakA yathAzakti japa karanese bhagavAna saurabheyyaH sarvahitAH pavitrAH pApanAzinIH / / / lakSmIkAnta majhapara prasanna hoM aura prasanna hokara majhe pratigRhNantu me prAsaM gAvasvailokyamAtaraH / / manovAJchita vastu pradAna kreN| isa prakAra zrIharikA pUjana karaneke bAda nimnAr3ita , 'sabake hitame lagI rahanevAlI, pavitra, pApanAzinI mantra par3hakara gauko praNAma kare tathA tribhuvanakI mAtA gaue~ merA diyA huA prAsa pana gAvasamatyatrA madhyamAne mhoddhau| grahaNa kreN| tAsAM madhye tu yA nandA tasyai dhanyai namo nmH|| mahAdevajI kahate haiM-isa prakAra dharmarAjake (6870-71) mukhase sune hue vaitaraNI-vratakA mere Age varNana karake Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa icchAnusAra bhramaNa karanevAle dvijazreSTha mudgala muni dhyAna aura pUjana karanA caahiye| yaha mala-doSakA vinAza cale gye| karanevAlA hai| isake sparzamAtrase manuSya pavitra ho jAtA dvijavara ! jahA~ gopIcandana rahatA hai, vaha ghara tIrtha- hai| vaha antakAlameM manuSyoMke liye muktidAtA evaM parama svarUpa hai-yaha bhagavAn zrIviSNukA kathana hai| jisa pAvana hai| dvijazreSTha ! maiM kyA batAU~, gopIcandana mokSa brAhmaNake gharameM gopIcandana maujUda rahatA hai, vahA~ kabhI pradAna karanevAlA hai| bhagavAn viSNukA priya tulasIkASTha, zoka, moha tathA amaGgala nahIM hote| jisake gharameM rAta- usake mUlakI miTTI, gopIcandana tathA haricandana- ina dina gopIcandana prastuta rahatA hai, usake pUrvaja sukhI hote cAroko ekameM milAkara vidvAn puruSa apane zarIrameM haiM tathA sadA usakI saMtati bar3hatI hai| gopItAlAbase lgaaye| jo aisA karatA hai, usake dvArA jambUdvIpake samasta utpanna honevAlI miTTI parama pavitra evaM zarIrakA zodhana tIrthokA sadAke liye sevana ho jAtA hai / jo gopIcandanako karanevAlI hai| dehameM usakA lepa karanese sAre roga naSTa ghisakara usakA tilaka lagAtA hai, vaha saba pApoMse mukta ho hote haiM tathA mAnasika cintAe~ bhI dUra ho jAtI hai| ataH zrIviSNuke parama padako prApta hotA hai| jisa puruSane puruSoMdvArA zarIrameM dhAraNa kiyA huA gopIcandana sampUrNa gopIcandana dhAraNa kara liyA, usane mAno gayAmeM jAkara kAmanAoMkI pUrti tathA mokSa pradAna karanevAlA hai| isakA apane pitAkA zrAddha-tarpaNa Adi saba kucha kara liyaa| vaiSNavoMke lakSaNa aura mahimA tathA zravaNadvAdazI-vratakI vidhi aura mAhAtmya-kathA mahAdevajI kahate haiM-nArada ! suno, aba maiM hI bhagavadbhakta puruSa utpatra ho jAtA hai, usakA kula vaiSNavoMke lakSaNa batAU~gA, jinheM sunakara loga brahmAhatyA bArambAra usa puruSake dvArA uddhArako prApta hotA rahatA hai| Adi pAtakoMse mukta ho jAte haiN| bhakta bhagavAn viSNukA vaiSNavoMke darzanamAtrase brahmahatyArA bhI zuddha ho jAtA hai| hokara rahA hai, isaliye vaha vaiSNava kahalAtA hai| samasta mahAmune ! isa lokameM jo vaiSNava puruSa dekhe jAte haiM, voMkI apekSA vaiSNavako zreSTha kahA gayA hai| jinakA tattvavettA puruSoMko unheM viSNuke samAna ho jAnanA AhAra atyanta pavitra hai, unhIMke vaMzameM vaiSNava puruSa caahiye| jisane bhagavAn viSNukI pUjA kI, usake dvArA janma dhAraNa karatA hai| brahman ! jinake bhItara kSamA, sabakA pUjana ho gyaa| jisane vaiSNavoMkI pUjA kI, dayA, tapasyA aura satyako sthiti hai, una vaiSNavoMke usane mahAdAna kara liyaa| jo vaiSNavoMko sadA phala, darzanamAtrake Agase rUIkI bhA~ti sArA pApa naSTa ho jAtA patra, sAga, anna athavA vastra diyA karate haiM, ve isa hai| jo hiMsAse dUra rahatA hai, jisakI mati sadA bhagavAn bhUmaNDalameM dhanya haiN| brahman ! vaiSNavoMke viSayameM ava viSNumeM lagI rahatI hai, jo apane kaNThameM tulasIkASThakI aura kyA kahA jaay| bArambAra adhika kahanekI mAlA dhAraNa karatA hai, pratidina apane aGgoMmeM bAraha AvazyakatA nahIM hai; unakA darzana aura sparza-saba tilaka lagAye rahatA hai tathA vidvAn hokara dharma aura kucha sukhada hai| jaise bhagavAn viSNu haiM, vaisA hI unakA adharmakA jJAna rakhatA hai, vaha manuSya vaiSNava kahalAtA bhakta vaiSNava puruSa bhI hai| ina donoMmeM kabhI antara nahIM hai| jo sadA veda-zAstrake abhyAsameM lage rahate, pratidina rhtaa| aisA jAnakara vidvAn puruSa sadA vaiSNavoMkI pUjA yajJoMkA anuSThAna karate tathA bArambAra varSake caubIsa kre| jo isa pRthvIpara eka hI vaiSNava brAhmaNako bhojana utsava manAte rahate haiM, unakA kula parama dhanya hai; unhIMkA karA detA hai, usane sahasroM brAhmaNoMko bhojana karA yaza vistArako prApta hotA hai tathA ve hI loga saMsArame diyA-isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| dhanyatama evaM bhagavaddhakta haiN| brahman ! jisake kulameM eka nAradajIne kahA-surazreSTha ! jo sadA upavAsa Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * vaiSNavoMke lakSaNa aura mahimA tathA zravaNadvAdazI vratakI vidhi aura mAhAlya-kathA JANUNI mahAdevajI bole- bhAdrapada mAsake zurUpakSameM jo zravaNa nakSatrase yukta dvAdazI hotI hai, vaha saba kucha denevAlI puNyamayI tathA upavAsa karanepara mahAn phala denevAlI hai| jo nadiyoMke saMgamameM nahAkara ukta dvAdazIko upavAsa karatA hai, vaha anAyAsa hI bAraha dvAdaziyoMkA phala pA letA hai| budhavAra aura zravaNa nakSatrase yukta jo dvAdazI hotI hai, usakA mahattva bahuta bar3A hai| usa dina kiyA huA saba kucha akSaya ho jAtA hai| zravaNa dvAdazIke dina vidvAn puruSa jalapUrNa kalazakI sthApanA karake usake Upara eka pAtra rakhe aura usameM zrIjanArdanakI sthApanA kre| tatpazcAt unake Age ghImeM pakA huA naivedya nivedana kare; sAtha hI apanI zaktike anusAra jalase bhare hue aneka naye ghar3oMkA dAna kare / isa prakAra zrIgovindakI pUjA karake unake samIpa rAtrimeM jAgaraNa kre| phira nirmala prabhAtakAla Anepara snAna karake phUla, dhUpa, naivedya, phala aura sundara vastra Adike dvArA bhagavAn garuDadhvajakI pUjA kre| tadanantara puSpAJjali de aura isa mantrako par3he karanemeM asamartha haiM, unake liye koI eka hI dvAdazIkA pazcima bhAgameM maru (mAravAr3a) pradeza hai, jo samasta vrata, jo puNyajanaka ho, btlaaiye| prANiyoMke liye bhaya utpanna karanevAlA hai| vahA~kI bhUmi tapI huI bAlUse bharI rahatI hai| vahA~ bar3e-bar3e sA~pa haiM, jo mahAduSTa hote haiN| vaha bhUmi thor3I chAyAvAle vRkSoMse vyApta hai| zamI, khaira, palAza, karIla aura pIlU ye hI vahA~ke vRkSa haiN| majabUta kA~ToMse ghire hue vahA~ke vRkSa bar3e bhayaGkara dikhAyI dete haiM; tathApi karmabandhanase ba~dhe honeke kAraNa vahA~ bhI saba jIva jIvana dhAraNa karate haiN| vidvan! usa dezameM na to paryApta jala hai aura na jala dhAraNa karanevAle bAdala hI vahA~ dRSTigocara hote haiN| aise dezameM koI baniyA bhAgyavaza apane sAthiyoMse bichur3akara idhara-udhara bhaTaka rahA thaa| usake hRdayameM bhrama chA gayA thaa| vaha bhUkha pyAsa aura parizramase pIr3ita ho rahA thaa| kahA~ gA~va hai ? kahA~ jala hai ? maiM kahA~ jAU~gA ? yaha kucha bhI use jAna nahIM par3atA thaa| isI samaya usane kucha preta dekhe, jo bhUkha-pyAsase vyAkula evaM bhayaGkara dikhAyI dete the| unameM eka preta aisA thA, jo dUsare pretake kaMdhepara car3hakara calatA thA tathA aura bahuta se preta use cAroM orase ghere hue the| pretoMkI bhayAnaka AvAjake sAtha vaha namo namaste govinda budhazravaNasaMyuta / aghaughasaMkSayaM kRtvA sarvasaukhyaprado bhava // (70 | 10) 'budhavAra aura zravaNa nakSatrase yukta bhagavAn govinda ! Apako namaskAra hai, namaskAra hai| merI pAparAzikA nAza karake Apa mujhe saba prakArake sukha pradAna kreN|' 689 tatpazcAt veda-vedAGgoke pAragAmI, vizeSataH purANoMke jJAtA vidvAn brAhmaNako vidhipUrvaka pavitra atrakA dAna kre| isa prakAra zreSTha puruSa kisI nadIke kinAre ekacitta hokara ukta vidhise saba kArya pUrNa kre| isa viSayameM jAnakAra loga yaha prAcIna itihAsa kahA karate haiM--eka mahAn vanameM jo ghaTanA ghaTita huI thI, usakA varNana karatA hU~; suno| vidvan! dAzeraka nAmakA jo deza hai, usake *********** Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . bhayaGkara preta udhara hI A rahA thaa| vaha usa bhayAnaka dvAdazIke yogame bahuta-se manuSyoko saMtuSTa kiyaa| jaMgalameM manuSyako AyA dekha pretake kaMdhese pRthvIpara utara candrabhAgAke uttama jalase bharakara brAhmaNako jalapAtra dAna par3A aura baniyeke pAsa Akara use praNAma karake isa kiyA tathA dahI aura bhAtake sAtha jalase bhare hue prakAra bolA-'isa ghora pradezameM ApakA kaise praveza bahuta-se purave bhI brAhmaNoMko diye / isake sivA bhagavAn huA?' yaha sunakara usa buddhimAn baniyene kahA- zaGkarake samakSa zreSTha brAhmaNako chAtA, jUte, vastra tathA 'daivayogase tathA pUrvajanmake kiye hue karmakI preraNAse maiM zrIharikI pratimA bhI dAna kii| usa nadIke taurapara maiMne apane sAthiyoMse bichur3a gayA huuN| isa prakAra merA yahA~ dhanako rakSAke liye vrata kiyA thaa| upavAsapUrvaka eka praveza sambhava huA hai| isa samaya mujhe bar3e jorakI bhUkha manohara jalapAtra bhI dAna kiyA thaa| yaha saba karake maiM aura pyAsa satA rahI hai|' ghara lauTa aayaa| tadanantara, kucha kAlake bAda merI mRtyu taba usa pretane usa samaya apane atithiko uttama ho gyii| nAstika honeke kAraNa mujhe pretakI yonimeM anna pradAna kiyaa| usake khAnemAtrase baniyeko bar3I tRpti AnA pdd'aa| zravaNa-dvAdazIke yogameM maiMne jalakA bar3A huii| vaha eka hI kSaNameM pyAsa aura saMtApase rahita ho pAtra dAna kiyA thA, isaliye pratidina madhyAhnake samaya gyaa| isake bAda vahA~ bahuta-se preta A phuNce| pradhAna yaha mujhe prApta hotA hai| ye saba brAhmaNakA dhana curAnevAle pretane kramazaH una sabako atrakA bhAga diyaa| dahI, bhAta pApI haiM, jo pretabhAvako prApta hue haiN| inameM kucha aura jalase unheM bar3I prasannatA aura tRpti huii| isa prakAra parastrIlampaTa aura kucha apane svAmIse droha karanevAle rahe atithi aura pretasamudAyako tRpta karake usane svayaM bhI haiN| isa marupradezameM Akara ye mere mitra ho gaye haiN| bace hue annakA sukhapUrvaka bhojana kiyaa| usake bhojana sanAtana paramAtmA bhagavAn viSNu akSaya (avinAzI) kara lenepara vahA~ jo sundara anna aura jala prastuta huA haiN| unake uddezyase jo kucha diyA jAtA hai, vaha saba thA, vaha saba adRzya ho gyaa| taba baniyene usa akSaya kahA gayA hai| usa akSaya annase hI ye preta puna:pretarAjase kahA-'bhAI ! isa vanameM to mujhe yaha bar3e punaH tRpta hote rahate haiN| Aja tuma mere atithike rUpameM AzcaryakI bAta pratIta ho rahI hai| tumheM yaha uttama anna upasthita hue ho| maiM annase tumhArI pUjA karake preta aura jala kahA~se prApta huA? tumane thor3e-se hI annase bhAvase mukta ho paramagatiko prApta hoU~gA, parantu mere vinA ina bahuta-se jIvoMko tRpta kara diyaa| isa ghora jaMgalameM ye preta isa bhayaGkara vanameM karmAnusAra prApta huI pretayonikI tumaloga kaise nivAsa karate ho?' dussaha pIr3A bhogeMge; ataH tuma mujhapara kRpA karaneke liye preta bolA-mahAbhAga ! maiMne apanA pUrvajanma ina sabake nAma aura gotra likhakara le lo| mahAmate ! kevala vANijya-vyavasAyameM Asakta hokara vyatIta yahA~se himAlayapara jAkara tuma khajAnA prApta kroge| kiyA hai| samUce nagarameM mere samAna dUsarA koI durAtmA tatpazcAt gayA jAkara ina sabakA zrAddha kara denaa|| nahIM thaa| dhanake lobhase maiMne kabhI kisIko bhIkhataka , mahAdevajI kahate haiM-nArada ! baniyeko isa nahIM dii| una dinoM eka guNavAn brAhmaNa mere mitra the| prakAra Adeza dekara pretane use sukhapUrvaka vidA kiyaa| eka samaya bhAdoMke mahInemeM, jaba zravaNa nakSatra aura ghara Anepara usane himAlayako yAtrA ko aura vahA~se dvAdazIkA yoga AyA thA, ve mujhe sAtha lekara tApI pretakA batAyA huA khajAnA lekara vaha lauTa aayaa| usa nadIke taTapara gaye, jahA~ usakA candrabhAgA nadIke sAtha khajAnekA chaThA aMza sAtha lekara vaha 'gayA' tIrthameM pavitra saMgama huA thA, candrabhAgA candramAko putrI hai aura gyaa| vahA~ pahu~cakara usa parama buddhimAn baniyene tApI suurykii| una donoMke mile hue zIta aura uSNa zAstrokta vidhise una pretoMkA zrAddha kiyaa| eka-ekake jalameM maiMne brAhmaNake sAtha praveza kiyaa| zravaNa- nAma aura gotrakA udhAraNa karake unake liye piNDadAna Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... uttarakhaNDa ] * nAma-kIrtanako mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana * kApata 691 kiyaa| vaha jisa dina jisakA zrAddha karatA thA, usa dina kiyaa| usake bAda prativarSa bhAdoMkA mahInA Anepara vaha Akara svanameM baniyeko pratyakSa darzana detA aura zravaNa-dvAdazIke yogameM nadIke saMgamapara jAkara vaha kahatA ki 'mahAbhAga | tumhArI kRpAse maiMne pretabhAvako bhagavAn viSNuke uddezyase pUrvokta prakArase srAna-dAna tyAga diyA aura aba maiM paramagatiko prApta ho rahA haiN|' Adi saba kArya karane lgaa| tadanantara dIrghakAlake isa prakAra vaha mahAmanA vaizya gayA-tIrthame pretoMkA pazcAt usakI mRtyu ho gyii| usane saba manuSyoMke liye vidhipUrvaka zrAddha karake bArambAra bhagavAn viSNukA dhyAna durlabha paramadhAmako prApta kara liyaa| Aja bhI vaha karatA huA apane ghara lauTa aayaa| phira bhAdrapada mAsake viSNudUtoMse sevita ho vaikuNThadhAmameM vihAra kara rahA hai| zuklapakSameM, jaba zravaNa-dvAdazIkA yoga AyA, taba vaha brahman ! tuma bhI isI prakAra zravaNa-dvAdazIkA vrata kro| saba Avazyaka sAmagrI sAtha lekara nadIke saMgamapara gayA vaha isa loka aura paralokameM bhI sampUrNa saubhAgya pradAna aura vahA~ srAna karake usane dvAdazIkA vrata kiyA / sAna, karanevAlA, uttama buddhikA denevAlA tathA saba pApoMko dAna aura bhagavAn viSNukA pUjana karaneke anantara haranevAlA uttama sAdhana hai| jo zravaNa-dvAdazIke yogameM brAhmaNako upahAra bheMTa kiyaa| ekacitta hokara usa isa vratakA anuSThAna karatA hai, vaha isake prabhAvase buddhimAn vaizyane zAstrokta vidhise saba kArya sampanna viSNulokameM jAtA hai| nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana RSiyoMne kahA-sUtajI! ApakA hRdaya vizeSataH nAmakIrtanapUrvaka bhagavAnkI bhakti jisa prakAra atyanta karuNAyukta hai; ataeva zrImahAdevajI aura devarSi 5 nAradakA jo adbhuta saMvAda huA thA, use Apane hamalogoMse kahA hai| hamaloga zraddhApUrvaka suna rahe haiN| aba Apa kRpApUrvaka yaha batAiye ki mahAtmA nAradane brahmAjIse bhagavatrAmoMkI mahimAkA kisa prakAra zravaNa kiyA thaa| sUtajI bole-dvijazreSTha muniyo ! isa viSayameM maiM purAnA itihAsa sunAtA huuN| Apa saba loga dhyAna dekara suneN| isake zravaNase bhagavAn zrIkRSNameM bhakti bar3hatI hai| eka samayakI bAta hai, cittako pUrNa ekAgra rakhanevAle nAradajI apane pitA brahmAjIkA darzana karaneke liye meru parvatake zikharapara gye| vahA~ Asanapara baiThe hue jagatpati brahmAjIko praNAma karake munizreSTha nAradajIne isa prakAra kahA-'vizvezvara ! bhagavAnke nAmakI jitanI zakti hai, use btaaiye| prabho! ye jo sampUrNa vizvake svAmI sAkSAt zrInArAyaNa hari haiM, ina avinAzI paramAtmAke nAmakI kaisI mahimA hai?' karanI cAhiye, vaha suno| jinake liye zAstroMmeM koI brahmAjI bole-beTA ! isa kaliyugameM prAyazcitta nahIM batAyA gayA hai, una sabhI pApoko zuddhike saMpApu- 23 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa liye ekamAtra vijayazIla bhagavAn viSNukA prayatnapUrvaka isa prakAra japa aura kIrtana karatA hai, vaha isa saMsArakA smaraNa hI sarvottama sAdhana dekhA gayA hai, vaha samasta parityAga karanepara bhagavAn viSNuke samIpa Ananda pApokA nAza karanevAlA hai|* ataH zrIharike nAmakA bhogatA hai| brahman ! jo kaliyugameM prasannatApUrvaka kIrtana aura japa karanA caahiye| jo aisA karatA hai, vaha 'nRsiMha' nAmakA japa aura kIrtana karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho zrIviSNuke paramapadako prApta hotA hai| bhagavadbhakta manuSya mahAn pApase chuTakArA pA jAtA hai| jo manuSya 'hari' isa do akSaroMvAle nAmakA sadA uccAraNa satyayugameM dhyAna, tretAmeM yajJa tathA dvAparame pUjana karake karate haiM, ve usake uccAraNamAtrase mukta ho jAte haiM- manuSya jo kucha pAtA hai, vahI kaliyugameM kevala bhagavAn isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| tapasyAke rUpameM kiye kezavakA kIrtana karanese pA letA hai| jo loga isa jAnevAle jo sampUrNa prAyazcitta haiM, una sabakI apekSA bAtako jAnakara jagadAtmA kezavake bhajanameM lIna hote zrIkRSNakA nirantara smaraNa zreSTha hai| jo manuSya prAtaH, haiM, ve saba pApoMse mukta ho zrIviSNuke paramapadako prApta sAyaM, rAtri tathA madhyAhna Adike samaya 'nArAyaNa' kara lete haiN| matsya, kUrma, varAha, nRsiMha, vAmana, nAmakA smaraNa karatA hai, usake samasta pApa tatkAla naSTa parazurAma, zrIrAma, zrIkRSNa, buddha tathA kalki-ye dasa ho jAte haiN| avatAra isa pRthvIpara batAye gaye haiN| inake nAmocAraNauttama vratakA pAlana karanevAle nArada ! merA kathana mAtrase sadA brahmahatyArA bhI zuddha hotA hai| jo manuSya satya hai, satya hai, satya hai| bhagavAnke nAmoMkA uccAraNa prAtaHkAla jisa kisI taraha bhI zrIviSNunAmakA kIrtana, karanemAtrase manuSya bar3e-bar3e pApoMse mukta ho jAtA hai| japa tathA dhyAna karatA hai, vaha nissandeha mukta hotA hai, 'rAma-rAma-rAma-rAma' isa prakAra bArambAra japa karanevAlA nizcaya hI narase nArAyaNa bana jAtA hai| manuSya yadi cANDAla ho to bhI vaha pavitrAtmA ho jAtA sUtajI kahate haiM-yaha sunakara nAradajIko bar3A hai| isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| usane nAma-kIrtana- Azcarya huaa| ve apane pitA brahmAjIse bole-'tAta ! mAtrase kurukSetra, kAzI, gayA aura dvArakA Adi sampUrNa tIrthasevanake liye pRthvIpara bhramaNa karanekI kyA tIrthoMkA sevana kara liyaa| jo 'kRSNa ! kRSNa ! kRSNa !' AvazyakatA hai| jinake nAmakA aisA mAhAtmya hai ki * dRSTaM pareSAM pApAnAmanuktAnI vizodhanam / viSNorjiSNoH prayatnena smaraNaM pApanAzanam // (72 / 10) + ye vadanti narA nitya harirityakSaradvayam / tasyocAraNamAtreNa vimuktAste na saMzayaH / / prAyazcittAni sarvANi tapaHkarmAtpakAni vai| yAni teSAmazeSANAM kRSNAnusmaraNaM param // prAtarnizi tathA sArya madhyAhyAdiSu saMsmaran / nArAyaNamavApnoti sadyaH pApakSarya naraH / / (72 / 12-14) + satyaM satyaM punaH satya bhASitaM mama sutrata / nAmocAraNamAtreNa mahApApAtpramucyate // rAma rAmeti rAmeti rAmeti ca punarjapan / sa cANDAlo'pi pUtAtyA jAyate nAtra saMzayaH // kurukSetra tathA kAzI gayA vai dvArakA tathA / sarva tIrtha kRtaM tena naamoccaarnnmaatrtH|| kRSNa kRSNeti kRSNeti iti yA yo japan paThan / ihaloka parityajya modate viSNusaMnidhau / nRsiheti mudA vipra vartate yo japan ptthn| mahApApAt pramucyeta kalau bhAgavato naraH / / ghyAyan kRte yajan yajaisvetAyAM dvApare'rcayan / yadAproti tadAproti kalau saMkIya kezavam / / ko ye tajJAtvA nimanAtha jagadAtmani kevaave| sarvapApaparikSINA yAnti viSNoH paraM pdm|| matsyaH kUmoM varAhazca nasiMho vAmanastathA / rAmo rAmazca kRSNaca buddhaH kalkI tataH smRtaH / / ete dazAvatArAca pRthivyAM parikIrtitAH / eteSI nAmamAtreNa brAhA zusyate sadA // prAtaH paThApan dhyAyan viSNornAma yathA tathA / mucyate nAtra saMdehaH sa vai nArAyaNo bhavet / / (72 // 20-29) Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . 693 use sunanemAprase mokSakI prApti ho jAtI hai, una pUjita devAdhideva jagadguru bhagavAn zaGkara kailAsake bhagavAnkA hI smaraNa karanA caahiye| jisa mukha meM 'rAma- zikharapara virAjamAna the| unake pA~ca mukha, dasa bhujAe~, rAma'kA japa hotA rahatA hai, vahI mahAn tIrtha hai, vahI pratyeka mukhameM tIna netra tathA hAthoMmeM trizUla, kapAla, pradhAna kSetra hai tathA vahI samasta kAmanAoMko pUrNa khaTvAGga, tIkSNa zUla, khaDga aura pinAka nAmakA dhanuSa karanevAlA hai| suvrata ! bhagavAnke kIrtana karane- zobhA pA rahe the| bailapara savArI karanevAle varadAtA yogya kauna-kauna-se nAma haiM? una sabako vizeSa bhagavAn bhIma apane aGgoMmeM bhasma smAye sokI zobhAse rUpase btaaiye| yukta candramAkA mukuTa pahane karor3oM sUryoke samAna brahmAjIne kahA-beTA ! ye bhagavAn viSNu dedIpyamAna ho rahe the| nAradajIne devezvara zivako sASTAGga sarvatravyApaka sanAtana paramAtmA hai| inakA na Adi hai na daNDavat kiyaa| unheM dekhakara mahAdevajIke netrakamala ant| ye lakSmIse yukta, sampUrNa bhUtoMke AtmA tathA khila utthe| usa samaya vaiSNavoMmeM sarvazreSTha zivane samasta prANiyoMko utpanna karanevAle haiN| jinase merA brahmacAriyoMmeM zreSTha nAradajIse pUchA-'devarSipravara ! prAdurbhAva huA hai, ve bhagavAn viSNu sadA merI rakSA kreN| batAo, kahA~se A rahe ho?' vahI kAlake bhI kAla aura vahI mere pUrvaja hai| unakA nAradajIne kahA-bhagavan ! eka samaya maiM kabhI vinAza nahIM hotaa| unake netra kamalake samAna brahmAjIke pAsa gayA thaa| vahA~ unake mukhase maiMne bhagavAn zobhA pAte haiN| ve parama buddhimAna, avikArI evaM puruSa viSNuke pApanAzaka mAhAtmyakA zravaNa kiyaa| surazreSTha ! (antaryAmI) hai| sadA zeSanAgakI zayyApara zayana brahmAjIne mere sAmane bhagavAnkI mahimAkA bhalIbhAMti karanevAle bhagavAn viSNu sahasroM mastakavAle hai| ve varNana kiyaa| bhagavAnke nAmakI jitanI zakti hai, vaha mahAprabhu hai| sampUrNa bhUta unhIMka svarUpa hai| bhagavAn bhI maiMne unake muskhase sunI hai| tatpazcAt pahale viSNuke janArdana sAkSAt vizvarUpa hai| kaiTabha nAmaka asurakA nAmoMke viSayameM prazna kiyaa| taba unhoMne kahAvadha karaneke kAraNa ve kaiTabhAri kahalAte haiN| ve hI 'nArada ! maiM isa bAtako nahIM jAnatA; isakA jJAna vyApaka honeke kAraNa viSNu, dhAraNa-poSaNa karaneke mahArudrako hai| ve hI saba kucha btaayeNge|' yaha sunakara kAraNa dhAtA aura jagadIzvara haiN| nArada ! maiM unakA nAma maiM Apake pAsa AyA huuN| isa ghora kaliyugameM manuSyoMkI aura gotra nahIM jaantaa| tAta ! maiM kevala vedoMkA vaktA Ayu thor3I hogii| ve sadA adharmameM tatpara rheNge| hU~, vedAtIta paramAtmAkA jJAtA nahIM, ataH devarSe ! tuma bhagavAnake nAmoMmeM unakI niSThA nahIM hogii| kaliyugake vahA~ jAo, jahA~ bhagavAn vizvanAtha rahate haiN| munizreSTha ! brAhmaNa pAkhaNDI, dharmase virakta, saMdhyA na karanevAle, ve tumase sampUrNa tattvakA varNana kreNge| kailAsake svAmI vratahIna, duSTa aura malina hoMge; jaise brAhmaNa hoMge, vaise zrImahAdevajI hI antaryAmI puruSa haiN| ve devatAoMke hI kSatriya, vaizya, zUdra tathA anya jAtike loga bhI svAmI aura sampUrNa bhaktoMke ArAdhyadeva haiN| pA~ca mukhoMse hoNge| prAyaH manuSya bhagavAnke bhakta nahIM hoNge| dvijoMse suzobhita bhagavAn umAnAtha saba duHkhoMkA vinAza bAhara gine jAnevAle zUdra kaliyugameM dharma-adharma tathA karanevAle haiN| sampUrNa vizvake Izvara zrIvizvanAthajI sadA hitAhitakA jJAna bhI nahIM rakhate; aisA jAnakara maiM Apake bhaktoMpara dayA karanevAle haiN| nArada ! vahIM jAo, ve tumheM nikaTa AyA huuN| Apa kRpA karake viSNuke sahasra saba kucha batA deNge| - nAmokA varNana kIjiye, jo puruSoMke liye saubhAgyajanaka, sUtajI kahate haiM-pitAkI bAta sunakara devarSi parama uttama tathA sarvadA bhaktibhAvako bar3hAnevAle haiN| isI nArada kailAsa parvatapara, jahA~ kalyANaprada bhagavAn prakAra jo brAhmaNoMko brahmajJAna, kSatriyoMko vijaya, vizvezvara nitya nivAsa karate haiM, gye| devatAodvArA vaizyoMko dhana tathA zUdroMko sadA sukha denevAle haiN| Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 . . arcayAva hAvIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa suvrata ! jo sahasranAma parama gopanIya hai, usakA varNana devezvara ' ise jAnaneko mere manameM bar3I utkaNThA hai| kIjiye / vaha parama pavitra evaM sadA sarvatIrthamaya hai; ataH suvrata ! yadi maiM ApakI priyatamA aura kRpApAtra hU~ to maiM usakA zravaNa karanA cAhatA huuN| prabho ! vizvezvara ! mujhase yathArtha bAta khiye| kRpayA usa sahasranAmakA upadeza kiijiye| nAradajIke vacana sunakara bhagavAn zaGkarake netra Acaryase cakita ho utthe| bhagavAn viSNuke nAmakA bArambAra smaraNa karake unake zarIrameM romAza ho aayaa| ve bole-'brahman ! bhagavAn viSNuke sahasranAma parama gopanIya hai| inheM sunakara manuSya kabhI durgatimeM nahIM pdd'taa|' yo kahakara bhagavAn zaGkarane nAradajIko viSNusahasranAmakA upadeza diyA, jise pUrvakAlameM ve bhagavatI pArvatIjIko sunA cuke the| isa prakAra nAradajIne kailAsa parvatapara bhagavAn mahezvarase zrIviSNusahasranAmakA jJAna prApta kiyaa| phira daivayogase eka bAra ve kailAsase utarakara naimiSAraNya nAmaka tIrthameM aaye| vahA~ke RSiyoMne RSizreSTha mahAtmA nAradako AyA dekha vizeSarUpase unakA svAgata-satkAra kiyaa| unhoMne viSNubhakta vipravara nAradajIke Upara phUla barasAye, pAdya aura arghya nivedana kiyA, unakI AratI utArI aura phala-mala IMWARENES, nivedana karake pRthvIpara sASTAGga praNAma kiyaa| tatpazcAt mahAdevajI bole-devi ! pahale satyayugameM ve bole-'mahAmune ! hamaloga isa vaMzameM janma lekara vizuddha cittavAle saba puruSa sampUrNa IzvaroMke bhI Izvara Aja kRtArtha ho gaye; kyoMki Aja hameM parama pavitra aura ekamAtra bhagavAn viSNukA tattva jAnakara unhIMke nAmokA pApoMkA nAza karanevAlA ApakA darzana prApta huaa| japa kiyA karate the aura usIke prabhAvase isa loka tathA devarSe ! Apake prasAdase hamane purANokA zravaNa kiyA hai| paralokameM bhI parama aizvaryako prApta karate the| priye ! brahman ! ava Apa yaha batAiye ki kisa prakArase samasta tulAdAna, azvamedha Adi yajJa, kAzI, prayAga Adi pApokA kSaya ho sakatA hai| dAna, tapasyA, tIrtha, yajJa, tIrthomeM kiye hue snAna Adi zubhakarma, gayAmeM kiye hue yoga, dhyAna, indriya-nigraha aura zAstra-samudAyake binA pitaroMke zrAddha-tarpaNa Adi, vedoMke svAdhyAya Adi, hI kaise mukti prApta ho sakatI hai?' japa, upa tapa, niyama, yama, jIvoMpara dayA, guruzuzrUSA, nAradajI bole-munivaro ! eka samaya bhagavatI satyabhASaNa, varNa aura Azramake dhokA pAlana, jJAna pArvatIne kailAsazikharapara baiThe hue apane priyatama tathA dhyAna Adi sAdhanoMkA koTi janmotaka bhalIbhAMti devAdhideva jagadguru mahAdevajIse isa prakAra prazna kiyaa| anuSThAna karanepara bhI manuSya parama kalyANamaya sarvezvarezvara pArvatI bolI-bhagavan ! Apa sarvajJa aura bhagavAn viSNuko nahIM paate| parantu jo dUsarekA bharosA sarvapUjita zreSTha devatA haiN| janma aura mRtyuse rahita, na karake sarvabhAvase purANa puruSottama zrInArAyaNakI zaraNa svayambhU evaM sarvazaktimAn haiN| svAmin ! Apa sadA grahaNa karate hai, ve unheM prApta kara lete haiN| jo loga kisakA dhyAna karate haiM ? kisa mantrakA japa karate haiM? ekamAtra zrIbhagavAn viSNuke nAmoMkA kIrtana karate haiM, ve Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana * Pe..viniyoga sukhapUrvaka jisa gatiko prApta karate haiM, use samasta aGganyAsa dhArmika bhI nahIM pA sakate / ataH sadA bhagavAn viSNukA zrIvAsudevaH paraM brahmeti hRdayam / mUlaprakRtiriti smaraNa karanA cAhiye, inheM kabhI bhI bhUlanA nahIM caahiye| shirH| mahAvarAha iti shikhaa| sUryavaMzadhvaja iti kyoMki sabhI vidhi aura niSedha inhIke kiGkara haiM- kvcm| brahmAdikAmyalAlityajagadAzcaryazaizava iti inhIMkI AjJAkA pAlana karate haiN|* priye ! aba maiM netrm| pArthArthakhaNDitAzeSa ityskhm| namo tumase bhagavAn viSNuke mukhya-mukhya hajAra nAmoMkA varNana nArAyaNAyeti nyAsaM sarvatra kArayet // 117 // karU~gA, jo tInoM lokoMko mukti pradAna karanevAle haiN| 'zrIvAsudevaH paraM brahma' (zrIvAsudeva parabrahma ta haiM)-yaha kahakara dAhine hAthakI aMguliyoMse hRdayakA asya zrIviSNornAmasahasrastotrasya zrImahAdeva sparza kre| 'mUlaprakRtiH' (mUla prakRti) kA uccAraNa RSiH, anuSTup chandaH,paramAtmA devatA, hrIM bIjam, zrIM karake sirakA sarza kre| 'mahAvarAhaH' (mahAn zaktiH, klIM kIlakama, caturvargadharmArthakAmamokSArthe jape varAharUpadhArI bhagavAn viSNu)-yaha kahakara zikhAkA viniyogaH // 114 // sparza kre| 'sUryavaMzadhvajaH' (sUryavaMzake dhvajArUpa isa zrIviSNusahasranAmastotrake mahAdevajI RSi, bhagavAn zrIrAma) yoM kahakara donoM hAthoMse donoM anuSTup chanda, paramAtmA devatA, hrIM bIja, zrI zakti aura bhujAoMke mUlabhAgakA sparza kre| 'brahmAdikI kolaka hai| cAroM puruSArtha-dharma, artha, kAma tathA kAmyalAlityajagadAzcaryazaizavaH' (avatAra dhAraNa mokSakI prAptike nimitta japa karaneke liye isa stotrakA karanepara jinakA zizurUpa apane anupama saundaryase viniyoga (prayoga) kiyA jAtA hai / / 114 // saMsArako Azcarya meM DAla detA hai tathA brahmA Adi devatA OM vAsudevAya vidmahe, mahAhaMsAya dhImahi, tanno bhI usa rUpameM jinakI jhA~kI karanekI abhilASA rakhate viSNuH pracodayAt // 115 // haiM, ve bhagavAn viSNu dhanya haiM) yaha kahakara netroMkA sparza ___hama zrIvAsudevakA tattva samajhaneke liye jJAna prApta kre| 'pArthArthakhaNDitAzeSaH' (arjunake liye karate haiM, mahAhaMsasvarUpa nArAyaNake liye dhyAna karate haiM, mahAbhAratake samasta vIroMkA saMhAra karAnevAle zrIkRSNa) zrIviSNu hameM prerita kare-hamArI mana, buddhiko preraNA yoM kahakara tAlI bjaaye| antameM 'namo nArAyaNAya' dekara isa kAryameM lagAyeM / / 115 // (zrInArAyaNako namaskAra hai)-aisA bolakara sarvAGgakA aGganyAsakaranyAsavidhipUrva yadA ptthet| sparza kare / / 117 // tatphalaM koTiguNitaM bhavatyeva na saMzayaH // 116 // OM namo nArAyaNAya puruSAya mahAtmane, yadi pahale aGganyAsa aura karanyAsakI vidhi pUrNa vizuddhasattvAya mahAhaMsAya dhImahi, tanno devaH karake sahasranAmastotrakA pATha kiyA jAya to nissandeha pracodayAt // 118 // usakA phala koTigunA hotA hai / / 116 // OMkArarUpa sarvAntaryAmI mahAtmA nArAyaNako * smartavyaH satata viSNurvismartavyo na jAtucit / sarve vidhiniSedhAH syuretasyaiva hi kiGkarAH // (72 / 100) yahA~ aGganyAsakI vidhikA ullekha kiyA gayA hai| inhIM mose karanyAsa bhI kiyA jA sakatA hai, usakI vidhi isa prakAra hai| 'zrIvAsudevaH paraM brAhma' yaha kahakara donoM hAthoMke a~gUThoko paraspara milAye isI taraha 'mUlaprakRtiH' kahakara donoM tarjaniyoko. 'mahAvarAhaH kA udhAraNa karake donoM bIcakI a~guliyoko, 'sUryavaMzadhvajaH' kahakara donoM anAmikAoko, 'brahmAdikAmyalAlityajagadAzcaryazaizavaH'kA ucAraNa karake donoM kaniSThikA aguliyoMko. 'pArthArthasaNDitAzeSaH' kahakara donoM hatheliyoMko tathA 'namo nArAyaNAya kA udhAraNa karake hatheliyoMke pRSThabhAgoko paraspara sparza kraaye| Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 * arcayasya iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * namaskAra hai, vizuddha sattvamaya mahAhaMsasvarUpa zrIviSNukA hama dhyAna karate haiM; ataH zrIviSNu devatA hameM satkAryameM prerita kareM / / 118 // ********* - "FEKC [ saMkSipta padmapurANa zreSTha, nitya-zuddha paramAtmA 3 paramAtmA parama buddhamuktasvabhAva, 4 parAtparaH para arthAt prakRtise bhI pare virAjamAna paramAtmA / / 123 / / hrIM kRSNAya vigrahe, hrIM rAmAya dhImahi, tanno devaH paraM dhAma paraM jyotiH paraM tattvaM paraM padam / paraH zivaH paro dhyeyaH paraM jJAnaM parA gatiH // 124 // pracodayAt // 119 // 'hrIM' rUpa zrIkRSNatattvako samajhaneke liye hama jJAna prApta karate haiM; 'hrIM' rUpa zrIrAmakA hama dhyAna karate haiM: ve deva zrIraghunAthajI hameM prerita kareM // 119 // viSNuH pracodayAt // 120 // 5 paraM dhAma - sarvottama vaikuNThadhAma, nirguNa paramAtmA, 6 paraM jyotiH - sUrya Adi jyotiyoMko bhI prakAzita karanevAle sarvotkRSTa jyotiHsvarUpa, 7 paraM zaM nRsiMhAya vigrahe, zrIkaNThAya dhImahi, tatro tattvam-- parama tattva upaniSadoMse jAnaneyogya sarvottama rahasya 8 paraM padam -- prApta karaneyogya sarvotkRSTa pada, mokSasvarUpa, 9 paraH zivaH - parama kalyANarUpa, 10 paro dhyeyaH- -dhyAna karaneyogya sarvottama deva, cintanake sarvazreSTha Azraya, 11 paraM jJAnam - bhrAntizUnya utkRSTa bodhasvarUpa paramAtmA, 12 parA gatiH - sarvottama gati zam - kalyANamaya bhagavAn nRsiMhakA tattva jAnaneke liye hama jJAna prApta karate haiM, zrIkaNThakA dhyAna karate haiM; ve zrInRsiMharUpa bhagavAn viSNu hameM prerita kareM // 120 // OM vAsudevAya virAhe, devakIsutAya dhImahi, mokSasvarUpa // 124 // tannaH kRSNaH pracodayAt // 121 // OMkArarUpa zrIvAsudevakA tattva jAnaneke liye hama jJAna prApta karate haiM, zrIdevakInandana zrIkRSNakA hama dhyAna karate haiM, ve zrIkRSNa hameM prerita kareM // 121 // OM hrAM hrIM hUM haiM hrauM hraH krIM kRSNAya govindAya gopIjanavallabhAya namaH svAhA // 122 // ********* OM hrAM hrIM hUM haiM hrIM hraH klIM - saccidAnandasvarUpa, gopIjanoMke priyatama bhagavAn govindako namaskAra hai; hama unakI tRptike liye uttama rItise havana karate haiM-- apanA saba kucha arpaNa karate haiM / // 122 // iti mantra samuccArya yajed vA viSNumavyayam / zrInivAsaM jagannAthaM tataH stotraM paThet sudhIH / OM vAsudevaH paraM brahma paramAtmA parAtparaH / / 123 / / - uparyukta mantroMkA uccAraNa karake lakSmIke nivAsasthAna aura saMsArake svAmI avinAzI bhagavAn zrIviSNukA pUjana kare; isake bAda vidvAn puruSa sahasranAmastotrakA pATha kre| OM saccidAnandasvarUpa, 1 vAsudevaH - sampUrNa prANiyoMko apanemeM basAnevAle tathA samasta bhUtoMmeM sarvAtmArUpase basanevAle, caturvyUhameM vAsudevasvarUpa, 2 paraM brahma- sarvotkRSTa brahma - nirguNa aura AsaktirUpI malase paramArthaH parazreSThaH parAnandaH parodayaH / paro'vyaktAtparaM vyoma paramarddhiH parezvaraH // 125 // 13 paramArthaH - mokSarUpa parama puruSArtha, parama satya 14 parazreSThaH zreSThase bhI zreSTha, 15 parAnandaH - parama Anandamaya, asIma AnandakI nidhi, 16 parodayaH - sarvAdhika abhyudayazAlI, 17 avyaktAtparaH -avyaktapadavAcya mUlaprakRtise pare, 18 paraM vyoma - nitya evaM ananta AkAzasvarUpa nirguNa paramAtmA 19 paramarddhiH - sarvottama aizvarya se sampanna, 20 parezvaraH - para arthAt brahmAdi devatAoMke bhI Izvara // 125 // nirAmayo nirvikAro nirvikalpo nirAzrayaH / niraJjano nirAlambo nirlepo niravagrahaH / / 126 / / 21 nirAmayaH - roga-zokase rahita, 22 nirvikAraH - utpattiH, sattA, vRddhi, vipariNAma, apakSaya aura vinAza- ina chaH vikAroMse zUnya, 23 nirvikalpaH - sandeharahita, saMkalpazUnya, 24 nirAzrayaH - svayaM hI sabake Azraya honeke kAraNa anya kisI Azrayase rahita 25 niraJjana:- vAsanA zUnya, tamoguNarahita, Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . 697 26 nirAlambaH-AdhArazUnya, svayaM hI sabake sampanna, 53 sarvasAra:-sabake bala, 54 AdhAra, 27 nilepaH-jalase kamalakI bhA~ti rAga- sarvAtmA-sabake AtmA, 55 sarvatomukhaH-sava dveSAdi doSoMse alipta, 28 niravaprahaH-vighra- ora mukhavAle, virATsvarUpa, 56 sarvavAsaH-sampUrNa bAdhAoMse rahita // 126 // vizvake vAsasthAna, 57 sarvarUpaH-saba rUpoMmeM svayaM nirguNo niSkalo'nanno'bhayo'cintyo'calo'JcitaH / hI upalabdha honevAle, vizvarUpa, 58 sarvAdiH-sabake anIndriyo'mito'pAro nityo'nIho'vyayo'kSayaH / / 127 // Adi kAraNa, 59 sarvaduHkhahA-sabake duHkhoMkA nAza 29 nirguNa:-sattva, raja aura tama-ina tInoM karanevAle // 129 // guNoMse rahita paramAtmA, 30 niSkala:-avayavazUnya sarvArthaH sarvatobhadraH sarvakAraNakAraNam / brahma, 31 anantaH-asIma evaM avinAzI paramezvara, sarvAtizayitaH sarvAdhyakSaH sarvezvarezvaraH / / 130 // 32 abhaya:-kAla Adike bhayase rahita, 33 60 sarvArtha:-samasta puruSArtharUpa,- 61 acintyaH-manako gatise pare honeke kAraNa cintanameM sarvatobhadraH-saba orase kalyANarUpa, 62 na AnevAle, 34 acala:-apanI maryAdAse vicalita sarvakAraNakAraNam-vizvake kAraNabhUta prakRti na honevAle, 35 akSitaH-sabake dvArA pUjita, 36 Adike bhI kAraNa, 63 sarvAtizayitaH-sabase saba atIndriyaH-indriyoMke agocara, 37 amitaH- bAtoMmeM bar3he hue. brahmA aura ziva Adise bhI adhika mApa yA sImAse rahita, mahAn, aparicchina, 38 mahimAvAle, 64 sarvAdhyakSa:-sabake sAkSI, sabake apAraH-pArarahita, ananta, 39 nityaH-sadA niyantA, 65 sarvezvarezvaraH-sampUrNa IzvaroMke bhI Izvara, rahanevAle, sanAtana, 40 anIhaH-ceSTArahita brahma, 41 brahmAdi devatAoMke bhI niyAmaka // 130 // avyayaH-- vinAzarahita, 42 akSayaH-kabhI kSINa SaDviMzako mahAviSNumahAguro mhaavibhuH| na honevAle // 127 // nityodito nityayukto nityAnandaH sanAtanaH // 131 // sarvajJaH sarvagaH sarvaH sarvadaH srvbhaavnH| 66 SaDviMzakaH-paccIsa' tattvoMse vilakSaNa sarvazAstA sarvasAkSI pUjyaH sarvasya sarvadA // 128 // chabbIsavA~ tattva, puruSottama, 67 mahAviSNuH-saba 43 sarvajJaH-parokSa aura aparokSa sabake jJAtA, devatAoMmeM mahAn sarvavyApI bhagavAn viSNu, 68 44 sarvagaH-kAraNarUpase sarvatra vyApta rahanevAle, 45 mahAguhyaH-parama gopanIya tattva, 69 mahAvibhu:sarvaH-sarvasvarUpa, 46 sarvadaH-bhaktoMko sarvasva prAkRta AkAza Adi vyApaka tattvoMse bhI mahAn evaM denevAle, 47 sarvabhAvana:-sabako utpanna karanevAle, vyApaka, 70 nityodita:-sUrya AdikI bhA~ti 48 sarvazAstA-sabake zAsaka, 49 sarvasAkSI- asta na hokara nitya-nirantara udita rahanevAle, 71 bhUta, bhaviSya aura vartamAna-sabapara dRSTi rakhanevAle, nityayuktaH-carAcara prANiyoMse nitya saMyukta athavA 50 sarvasya pUjyaH-sabake pUjanIya, 51 sarvadRk- sadA yogameM sthita rahanevAle, 72 nityAnandaH nitya AnandasvarUpa, 73 sanAtanaH-sadA ekarasa sarvazaktiH sarvasAraH sarvAtmA srvtomukhH| rahanevAle // 131 // sarvavAsaH sarvarUpaH sarvAdiH sarvaduHkhahA // 129 // mAyApatiyoMgapatiH kaivlyptiraatmbhuuH| .. 52 sarvazakti:-saba prakArakI zaktiyoMse janmamRtyujarAtItaH kAlAtIto bhavAtigaH // 132 // sabake draSTA // 128 // 1. pA~ca jJAnendriya, pA~ca karmendriya, pA~ca indriyoM ke viSaya, mana, pA~ca bhUta, ahaMkAra, mahattattva, prakRti aura puruSa (jIvAtmA)-ye pacIsa tattva hai| inase bhinna sarvajJa paramAtmA chabbIsavA~ tattva hai| isIliye ise SaDvizaka' kahA gayA hai| Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa - 74 mAyApatiH-mAyAke svAmI, 75 yoga- prakAzita honevAle, 97 svayamprabhuH-dUsarekI pati:-yogapAlaka, yogezvara, 76 kaivalyapatiH- sAmarthyakI apekSAse rahita, svayaM samartha, 28 mokSa pradAna karanekA adhikAra rakhanevAle, muktike sarvopAyaH-sarvasAdhanarUpa, 99 udAsIna:svAmI, 77 AtmabhUH-svataH prakaTa honevAle, rAgadveSase Upara uThe hue. pakSapAtarahita, 100 svayambhU, 78 janmamRtyujarAtItaH-janma, maraNa aura praNavaH-oMkArarUpa zabdabrahma, 101 sarvataH vRddhAvasthA Adi zarIrake dharmoMse rahita, 79 samaH-saba ora samAna dRSTi rakhanevAle // 135 // kAlAtIta:-kAlake vazameM na AnevAle, 80 sarvAnavadyo duSpApyasturIyastamasaH paraH / bhavAtiga:-bhavabandhanase atIta // 132 / / kUTasthaH sarvasaMzliSTo vAGmanogocarAtigaH // 136 // pUrNaH satyaH zuddhabuddhasvarUpo nitycinmyH| 102 sarvAnavadyaH-sabakI prazaMsAke pAtra, yogapriyo yogagamyo bhavabandhaikamocakaH // 133 // sabake dvArA stulya, 103 duSprApyaH-ananya cittase - 81 pUrNa:-samasta jJAna, zakti, aizvarya aura bhajana na karanevAloMke liye durlabha, 104 turIyaHguNoMse paripUrNa, 82 satyaH-bhUta, bhaviSya aura jAgrata, svapna aura suSupti-ina tInoM avasthAoMse vartamAna- tInoM kAloMmeM sadA samAnarUpase rahanevAle, atIta caturthAvasthAsvarUpa, 105 tamasaH paraHsatyasvarUpa, 83 zuddhabuddhasvarUpaH-svAbhAvika zuddha tamoguNa evaM ajJAnase pare, 106 kUTastha:-nihAIkI aura jJAnase sampatra, prakRtike saMsargase rahita bodhasvarUpa bhAMti avicalarUpase sthira rahanevAlA nirvikAra AtmA, paramAtmA, 84 nityacinmayaH-nitya caitanyasvarUpa, 107 sarvasaMzliSTaH-sarvatra vyApaka honeke kAraNa 85 yogapriya:-cittavRttiyoMke nirodharUpa yogake sabase saMyukta, 108 vAGmanogocarAtigaH-vANI premI, 86 yogagamyaH-dhyAna athavA samAdhike dvArA aura manakI pahu~case bAhara / / 136 // anubhavameM Aneyogya, 87 bhavabandhaikamocaka:- saMkarSaNa: sarvaharaH kAlaH sarvabhayaMkaraH / saMsAra-bandhanase ekamAtra chur3AnevAle // 133 // anullayazcitragatirmahArudro durAsadaH // 137 / / purANapuruSaH pratyakcaitanyaH purussottmH| 109 saMkarSaNa:-kAlarUpase sabako apanI vedAntavedyo durjeyastApatrayavivarjitaH / / 134 // ora khIMcanevAle, caturdUhameM saGkarSaNarUpa, zeSAvatAra 88 purANapuruSaH-brahmA Adi puruSoMkI apekSA balarAma, 110 sarvahara:-pralayakAlameM sabakA saMhAra bhI prAcIna, Adi puruSa, 89 pratyakkaitanyaH- karanevAle, 111 kAla:-yuga, varSa, mAsa, pakSa Adi antaryAmI cetana, 90 puruSottamaH-kSara aura akSara rUpase sampUrNa vizvako apanA grAsa banAnevAle, kAlapuruSoMse zreSTha, 91 vedAntavedyaH-upaniSadoMke dvArA padavAcya yamarAja, 112 sarvabhayaMkaraH-mRtyurUpase jAnaneyogya, 92 dujJeyaH-kaThinatAse anubhavameM sabako bhaya pahuMcAnevAle, 113 anullaGghyaHAnevAle, 93 tApatrayavivarjitaH-AdhyAtmika, kAla Adi bhI jinakI AjJAkA ullaGghana nahIM kara Adhidaivika aura Adhibhautika tInoM tApoMse sakate, aise sarvazreSTha paramezvara, 114 rahita // 134 // citragatiH-vicitra lIlAe~ karanevAle lolApuruSottama brahmavidyAzrayo'naghaH svaprakAzaH svayamprabhuH / athavA vicitra gatise calanevAle, 115 mahArudraHsarvopAya udAsInaH praNavaH sarvataH samaH // 135 // mahAn duHkhoMko dUra bhagAnevAle, gyAraha rudroMkI apekSA ____94 brahmavidyAzrayaH-brahmavidyAke Azraya, bhI mahAn mahezvararUpa, 116 durAsadaH-bar3e-bar3e usake dvArA jAnaneme AnevAle brahma, 95 anagha:- dAnavoMke liye bhI jinakA sAmanA karanA kaThina hai, aise pAparahita, zuddha, 96 svaprakAza:-apane hI prakAzase durdharSa vIra / / 137 // Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana . malaprakRtirAnandaH pradyumno vishvmohnH| saJcAlana karanevAle // 140 // . mahAmAyo vizvavIja parazaktiH sukhaikabhUH / / 138 // kSetrajJaH prakRtisvAmI puruSo vishvsuutrdhk| 1 31 117 mUlaprakRtiH-sampUrNa vizvake mahAkAraNa- antaryAmI vidhAmAntaHsAkSI nirguNa IzvaraH // 141 // svarUpa, 118 AnandaH-saba orase sukha pradAna 139 kSetrajJaH-sampUrNa kSetroM (zarIroM) meM sthita karanevAle, AnandasvarUpa, 119 pradyumnaH-mahAn hokara unakA jJAna rakhanevAle, 140 prakRtisvAmIbalavAle kAmadeva, catu hameM pradyumnasvarUpa, 120 jagatakI kAraNabhUtA prakRtike svAmI, 141 puruSaHvizvamohanaH- apane alAAkaka rUpalAvaNyasa sampUrNa samasta zarIroMmeM zayana karanevAle antaryAmI, 142 vizvako mohita karanevAle bhagavAn zrIkRSNa, 121 vizvasUtrabhRk-saMsArarUpI nATakake sUtradhAra, 143 mahAmAyaH-mAyAviyoMpara bhI mAyA DAlanevAle mahAn antaryAmI-antaHkaraNameM virAjamAna paramezvara, 144 mAyAvI, 122 vizvabIjam-jagatkI utpattike vidhAmA-bha:-bhuvaH svaHrUpa tIna dhAmavAle, Adi kAraNa, 123 parazaktiH-mahAn sAmarthyazAlI, trilokImeM vyApta. 145 antaHsAkSI-antaHkaraNake 124 sukhaikabhUH-sukhake ekamAtra utpatti draSTA, 146 nirguNa:-guNAtIta, 147 sthAna // 138 // IzvaraH-sampUrNa aizvaryase sampanna / / 141 // sarvakAmyo'nantalIlaH srvbhuutvshNkrH| .. yogigamyaH padmanAbhaH zeSazAyI zriyaH patiH / aniruddhaH sarvajIvo hRSIkezo manaHpatiH / / 139 / / zrIzivopAsyapAdAbjo nityazrIH zrIniketanaH / / 142 / / 125 sarvakAmyaH-sabakI kAmanAke viSaya, 126 anantalIla:-jinakI lIlAoMkA anta nahIM 148 yogigamya:-yogiyoMke anubhava hai-aise bhagavAn, 127 sarvabhUtavazaMkaraH-samparNa AnevAle, 149 padmanAbhaH-apanI nAbhise kamala prANiyoMko apane vazameM karanevAle, 128 aniruddhaH- prakaTa karanevAle, 150 zeSazAyI-zeSanAgakI saMgrAmameM jinakI gatiko koI roka nahIM sakatA-aise zayyApara zayana karanevAle, 151 zriyaHpati:parAkramI, zUravIra, catu hameM aniruddhasvarUpa, 129 lakSmIke svAmI, 152 zrIzivopAsyapAdAbjaHsarvajIvaH-sabako jIvana pradAna karanevAle, sabake pArvatIsahita bhagavAn ziva jinake caraNakamalokI AtmA, 130 haSIkezaH-indriyoMke svAmI, 131 upAsanA karate haiM, ve bhagavAn viSNu, 153 nityazrI:manaHpatiH-manake svAmI, hRdayezvara / / 139 / / kabhI vilaga na honevAlI lakSmIkI zobhAse yukta, 154 nirupAdhipriyo haMso'kSaraH srvniyojkH| zrIniketana:-bhagavatI lakSmIke hRdaya-mandirameM nivAsa karanevAle // 142 // brahmaprANezvaraH sarvabhUtabhRd dehanAyakaH // 140 // 132- nirUpAdhipriyaH-jinakI buddhise nityavakSaHsthalasthazrIH zrInidhiH zrIdharo hriH| upAdhikRta bhedabhrama dUra ho gaye hai, una jJAnI paramahaMsoke vazyazrInizcalazrIdo viSNuH kSIrAbdhimandiraH // 143 // bhI priyatama, 133 haMsaH-haMsarUpa dhAraNa karake 155 nityavakSaHsthalasthazrI:-jinake sanakAdikoMko upadeza karanevAle, 134 akSara:- vakSaHsthalameM lakSmI sadA nivAsa karatI haiM aise kabhI naSTa na honevAle, AtmA, 135 sarvaniyojaka:- bhagavAn viSNu, 156 zrInidhiH-zobhAke bhaNDAra, sabako vibhinna karmoM meM lagAnevAle, sabake preraka, sabake saba prakArako sampattiyoke AdhAra, 157 zrIdharaHsvAmI, 136 brahmaprANezvara:-brahmAjIke prANoMke jagajjananI zrIko hRdayameM dhAraNa karanevAle, 158 svAmI, 137 sarvabhUtabhRt-sampUrNa bhUtoMkA bharaNa- hariH-pApahArI, bhaktoMkA mana hara lenevAle-159 poSaNa karanevAle, 138 dehanAyaka:- zarIrakA vazyazrIH-lakSmIko sadA apane vaza meM rakhanevAle, HHHHHH Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam - 160 nizcalazrIdaH - sthira sampatti pradAna karanevAle, 161 viSNuH - sarvatra vyApaka 162 kSIrAbdhimandira:- kSIrasAgarako apanA nivAsasthAna banAne vAle // 143 // kaustubhodbhAsitorasko mAdhavo jagadArtihA / zrIvatsavakSA niHsImakalyANaguNabhAjanam / / 144 / / 163 kaustubhodbhAsitoraskaH - kaustubha maNikI prabhAse udbhAsita hRdayavAle, 164 mAdhavaHjaganmAtA lakSmIke svAmI athavA madhuvaMzameM prAdurbhUta bhagavAn zrIkRSNa, 165 jagadArtihA --samasta saMsArakI pIr3A dUra karanevAle, 166 zrIvatsavakSA:vakSaHsthalameM zrIvatsakA cihna dhAraNa karanevAle, 167 niHsImakalyANaguNabhAjanam -- sImArahita kalyANa - bhagavAn // 146 // sarvAmoghodyamo ma guNoMke AdhAra // 144 / / pItAmbaro jagannAtho jagattrAtA jagatpitA / jagadvandhurjagatsraSTA jagaddhAtA jagannidhiH // 145 // 168 pItAmbaraH -pIta vastradhArI, 169 jagannAthaH - jagatke svAmI, 170 jagattrAtAsampUrNa vizvake rakSaka, 171 jagatpitA-samasta saMsArake janmadAtA 172 jagadbandhuH - bandhukI bhA~ti jagatke jIvoMkI sahAyatA karanevAle, 173 jagatsraSTA - jagat kI sRSTi karanevAle brahmArUpa 174 jagaddhAtA -- akhila vizvakA dhAraNa-poSaNa karanevAle viSNurUpa, 175 jagannidhiH - pralayake samaya sampUrNa jagatko bIjarUpameM dhAraNa karanevAle // 145 // jagadekasphuradvIya nAhaMvAdI jaganmayaH / sarvAzcaryamayaH sarvasiddhArthaH sarvaraJjitaH / / 146 / / - 176 jagadekasphuradvIryaH - saMsArameM ekamAtra vikhyAta parAkramI, 177 nAhaMvAdI- ahaGkArarahita, 178 jaganmayaH - vizvarUpa 179 sarvAzcaryamayaH - jinakA saba kucha Azcaryamaya hai -- aise athavA sampUrNa Azcayase yukta, 180 sarvasiddhArthaH - pUrNakAma honeke kAraNa jinake sabhI prayojana sadA siddha haiM aise paramezvara, 181 sarvaraJjitaH - devatA, dAnava aura mAnava Adi sabhI prANI jinheM rijhAnekI ceSTAmeM lage rahate haiM aise [ saMkSipta padyapurANa brahmarudrAdyutkRSTacetanaH / zambhoH pitAmaho brahmapitA zakrAdyadhIzvaraH / / 147 / / 182 sarvAmoghodyamaH - jinake sampUrNa udyoga saphala hote haiM, kabhI vyartha nahIM jAte - aise bhagavAn viSNu, 183 brahmarudrAdyutkRSTacetanaH brahmA aura rudra Adise utkRSTa cetanAvAle, 184 zambhoH pitAmahaHzaGkarajIke pitA bhagavAn brahmAko bhI janma denevAle zrIviSNu, 185 brahmapitA brahmAjIko utpanna karanevAle, 186 zakrAdyadhIzvaraH -indra Adi devatAoMke svAmI // 147 // - ******* sarvadevamUrtiranuttamaH / sarvadevapriyaH sarvadevaikazaraNaM sarvadevaikadevatA // 148 // 187 sarvadevapriyaH - sampUrNa devatAoMke priya, 188 sarvadevamUrtiH:- samasta devasvarUpa, 989 anuttamaH - jinase uttama dUsarA koI nahIM hai, sarvazreSTha, 190 sarvadevaikazaraNam - samasta devatAoMke ekamAtra Azraya, 191 sarvadevaikadevatA - sampUrNa devatAoMke ekamAtra ArAdhya deva / / 148 / / yajJabhugyajJaphalado yajJezo yajJabhAvanaH / yajJatrAtA yajJapumAnvanamAlI dvijapriyaH // 149 // - 192 yajJabhuk -- samasta yajJoMke bhoktA, 193 yajJaphaladaH - sampUrNa yazokA phala denevAle, 194 yajJezaH - yajJoMke svAmI, 195 yajJabhAvanaH- - apanI vedamayI vANIke dvArA yajJoMko prakaTa karanevAle, 196 yajJatrAtA - yajJavirodhI asuroMkA vadha karake yajJoMkI rakSA karanevAle, 197 yajJapumAn- yajJapuruSa, yajJAdhiSThAtA devatA, 198 vanamAlI - parama manohara vanamAlA dhAraNa karanevAle 199 dvijapriyaH - brAhmaNoMke premI aura priyatama / / 149 / / dvijaikamAnado viprakuladevo'surAntakaH / -- sarvaduSTAntakRtsarvasajjanAnanyapAlakaH / / 150 / / 200 dvijaikamAnadaH - brAhmaNoMko ekamAtra sammAna denevAle, 201 viprakuladevaH - brAhmaNavaMzako apanA ArAdhyadeva mAnanevAle, 202 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . asurAntakaH-saMsArameM azAnti phailAnevAle asuroMke amitaparAkramI, 220 sarvamaGgala:-sabakA maGgala prANahantA, 203 sarvaduSTAntakRt-samasta duSToMkA karanevAle athavA sabake liye maGgalarUpa, 221 sUryaanta karanevAle, 204 sarvasajjanAnanyapAlaka:- koTipratIkAzaH-karor3oM sUryoke samAna tejasvI, sampUrNa sAdhu puruSoke ekamAtra pAlaka // 150 // 222 yamakoTidurAsadaH-karor3oM yamarAjoMke liye saptalokaikajaTharaH sptlokaikmnnddnH| bhI durdharSaM / / 153 // sRSTisthityantakRcakrI zArGgadhanvA gadAdharaH // 151 / / kandaryakoTilAvaNyo durgAkovyarimardanaH / 205 saptalokaikajaThara:-bhUloka, bhuvoka, samudrakoTigambhIrastIrthakoTisamAhvayaH // 154 // skhaloMka, mahaloMka, janaloka, tapoloka aura satya- 223 kandarpakoTilAvaNyaH-karor3oM loka-ina sAtoM lokoMko apane ekamAtra udarameM kAmadevoMke samAna manohara kAntivAle, 224 sthApita karanevAle, 206 saptalokaikamaNDanaH- durgAkoTyarimardanaH-karor3oM durgAoMke samAna sAto lokoMke ekamAtra zRGgAra-apanI hI zobhAse zatruoko rauMda DAlanevAle, 225 samudrakoTisamasta lokoMko vibhUSita karanevAle, 207 sRSTi- gambhIra:-karor3oM samudroMke samAna gambhIra, 226 sthityantakRt-saMsArakI sRSTi, pAlana aura saMhAra tIrthakoTisamAyaH-karor3oM tIrthoke samAna pAvana karanevAle, 208 cakrI-sudarzana cakra dhAraNa nAmavAle // 154 // karanevAle, 209 zArGgadhanvA-zAGga nAmaka dhanuSa brahmakoTijagatsraSTA vAyukoTimahAbalaH / dhAraNa karanevAle, 210 gadAdharaH-kaumodako nAmako koTIndujagadAnandI zambhukoTimahezvaraH // 155 // gadA dhAraNa krnevaale||151 // 227 brahmakoTijagatsraSTA-karor3oM brahmAoMke zababhanandakI padmapANirgarur3avAhanaH / samAna saMsArakI sRSTi karanevAle, 228 vAyukoTianirdezyavapuH sarvapUjyasbailokyapAvanaH / / 152 / / mahAbalaH-karor3o vAyuoMke tulya mahAbalI, 229 211 zalabhRt-eka hAthameM pAJcajanya nAmaka koTIndujagadAnandI-karor3o candramAoMkI bhAMti zaGkha liye rahanevAle, 212 nandakI-nandaka nAmaka jagatko Ananda pradAna karanevAle, 230 zambhukoTikhaDga (talavAra) bA~dhanevAle, 213 parApANi:- mahezvaraH-karor3oM zaGkaroMke samAna mahezvara (mahAn hAthameM kamala dhAraNa karanevAle, 214 garur3avAhana:- aizvaryazAlI) // 155 // pakSiyoMke rAjA vinatAnandana garur3apara savArI karanevAle, kuverakoTilakSmIvAjyAkrakoTivilAsavAn / 215 anirdezyavapuH-jisake divyasvarUpakA kisI himavatkoTiniSkampaH koTibrahmANDaviprahaH // 156 / / prakAra bhI varNana yA saMketa na kiyA jA sake-aise 231 kuberakoTilakSmIvAn-karor3oM kuberoMke anirvacanIya zarIravAle, 216 sarvapUjyaH-devatA, samAna sampattizAlI, 232 zakrakoTivilAsavAndAnava aura manuSya Adi-sabake pUjanIya, 217 karor3oM indroMke sadRza bhoga-vilAsake sAdhanoMse paripUrNa, trailokyapAvana:-apane darzana aura sparza Adise 233 himavatkoTiniSkamyaH-karor3oM himAlayoMkI tribhuvanako pAvana banAnevAle // 152 // bhA~ti acala, 234 koTibrahmANDavigrahaH-apane anantakIrtiniHsImapauruSaH srvmngglH| . . zrIvigrahameM koTi-koTi brahmANDoMko dhAraNa karanevAle, sUryakoTipratIkAzo yamakoTidurAsadaH / / 153 // mahAvirArUpa // 156 // : .. ___218 anantakIrtiH-zeSa aura zAradA bhI koTyazvamedhapApano yajJakoTisamArcanaH / jinakI kIrtikA pAra na pA sake-aise apAra suyaza- subhAkoTisvAsthyahetuH kAmadhukoTikAmadaH // 157 // vAle, 219 niHsImapauruSaH-asIma puruSArthavAle, - 235 koTyazvamedhapApaghnaH-karor3oM azvamedha Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 . arjayasva pIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta parApurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . yajJoMke samAna pApanAzaka, 236 yajJakoTi- nAza athavA narakAsurakA vadha karanevAle, 256 samArcana:-karor3oM yajJoMke tulya pUjana-sAmagrIse dInAnAthaikAraNam-dInoM aura anAthoMko ekamAtra pUjita honevAle, 237 sudhAkoTisvAsthyahetuH- zaraNa denevAle, 257 vizvaikavyasanApahaH-saMsArake koTi-koTi amRtake tulya svAsthya-rakSAke sAdhana, ekamAtra saMkaTa haranevAle // 160 // 238 kAmadhukoTikAmadaH-karor3oM kAmadhenuoMke jagatkRpAkSamo nityaM kRpAluH sajjanAzrayaH / samAna manoratha pUrNa karanevAle // 157 // yogezvaraH sadodINoM vRddhikSayavivarjitaH // 11 // brahmavidyAkoTirUpaH zipiviSTaH shuvinvaaH| 258 jagatkRpAkSamaH-sampUrNa vizvapara kRpA vizvambharastIrthapAdaH puNyazravaNakIrtanaH // 158 // karanemeM samartha, 259 nityaM kRpAluH-sadA svabhAvase -239 brahmavidyAkoTirUpaH-karor3oM brahma- hI kRpA karanevAle, 260 sajanAzrayaH-satpuruSoMke vidyAoMke tulya jJAnasvarUpa, 240 zipiviSTaH- zaraNadAtA, 261 yogezvaraH-sampUrNa yogoM tathA unase sUrya-kiraNoMmeM sthita rahanevAle, 241 zucizravAH- prApta honevAlI siddhiyoMke svAmI, 262 pavitra yazavAle, 242 vizvadharaH-sampUrNa vizvakA sadodIrNa:-sadA abhyudayazIla, nitya udAra, sadA bharaNa-poSaNa karanevAle, 243 tIrthapAdaH-tIrthokI sabase zreSTha, 263 vRddhikSayavivarjitaH-vRddhi aura bhA~ti pavitra caraNoMvAle, athavA apane caraNoMmeM hI hAsarUpa vikArase rahita // 161 // samasta tIrthoko dhAraNa karanevAle, 244 puNyazravaNa- adhokSajo vizvaretAH prajApatizatAdhipaH / kIrtana:-jinake nAma, guNa, mahimA tathA svarUpa zakrabrahmArcitapadaH zambhubrahmovaMdhAmagaH / / 162 / / AdikA zravaNa aura kIrtana parama pavitra evaM pAvana 264 adhokSajaH-indriyoMke viSayoMse Upara hai-aise bhagavAn // 158 // uThe hue, apane svarUpase kSINa na honevAle, 265 Adidevo jagajetro mukundaH kaalnemihaa| vizvaretA:-sampUrNa vizva jinake vIryase utpanna huA hai, vaikuNTho'nantamAhAtmyo mahAyogezvarotsavaH // 159 // ve paramezvara, 266 prajApatizatAdhipaH-saikar3oM / 245 Adideva:-Adi devatA, sabake Adi prajApatiyoMke svAmI, 267 zakrabrahmArcitapadaHkAraNa evaM prakAzamAna, 246 jagajjaitra:- indra aura brahmAjIke dvArA pUjita caraNoMvAle, 268 vizvavijayI, 247 mukundaH-mokSadAtA, 248 zambhubrahmovaMdhAmaga:-bhagavAn zaGkara aura brahmAjIke kAlanemihA-kAlanemi nAmaka daityakA vadha karanevAle, dhAmase bhI Upara virAjamAna vaikuNThadhAmameM nivAsa 249 / vaikuNThaH -paramadhAmasvarUpa, 250 karanevAle // 162 / / anantamAhAtmyaH-jinakI mahimAkA anta nahIM hai- sUryasomekSaNo vizvabhoktA sarvasya pAragaH / aise mahAmahima paramezvara, 251 mahAyogezvarotsavaH- jagatseturdharmasetudharo viznadhurandharaH // 163 // bar3e-bar3e yogezvaroMke liye jinakA darzana utsavarUpa 269 sUryasomekSaNa:-sUrya aura candramArUpI hai-aise bhagavAn // 159 // netravAle, 270 vizvabhoktA-vizvakA pAlana nityatRpto lasaddhAvo niHzaGko narakAntakaH / ' karanevAle, 271 sarvasya pAragaH-sabase pare dInAnAthaikazaraNaM - vizvaikavyasanApahaH // 160 // virAjamAna, 272 jagatsetuH-saMsAra-sAgarase pAra 252 nityatRptaH-apane-ApameM hI sadA tRpta honeke liye seturUpa, 273 dharmasetudharaH- dharmarahanevAle, 253 lasadbhAvaH-sundara svabhAvavAle, maryAdAkA pAlana karanevAle, 274 vizvadhurandharaH254 niHzaGka:-advitIya honeke kAraNa bhaya- zeSanAgake rUpase samasta vizvakA bhAra vahana zaGkAse rahita, 255 narakAntakaH-narakake bhayakA karanevAle // 163 // 163|| TOTA Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana . nirmamo'khilalokezo niHsnggo'dbhutbhogvaan| jJAna aura vairAgyase sampanna, 296 viSTaraznavAHvazyamAyo vazyavizvo vizvaksenaH surottamaH / / 164 // kuzAkI muSTike samAna kAnoMvAle // 167 // 1:; ... 275 nirmamaH-AsaktimUlaka mamatAse rahita, vibhuH sarvahitodakarko hatAriH svargatipradaH / / 276 akhilalokezaH-sampUrNa lokoMkA zAsana sarvadaivatajIvezo - brAhmaNAdiniyojakaH // 168 // karanevAle, 277 niHsaGgaH-Asaktirahita, 278 297 vibhuH-sarvatra vyApaka, 298 adbhutabhogavAn-Azcaryajanaka bhogasAmagrIse sampanna, sarvahitodarka:-sabake liye hitakara bhaviSyakA 279 vazyamAyaH-mAyAko apane vazameM rakhanevAle, nirmANa karanevAle, 299 hatAri:-jinake zatru naSTa ho 280 vazyavizvaH-samasta jagatko apane adhIna cuke hai, zatruhIna, 300 svargatipradaH-svargIyarakhanevAle, 281 vipaksenaH-yuddhake liye kI huI uccagati pradAna karanevAle, 301 sarvadaivatajIveza:taiyArImAtrase hI daityasenAko titara-bitara kara DAlanevAle, samasta devatAoMke jIvanake svAmI, 302 brAhmaNAdi282 surottamaH-samasta devatAomeM zreSTha // 164 // niyojaka:- brAhmaNa Adi varNoko apane-apane sarvazreyaHpatidivyo'narghyabhUSaNabhUSitaH / dharmameM niyukta karanevAle // 18 // sarvalakSaNalakSaNyaH / sarvadaityendradarpahA // 165 // brahmazambhuparArdhAyubrahmajyeSThaH zizusvarAda / 283 sarvazreyaHpatiH-samasta kalyANoMke virAi bhaktaparAdhIna: stutyaH stotrArthasAdhakaH / / 169 // svAmI, 284 divyaH-lokottara saundarya-mAdhurya Adi 303 brahmazambhuparArdhAyu:-brahmA aura zivakI guNoMse sampanna, 285 anarthyabhUSaNabhUSitaH- apekSA bhI anantagunI AyuvAle, 304 brahmajyeSThaHamUlya AbhUSaNoMse vibhUSita, 286 sarvalakSaNa- brahmAjIse bhI jyeSTha, 305 zizusvarATa-bAlamukundalakSaNyaH-samasta zubha lakSaNoMse yukta, 287 rUpase zobhA pAnevAle, 306 virAT-vizeSa zobhAsarvadaityendradarpahA-samasta daityapatiyoMkA darpa dalana sampanna, akhila brahmANDamaya virAT rUpadhArI bhagavAna, karanevAle // 165 // 307 bhaktaparAdhInaH-premavivaza hokara bhaktoMke samastadevasarvasvaM srvdaivtnaaykH| adhIna rahanevAle, 308 stutyaH-stuti karane yogya, samastadevakavacaM sarvadevaziromaNiH // 166 // 309 stotrArthasAdhakaH-stotrameM kahe hue arthako 288 samastadevasarvasvam-sampUrNa devatAoMke siddha karanevAle // 169 / / / sarvasva, 289 sarvadaivatanAyakaH- samasta devatAoke parArthakartA kRtyajJaH svaarthkRtysdojjhitH| netA, 290 samastadevakavacam-saba devatAoMkI sadAnandaH sadAbhadraH sadAzAntaH sadAzivaH // 17 // kavacake samAna rakSA karanevAle,291 sarvadeva- 310 parArthakartA-paropakAra karanevAle, 311 ziromaNiH- sampUrNa devatAoMke ziromaNi / / 166 // kRtyajJaH-kartavyakA jJAna rakhanevAle, 312 svArthasamastadevatAdurgaH aura prpnnaashnipnyjrH| kRtyasadojjhitaH-svArthasAdhanake kAryoMse sadA dUra samastabhayahanAmA bhagavAn viSTarazravAH // 167 // rahanevAle, 313 sadAnandaH-sadA Anandamagna, 292 samastadevatAdurga:-majabUta kileke satpuruSoko Ananda pradAna karanevAle athavA sat evaM samAna samasta devatAoMkI rakSA karanevAle, 293 AnandasvarUpa, 314 sadAbhadraH-sarvadA kalyANarUpa, prapannAzanipaJjaraH-zaraNAgatoMkI rakSAke liye vajramaya 315 sadAzAntaH--nitya zAnta, .. 316 piMjar3eke samAna, 294 samastabhayannAmA-jinakA sadAzivaH-nirantara kalyANa karanevAle // 170 // nAma saba prakArake bhayoMko dUra karanevAlA hai-aise sadApriyaH sadAtuSTaH sadApuSTaH sadArcitaH / viSNu, 295 bhagavAn-pUrNa aizvarya, dharma, yaza, zrI, sadApUtaH pAvanAgyo vedaguhyo vRSAkapiH / / 171 / / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 . . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [saMkSipta payapurANa ..317 sadApriyaH-sarvadA sabake priyatama, purANarSiH-purAtana RSi nArAyaNa, 340 niSThA318 sadAtuSTaH-nirantara saMtuSTa rahanevAle, 319 sabako sthitike AdhAra-adhiSThAnasvarUpa, 341 sadApuSTa:-kSudhA-pipAsA tathA Adhi-vyAdhise rahita zAntiH-parama zAntisvarUpa, 342 parAyaNamhoneke kAraNa sadA puSTa zarIravAle, 320 sadArcitaH- parama prApyasthAna, 343- zivaH-kalyANasvarUpa, bhaktoMdvArA nirantara pUjita, 321 sadApUtaH-nitya 344 trizUlavidhvaMsI-AdhyAtmika Adi trividha pavitra, 322 pAvanAmyaH- pavitra karanevAlome zUlokA nAza karanevAle athavA pralayakAlameM mahArudraagragaNya, 323 vedaguhyaH- vedoMke gUr3ha rahasya, rUpa hokara trizUlase samasta vizvakA vidhvaMsa karanevAle, 324 vRSAkapiH- vRSa-dharmako akampita 345 zrIkaNThaikavarapradaH-bhagavAn zaGkarake ekamAtra (avicala) rakhanevAle zrIviSNu // 171 // .... varadAtA // 174 // sahastranAmA - triyugcturmuurticturbhujH| naraH kRSNo haridharmanandano dharmajIvanaH / bhUtabhavyabhavanAtho...... mahApuruSapUrvajaH // 172 // AdikartA sarvasatyaH sarvasvIranAdarpahA // 175 / / 325 sahasranAmA-hajAroM nAmavAle, 326 346 naraH-badarikAzramameM tapasyA karanevAle triyugaH-satyayuga, tretA aura dvApara nAmaka triyuga- RSizreSTha nara, narake avatAra arjuna, 347.kRSNaHsvarUpa, 327 caturmUrti:-rAma, lakSmaNa, bharata aura bhaktoMke manako AkRSTa karanevAle devakInandana zrIkRSNa, zatrughrarUpa cAra mUrtiyovAle, 328 caturbhujaH-cAra saccidAnandasvarUpa paramAtmA, 348 hariH-gajendrakI bhujAovAle, . 329 bhUtabhavyabhavannAthaH - bhUta, pukAra sunakara tatkAla prakaTa ho grAhake prANoM kA bhaviSya aura vartamAna-sabhI prANiyoMke svAmI, 330 apaharaNa karanevAle bhagavAn zrIhari, 349 dharmamahApuruSapUrvajaH-mahApuruSa brahmA Adike bhI nandanaH-dharmake yahA~ putrarUpase avatIrNa honevAle pUrvaja // 172 // bhagavAn nArAyaNa athavA dharmarAja yudhiSThirako Anandita nArAyaNo majhukezaH srvyogviniHsRtH| karanevAle bhagavAn zrIkRSNa, 350 dharmajIvana:vedasAro yajJasAraH sAmasArastaponidhiH / / 173 // pApAcArI asurokA mUloccheda karake dharmako jIvita _ 331 nArAyaNaH-jalameM zayana karanevAle, rakhanevAle, 351 AdikartA-jagatke Adi kAraNa 332 majhukeza:-manohara dhuMgharAle kezovAle, 333 brahmAjIko utpanna karanevAle, 352 sarvasatyaHsarvayogaviniHsRtaH-nAnA prakArake zAstrokta pUrNataH satyasvarUpa, 353 sarvastrIratnadarpahAsAdhanoMse jAnanemeM AnevAle, samasta yoga-sAdhanoMse jitendriya honeke kAraNa sampUrNa sundarI striyoMkA prakaTa honevAle, 334 vedasAra:-vedoMke sArabhUta abhimAna cUrNa karanevAle // 175 // tattva, brahma, 335 yajJasAra:-yajJoMke sAratattva- trikAlajitakandarpa urvshiisaamuniishvrH| ... yajJapuruSa viSNu, 336 sAmasAra:- sAmavedako AdhaH kavihayagrIvaH sarvavAgIzvarezvaraH // 176 // zrutiyoMdvArA gAye jAnevAle sArabhUta paramAtmA, 337 354 trikAlajitakandarpaH-bhUta, bhaviSya aura taponidhiH-tapasyAke bhaMDAra nara-nArAyaNa- vartamAna-tInoM kAloMmeM kAmadevako parAsta karanevAle, 355 urvazIsaka-urvazI apsarAkI sRSTi karanevAle sAdhyazreSThaH purANarSiniSThA zAntiH praaynnm| ... bhagavAn nArAyaNa, 356 munIzvaraH-tapasvI muniyoMmeM zivastrizUlavidhvaMsI zrIkaNThaikavarapradaH // 174 / / zreSTha nara-nArAyaNasvarUpa, 357 AdyaH-AdipuruSa 338 sAdhyazreSThaH-sAdhya devatAoMmeM zreSTha, viSNu, 358 kaviH-trikAladazI vidvAn, 359 sAdhanase prApta honevAloMmeM sabase zreSTha, 339 hayagrIvaH-hayagrIva nAmaka avatAra dhAraNa karanevAle Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ******** nAma kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana - bhagavAn 360 sarvavAgIzvarezvara: brahmA Adi jJAnake sAgara, 380 akhaNDabI : - saMzaya viparyaya Adike dvArA kabhI khaNDita na honevAlI buddhise yukta, 381 matsyadevaH - matsyAvatAradhArI bhagavAn, 382 mahAzRGgaH:- matsya zarIrameM hI mahAn zRGga dhAraNa karanevAle, 383 jagadvIjavahitradhRk -- saMsArakI bIjabhUta oSadhiyoMke sahita naukAko apane sIMgame bAMdhakara dhAraNa karanevAle matsya bhagavAn // 180 // devIke svAmI, 364 anantavidyAprabhavaH - asaMkhya lIlAvyAptAkhilAmbhodhiRgvedAdipravartakaH / vidyAoM kI utpattike hetu, 365 mUlAvidyAvinAzakaH bhava-bandhanakI hetubhUta mUla avidyAkA samasta vAgIzvaroMke bhI Izvara / / 176 / / sarvadevamayo brahmagururvAgIzvarIpatiH / anantavidyAprabhavo mUlAvidyAvinAzakaH // 277 // 361 sarvadevamayaH - sampUrNa devasvarUpa, 362 brahmaguruH - brahmAjIko vedakA upadeza karanevAle guru, 363 vAgIzvarIpatiH- vANIkI adhIzvarI sarasvatI AdikUpo'khilAdhArastRNIkRtajagaddharaH vinAza karanevAle // 177 // sArvazyado namajjAGayanAzako madhusUdanaH / anekamantrakoTIzaH zabdabraukapAragaH // 178 // 366 sArvajJyadaH sarvajJatA pradAna karanevAle, 367 namajjADyanAzakaH - praNAma karanevAle bhaktoMkI jar3atAkA nAza karanevAle, 368 madhusUdanaH- madhu nAmaka daityakA vadha karanevAle, 369 anekamantra koTIza :- aneka karor3a mantroMke svAmI, 370 zabdabrahmaikapAragaH- zabdabrahma (veda-vedAGgoM) ke ekamAtra pAraGgata vidvAn // 178 // AdividvAn vedakartA vedAtmA zrutisAgaraH | brahmArthavedAharaNaH sarvavijJAnajanmabhUH // 179 // 371 AdividvAn sarvaprathama vedakA jJAna prakAzita karanevAle, 372 vedakartA -- apane niHzvAsake sAtha vedoMko prakaTa karanevAle, 373 vedAtmA- vedoMke sAra tattva-unake dvArA pratipAdita honevAle siddhAntabhUta paramAtmA, 374 zrutisAgaraHvaidika jJAnake samudra, 375 brahmArthavedAharaNa:matsyarUpa dhAraNa karake brahmAjIke liye vedoMko le AnevAle, 376 sarvavijJAnajanmabhUH- - saba prakArake vijJAnoMkI janmabhUmi // 179 // vidyArAjo jJAnamUrtirjJAnasindhurakhaNDadhIH / matsyadevo mahAbhUGgo jagadvIjavahitradhRk / / 180 / / 377 vidyArAja:- samasta vidyAoMke rAjA, 378 jJAnamUrtiH - jJAnasvarUpa 379 jJAnasindhuH - 705 ******************* / / 181 / / 384 lIlAvyAptAkhilAmbhodhiH - apane matsya zarIrase lIlApUrvaka sampUrNa samudrako AcchAdita kara lenevAle, 385 RgvedAdipravartakaH Rgveda, yajurveda Adike pravartaka, 386 AdikurmaHsarvaprathama kacchaparUpameM prakaTa honevAle bhagavAn, 387 akhilAdhAraH - akhila brahmANDake AdhArabhUta, 388 tRNIkRtajagadbharaH:- samasta jagatke bhArako tinakeke samAna samajhanevAle // 181 // amarIkRtadevIghaH pIyUSotpattikAraNam / AtmAdhAro dharAdhAro yajJAGgo dharaNIdharaH / / 182 / / 389 amarIkRtadevIghaH - amRta pilAkara devasamudAyako amara banAnevAle, 390 pIyUSotpattikAraNam - kSIrasAgarase amRtake nikAlanemeM pradhAna kAraNa, 391 AtmAdhAraH - anya kisI AdhArakI apekSA na rakhakara apane hI AdhArapara sthita rahanevAle, 392 dharAdhAraH - pRthvIke AdhAra, 393 yajJAGgaH - yajJamaya zarIravAle bhagavAn varAha, 394 dharaNIdharaH - apanI dAr3hoMpara pRthvIko dhAraNa karanevAle / / 182 / / hiraNyAkSaharaH pRthvIpatiH zrAddhAdikalpakaH / samastapitRbhItinaH samastapitRjIvanam // 183 // 395 hiraNyAkSaharaH - varAharUpase hI hiraNyAkSa nAmaka daityakA vadha karanevAle, 396 pRthvIpatiHukta avatArameM hI pRthvIko patnIrUpameM grahaNa karanevAle, athavA pRthvIke pAlaka, 397 zrAddhAdikalpakaHpitaroMke liye zrAddha AdikI vyavasthA karanevAle, 398 - Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 arcayasva hRSIkeza yadIcchasi para padama. [saMkSipta padmapurANa samastapitRbhItighnaH-sampUrNa pitaroMke bhayakA nivAraNa 415 koTivajrAdhikanakha:-karor3oM vanoMse karanevAle, 399 samastapitRjIvanam-samasta bhI adhika tIkSNa nakhovAle, 416 jagaduSprekSyapitaroMke jIvanAdhAra // 183 // mUrtidhana-sampUrNa jagat jisakI ora kaThinatAse dekha havyakavyaikabhugdhavyakavyaikaphaladAyakaH / sake, aisI bhayAnaka mUrti dhAraNa karanevAle, 417 romAntInajaladhiH kSobhitAzeSasAgaraH // 184 // mAtRcakrapramathanaH-DAkinI, zAkinI, pUtanA Adi + 400 havyakavyaikabhuk-havya aura kavya mAtR-maNDalako matha DAlanevAle, 418 mahAmAtR(yajJa aura zrAddha) ke ekamAtra bhoktA, 401 havya- gaNezvaraH-apanI zaktibhUta divya mahAmAtRgaNoMke kavyaikaphaladAyaka:-yajJa aura zrAddhake ekamAtra adhIzvara // 187 // phaladAtA, 402 romAntInajaladhiH- apane roma- acintyAmoghavIryAAH samastAsuraghasmaraH / kUpoMmeM samudrako lIna kara lenevAle mahAvarAha, 403 hiraNyakazipucchedI kAla: saMkarSaNIpatiH / / 188 // kSobhitAzeSasAgaraH-varAharUpase pRthvIkI khoja karate 419 acintyAmoghavIryAdayaH-kabhI vyartha na samaya samasta samudrako kSubdha kara DAlanevAle // 184 // jAnevAle acintya parAkramase sampanna, 420 samastAsuramahAvarAho yajJapradhvaMsako yaajnyikaashryH| ghasmaraH-samasta asuroko grAsa banAnevAle, 421 zrInRsiMho divyasiMhaH sarvAniSTArthaduHkhahA / / 185 // hiraNyakazipucchedI- hiraNyakazipu nAmaka daityako 404 mahAvarAhaH-mahAn varAharUpadhArI vidIrNa karanevAle, 422 kAla:-asuroke liye bhagavAn, 405 yajJannadhvaMsaka:-yajJameM vighna DAlane- kAlarUpa, 423 saMkarSaNIpatiH-saMhArakAriNI vAle asuroke vinAzaka, 406 yAjJikAzrayaH- yajJa zaktike svAmI // 188 // karanevAle RtvijoMke parama Azraya, 407 zrInRsiMhaH- katAntavAhanaH sadyaHsamastabhayanAzanaH / apane bhakta prahlAdako bAta satya karaneke liye nRsiMharUpa sarvavighnAntakaH sarvasiddhidaH sarvapUrakaH / / 189 / / dhAraNa karanevAle bhagavAna, 408 divyasiMhaH- 424 kRtAntavAhana:-kAlako apanA vAhana alaukika siMhakI AkRti dhAraNa karanevAle, 409 banAnevAle, 425 sadyaHsamastabhayanAzana:- zaraNameM sarvAniSTArthaduHkhahA-saba prakArakI aniSTa vastuoM Aye hue bhaktoke samasta bhayoMkA tatkAla nAza aura duHkhoMkA nAza karanevAle // 185 // karanevAle, 426 sarvavighnAntakaH-sampUrNa vinokA ekavIrodbhutabalopA yntrmntraikbhnyjnH| anta karanevAle, 427 sarvasiddhidaH-saba prakArako brahmAdiduHsahajyotiryugAntAgnyatibhISaNaH // 186 // siddhi pradAna karanevAle, 428 sarvapUrakaH-sampUrNa 410 ekavIra:-advitIya vIra, 411 manorathoMko pUrNa karanevAle // 189 // adbhutabala:-adbhuta zaktizAlI, 412 yatra- samastapAtakadhvaMsI siddhimntraadhikaahvyH| mantraikabhaJjana:-zatruke yantra-mantroMko ekamAtra bhaMga bhairavezo harAtinaH kAlakoTidurAsadaH // 19 // karanevAle, 413 brahmAdiduHsahayotiH-jinake 429 samastapAtakadhvaMsI-saba pAtakoMkA zrIvigrahako jyoti brahmA Adi devatAoMke liye bhI nAza karanevAle, 430 siddhimantrAdhikAlayaHduHsaha hai, aise nRsiMha bhagavAn, 414 yugAntAgnyati- nAmameM hI siddhi aura mantroMse adhika zakti rakhanevAle, bhISaNaH-pralayakAlIna agnike samAna atyanta 431 bhairaveza:-bhairavagaNoMke svAmI, 432 bhayaGkara / / 186 // harArtighnaH-bhagavAn zaGkarako pIDAkA nAza karanevAle, koTivavAdhikanakho jagaduSpekSyamUrtidhRk / 433 kAlakoTidurAsadaH-karor3oM kAloMke liye bhI mAtRcakrapramathano / mahAmAtRgaNezvaraH / / 187 / / durdharSa // 190 // Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utAkhaNDa ] sa . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . 707 daityagarbhamrAvinAmA sphuttbrhmaannddgrjitH| jA sakanevAle, 453 mRtyumRtyuH-mautako bhI smRtamAtrAkhilatrAtAdbhutarUpo mahAhariH / / 191 // mAranevAle, 454 kAlamRtyunivartakaH-kAla aura 434 daityagarbhasrAvinAmA-jinakA nAma mRtyukA nivAraNa karanevAle / / 194 // sunakara hI daityapaliyoMke garbha gira jAte haiM-aise asAdhyasarvarogannaH sarvadurghahasaumyakRt / bhagavAn nRsiMha, 435 sphuTabrahmANDagarjitaH- gaNezakoTidarpaghno duHsahAzeSagotrahA / / 195 // jinake garjanepara sArA brahmANDa phaTane lagatA hai, 436 455 asAdhyasarvarogaghnaH-sampUrNa asAdhya smRtamAtrAkhilatrAtA-smaraNa karanemAtrase sampUrNa rogoMkA nAza karanevAle. 456 sarvadurgrahasaumyaktjagatkI rakSA karanevAle, 437 adbhutarUpaH- samasta duSTa grahoMko zAnta karanevAle, 457 Azcaryajanaka rUpa dhAraNa karanevAle, 438 mahAhariH- gaNezakoTidarpaghnaH-karor3oM gaNapatiyoMkA abhimAna mahAn siMhako AkRti dhAraNa karanevAle // 191 // cUrNa karanevAle, 458 duHsahAzeSagotrahA-samasta brahmacaryazira:piNDI dikpAlo'rdhAGgabhUSaNaH / dussaha zatruoMke kulakA nAza karanevAle // 195 // dvAdazArkazirodAmA rudrazIkanUpuraH / / 192 / / devadAnavadurdazoM jagadayadabhISakaH / 439 brahmacaryaziraHpiNDI-apane zirobhAgameM samastadurgatiprAtA jagaddhakSakabhakSakaH / / 196 // brahmacaryako dhAraNa karanevAle, 440 dikpAla:-samasta 459 devadAnavadurdarza:-devatA aura dAnavoMko dizAoMkA pAlana karanevAle, 441 ardhAGgabhUSaNaH- bhI jinakI ora dekhane meM kaThinAI hotI hai-- aise Adhe aGgameM AbhUSaNa dhAraNa karanevAle nRsiMha, 442 bhagavAn nRsiMha, 460 jagadbhayadabhISakaH-saMsArake dvAdazArkazirodAmA- mastakameM bAraha sUryoke samAna bhayadAtA asuroko bhI bhayabhIta karanevAle, 461 teja dhAraNa karanevAle, 443 rudazIkanUpura:-jinake samastadurgatitrAtA-sampUrNa durgatiyoMse uddhAra caraNoMmeM praNAma karate samaya rudrakA mastaka eka nupUrakI karanevAle, 462 jagaddhakSakabhakSakaH-jagatkA bhA~ti zobhA dhAraNa karatA hai, ve bhagavAn // 192 / / bhakSaNa karanevAle kAlake bhI bhakSaka // 196 / / yoginIgrastagirijAtrAtA bhairvtrjkH| uprezo'mbaramArjAraH kAlamUSakabhakSakaH / vIracakrezvaro'tyupro yamAriH kAlasaMvaraH / / 193 / / anantAyudhadordaNDI nRsiMho vIrabhadrajit / / 197 / / 444 yoginIgrastagirijAtrAtA- yoginiyoMke 463 uprezaH-una zaktiyoMpara zAsana caMgulameM phaMsI huI pArvatIkI rakSA karanevAle, 445 karanevAle, 464 ambaramArjAraH-AkAzarUpI bhairavatarjakaH-bhairavagaNoMko DA~Ta batAnevAle, 446 bilAva, 465 kAlamUSakabhakSakaH-kAlarUpI vIracakrezvaraH-vauramaNDalaka Izvara, 447 cUheko khA jAnevAle, 466 anantAyudhadordaNDIatyupraH-atyanta bhayaGkara, 448 yamAri:- apane bAhudaNDoMko hI akSaya AyudhoMke rUpameM dhAraNa yamarAjake zatru, 449 kAlasaMvaraH- kAlako karanevAle, 467 nRsiMhaH-nara tathA siMha donoMkI AcchAdita karanevAle // 193 // .. AkRti dhAraNa karanevAle, 468 vIrabhadrajitkrodhezvaro rudrcnnddiiprivaaraadidussttbhuk| vIrabhadrapara vijaya pAnevAle // 197 // sarvAkSobhyo mRtyumRtyuH kAlamRtyunivartakaH // 194 // yoginIcakraguhyezaH zakrAripazumAMsabhuka / 450 krodhezvaraH-krodhapara zAsana karanevAle, rudro nArAyaNo meSarUpazaGkaravAhanaH // 198 // 451 rudracaNDIparivArAdiduSTabhuka-rudra aura 469 yoginIcakraguhyeza:-yoginIcaNDIke pArSadoMmeM rahanevAle duSToMke bhakSaka, 452 maNDalake rahasyoMke svAmI, 470 zakrAripazusarvAkSobhyaH-kisIke dvArA bhI vicalita nahIM kiye mAMsabhuk-indrake zatrubhUta daityarUpI pazuoMkA bhakSaNa Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 * arthayasva vIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta padmapurANa - // 203 // karanevAle, 471 rudraH - pralayakAlameM sabako rulAne490 subrahmaNyaH - brAhmaNa, veda, tapa aura vAle rudra athavA bhayaGkara AkAravAle nRsiMha, 472 jJAnakI bhalIbhA~ti rakSA karanevAle, 491 balidhvaMsInArAyaNaH - nAra arthAt jIvasamudAyake Azraya rAjA baliko svargase haTAnevAle, 492 vAmanaH - athavA nAra - jalako nivAsasthAna banAkara rahanevAle vAmanarUpadhArI bhagavAn 493 aditiduHkhahAzeSazAyI, 473 meSarUpazaGkaravAhanaH:- meSarUpadhArI devamAtA aditike duHkha dUra karanevAle, 494 upendraHzivako vAhana banAnevAle // 198 // indrake choTe bhAI, dvitIya indra, 495 nRpatiH - rAjA, jo meSarUpavitrAtA duSTazaktisahastrabhuk / 'narANAM ca narAdhipaH' ke anusAra bhagavAnkI divya tulasIvallabho vIro vAmAcArAkhileSTadaH // 199 // vibhUti hai, 496 viSNuH - bAraha AdityoMmeMse eka, 474 meSarUpavitrAtA - meSarUpadhArI zivake 497 kazyapAnvayamaNDanaH - kazyapajIke kulakI rakSaka, 475 duSTazaktisahastra bhuk-- sahasroM duSTa- zobhA bar3hAnevAle // 202 // zaktiyoMkA vinAza karanevAle, 476 tulasI- balisvArAjyadaH sarvadevaviprAnnado 'cyutaH / vallabhaH -- tulasIke premI, 477 vIraH zUravIra, urukramastIrthapAdastripadastha svivikramaH 478 vAmAcArAkhileSTadaH - sundara AcaraNavAloMkA sampUrNa abhISTa siddha karanevAle // 199 // mahAzivaH zivArUDho bhairavaikakapAladhRk / jhillicakrezvaraH zakradivyamohanarUpadaH // 200 // 479 mahAziva:- : - parama maGgalamaya, 480 zivArUDhaH - : - kalyANamaya vAhanapara ArUr3ha honevAle athavA dhyAnastha bhagavAn zivake hRdayakamalapara AsIna honevAle 481 bhairavaikakapAladhRk -- rudrarUpase hAthameM eka bhayAnaka kapAla dhAraNa karanevAle, 482 jhillicakrezvaraH - jhIMguroke samudAyake svAmI, 483 zakradivyamohanarUpadaH - indrako divya evaM mohaka rUpa denevAle // 200 // gaurIsaubhAgyado mAyAnidhirmAyAbhayApahaH / brahmatejomayo brahmazrImayazca trayImayaH // 201 // - - 484 gaurIsaubhAgyadaH - bhagavatI pArvatIko saubhAgya pradAna karanevAle, 485 mAyAnidhiH mAyAke bhaMDAra, 486 mAyAbhayApahaH - mAyAjanita bhayakA nAza karanevAle, 487 brahmatejomayaH - brahmatejase sampanna bhagavAn vAmana, 488 brahmazrImaya:brAhmaNocita zrIse paripUrNa vigrahavAle 489 trayImayaH - Rk, yajuH aura sAma- ina tIna vedoMdvArA pratipAdita svarUpavAle // 201 // - - 498 balisvArAjyadaH :- rAjA baliko [agale manvantarameM indra banAkara] svargakA rAjya pradAna karanevAle, karanevAle, 499 sarvadeva viprAnnadaH - sampUrNa devatAoM tathA brAhmaNoMko anna denevAle, 500 acyutaH - apanI mahimAse kabhI cyuta na honevAle, 501 urukramaH - balike yajJameM virArUpa hokara lambe Dagase trilokIko nApanevAle, 502 tIrthapAdaH - gaGgAjIko prakaTa karaneke kAraNa tIrtharUpa caraNoMvAle, 503] tripadastha :- tIna sthAnoMpara paira rakhanevAle, 504 trivikramaH - tIna bar3e-bar3e DagavAle // 203 // vyomapAdaH svapAdAmbhaH pavitritajagattrayaH / brahmezAdyabhivandyAdhitadharmAhidhAvanaH // 204 // 505 vyomapAdaH - sampUrNa AkAzako caraNoMse nApanevAle, 506 svapAdAmbhaH pavitritajagattrayaH - apane caraNoMke jala (gaGgAjI) se tInoM lokoMko pavitra karanevAle, 507 brahmezAdyabhivandyAGghriH - brahmA aura zaGkara Adi devatAoMke dvArA vandanIya caraNoMvAle, 508 drutadharmA-- zIghratApUrvaka dharmakA pAlana karanevAle, 509 ahidhAvanaH- sarpakI bhA~ti teja daur3anevAle // 204 // acintyAdbhutavistAro vizvavRkSo mahAbalaH / rAhumUrdhAparAGgacchid subrahmaNyo balidhvaMsI vAmano'ditiduHkhahA / bhRgupattrIziroharaH // 205 // 510 acintyAdbhutavistAraH - kisI taraha upendro nRpatirviSNuH kazyapAnvayamaNDanaH // 202 // cintanameM na AnevAle adbhuta vistArase yukta, 511 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] - * nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . vizvavRkSaH-saMsAra-vRkSarUpa, 512 mahAbala:- rakhanevAle sampUrNa daityokA teja hara lenevAle, 532 mahAn balase yukta. 513 rAhumUrdhAparAGgacchit- paramAmRtapadyapaH-parama amRtamaya kamalakA rasa pAna rAhuke mastaka aura dhar3ako kATakara alaga karanevAle, karanevAle, 533 anasUyAgarbharatnam-atripatnI 514, bhRgupatrIzirohara:-bhRgupatnIke mastakakA anasUyAjIke garbhake ratna, 534 bhogamokSasukhapradaHapaharaNa karanevAle // 205 // 10 . bhoga aura mokSakA sukha pradAna karanevAle / 209 // pApAtrastaH sadApuNyo daityAzAnityakhaNDakaH / ... jamadagnikulAdityo reNukAdbhutazaktidhak / pUritAkhiladevAzo ! vizvArthaMkAvatArakRt / / 206 // mAtRhatyAdinilepaH skandajidviprarAjyadaH / / 210 / / + 515 pApAtrasta:-pApase DaranevAle, 516 535 jamadagnikulAdityaH-munivara jamadagnika sadApuNya:-nirantara puNyameM pravRtta, 517 daityA- vaMzako sUryake samAna prakAzita karanevAle parazurAmajI, zAnityakhaNDakaH-dharmavirodhI daityoMkI AzAkA 536 reNukAdbhutazaktika-mAtA reNukAko adbhuta sadA khaNDana karanevAle, 518 pUritAkhiladevAzaH- zakti dhAraNa karanevAle, 537 mAtRhatyAdinirlepaHsampUrNa devatAoMkI AzA pUrNa karanevAle, 519 mAtahalyA Adi doSoMse nirlipta rahanevAle parazurAmajI, vizvArthakAvatArakRt-ekamAtra vizvakA kalyANa 538 skandajit- kArtikeyajIko jItanevAle, 539 karaneke liye avatAra lenevAle / 206 // .. viprarAjyadaH-brAhmaNoMko rAjya denevAle // 210 // svamAyAnityaguptAtmA bhaktacintAmaNiH sdaa| - sarvakSatrAntakadIradarpahA kaartviiryjit| varadaH kArtavIryAdirAjarAjyaprado'naghaH // 207 // saptadvIpavatIdAtA zivArcakayazaHpradaH / / 211 / / 520 svamAyAnityaguptAtmA-apanI mAyAse 540 sarvakSatrAntakRt-samasta kSatriyoMkA nirantara apane svarUpako chipAye rakhanevAle, 521 sadA anta karanevAle, 541 vIradarpahA-bar3e-bar3e vIrokA bhaktacintAmaNiH-sadA bhaktoMkA manoratha pUrNa karaneke darpa dalana karanevAle, 542 kArtavIryajit-kRtavIryaliye cintAmaNike samAna, 522 varadaH-bhaktoMko vara putra arjunako parAsta karanevAle, 543 saptadvIpavatIpradAna karanevAle, 523 kArtavIryAdirAjarAjyapradaH- dAtA-brAhmaNoMko sAtoM dvIpoMse yukta pRthvIkA dAna kRtavIrya-putra arjuna Adi rAjAoko rAjya denevAle, karanevAle, 544 zivArcakayazaHpradaH-zivakI pUjA 524 anaghaH-svabhAvataH pApase rahita / / 207 // karanevAleko yaza denevAle / / 211 // vizvazlAghyo'mitAcAro dattAtreyo muniishvrH| bhImaH parazurAmazca shivaacaarykvishvbhuuH| parAzaktisadAzliSTo. yogAnandasadonpradaH // 208 // zivAkhilajJAnakozo bhISmAcAryo'gnidevataH / / 212 / / 525 vizvazlAghyaH-samasta saMsArake liye . 545 bhImaH-bhayaGkara parAkrama karanevAle, prazaMsanIya, 526 amitAcAra:-aparimita 546 parazurAmaH-parazurAmarUpadhArI bhagavAn, 547 AcAravAle, 527 dattAtreyaH-atrikumAra datta, jo zivAcAryakavizvabhUH-bhagavAn zaGkarako guru banAkara bhagavAnke avatAra haiM, 528 munIzvaraH-muniyoMke vidyA sIkhanevAle saMsArameM ekamAtra puruSa, 548 svAmI, 529 parAzaktisadAzliSTaH-sadA zivAkhilajJAnakoza:-bhagavAn zaGkarase sampUrNa parAzaktise yukta, 530 yogAnandasadonpadaH- nirantara jJAnakA koSa prApta karanevAle, 549 bhISyAcAryaHyogajanita Anandame vibhora rahanevAle // 208 // pANDavoMke pitAmaha bhISmajIke AcArya, 550 samastendrAritejohatparamAmRtapApaH / anidaivataH-agnidevatAke upAsaka // 212 // anasUyAgarbharatraM ..bhogamokSasukhapradaH / / 209 // droNAcAryagururvizvajaitradhanvA kRtAntajit / ......, 531 samastendrAritejohat-indrase zatrutA advitIyatapomUrtirbrahmacaryaikadakSiNaH .. // 213 // Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 ... arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa 551 droNAcAryaguru:-AcArya droNake guru, dhokA upadeza karanevAle, 573 pravartakaH-ukta 552 vizvajaitradhanvA-vizvavijayI dhanuSa dhAraNa dharmokA pracAra karanevAle / / 216 // karanevAle, 553 kRtAntajit-kAlako bhI parAsta sUryavaMzadhvajo rAmo rAghavaH sadguNArNavaH / karanevAle, 554 advitIyatapomUrti:-advitIya kAkutstho vIrarAjAyoM rAjadharmadhurandharaH // 217 / / tapasyAke mUrtimAna svarUpa, 555 brahmacaryaikadakSiNa:- 574 sUryavaMzadhvajaH-sUryavaMzakI kIrti brahmacaryapAlanameM ekamAtra dakSa / / 213 // patAkA phaharAnevAle zrIraghunAthajI, 575 rAmaHmanuzreSThaH satAM seturmahIyAn vRSabho viraatt| yogIjanoMke ramaNa karaneke liye nityAnandasvarUpa AdirAjaH kSitipitA sarvaraukadohakRt / / 214 // paramAtmA, maryAdApuruSottama bhagavAn zrIrAmacandrajI, 576 556 manuzreSThaH-manuSyoM meM zreSTha rAjA pRthu, 557 rAghava:-raghukulameM janma grahaNa karanevAle, 577 satAM setuH-setuke samAna satpuruSoMkI maryAdAke rakSaka, sadguNArNavaH-uttama guNoMke sAgara, - 578 athavA satpuruSoMke liye seturUpa, 558 mahIyAn- kAkutstha:-kakutstha-padavI dhAraNa karanevAle rAjA bar3oMse bhI bar3e mahApuruSa, 559 vRSabhaH- puraJjayakI kula-paramparAmeM avatIrNa, 579 vIrakAmanAoMkI varSA karanevAle zreSTha rAjA, 560 virAT- rAjArya:-vIra rAjAome zreSTha, 580 rAjadharmatejasvI rAjA, 561 AdirAjaH-manuSyoMmeM sabase dhurandharaH-rAjadharmakA bhAra vahana karanevAle // 217 / / prathama rAjAke padase vibhUSita, 562 kSitipitA- nityasvasthAzrayaH sarvabhagrAhI shubhaikdk| pRthvIko apanI kanyAke rUpameM svIkAra karanevAle, nararatraM rakhagarbho dharmAdhyakSo mahAnidhiH // 218 // 563 sarvarakadohaqat-gorUpadhAriNI pRthvIse 581 nityasvasthAzrayaH-sadA apane svarUpa meM samasta ratnoMke ekamAtra duhanevAle / / 214 // sthita rahanevAle mahAtmAoMke Azraya, 582 sarvabhadrapRthurjanyAyekadakSo gI:zrIkIrtisvayaMvRtaH / grAhI-samasta kalyANoMkI prApti karAnevAle, 583 jagavRttipradacakravartizreSTho'bhUyAstraka // 215 // zubhaikadRka-ekamAtra zubhakI ora hI dRSTi rakhanevAle, 564 pRthaH-apane yazase prakhyAta pRthu nAmaka 584 nararatnam-manuSyoMmeM zreSTha, 585 rAjA, 565 janmAghekadakSaH-utpatti, pAlana aura ratnagarbha:-apanI mAtAke garbhake ratna athavA apane saMhArameM ekamAtra kuzala, 566 gI:zrIkIrtisvayaM- bhItara ratnamaya guNoMko dhAraNa karanevAle, 586 vRtaH-vANI, lakSmI aura kIrtike dvArA svayaM varaNa dharmAdhyakSaH-dharmake sAkSI, 587 mahAnidhiHkiye hue, 567 jagavRttipradaH-saMsArako jIvikA akhila bhUmaNDalake samrAT honeke kAraNa bahuta bar3e pradAna karanevAle, 568 cakravartizreSThaH-cakravartI koSavAle // 218 // rAjAoMmeM zreSTha, 569 advayAkhAdhaka-advitIya sarvazreSThAzrayaH sarvazastrAstraprAmavIryavAn / zastradhArI vIra // 215 // ... jagadIzo dAzarathiH sarvaranAzrayo nRpaH / / 219 / / sanakAdimuniprApyabhagavadbhaktivardhanaH . / ... 588 sarvazreSThAzrayaH-sabase zreSTha Azraya, varNAzramAdidharmANAM kartA vaktA pravartakaH / / 216 // 589 sarvazastrAstraprAmavIryavAn samasta astra 5706 sanakAdimuniprApyabhagavadbhakti- zastroMke samudAyako zakti rakhanevAle, 590 vardhanaH-sanakAdi muniyoMse prApta hone yogya jagadIzaH-sampUrNa jagatke. svAmI, 591 bhagavadbhaktikA vistAra karanevAle, 571 varNAzramAdi- dAzarathi:-ayodhyAke cakravartI nareza mahArAja dharmANAM kartA-varNa aura Azrama Adike dhaki dazarathake prANAdhika priyatama putra, 592 sarvaranAzrayo banAnevAle, 572 vaktA-varNa aura Azrama Adike nRpaH-sampUrNa ratnoMke AzrayabhUta rAjA / / 219 / / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA nathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . 711 .............................................................................................. samastatharmasUH srvdhrmdrssttaakhilaartihaa| calAye hue sauMkake bANako brahmA Adi devatAoMne bhI atIndro jJAnavijJAnapAradraSTA kSamAmbudhiH // 220 // mastaka jhukAyA thA, aise prabhAvazAlI bhagavAn zrIrAma, 593 samastadharmasUH-samasta dharmoko utpatra 612 mArIcannaH-mAyAmaya mRgakA rUpa dhAraNa karanevAle, 594 sarvadharmadraSTA-sampUrNa dharmopara dRSTi karanevAle mArIca nAmaka rAkSasake nAzaka, 613 rakhanevAle, 595 akhilArtihA-sabakI pIr3A dUra virAdhahA-virAdhakA vadha karanevAle // 223 // karanevAle athavA samasta pIr3AoMke nAzaka, 596 brahmazApahatAzeSadaNDakAraNyapAvanaH / atIndraH-indrase bhI bar3hakara aizvaryazAlI, 597 caturdazasahasrograrakSokazaraikabhaka // 224 // jJAnavijJAnapAradraSTA-jJAna aura vijJAnake pAraMgata, 614 brahmazApahatAzeSadaNDakAraNyapAvanaH 598 kSamAmyudhi:-kSamAke sAgara // 220 // -brAhmaNa (zukrAcArya) ke zApase naSTa hue sarvaprakRSTaH ziSTeSTo harSazokAdhanAkulaH / daNDakAraNyako apane nivAsase punaH pAvana banAnevAle pitrAjJAtyaktasAmrAjyaH sapanodayanirbhayaH // 221 // 615 caturdazasahasrograrakSotraikazaraikadhUka-caudaha 599 sarvaprakRSTaH-sabase zreSTha, 600 hajAra bhayaGkara rAkSasoko mAranekI zaktise yukta ekamAtra ziSTeSTa:-ziSTa puruSoMke iSTadeva, 601 harSa- vANa dhAraNa karanevAle // 224 // zokAdhanAkula:-harSa aura zoka Adise vicalita kharAristhizirohantA dUSaNano jnaardnH| na honevAle, 602 pitrAjJAtyaktasAmrAjya:-pitAkI jaTAyuSo'nigatido'gastyasarvasvamantrarAT // 225 // AjJAse samasta bhUmaNDalakA sAmrAjya tyAga denevAle, 616 kharAri:-khara nAmaka rAkSasake zatru, 603 sapanodayanirbhayaH-zatruoke udayase bhayabhIta 617 trizirohantA-trizirAkA vadha karanevAle, na honevAle // 221 // 618 dUSaNanaH-dUSaNa nAmaka rAkSasake prANa guhAdezArpitaizcaryaH shivsprdhaajttaadhrH| lenevAle, 619 janArdanaH-bhaktaloga jinase abhyudaya citrakUTAptaratnAdirjagadIzo vanecaraH // 222 // evaM niHzreyasarUpa parama puruSArthako yAMcanA karate haiM, - 604 guhAdezArpitaizvaryaH-vanavAsake samaya 620 jaTAyuSo'gnigatidaH-jaTAyukA dAha-saMskAra parvatakI kandarAoko aizvarya samarpita karanevAle-apane karake unheM uttama gati pradAna karanevAle, 621 nivAsase guphAoko bhI aizvarya-sampanna banAnevAle, agastyasarvasvamantrarAT-jinakA nAma maharSi agastyakA 605 zivaspardhAjaTAdharaH-zaGkarajIkI jaTAoMse sarvasva evaM mantroMkA rAjA hai // 225 // hor3a lagAnevAlI jaTAe~ dhAraNa karanevAle, 606 lIlAdhanuSkoTyapAstadundubhyasthimahAbalaH / citrakUTAptaratnATri:-citrakUTako nivAsa-sthala saptatAlavyadhAkRSTadhvastapAtAladAnavaH / / 226 / / banAkara use ratnamaya parvata (merugiri) kI mahattA prApta 622 lIlAdhanuSkoTyapAstadundubhyasthikarAnevAle, 607 jagadIzaH-sampUrNa jagatke Izvara, mahAcala:-khela-khelameM hI dundubhi nAmaka dAnavakI 608 vanecaraH-vanameM vicaranevAle // 222 // haDDiyoMke mahAn parvatako dhanuSakI nokase uThAkara dUra yatheSTAmoyasarvAstrI devendrtnyaakssihaa| pheMka denevAle, 623 saptatAlavyadhAkRSTadhvastabrahmendrAdinataiSIko mArIcano virAdhahA // 223 // pAtAladAnavaH-sAta tAlavRkSoMke vedhase AkRSTa - 609 yatheSTAmoghasarvAstra:-jinake sabhI astra hokara Aye hue pAtAlavAsI dAnavakA vinAza icchAnusAra calanevAle evaM acUka haiM, 610 devendra- karanevAle // 226 // tanayAkSihA-devarAjake putra jayantakI A~kha sugrIvarAjyado'hInamanasaivAbhayapradaH / phor3anevAle, 611 brahmendrAdinataiSIkaH-jinake hanumadbhagamukhyezaH samastakapidehabhRt / / 227 / / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayastha haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa 624 sugrIvarAjyadaH-sugrIvako rAjya denevAle, vidIrNa karanevAle, 638 ugrahA- bhayaGkara rAkSasoMkA 625 ahInamanasaivAbhayapradaH-udAra cittase vadha karanevAle // 230 / / abhaya-dAna denevAle, 626 hanumaddramukhyeza:- rAvaNakazirazchettA niHzaGkendrakarAjyadaH / hanumAnjI tathA bhagavAn zaGkarake pradhAna ArAdhyadeva, svargAsvargatvavicchedI devendrAnindratAharaH / / 231 / / 627 samastakapidehabhRt-sampUrNa vAnaroMke zarIrokA 639 rAvaNakazirazchetA-rAvaNake sira poSaNa karanevAle / / 227 // kATanevAle ekamAtra vora, 640 niHzaGkendrakasanAgadaityavANakavyAkulIkRtasAgaraH / rAjyadaH-niHzaGka hokara indrako ekamAtra rAjya samlecchakoTiyANakazuSkanirdagdhasAgaraH // 228 // denevAle, 641 svargAsvargatvavicchedI-svargakI 628 . - sanAgadaityabANakavyAkulIkRta- asvargatAko miTA DAlanevAle,*642 devendrAsAgaraH-eka hI bANase nAga aura daityosahita nindratAharaH-devarAja indrakI anindratA dUra samudrako kSubdha kara denevAle, 629 samlecchakoTi- karanevAle // 231 // bANaikazuSkanirdagdhasAgaraH-eka hI bANase karor3oM rakSodevatyahaddharmAdharmatvaghnaH 4 puruSTutaH / / mlecchosahita samudrako sukhA dene aura jalA natimAtradazAsyAridattarAjyavibhISaNaH // 232 // DAlanevAle / / 228 // 643 rakSodevatvahat-rAkSasaloga jo devatAoMko samudrAdbhutapUrvaikabaddhaseturyazonidhiH / / haTAkara svayaM devatA bana baiThe the, unake usa devatvako hara asAdhyasAdhako laGkAsamUlotsAdadakSiNaH // 229 // lenevAle, 644 dharmAdharmatvaghnaH-dharmakI adharmatAkA 630 samudrAdbhutapUvaikabaddhasetuH-samudrameM nAza karanevAle, (rAkSasoMke kAraNa dharma bhI adharmarUpameM pahale-pahala eka adbhuta pula bAMdhanevAle, 631 pariNata ho rahA thA, bhagavAn rAmane unheM mArakara dharmako 'yazonidhiH-suyazake bhaMDAra, 632 asAdhya- punaH apane svarUpameM pratiSThita kiyA).645 puruSTutaHsAdhakaH-asambhavako bhI sambhava kara dikhAnevAle, bahuta logoMke dvArA stuta honevAle, 646 natimAtradazA633 laGkAsamUlotsAdadakSiNa:-laGkAko jar3ase syAriH-nata mastaka honetaka hI rAvaNako zatru naSTa kara DAlanemeM dakSa // 229 // mAnanevAle, 647 dattarAjyavibhISaNaH-vibhISaNako varadaptajagacchalyapaulastyakulakantanaH / rAjya pradAna karanevAle // 232 // rAvaNinaH prahastacchitkumbhakarNabhidugrahA / / 230 // sudhAvRSTimatAzeSasvasainyojjIvanaikakRt / / 634 varadRptajagacchalyapaulastyakulakRntana:- devabrAhmaNanAmakathAtA sarvAmarArthitaH // 233 // vara pAkara ghamaMDase bhare hue tathA saMsArake liye / 648 sudhAvRSTimRtAzeSasvasainyojIvanakakaNTakarUpa rAvaNake kulakA uccheda karanevAle, 635 kRt-sudhAkI varSA karAkara apane samasta mare hue rAvaNinaH-lakSmaNarUpase rAvaNake putra meghanAdakA sainikoMko jIvana pradAna karanevAle, 649 devabrAhmaNavadha karanevAle, 636 prahastacchit-prahastakA mastaka nAmaikadhAtA-devatA aura brAhmaNake nAmoMke ekamAtra kATanevAle, 637 kumbhakarNabhit- kumbhakarNako rakSaka, ve yadi na hote to devatAoM evaM brAhmaNoMkA * rAkSasone 'svarga kA vaibhava lUTakara use 'asvarga banA diyA thA, bhagavAn rAmane rAvaNako mArakara punaH use apanI pratiSThAke anurUpa banAyA. svargako asvagaMtA dUra kara dii| rAvaNane indrako indrapadase haTA diyA thA, ve 'anindra' (indrapadase cyuta) ho gaye the: zrIrAmane unakI anindratA dUra kI-una punaH indrake siMhAsanapara bitthaayaa| Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . . nAma-nizAna miTa jAtA, 650 sarvAmarArcitaH- kisIke dvArA bhI parAsta na honevAle, 665 sampUrNa devatAoMse pUjita // 233 // kosalendraH-kosala dezake aizvaryazAlI samrAT, 666 brahmasUryendrarudrAdivRndArpitasatIpriyaH / vIrabAhuH-zaktizAlinI bhujAoMse yukta, 667 ayodhyAkhilarAjAmyaH sarvabhUtamanoharaH // 234 // satyArthatyaktasodaraH-satyakI rakSAke liye apane bhAI 651 brahmasUryendrarudrAdivRndArpitasatIpriyaH- lakSamaNakA tyAga karanevAle // 237 // brahmA, sUrya, indra tathA rudra Adi devatAoMke samUha- zarasaMdhAnanidhUtadharaNImaNDalo jyH| dvArA zuddha pramANita karake samarpita kI huI satI brahmAdikApasAMnidhyasanAthIkRtadaivataH // 238 // sItAke priyatama, 652 ayodhyAkhilarAjAgyaH- 668 zarasaMdhAnanirvRtadharaNImaNDala:ayodhyApurIke sampUrNa rAjAoMmeM agragaNya, 653 vANoMke saMdhAnase samasta bhUmaNDalako ka~pA denevAle, sarvabhUtamanohara:-apane saundarya-mAdhuryake kAraNa 669 jayaH-vijayazIla, 670 brahmAdisampUrNa prANiyoMkA mana haranevAle // 234 // kAmasAMnidhyasanAthIkRtadaivataH-brahmA AdikI svAmyatulyakRpAdaNDo hInotkRSTakasatpriyaH / kAmanAke anusAra samIpase darzana dekara samasta zzupakSyAdinyAyadarzI hInArthAdhikasAdhakaH // 235 // devatAoMko sanAtha karanevAle // 238 // 654- svAmyatulyakRpAdaNDa:-prabhutAke brahmalokAptacANDAlaghazeSaprANisArthakaH / anurUpa hI kRpA karane aura daNDa denevAle, 655 svItagardabhazvAdizcirAyodhyAvanaikakRt // 239 // hInotkRSTaikasatiprayaH-U~ca-nIca-sabake sacce 671 brahmalokAptacANDAlAdyapremI, 656 zvapakSyAdinyAyadarzI-kute aura pakSI zeSaprANisArthakaH-cANDAla Adi samasta Adike prati bhI nyAya pradarzita karanevAle, 657 prANiyoMko brahmalokameM pahu~cAkara kRtArtha karanevAle, hInArthAdhikasAdhakaH-asahAya puruSoMke kAryako 672 svanItagardabhazvAdiH-gadahe aura kutte adhika siddhi karanevAle // 235 // Adiko bhI svargalokameM le jAnevAle, 673 vadhavyAjAnucitakRttArako'khilatulyakRt / cirAyodhyAvanaikakRt-cirakAlataka ayodhyAkI pAvitryAdhikyamuktAtmA priyAtyaktaH smarArijit // 236 // ekamAtra rakSA karanevAle // 239 // 658 vadhavyAjAnucitakRttArakaH-anucita rAmo dvitIyasaumiprilakSmaNa: prhtendrjit| / karma karanevAle logoMkA vadhake bahAne uddhAra karanevAle, viSNubhaktaH sarAmAdhipAdukArAjyanirvRtiH // 240 / / 659 akhilatulyakRt-sabake sAtha usako 674 rAmaH-muniyoMkA mana ramAnevAle bhagavAn yogyatAke anurUpa bartAva karanevAle, 660 zrIrAma, 675 dvitIyasaumitriH-sumitrAkumAra pAvitryAdhikyamuktAtmA-adhika pavitratAke kAraNa lakSmaNako sAtha rakhanevAle, 676 lakSmaNa:-zubha nityamukta svabhAvavAle, 661 priyAtyaktaH-priya patnI lakSaNoMse sampanna lakSmaNarUpa, 677 prahatendrajitsItAse kucha kAlake liye viyukta, 662 lakSmaNarUpase meghanAdakA vadha karanevAle, 678 smarArijit-kAmadevake zatru bhagavAn zivako bhI viSNubhakta:-viSNuke avatArabhUta bhagavAn zrIrAmake jItanevAle // 236 // bhakta bharatarUpa, 679 sarAmAjripAdukArAjyasAkSAtkuzalavacchagradrAbito hyaparAjitaH / nirvRtiH- zrIrAmacandrajIko caraNapAdukAke sAtha mile kosalendro vIrayAhuH satyArthatyaktasodaraH // 237 // hue rAjyase saMtuSTa honevAle bharatarUpa // 240 / / 663 sAkSAtkuzalavacchadyadrAvitaH-kuza bharato'sahyagandharvakoTino lavaNAntakaH / aura lavake rUpameM svayaM apane-Apase yuddha meM hAra zatrughno vaidyarADAyurvedagabhauSadhIpatiH // 241 // jAnevAle, 664 aparAjitaH-vAstavameM kabhI 680 bharataH-prajAkA bharaNa-poSaNa karanevAle Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 * arcayastha hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta padmapurANa kaikeyIkumAra bharatarUpa, 681 asahyagandharva- nAma dhAraNa karanevAle agni devatA. 700 vedadharmakoTinaH-karor3oM duHsaha gandharvokA vadha karanevAle, parAyaNaH-vedokta dharmake parama Azraya, 701 zveta682 lavaNAntakaH-lavaNAsurako mAranevAle dvIpapatiH-zvetadvIpake svAmI, 702 zatrughnarUpa, 683 zatrunaH-zatruokA vadha karanevAle sAMkhyapraNetA-sAMkhyazAstrako racanA karanevAle sumitrAke choTe kumAra, 684 vaidyarAT-vaidyoMke rAjA kapilasvarUpa, 703 sarvasiddhirAT-sampUrNa dhanvantarirUpa, 685 AyurvedagabhauSadhIpati:- siddhiyoMke rAjA / / 244 // Ayurvedake bhItara varNita oSadhiyoMke svAmI // 241 // vizvaprakAzitajJAnayogamohatamisrahA / nityAmRtako anvantariyajJo jgddhrH| devahUtyAtmajaH siddhaH kapilaH kardamAtmajaH // 245 // sUryArighnaH surAjIvo dakSiNezo dvijapriyaH // 242 / / 704 vizvaprakAzitajJAnayogamohatamitrahAkA 686 nityAmRtakaraH-hAthoMmeM sadA amRta liye saMsArameM jJAnayogakA prakAza karake moharUpI andhakArakA rahanevAle. 687 dhanvantari:-dhanvantari nAmase prasiddha nAza karanevAle. 705 devahUtyAtmajaH-manukumArI eka vaidya, jo samudrase prakaTa hue aura bhagavAn nArAyaNake devahUtike putra, 706 siddhaH-saba prakArakI aMza the, 688 yajJaH-yajJasvarUpa, 689 siddhiyoMse paripUrNa, 707 kapila:-kapila nAmase jagaddharaH-saMsArake pAlaka, 690 sUryArighraH- prasiddha bhagavAnke avatAra, 708 kardamAtmajaHsUryake zatru (ketu) ko mAranevAle, 691 surAjIvaH- kardama RSike suyogya putra // 245 // amRtake dvArA devatAoMko jIvana pradAna karanevAle, yogasvAmI dhyAnabhaGgasagarAtmajabhasmakRt / 692 dakSiNeza:-dakSiNa dizAke svAmI dharmarAjarUpa, dharmo vRSendraH surabhIpatiH zuddhAtmabhAvitaH // 246 // 693 dvijapriyaH-brAhmaNoMke priyatama / / 242 / / 709 yogasvAmI-sAMkhyayogake svAmI, 710 chinnamUrdhApadezArkaH zeSAGgasthApitAmaraH / dhyAnabhaGgasagarAtmajabhasmakRt-dhyAna bhaGga honese vizvArthAzeSakRdrAhuzirazchetAkSatAkRtiH // 243 / / sagara-putroko bhasma kara DAlanevAle, 711 dharma: 694 chinnamUrdhApadezArka:-jisakA mastaka jagatko dhAraNa karanevAle dharmake svarUpa, 712 kaTA huA hai tathA jo kahanemAtrake liye sUrya- vRSendraH- zreSTha vRSabhakI AkRti dhAraNa karanevAle, 'svarbhAnu' nAma dhAraNa karatA hai, aisA rAhu nAmaka graha,* 713 surabhIpatiH-surabhI gauke svAmI, 714 695 zeSAGgasthApitAmaraH -jisake zeSa aGgoMmeM zuddhAtmabhAvitaH-zuddha antaHkaraNameM cintana kiye amaratvakI sthApanA huI hai, aisA rAhu, 696 jAnevAle // 246 // vizvAzeSakRt-saMsArake sampUrNa manorathoMko siddha zambhutripuradAhakasthairyavizvarathohaH / .. karanevAle bhagavAn, 697 rAhuzirazchettA- rAhukA bhaktazambhujito daityAmRtavApIsamastapaH / / 247 / / mastaka kATanevAle, 698 akSatAkRtiH-svayaM kisI 715 zambhu:-kalyANakI utpattike sthAnabhUta, prakArako bhI kSatise rahita zarIravAle // 243 // .... zivasvarUpa, 716 tripuradAhakasthairyavizvavAjapeyAdinAmAgnivedadharmaparAyaNaH / rathodvahaH-tripurakA dAha karaneke samaya ekamAtra sthira vetadvIpapatiH sArakhyapraNetA sarvasiddhirAT // 244 // rahanevAle aura vizvamaya rathakA vahana karanevAle, 717 699 vAjapeyAdinAmAgniH-vAjapeya Adi bhaktazambhujitaH-apane bhakta zivake dvArA parAjita, * rAhukA eka nAma 'svarbhAnu' bhI hai| isa prakAra kahaneke liye to vaha bhAnu hai. para vAstavama andhakArarUpa hai| pratyeka praha bhagavAnakI divya vibhUti hai, isaliye vaha bhI bhagavatsvarUpa hI hai| Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana . 718 daityAmRtavApIsamastapaH-tripuranivAsI daityoMkI mAranevAle, 736 muSTikannaH-muSTikake prANa amRtase bharI huI sArI bAvalIko gorUpase pI jAne- lenevAle, 737 dvividahA-dvivida nAmaka vIra vAle // 247 // vAnarakA vadha karanevAle, 738 kAlindIkarSaNa:mahApralayavikanilayo'khilanAgarAT / yamunAkI dhArAko khIMcanevAle, 739 bala-balake zeSadevaH sahasrAkSaH sahasrAsyazirobhujaH // 248 // mUrtimAn svarUpa // 251 // 719 mahApralayavizvaikanilayaH-mahApralayake revatIramaNaH pUrvabhaktikhedAcyutAgrajaH / samaya sampUrNa vizvake ekamAtra nivAsasthAna, 720 devakIvasudevAhakazyapAditinandanaH // 252 // akhilanAgarA-sampUrNa nAgoMke rAjA zeSanAga- 740 revatIramaNa:-apanI patnI revatIke sAtha svarUpa, 721 zeSadevaH-pralayakAlameM bhI zeSa ramaNa karanevAle, 741 pUrvabhaktikhedAcyutAgrajaHrahanevAle devatA, 722 sahasrAkSaH-sahasroM netravAle, pUrvajanmameM lakSmaNarUpase bhagavAnkI nirantara sevA 723 sahasrAsyazirobhujaH-sahasroM mukha, mastaka karate-karate thake rahaneke kAraNa dUsare janmameM bhagavAnkI aura bhujAoMvAle // 248 // icchAse unake jyeSTha bandhuke rUpameM avatAra lenevAle phnnaamnniknnaakaaryojitaacchaambudkssitiH| balarAmarUpa, 742 devakIvasudevAhakazyapAditikAlAgnirudrajanako muzalAstro halAyudhaH // 249 // nandanaH-vasudeva aura devakoke nAmase prasiddha maharSi 724 phaNAmaNikaNAkArayojitAcchAmbuda- kazyapa aura aditiko putrarUpase Ananda denevAle kSitiH-phanoMkI maNiyoMke kaNoMke AkArase pRthvIpara bhagavAn zrIkRSNa // 252 / zveta bAdaloMkI ghaTA-sI chA denevAle, 725 vArSNeyaH sAtvatAM zreSThaH shauriydukuleshvrH| kAlAgnirudrajanakaH-bhayaGkara kAlAgni evaM saMhAramUrti narAkRtiH paraM brahma savyasAdhivarapradaH // 253 / / rudrako prakaTa karanevAle.726 muzalAstra:-muzalako 743 vArSNeyaH-vRSNikulameM utpanna, 744 astrarUpameM grahaNa karanevAle zeSAvatAra balarAmarUpa, sAtvatAM zreSThaH-sAtvata kulameM sarvazreSTha, 745 727 halAyudhaH-halarUpI AyudhavAle // 249 // zauriH-zUrasenake kulameM avatIrNa, 746 nIlAmbaro vAruNIzo mnovaakaaydosshaa|| yadukulezvaraH-yadukulake svAmI,747 narAkRtiHasaMtoSadRSTimAtrapAtitaikadazAnanaH // 250 // mAnava-zarIra dhAraNa karanevAle zrIkRSNa, 748 paraM 728 nIlAmbaraH-nIlavastradhArI, 729 brahma-vastutaH paramAtmA, 749 savyasAcivarapradaHvAruNIza:-vAruNIke svAmI, 730 manovAkAya- arjunako vara denevAle // 253 // doSahA-mana, vANI aura zarIrake doSa dUra karanevAle, brahmAdikAyalAlityajagadAcaryazaizavaH / 731 asaMtoSadRSTimAtrapAtitaikadazAnanaH- pUtanAghraH zakaTabhidyamalArjunabhaJjakaH // 254 // asaMtoSapUrNa dRSTi DAlanemAtrase hI pAtAlameM gaye hue 750 brahmAdikAmyalAlityajagadAcaryarAvaNako girA denevAle zeSanAgarUpa // 250 // zaizava:-brahmA Adi bhI jinheM dekhanekI icchA rakhate haiM bilasaMyamano ghoro rauhiNeyaH prlmbhaa| tathA jo sampUrNa jagatko AzcaryameM DAlanevAlI hai, aisI muSTikamro dvividahA kAlindIkarSaNo balaH // 251 / lalita bAlalIlAoMse yukta zrIkRSNa,751 pUtanAnaH 732 bilasaMyamanaH-sAtoM pAtAlalokoMko pUtanAke prANa lenevAle, 752 zakaTabhit-lAtake kAbUme rakhanevAle, 733 ghoraH-pralayake samaya halake AghAtase chakar3eko cakanAcUra kara denevAle,753 bhayaGkara AkRti dhAraNa karanevAle, 734 rauhiNeyaH- yamalArjunabhaJjaka:- yamalArjuna nAmase prasiddha do jur3ave rohiNIke putra, 735 pralambahA-pralamba dAnavako vRkSoko tor3a DAlanevAle // 254 // Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 . . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa vAtAsurAriH kezino thenukaarigviishvrH| devocita sudharmA nAmaka sabhAse bhUlokako bhI suzobhita dAmodaro, gopadevo yazodAnandadAyakaH // 255 // karanevAle, 773 jarAsaMdhabalAntakaH-jarAsaMdhakI 754 vAtAsurAriH-tRNAvartake zatru, 755 senAkA saMhAra karanevAle // 258 / / kezinaH-kezI nAmaka daityako mAranevAle, 756 tyaktabhanajarAsaMdho . bhImasenayazaHpradaH / dhenukAri:-dhenukAsurake zatru, 757 gavIzvaraH- sAMdIpanimRtApatyadAtA kAlAntakAdijit // 259 // gauoMke svAmI, 758 dAmodara:-udarameM yazodA 774 tyaktabhanajarAsaMdhaH-yuddhase bhage hue maiyAdvArA rassI bA~dhI jAneke kAraNa dAmodara nAma dhAraNa jarAsaMdhako jIvita chor3a denevAle, 775 bhImasenakaranevAle, 759 gopadevaH-vAloMke iSTadeva, yazaHpradaH-yuktise jarAsaMghakA vadha karAkara 760 yazodAnandadAyakaH-yazodA maiyAko Ananda bhImasenako yaza pradAna karanevAle, 776 saaNdiipnidenevaale||255|| mRtApatyadAtA-apane vidyAguru sAMdIpanika mare hue kAlIyamardanaH sarvagopagopIjanapriyaH / putrako punaH lA denevAle,777 kAlAntakAdijit-- lIlAgovardhanadharo govindo gokulotsavaH // 256 // kAla aura antaka Adipara vijaya pAnevAle // 259 // 761 kAlIyamardanaH-kAliya nAgakA samastanArakatrAtA sarvabhUpatikoTijit / mAna-mardana karanevAle, 762 sarvagopagopIjana- rukmiNIramaNo rukmizAsano narakAntakaH / / 260 / / priyaH-samasta gopoM aura gopiyoMke priyatama, 763 778 samastanArakatrAtA-zaraName Anepara lIlAgovardhanadharaH- anAyAsa hI govardhana parvatako narakameM par3e hue samasta prANiyoMkA bhI uddhAra karanevAle, a~gulIpara uThA lenevAle, 764 govindaH-indrakI 779 sarvabhUpatikoTijit-rukmiNIke vivAhameM varSAse gauokI rakSA karaneke kAraNa kAmadhenudvArA karor3oMko saMkhyAmeM Aye hue samasta rAjAoMko parAsta 'govinda' padapara abhiSikta bhagavAn zrIkRSNa, 765 karanevAle. 780 rukmiNIramaNa:-rukmiNIke sAtha gokulotsavaH-gokulanivAsiyoMko nirantara Ananda ramaNa karanevAle, 781 rukmizAsana:-rukmIko pradAna karaneke kAraNa utsavarUpa // 256 / / daNDa denevAle, 782 narakAntakaH-narakAsurakA ariSTamathanaH kaamonmttgopiivimuktidH| vinAza karanevAle // 260 // .. sadyaHkuvalayApIDayAtI cANUramardanaH // 257 // samastasundarIkAnto muraarirgrudddhvjH| 766 ariSTamathana:-ariSTAsurako naSTa ekAkijitarudrArkamarudAdhakhilezvaraH // 261 // karanevAle, 767 kAmonmattagopIvimuktidaH- 783 samastasundarIkAntaH-samasta sundariyA~ premavibhora gopIko mukti pradAna karanevAle, 768 jinheM pAnekI icchA karatI hai, 784 murAriH-mura sadyaHkuvalayApIghAtI-kuvalayApIDa nAmaka nAmaka dAnavake zatru, 785 garuDadhvajaH- garur3ake hAthIko zIghra mAra girAnevAle, 769 cANUramardanaH- cihnase cihnita dhvajAvAle, 786 ekAkijitarudrArkacANUranAmaka mallako kucala DAlanevAle // 257 // marudAkhilezvaraH- akele hI rudra, sUrya aura vAyu kaMsArirupasenAdirAjyavyApAritAmaraH / Adi samasta lokapAloko jItanevAle / / 261 // sudharmAhitabhUloko jarAsaMdhabalAntakaH // 258 // devendradarpahA kalpadrumAlaMkRtabhUtalaH / 770 kaMsAri:-mathurAke rAjA kaMsake zatru. bANabAhusahastracchinnandhAdigaNakoTijit // 263 // 771 upasenAdirAjyavyApAritAmaraH-rAjya- 787 devendradarpahA-devarAja indrakA abhimAna sambandhI kAryoMmeM ugrasena Adike rUpameM devatAoMko hI cUrNa karanevAle, 788 kalpadgumAlaMkRtabhUtala:niyukta karanevAle, 772 sudharmAGkitabhUlokaH- kalpavRkSako svargase lAkara usake dvArA bhUtalako zobhA Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * nAma-kIrtanako mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana * 717 bar3hAnevAle,789 bANabAhusahasracchit-bANAsurakI pratiSThA karanevAle, 806-svAMzazaGkarapUjaka:sahasra bhujAoMkA uccheda karanevAle, 790 nandyAdi- apane aMzabhUta zaGkarakI pUjA karanevAle // 266 // gaNakoTijit-nandI Adi karor3oM zivagaNoMko zivakanyAnatapatiH kRSNarUpazivArihA / parAsta karanevAle // 262 // mahAlakSmIvapugauMrItrAtA vaidalavatrahA / / 267 / / lIlAjitamahAdevo mhaadevaikpuujitH| 807 zivakanyAvratapati:-zivako kanyAke indrArthArjunanirbhaGgajayadaH pANDavaikadhak / 263 // vratakI rakSA karanevAle. 808 kRSNarUpazivArihA 791 lIlAjitamahAdevaH-anAyAsa hI kRSNarUpase zivake zatru (bhasmAsura) kA saMhAra mahAdevajIpara vijaya pAnevAle, 792 mahAdevaika- karanevAle, 809 mahAlakSmIvapugauMrItrAtApUjitaH-mahAdevajIke dvArA ekamAtra pUjita, 793 mahAlakSmIkA zarIra dhAraNa karanevAlI pArvatIke rakSaka, indrArthArjunanirbhaGgajayadaH-indrakI prasannatAke liye 810 vaidalavRtrahA-vaidalavatra nAmaka daityakA vadha arjunako akhaNDa vijaya pradAna karanevAle, 794 karanevAle / / 267 // pANDavaikadhRk-pANDavoMke ekamAtra rakSaka // 263 / / svadhAmamucukundaikaniSkAlayavaneSTakRt / kAzirAjazirazchettA rudrshktyekmrdnH| yamunApatirAnItaparilInadvijAtmajaH // 268 // vizvezvaraprasAdALyaH kAzirAjasutArdanaH / / 264 // 811 svadhAmamucukundaikaniSkAlayavaneSTa 795 kAzirAjazirazchettA-kAzirAjakA kRt- apane tejaHsvarUpa rAjA mucukundake dvArA kevala mastaka kATa denevAle, 796 rudazaktyekamardanaH- kAlayavanakA nAza karAkara unheM abhISTa varadAna rudrakI zaktike ekamAtra mardana karanevAle,797 vizvezvara- denevAle, 812 yamunApatiH-sUryakanyA yamunAko prasAdADhyaH-kAzIvizvanAthakI prasannatA prApta patnIrUpase grahaNa karanevAle, 813 AnItaparilInakaranevAle,798 kAzirAjasutArdanaH- kAzInarezake dvijAtmajaH- mare hue brAhmaNa-putroMko punaH putrako pIr3A denevAle // 264 // laanevaale||268|| zambhupratijJAvidhvaMsIkAzInirdagdhanAyakaH / zrIdAmarabhaktArthabhUmyAnItendravaibhavaH / kAzIzagaNakoTino lokazikSAdvijArcakaH / / 265 // durvattazizupAlaikamuktido dvArakezvaraH / / 269 // 799 zambhupratijJAvidhvaMsI-zaGkarajoko 814 zrIdAmarakabhaktArthabhUmyAnItendravaibhava:pratijJA tor3anevAle, 800 kAzInirdagdhanAyaka:- apane dIna bhakta zrIdAmA (sudAmA) ke liye pRthvIpara jinhoMne kAzIko jalAkara anAtha-sI kara diyA thA, ve indrake samAna vaibhava upasthita karanevAle, 815 durvRttabhagavAn zrIkRSNa, 801 kAzIzagaNakoTinaH- zizupAlaikamuktidaH-durAcArI zizupAlako ekamAtra kAzIpati vizvezvarake karor3oM gaNoMkA nAza karanevAle, mokSa pradAna karanevAle, 816 dvArakezvaraH-dvArakAke 802 lokazikSAdvijArcakaH-lokako zikSA deneke svAmI / / 269 / / liye sudAmA Adi brAhmaNoMkI pUjA karanevAle // 265 // AcANDAlAdikaprApyadvArakAnidhikoTikRt / zivatIvratapovazyaH puraashivvrprdH| akrUroddhavamukhyaikabhaktaH svacchandamuktidaH // 270 / / zaGkaraikapratiSThAdhksyAMzazaGkarapUjakaH // 266 // 817 AcANDAlAdikaprApyadvArakAnidhi 803 zivatIvratapovazyaH-zivajIkI tIna koTikRt-dvArakAmeM cANDAla Aditakake liye tapasyAke vazIbhUta honevAle. 804 purAzivavarapradaH- sulabha honevAlI karor3oM nidhiyokA saMgraha karanevAle, pUrvakAlameM zivajIko varadAna denevAle, 805 818 akUroddhavamukhyaikabhaktaH- akrUra aura uddhava zaGkaraikapratiSThAdhRk-bhagavAn zaGkarakI ekamAtra Adi pradhAna bhaktoMke sAtha rahanevAle, 819 svacchanda Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 * arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * muktidaH - icchAnusAra mukti denevAle // 270 // sabAlastrIjalakrIDAmRtavApIkRtArNavaH / brahmAstradagdhagarbhasthaparIkSijjIvanaikakRt / / 271 / / sabAlakhIjalakrIDAmRtavApI 820 kRtArNavaH- bAlakoM aura striyoMke jala-vihAra jitagaurIzaH karaneke liye samudrako amRtamayI bAvalIke samAna banA denevAle, 821 brahmAstradagdhagarbhasthaparIkSijjIvanaikakRt -- azvatthAmAke brahmAstrase dadha hue garbhastha parIkSitko ekamAtra jIvana dAna denevAle // 271 // parilInadvijasutAnetArjunamadApahaH 835 zambarAsurake prANahantA // 274 // anaGgo jitagaurIzo ratikAntaH sadepsitaH / puSpeSurvizvavijayI smaraH kAmezvarIpriyaH / / 275 / / 833 anaGgaH - aGgarahita, 834 gaurIpati zaGkarako bhI jItanevAle, ratikAntaH - ratike priyatama, 836 sadepsitaH - kAmI puruSoMko sadA abhISTa 837 puSyeSuH - puSpamaya bANavAle, 838 vizvavijayI - sampUrNa jagatpara vijaya pAnevAle, 839 smaraH - viSayoMke smaraNamAtrase manameM prakaTa ho jAnevAle, 840 kAmezvarIpriyaH- kAmezvarIhue ratike premI / / 275 // 823 USApatirvizvaketurvizvatRpto'dhipUruSaH 1 822 gUDhamudrAkRtigrasta bhISmAdyakhilakauravaH // 272 // parilInadvijasutAnetA - naSTa brAhmaNakumAroMko punaH le AnevAle, arjunamadApahaH - arjunakA ghamaMDa dUra karanevAle, 824 gUDhamudrAkRtigrasta bhISmAdyakhilakauravaH - gambhIra mudrAvAlI AkRti banAkara bhISma Adi samasta kauravoMko kAlakA grAsa banAnevAle // 272 // yathArthaskhaNDitAzeSadivyAstrapArthamohahat garbhazApacchaladhvastayAdavorvIbharApahaH / / / 273 // [ saMkSipta padmapurANa caturAtmA 825 caturvyUhazcaturyugavidhAyakaH // 276 // 841 USApatiH - bANAsurakI kanyA USAke svAmI aniruddharUpa 842 vizvaketuH - vizvameM vijayapatAkA phaharAnevAle, 843 vizvatRptaH:- saba orase tRpta 844 adhipUruSaH - antaryAmI sAkSI cetana, 845 caturAtmA - mana, buddhi, ahaMkAra aura cittarUpa yathArthakhaNDitAzeSadivyAstrapArtha- cAra antaHkaraNavAle, 846 caturvyUhaH- vAsudeva, mohahat-- samasta divyAstroMkA bhalIbhA~ti khaNDana karanevAle arjunake mohako haranevAle, 826 garbhazApacchaladhvastayAdavorvIbharApahaH- strIrUpa dhAraNa karake gaye hue sAmbake garbhako muniyoMdvArA zApa dilAne ke bahAne pRthvIke bhArabhUta samasta yAdavoMkA saMhAra karAnevAle // 273 // jarAvyAdhArigatidaH smRtamAtrAkhileSTadaH / kAmadevo ratipatirmanmathaH zambarAntakaH // 274 // saGkarSaNa, pradyumra aura aniruddha - ina cAra vyUhoMse yukta, 847 caturyugavidhAyakaH - satyayuga, tretA, dvApara aura kaliyuga - ina cAra yugakA vidhAna karanevAle // 276 // caturvedaikavizvAtmA sarvotkRSTAMzakoTisUH / AzramAtmA purANarSirvyAsaH zAkhAsahastrakRt / / 277 / / 827 jarAvyAdhArigatidaH - zatrukA kAma karanevAle jarA nAmaka vyAdhako uttama gati pradAna karanevAle, 828 smRtamAtrAkhileSTadaH :- smaraNa karane mAtra se sampUrNa abhISTa padArthoMko denevAle, 829 kAmadevaH - kAmadevasvarUpa, 830 ratipatiH ratike svAmI, 831 manmathaH - vicArazaktikA nAza mahAbhAratanirmAtA kavIndro bAdarAyaNaH / karanevAle kAmadevarUpa, 832 zambarAntakaH - 848 caturvedaikavizvAtmA - cAroM vedoMdvArA pratipAdita ekamAtra sampUrNa vizvake AtmA, 849 sarvotkRSTAMzakoTisUH - sabase zreSTha koTi-koTi aMzoMko janma denevAle, 850 AzramAtmA - AzramadharmarUpa 851 purANarSiH purANoMke prakAzaka RSi, 852 vyAsaH - vedoMkA vistAra karanevAle, 853 zAkhAsahastrakRt-- sAmavedako zAkhAoMkA sampAdana karanevAle // / 277 / / sahasra kRSNadvaipAyanaH sarvapuruSArthaikabodhakaH // 278 // -- Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana . 719 854 mahAbhAratanirmAtA-mahAbhArata granthake sampUrNa padArthoko zUnyarUpa hI mAnanevAle, 876 racayitA, 855 kavIndraH-kaviyoMke rAjA, 856 akhileSTadaH-sabako sampUrNa abhISTa vastue~ bAdarAyaNa:-badarI-vanameM utpanna bhagavAn vedavyAsa- denevAle // 281 // rUpa, 857 kRSNadvaipAyana:-dvIpameM utpanna zyAma catuSkoTipRthaktattvaprajJApAramitezvaraH / varNavAle vyAsajI, 858 sarvapuruSArthaMkabodhakaH- pAkhaNDavedamArgezaH pAkhaNDazrutigopakaH / / 282 // samasta puruSArthoke ekamAtra bodha karAnevAle / / 278 // 877 catuSkoTipRthak-sthAvara Adi cAra vedAntakartA brahmaikavyAkaH puruvaMzakRt / zreNiyoMmeM vibhakta huI sRSTise pRthak, 878 tattvabuddho dhyAnajitAzeSadevadevIjagatpriyaH // 279 // prajJApAramitezvaraH-tattvabhUta prajJApAramitA' (buddhiko 859 vedAntakartA-vedAntasUtroMke racayitA, parAkASThA) ke Izvara, 879 pAkhaNDavedamAgeMza:860 brahmaikavyaJjakaH-eka advitIya brahmakI pAkhaNDa-vedamArgake svAmI, 880 pAkhaNDaabhivyakti karAnevAle, 861 puruvaMzakRt- zrutigopakaH-pAkhaNDake dvArA pratipAdita vedako puruvaMzakI paramparA surakSita rakhanevAle, 862 zrutiyoMke rakSaka / / 282 // / buddhaH-bhagavAnake avatAra buddhadeva, 863 kalkI viSNuyazaHputraH kalikAlavilopakaH / dhyAnajitAzeSadevadevIjagatpriyaH-dhyAnake dvArA samastamlecchaduSTanaH sarvaziSTadvijAtikRt // 283 // samasta deva-deviyoMko jItakara jagatke priyatama 881 kalkI -kaliyugake antameM honevAlA bananevAle / / 279 // bhagavAnkA eka avatAra, 882 viSNuyazaHputraHnirAyudho jagajaitraH zrIdhano duSTamohanaH / zrIviSNuyazAke putra bhagavAn kalki, 883 kalikAladaityavedabahiSkartA / vedArthazrutigopakaH // 280 // vilopakaH-kaliyugakA lopa karake satyayugakA praveza 864 nirAyudhaH-astra-zastroMkA tyAga karAnevAle, 884 samastamlecchaduSTanaH-sampUrNa karanevAle, 865 jagajaitraH-sampUrNa jagatko vazameM mlecchoM aura duSToMkA vadha karanevAle, 885 karanevAle, 866 zrIdhanaH-zobhAke dhanI, 867 sarvaziSTadvijAtikRt-sabako zreSTha dvija banAnevAle duSTamohanaH-duSToko mohita karanevAle, 868 athavA samasta sAdhu dvijAtiyoMke rakSaka // 283 / / daityavedabahiSkartA-daityoMko vedase bahiSkRta satyapravartako devadvijadIrghakSudhApahaH / karanevAle, 869 vedArthazrutigopaka:-vedoke artha azvavArAdirekAntapRthvIdurgatinAzanaH // 284 // aura zrutiyoMko gupta rakhanevAle // 280 // 886 satyapravartakaH-satyayugakI pravRtti zauddhodanirdaSTadiSTaH sukhadaH sdssptiH| karAnevAle, 887 devadvijadIrghakSudhApahaH-[yajJa aura yathAyogyAkhilakRpaH sarvazUnyo'khileSTadaH // 281 // brAhmaNa-bhojana AdikA pracAra karake] devatAoM aura 870 zauddhodaniH-kapilavastuke rAjA brAhmaNoMkI bar3hI huI bhUkhako zAnta karanevAle, 888 zuddhodanake putra, 871 dRSTadiSTaH-daivake vidhAnako azvavArAdiH-ghur3asavAroM meM zreSTha, 889 pratyakSa dekhanevAle, 872 sukhadaH-sabako sukha ekAntapRthvIdurgatinAzana:-pRthvIkI durgatikA denevAle, 873 sadasaspatiH-satpuruSokI sabhAke pUrNatayA nAza karanevAle // 284 // adhyakSa, 874 yathAyogyAkhilakRpaH-yathAyogya sadyaHkSmAnantalakSmIkannaSTaniHzeSadharmavit / sampUrNa jIvoMpara kRpA rakhanevAle, 875 sarvazUnyaH- anantasvarNayAgaikahemapUrNAkhiladvijaH // 285 // 1-dasa pAramitAomese ekakA nAma prajJApAramitA hai| Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 arcayasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam ..... [saMkSipta payapurANa 890 sadyaHmAnantalakSmIkRt-pRthvIko zIghra 915 maharSirAT-maharSiyoMmeM adhika tejasvI, 916 hI ananta lakSmIse paripUrNa karanevAle, 891 bhRguH-brahmAjIke putra prajApati bhRgusvarUpa, 917 naSTaniHzeSadharmavit-naSTa hue sampUrNa dhoMke jJAtA, viSNuH-bAraha AdityoMmeMse eka, 918 892 anantasvarNayAgaikahemapUrNAkhiladvijaH- Adityeza:-bAraha AdityoMke svAmI, 919 ananta suvarNako dakSiNAoMse yukta yajJokA anuSThAna balivarATa-baliko indra banAnevAle // 288 // karAkara sampUrNa brAhmaNoMko svarNase sampatra vAyurvahniH zuSizreSThaH zaGkaro rudrarAguruH / karanevAle // 285 // .... ....... vidvattamazcitaratho gandharvAgyo'kSarottamaH // 289 // asAdhyaikajagacchAstA vizvabandho jayadhvajaH / . 920 vAyu:-vAyutattvake adhiSThAtA devatA, AtmatattvAdhipaH kartRzreSTho vidhirumApatiH / / 286 // 921 vahniH-agnitattvake adhiSThAtA devatA, 922 893 asAdhyaikajagacchAstA-kisIke vazameM zucizreSThaH-pavitroMmeM zreSTha, 923 zaGkaraH-sabakA na honevAle sampUrNa jagatke ekamAtra zAsaka, 894 kalyANa karanevAle zivarUpa, 924 ruvarATa-gyAraha vizvabandhaH-samasta vizvako apanI mAyAse bA~dha rudroMke svAmI, 925 guruH-guru nAmase prasiddha rakhanevAle, 895 -jayadhvajaH-sarvatra apanI aGgirAputra bRhaspatirUpa, 926 vidvattamaH-sarvazreSTha vijayapatAkA phaharAnevAle, 896 AtpatattvAdhipa:- vidvAn, 927 citrarathaH-vicitra rathavAle gandhaka Atmatattvake svAmI, 897 kartRzreSThaH-kartAoMmeM zreSTha, rAjA, 928 gandharvAgyaH-gandharvomeM agragaNya 898 vidhiH-zAstrIya vidhirUpa, - 899 citraratharUpa. 929 akSarottamaH-akSaroMmeM uttama umApatiH-umAke svAmI / / 286 // 'OM'kArasvarUpa / / 289 // bhartRzreSThaH prajezAgryo mriicirjnkaapnniiH| - varNAdiramyastrI gaurI zaktyagyA zrIzca nAradaH / kazyapo devarADindraH prahAdo daityarAT zazI // 287 // devarSirATyANDavAzyo'rjuno vAdaH pravAdarAT // 290 // 900 bhartRzreSThaH-bharaNa-poSaNa karanevAloMmeM 930 varNAdiH-samasta akSaroMke AdibhUta sarvazreSTha, 901 prajezAyaH-prajApatiyoMmeM apragaNya, akArasvarUpa, 931 ayastrI-striyoMme agragaNya 902 marIciH-marIci nAmaka prajApatirUpa, 903 satI pArvatIrUpa, 932 gaurI-gauravarNA umArUpa, janakAgraNI:-janma denevAle prajApatiyoMmeM zreSTha, 904 933 zaktyagryA-bhagavAnkI antarakSA zaktiyoMmeM kazyapaH-sarvadraSTA kazyapa munisvarUpa, 905 sarvazreSTha bhagavatI lakSmIrUpa, 934 zrI:- bhagavAn devarATa-devatAoMke rAjA, 906 indraH-parama viSNukA Azraya lenevAlI lakSmI, 935 nAradaHaizvaryazAlI indrasvarUpa, 907 prahAdaH-bhagavadbhaktike sabako jJAna denevAle devarSi nAradarUpa, 936 prabhAvase atyanta AhAdapUrNa rAnI kayAdhUke putrarUpa,908 devarSirAT-devarSiyoMke rAjA, 937 pANDavAzya:daityarAT-daityoMke svAmI prahAdarUpa, 909 zazI- pANDavoMmeM apane guNoMke kAraNa zreSTha arjunarUpa, 938 kharagozakA cihna dhAraNa karanevAle candramArUpa // 287 // arjuna:-arjuna nAmase prasiddha kuntIke tRtIya putra, nakSatrezo ravistejaHzreSThaH zukraH kviishvrH| OM 939 vAdaH-tattvanirNayake uddezyase zuddha nIyatake maharSirAibhRgurviSNurAdityezo balisvarAT / / 288 // sAtha kiye jAnevAle zAstrArtharUpa, 940 pravAdarAT 910 nakSatrezaH-nakSatroMke svAmI candramArUpa, uttama vAda karanevAloMmeM zreSTha // 290 // 911 raviH-sUryasvarUpa, 912 tejaHzreSThaH- pAvanaH pAvanezAno varuNo yAdasAM patiH / tejasviyoMmeM sabase zreSTha, 913 zukraH-bhRguke putra gaGgA tIrthottamo cUtaM chalakAmyaM varauSadham // 291 / / zukrAcAryasvarUpa, 914 kavIzvaraH-kaviyoMke svAmI, 941 pAvanaH-sabako pavitra karanevAle, 942 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahastranAmastotrakA varNana . 721 pAvanezAnaH-pAvana vastuoMke Izvara, 943 varuNa:- 967 meru:-meru nAmaka divya parvatarUpa, 968 jalake adhiSThAtA devatA varuNarUpa, 944 yAdasAM pati:- giripati:-parvatoMke svAmI, 969 mArga:-mArgazIrSa jala-jantuoMke svAmI, 945 gaGgA-bhagavAn viSNuke (agahana) kA mahInA, 970 mAsAmyaH-mAsoMmeM caraNoMse prakaTa huI parama pavitra nadI, jo bhUtalameM bhAgIrathIke agragaNya mArgazIrSasvarUpa, 971 kAlasattamaHnAmase vikhyAta evaM bhagavadvibhUti hai, 946 tIrthottamaH- samayoMmeM sarvazreSTha-brahmavelA, 972 dinAdyAtmA-dina tIrthoMmeM uttama gaGgArUpa, 947 dyUtam-chala karanevAloMmeM aura rAtri donoMkA sammilita rUpa-prabhAta yA brahmavelA, dyUtarUpa bhagavAnkI vibhUti, 948 chalakAmyam- 973 pUrvasiddhaH-Adi siddha maharSi kapilarUpa, chalakI parAkASThA jUArUpa. 949 varauSadham- jIvanakI 974 kapila:-kapila varNavAle eka muni, jo rakSA karanevAlI zreSTha oSadhi- atrarUpa // 291 // bhagavAnke avatAra haiM. 975 sAma-sahasra zAkhAoMse annaM sudarzano'svAyaM vajra prhrnnottmm| viziSTa sAmaveda. 976 vedarA-vedoMke rAjA ucaiHzravA vAjirAja airAvata imezvaraH // 292 / / sAmavedarUpa / / 294 // --950 annam-prANiyoMkI kSudhA dUra karanevAlA tAyaH khagendra Rtvayo vasantaH klppaadpH| dharatIse utpanna svAdya padArtha, 951 sudarzana:-dekhane meM dAtRzreSThaH kAmadhenurArtighrAyaH suhRttamaH / / 295 // sundara tejasvI astra-sudarzanacakrarUpa, 952 977 tArthyaH-tArkSa (kazyapa) RSike putra asvAyam-samasta astroMmeM zreSTha sudarzana, 953 garur3arUpa, 978 khagendraH-pakSiyoMke rAjA garur3a, vajram-indrake AyudhasvarUpa, 954 praharaNottamam- 979 RtvayaH-RtuoMmeM zreSTha vasantarUpa, 980 prahAra karaneyogya AyudhoMmeM uttama vajrarUpa, 955 vasantaH-caitra aura vaizAkha mAsa, 981 kalpaucaiHzravAH-U~ce kAnoMvAlA divya azva, jo samudrase pAdapa:-kalpavRkSasvarUpa, 982 dAtRzreSThaHutpanna huA thA, 956 vAjirAjaH-ghor3oMke rAjA manovAJchita vastu denevAloMmeM zreSTha kalpavRkSa, 983 uccaiHzravArUpa, 957 airAvataH-samudrase utpanna indrakA kAmadhenu:-abhISTa pUrNa karanevAlI gorUpa, 984 vAhana airAvata nAmaka hAthI, 958 ibhezvaraH-hAthiyoMke ArtighnAyaH-pIr3A dUra karanevAloMmeM sarvazreSTha, 985 rAjA airAvatasvarUpa // 292 / / suhattamaH-parama hitaiSI // 295 // asandhatyekapanIzo hyshvttho'shessvkssraatt| cintAmaNimuruzreSTho mAtA hitatamaH pitA / adhyAtmavidyA vidyAzyaH praNavazchandasAM varaH / / 293 // siMho mRgendro nAgendro vAsukinavaro nRpaH / / 296 / / 959 arundhatI-pativratAoMmeM zreSTha arundhatI- 986 cintAmaNiH-manameM cintana kI huI svarUpa, 960 ekapatnIzaH-pativratA arundhatIke icchAko pUrNa karanevAlI bhagavatsvarUpa divya maNi, svAmI maharSi vasiSTharUpa, 961 azvatthaH-pIpalake 987 guruzreSThaH-guruomeM zreSTha mAtArUpa, 988 vRkSarUpa, 962 azeSavRkSarAT-sampUrNa vRkSoMke rAjA mAtA-janma denevAlI jananI, 989 hitatamaHazvattharUpa, 963 adhyAtpavidyA-AtmatattvakA sabase bar3e hitakArI, 990 pitA-janmadAtA, 991 bodha karAnevAlI brahmavidyAsvarUpa, 964 vidyAmyaH- siMhaH-mRgoMke rAjA siMhasvarUpa, 992 vidyAomeM agragaNya praNavarUpa, 965 praNavaH- mRgendraH-samasta vanake jantuoMkA svAmI siMharUpa, oMkArarUpa, 966 chandasAM varaH-vedoMkA AdibhUta 993 nAgendraH-nAgoMke rAjA, 994 okAra, athavA mantroMmeM zreSTha praNava / / 293 // vAsukiH-nAgarAja vAsukirUpa, 995 navaraHmerurgiripatirmAgoM mAsAyaH kaalsttmH| manuSyoMmeM zreSTha, 996 nRpaH-manuSyoMkA pAlana dinAdyAtmA pUrvasiddhaH kapilaH sAma vedarAT // 294 // karanevAle rAjArUpa // 296 // Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa varNezo brAhmaNazceta: karaNAgyaM namo namaH / rogase kSINa hue puruSoMko tatkAla jIvana denevAlA hai| ityetadvAsudevasya viSNornAmasahastrakam / / 297 // . yaha parama pavitra, maGgalamaya tathA Ayu bar3hAnevAlA hai| va 997 varNezaH-samasta vargoM ke svAmI brAhmaNa- eka bAra bhI isakA zravaNa, paThana athavA japa karanese rUpa, 998 brAhmaNaH-brAhmaNa mAtA-pitAse utpanna aGgoMsahita sampUrNa veda, koTi-koTi mantra, purANa, zAstra evaM brahmajJAnI, 999 ceta:- paramAtmacintanakI tathA smRtiyoMkA zravaNa aura pATha ho jAtA hai| priye ! jo yogyatAvAle cittarUpa, 1000 karaNAgryam- isake eka zloka, eka caraNa athavA eka akSarakA bhI indriyoMkA preraka honeke kAraNa unameM sabase zreSTha nitya japa yA pATha karatA hai, usake sampUrNa manoratha citta-isa prakAra ye sabake hRdayameM vAsa karanevAle tatkAla siddha ho jAte haiN| saba kAryokI siddhise zIghra bhagavAn viSNuke sahasra nAma haiN| ina saba nAmoMko merA hI vizvAsa paidA karAnevAlA isake samAna dUsarA koI bArambAra namaskAra hai / / 297 // sAdhana nahIM hai| yaha viSNusahasranAmastotra samasta aparAdhoMko zAnta kalyANI ! tumheM isa stotrako sadA gupta rakhanA karanevAlA, parama uttama tathA bhagavAnmeM bhaktiko bar3hAne cAhiye aura apane abhISTa arthakI siddhike liye kevala vAlA hai| isakA kabhI nAza nahIM hotaa| brahmaloka isIkA pATha karanA caahiye| jisakA hRdaya saMzayase AdikA to yaha sarvasva hI hai| viSNulokataka pahu~caneke dUSita ho, jo bhagavAn viSNukA bhakta na ho, jisameM zraddhA liye yaha advitIya sIr3hI hai| isake sevanase saba aura bhaktikA abhAva ho tathA jo bhagavAn viSNuko duHkhoMkA nAza ho jAtA hai| yaha saba sukhoMko denevAlA sAdhAraNa devatA samajhatA ho, aise puruSako isakA upadeza tathA zIghra hI parama mokSa pradAna karanevAlA hai| kAma, nahIM denA caahiye| jo apanA putra, ziSya athavA suhada krodha Adi jitane bhI antaHkaraNake mala haiM, una sabakA ho, use usakA hita karanekI icchAse isa zrIviSNuisase zodhana hotA hai| yaha parama zAntidAyaka evaM sahastranAmakA upadeza denA caahiye| alpabuddhi puruSa ise mahApAtakI manuSyoMko bhI pavitra banAnevAlA hai| samasta nahIM grahaNa kreNge| devarSi nArada mere prasAdase kaliyugameM prANiyoMko yaha zIghra hI saba prakArake abhISTa phala dAna tatkAla phala denevAle isa stotrako grahaNa karake karatA hai| samasta vinoMkI zAnti aura sampUrNa ariSToMkA kalpagrAma (kalApagrAma) meM le jAyeMge, jisase bhAgyahIna vinAza karanevAlA hai| isake sevanase bhayaGkara duHkha logoMkA duHkha dUra ho jaaygaa| bhagavAn viSNuse bar3hakara zAnta ho jAte haiN| duHsaha daridratAkA nAza ho jAtA hai koI dhAma nahIM hai, zrIviSNuse bar3hakara koI tapasyA nahIM tathA tInoM prakArake RNa dUra ho jAte haiN| yaha parama hai, zrIviSNuse bar3hakara koI dharma nahIM hai aura zrIviSNuse gopanIya tathA dhana-dhAnya aura yazakI vRddhi karanevAlA bhinna koI mantra nahIM hai| bhagavAn zrIviSNuse bhinna koI hai| saba prakArake aizvayoM, samasta siddhiyoM aura sampUrNa satya nahIM hai, zrIviSNuse bar3hakara japa nahIM hai. zrIviSNuse dharmoko denevAlA hai| isase koTi-koTi tIrtha, yajJa, tapa, uttama dhyAna nahIM hai tathA zrIviSNuse zreSTha koI gati nahIM dAna aura vratoMkA phala prApta hotA hai| yaha saMsArakI hai| jisa puruSakI bhagavAn janArdanake caraNoM meM bhakti hai, jaDatA dUra karanevAlA aura saba prakArakI vidyAoMmeM use aneka mantroMke japa, bahuta vistAravAle zAstroMke pravRtti karAnevAlA hai| jo rAjyase bhraSTa ho gaye haiM, unheM svAdhyAya tathA sahasroM vAjapeya yajJoMke anuSThAna karanekI yaha rAjya dilAtA aura rogiyoMke saba rogoMko hara letA kyA AvazyakatA hai? maiM satya-satya kahatA hU~-bhagavAn hai| itanA hI nahIM, yaha stotra vandhyA striyoMko putra aura viSNu sarvatIrthamaya hai, bhagavAn viSNu sarvazAstramaya hai * padmapurANa, uttarakhaNDakA 72 vA adhyAya / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] www. * nAma-kIrtanakI mahimA tathA zrIviSNusahasranAmastotrakA varNana * ----------- 1 tathA bhagavAn viSNu sarvayajJamaya haiN| * yaha saba maiMne sampUrNa vizvakA sarvasvabhUta sAra tattva batalAyA hai| pArvatI bolIM- jagatpate! Aja maiM dhanya ho gyii| Apane mujhapara bar3A anugraha kiyaa| maiM kRtArtha ho gayI, kyoMki Apake mukhase yaha parama durlabha evaM gopanIya stotra mujhe sunaneko milA hai| deveza! mujhe to saMsArakI avasthA dekhakara Azcarya hotA hai hAya! kitane mahAn kaSTako bAta hai ki sampUrNa sukhoMke dAtA zrIharike vidyamAna rahate hue bhI mUrkha manuSya saMsArameM kleza uThA rahe haiN| bhalA, lakSmIke priyatama bhagavAn madhusUdanase bar3hakara dUsarA kauna devatA hai| Apa jaise yogIzvara bhI jinake tattvakA nirantara cintana karate rahate haiM, una zrIpuruSottamase bar3A dUsarA kauna-sA pada hai| unako jAne binA hI apaneko jJAnI mAnanevAle mUka manuSya dUsare kisa devatAkI ArAdhanA karate haiN| aho ! sarvezvara bhagavAn viSNu sampUrNa zreSTha devatAoMse bhI uttama haiN| svAmin! jo Apake bhI Adiguru haiM, unheM mUr3ha manuSya sAmAnya dRSTise dekhate haiM; kintu prabho ! sarvezvara ! yadi maiM artha kAmAdimeM Asakta hone yA kevala ApameM hI mana lagAye rahane ke kAraNa athavA pramAdavaza hI samUce sahasranAmastotrakA pATha na kara sakU~, to usa avasthAmeM jisa kisI bhI eka nAmase mujhe sampUrNa sahasranAmakA phala prApta ho jAya, use batAnekI kRpA kIjiye / mahAdevajI bole- sumukhi ! maiM to 'rAma rAma! rAma! isa prakAra japa karate hue parama manohara zrIrAmanAmameM hI nirantara ramaNa kiyA karatA huuN| rAmanAma sampUrNa sahasranAmake samAna haiN| OM pArvatI ! yadi brAhmaNa, kSatriya, vaizya athavA zUdra bhI pratidina vizeSarUpase isa zrIviSNusahasranAmakA pATha kareM to ve dhana-dhAnyase yukta hokara bhagavAn viSNuke paramapadako prApta hote haiN| $ devi! jo loga pUrvokta aGganyAsase yukta zrIviSNusahastranAmakA pATha karate haiM, ve zreSTha puruSa avinAzI padako prApta hote haiN| sumukhi ! bAra-bAra bahuta kahanese kyA lAbha thor3emeM itanA hI jAna lo ki bhagavAn viSNukA sahasranAma parama mokSa pradAna karanevAlA hai| isake pAThameM utAvalI nahIM karanI cAhiye / yadi utAvalI kI jAtI hai, to Ayu aura dhanakA nAza hotA hai| isa pRthvIpara jambUdvIpake aMdara jitane bhI tIrtha haiM, ve saba sadA vahIM nivAsa karate haiM, jahA~ zrIviSNusahasranAmakA pATha hotA hai| jahA~ zrIviSNusahasranAmakI sthiti hotI hai, vahIM gaGgA, yamunA, kRSNaveNI, godAvarI, sarasvatI aura samasta tIrtha nivAsa karate haiN| yaha parama pavitra stotra bhaktoMko sadA priya hai| bhaktibhAvase bhAvita cittake dvArA sadA hI isa stotrakA cintana karanA caahiye| jo manISI puruSa parama uttama zrIviSNusahasranAmastotrakA pATha karate haiM, ve saba pApoMse mukta hokara zrIharike samIpa jAte haiN| jo loga sUryodayake samaya isakA pATha aura japa karate haiM, unake bala, Ayu aura lakSmIkI pratidina vRddhi hotI hai| eka-eka nAmakA uccAraNa karake zrIhariko tulasIdala arpaNa karanese jo pUjA sampanna hotI * nAsti viSNoH paraM dhAma nAsti viSNoH paraM tapaH / nAsti viSNoH paro dharmo nAsti mantro hAvaiSNavaH // nAsti viSNoH paraM satyaM nAsti viSNoH paro japaH nAsti viSNoH paraM dhyAnaM nAsti viSNoH parA gatiH // kiM tasya bahubhirmantraiH zAstraiH kiM bahuvistaraiH / vAjapeyasahasrairvA bhaktiryasya janArdane // sarvatIrthamayo viSNuH sarvazAstramayaH prabhuH / sarvakratumayo viSNuH satyaM satyaM vadAmyaham // ( 72 / 313 - 316) aho yata mahatkaSTaM samastasukhade harau vidyamAne'pi deveza mUDhAH klizyanti saMsRtau // ( 72 / 318) kAmAdyAsaktacittatvAtkintu sarvezvara prbho| tvanmayatvAtpramAdAdvA zakromi paThituM na cet // viSNoH sahastranAmaitatpratyahaM vRssbhdhvj| nAmaikena tu yena svAttatphalaM brUhi me OM rAma rAmeti rAmeti rame rAme mnorme| sahasranAma tattulye $ brAhmaNA vA kSatriyA yA vaizyA yA giriknyke| zUdrA vAtha vizeSeNa dhanadhAnyasamAyuktA yAnti viSNoH paraM padam / saMpa0pu0 24 723 prabho / / 72 / 333-334) varAnane / / 72 / 335) rAmanAma paThantyanudinaM yadi // (73|1-3) Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 arcayastha haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta padmapurANa hai, use koTi yajJoMkI apekSA bhI adhika phala denevAlI nahIM prApta hote| jo loga bhagavAn kezavake isa samajhanA caahiye| pArvatI ! jo dvija rAstA calate hue bhI mAhAtmyakA zravaNa karate haiM, ve manuSyoMmeM zreSTha, pavitra evaM zrIviSNusahastranAmakA pATha karate haiM, unheM mArgajanita doSa puNyasvarUpa haiN| gRhastha-AzramakI prazaMsA tathA dAna-dharmakI mahimA zrImahAdevajI kahate haiM-devi ! suno, aba maiM gRhasthAzrama parama pavitra hai| ghara sadA tIrthake samAna dharmake uttama mAhAtmyakA varNana karU~gA, jisakA zravaNa pAvana hai| isa pavitra gRhasthAzramameM rahakara vizeSarUpase karanese isa pathvIpara phira kabhI janma nahIM hotaa| dharmase dAna denA caahiye| yahA~ devatAoMkA pUjana hotA hai, artha, kAma aura mokSa-tInoMkI prApti hotI hai; ataH atithiyoMko bhojana diyA jAtA hai aura [thake-mAda] jo dharmake liye ceSTA karatA hai, vahI vizeSarUpase vidvAn rAhagIroMko ThaharanekA sthAna milatA hai| ataH gRhasthAzrama mAnA gayA hai|* jo kabhI kutsita karmameM pravRtta nahIM parama dhanya hai| aise gRhasthAzramameM rahakara jo loga hotA, vaha gharapara bhI pA~coM indriyoMkA saMyamarUpa tapa kara brAhmaNokI pUjA karate haiM, unheM Ayu, dhana aura saMtAnakI sakatA hai| jisakI Asakti dUra ho gayI hai, usake liye kabhI kamI nahIM hotii| ghara bhI tapovanake hI samAna hai; ataH gRhasthAzramako svadharma zubha samaya Anepara candradevakI pUjA karake nityabatAyA gayA hai| girirAjakizorI ! jinhoMne apanI naimittika kokA anuSThAna karaneke pazAt apanI zaktike indriyoMko vazameM nahIM kiyA hai, unake liye isa gRhastha anusAra dAna denA cAhiye / dAnase manuSya nissandeha apane Azramako pAra karanA kaThina hai; ve isa zubha evaM zreSThatama pApoMkA nAza kara DAlatA hai| dAnake prabhAvase isa lokameM AzramakA vinAza kara DAlate hai| brahmA Adi devatAoMne abhISTa bhogoMkA upabhoga karake manuSya sanAtana manISI puruSoMke liye gRhastha-dharmako bahuta uttama batAyA zrIviSNuko prApta hotA hai| jo abhakSya-bhakSaNameM pravRtta hai| sAdhu puruSa vanameM tapasyA karake jaba bhUkhase pIr3ita rahanevAlA, garbhastha bAlakakI hatyA karanevAlA, guruhotA hai, taba sadA annadAtA gRhasthake hI ghara AtA hai| patnIke sAtha sambhoga karanevAlA tathA jhUTha bolanevAlA hai, vaha gRhastha jaba bhaktipUrvaka usa bhUkhe atithiko anna ye sabhI nIca yoniyoMmeM janma lete haiN| jo yajJa karAneke detA hai to usakI tapasyAmeM hissA ba~TA letA hai| ataH yogya nahIM hai aise manuSyase jo yajJa karAtA, lokanindita manuSya samasta AzramoMmeM zreSTha isa gRhasthAzramakA sadA puruSase yAcanA karatA, sadA kopase yukta rahatA, pAlana karatA hai aura isI mAnavocita bhogoMkA upabhoga sAdhuoMko pIr3A detA, vizvAsaghAta karatA, apavitra rahatA karake antameM svargako jAtA hai--isameM tanika bhI aura dharmako nindA karatA hai-ina pApoMse yukta honepara sandeha nahIM hai| devi ! sadA gRhastha-dharmakA pAlana manuSyako Ayu zIghra naSTa ho jAtI hai, aisA jAnakara [pApakA karanevAle manuSyoMke pAsa pApa kaise A sakatA hai| sarvathA tyAga karake] vizeSarUpase dAna karanA ucita hai| * dhAdarthaM ca kArma ca mokSaM ca tritayaM labhet / tasmAddharma samauheta vidvAn sa bahudhA smRtaH // (75 / 2) + gRhe'pi paJcendriyanigrahastapaslAkutsite karmaNi yaH pravartate / nivRttarAgasya tapovana gRha gRhAzramo'to gaditaH svadharmaH / / (75 / 8) + gRhAzramaH puNyatamaH sarvadA sIrthavadgRham / asmin gRhAzrame puNye dAna deva vishesstH|| -- devAnAM pUjanaM yatra atithInAM tu bhojanam / pathikAnA ca zaraNamato dhanyatamo mataH / / (75 / 12-13) Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] gaNDakI nadIkA mAhAtmya tathA abhyudaya evaM aurdhvadehika nAmaka stotrakA varNana ********* LE----------------POS gaNDakI nadIke jalakA darzana karanese brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra tathA anya jAtike manuSya--sabhI nizcaya hI mukta ho jAte haiM; vizeSataH pApiyoMke liye to yaha triveNIke samAna puNyamayI hai| jahA~ brahmahatyArekI bhI mukti ho jAtI hai, vahA~ auroMke liye kyA kahanA hai ? * 725 gaNDakI nadIkA mAhAtmya tathA abhyudaya evaM aurdhvadaihika nAmaka stotrakA varNana zrImahAdevajI kahate haiM-devi ! aba maiM gaNDakI nadIke mAhAtmyakA vidhipUrvaka varNana kruuNgaa| pArvatI ! gaGgAkA jaisA mAhAtmya hai, vaisA hI gaNDakI nadIkA bhI batAyA gayA hai| jahA~se nAnA prakArakI zAlagrAma zilA prakaTa hotI hai, usa gaNDakI nadIkI mahimAkA bar3e-bar3e muniyoMne varNana kiyA hai| aNDaja, udbhijja, svedaja aura jarAyuja- sabhI prANI usake darzanamAtrase pavitra ho jAte haiN| mahAnadI gaNDakI uttarameM prakaTa huI hai| girije! vaha smaraNa karanepara nizcaya hI saba pApakA nAza kara detI hai| vahA~ kalyANa pradAna karanevAle bhagavAn nArAyaNa sadA vidyamAna rahate haiM, RSiyoMkA bhI vahA~ nivAsa hai tathA sampUrNa devatA, rudra, nAga aura yakSa vizeSarUpase vahA~ rahA karate haiN| usa sthalapara bhagavAnkI aneka rUpavAlI aura sukhadAyinI caubIsa avatAroMkI mUrtiyA~ upalabdha hotI haiN| eka matsyarUpa hai, dUsarI kacchaparUpa isI prakAra vArAha, nRsiMha aura vAmanakI bhI kalyANadAyinI mUrtiyA~ haiN| zrIrAma, parazurAma tathA zrIkRSNakI bhI mokSadAyinI mUrti dekhI jAtI hai| zrIviSNunAmase prasiddha usa sthalapara uparyukta mUrtiyoMke sivA buddhakI mUrti bhI batAyI gayI hai| kalki aura maharSi kapilakI bhI puNyamayI mUrti upalabdha hotI hai, inake sivA aura bhI bhA~ti-bhA~tike AkAravAlI bahuta-sI mUrtiyA~ dekhI jAtI haiN| una sabake aneka rUpa haiM aura unakI saMkhyA bhI bahuta hai| vaha gaNDakI nAmakI gaGgA parama puNyamayI tathA dharma, artha, kAma evaM mokSa pradAna karanevAlI hai| usa bhUmipara Aja bhI mere sAtha bhagavAn hRSIkeza niyamapUrvaka nivAsa karate haiM, usake jalakA sparza karanemAtra se manuSya bhrUNahatyA, bAlahatyA aura gohatyA Adi samasta pApoMse mukta ho jAtA hai| pArvatI! maiM sadA hara samaya vahA~ jAtA rahatA hU~; vaha tIrthoMmeM tIrtharAja hai-- yaha bAta brahmAjIne kahI thii| muniyoMne vahA~ khAna aura dAnakA vidhAna kiyA hai| bhagavAn viSNudvArA pUrvakAlameM nirmita huA vaha kSetra mahAn se mahAn hai| vaha vaiSNava puruSoMko uttama gati pradAna karanevAlA aura parama pAvana mAnA gayA hai| devi ! isa saMsArameM manuSyakA janma sadA durlabha hai; usameM bhI gaNDakI nadIkA tIrtha aura vahA~ bhI zrIviSNukSetra atyanta durlabha hai| ataH zreSTha dvijoMko ASAr3ha mAsameM vahA~kI yAtrA karanI caahiye| varAnane! maiM bAraMbAra kahatA hU~ ki gaNDakIke samAna koI tIrtha, dvAdazIke tulya koI vrata aura zrIviSNuse bhinna koI devatA nahIM hai| jo narazreSTha gaNDakI nadIkA mAhAtmya zravaNa karate haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara antameM zrIviSNudhAmako jAte haiN| mahAdeva uvAca - zRNu sundari vakSyAmi stotraM cAbhyudayaM tataH / yacchrutvA mucyate pApI brahmahA nAtra saMzayaH // 1 // dhAtA vai nAradaM prAha tadahaM tu bravImi te / tamuvAca tato devaH svayambhUramitadyutiH // 2 // pragRhya ruciraM bAhuM smAraye caudhvadehikam / mahAdevajI kahate haiM--sundarI! suno, aba maiM abhyudayakArI stotrakA varNana karU~gA, jise sunakara brahmahatyArA bhI nissandeha mukta ho jAtA hai| brahmAjIne devarSi nAradase isa stotrakA varNana kiyA thA, vahI maiM tumheM batAtA huuN| [pUrvakAlameM bhagavAn zrIrAmacandrajI jaba rAvaNakA vadha kara cuke, usa samaya samasta devatA unakI stuti karaneke liye Aye usI avasarapara] amitatejasvI bhagavAn brahmAne zrIraghunAthajIkI sundara bA~ha hAthameM lekara jo unakI stuti kI thI, vaha 'aurdhvadaihika stotra' ke nAmase prasiddha hai| Aja maiM usIko smaraNa karake tumase kahatA huuN| | bhavAnnArAyaNaH zrImAn devazcakrAyudho hariH // 3 // zArGgadhArI hRSIkezaH purANapuruSottamaH / ajitaH khaDgabhijiSNuH kRSNazcaiva sanAtanaH // 4 // Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 * arjayasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa ekaGgo varAhastvaM bhuutbhvybhvaatmkH| Rgveda aura sAmavedameM Apa hI sabase zreSTha batAye gaye akSaraM brahma satyaM tu Adau cAnte ca rAghava // 5 // haiN| Apa saikar3o vidhivAkyarUpa jilAose yukta lokAnAM tvaM paro dhamoM vipaksenazcaturbhujaH / vedasvarUpa mahAn vRSabha haiN| Apa hI yajJa, Apa hI senAnI rakSaNastvaM ca vaikuNThastvaM jagatprabho // 6 // vaSaTkAra aura Apa hI OMkAra haiN| Apa zatruoMko tApa zrIbrahmAjI bole-zrIraghunandana ! Apa samasta denevAle tathA saikar3oM dhanuSa dhAraNa karanevAle haiN| Apa jIvoMke AzrayabhUta nArAyaNa, lakSmIse yukta, svayaMprakAza hI vasu, vasuoMke bhI pUrvavartI evaM prajApati haiN| evaM sudarzana nAmaka cakra dhAraNa karanevAle zrIhari haiM / zAGga trayANAmapi lokAnAmAdikartA svyNprbhuH| nAmaka dhanuSako dhAraNa karanevAle bhI Apa hI haiN| Apa hI sTANAmaSTamo rudraH sAdhyAnAmapi pacamaH // 10 // indriyoMke svAmI evaM purANapratipAdita puruSottama haiN| Apa azvinau cApi kau~ te sUryacandrau ca ckssussii| kabhI kisIse bhI parAsta nahIM hote / zatruoMkI talavAroMko ante cAdau ca madhye ca dRzyase svaM parantapa // 11 // TUka-TUka karanevAle, vijayI aura sadA ekarasa rahane- prabhavo nidhanaM cAsi na viduH ko bhavAniti / vAle-sanAtana devatA saccidAnandasvarUpa zrIkRSNa bhI dRzyase sarvalokeSu goSu ca brAhmaNeSu ca // 12 // Apa hI haiN| Apa eka dA~tavAle bhagavAn varAha haiN| bhUta, dikSu sarvAsu gagane parvateSu guhAsu c| bhaviSya aura vartamAna-tInoM kAla Apake hI rUpa haiN| sahasranayanaH zrImAzatazIrSaH sahasrapAt // 13 // zrIraghunandana ! isa vizvake Adi, madhya aura antameM jo Apa tInoM lokoMke AdikartA aura svayaM hI apane satyasvarUpa avinAzI parabrahma sthita hai, vaha Apa hI haiN| prabhu (parama svatantra) haiN| Apa rudroMmeM AThaveM rudra aura Apa hI lokoMke parama dharma haiN| Apako yuddhake liye taiyAra sAdhyoMmeM pAMcaveM sAdhya haiN| donoM azvinIkumAra Apake hote dekha daityoMkI senA dAroM ora bhAga khar3I hotI hai, kAna tathA sUrya aura candramA netra haiN| paraMtapa ! Apa hI isIliye Apa vizvaksena kahalAte hai| Apa hI cAra bhujA Adi, madhya aura antame dRSTigocara hote haiN| sabakI dhAraNa karanevAle zrIviSNa haiN|... utpatti aura layake sthAna bhI Apa hI haiN| Apa kauna prabhavazcAvyayastvaM ca upendro mdhusuudnH| haiM-isa bAtako ThIka-Thauka koI bhI nahIM jaante| pazcigoM dhRtArcistvaM padmanAbho raNAntakRt // 7 // sampUrNa lokome, gauoMmeM aura brAhmaNoMmeM Apa ho zaraNyaM zaraNaM ca tvAmAhuH sendrA mhrssyH| dikhAyI dete haiM tathA samasta dizAoMmeM, AkAzameM, RksAmazreSTho vedAtmA zatajilo maharSabhaH // 8 // parvatoMmeM aura guphAoMmeM bhI ApakI hI sattA hai| Apa tvaM yajJastvaM vaSaTkArastvamoMkAraH prntpH| zobhAse sampanna hai| Apake sahasroM netra, saikar3oM mastaka zatadhanvA vasuH pUrva vasUnAM tvaM prajApatiH // 9 // aura sahasroM caraNa haiN| Apa sabakI utpattike sthAna aura avikArI haiN| tvaM bhArayasi bhUtAni vasudhAM ca saparvatAm / indrake choTe bhAI vAmana evaM madhu dailyake prANahantA antaHpRthivyAM salile dRzyase tvaM mahoragaH // 14 // zrIviSNu bhI Apa hI haiN| Apa aditi yA devakIke trIllokAndhArayan rAma devagandharvadAnavAn / garbhameM avatIrNa honeke kAraNa pRznigarbha kahalAte haiN| Apa sampUrNa prANiyoMko tathA parvatosahita pRthvIko Apane mahAn teja dhAraNa kara rakhA hai| ApakI hI bhI dhAraNa karate haiN| pRthvIke bhItara pAtAlalokameM aura nAbhise virAT vizvakI utpattikA kAraNabhUta kamala prakaTa kSIrasAgarake jalameM Apa hI mahAn sarpa-zeSanAgake huA thaa| Apa zAntasvarUpa honeke kAraNa yuddhakA anta rUpameM dRSTigocara hote haiN| rAma ! Apa usa svarUpase karanevAle haiN| indra Adi devatA tathA sampUrNa maharSigaNa devatA, gandharva aura dAnavoMke sahita tInoM lokoMko Apako hI sabakA Azraya evaM zaraNadAtA kahate haiN| dhAraNa karate haiN| Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * PAARON. gaNDakI nadIkA mAhAtya tathA abhyudaya evaM aurdhvadehika nAmaka stotrakA varNana 727 ahaM te hRdayaM rAma jihvA devI sarasvatI / / 15 / / yatparaM zrUyate jyotiryatparaM zrUyate param // 22 // devA romANi gAtreSu nirmitAste svamAyayA / yatparaM paratazcaiva paramAtmeti kathyate / nimeSaste smRtA rAtrirunmeSo divasastathA / / 16 / / paro mantraH paraM tejastvameva hi nigadyase // 23 // jo parama jyotiHsvarUpa tattva sunA jAtA hai, jo parama utkRSTa parabrahmake nAmase zravaNagocara hotA hai, jise parAtpara paramAtmA kahA jAtA hai tathA jo parama mantra aura parama teja hai, usake rUpameM Apake hI svarUpakA pratipAdana kiyA jAtA hai| zrIrAma ! maiM (brahmA) ApakA hRdaya hU~, sarasvatI devI jilhA haiM tathA Apake dvArA apanI mAyAse utpanna kiye hue devatA Apake aGgoMmeM roma haiN| ApakA A~kha mU~danA rAtri aura A~kha kholanA dina hai| saMskAraste'bhavaddeho naitadasti vinA tvayA / jagatsarvaM zarIraM te sthairyaM ca vasudhAtalam // 17 // havyaM kavyaM pavitraM ca prAptiH svargApavargayoH / apriH kopaH prasAdaste zeSaH zrImAMzca lakSmaNaH / sthityutpattivinAzAMste tvAmAhuH prakRteH param // 24 // yajJazca yajamAnazca hotA cAdhvaryureva ca / bhoktA yajJaphalAnAM ca tvaM vai vedaizca gIyase / / 25 / / zarIra aura saMskArakI utpatti Apase hI huI hai| Apake binA isa jagat kI sthiti nahIM hai| sampUrNa vizva ApakA zarIra hai, pRthvI ApakI sthiratA hai, agni ApakA kopa hai aura zeSAvatAra zrImAn lakSmaNa Apake prasAda haiN| tvayA lokAstrayaH krAntAH purA svairvikramaistribhiH // 18 // tvayendrazca kRto rAjA balirbaddho mahAsuraH / lokAn saMhatya kAlastvaM nivezyAtmani kevalam // 19 // hotA, adhvaryu tathA yajJaphaloMke bhoktA kahe jAte haiN| sItA lakSmIrbhavAn viSNurdevaH kRSNaH prajApatiH / vadhArthaM rAvaNasya tvaM praviSTo mAnuSIM tanum // 26 // havya (yajJa), kavya (zrAddha), pavitra, svarga aura mokSakI prApti, saMsArakI utpatti, sthiti tathA saMhAraye saba Apake hI kArya haiN| jJAnI puruSa Apako prakRtise para batalAte haiN| vedoMke dvArA Apa hI yajJa, yajamAna, 1 karoSyekArNavaM ghoraM dRzyAdRzye ca nAnyathA / pUrvakAlameM vAmanarUpa dhAraNa kara Apane apane tIna pagoMse tInoM loka nApa liye the tathA mahAn asura baliko bA~dhakara indrako svargakA rAjA banAyA thaa| Apa hI kAlarUpase samasta lokoMkA saMhAra karake apane bhItara lInakara saba ora kevala bhayaGkara ekArNavakA dRzya upasthita karate haiN| usa samaya dRzya aura adRzyameM kucha bheda nahIM raha jaataa|' sItA sAkSAt lakSmI haiM aura Apa svayaMprakAza viSNu, kRSNa evaM prajApati haiN| Apane rAvaNakA vadha karaneke liye hI mAnava zarIrameM praveza kiyA hai| tadidaM ca tvayA kArya kRtaM karmabhRtAM vara / nihato rAvaNo rAma prahRSTA devatAH kRtAH // 27 // karma karanevAloMmeM zreSTha zrIrAmacandrajI ! Apane bhayadaH sarvabhUtAnAM hiraNyakazipurhataH / tvayA siMhavapuH kRtvA paramaM divyamadbhutam // 20 // hamArA yaha kArya pUrA kara diyaa| rAvaNa mArA gayA, isase sampUrNa devatAoMko Apane bahuta prasanna kara diyA hai| amoghaM deva vIrya te namo'moghaparAkrama / amoghaM darzanaM rAma amoghastava saMstavaH // 28 // Apane nRsiMhAvatArake samaya parama adbhuta evaM divya siMhakA zarIra dhAraNa karake samasta prANiyoMko bhaya denevAle hiraNyakazipu nAmaka daityakA vadha kiyA thA / tvamazcavadano bhUtvA pAtAlatalamAzritaH // 21 // saMhataM paramaM divyaM rahasyaM vai punaH punaH / Apane hI hayagrIva avatAra dhAraNa karake pAtAlake bhItara pravezakara daityoMdvArA apaharaNa kiye hue vedoMke parama rahasya aura yajJa-yAgAdike prakaraNoMko punaH prApta kiyaa| 1 deva ! ApakA bala amogha hai acUka parAkrama kara dikhAnevAle zrIrAma ! Apako namaskAra hai| rAma ! Apake darzana aura stavana bhI amogha haiN| amoghAste bhaviSyanti bhaktimanto narA bhuvi / ca tvAM deva saMbhaktAH purANaM puruSottamam // deva ! jo manuSya isa pRthvIpara Apa purANa ye 29 // Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * **********..................................................................****** puruSottamakA bhalIbhA~ti bhajana karate hue nirantara Apake caraNoMmeM bhakti rakheMge, ve jIvanameM kabhI asaphala na hoNge| imamA stavaM puNyamitihAsaM purAtanam / ye narAH kIrtayiSyanti nAsti teSAM parAbhavaH // 30 // * jo loga parama RSi brahmAjIke mukhase nikale hue isa purAtana itihAsarUpa puNyamaya stotrakA pATha kareMge, unakA kabhI parAbhava nahIM hogaa| yaha mahAtmA zrIraghunAthajIkA stotra hai, jo saba stotroMmeM zreSTha hai| jo pratidina tInoM samaya isa stotrakA pATha karatA hai, vaha mahApAtakI honepara bhI mukta ho jAtA hai| zreSTha dvijoMko cAhiye ki ve saMdhyAke samaya vizeSataH zrAddhake avasarapara bhaktibhAvase mana lagAkara prayatnapUrvaka isa stotrakA pATha kreN| yaha parama gopanIya stotra hai| ise kahIM aura kabhI bhI anadhikArI vyaktise nahIM kahanA caahiye| isake pAThase manuSya mokSa prApta kara RSipaJcamI vratakI kathA, vidhi aura mahimA - mahAdevajI kahate haiM--pArvatI ! eka samayakI bAta hai, maiMne jagatke svAmI bhagavAn zrIviSNuse pUchA thA - bhagavan ! saba vratoMmeM uttama vrata kauna hai, jo putra pautrakI vRddhi karanevAlA aura sukha-saubhAgyako denevAlA ho ? usa samaya unhoMne jo kucha uttara diyA, vaha saba maiM tumheM kahatA hU~; suno| zrIviSNu bole- mahAbAhu ziva! pUrvakAlameM devazarmA nAmake eka brAhmaNa rahate the, jo vedoMke pAragAmI vidvAn the aura sadA svAdhyAyameM hI lage rahate the| pratidina agrihotra karate tathA sadA adhyayana-adhyApana, yajanayAjana evaM dAna pratigraharUpa chaH karmoMmeM pravRtta rahate the| sabhI varNoMki logoMmeM unakA bar3A mAna thaa| ve putra, pazu aura bandhu bAndhava - sabase sampanna the| brAhmaNoMmeM zreSTha devazarmAkI gRhiNIkA nAma bhagA thaa| ve bhAdoMke zurUpakSameM paJcamI tithi Anepara tapasyA padmapurANa uttarakhaNDakA 77 adhyAya / [ saMkSipta padmapurANa 1 letA hai| nizcaya hI use sanAtana gati prApta hotI hai| narazreSTha brAhmaNoMko zrAddhameM pahale tathA piNDa- pUjAke bAda bhI isa stotrakA pATha karanA cAhiye; isase zrAddha akSaya ho jAtA hai| yaha parama pavitra stotra manuSyoMko mukti pradAna karanevAlA hai jo ekAgra cittase isa stotrako likhakara apane gharameM rakhatA hai, usakI Ayu, sampatti tathA balakI pratidina vRddhi hotI hai| jo buddhimAn puruSa kabhI isa stotrako likhakara brAhmaNako detA hai, usake pUrvaja mukta hokara zrIviSNuke paramapadako prApta hote haiN| cAroM vedoMkA pATha karanese jo phala hotA hai, vahI phala manuSya isa stotrakA pATha aura japa karake pA letA hai| ataH bhaktimAn puruSako yatnapUrvaka isa stotrakA pATha karanA caahiye| isake par3hanese manuSya saba kucha pAtA hai aura sukhapUrvaka rahakara uttarottara unnatiko prApta hotA hai| 1 - ************** IETF saja ( vrata pAlana) ke dvArA indriyoMko vazameM rakhate hue pitAkA ekoddiSTa zrAddha kiyA karate the| pahale dina rAtrimeM sukha aura saubhAgya pradAna karanevAle brAhmaNoMko nimantraNa dete aura nirmala prabhAtakAla Anepara dUsaredUsare naye bartana ma~gAte tathA una sabhI bartanoMmeM apanI strIke dvArA pAka taiyAra karAte the| vaha pAka aThAraha rasoMse yukta evaM pitaroMko saMtoSa pradAna karanevAlA hotA thaa| pAka taiyAra honepara ve pRthak pRthak brAhmaNoMko bulAvA bhejakara bulavAte the| eka bAra ukta samayapara nimantraNa pAkara samasta vedapAThI brAhmaNa dopaharImeM devazarmAke ghara upasthita hue| vipravara devazamani arghya pAdyAdi nivedana karake vidhipUrvaka unakA svAgata-satkAra kiyaa| phira gharake bhItara jAnepara sabako baiThaneke liye Asana diyA aura vizeSataH miSTAtrake sAtha uttama anna unheM bhojana karaneke Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .RSipaJcamI-vratakI kathA, vidhi aura mahimA . liye parosA; sAtha hI vidhipUrvaka piNDadAnakI pUrti isako khAte hI mara jaayeNge| yo vicArakara maiM svayaM karanevAlA zrAddha bhI kiyaa| isake bAda pitAkA cintana usa dUdhako pIne lgii| itaneme bahUkI dRSTi mujhapara par3a karate hue unhoMne una brAhmaNoMko nAnA prakArake vastra, gyii| usane mujhe khUba maaraa| merA aGga-bhaGga ho gayA dakSiNA aura tAmbUla nivedana kiye| phira una sabako hai| isIse maiM lar3akhar3AtI huI cala rahI huuN| kyA karU~, vidA kiyaa| ve sabhI brAhmaNa AzIrvAda dete hue cale bahuta duHkhI huuN|' gye| tatpazcAt apane sagotI, bandhu-bAndhava tathA aura kutiyAke duHkhakA anubhava karake bailane bhI usase bhI jo loga bhUkhe the, una sabako brAhmaNane vidhipUrvaka kahA-'aba maiM apane duHkhakA kAraNa batAtA hU~, suno; bhojana diyaa| isa prakAra zrAddhakA kArya samApta honepara maiM pUrvajanmameM isa brAhmaNakA sAkSAt pitA thaa| Aja brAhmaNa jaba kuTIke daravAjepara baiThe, usa samaya unake isane brAhmaNoMko bhojana karAyA aura pracura annakA dAna gharako kutiyA aura baila donoM paraspara kucha yAtacIta kiyA hai kintu mere Age isane ghAsa aura jalataka nahIM karane lge| devi ! buddhimAn brAhmaNane una donoMkI bAteM rkhaa| isI duHkhase mujhe Aja bahuta kaSTa huA hai| una sunI aura smjhiiN| phira mana-hI-mana ve isa prakAra socane donoMkA yaha kathAnaka sunakara mujhe rAtabhara nIMda nahIM lage-'ye sAkSAt mere pitA hai, jo mere hI gharake pazu aayii| munizreSTha ! mujhe tabhIse bar3I cintA ho rahI hai| hue haiM tathA yaha bhI sAkSAt merI mAtA hai, jo daivayogase maiM vedakA svAdhyAya karanevAlA hai. vaidika kA~ka kutiyA ho gayI hai| aba maiM inake uddhArake liye nizcita anuSThAnameM kuzala haiN| phira bhI mere mAtA aura pitAko rUpase kyA karUM?' isI vicArame par3e-par3e brAhmaNako mahAn duHkha sahana karanA par3a rahA hai| isake liye maiM kyA rAtabhara nIMda nahIM aayii| ve bhagavAn vizvezvarakA smaraNa karUM? yahI socatA-vicAratA Apake pAsa AyA huuN| karate rhe| prAtaHkAla honepara ve RSiyoMke samIpa gye| Apa hI merA kaSTa dUra kiijiye| vahA~ vasiSThajIne unakA bhalIbhA~ti svAgata kiyaa| RSi bole-brahman ! una donoMne pUrvajanmameM jo vasiSThajI bole-brAhmaNazreSTha ! apane AnekA karma kiyA hai, use suno-ye tumhAre pitA parama sundara kAraNa btaao| kuNDinanagarameM zreSTha brAhmaNa rahe haiN| eka samaya bhAdoMke brAhmaNa bole-munivara ! Aja merA janma saphala mahIne meM paJcamI tithi AyI thI, tumhAre pitA apane huA tathA Aja merI sampUrNa kriyAe~ saphala ho gayIM; pitAke zrAddha AdimeM lage the, isaliye unheM paJcamIke kyoMki isa samaya mujhe ApakA durlabha darzana prApta huA pratakA dhyAna na rhaa| unake pitAkI kSayAha tithi thii| hai| aba merA samAcAra suniye| Aja maiMne zAstrokta usa dina tumhArI mAtA rajasvalA ho gayI thI, to bhI usane vidhise zrAddha kiyA, brAhmaNoMko bhojana karAyA tathA brAhmaNoMke liye sArA bhojana svayaM hI taiyAra kiyaa| samasta kuTumbake logoMko bhI bhojana diyA hai| sabake rajasvalA strI pahale dina cANDAlI, dUsare dina bhojanake pazcAt eka kutiyA AyI aura mere gharameM jahA~ brahmaghAtinI aura tIsare dina dhobinake samAna apavitra eka baila rahatA hai, vahA~ jA use patirUpase sambodhita batAyI gayI hai; cauthe dina snAnake bAda usakI zuddhi karake isa prakAra kahane lagI- 'svAmin ! Aja jo hotI hai / tumhArI mAtAne isakA vicAra nahIM kiyA, ataH ghaTanA ghaTI hai, use suna liijiye| isa gharameM jo dUdhakA usI pApase usako apane hI gharako kutiyA honA par3A hai vartana rakhA huA thA, use sA~pane apanA jahara ugalakara tathA tumhAre pitA bhI isI karmase baila hue haiN| dUSita kara diyaa| yaha maiMne apanI A~khoM dekhA thaa| brAhmaNane kahA-uttama vratakA pAlana karanevAle dekhakara mere manameM bar3I cintA huii| socane lagI-isa mune ! mujhe koI aisA vrata, dAna, yajJa aura tIrtha batalAiye, dUdhase jaba bhojana taiyAra hogA, usa samaya sava brAhmaNa jisake sevanase mere mAtA-pitAkI mukti ho jAya / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 . ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa . RSi bole-bhAdoMke zuklapakSameM jo paJcamI pulastyaH pulahazcaiva kratuH praacetsstthaa| AtI hai, usakA nAma RSipaJcamI hai| usa dina nadI, vasiSThamAricAtreyA arghya gRhantu vo namaH // kue~, pokhare athavA brAhANake gharapara jAkara srAna kre| phira apane ghara Akara gobarase lIpakara maNDala banAye; 'RSigaNa sadA mere vratako pUrNa karanevAle hoN| ve usameM kalazakI sthApanA kre| kalazake Upara eka pAtra merI dI huI pUjA svIkAra kreN| saba RSiyoMko merA rakhakara use tinIke cAvalase bhara de| usa pAtrameM namaskAra hai| pulastya, pulaha, kratu, prAcetasa, vasiSTha, yajJopavIta, suvarNa tathA phalake sAtha hI sukha aura mArIca aura Atreya-ye merA arghya grahaNa kreN| Apa saubhAgya denevAle sAta RSiyoMko sthApanA kare / 'RSi- saba RSiyoMko merA praNAma hai|' paJcamI' ke vratameM sthita hue puruSoMko una sabakA isa prakAra manorama dhUpa-dIpa Adike dvArA RSiyoMkI AvAhana karake pUjana karanA cAhiye / tinIke cAvalakA pUjA karanI cAhiye / isa vratake prabhAvase pitaroMkI mukti hI naivedya lagAye aura usIkA bhojana kre| kevala eka hotI hai| vatsa ! pUrvakarmake pariNAmase athavA rajake samaya bhojana karake vrata karanA cAhiye / usa dina parama saMsargadoSase jo kaSTa hotA hai, usase isa vratakA anuSThAna bhaktike sAtha mantroMkA uccAraNa karate hue vidhipUrvaka karanepara niHsaMdeha chuTakArA mila jAtA hai| RSiyoMkA pUjana karanA ucita hai| pUjanake samaya mahAdevajI kahate hai-yaha sunakara devazarmAne brAhmaNako dakSiNA aura ghIke sAtha vidhipUrvaka bhojana- pitA-mAtAkI muktike liye 'RSipaJcamI' vratakA sAmagrIkA dAna denA cAhiye tathA samasta RSiyoMko anuSThAna kiyaa| usa vratake prabhAvase ve donoM pati-patnI prasannatA ho isa dAnakA uddezya honA caahiye| phira putrako AzIrvAda dete hue muktimArgase cale gye| vidhipUrvaka mAhAtmya-kathA sunakara RSiyoMkI pradakSiNA 'RSipaJcamI' kA yaha pavitra vrata brAhmaNake liye batAyA kare aura sabako pRthak-pRthak dhUpa-dIpa tathA naivedya gayA, kintu jo narazreSTha isakA anuSThAna karate haiM, ve sabhI nivedana karake ayaM pradAna kre| arghyakA mantra isa puNyake bhAgI hote haiN| jo zreSTha puruSa isa parama uttama prakAra hai RSi-vratakA pAlana karate hai, ve isa lokameM pracura RSayaH santu me nityaM vrtsNpuurtikaarinnH| bhogoMkA upabhoga karake antameM bhagavAn zrIviSNuke pUrjA grahantu mahattAmRSibhyo'stu namo namaH / / sanAtana lokako prApta hote haiN| ma nyAsasahita apAmArjana nAmaka stotra aura usakI mahimA pArvatI bolIM-bhagavan ! sabhI prANI viSa aura saMtuSTa kara liyA hai, ve kabhI rogase pIr3ita nahIM hote| roga Adike upadravase prasta tathA duSTa grahoMse hara samaya jinhoMne kabhI vrata, puNya, dAna, tapa, tIrtha-sevana, devapIr3ita rahate haiN| surazreSTha ! jisa upAyakA avalambana pUjana tathA adhika mAtrAmeM anna-dAna nahIM kiyA hai, unhIM karanese manuSyoMko abhicAra (mAraNa-uccATana Adi) logoMko sadA roga aura doSase pIr3ita samajhanA caahiye| tathA kRlyA Adise utpatra honevAle nAnA prakArake manuSya apane manase Arogya tathA uttama samRddhi Adi bhayaGkara rogoMkA zikAra na honA par3e, usakA mujhase jisa-jisa vastukI icchA karatA hai, vaha saba bhagavAn varNana kiijiye| viSNukI sevAse nizcaya hI prApta kara letA hai| mahAdevajI bole-pArvatI ! jina logoMne vrata, zrImadhusUdanake saMtuSTa ho jAnepara na kabhI mAnasika cintA upavAsa aura niyamoke pAlanadvArA bhagavAn viSNuko satAtI hai, na roga hotA hai, na viSa tathA prahoMke kaSTameM Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .nyAsasahita apAmArjananAmaka stotra aura usakI mahimA . baiMdhanA par3atA hai aura na kRtyAke hI sparzakA bhaya rahatA agrabhAgameM narasiMhakA, donoM kAnoMmeM arNavezaya hai| zrIjanArdanake prasanna honepara samasta doSoMkA nAza ho (samudrameM zayana karanevAle bhagavAn) kA, donoM netroMmeM jAtA hai| sabhI graha sadAke liye zubha ho jAte haiM tathA puNDarIkAkSakA, netroMke nIce bhUdhara (dharaNIdhara) kA, donoM vaha manuSya devatAoMke liye bhI durdharSa bana jAtA hai| jo gAloMmeM kalkinAthakA, kAnoMke mUla bhAgameM vAmanakA, sampUrNa prANiyoMke prati samAna bhAva rakhatA hai aura apane galekI donoM haiMsaliyoMmeM zaGkhadhArIkA, mukhameM govindakA, prati jaisA bartAva cAhatA hai vaisA hI dUsaroMke prati bhI dA~toMko paGktimeM mukundakA, jihvAmeM vANIpatikA, Thor3hImeM karatA hai, usane mAno upavAsa Adi karake bhagavAn zrIrAmakA, kaNThameM vaikuNThakA, bAhumUlake nicale bhAga madhusUdanako saMtuSTa kara liyaa| aise logoMke pAsa zatru (kA~kha) meM balana (bala nAmaka daityake mAranevAle) kA, nahIM Ate, unheM roga yA AbhicArika kaSTa nahIM hotA kaMdhoMmeM kaMsaghAtIkA, donoM bhujAoMmeM aja (janmarahita) tathA unake dvArA kabhI pApakA kArya bhI nahIM bntaa| kA, donoM hAthoMmeM zAGgapANikA, hAthake aMgUThemeM jisane bhagavAn viSNukI upAsanA kI hai, use bhagavAnke saMkarSaNakA, a~guliyome gopAlakA, vakSaHsthalameM cakra Adi amogha astra sadA saba ApattiyoMse bacAte adhokSajakA, chAtIke bIcameM zrIvatsakA, donoM stanoMmeM rahate hai| aniruddhakA, udarameM dAmodarakA, nAbhimeM padmanAbhakA, . pArvatI bolIM-bhagavan ! jo loga bhagavAn nAbhike nIce kezavakA, liGgameM dharAdharakA, gudAmeM govindakI ArAdhanA na karaneke kAraNa duHkha bhoga rahe haiM, gadAgrajakA, kaTimeM pItAmbaradhArIkA, donoM jA~ghoMmeM una duHkhI manuSyoM ke prati saba prANiyoMmeM sanAtana madhuTi (madhusUdana) kA, piMDaliyoMmeM murArikA, donoM vAsudevako sthita dekhanevAle samadazI evaM dayAlu ghuTanoMmeM janArdanakA, donoM ghuTThiyoMmeM phaNIzakA, donoM puruSoMkA jo kartavya ho, vaha mujhe vizeSarUpase btaaiye| pairoMkI gatimeM trivikramakA, pairake a~gUThemeM zrIpatikA, mahAdevajI bole-devezvari ! batalAtA hU~, pairake talavoMmeM dharaNIdharakA, samasta romakUpoMmeM ekAgracitta hokara suno| yaha upAya roga, doSa evaM vipaksenakA, zarIrake mAMsameM matsyAvatArakA, medemeM azubhako haranevAlA tathA zatrujanita ApattikA nAza kUrmAvatArakA, vasAmeM vArAhakA, sampUrNa haDiyoMmeM karanevAlA hai| vidvAn puruSa zikhAmeM zrIdharakA, zikhAke acyutakA, majjAmeM dvijapriya (brAhmaNoMke premI) kA, zukra nicale bhAgameM bhagavAn zrIkarakA, kezoMmeM hRSIkezakA, (vIrya) meM zvetapatikA, sarvAGgameM yajJapuruSakA tathA AtmAmeM mastakameM parama puruSa nArAyaNakA, kAnake UparI bhAgameM paramAtmAkA nyAsa kre| isa prakAra nyAsa karake manuSya zrIviSNukA, lalATameM jalazAyIkA, donoM bhauhoMmeM sAkSAt nArAyaNa ho jAtA hai; vaha jabataka mu~hase kucha zrIviSNukA, bhauMhoMke madhya-bhAgameM zrIharikA, nAsikAke yolatA nahIM, tabataka viSNurUpase hI sthita rahatA hai|* * tad yakSyAmi surazreSTha samAhitamanAH shRnnu| rogadoSAzubhaharaM vidviDApavinAzanam / / zikhAyAM zrIdharaM nyasya zisAdhaH zrIkara tathA / hRSIkezaM tu kezeSu mUni nArAyaNa prm|| Urdhvotre nyasedviSNu lalATe jalazAyinam / viSNu vai bhrayuge nyasya bhUmadhye harimeva ca // narasiMha nAsikAye karNayorarNavezayam / cakSuSoH puNDarIkAkSaM tadadho bhUdhara nyaset // / kapolapoH kalkinArtha vAmana karNamUlayoH / zAlina zaGkhayoryasya govinda vadane tathA // mukundai dantapatau tu jihvAyAM bAkpati tathA / rAma hanau tu vinyasya kaNThe vaikuNThameva c| balama bAhumUlAdhAsayoH kasabhAtinam / ajaM bhujadaye nyasya zAIpANi krdye| saMkarSaNa karATe gopamaGgalipati / vakSasyadhokSajaM nyasya zrIvatsaM nasya madhyataH / / stanayoraniruddhaM ca dAmodaramathodare / parAnAbhaM tathA nAbhau nAbhyadhazcApi kezavam / / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ... [saMkSipta pApurANa zAnti karanevAlA puruSa mUlasahita zuddha kuzoMko bhagavAn vArAhako namaskAra hai| jisake nakhokA sparza lekara ekAgracitta ho rogIke saba aloko jhAr3e, vajrase bhI adhika tIkSNa aura kaThora hai, aise divya vizeSataH viSNubhakta puruSa roga, graha aura viSase pIr3ita siMhakA rUpa dhAraNa karanevAle bhagavAn nRsiMha ! Apako manuSyakI athavA kevala viSase hI kaSTa pAnevAle namaskAra hai| Rgveda, yajurveda aura sAmavedase lakSita rogiyoMkI isa prakAra zubha zAnti kre| pArvatI ! kuzase honevAle paramAtman ! atyanta laghu zarIravAle kazyapaputra jhAr3ate samaya saba rogoMkA nAza karanevAle isa stotrakA vAmanakA rUpa dhAraNa karake bhI samUcI pRthvIko eka hI pATha karanA caahiye| pagameM nApa lenevAle! Apako bAraMbAra namaskAra hai| 5. OM paramArthasvarUpa, antaryAmI, mahAtmA, rUpahIna bahuta bar3I dAr3havAle bhagavAn vArAha ! sampUrNa duHkhoM aura hote hue bhI aneka rUpadhArI tathA vyApaka paramAtmAko samasta pApake phaloko saida DAliye, rauMda ddaaliye| pApake namaskAra hai| vArAha, narasiMha aura sukhadAyI vAmana phalako naSTa kara DAliye, naSTa kara ddaaliye| vikarAla bhagavAnkA dhyAna evaM namaskAra karake zrIviSNuke uparyukta mukha aura dA~toMvAle, nakhoMse uddIpta dikhAyI denevAle, nAmokA apane aGgoMmeM nyAsa kare / nyAsake pazcAt isa pIr3AoMke nAzaka bhagavAn nRsiMha ! Apa apanI prakAra kahe-'maiM pApake sparzase rahita, zuddha, vyAdhi garjanAse isa rogIke duHkhoMkA bhaJjana kaujiye, bhaJjana aura pApoMkA apaharaNa karanevAle govinda, padmanAbha, kaujiye| icchAnusAra rUpa grahaNa karake pRthvI Adiko vAsudeva aura bhUdhara nAmase prasiddha bhagavAnko namaskAra dhAraNa karanevAle bhagavAn janArdana apanI Rk, yajuH karake jo kucha kahU~, vaha merA sArA vacana siddha ho / tIna aura sAmamayI vANIdvArA isa rogIka saba duHkhoMkI zAnti pagoMse trilokIko nApanevAle bhagavAn trivikrama, sabake kara de| eka, do, tIna yA cAra dinakA antara dekara hRdayameM ramaNa karanevAle rAma, vaikuNThadhAmake adhipati, AnevAle halake yA bhArI jvarako, sadA bane rahanevAle badarikAzramameM tapasyA karanevAle bhagavAn nara, vArAha, jvarako, kisI doSake kAraNa utpanna hue jvarako, nRsiMha, vAmana aura ujjvala rUpadhArI hayagrIvako sannipAtase honevAle tathA Agantuka jvarako vidIrNa kara namaskAra hai| hRSIkeza ! Apa sAre amaGgalako hara usakI vedanAkA nAza karake bhagavAn govinda use sadAke liijiye| sabake hRdayameM nivAsa karanevAle bhagavAn liye zAnta kara deN| netrakA kaSTa, mastakakA kaSTa, vAsudevako namaskAra hai| nandaka nAmaka khaGga dhAraNa udararogakA kaSTa, anucchvAsa (sA~sakA rukanA), karanevAle saccidAnandasvarUpa zrIkRSNako namaskAra hai| mahAzvAsa (sA~sakA teja calanA-damA), paritApa, kamalake samAna netroMvAle Adi cakradhArI zrIkezavako (jvara), vepathu (kampa yA jUr3I), gudAroga, nAsikAroga, namaskAra hai| kamala-kesarake samAna varNavAle bhagavAnko pAdaroga, kuSTharoga, kSayaroga, kamalA Adi roga, prameha namaskAra hai| pIle raMgake nirmala vastra dhAraNa karanevAle Adi bhayaGkara roga, bAtaroga, makar3I aura cevaka Adi bhagavAn viSNuko namaskAra hai| apanI eka dAr3hapara samasta roga bhagavAn viSNuke cakrako coTa khAkara naSTa ho samUcI pRthvIko uThA lenevAle trimUrtipati jaayeN| acyuta, ananta aura govinda nAmoMke uccAraNarUpI mede dharAdharaM devaM gude caiva gadAgrajam / pItAmbaradhara kaTyAmUruyumme madhudviSam / / muradviSaM piNDakayorjAnuyugme janArdanam / phaNIza gulapayodhasya kramayozca trivikramam // pAdAGgale zrIpati ca pAdAdho dharaNIdharam / romakUpeSu sarveSu vipaksenaM nyasedhaH / / matsya mAse tu vinyasya kUrma medasi vinyaset / vArAhaM tu vasAmadhye sarvAsthiSu tathAcyutam / / dvijapriya tu majAyAM zukre vetapati tathA / sAGge yajJapuruSa paramAtmAnamAtmani // evaM nyAsavidhi kRtyA sAkSAtrArAyaNo bhavet / yAvatra vyAretkiMcittAvadviSNumayaH sthitaH / / (79 / 16-30) Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * nyAsasahita apAmArjananAmaka stotra aura usakI mahimA . 733 oSadhise samasta roga naSTa ho jAte haiM yaha bAta maiM duSToMko naSTa kara diijiye| devavara ! acyuta ! Apa satya-satya kahatA huuN| sthAvara, jaGgama athavA kRtrima viSa duSTokA saMhAra kiijiye| ho yA dA~ta, nakha, AkAza tathA bhUta Adise prakaTa mahAcakra sudarzana ! bhagavAn govindake zreSTha honevAlA atyanta dussaha viSa ho; vaha sArA-kA-sArA Ayudha ! tIkhI dhAra aura mahAn vegavAle zastra ! koTi zrIjanArdanakA nAmakIrtana karanepara isa rogIke zarIrameM sUryake samAna teja dhAraNa karanevAle mahAjvAlAmaya zAnta ho jaay| bAlakake zarIrameM graha, pretagraha athavA sudarzana ! bhArI AvAjase sabako bhayabhIta karanevAle anyAnya zAkinI-grahoMkA upadrava ho yA mukhapara cakatte cakra ! Apa samasta duHkhoM aura sampUrNa rAkSasoMkA uccheda nikala Aye hoM athavA revatI, vRddha revatI tathA vRddhikA kara DAliye, uccheda kara ddaaliye| he sudarzanadeva ! Apa nAmake bhayaGkara graha, mAtRpraha evaM bAlagraha pIr3A de rahe hoM; pApoMkA nAza aura Arogya pradAna kaujiye| mahAtmA bhagavAn zrIviSNukA caritra una sabakA nAza kara detA hai| nRsiMha apanI garjanAoMse pUrva, pazcima, dakSiNa aura vRddhoM athavA bAlakoMpara jo koI bhI graha lage hoM, ve uttara-saba ora rakSA kreN| aneka rUpa dhAraNa zrInRsiMhake darzanamAtrase tatkAla zAnta ho jAte haiN| karanevAle bhagavAn janArdana bhUmipara aura AkAzameM, bhayAnaka dAr3hoMke kAraNa vikarAla mukhavAle bhagavAn pIche-Age tathA pArzvabhAgameM rakSA kreN| devatA, asura nRsiMha daityoMko bhayabhIta karanevAle haiN| unheM dekhakara aura manuSyoMke sahita sampUrNa vizva zrIviSNumaya hai| sabhI graha bahuta dUra bhAga jAte haiN| jvAlAoMse yogezvara zrIviSNu hI saba vedoMmeM gAye jAte haiM, isa satyake dedIpyamAna mukhavAle mahAsiMharUpadhArI nRsiMha ! sundara prabhAvase isa rogIkA sArA duHkha dUra ho jaay| samasta mukha aura netroMvAle sarvezvara ! Apa samasta duSTa grahoMko vedAGgoMmeM bhI paramAtmA zrIviSNukA ho gAna kiyA jAtA dUra kiijiye| jo-jo roga, mahAn utpAta, viSa, mahAn hai| isa satyake prabhAvase vizvAtmA kezava isako sukha graha, krUrasvabhAvavAle bhUta, 'bhayaGkara praha-pIr3Ae~, denevAle ho| bhagavAn vAsudevake zarIrase prakaTa hue hathiyArase kaTe hue ghAvoMpara honevAle roga, cecaka Adi kuzoMke dvArA maiMne isa manuSyakA mArjana kiyA hai| isase phor3e aura zarIrake bhItara sthita rahanevAle graha ho, una zAnti ho, kalyANa ho aura isake duHkhoMkA nAza ho sabako he tribhuvanako rakSA karanevAle ! duSTa dAnavoMke jaay| jisane govindake apAmArjana stotrase mArjana kiyA vinAzaka ! mahAtejasvI sudarzana ! Apa kATa DAliye, hai, vaha bhI yadyapi sAkSAt zrInArAyaNakA hI svarUpa hai: kATa ddaaliye| mahAn jvara, vAtaroga, lUtA roga tathA tathApi saba duHkhoMkI zAnti zrIharike vacanase hI hotI bhayAnaka mahAviSako bhI Apa naSTa kara dIjiye, naSTa kara hai| zrImadhusUdanakA smaraNa karanepara sampUrNa doSa, samasta diijiye| asAdhya amarazUla viSakI jvAlA aura gardabha graha, sabhI viSa aura sAre bhUta zAnta ho jAte haiN| aba roga-ye saba-ke-saba zatru haiM, 'OM hAM hAM ' isa yaha zrIharike vacanAnusAra pUrNa svastha ho jAya / zAnti bIjamantrake sAtha tIkhI dhAravAle kuThArase Apa ina ho, kalyANa ho aura duHkha naSTa ho jaayeN| bhagavAn zatruoMko mAra ddaaleN| dUsaroMkA duHkha dUra karaneke liye haSIkezake nAma-kIrtanake prabhAvase sadA hI isake zarIra dhAraNa karanevAle paramezvara ! Apa bhagavAnko svAsthyakI rakSA rhe| jo pApa jahA~se isake zarIrameM Aye namaskAra hai| inake sivA aura bhI jo prANiyoMko pIr3A hoM, ve vahIM cale jaayeN| denevAle duSTa graha aura roga hoM, una sabako sabake AtmA yaha parama uttama 'apAmArjana' nAmaka stotra hai| samasta paramAtmA janArdana dUra kreN| vAsudeva ! Apako namaskAra prANiyoMkA kalyANa cAhanevAle zrIviSNubhakta puruSoMko hai| Apa koI rUpa dhAraNa karake jvAlAoMke kAraNa roga aura paur3AoMke samaya isakA prayoga karanA caahiye| atyanta bhayAnaka sudarzana nAmaka cakra calAkara saba isase samasta duHkhokA pUrNatayA nAza ho jAtA hai| yaha Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 . arthayasva vIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa saba pApoMkI zuddhikA sAdhana hai| zrIviSNuke 'apAmArjana aura japase bhakti prApta karate haiN| pArvatI ! jo isakA stotra'se AI'-zuSka', laghu-sthUla (choTe-bar3e) evaM pATha karatA hai, use sAmavedakA phala hotA hai; usakI brahmahatyA Adi jitane bhI pApa haiM, ve saba usI prakAra sArI pApa-rAzi tatkAla naSTa ho jAtI hai| devi ! aisA naSTa ho jAte hai jaise sUryake darzanase andhakAra dUra ho jAnakara ekAgracittase isa stotrakA pATha karanA caahiye| jAtA hai| jisa prakAra siMhake bhayase choTe mRga bhAgate haiM, isase putrakI prApti hotI hai aura gharameM nizcaya hI lakSmI usI prakAra isa stotrase sAre roga aura doSa naSTa ho jAte paripUrNa ho jAtI haiN| jo vaiSNava isa stotrako bhojapatrapara haiN| isake zravaNamAtrase hI praha, bhUta aura pizAca likhakara sadA dhAraNa kiye rahatA hai, vaha isa lokameM AdikA nAza ho jAtA hai| lobhI puruSa dhana kamAneke sukha bhogakara antameM zrIviSNuke paramapadako prApta hotA liye kabhI isakA upayoga na kreN| apAmArjana stotrakA hai| jo isakA eka-eka zloka par3hakara bhagavAnko upayoga karake kisIse kucha bhI nahIM lenA cAhiye, isImeM tulasIdala samarpita karatA hai, vaha tulasIse pUjana apanA hita hai| Adi, madhya aura antakA jJAna karanepara sampUrNa tIrthoka sevanakA phala pA letA hai| yaha rakhanevAle zAntacitta zrIviSNubhaktoko niHsvArthabhAvase bhagavAn viSNukA stotra parama uttama aura mokSa pradAna isa stotrakA prayoga karanA ucita hai; anyathA yaha karanevAlA hai| sampUrNa pRthvIkA dAna karanese manuSya siddhidAyaka nahIM hotaa| bhagavAn viSNukA jo zrIviSNulokameM jAtA hai; kintu jo aisA karanemeM asamartha apAmArjana nAmaka stotra hai, yaha manuSyoMke liye anupama ho, vaha zrIviSNulokakI prAptike liye vizeSarUpase isa siddhi hai, rakSAkA parama sAdhana hai aura sarvottama oSadhi stotrakA japa kre| yaha roga aura grahoMse pIr3ita hai| pUrvakAlameM brahmAjIne apane putra pulastya muniko bAlakoMke duHkhako zAnti karanevAlA hai| isake isakA upadeza kiyA thA; phira pulastya munine dAlabhyako pAThamAtrase bhUta, graha aura viSa naSTa ho jAte haiN| jo sunaayaa| dAlbhyane samasta prANiyoMkA hita karaneke liye brAhmaNa kaNThameM tulasIko mAlA pahanakara isa stotrakA ise lokameM prakAzita kiyA; tabase zrIviSNukA yaha pATha karatA hai, use vaiSNava jAnanA cAhiye; vaha nizcaya hI apAmArjana stotra tInoM lokoMmeM vyApta ho gyaa| yaha saba zrIviSNudhAmameM jAtA hai| isa lokakA parityAga karanepara prasaGga bhaktipUrvaka zravaNa karanese manuSya apane roga aura use zrIviSNudhAmakI prApti hotI hai| jo moha-mAyAse dUra doSoMkA nAza karatA hai| ho dambha aura tRSNAkA tyAga karake isa divya stotrakA 'apAmArjana' nAmaka stotra parama adbhuta aura divya pATha karatA hai, vaha parama mokSako prApta hotA hai| isa hai| manuSyako cAhiye ki putra, kAma aura arthakI bhUmaNDalameM jo brAhmaNa bhagavAn viSNuke bhakta haiM, ve dhanya siddhike liye isakA vizeSarUpase pATha kare / jo dvija mAne gaye haiN| unhoMne kulasahita apane AtmAkA uddhAra eka yA do samaya barAbara isakA pATha karate haiM, unakI kara liyA-isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| jinhoMne Ayu, lakSmI aura balakI dina-dina vRddhi hotI hai| bhagavAn nArAyaNakI zaraNa grahaNa kara lI hai, saMsArameM ve brAhmaNa vidyA, kSatriya rAjya, vaizya dhana-sampatti aura zUdra parama dhanya haiN| unakI sadA bhakti karanI cAhiye, kyoMki bhakti prApta karatA hai| dUsare loga bhI isake pATha, zravaNa ve bhAgavata (bhagavadbhakta) puruSa haiN| 1-svecchAse kiye hue pApa / 2-anicchAse kiye hue pApa / Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 735 uttarakhaNDa * zrIviSNukI mahimA-bhaktapravara puNDarIkakI kathA. mmmmmmmmmmmmm.sammann.................. zrIviSNukI mahimA-bhaktapravara puNDarIkakI kathA zrIpArvatI bolIM-vizvezvara ! prabho ! bhagavAn yudhiSThira bole-samasta zAstra-vettAoMmeM zreSTha, zrIviSNukA mAhAtmya adbhuta hai, jise sunakara phira dharmake jJAtA pitAmaha ! koI to dharmako sabase zreSTha kabhI saMsAra-bandhana nahIM prApta hotA / Apa punaH usakA batalAte haiM aura koI dhnko| koI dAnakI prazaMsA karate varNana kiijiye| haiM, to koI saMgrahake gIta gAte haiN| kucha loga sAMkhyake - mahAdevajIne kahA-sundarI! maiM bhagavAn samarthaka haiM, to dUsare loga yogake / koI yathArtha jJAnako zrIviSNuke uttama mAhAtmyakA varNana karatA hai, sunoH ise uttama mAnate haiM, to koI vairAgyako / kucha loga aniSToma sunakara manuSya puNya prApta karatA hai aura antameM use Adi karmako hI sabase zreSTha samajhate haiM, to kucha loga usa mokSakI prApti hotI hai| mahAprAjJa devavrata, jo indra Adi AtmajJAnako bar3A mAnate haiM, jise pAkara miTTIke Dhele, devatAoMke liye bhI durgharSa the, kurukSetrako puNyabhUmime patthara aura suvarNameM samabuddhi ho jAtI hai| kucha logoMke dhyAnayogaparAyaNa ho rahe the| ve sampUrNa zAstroMke Azraya matameM manISI puruSoMdvArA batAye hue yama aura niyama hI the| unhoMne apanI indriyoMko vazameM kara liyA thaa| unameM sabase uttama haiN| kucha loga dayAko zreSTha batAte haiM, to kucha pApakA leza bhI nahIM thaa| ve satyapratijJa the aura krodhako tapasvI mahAtmA ahiMsAko hI sarvottama kahate haiN| kucha jItakara samatAmeM pratiSThita ho cuke the| saMsArake svAmI manuSya zaucAcArako zreSTha batalAte haiM, to kucha devaarcnko| aura sabako zaraNa denevAle bhaktavatsala bhagavAn nArAyaNameM isa viSayameM pApa-karmose mohita cittavAle mAnava cakkara mana, vANI, zarIra aura kriyAke dvArA ve parama niSThAko khA jAte haiM-ve kucha nirNaya nahIM kara pAte / ina sabameM jo prApta the| aise zAntacitta tathA samasta guNoMke AzrayabhUta sarvottama kRtya ho, jisakA mahAtmA puruSa bhI anuSThAna kara kuru-pitAmaha bhISmako pRthvIpara mastaka jhukAkara rAjA sakeM, use batAnekI kRpA kiijiye| yudhiSThirane praNAma kiyA aura isa prakAra puuchaa| bhISmajI bole-dharmanandana ! suno, yaha atyanta gUr3ha viSaya hai, jo saMsArabandhanase mokSa dilAnevAlA hai| yaha viSaya tumheM bhalIbhA~ti sunanA aura jAnanA caahiye| puNDarIka nAmake eka parama buddhimAn aura vedavidyAse sampanna brAhmaNa the, jo brahmacarya-AzramameM nivAsa karate hue sadA gurujanoMkI AjJAke adhIna rahA karate the| ve jitendriya, krodhajayI, saMdhyopAsanameM tatpara, vedavedAGgoMke jJAnameM nipuNa aura zAstroMkI vyAkhyA karane meM kuzala the| pratidina sAyaMkAla aura prAtaHkAla samidhAoMse agniko prajvalita karake uttama haviSyase homa kiyA karate the| jagatpati bhagavAn viSNukA dhyAna karake vidhipUrvaka unakI ArAdhanAmeM lage rahate the| tapasyA aura svAdhyAyameM tatpara rahakara ve sAkSAt brahmAjIke putrakI bhA~ti jAna par3ate the| jala, samidhA aura phUla Adi lAkara nirantara gurukI pUjA pravRtta rahate the| unake manameM mAtA-pitAke prati bhI pUrNa sevAkA bhAva thaa| ve bhikSAkA AhAra karate aura dambha-dveSase dUra rahate Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcayasva hraSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta parApurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . the| brahmavidyA (upaniSad) kA svAdhyAya karate aura unhoMne bhalIbhA~ti zuddhi prApta kara lI thii| rAga-dveSase mukta prANAyAmake abhyAsameM saMlagna rahate the| unake hRdayameM ho mUrtimAn svadharmakI bhA~ti cittavRttiyoMko bhagavAnme sabake prati AtmabhAva thA / saMsArakI orase ve niHspRha lagAkara ve nirantara unakI ArAdhanAmeM saMlagna rahate the| ho gaye the| eka bAra unake manameM saMsAra-sAgarase tArane- tadanantara kisI samaya paramArtha-tattyake jJAtA vAlA vicAra utpanna huA; phira to ve mAtA-pitA, bhAI, sAkSAt sUryake samAna mahAtejasvI, viSNu-bhaktise paripUrNa suhRd, mitra, sakhA, sambandhI, bandhu-yAndhava, vaMza- hRdayavAle tathA vaiSNavoMke hitameM tatpara rahanevAle devarSi paramparAse prApta evaM dhana-dhAnyase paripUrNa gRha, saba nAradajI taponidhi puNDarIkako dekhaneke liye usa prakArake annakI paidAvArake yogya bahumUlya kheta tathA sthAnapara aaye| nAradajIko AyA dekha puNDarIka prasanna unakI tRSNA chor3akara mahAn dhairyase sampanna aura parama cittase uThe aura hAtha jor3akara unheM praNAma kiyaa| sukhI hokara paidala hI pRthvIpara vicarane lge| 'yaha tatpazcAt vidhipUrvaka arghya nivedana karake unhoMne punaH yauvana, rUpa, Ayu aura dhanakA saMgraha saba anitya hai- nAradajIko mastaka jhukaayaa| phira mana-hI-mana vicAra yo vicArakara unakA mana tInoM lokoko orase phira ra gyaa| pANDunandana ! mahAyogI puNDarIka purANokta mArgase yathAsamaya samasta tIrtho vidhipUrvaka vicarane lge| eka samaya dhIra tapasvI mahAbhAga puNDarIka apane pUrvakA~ka adhIna ho ghUmate-ghAmate zAlagrAma-tIrthameM jA pahu~ce, jo tapasyAke dhanI evaM tattvavettA muniyoMke dvArA sevita thaa| usa parama puNyamaya kSetrameM sarasvatI nadIke devahada nAmaka tIrthameM snAna karake uttama vratakA pAlana karanevAle ve mahAbuddhimAn brAhmaNa vahIMke jAtismarI, cakrakuNDa, cakra nadIse sambandha rakhanevAle anya kuNDa tathA anyAnya tIrthoMmeM bhI ghUmane lge| tIrtha-sevanase unakA antaHkaraNa atyanta zuddha ho cukA thA, ataH unhoMne dhyAnayogameM pravRtta hokara vahIM apanA Azrama banA liyaa| usI tIrthameM zAstrokta vidhi tathA parama bhaktike sAtha bhagavAn garuDadhvajakI ArAdhanA karake ve siddhi pAnA cAhate the; isaliye zIta, uSNa Adi dvandvoMse rahita Eye evaM jitendriya ho dIrgha kAlataka akele hI vahA~ nivAsa kiyA-ye adbhuta AkAra aura manohara veSa dhAraNa karate rhe| zAka, mUla aura phala-yahI unakA bhojana karanevAle tejasvI puruSa kauna hai| inake hAthameM vINA hai thaa| ve sadA saMtuSTa rahate aura sabameM samAna dRSTi rakhate tathA mukhapara prasatratA chA rahI hai| yaha socate hue ve una the| yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNA, parama tejasvI nAradajIse bole-mahAdyute ! Apa kauna dhyAna aura samAdhike dvArA Alasyarahita ho sadA hai ? aura kahA~se isa Azramapara padhAre hai ? bhagavan ! vidhipUrvaka yogAbhyAsa karate the| unake sAre pApa dUra ho isa pRthvIpara ApakA darzana to prAyaH durlabha hI hai| mere cuke the ve vaidika, tAntrika tathA paurANika mantroMse liye jo AjJA ho, use batAnekI kRpA kiijiye| sarvezvara bhagavAn viSNukI ArAdhanA karate the; ataH nAradajIne kahA-brahman ! maiM nArada huuN| tumhe Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] C---------GOO. dekhanekI utkaNThAse yahA~ AyA huuN| dvijazreSTha! bhagavAnkA bhakta yadi cANDAla ho to bhI vaha smaraNa, vArtAlApa athavA pUjana karanepara sabako pavitra kara detA hai* / jo apane hAthoMmeM zArGga nAmaka dhanuSa, pAJcajanya zaGkha, sudarzana cakra aura kaumodakI gadA dhAraNa karate haiM tathA jo tribhuvanake netra haiM, una devAdhideva bhagavAnkA meM dAsa huuN| 1 * zrIviSNukI mahimA - bhaktapravara puNDarIkakI kathA * puNDarIka bole- devarSe ! ApakA darzana pAkara maiM dehadhAriyoMmeM dhanya ho gayA, devatAoMke liye bhI parama pUjanIya bana gyaa| mere mAtA-pitA kRtArtha ho gaye aura Aja maiMne janma lenekA phala pA liyaa| nAradajI maiM ApakA bhakta hU~, mujhapara anugraha kiijiye| mujhe parama gUr3ha rahasyase bhare hue kartavyakA upadeza diijiye| nAradajIne kahA- brahman ! isa pRthvIpara aneka zAstra, bahuta-se karma aura nAnA prakArake dharma haiM; isIliye saMsArameM aisI vilakSaNatA dikhAyI detI hai| anyathA sabhI prANiyoMko yA to kevala sukha hI sukha prApta hotA yA kevala duHkha hI duHkha / [koI sukhI aura koI duHkhI -- aisA antara dekhanemeM nahIM AtA / ] kucha logoMke matameM 'yaha jagat kSaNika, vijJAnamAtra, cetana AtmAse rahita tathA bAhya padArthoMkI apekSAse zUnya hai|' dUsare loga aisA kahate haiM ki 'yaha jagat sadA nitya avyakta (mUla prakRti) se utpanna hotA hai tathA usImeM lIna hotA hai, ataH upAdAnakI nityatAke anusAra yaha bhI nitya hI hai| kucha loga tattvake vicArameM pravRtta hokara aisA nizcaya karate haiM ki 'AtmA aneka, nitya evaM sarvagata hai| dUsare loga isa nizcayapara pahu~ce haiM ki 'jitane zarIra haiM, utane hI AtmA haiN|' isa matake anusAra hAthI aura kIr3e Adike zarIrameM tathA [brahmANDarUpI ] mahAn aNDameM bhI AtmAkI sattA maujUda hai| kucha logoMkA kahanA hai ki Aja isa jagatkI jaisI avasthA hai, vaisI hI kAlAntarameM bhI rahatI hai saMsArakA yaha [ anAdi ] pravAha nitya hI banA rahatA hai, Ben smRtaH 737 bhalA isakA kartA kauna hai| kucha anya vyaktiyoMkI rAyameM jo-jo vastu pratyakSa upalabdha hotI hai, usake sivA aura kisI vastukI sattA nahIM hai; phira svarga Adi kahA~ haiN| kucha loga jagatko IzvarakI sattAse rahita samajhate haiM aura kucha loga isameM Izvarako vyApaka mAnate haiN| isa prakAra eka-dUsarese atyanta bhinna vicAra rakhanevAle ye sabhI loga satyase vimukha ho rahe haiN| isI taraha bhinna-bhinna matakA mAyAjAla phailAnevAle dUsare loga bhI buddhi aura vidyAke anusAra apanI-apanI yuktiyoMko sthApita karate hue bhedapUrNa vicAroMko lekara bhA~ti-bhA~ti kI bAteM karate haiN| tapodhana! aba maiM tarkameM sthita hokara vAstavika tattvakI bAta kahatA huuN| yaha paramArtha jJAna parama puNyamaya aura bhayaGkara saMsArabandhanakA nAza karanevAlA hai| devatA Adise lekara manuSyaparyanta saba loga usIko prAmANika mAnate haiM, jo paramArthajJAnamUlaka pratIta hotA hai| kintu jo ajJAnase mohita ho rahe haiM, ve loga anAgata (bhaviSya), atIta (bhUta) aura dUravartI vastuko pramANarUpameM nahIM svIkAra krte| unheM pratyakSa vartamAna vastukI hI prAmANikatA mAnya hai| parantu muniyoMne pratyakSa aura anumAnake sivA usa Agamako bhI pramANa mAnA hai, jo pUrvaparamparAse eka hI rUpameM calA A rahA ho| vAstavameM aise Agamako hI paramArtha vastuke sAdhanameM pramANa mAnanA caahiye| dvijazreSTha Agama usa zAstrakA nAma hai, jisake abhyAsake balase rAga-dveSarUpI malakA nAza karanevAlA uttama jJAna utpanna hotA ho| jo karma aura usake phalarUpase prasiddha hai, jisakA tattva hI vijJAna aura darzana nAma dhAraNa karatA hai, jo sarvatra vyApaka aura jAti AdikI kalpanAse rahita hai, jise AtmasaMvedana (AtmAnubhava) rUpa, nitya, sanAtana, indriyAtIta, cinmaya, amRta, zeya, ananta, ajanmA, avikArI, vyakta aura avyaktarUpameM sthita, niraJjana (nirmala), sarvavyApI zrIviSNuke nAmase vikhyAta tathA vANIdvArA varNita samasta saMbhASito vApi pUjito vA dvijottm| punAti bhagavadbhaktabhANDAo'pi yadRcchayA / (81 / 55) Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 * avasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSima padmapurANa vastuoMse bhinnarUpameM sthita mAnA gayA hai, vaha paramAtmA avasthAko, kAlAntarameM honevAlI avasthAko, bhUta, hI AgamakA dUsarA lakSaNa hai| tAtparya yaha ki sAdhana- bhaviSya, vartamAna aura dUrako, sthUla aura sUkSmako tathA bhUta jJAna aura sAdhyasvarUpa jJeya donoM hI Agama haiN| vaha anya jJAtavya bAtoMko yathArtharUpase dekha pAte haiN| isake jJeya paramAtmA yogiyoMdvArA dhyAna karaneyogya hai / paramArthase viparIta jinakI buddhi manda aura antaHkaraNa dUSita hai vimukha manuSyoMdvArA usakA jJAna honA asambhava hai| tathA jinakA svabhAva kutarka aura ajJAnase duSTa ho rahA bhinna-bhinna buddhiyoMse vaha yadyapi bhinna-sA lakSita hotA hai, aise logoMko saba kucha ulaTA hI pratIta hotA hai| hai, tathApi AtmAse bhinna nahIM hai / tAta puNDarIka ! dhyAna nAradajI kahate haiM-puNDarIka ! aba maiM dUsarA dekara suno| suvrata ! pUrvakAlameM brahmAjIne mere pUchanepara prasaGga sunAtA hU~, ise bhI suno| pUrvakAlameM jagatke jisa tatvakA upadeza kiyA thA, vahI tumheM batalAtA huuN| kAraNabhUta brahmAjIne hI isakA bhI upadeza kiyA thaa| eka samaya aja, avinAzI pitAmaha brahmAjI brahmalokameM eka bAra indra Adi sampUrNa devatA tathA RSiyoMke virAjamAna the| usa samaya maiMne vidhipUrvaka unake caraNoMmeM pUchanepara uttama vratakA pAlana karanevAle brahmAjIne unake praNAma karake pUchA-'brahAn ! kauna-sA jJAna sabase hitakI bAta isa prakAra batAyI thii| uttama batAyA gayA hai ? tathA kauna-sA yoga sarvazreSTha mAnA gayA hai? yaha saba yathArtharUpase mujhe btaaiye|' brahmAjIne kahA-tAta ! sAvadhAna hokara parama uttama jJAnayogakA zravaNa kro| yaha thor3e-se vAkyoMmeM kahA gayA hai, kintu isakA artha bahuta vistRta hai| isakI upAsanAmeM koI keza yA parizrama nahIM hai| jinheM guru-paramparAse paJcaviMzaka' puruSa batalAyA gayA hai, ve hI sampUrNa bhUtoMke AtmA hai; isaliye unhIMko sampUrNa jagatke nivAsarUpa sanAtana paramAtmA nArAyaNa kahA jAtA hai| ve hI saMsArako sRSTi, saMhAra aura pAlanameM lage rahate haiN| brahman ! brahmA, ziva aura viSNu-ina tInoM rUpoMmeM eka hI devAdhideva sanAtana puruSa virAja rahe haiN| apanA hita cAhanevAle puruSako sadA unhIMkI ArAdhanA karanI caahiye| jo niHspRha, nitya saMtuSTa, jJAnI, jitendriya, mamatA-ahaGkArase rahita, rAga-dveSase zUnya, zAntacitta aura saba prakArakI AsaktiyoMse pRthak ho dhyAnayogameM pravRtta rahate haiM, ve hI una akSaya jagadIzvarako brahmAjIne kahA-devatAo! bhagavAn nArAyaNa dekhate aura prApta karate haiN| jo loga bhagavAn nArAyaNakI hI sabake Azraya haiN| sanAtana loka, yajJa tathA nAnA zaraNa grahaNa kara cuke haiM tathA jinake mana-prANa unhIMke prakArake zAstroMkA bhI paryavasAna nArAyaNameM hI hotA hai| cintanameM lage haiM, ve hI jJAnadRSTise saMsArako vartamAna chaho aGgosahita veda tathA anya Agama sarvavyApI 1. pA~ca jJAnendriya, pA~ca karmendriya, pA~ca indriyoMke viSaya, mana, pAMca bhUta, AkAra, mahatatva aura prakRti-ye caubIsa tattva haiM, inase bhinna sarvajJa paramAtmA pazcIsavA~ tatva hai isaliye vaha 'paJcaviMzaka' kahalAtA hai| Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MEANI uttarakhaNDa ] ------------- www. " zrIviSNukI mahimA - bhaktapravara puNDarIkakI kathA * ******** 1 vizvezvara zrIharike hI svarUpa haiN| pRthvI Adi pA~coM bhUta bhI ve hI avinAzI paramezvara haiN| devatAoM sahita sampUrNa jagatko zrIviSNumaya hI jAnanA cAhiye; tathApi pApI manuSya mohagrasta honeke kAraNa isa bAtako nahIM smjhte| yaha samasta carAcara jagat unhIMkI mAyAse vyApta hai jo manase bhagavAnkA hI cintana karatA hai, jisake prANa bhagavAn meM hI lage rahate haiM, vaha paramArthaM tattvakA jJAtA puruSa hI isa rahasyako jAnatA hai| sampUrNa bhUtoMke Izvara bhagavAn viSNu hI tInoM lokoMkA pAlana karanevAle haiN| yaha sArA saMsAra unhIMmeM sthita hai aura unhIMse utpanna hotA hai| ve hI rudrarUpa hokara jagatkA saMhAra karate haiN| pAlanake samaya unhIMko zrIviSNu kahate haiM tathA sRSTikAlameM maiM (brahmA) aura anyAnya lokapAla bhI unhoMke svarUpa hai| ve sabake AdhAra haiM, parantu unakA AdhAra koI nahIM hai| ve sampUrNa kalAoMse yukta hote hue bhI unase rahita haiN| ve hI choTe-bar3e tathA unase bhinna haiN| sAtha hI ina sabase vilakSaNa bhI haiM; ataH devatAo! sabakA saMhAra karanevAle una zrIharikI hI zaraNameM jAo ve hI hamAre janmadAtA pitA haiM unhIMko madhusUdana kahA gayA hai| nAradajI kahate haiM-- kamalayoni brahmAjIke yoM kahanepara saba devatAoMne sampUrNa lokoMke svAmI sarvavyApI deva bhagavAn janArdanakI zaraNa hokara unheM praNAma kiyA; ataH viprarSe! tuma bhI zrInArAyaNakI ArAdhanA meM laga jaao| unake sivA dUsarA kauna aisA parama udAra devatA hai, jo bhaktakI mA~gI huI vastu de ske| ve puruSottama hI pitA aura mAtA haiN| sampUrNa lokoMke svAmI, devatAoMke bhI devatA aura jagadIzvara hai| tuma unhIMkI paricaryA kro| pratidina Alasyarahita ho agnihotra, bhikSA, tapasyA aura svAdhyAyake dvArA una 739 devadevezvara guruko hI saMtuSTa karanA caahiye| brahmarSe ! unhIM puruSottama nArAyaNako tuma saba tarahase apanAo / una bahuta-se mantroM aura una bahuta-se vratoMke dvArA kyA lenA hai| 'OM namo nArAyaNAya' yaha mantra hI sampUrNa abhISTa arthakI siddhi karanevAlA hai| dvijazreSTha ! brAhmaNa cIravastra pahanakara jaTA rakhA le yA daNDa dhAraNa karake mu~r3a mu~r3A le athavA AbhUSaNoMse vibhUSita rahe; UparI cihna dharmakA kAraNa nahIM hotaa| jo bhagavAn nArAyaNako zaraNa le cuke haiM, ve krUra, durAtmA aura sadA hI pApAcArI rahe hoM to bhI paramapadako prApta hote haiN| jinake pApa dUra ho gaye haiM, aise vaiSNava puruSa kabhI pApase lipta nahIM hote| ve ahiMsA bhAvake dvArA apane manako kAbUmeM kiye rahate haiM aura sampUrNa saMsArako pavitra karate haiN| * kSatrabandhu nAmake rAjAne, jo sadA prANiyoMkI hiMsAme hI lagA rahatA thA, bhagavAn kezavakI zaraNa lekara zrIviSNuke paramadhAmako prApta kara liyaa| mahAn dhairyazAlI rAjA ambarISane atyanta kaThora tapasyA kI thI aura bhagavAn puruSottamakI ArAdhanA karake unakA sAkSAtkAra kiyA thaa| rAjAoMke bhI rAjA mitrAsana bar3e tattvavettA the| unhoMne bhI bhagavAn hRSIkezakI ArAdhanA karake hI unake vaikuNThadhAmako prApta kiyA thaa| unake sivA bahuta se brahmarSi bhI, jo tIkSNa vratoMkA pAlana karanevAle aura zAntacitta the, paramAtmA viSNukA dhyAna karake parama siddhi (mokSa) ko prApta hue| pUrvakAlameM parama AhlAdase bhare hue prahlAda bhI sampUrNa jIvoMke AzrayabhUta zrIharikA sevana, pUjana aura dhyAna karate the; ataH bhagavAnne hI unakI saMkaToMse rakSA kii| parama dharmAtmA aura tejasvI rAjA bharatane bhI dIrgha kAlataka ina zrIviSNubhagavAnkI upAsanA karake parama mokSa prApta kara liyA thA / * ki taistu mantrairbahubhiH kiM taistu bahubhirvataiH / OM namo nArAyaNAyeti mantraH sarvArthasAdhakaH // cIravAsA jaTI vipro daNDI muNDI tathaiva ca bhUSito vA dvijazreSTha na liGgaM dharmakAraNam // ye nRzaMsA durAtmAnaH pApAcAraparAH sadA / te'pi yAnti paraM sthAnaM nArAyaNaparAyaNAH // lipyante na ca pApena vaiSNavA vItakilviSAH / punanti sakalaM lokamahiMsAjitamAnasAH // ( 81 / 107 - 110 ) Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam - TS brahmacArI, gRhastha, vAnaprastha athavA saMnyAsIkoI bhI kyoM na ho, bhagavAn kezavakI ArAdhanAko chor3akara paramagatiko nahIM prApta ho sktaa| hajAroM janma leneke pazcAt jisakI aisI buddhi hotI hai ki maiM bhagavAn viSNuke bhaktoMkA dAsa hU~, vaha samasta puruSArthokA sAdhaka hotA hai| vaha puruSa bhI nissandeha zrIviSNudhAma meM jAtA hai| phira jo kaThora vratoMkA pAlana karanevAle puruSa bhagavAn viSNumeM hI mana-prANa lagAye rahate haiM, unakI uttama gatike viSayameM kyA kahanA hai ataH tattvakA cittana karanevAle puruSoMko cAhiye ki ve nitya nirantara ananya cittase vizvavyApI sanAtana paramAtmA nArAyaNakA dhyAna karate rheN| * 1 bhISmajI kahate haiM- yoM kahakara paropakAraparAyaNa paramArthavettA devarSi nArada vahIM antardhAna ho gye| nArAyaNakI zaraNameM par3e hue dharmAtmA puNDarIka bhI OM namo nArAyaNAya' isa aSTAkSaramantrakA japa karane lge| ye apane hRdayakamalameM amRtasvarUpa govindakI sthApanA karake mukhase sadA yahI kahA karate the ki 'he vizvAtman ! Apa mujhapara prasanna hoiye|' dvandva aura parigrahase rahita ho tapodhana puNDarIkane usa nirmala zAlagrAmatIrthameM akele hI cirakAlataka nivAsa kiyaa| svapnameM bhI unheM kezavake sivA aura kucha nahIM dikhAyI detA thaa| unakI nidrA bhI puruSArtha siddhikI virodhinI nahIM thii| tapasyA, brahmacarya tathA vizeSataH zaucAcArake pAlanase, janma-janmAntaroMke vizuddha saMskArase tathA sarvalokasAkSI devAdhideva zrIviSNuke prasAdase pAparahita puNDarIkane parama uttama vaiSNavI siddhi prApta kara lii| ve sadA hAthoMmeM zaGkha, cakra aura gadA liye kamalake samAna netroMvAle zyAmasundara pItAmbaradhArI bhagavAn acyutakI hI jhA~kI kiyA karate the| mRgoM aura prANiyoMkI hiMsA karanevAle siMha, vyAghra [ saMkSipta padmapurANa tathA anyAnya jIva apanA svAbhAvika virodha chor3akara unake samIpa Ate aura icchAnusAra vicarA karate the| unako sampUrNa indriyA~ prasanna rahatI thiiN| unake hRdayameM eka-dUsareke hitasAdhanakA manorama bhAva bhara jAtA thaa| vahA~ke jalAzaya aura nadiyoMke jala svaccha ho gaye the| sabhI RtuoMmeM vahAM prasannatA chAyI rahatI thii| sabakI indriya-vRttiyA~ zuddha ho gayI thiiN| havA aisI calatI thI, jisakA sparza sukhadAyaka jAna pdd'e| vRkSa phUla aura phaloMse lade rahate the| parama buddhimAn puNDarIkake liye sabhI padArtha anukUla ho gaye the| devadevezvara bhaktavatsala govindake prasanna honepara unake liye samasta carAcara jagat prasanna ho gayA thaa| tadanantara eka dina buddhimAn puNDarIkake sAmane bhagavAn jagannAtha prakaTa hue| hAthoMmeM zaGkha, cakra aura 774 * brahmacArI gRhastho vA vAnaprastho'tha bhikSukaH kezavArAdhanaM hitvA naiva yAti parAM gatim // janmAntarasahasreSu yasya syAnmatirIdRzI dAso'haM viSNubhaktAnAmiti sarvArthasAdhakaH // sa yAti viSNusAlokyaM puruSo nAtra saMzayaH / kiM punastadrattaprANAH puruSAH saMzitavratAH // ananyamanasA nitye dhyAtavyastatvacintakaiH / nArAyaNo jagadvyApI paramAtmA sanAtanaH / / 81 / 117 - 120 ) Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . zrIviSNukI mahimA-bhaktapravara puNDarIkakI kathA . 741 ... .. AI R TERNATIONAL. ................ gadA zobhA pA rahe the| tejomayI AkRti, kamalake jinakI mahimAkA tapasyAse hI anumAna ho sakatA hai, samAna bar3e-bar3e netra aura candramaNDalake samAna una paramAtmAko namaskAra hai| bhagavan ! ApakI mahimA kAntimAn mukh| kamarameM karadhanI, kAnoMmeM kuNDala, vANIkA viSaya nahIM hai, use kahanA asambhava hai| Apa galemeM hAra, bAhuoMmeM bhujabanda, vakSaHsthalameM zrIvatsakA jAti AdikI kalpanAse dUra haiM, ataH sadA tattvataH dhyAna cihna aura zyAma zarIrapara pItavastra zobhA pA rahe the| karaneke yogya hai| puruSottama ! Apa eka-advitIya bhagavAn kaustubhamaNise vibhUSita the| vanamAlAse unakA hote hue bhI bhaktoMpara kRpA karaneke liye bhedarUpase sArA aGga vyApta thaa| makarAkRta kuNDala jagamagA rahe matsya-kUrma Adi avatAra dhAraNa karake darzana dete haiN| the| damakate hue yajJopavIta aura nIcetaka laTakatI huI bhISyajI kahate haiM-isa prakAra jagatke svAmI motiyoMkI mAlAse unakI zobhA aura bhI bar3ha gayI thii| vIravara bhagavAn puruSottamakI stuti karake puNDarIka deva, siddha, devendra, gandharva aura muni caivara tathA vyajana unhIMko nihArane lage; kyoMki cirakAlase ve unake Adise bhagavAnkI sevA kara rahe the| pAparahita darzanakI lAlasA rakhate the| taba tIna pagoMse trilokIko puNDarIkane svayaM una devadevezvara mahAtmA janArdanako vahA~ nApanevAle tathA nAbhise kamala prakaTa karanevAle bhagavAn upasthita dekha pahacAna liyA aura prasanna cittase hAtha viSNune mahAbhAga puNDarIkase gambhIra vANImeM jor3a praNAma karake stuti karanA Arambha kiyaa| kahA-'beTA puNDarIka ! tumhArA kalyANa ho| maiM tumapara puNDarIka bole-sampUrNa jagatke ekamAtra netra bahuta prasanna huuN| mahAmate ! tumhAre manameM jo bhI kAmanA Apa bhagavAn viSNuko namaskAra hai| Apa niraJjana ho, use varake rUpameM maaNgo| maiM avazya duuNgaa|' (nirmala), nitya, nirguNa evaM mahAtmA haiM; Apako puNDarIka bole-devezvara ! kahA~ maiM atyanta namaskAra hai| Apa samasta prANiyoMke Izvara haiM bhaktoMkA khoTI buddhivAlA manuSya aura kahA~ mere parama bhaya evaM pIr3A dUra karaneke liye govinda tathA garuDadhvaja- hitaiSI aap| mAdhava ! jisameM merA hita ho, use rUpa dhAraNa karate haiN| jIvaoNpara anugraha karaneke liye Apa hI diijiye| aneka AkAra dhAraNa karanevAle Apako namaskAra hai| puNDarIkake yo kahanepara bhagavAn atyanta prasanna yaha sampUrNa vizva ApameM hI sthita hai| kevala Apa hI hokara bole-'suvrata ! tumhArA kalyANa ho| Ao, isake upAdAna kAraNa haiN| Apane hI jagatkA nirmANa mere hI sAtha clo| tuma mere parama upakArI aura sadA kiyA hai| nAbhise kamala prakaTa karanevAle Apa bhagavAn mujhameM hI mana lagAye rakhanevAle ho; ataH sarvadA mere padmanAbhako bAraMbAra namaskAra hai| samasta vedAntoMmeM sAtha hI rho|' jinakI AtmavibhUtikA hI zravaNa kiyA jAtA hai, una bhISpajI kahate hai-bhaktavatsala bhagavAn paramezvarako namaskAra hai| nArAyaNa ! Apa hI sampUrNa zrIdharane prasannatApUrvaka jaba isa prakAra kahA, usI samaya devatAoMke svAmI aura jagatke kAraNa hai| mere hRdaya- AkAzameM devatAoMkI duMdubhI baja uThI aura AkAzase mandirameM nivAsa karanevAle bhagavAn zaGkha-cakra-gadAdhara ! phUloMkI varSA hone lgii| brahmA Adi devatA sAdhuvAda mujhapara prasanna hoiye| samasta prANiyoMke AdibhUta, isa dene lge| siddha, gandharva aura kinnara gAna karane lge| pRthvIko dhAraNa karanevAle, aneka rUpadhArI tathA sabakI samasta lokoMdvArA vandita devadeva jagadIzvarane vahIM utpattike kAraNa zrIviSNuko namaskAra hai| brahmA Adi puNDarIkako apane sAtha le liyA aura garur3apara ArUr3ha devatA aura surezvara bhI jinakI mahimAko nahIM jAnate, ho ve parama dhAmako cale gaye; isaliye rAjendra yudhiSThira ! Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 * arcayasva haSIkezaM yadIcchami paraM padam . [saMkSipta pApurANa tuma bhI bhagavAn viSNuko bhakti meM laga jaao| unhoMmeM mana, prANa lagAye raho aura sadA unake bhaktoMke hitameM tatpara rho| yathAyogya arcanA karake puruSottamakA bhajana karo aura saba pApoMkA nAza karanevAlI bhagavAnkI pavitra kathA suno| rAjan ! jisa upAyase bhI bhaktapUjita vizvAtmA bhagavAn viSNu prasanna ho, vaha vistArake sAtha kro| jo manuSya bhagavAn nArAyaNase vimukha hote haiM, ve sau azvamedha aura sau vAjapeya yajJokA anuSThAna karake bhI unheM nahIM pA skte| jisane eka bAra bhI 'hari' ina do akSarokA uccAraNa kara liyA, usane mokSataka pahu~caneke liye mAno kamara kasa lii| jinake hRdayameM nIlakamalake samAna zyAmasundara bhagavAn janArdana virAjamAna haiM, unhIMko lAbha hai, unhIMkI vijaya hai; unakI parAjaya kaise ho sakatI hai|* jo ekAgracitta hokara pratidina ise sunatA yA par3hatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho bhagavAn viSNuke dhAmameM jAtA hai| zrIgaGgAjIkI mahimA, vaiSNava puruSoMke lakSaNa tathA zrIviSNu-pratimAke pUjanakA mAhAtmya ____pArvatI bolIM-mahAmate ! zrIgaGgAjIke mAhAtmyakA punaH varNana kIjiye, jise sunakara sabhI muni saMsArakI orase virakta ho jAte haiN| . zrImahAdevajIne kahA-devi ! buddhimeM bRhaspati aura parAkramameM indrake samAna bhISmajI jaba bANazayyApara zayana kara rahe the, usa samaya unheM dekhaneke liye atri, vasiSTha, bhRgu, pulastya, pulaha, kratu, aGgirA, gautama, agastya aura sumati Adi bahuta-se RSi aaye| dharmaputra yudhiSThira apane bhAiyoMke sAtha vahA~ maujUda the| unhoMne una parama tejasvI, jagatpUjya RSiyoko praNAma karake vidhipUrvaka unakA pUjana kiyaa| pUjA grahaNa karake ve tapodhana mahAtmA jaba sukhapUrvaka Asanapara baiTha gaye, taba yudhiSThirane bhISmajIko praNAma karake isa prakAra pUchA-pitAmaha ! dharmArthI puruSoMke nitya sevana karaneyogya parama puNyamaya deza, parvata aura Azrama DULHETAUDA * azvamedhazatariSTrA vAjapeyazatairapi / prApnuvanti naga naiva nArAyaNaparAGmukhAH // Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrIgaGgAjIkI mahimA tathA zrIviSNu-pratimAke pUjanakA mAhAtmya . kauna-kauna-se hai? siddha puruSako AyA dekha gRhasthane unakA vidhipUrvaka bhISmajIne kahA-yudhiSThira ! isa viSayameM eka Atithya-satkAra kiyaa| tatpazcAt unase pUchAprAcIna itihAsa batalAyA jAtA hai, jisameM zila aura dvijavara ! kauna-kaunase deza, parvata aura Azrama pavitra uJchavRttise jIvikA calAnevAle brAhmaNakA kisI siddha haiM? mujhe premapUrvaka batAnekI kRpA kiijiye| puruSake sAtha hue saMvAdakA varNana hai| koI siddha puruSa siddha puruSane kahA-brahman ! jinake bIca samUcI pRthvIkI parikramA karake kisI ucchavRttivAle nadiyoMmeM zreSTha tripathagA gaGgAjI sadA bahatI rahatI haiM, ve mahAtmA gRhasthake ghara gye| ve AtmavidyAke tattvajJa, sadA hI deza, ve hI janapada, ve hI parvata aura ve hI Azrama apanI indriyoMko kAbUmeM rakhanevAle, rAga-dveSase rahita, parama pavitra haiN| jIva gaGgAjIkA sevana karake jisa jJAna-karmameM kuzala, vaiSNavoMmeM zreSTha, vaiSNava-dharmake gatiko prApta karatA hai, use tapasyA, brahmacarya, yajJa athavA pAlanameM tatpara, vaiSNavoMkI nindAse dUra rahanevAle, tyAgase bhI nahIM pA sktaa|* apane manako saMyamame yogAbhyAsI, trikAlapUjAke tattvajJa, vedavidyAmeM nipuNa, rakhanevAle puruSoMko gaGgAjIke jalameM nAna karanese jo dharmAdharmakA vicAra karanevAle, nitya niyamapUrvaka vedapATha saMtoSa hotA hai, vaha sau yajJoMke anuSThAnase bhI nahIM ho karanevAle aura sadA atithipUjAmeM tatpara rahanevAle the| sktaa| jaise sUrya udayakAlameM tIvra andhakArakA nAza karake tejase udbhAsita ho uThatA hai, usI prakAra gaGgAjIke jalameM DubakI lagAnevAlA manuSya pApoMkA nAza karake puNyase prakAzamAna hone lagatA hai| vipra ! jaise AgakA saMyoga pAkara rUIkA Dhera jala jAtA hai, usI prakAra gaGgAkA srAna manuSyake sAre pApoMko dUra kara detA hai| jo manuSya sUryako kiraNoMse tape hue gaGgAjalakA pAna karatA hai, vaha saba rogoMse mukta ho jAtA hai| jo puruSa eka pairase khar3A hokara eka hajAra cAndrAyaNa vratokA anuSThAna karatA hai aura jo kevala gaGgAjIke jalameM DubakI lagAtA hai-ina donoMmeM DubakI lagAnevAlA manuSya hI zreSTha hai| jo dasa hajAra varSAMtaka nIce sira karake laTakA rahatA hai, usakI apekSA bhI vahI manuSya zreSTha hai jo eka mAsa bhI gaGgAjalakA sevana kara letA hai| narazreSTha ! gaGgAjImeM snAna karake manuSya dehatyAgake pazcAt turaMta vaikuNThameM calA jAtA hai| jo sau yojana dUrase bhI 'gaGgA-gaGgA'kA uccAraNa karatA hai, vaha mA sakRduzcaritaM yena harirityakSaradvayam / baddhaH parikarastena *mokSAya gamana prati / / lAbhasteSAM jayasteSAM kutasteSAM parAjayaH / yeSAmindovarazyAmo hRdayastho janArdanaH // (81 // 163-165) * tapasA brahmacaryeNa yostyAgena vA punaH / gati tAM na labhejantugaGgA saMsevya yAM labhet // 682 / 24) * apahatya tamastIvaM yathA bhAtyudaye raviH / tathApahatya pApNAnaM bhAti gnggaajlaapltH|| agniM prApya yathA vipra tUlarAzivinazyati / tathA gAvagAhazca sarvapApaM vyapohati // (82 / 26-27) Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 ************* arjayasva iSIkeza yadIcchasi paraM padam * -------------------------RING saba pApoMse mukta ho zrIviSNulokako calA jAtA hai|* brahmahatyArA, goghAtI, zarAbI aura bAlahatyA karanevAlA manuSya bhI gaGgAjImeM snAna karake saba pApoMse chUTa jAtA aura tatkAla devalokameM calA jAtA hai| mAdhava tathA akSayavaTakA darzana aura triveNImeM snAna karanevAlA puruSa vaikuNThameM jAtA hai| jaise sUryake udaya honepara andhakAra naSTa ho jAtA hai, usI prakAra gaGgAmeM snAna karanemAtrase manuSyake sAre pApa dUra ho jAte haiN| gaGgAdvAra, kuzAvarta, bilvaka, nIla parvata tathA kanakhala tIrthameM snAna karanese manuSyakA punarjanma nahIM hotaa| bhISmajI kahate haiM-- aisA jAnakara zreSTha manuSyako bAraMbAra gaGgAsnAna karanA caahiye| rAjan ! vahA~ snAna karanemAtrase manuSya pApamukta ho jAtA hai| jaise devatAoMmeM viSNu yajJoMmeM azvamedha aura samasta vRkSoMmeM azvattha (pIpala) zreSTha hai, usI prakAra nadiyoMmeM bhAgIrathI gaGgA sadA zreSTha mAnI gayI haiN| pArvatIne pUchA- vizvezvara! vaiSNavoMkA lakSaNa kaisA batAyA gayA hai tathA unakI mahimA kaisI hai? prabho! yaha batAnekI kRpA kreN| mahAdevajI bole - devi ! bhakta puruSa bhagavAn viSNukI vastu mAnA gayA hai, isaliye ise 'vaiSNava' kahate haiN| jo zauca, satya aura kSamAse yukta ho, rAga-dveSase dUra rahatA ho, veda-vidyAke vicArakA jJAtA ho, nitya agnihotra aura atithiyoMkA satkAra karatA ho tathA pitA-mAtAkA bhakta ho, vaha vaiSNava kahalAtA hai| jo kaNThameM mAlA dhAraNa karake mukhase sadA zrIrAmanAmakA uccAraNa karate, bhaktipUrvaka bhagavAnkI lIlAoMkA gAna karate, purANoMke svAdhyAyameM lage rahate aura sarvadA yajJa kiyA karate haiM, una manuSyoMko vaiSNava jAnanA caahiye| ve saba dharmo meM sammAnita hote haiN| jo pApAcArI manuSya una vaiSNavoMkI nindA karate haiM, ve maranepara bAraMbAra kutsita yoniyoMmeM par3ate haiM jo dvija dhAtu athavA miTTIkI banI ! [ saMkSipta padmapurANa -------------- 1 MY huI cAra hAthoMvAlI zobhAmayI gopAla-mUrtikA sadA pUjana karate haiM, ve puNyake bhAgI hote haiM jo brAhmaNa pattharakI banI huI parama sundara rUpavAlI zrIkRSNapratimAkI pUjA karate haiM, ve puNyasvarUpa haiN| jahA~ zAlagrAmazilA tathA dvArakAkI gomatI cakrAGkita zilA ho aura una donoMkA pUjana kiyA jAtA ho, vahA~ niHsandeha mukti maujUda rahatI hai| vahA~ yadi mantradvArA mUrtikI sthApanA karake pUjana kiyA jAya to vaha pUjana koTigunA adhika puNya denevAlA tathA dharma, artha, kAma aura mokSa pradAna karanevAlA hotA hai| vahA~ bhagavAn janArdanakI navadhA bhakti karanI caahiye| bhakta puruSoMko mUrtimeM bhagavAnkA dhyAna aura pUjana karanA caahiye| sambhava ho to bhagavanmUrtiko rAjocita upacAroMse pUjA kare tathA usa mUrtimeM dInoM aura anAthoMko ekamAtra zaraNa denevAle, sampUrNa lokoMke hitakArI evaM bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAle sarvAtmA bhagavAn adhokSajakA nitya-nirantara smaraNa kre| jo mUrtike sambandhameM 'ye gopAla haiM', 'ye sAkSAt zrIkRSNa haiM', 'ye zrIrAmacandrajI haiM' - yoM kahatA hai aura isI bhAvase vidhipUrvaka pUjA karatA hai, vaha nizcaya hI bhagavAnkA bhakta hai| zreSTha vaiSNava dvijoMko cAhiye ki ve parama bhaktike sAtha sone, cA~dI, tAMbe athavA pItalakI viSNu pratimAkA nirmANa karAyeM, jisake cAra bhujA, do netra, hAthoMmeM zaGkha, cakra aura gadA, zarIrapara pIta vastra, galemeM vanamAlA, kAnoMmeM vaidUryamaNike kuNDala, mAthepara mukuTa aura vakSaHsthalameM kaustubhamaNikA divya prakAza ho| pratimA bhArI aura zobhAsampanna honI caahiye| phira veda zAstrokta mantroMke dvArA vizeSa samArohase usakI sthApanA karAkara pIche zAstra ke anusAra SoDazopacArake mantra AdidvArA vidhipUrvaka usakA pUjana karanA caahiye| jagatke svAmI bhagavAn viSNuke pUjita honepara sampUrNa devatAoMkI pUjA ho jAtI hai| ataH isa prakAra Adiantase rahita, zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle * gaGgA gaGgeti yo brUyAd yojanAnAM zatairapi / mucyate sarvapApebhyo viSNulokaM sa gacchati / (82 / 34-35) + gaGgAdvAre kuzAvateM bilvake nIlaparvate / khAtvA kanakhale tIrthe punarjanma na vidyate / 82 / 38-39) Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . caitra aura vaizAkha mAsake vizeSa utsavakA varNana . bhagavAn zrIharikA pUjana karanA caahiye| ve sarvezvara use nizcaya hI raurava narakameM nivAsa karanA par3atA hai| maiM puNyasvarUpa vaiSNavoMko saba kucha dete haiN| jo zivakI hI viSNu hU~, maiM hI rudra hU~ aura maiM hI pitAmaha brahmA huuN| pUjA nahIM karatA aura zrIviSNuko nindAmeM tatpara rahatA hai, maiM hI sadA saba bhUtoMmeM nivAsa kiyA karatA huuN| 1 caitra aura vaizAkha mAsake vizeSa utsavakA varNana, vaizAkha, jyeSTha aura ASAr3hameM , mI ra ma jalastha zrIharike pUjanakA mahattva - pArvatI bolIM-mahezvara ! saba mahInoMko jhUlepara baiThe hue bhagavAn zrIkRSNake sAmane rAtrimeM vidhikA varNana kiijiye| pratyeka mAsameM kauna-kauna-se jAgaraNa karate haiM, unheM eka nimeSameM hI saba puNyoMkI mahotsava karane cAhiye aura unake liye uttama vidhi kyA prApti ho jAtI hai| surezvari ! jhUlepara virAjamAna hai? surezvara ! kisa mahInekA kauna devatA hai? kisako dakSiNAbhimukha bhagavAn govindakA eka bAra bhI darzana pUjA karanI cAhiye, usa pUjanakI mahimA kaisI hai aura karake manuSya brahmahatyAke pApase chUTa jAtA hai| vaha kisa tithiko karanA ucita hai? OM dolArUDhAya vidmahe mAdhavAya ca dhImahi / mahAdevajI bole-devi ! maiM pratyeka mAsake tanno devaH pracodayAt // 1 utsavakI vidhi batalAtA huuN| pahale caitra mAsake 'jhUlepara baiThe hue bhagavAnkA tattva jAnaneke liye zurUpakSameM vizeSataH ekAdazI tithiko bhagavAnko hama jJAna prApta karate haiN| zrImAdhavakA dhyAna karate haiN| jhUlepara biThAkara pUjA karanI caahiye| yaha dolArohaNakA ataH ve deva-bhagavAn viSNu hamalogoMkI buddhiko utsava bar3I bhaktike sAtha aura vidhipUrvaka manAnA prerita kreN|' caahiye| pArvatI ! jo loga kaliyugake pApa-doSakA isa gAyatrI mantrake dvArA bhagavAnakA pUjana karanA apaharaNa karanevAle bhagavAn zrIkRSNako jhUlepara caahiye| 'mAdhavAya namaH', 'govindAya namaH' aura virAjamAna dekhate haiM-usa rUpameM unakI jhA~kI karate haiM, 'zrIkaNThAya namaH' ina mantroMse bhI pUjana kiyA jA ve sahasro aparAdhoMse mukta ho jAte haiN| karor3o janmome sakatA hai| mantroccAraNake sAtha vidhipUrvaka pUjana karanA kiye hue pApa tabhItaka maujUda rahate haiM, jabataka manuSya ucita hai| ekAgracitta hokara guruko yathAzakti dakSiNA vizva ke svAmI bhagavAna jagannAthako jhUlepara biThAkara unheM denI cAhiye tathA nirantara bhaktipUrvaka zrIviSNukI apane hAthase jhulAtA nhiiN| jo loga kaliyugameM jhUlepara lIlAoMkA gAna karate rahanA cAhiye / isase utsava pUrNa baiThe hue janArdanakA darzana karate haiM, ve gohatyAre hoM to bhI hotA hai| sumukhi ! aura adhika kahanese kyA lAbha / mukta ho jAte haiM, phira auroMkI to bAta hI kyA hai| jhUlepara virAjamAna bhagavAn viSNu saba pApoMko haranevAle dolotsavase prasanna hokara samasta devatA bhagavAn zaGkarako haiN| jahA~ dolotsava hotA hai, vahA~ devatA, gandharva, kinnara sAtha lekara jhUlepara baiThe hue zrIviSNuko jhA~kI karaneke aura RSi bahudhA darzanake liye Ate haiN| usa samaya liye Ate haiM aura A~ganameM khar3e ho harSameM bharakara svayaM 'OM namo bhagavate vAsudevAya' isa mantradvArA bhI nAcate, gAte evaM bAje bajAte haiN| vAsuki Adi nAga SoDazopacArase vidhivat pUjA karanI ucita hai| isase aura indra Adi devatA bhI darzanake liye padhArate haiN| sampUrNa kAmanAeM pUrNa hotI haiN|' suvrate! aGganyAsa, bhagavAn viSNuko jhUlepara virAjamAna dekha tInoM lokoMmeM karanyAsa tathA zarIranyAsa-saba kucha dvAdazAkSara mantrase utsava hone lagatA hai; ataH saikar3oM kArya chor3akara karanA cAhiye aura isa Agamokta mantrase hI mahAn dolotsavake dina jhUlanakA utsava kro| jo loga utsavakA kArya sampanna karanA caahiye| jhUlepara sabase Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa U~ce lakSmIsahita bhagavAn viSNuko baiThAnA caahiye| darzana karane Ate haiM-aisA jAnakara yaha mahAn utsava bhagavAnke Age [kucha nIcI satahameM] vaiSNavoMko, avazya karanA caahiye| pArvatI ! vaizAkha mAsakI pUrNimAke dina vaiSNava puruSa bhakti, utsAha aura prasannatAke sAtha jagadIzvara bhagavAnako jalameM padharAkara unakI pUjA kare athavA ekAdazI tithiko atyanta harSameM bharakara gIta, vAdya tathA nRtyake sAtha yaha puNyamaya mahotsava kre| bhaktipUrvaka zrIharikI lIlA-kathAkA gAna karate hue hI yaha zubha utsava racAnA ucita hai| usa samaya bhagavAnase prArthanApUrvaka kahe-'he devezvara ! isa jalameM zayana kiijiye| jo loga varSAkAlake ArambhameM bhagavAn janArdanako jalameM zayana karAte haiM, unheM kabhI narakakI jvAlAmeM nahIM tapanA pdd'taa| devezvari ! sone, cA~dI, tA~be athavA miTTIke bartanameM zrIviSNuko zayana karAnA ucita hai| pahale usa bartanameM zItala evaM sugandhita jala rakhakara vidvAn puruSa usa jalake bhItara zrIviSNuko sthApita kre| gopAla yA zrIrAma nAmaka mUrtikI sthApanA kare athavA zAlagrAmazilAko hI sthApita kare yA aura hI koI nAradAdi devarSiyoMko tathA vizvaksena Adi bhaktoko pratimA jalameM rkhe| usase honevAle puNyakA anta nahIM sthApita karanA caahiye| phira pA~ca prakArake bAjokI hai| devi ! isa pRthvIpara jabataka parvata, loka aura AvAjake sAtha vidvAn puruSa bhagavAnkI AratI kare sUryakI kiraNeM vidyamAna haiM, tabataka usake kulameM koI aura pratyeka paharameM yatnapUrvaka pUjA bhI karatA rhe| narakagAmI nahIM hotaa| ataH jyeSTha mAsameM zrIhariko tatpazcAt nAriyala tathA sundara keloMke sAtha jalase jalameM padharAkara unakI pUjA karanI caahiye| isase bhagavAnako arghya de| arghyakA mantra isa prakAra hai- manuSya pralaya-kAlataka niSpApa banA rahatA hai| jyeSTha aura 'devadeva jagannAtha shngkhckrgdaathr| ASAr3hake samaya tulasIdalase vAsita zItala jalameM ayaM gRhANa me deva kRpAM kuru mamopari // bhagavAn dharaNIdharakI pUjA kre| jo loga jyeSTha aura (85.31) ASAr3ha mAsameM nAnA prakArake puSpoMse jalameM sthita 'devatAoMke devatA, jagatke svAmI tathA zaGkha, zrIkezavakI pUjA karate haiM, ve yama-yAtanAse chuTakArA pA cakra aura gadA dhAraNa karanevAle divyasvarUpa nArAyaNa! jAte haiN| bhagavAn viSNu jalake premI haiM, unheM jala bahuta yaha arghya grahaNa karake mujhapara kRpA kaujiye|' hI priya hai; isIliye ve jalameM zayana karate haiN| ataH .. tadanantara bhagavAnke prasAdabhUta caraNAmRta Adi garmIko mausamameM vizeSarUpase jalameM sthApita karake hI vaiSNavoMko baaNtte| vaiSNavajanoMko cAhiye ki ve bAje zrIharikA pUjana karanA caahiye| jo zAlagrAmazilAko bajAkara bhagavAna ke sAmane nRtya kareM aura sabhI loga jalameM virAjamAna karake parama bhaktike sAtha usakI pUjA vArI-bArIse bhagavAnko jhulaaye| surezvari ! pRthvIpara karatA hai, vaha apane kulako pavitra karanevAlA hotA hai| jo-jo tIrtha aura kSetra hai, ve sabhI usa dina bhagavAnkA pArvatI ! sUryake mithuna aura karkarAzipara sthita honeke Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] --------------- * pavitrAropaNakI vidhi tathA zrIharikI pUjAmeM AnevAle puSpoMkA varNanaM * -------------------------------------------- samaya jisane bhaktipUrvaka jalameM zrIharikI pUjA kI hai, vizeSataH dvAdazI tithiko jisane jalazAyI viSNukA arcana kiyA hai, usane mAno koTizata yajJoMkA anuSThAna kara liyaa| jo vaizAkha mAsameM bhagavAn mAdhavako jalapAtrameM sthApita karake unakA pUjana karate haiM, ve isa pRthvIpara manuSya nahIM, devatA haiN| jo dvAdazIkI rAtako jalapAtrameM gandha Adi DAlakara usameM bhagavAn garuDadhvajakI sthApanA aura pUjA karatA hai, vaha mokSakA bhAgI hotA hai| jo zraddhArahita, pApAtmA, nAstika, saMzayAtmA aura tarkameM hI sthita rahanevAle haiM, ye pA~ca vyakti pUjAke phalake bhAgI nahIM hote| * isI prakAra jo jagatke svAmI mahezvara zrIviSNuko sadA jalameM rakhakara unakI pUjA karatA hai, vaha manuSya sadAke liye mahApApoMse mukta ho jAtA hai| devezvari ! 'OM hrAM hrIM rAmAya namaH' isa mantrase vahA~ pUjana batAyA gayA hai| OM krIM kRSNAya govindAya gopIjanavallabhAya namaH isa mantrase jalako abhimantrita karanA caahiye| tatpazcAt nimnAGkita mantrase ardhya nivedana kare (87 / 23-24) 'devadeva / mahAbhAga ! zrIvatsake cihnoMse yukta mahAn devatA! vizvako utpanna karanevAle bhagavAn nArAyaNa ! merA arghya grahaNa kareM aura mujhe sadAke liye mokSa pradAna kreN|' Off. BATT jo nAnA prakArake puSpoMse garuDAsana zrIviSNukI pUjA karatA hai, vaha saba bAdhAoMse mukta ho zrIviSNuke sAyujyako prApta hotA hai| dvAdazIko ekAgracitta ho rAtameM jAgaraNa karake avikArI evaM avinAzI bhagavAn viSNukA bhaktipUrvaka bhajana kre| isa taraha bhaktikI icchA rakhanevAle puruSoMko bhaktibhAvase tatpara ho bhagavAn viSNukA vaizAkhasambandhI utsava karanA cAhiye, tathA usameM Agamokta mantradvArA samasta vidhikA pAlana karanA caahiye| mahAdevI! aisA karanese koTi yajJoMke samAna phala milatA hai| isa utsavako karanevAlA puruSa rAgadveSase mukta ho mahAmohakI nivRtti karake isa lokameM sukha bhogatA aura antameM zrIviSNuke sanAtana dhAmako jAtA hai| vedake adhyayanase rahita tathA zAstrake svAdhyAyase zUnya manuSya bhI zrIharikI bhakti pAkara vaiSNavapadako prApta hotA hai| pavitrAropaNakI vidhi, mahimA tathA bhinna-bhinna mAsameM zrIharikI pUjAmeM kAma AnevAle vividha puSpoMkA varNana devadeva mahAbhAga zrIvatsakRtalAJchana / mahAdeva namaste'stu namaste vizvabhAvana // Huy = zrImahAdevajI kahate haiM--devezvarI! zrAvaNa mAsa Anepara pavitrAropaNakA vidhAna hai| isakA pAlana karanepara divya bhakti utpanna hotI hai| vidvAn puruSako bhaktipUrvaka zrIviSNukA pavitrAropaNa karanA caahiye| pArvatI ! aisA karanese varSabharakI pUjA sampanna ho jAtI hai| zrIviSNuke liye pavitrAropaNa karanepara apaneko sukha hotA hai| kapar3ekA sUta, jo kisI brAhmaNIkA kAtA huA ho athavA apane hAthase taiyAra kiyA huA ho, le Aye arghyaM gRhANa bho deva muktiM me dehi sarvadA / = 747 aura usIse pavitraka bnaaye| uparyukta sUtake abhAvameM kisI uttama zUdra jAtikI strIke hAthakA kAtA huA sUta bhI liyA jA sakatA hai| yadi aisA bhI na mile to jaisAtaisA kharIdakara bhI le AnA caahiye| pavitrAropaNakI vidhi rezamake sUtase hI karanI cAhiye athavA cA~dI yA sonese zrIviSNu devatAke liye vidhipUrvaka pavitraka banAnA cAhiye saba dhAtuoMke abhAvameM vidvAn puruSoMko sAdhAraNa sUta grahaNa karanA caahiye| sUtako * azraddadhAnaH pApAtmA nAstiko'cchinnasaMzayaH / hetuniSTha paJcaite na pUjAphalabhAginaH // 87 / 19) Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 - arcayasva ipIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa tigunA karake use jalase dhonA caahiye| phira yadi vidhise saMnidhIkaraNa (samIpatAsthApana) karanA caahiye| zivaliGgake liye banAnA ho to usa liGgake barAbara brahmA, viSNu aura rudra-ye tIna sUtroMke devatA haiM tathA athavA kisI pratimAke liye banAnA ho to usa pratimAke kriyA, pauruSI, vIrA, aparAjitA, jayA, vijayA, sirase lekara pairatakakA yA ghuTanetakakA yA nAbhike muktidA, sadAzivA, manonmanI aura sarvatomukhI-ye dasa barAbaratakakA pavitraka banAnA caahiye| inameM pahalA granthiyoMkI adhiSThAtrI deviyA~ haiN| ina savakA sUtroMmeM uttama, dUsarA madhyama aura tIsarA laghu zreNIkA hai| eka AvAhana karanA caahiye| zAstrokta vidhise mudrAdvArA sAlameM jitane dina ho, utanI saMkhyA yA usake AdhI AvAhana kre| sabakA AvAhana karake saMnidhIkaraNakI saMkhyAmeM athavA eka sau AThakI saMkhyA meM sUtase hI usa kriyA kre| pavitrakameM gA~ThaM lagAnI caahiye| pArvatI ! cauvanakI mudrAdvArA samIpatA sthApita karanekA nAma saMnidhIsaMkhyAmeM bhI gA~The lagAyI jA sakatI hai| viSNupratimAke karaNa hai| pahale rakSAmudrAse saMrakSaNa karake dhenumudrAke liye jo pavitraka bane; use vanamAlAke AkArakA banA dvArA unheM amRtasvarUpa bnaaye| phira sabase pahale lenA caahiye| jaise bhI zobhA ho, vaha upAya karanA bhagavAnake Age kalazakA jala lekara 'klIM kRSNAya' cAhiye / isase bhagavAn viSNu prasanna hote haiN| pavitraka isa mantrase una pavitrakoMkA prokSaNa kare / tatpazcAt gandha, taiyAra honeke pazcAt bhagavAnako arpaNa karanA caahiye| dhUpa, dIpa, naivedya aura tAmbUla Adi nivedana karake pArvatI ! kuberake liye pavitrAropaNa karanekI tithi SoDazopacAra Adise pavitrakake devatAokA pUjana kare / pratipadA batAyI gayI hai| lakSmIdevIke liye dvitIyA saba phira unheM dhUpa dekara devatAke sammukha ho namaskAramudrAke tithiyoMmeM uttama hai| tumhAre liye tRtIyA batAyI gayI hai dvArA devatAko abhimantrita kre| usa samaya isa mantrakA aura gaNezake liye caturthI / candramAke liye paJcamI, uccAraNa karanA cAhiyekArtikeyake liye SaSThI, sUryake liye saptamI, durgAke liye Amantrito mahAdeva sAdha devyA gaNAdibhiH / aSTamI, mAtRvargake liye navamI, yamarAjake liye dazamI, mantrairvA lokapAlaizca sahita: paricArakaiH / / anya saba devatAoMke liye ekAdazI, lakSmIpati Agaccha bhagavan viSNo vidheH smpuurtihetve| zrIviSNuke liye dvAdazI, kAmadevake liye trayodazI, mere prAtastvatpUjanaM kurmaH sAMnidhyaM niyataM kuru / / liye caturdazI tathA brahmAjIke liye pavitrakase pUjana in (88 / 29-30) karaneke nimitta pUrNimA tithi batAyI gayI hai| ye bhinna- 'mahAn devatA bhagavAn viSNu ! mantrodvArA AvAhana bhinna devatAoMke liye pavitrAropaNake yogya tithiyA~ kahI karanepara Apa devI lakSmI, pArSada, lokapAla aura gayI hai| laghu zreNIke pavitrako bAraha, madhyama zreNIke paricArakoMke sAtha vidhikI pUrtike liye yahA~ pdhaariye| pavitrakameM caubIsa aura uttama zreNIke pavitrakameM chattIsa prAtaHkAlameM ApakI pUjA kruuNgaa| yahA~ nizcitarUpase pranthiyA~ kama-se-kama honI caahiye| saba pavitrakoMko sannikaTatA sthApita kiijiye| kapUra aura kesara athavA candana aura haldImeM raMgakara tadanantara vaha gandha aura pavitraka bhagavAn rAghavake bA~sake naye pAtrameM rakhanA cAhiye aura jahA~ bhagavAnakA athavA zrIviSNuke caraNoMke samIpa rakha de, phira prAtaHpUjana ho, vahA~ una sabako devatAkI bhA~ti sthApita karanA kAla nityakarma karake puNyAha aura svastivAcana karAye cAhiye / pahale devatAkI pUjA karake phira unheM pavitrakoMmeM tathA bhagavAnako jaya-jayakArake sAtha ghaNTA Adi bAje adhivAsita karanA caahiye| pavitrakameM adhivAsa ho aura turahI Adi bajAte hue pavitrakoMdvArA pUjana kre| jAnepara punaH pUjana karanA ucita hai| pavitrakoMmeM jo devatA 'OM vAsudevAya vidmahe, viSNudevAya dhImahi, adhivAsa karate haiM, unakA Age batAyI jAnevAlI tanno devaH prcodyaat|' Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ---------------- * pavitrAropaNakI vidhi tathA zrIharikI pUjAmeM AnevAle puSpoMkA varNana ************ zrIvAsudevakA tattva jAnaneke liye hama jJAna prApta karate haiM, zrIviSNudevake liye dhyAna karate haiM, ve deva viSNu hamArI buddhiko prerita kreN|' isa mantra se athavA devatAke nAma-mantra se pavitraka arpaNa karanA caahiye| isake bAda bhagavAn viSNukI mahApUjA kare, jisase sabake AtmA zrIviSNu prasanna hote haiN| cAroM ora vidhipUrvaka dIpamAlA jalAkara rkhe| bhakSya, bhojya, lehya aura coSya-- ye cAra prakArake anna naivedyake liye prastuta kre| pUrvapUjita pavitraka bhagavAnko arpaNa kara de| phira vizeSa bhaktike sAtha zrIgurukI pUjA kre| guru mahAn devatA haiM, unheM vastra aura alaGkAra Adi arpaNa karake vidhipUrvaka pUjana karanA ucita hai| guru pUjanake pazcAt pavitraka dhAraNa kre| isake bAda vahA~ jo vaiSNava upasthita hoM, unheM tAmbUla Adi dekara agriko pUrNAhuti arpaNa kre| antameM lakSmInivAsa bhagavAn zrIkRSNako karma samarpita kare mantrahInaM kriyAhInaM bhaktihInaM tu kezava / yatpUjitaM mayA samyak sampUrNa yAtu me dhruvam // (88 / 39) 'he kezava ! maine mantra, kriyA aura bhaktike binA jo pUjana kiyA ho, vaha bhI nizcaya hI paripUrNa ho jaay|' tadanantara devatAoMkA visarjana karake vaiSNava brAhmaNoM tathA iSTa-bandhuoMke sAtha svayaM bhI zuddha atra bhojana kre| jo uttama dvija isa divya pUjanake prasaGgako sunate haiM, ve saba pApoMse mukta ho bhagavAn viSNuke parama padako prApta hote haiN| isa prakAra pavitrAropaNa karanepara isa pRthvIpara jitane bhI dAna aura niyama kiye jAte haiM, ve saba paripUrNa hote haiN| pavitrAropaNakA vidhAna utsavoMkA samrAT hai| isase brahmahatyArA bhI zuddha ho jAtA hai, isameM tanika bhI anyathA vicAra nahIM karanA caahiye| girirAjakumArI! maiMne jo kucha kahA hai, vaha satya hai, satya hai, satya hai| pavitrAropaNameM jo puNya hai, vahI usake darzanameM bhI hai| mahAbhAge ! yadi zUdra bhI bhaktibhAvase pavitrAropaNakA vidhAna pUrNa kara leM to ve parama dhanya mAne jAte haiN| maiM isa bhUtalapara dhanya aura kRta-kRtya hU~; kyoMki maiMne bhagavAn viSNukI mokSadAyinI bhakti prApta kI hai| ********* * 749 pArvatIne pUchA- devezvara! vizvanAtha! kisa mAsameM kina-kina phUloMkA bhagavAnko pUjAmeM upayoga karanA cAhiye ? yaha batAnekI kRpA kreN| zrImahAdevajI bole- caitra mAsameM campA aura camelIke phUloMse zahArI kezavakA prayatnapUrvaka pUjana karanA cAhiye daunA, kaTasaraiyA aura varuNavRkSake phUloMse bhI jagatke svAmI sarvezvara zrIviSNukA pUjana kiyA jA sakatA hai| manuSya ekAgracitta hokara lAla yA aura kisI raMgake sundara kamalapuSpodvArA caitra mAsameM zrIharikA pUjana kre| devi ! vaizAkha mAsameM jaba ki sUrya vRSa rAzipara sthita hoM, ketakI (kevar3e) ke patte lekara mahAprabhu zrIviSNukA pUjana karanA caahiye| jinhoMne bhaktipUrvaka bhagavAnkA pUjana kara liyA, unake Upara zrIhari saMtuSTa rahate haiN| jyeSTha mAsa Anepara nAnA prakArake phUloMse bhagavAnkI pUjA karanI caahiye| devadevezvara zrIviSNuke pUjita honepara sampUrNa devatAoMkI pUjA sampanna ho jAtI hai| ASAr3ha mAsameM kanerake phUla, lAla phUla athavA kamalake phUloMse bhagavAnkI vizeSa pUjA karanI caahiye| jo manuSya isa prakAra bhagavAn viSNukI pUjA karate haiM, ve puNyake bhAgI hote haiN| jo suvarNake samAna raMgavAle kadambake phUloMse sarvavyApI govindakI pUjA kareMge, unheM kabhI yamarAjakA bhaya nahIM hogA / lakSmIpati zrIviSNu zrIlakSmIjIko pAkara jaise prasanna rahate haiM, usI prakAra kadaMbakA phUla pAkara bhI vizvavidhAtA zrIhariko vizeSa prasannatA hotI hai| surezvari tulasI, zyAmA, tulasI tathA azokake dvArA sarvadA pUjita honepara zrIviSNu nityaprapti kaSTakA nivAraNa karate haiN| jo loga sAvana mAsa Anepara alasIkA phUla lekara athavA dUrvAdalake dvArA zrIjanArdanakI pUjA karate haiM, unheM bhagavAn pralayakAlataka manovAJchita bhoga pradAna karate rahate haiN| pArvatI! bhAdoMke mahInemeM campA, zveta puSpa, raktasiMdUraka tathA kahArake puSpoMse pUjana karake manuSya saba kAmanAoMkA phala prApta kara letA hai| Azvinake zubha mAsameM juhI, camelI tathA nAnA prakArake zubha puSpoMdvArA prayatnapUrvaka bhaktike sAtha sadA zrIharikA pUjana karanA caahiye| jo kamalake phUla le Akara zrIjanArdanakI Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 . arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [ saMkSipta payapurANa pUjA karate haiM, ve mAnava isa pRthvIpara dharma, artha, kAma pUjana kre| mahAdevi ! pauSa mAsameM nAnA prakArake aura mokSa-cAroM padArtha prApta kara lete haiN| kArtika tulasIdala tathA kastUrImizrita jalake dvArA pUjana karanA mAsa Anepara paramezvara zrIviSNukI pUjA karanI caahiye| kalyANadAyaka mAnA gayA hai| mAgha mAsa Anepara nAnA usa samaya Rtuke anukUla jitane bhI puSpa upalabdha hoM, prakArake phUloMse bhagavAnakI pUjA kre| usa samaya ve sabhI zrImAdhavako arpaNa karane caahiye| tila aura kapUrase tathA nAnA prakArake naivedya evaM laDDuoMse pUjA tilake phUla bhI car3hAye athavA unhoMke dvArA pUjana kre| honI caahiye| isa prakAra devadevezvarake pUjita honepara unake dvArA devezvarake pUjita honepara manuSya akSaya manuSya nizcaya hI manovAJchita phaloko prApta kara letA phalakA bhAgI hotA hai| jo loga kArtikameM chitavana, hai| phAlgunameM bhI navIna puSpoM athavA saba prakArake maulasirI tathA campAke phUloMse zrIjanArdanakI pUjA karate phUloMse zrIharikA arcana karanA caahiye| saba tarahake haiM, ve manuSya nahIM, devatA haiN| mArgazIrSa mAsameM nAnA phUla lekara vasantakAlakI pUjA sampAdana kre| isa prakArake puSpoM, vizeSataH divya puSpoM, uttama naivedyoM, dhUpoM prakAra zrIjagannAthake pUjita honepara puruSa zrIviSNukI tathA AratI Adike dvArA sadA prayatnapUrvaka bhagavAnkA kapAse avinAzI vaikuNThapadako prApta kara letA hai| kArtika-vratakA mAhAtmya-guNavatIko kArtika-vratake puNyase bhagavAnakI prApti sUtajI kahate haiM-eka samayakI bAta hai, devarSi nivedana karaneke pazcAt baiThaneko Asana diyaa| nAradajIne nArada kalpavRkSake divya puSpa lekara dvArakAmeM bhagavAn ve divya puSpa bhagavAnko bheMTa kara diye / bhagavAnne apanI zrIkRSNakA darzana karaneke liye aaye| zrIkRSNane svAgata- solaha hajAra rAniyoMmeM una phUloko bA~Ta diyaa| pUrvaka nAradajIkA satkAra karate hue unheM pAdya-ayaM tadanantara eka dina satyabhAmAne pUchA-'prANanAtha ! TOG Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * kArtika-vratakA mAhAtmya-guNavatIko kArtika-natake puNyase bhagavAnako prApti * 751 ... .................................................................. maiMne pUrvajanmameM kauna-sA dAna, tapa athavA vrata kiyA thA, pA~ca rUpoMmeM prakaTa huA hai| ThIka usI taraha, jaise koI 'jisase maiM martyalokameM janma lekara bhI mayaMbhAvase Upara devadatta nAmaka eka hI vyakti putra-pitA Adi bhinna-bhinna uTha gayI, ApakI ardhAGginI huii| nAmoMse pukArA jAtA hai|* bhagavAn zrIkRSNane kahA-priye ! ekAgracitta tadanantara guNavatIne jaba rAkSasake hAthase una hokara suno-tuma pUrvajanmameM jo kucha thIM aura jisa donoMke mAre jAnekA hAla sunA, taba vaha pitA aura puNyakAraka vratakA tumane anuSThAna kiyA thA, vaha saba maiM patike viyoga-duHkhase pIr3ita hokara karuNasvarameM vilApa batAtA huuN| satyayugake antameM mAyApurI (haradvAra) ke karane lagI-'hA nAtha ! hA tAta! Apa donoM mujhe bhItara atrikulameM utpanna eka brAhmaNa rahate the, jo akelI chor3akara kahA~ cale gaye? maiM anAtha bAlikA devazarmA nAmase prasiddha the| ve veda-vedAGgoMke pAraMgata Apake binA aba kyA kruuNgii| aba kauna gharameM baiThI vidvAn, atithisevI, agrihotraparAyaNa aura sUryavratake huI mujha kuzalahIna duHkhinI strIkA bhojana aura vastra pAlanameM tatpara rahanevAle the| pratidina sUryakI ArAdhanA Adike dvArA pAlana kregaa|' isa prakAra vAraMvAra karaneke kAraNa ve sAkSAt dUsare sUryakI bhA~ti tejasvI karuNAjanaka vilApa karake vaha bahuta derake bAda cupa jAna par3ate the| unakI avasthA adhika ho calI thii| huii| guNavatI zubhakarma karanevAlI thii| usane gharakA brAhmaNake koI putra nahIM thA; kevala eka putrI thI, sArA sAmAna becakara apanI zaktike anusAra pitA aura jisakA nAma guNavatI thaa| unhoMne apane candra nAmaka patikA pAralaukika karma kiyaa| tatpazcAt vaha usI ziSyake sAtha usakA vivAha kara diyA / ve usa ziSyako nagarameM nivAsa karane lgii| zAntabhAvase salya-zauca hI putrakI bhA~ti mAnate the aura vaha jitendriya ziSya bhI Adike pAlanameM tatpara ho bhagavAn viSNuke bhajanameM unheM pitAke hI tulya samajhatA thaa| eka dina ve donoM samaya bitAne lgii| usane apane jIvanabhara do vratoMkA guru-ziSya kuza aura samidhA lAneke liye gaye aura vidhipUrvaka pAlana kiyA-eka to ekAdazIkA upavAsa himAlayake zAkhAbhUta parvatake vanameM idhara-udhara bhramaNa aura dUsarA kArtika mAsakA bhalIbhA~ti sevana / priye ! ye karane lage; itanemeM hI unhoMne eka bhayaGkara rAkSasako do vrata mujhe bahuta hI priya haiN| ye puNya utpatra karanevAle, apanI ora Ate dekhaa| unake sAre aGga bhayase kA~pane putra aura sampattike dAtA tathA bhoga aura mokSa pradAna lge| ve bhAgane meM bhI asamartha ho gye| tabataka usa karanevAle haiN| jo kArtikake mahIne meM sUryake tulA kAlarUpI rAkSasane una donoMko mAra ddaalaa| usa kSetrake rAzipara rahate samaya prAtaHkAla snAna karate hai, ve prabhAvase tathA svayaM dharmAtmA honeke kAraNa una donoMko mahApAtakI honepara bhI mukta ho jAte haiN| jo manuSya mere pArSadoMne vaikuNTha dhAmameM pahuMcA diyaa| unhoMne jo kArtikameM nAna, jAgaraNa, dIpadAna aura tulasIvanakA jIvanabhara sUryapUjana Adi kiyA thA, usa karmase maiM unake pAlana karate haiM, ve sAkSAt bhagavAn viSNuke svarUpa haiN| Upara bahuta saMtuSTa thaa| sUrya, ziva, gaNeza, viSNu tathA jo loga zrIviSNumandirameM jhAr3a dete, svastika Adi zaktike upAsaka bhI mujhe hI prApta hote haiN| jaise varSAkA nivedana karate aura zrIviSNuko pUjA karate rahate haiM, ve jala saba orase samudrameM ho jAtA hai, usI prakAra ina jIvanmukta hai| jo kArtikameM tIna dina bhI isa niyamakA pA~coMke upAsaka mere hI pAsa Ate haiN| maiM eka hI hU~. pAlana karate haiM, ve devatAoMke liye vandanIya ho jAte tathApi lIlAke anusAra bhinna-bhinna nAma dhAraNa karake haiN| phira jina logoMne Ajanma isa kArtikavratakA * saurAkSa zaivA gANezA vaiSNavAH zaktipUjakAH / mAmeya prApnuvantIha varSApaH sAgara yathA // eko'haM pazadhA jAtaH krIDayA nAmabhiH kila / devadatto yathA kabhitputrAdhAdvAnanAmabhiH / / (10 / 63-64) Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 *******..................... * arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * anuSThAna kiyA hai, unake liye to kahanA hI kyA hai| isa prakAra guNavatI prativarSa kArtikakA vrata kiyA karatI thii| vaha zrIviSNukI paricaryAmeM nitya nirantara bhaktipUrvaka mana lagAye rahatI thii| eka samaya, jaba ki jarAvasthAse usake sAre aGga durbala ho gaye the aura vaha svayaM bhI jvarase pIr3ita thI, kisI taraha dhIre-dhIre calakara gaGgA taTapara snAna karaneke liye gyii| jyoM hI usane jalake bhItara paira rakhA, tyoM hI vaha zItase pIr3ita ho kA~patI huI gira pdd'ii| usa ghabarAhaTakI dazAmeM hI usane dekhA, AkAzase vimAna utara rahA hai, jo zaGkha, cakra, gadA aura padma dhAraNa karanevAle zrIviSNurUpadhArI pArSadoMse suzobhita hai aura usameM garur3acihnase aGkita dhvajA phaharA rahI hai| vimAnake nikaTa Anepara vaha [ saMkSipta padyapurANa divyarUpa dhAraNa karake usapara baiTha gyii| usake liye caivara DulAyA jAne lgaa| mere pArSada use vaikuNTha le cle| vimAnapara baiThI huI guNavatI prajvalita agnizikhAke samAna tejasvinI jAna par3atI thI, kArtikAtake puNyase use mere nikaTa sthAna milaa| tadanantara jaba maiM brahmA Adi devatAoMkI prArthanAse isa pRthvIpara AyA, taba mere pArSadagaNa bhI mere sAtha hI aaye| bhAmini ! samasta yAdava mere pArSadagaNa hI haiN| ye mere samAna guNoMse zobhA pAnevAle aura mere priyatama hai| jo tumhAre pitA devazarmA the, ve hI aba satrAjit hue haiN| zubhe ! candrazarmA hI akrUra haiM aura tuma guNavatI ho / kArtikavratake puNyase tumane merI prasannatAko bahuta bar3hAyA hai| pUrvajanmameM tumane mere mandirake dvArapara jo tulasIkI vATikA lagA rakhI thI, isIse tumhAre A~ganameM kalpavRkSa zobhA pA rahA hai| pUrvakAlameM tumane jo kArtikameM dIpadAna kiyA thA, usIke prabhAvase tumhAre gharameM yaha sthira lakSmI prApta huI hai tathA tumane jo apane vrata Adi saba karmoMko patisvarUpa zrIviSNukI sevAmeM nivedana kiyA thA, isIliye tuma merI patnI huI ho| mRtyuparyanta jo kArtikavratakA anuSThAna kiyA hai, usake prabhAvase tumhArA mujhase kabhI bhI viyoga nahIM hogaa| isa prakAra jo manuSya kArtika mAsameM vrataparAyaNa hote haiM, ve mere samIpa Ate haiM, jisa prakAra ki tuma mujhe prasannatA detI huI yahA~ AyI ho| kevala yajJa, dAna, tapa aura vrata karanevAle manuSya kArtika ke puNyakI eka kalA bhI nahIM pA sakate / sUtajI kahate haiM- isa prakAra jagat ke svAmI bhagavAn zrIkRSNake mukhase apane pUrvajanmake puNyamaya vaibhavakI bAta sunakara usa samaya mahArAnI satyabhAmAko bar3A harSa huaa| TOWELS 196 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * kArtikakI zreSThatAke prasaGgameM zaGkAsurake vadha AdikI kathA . ............................ kArtikakI zreSThatAke prasaGgameM zaGkAsurake vadha, vedoMke uddhAra tathA 'tIrtharAja' ke utkarSakI kathA satyabhAmAne pUchA-devadevezvara ! tithiyoMmeM valase prabala pratIta hote haiN| yaha bAta merI samajhameM A ekAdazI aura mahInoMmeM kArtika mAsa Apako vizeSa gayI hai, ataH maiM vedoMkA hI apaharaNa kruuNgaa| isase priya kyoM haiM? isakA kAraNa btaaiye| samasta devatA nirbala ho jaayeNge|' aisA nizcaya karake vaha bhagavAn zrIkRSNa bole-satye ! tumane bahuta vedoMko hara le aayaa| idhara brahmAjI pUjAkI sAmagrI acchI bAta pUchI hai| ekAgracitta hokara suno| priye ! lekara devatAoMke sAtha vaikuNThalokameM jA bhagavAn pUrvakAlameM rAjA pRthune bhI devarSi nAradase aisA hI prazna viSNuko zaraNameM gye| unhoMne bhagavAnko jagAneke liye kiyA thaa| usa samaya sarvajJa munine unheM kArtika mAsakI gIta gAye aura bAje bjaaye| taba bhagavAn viSNu unako bhaktise saMtuSTa ho jAga utthe| devatAoMne unakA darzana kiyaa| ve sahasoM sUryoka samAna kAntimAn dikhAyI dete the| usa samaya SoDazopacArase bhagavAnakI pUjA karake devatA unake caraNoMmeM par3a gye| taba bhagavAn lakSmIpatine unase isa prakAra khaa| zreSThatAkA kAraNa batAyA thaa| nAradajI bole-pUrvakAlameM zaGkha nAmaka eka asura thA, jo trilokIkA nAza karanemeM samartha tathA mahAn bala evaM parAkramase yukta thaa| vaha samudrakA putra thaa| usa mahAn asurane samasta devatAoMko parAsta karake svargase bAhara kara diyA aura indra Adi zrIviSNu bole-devatAo ! tumhAre gIta, vAdya lokapAloMke adhikAra chIna liye| devatA merugirikI Adi maGgalamaya kAryoMse saMtuSTa ho maiM vara deneko udyata durgama kandarAoMmeM chipakara rahane lge| zatruke adhIna huuN| tumhArI sabhI manovAJchita kAmanAoMko pUrNa nahIM hue| taba daityane socA ki 'devatA vedamantroMke kruuNgaa| kArtikake zuklapakSameM 'prabodhinI ekAdazIke Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 ******** " arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ***.....................** [ saMkSipta padmapurANa ******** dina jaba eka pahara rAta bAkI rahe, usa samaya gIta vAdya Adi maGgalamaya vidhAnoMke dvArA jo loga tumhAre hI samAna merI ArAdhanA kareMge, ve mujhe prasanna karaneke kAraNa mere samIpa A jaayeNge| zaGkhAsurake dvArA hare gaye sampUrNa veda jalameM sthita haiN| maiM sAgaraputra zaGkhakA vadha karake unheM le AU~gA / Ajase lekara sadA hI prativarSa kArtika mAsameM mantra, bIja aura yajJoMse yukta veda jalameM vizrAma kreNge| Ajase maiM bhI isa mahInemeM jalake bhItara nivAsa kruuNgaa| tumaloga bhI munIzvaroMko sAtha lekara mere sAtha aao| isa samaya jo zreSTha dvija prAtaH snAna karate haiM, ve nizcaya hI sampUrNa yajJoMkA avabhRthasnAna kara cuke| jinhoMne jIvanabhara zAstrokta vidhise kArtikake uttama vratakA pAlana kiyA ho, ve tumalogoMke bhI mAnanIya ho / tumane ekAdazIko mujhe jagAyA hai; isaliye yaha tithi mere liye atyanta prItidAyinI aura mAnanIya hogii| kArtika mAsa aura ekAdazI tithi - ina do vratoMkA yadi manuSya anuSThAna kareM to ye mere sAMnidhyakI prApti karAnevAle haiN| inake samAna dUsarA koI sAdhana nahIM hai| machalIke samAna rUpa dhAraNa karake AkAzase vindhyaparvata nivAsI kazyapa munikI aJjalimeM gire| munine karuNAvaza usa matsyako apane kamaNDalumeM rakha liyA; kintu vaha usameM a~Ta na skaa| taba unhoMne use kue~meM le jAkara DAla diyaa| jaba usameM bhI vaha na A sakA, taba munine use tAlAbameM pahu~cA diyA; kintu vahA~ bhI yahI dazA huii| isa prakAra use aneka sthAnoMmeM rakhate hue antatogatvA unhoMne samudrameM DAla diyaa| vahA~ bhI bar3hakara vaha vizAlakAya ho gayA / tadanantara una matsyarUpadhArI bhagavAn viSNune zaGkhAsurakA vadha kiyA aura usa zaGkhako apane hAthameM liye ve badarIvanameM gye| vahA~ sampUrNa RSiyoMko bulAkara bhagavAnne isa prakAra Adeza diyaa| zrIviSNu bole- maharSiyo ! jalake bhItara bikhare hue vedoMkI khoja karo aura rahasyoMsahita unakA patA lagAkara zIghra hI le aao| tabataka meM devatAoMke sAtha prayAgameM ThaharatA huuN| taba teja aura balase sampanna samasta muniyoMne yajJa aura bIjasahita vedamantroMkA uddhAra kiyaa| jisa vedake nAradajI kahate haiM - yaha kahakara bhagavAn viSNu jitane mantrako jisa RSine upalabdha kiyA, vahI utane Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * kArtikakI zreSThatAke prasaGgameM zaGkhAsurake vadha AdikI kathA . 755 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........ .. . . . . . . bhAgakA tabase RSi mAnA jAne lgaa| tadanantara saba muni kiye hue brahmahatyA Adi pApa bhI isa tIrthakA darzana ekatrita hokara prayAgameM gaye tathA brahmAjIsahita bhagavAn karanese tatkAla naSTa ho jaayeN| jo dhIra puruSa isa tIrthameM viSNuko unhoMne prApta kiye hue veda arpaNa kara diye| mere samIpa mRtyuko prApta hoMge, ve mujhameM hI praveza kara yajJasahita vedoMko pAkara brahmAjIko bar3A harSa huA tathA jAyeMge, unakA punarjanma nahIM hogaa| jo yahA~ mere Age unhoMne devatAoM aura RSiyoMke sAtha prayAgameM azvamedha pitaroMke uddezyase zrAddha kareMge, unake samasta pitara mere yajJa kiyaa| yajJakI samApti honepara devatA, gandharva, yakSa, lokameM cale jaayeNge| yaha kAla bhI manuSyoMke liye kinnara tathA guhAkoMne pRthvIpara sASTAGga praNAma karake yaha mahAn puNyamaya tathA uttama phala pradAna karanevAlA hogaa| prArthanA kii| sUryake makara rAzipara sthita rahate hue jo loga yahA~ devatA bole-devAdhideva jagannAtha ! prabho !! prAtaHkAla nAna kareMge, unake liye yaha sthAna pApanAzaka hamArA nivedana suniye| hamalogoMke liye yaha bar3e harSakA hogaa| makara rAzipara sUryake rahate samaya mAghameM samaya hai, ataH Apa hameM varadAna deN| ramApate ! isa prAtaHsnAna karanevAle manuSyoMke darzanamAtrase sAre pApa sthAnapara brahmAjIko khoye hue vedoMkI prApti huI hai tathA usI prakAra bhAga jAte haiM, jaise sUryodayase andhkaar| ApakI kRpAse hameM bhI yajJabhAga upalabdha huA hai; ataH mAghameM jaba sUrya makara rAzipara sthita hoM, usa samaya yahA~ yaha sthAna pRthvIpara sabase adhika zreSTha aura puNyavardhaka prAtaHsnAna karanepara maiM manuSyoMko kramazaH sAlokya, ho| itanA hI nahIM, Apake prasAdase yaha bhoga aura sAmIpya aura sArUpya-tInoM prakArakI mukti duuNgaa| mokSakA bhI dAtA ho| sAtha hI yaha samaya bhI mahAn munIzvaro ! tuma saba loga merI bAta suno| yadyapi maiM puNyadAyaka aura brahmahatyAre AdikI bhI zuddhi sarvatra vyApaka hU~, to bhI badarIvanameM sadA vizeSarUpase karanevAlA ho| isameM diyA huA saba kucha akSaya ho| nivAsa karatA hU~. anyatra dasa varSAtaka tapasyA karanese yahI vara hameM diijiye| jisa phalakI prApti hotI hai, vahI vahA~ eka dinako bhagavAn viSNune kahA-devatAo ! tumane jo tapasyAse tumaloga prApta kara sakate ho| jo narazreSTha usa kucha kahA hai, usameM merI bhI sammati hai; ataH tumhArI sthAnakA darzana karate haiM, ve sadAke liye jIvanmukta hai| icchA pUrNa ho, yaha sthAna Ajase 'brAkSetra' nAma dhAraNa unake zarIrameM pApa nahIM rhtaa|| kre| sUryavaMzameM utpanna rAjA bhagIratha yahA~ gaGgAko le nAradajI kahate haiM-devadeva bhagavAn viSNu AyeMge aura vaha sUryakanyA yamunAjIke sAtha yahA~ devatAoMse isa prakAra kahakara brahmAjIke sAtha vahIM milegii| brahmAjIsahita tuma sampUrNa devatA bhI mere sAtha antardhAna ho gaye tathA indra Adi sampUrNa devatA bhI yahA~ nivAsa kro| Ajase yaha tIrtha 'tIrtharAja' ke apane aMzoMse vahA~ rahakara svarUpase antardhAna ho gye| nAmase vikhyAta hogaa| yahA~ kiye hue dAna, vrata, tapa, jo zuddha cittavAlA zreSTha puruSa isa kathAko sunatA yA homa, japa aura pUjA Adi karma akSaya phalake dAtA aura sunAtA hai, vaha tIrtharAja prayAga aura badarIvanako yAtrA sadA merI samIpatAkI prApti karAnevAle ho / sAta janmoMmeM karanekA phala prApta kara letA hai| saMpa pu0 25 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 1 * arcayasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta padmapurANa . kArtika mAsameM snAna aura pUjanakI vidhi rAjA pRthune kahA-mune ! Apane kArtika aura acchI taraha sApha nahIM rakhatA, usake uccAraNa kiye hue mAyake snAnakA mahAn phala batalAyA; aba unameM kiye mantra phaladAyaka nahIM hote; isaliye prayatnapUrvaka dA~ta jAnevAle khAnakI vidhi aura niyamoMkA bhI varNana aura jIbhakI zuddhi karanI cAhiye / gRhastha puruSa kisI kIjiye, sAtha hI unakI udyApana-vidhiko bhI dUdhavAle vRkSakI bAraha aMgulakI lakar3I lekara dA~tuna ThIka-ThIka btaaiye| __kare; kintu yadi gharameM pitAko kSayAha tithi yA vrata ho nAradajI bole-rAjan ! tuma bhagavAn viSNuke to dA~tuna na kare / dA~tuna karaneke pahale vanaspati-devatAse aMzase utpanna hue ho, tumhAre liye koI bAta ajJAta nahIM isa prakAra prArthanA krehai| tathApi tuma pUchate ho, isaliye maiM kArtikake parama AyurbalaM yazo varcaH prajA: pazuvasUni c|| uttama mAhAtmyakA varNana karatA hU~ suno| Azvina mAsake brahmaprajJA ca meyAM ca tvaM no dehi vanaspate / / zuklapakSameM jo ekAdazI AtI hai, usI dina Alasya (94 / 11) chor3akara kArtikake uttama vratoMkA niyama grahaNa kare / vrata he vanaspate ! Apa mujhe Ayu, bala, yaza, karanevAlA puruSa paharabhara rAta bAkI rahe, tabhI uThe aura teja, saMtati, pazu, dhana, brahmajJAna aura smaraNazakti jalasahita loTA lekara gA~vase bAhara nairRtyakoNakI ora pradAna kreN|' jAya / dina aura sandhyAke samaya uttara dizAkI ora mu~ha isa mantrakA uccAraNa karake dA~tunase dA~ta sApha karake tathA rAta ho to dakSiNakI ora mu~ha karake mala- karanA caahiye| pratipadA, amAvAsyA, navamI, SaSThI, mUtrakA tyAga kre| pahale janeUko dAhine kAnapara car3hA ravivAra tathA candramA aura sUryake grahaNake dina dA~tuna nahIM le aura bhUmiko tinakese Dhakakara apane mastakako karanA caahiye| vrata aura zrAddhake dina bhI lakar3IkI vastrase AcchAdita kara le| zaucake samaya mukhako dA~tuna karanA manA hai, una dinoM jalake bAraha kulle karake yatnapUrvaka mUMde rkhe| na to thUke aura na mu~hase Uparako mukha zuddha karanekA vidhAna hai| kA~TedAra vRkSa, kapAsa, sA~sa hI khiiNce| malatyAgake pazcAt gudAbhAga tathA sindhuvAra, brahmavRkSa (palAza), baragada, eraNDa (reDa) hAthako isa prakAra dhoye, jisase malakA lepa aura durgandha aura durgandhayukta vRkSoMko lakar3Iko dA~tunake kAmameM nahIM dUra ho jAya / isa kAryameM Alasya nahIM karanA caahiye| lenA caahiye| phira snAna karaneke pazcAt bhaktiparAyaNa pA~ca bAra gudAmeM, dasa bAra bAyeM hAthameM tathA sAta-sAta evaM prasannacitta hokara candana, phUla aura tAmbUla Adi bAra donoM hAthoMmeM miTTI lagAkara dhoye| phira eka bAra pUjAko sAmagrI le bhagavAn viSNu athavA zivake liGgameM, tIna bAra bAyeM hAthameM aura do-do bAra donoM mandirameM jaay| vahA~ bhagavAnko pRthak-pRthak pAdyahAthoMmeM miTTI lagAkara dhoye / yaha gRhasthake liye zaucakI arghya Adi upacAra arpaNa karake stuti kare tathA punaH vidhi batAyI gyii| brahmacArIke liye isase dUnA, namaskAra karake gIta Adi mAGgalika utsavakA prabandha vAnaprasthake liye tigunA aura saMnyAsIke liye caugunA kre| tAla, veNu aura mRdaGga Adi bAjoMke sAtha karanekA vidhAna hai| rAtako dinakI apekSA Adhe zauca bhagavAnake sAmane nRtya aura gAna karanevAle logokA bhI (miTTI lagAkara dhone) kA niyama hai| rAstA calanevAle tAmbUla Adike dvArA satkAra kre| jo bhagavAnke vyaktike liye, svIke liye tathA zUdroMke liye usase bhI mandirameM gAna karate haiM, ve sAkSAt viSNurUpa haiN| Adhe zaucakA vidhAna hai| zaucakarmase hIna puruSakI kaliyugame kiye hue yajJa, dAna aura tapa bhaktise yukta samasta kriyAe~ niSphala hotI haiN| jo apane mu~hako honepara hI jagadaguru bhagavAnko saMtoSa denevAle hote haiN| Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa . kArtika mAsameM snAna aura pUjanakI vidhi . ...... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rAjan ! eka bAra maiMne bhagavAna se pUchA-'devezvara ! Apa bhagavAn viSNu athavA zivakI bhalIbhA~ti pUjA karate haiM, kahA~ nivAsa karate haiM ?' to ve merau bhaktise saMtuSTa hokara ve manuSya pApahIna ho apane pUrvajoMke sAtha zrIviSNuke bole- 'nArada ! na to maiM vaikuNThameM nivAsa karatA hU~ dhAmameM jAte haiN| aura na yogiyoMke hRdymeN| mere bhakta jahA~ merA guNa-gAna nAradajI kahate hai-jaba do ghar3I rAta bAkI rahe, karate haiM, vahIM maiM bhI rahatA huuN|* yadi manuSya gandha, puSpa taba tila, kuza, akSata, phUla aura candana Adi lekara Adike dvArA mere bhaktoMkA pUjana karate hai to usase mujhe pavitratApUrvaka jalAzayake taTapara jaay| manuSyoMkA jitanI adhika prasannatA hotI hai, utanI svayaM merI pUjA khudavAyA huA pokharA ho athavA koI devakuNDa ho yA nadI karanese bhI nahIM hotii| jo mUrkha mAnava merI purANa-kathA athavA usakA saMgama ho-inameM uttarottara dasagune puNyakI aura mere bhaktokA gAna sunakara nindA karate haiM, ve mere prApti hotI hai tathA yadi tIrtha meM snAna kare to usakA ananta dveSake pAtra hote haiN| phala mAnA gayA hai| tatpazcAt bhagavAn viSNukA smaraNa zirISa, (sirasa), unmatta (dhatUrA), girijA karake nAnakA saMkalpa kare tathA tIrtha Adike devatAoMko (mAtuluGgI), mallikA (mAlatI), semala, madAra aura kramazaH arghya Adi nivedana kre| phira bhagavAn viSNuko kanerake phUloMse tathA akSatoMke dvArA zrIviSNuko pUjA arghya dete hue nimnAGkita mantrakA pATha karenahIM karanI caahiye| javA, kunda, sirasa, jUhI, mAlatI namaH kamalanAbhAya namaste jlshaayine| aura kevar3eke phUloMse zrIzaGkarajIkA pUjana nahIM karanA namaste'stu aSIkeza gRhANAdhyai namo'stu te|| caahiye| lakSmI-prAptiko icchA rakhanevAlA puruSa tulasIdalase gaNezakA, dUrvAdalase durgAkA tathA kArtike'haM kariSyAmi prAtaHsrAnaM janArdana / agastyake phUloMse sUryadevakA pUjana na kre| inake prItyartha tava deveza dAmodara mayA saha / / atirikta jo uttama puSpa hai, ve sadA saba devatAoMkI dhyAtvA'haM tvAM ca deveza jale'smin snAtumudyataH / pUjAke liye prazasta mAne gaye haiN| isa prakAra pUjA-vidhi tava prasAdAtyApaM me dAmodara vinazyatu // pUrNa karake devadeva bhagavAnase kSamA-prArthanA kare (9514,7,8) mantrahInaM kriyAhInaM bhaktihInaM surezvara / - 'bhagavAn padmanAbhako namaskAra hai| jalameM zayana yatpUjitaM mayA deva paripUrNa tadastu me|| karanevAle zrInArAyaNako namaskAra hai| haSIkeza ! (94 / 30) Apako bAraMbAra namaskAra hai| yaha arghya grahaNa kiijiye| 'devezvara ! deva ! mere dvArA kiye gaye Apake pUjanameM janArdana ! deveza ! lakSmIsahita dAmodara ! maiM ApakI jo mantra, vidhi tathA bhaktikI nyUnatA huI ho, vaha saba prasannatAke liye kArtikameM prAtaHsrAna kruuNgaa| devezvara ! ApakI kRpAse pUrNa ho jaay| ApakA dhyAna karake maiM isa jalameM srAna karaneko udyata tadanantara pradakSiNA karake daNDavat praNAma kare tathA huuN| dAmodara ! ApakI kRpAse merA pApa naSTa ho jaay| punaH bhagavAnase truTiyoMke liye kSamA yAcanA karate hue tatpazcAt rAdhAsahita bhagavAn zrIkRSNako nimnAGkita gAyana Adi samApta kre| jo isa kArtikakI rAtrimeM mantrase arghya de * nAhaM vasAmi vaikuNThe yoginAM hRdaye na vai| madrakA yA gAyanti tatra tiSThAmi nArada / (94 / 23) + zirISonmattagirijAmallikAzAlmalIbhavaH |arkjaiH karNikArezca viSNunAryastathAkSataiH // japAkundazirIyaizca yUthikAmAlatIbhavaiH / ketakIbhavapuSpaizca naiyArthyaH zaGkarastathA // gaNeza tulasIpauTuMgo naiva tu dUrSayA / munipuSpaistazyA sUrya lakSmIkAmo na caarcyet|| (94 / 26-28) Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa .. . . . nitye naimittike kRSNa kArtike paapnaashne| zrIviSNukI AjJA prApta karake kArtikakA vrata karaneke gRhANAdhyai mayA dataM rAdhayA sahito hre|| kAraNa yadi mujhase koI truTi ho jAya to usake liye (95 / 9) samasta devatA mujhe kSamA kareM tathA indra Adi devatA mujhe - 'zrIrAdhAsahita bhagavAn zrIkRSNa ! nitya aura pavitra kreN| bIja, rahasya aura yajJoMsahita vedamantra aura naimittika karmarUpa isa pApanAzaka kArtikasrAnake vratake kazyapa Adi muni mujhe sadA hI pavitra kareM / gaGgA Adi nimitta merA diyA huA yaha arghya svIkAra kreN|' sampUrNa nadiyA~, tIrtha, megha, nada aura sAta samudra-ye isake bAda vrata karanevAlA puruSa bhAgIrathI, sabhI mujhe sarvadA pavitra kreN| aditi Adi pativratAe~, zrIviSNu, ziva aura sUryakA smaraNa karake nAbhike barAbara yakSa, siddha, nAga tathA tribhuvanakI oSadhi aura parvata bhI jalameM khar3A ho vidhipUrvaka snAna kare / gRhastha puruSako mujhe pavitra kreN|' tila aura A~valekA cUrNa lagAkara snAna karanA caahiye| nAnake pazcAt vidhipUrvaka devatA, RSi, manuSya vanavAsI saMnyAsI tulasIke mUlakI miTTI lagAkara snAna (sanakAdi) tathA pitaroMkA tarpaNa kare / kArtika mAsameM kre| saptamI, amAvAsyA, navamI, dvitIyA, dazamI aura pitR-tarpaNake samaya jitane tiloMkA upayoga kiyA jAtA trayodazIko A~valeke phala aura tilake dvArA snAna hai, utane hI varSAtaka pitara svargalokameM nivAsa karate haiN| karanA niSiddha hai| pahale mala-nAna kare arthAt zarIrako tadanantara jalase bAhara nikalakara vratI manuSya pavitra vastra khUba mala-malakara usakI maila chudd'aaye| usake bAda mantra- dhAraNa kare aura prAtaHkAlocita nityakarma pUrA karake nAna kare / strI aura zUdroMko vedokta mantroMse snAna nahIM zrIharikA pUjana kre| phira bhaktise bhagavAnmeM mana karanA caahiye| unake liye paurANika mantroMkA upayoga lagAkara tIrthoM aura devatAoMkA smaraNa karate hue punaH batAyA gayA hai| gandha, puSpa aura phalase yukta arghya nivedana kare / __vratI puruSa apane hAthameM pavitraka dhAraNa karake arghyakA mantra isa prakAra hainimnAGkita mantroMkA uccAraNa karate hue snAna kare- vatinaH kArtike mAsi sAtasya vidhivaprama / vidhAbhUdevakAryArthaM yaH purA bhaktibhAvitaH / gRhANArya payA dattaM rAdhayA sahito hare // sa viSNuH sarvapApaghnaH punAtu kRpayAtra mAm // (95 / 23) viSNorAjJAmanuprApya kArtikavratakAraNAt / 'bhagavan ! maiM kArtika mAsameM srAnakA vrata lekara kSamantu devAste sarve mAM punantu svaasvaaH|| vidhipUrvaka srAna kara cukA huuN| mere diye hue isa arghyako vedamantrAH sakhIjAzca sarahasyA mkhaanvitaaH| Apa zrIrAdhikAjIke sAtha svIkAra kreN|' kazyapAdyAzca munayo mAM punantu sadaiva te // isake bAda vedavidyAke pAraMgata brAhmaNoMkA gandha, puSpa gaGgAyAH saritaH sarvAstIrthAni jaladA ndaaH| aura tAmbUlake dvArA bhaktipUrvaka pUjana kare aura bAraMbAra sasaptasAgarAH sarve mAM punantu sadaiva te|| unake caraNoMmeM mastaka jhukaave| brAhmaNake dAhine pairameM pativratAstvadityAdyA yakSAH siddhAH spnngaaH| sampUrNa tIrtha, mukhameM veda aura samasta aGgoM meM devatA nivAsa oSadhyaH parvatAzcApi mAM punantu trilokajAH // karate haiM; ataH brAhmaNake pUjana karanese ina sabakI pUjA ho (95114-18) jAtI hai| isake pazcAt haripriyA bhagavatI tulasIko pUjA 'jo pUrvakAlameM bhaktipUrvaka cintana karanepara kare / prayAgameM snAna karane, kAzImeM mRtyu hone aura vedoMke devatAoke kAryakI siddhike liye tIna svarUpoMmeM prakaTa svAdhyAya karanese jo phala prApta hotA hai; vaha saba hue tathA jo samasta pApoMkA nAza karanevAle haiM, ve zrItulasIke pUjanase mila jAtA hai; ataH ekAgracitta hokara bhagavAn viSNu yahA~ kRpApUrvaka mujhe pavitra kreN| nimnAGkita mantrase tulasIkI pradakSiNA aura namaskAra kare Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] 10 / * kArtika-vratake niyama aura udyApanakI vidhi * .. . . . . . . . . . . . . . devastvaM nirmitA pUrvamarthitA'si muniishvraiH| tulasI-pUjanake pazcAt vrata karanevAlA bhaktimAn namo namaste tulasi pApaM hara haripriye // puruSa cittako ekAgna karake bhagavAn viSNukI paurANika (95 / 30) kathA sune tathA kathA-vAcaka vidvAn brAhmaNa athavA 'haripriyA tulasIdevI ! pUrvakAlameM devatAoMne tumheM munikI pUjA kre| jo manuSya bhaktiyukta hokara pUrvokta utpanna kiyA aura munIzvaroMne tumhArI pUjA kii| tumheM sampUrNa vidhiyoMkA bhalIbhA~ti pAlana karatA hai, vaha bAraMbAra namaskAra hai| mere sAre pApa hara lo| antame bhagavAn nArAyaNake paramadhAmameM jAtA hai| kArtika-vratake niyama aura udyApanakI vidhi nAradajI kahate haiM-rAjan ! kArtikakA vrata (baigana), kohar3A, bhatuA, lasor3A aura kaitha bhI tyAga karanevAle puruSoMke liye jo niyama batAye gaye haiM, unakA deN| vratI puruSa rajasvalAkA sparza na kare; mleccha, patita, maiM saMkSepase varNana karatA huuN| dhyAna dekara suno / annadAna vratahIna, brAhmaNadrohI tathA vedake anadhikArI puruSoMse denA, gauoMko grAsa arpaNa karanA, vaiSNava puruSoMke sAtha kabhI vArtAlApa na kre| ina logoMne jisa atrako dekha vArtAlApa karanA tathA dUsareke dIpakako jalAnA yA liyA ho, usa atrako bhI na khAya; kauoMkA jUThA kiyA ukasAnA-ina saba kAryoMse manISI puruSa dharmakI prApti huA, sUtakayukta gharakA banA huA, do bAra pakAyA tathA batalAte haiN| buddhimAn puruSa dUsareke anna, dUsarekI jalA huA anna bhI vaiSNavavratakA pAlana karanevAle zayyA, dUsareko nindA aura dUsareko svIkA sadA hI puruSoMke liye akhAdya hai| jo kArtikameM tela lagAnA, parityAga kare tathA kArtikame to inheM tyAganekI khATapara sonA, dUsarekA anna lenA aura kA~sake bartana meM vizeSarUpase ceSTA kre| ur3ada, madhu, sauvIraka tathA bhojana karanA chor3a detA hai, usIkA vrata paripUrNa hotA hai| rAjamASa (kirAva) Adi atra kArtikakA vrata karanevAle vratI puruSa pratyeka vratameM sadA hI pUrvokta niSiddha manuSyako nahIM khAne caahiye| dAla, tilakA tela, vastuoMkA tyAga kare tathA apanI zaktike anusAra bhAva-dUSita tathA zabda-dUSita annakA bhI vratI manuSya bhagavAn viSNuko prasannatAke liye kRcchra Adi vratoMkA parityAga kare / kArtikakA vrata karanevAlA puruSa devatA, anuSThAna karatA rahe / gRhastha puruSa ravivArake dina sadA ho veda, dvija, guru, gau, vratI, strI, rAjA tathA mahApuruSoMkI A~valeke phalakA tyAga kre| / nindA chor3a de| bakarI, gAya aura bhaisake dUdhako or3akara isI prakAra mAghameM bhI vratI puruSa ukta niyamoMkA anya sabhI pazuokA dUdha mAMsake samAna varjita hai| pAlana kare aura zrIharike samIpa zAstravihita jAgaraNa bhI brAhmaNoMke kharIde hue sabhI prakArake rasa, tA~beke pAtrameM kre| yathokta niyamoMke pAlanameM lage hue kArtikavata rakhA huA gAyakA dUdha, dahI aura ghI, gaDhekA pAnI aura karanevAle manuSyako dekhakara yamadUta usI prakAra bhAgate kevala apane liye banAyA huA bhojana-ina sabako haiM, jaise siMhase pIr3ita haathii| bhagavAn viSNuke isa vidvAn puruSoMne AmiSake tulya mAnA hai| vratI manuSyoMko vratako sau yajJoMkI apekSA bhI zreSTha jAnanA caahiye| sadA hI brahmacaryakA pAlana, bhUmipara zayana, pattalameM kyoMki yajJa karanevAlA puruSa svargalokako pAtA hai aura bhojana aura dinake cauthe paharameM eka bAra anna grahaNa kArtikakA vrata karanevAlA manuSya vaikunntthdhaamko| isa karanA cAhiye / kArtikakA vrata karanevAlA mAnava pyAja, pRthvIpara bhoga aura mokSa pradAna karanevAle jitane bhI kSetra lahasuna, hIMga, chatrAka (govara-chattA) gAjara, nAlika haiM, ve sabhI kArtikakA vrata karanevAle puruSake zarIrameM (bhasIDa), mUlI aura sAga khAnA chor3a de| laukI, bhA~TA nivAsa karate haiN| mana, vANI, zarIra aura kriyAdvArA Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hapokezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa honevAlA jo kucha bhI duSkarma yA duHsvapna hotA hai, vaha vAdya Adi mAGgalika utsavoMke sAtha bhagavAnake samIpa kArtika-vratameM lage hue puruSako dekhakara tatkAla naSTa ho jAgaraNa karanA caahiye| jo bhagavAn viSNuke samIpa jAtA hai| indra Adi devatA bhagavAn viSNuko AjJAse jAgaraNakAlameM bhaktipUrvaka gAna karate haiM, ve sau janmoMkI prerita hokara kArtikakA vrata karanevAle puruSako nirantara pAparAzise mukta ho jAte haiN| bhagavAn viSNuke nimitta rakSA karate rahate haiM-ThIka usI taraha, jaise sevaka jAgaraNakAlameM gIta-vAdya karanevAloM tathA sahasra godAna rAjAkI rakSA karate hai| jahA~ sabake dvArA sammAnita karanevAloko bhI samAna phalako hI prApti batalAyI gayI vaiSNava-vratakA anuSThAna karanevAlA puruSa nitya nivAsa hai| jo rAtrimeM vAsudevake samakSa jAgaraNa karate samaya karatA hai, vahA~ graha, bhUta, pizAca Adi nahIM rhte| bhagavAn viSNuke caritroMkA pATha karake vaiSNava puruSoMkA rAjan ! aba maiM kArtika-vratake anuSThAnameM lage hue manoraJjana karatA hai tathA manamAnI bAteM nahIM karatA, use puruSake liye uttama udyApana-vidhikA saMkSepase varNana pratidina koTi tIrthoka sevanake samAna puNya prApta hotA hai| karatA huuN| tuma ekAgracita hokara suno| vratI manuSya rAtri-jAgaraNake pazcAt pUrNimAko prAtaHkAla apanI kArtika zurUpakSakI caturdazIko vratakI pUrti tathA zaktike anusAra tIsa yA eka sapatnIka brAhmaNako bhagavAn viSNukI prasannatAke liye udyApana kre| bhojanake liye nimanvita kare / usa dina kiyA huA dAna, tulasIjIke Upara eka sundara maNDapa banAye, jisameM cAra homa aura japa akSaya phala denevAlA mAnA gayA hai; ataH daravAje bane hoM; usa maNDapameM sundara baMdanavAra lagAkara vratI puruSa khIra Adike dvArA brAhmaNoMko bhalIbhA~ti bhojana use puSpamaya caivarase suzobhita kre| cAroM daravAjoMpara kraaye| 'ato devAH' Adi do mantroMse devadeva bhagavAn pRthak-pRthak miTTIke cAra dvArapAla-puNyazIla, viSNu tathA anya devatAoMkI prasannatAke liye pRthaksuzIla, jaya aura vijayakI sthApanA karake una sabakA pRthak tila aura khorako Ahuti chodd'e| phira yathAzakti pUjana kre| tulasIke mUlabhAgameM vedIpara sarvatobhadra dakSiNA de unheM praNAma kare / isake bAda bhagavAn viSNu, maNDala banAye, jo cAra raMgoMse raJjita hokara sundara devagaNa tathA tulasIkA punaH pUjana kare / kapilA gAyakI zobhAsampanna aura atyanta manohara pratIta hotA ho| vidhipUrvaka pUjA kare aura vratakA upadeza karanevAle sarvatobhadrake Upara paJcaratnayukta kalazakI sthApanA kre| sapatnIka AcAryakA bhI vastra tathA AbhUSaNoM Adike dvArA usake Upara nAriyalakA mahAn phala rakha de| isa prakAra pUjana kre| antameM saba brAhmaNoMse kSamA-prArthanA kalaza sthApita karake usake Upara samudrakanyA kare-'vipravaro! ApalogoMkI kapAse devezvara bhagavAn lakSmIjIke sAtha zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle viSNu mujhapara sadA prasanna rheN| maiMne gata sAta janmomeM jo pItAmbaradhArI devezvara zrIviSNu kI pUjA kare / sarvatobhadrake pApa kiye hoM, ve saba isa vratake prabhAvase naSTa ho jaayeN| maNDalameM indra Adi lokapAloMkA bhI pUjana karanA pratidina bhagavAnke pUjanase mere sampUrNa manoratha saphala hoM caahiye| bhagavAn dvAdazIko zayanase uThe, trayodazoko tathA isa dehakA anta honepara meM atyanta durlabha devatAoMne unakA darzana kiyA aura caturdazIko sabane vaikuNThadhAmako prApta kruuN|' unakI pUjA kI; isIliye isa samaya bhI usI tithiko isa prakAra kSamAyAcanA karake brAhmaNoMko prasanna inakI pUjA kI jAtI hai| usa dina zAnta evaM zuddhacitta karaneke pazcAt unheM vidA kare aura gausahita bhagavAn hokara bhaktipUrvaka upavAsa karanA cAhiye tathA AcAryakI viSNukI suvarNamayI pratimA AcAryako dAna kara de| AjJAse devadevezvara zrIviSNukI suvarNamayI pratimAkA tatpazcAt bhakta puruSa suhRdoM aura gurujanoMke sAtha svayaM bhI SoDazopacAradvArA nAnA prakArake bhakSya-bhojya padArtha bhojana kare / kArtika ho yA mAgha, usake liye aisI hI prastuta karate hue pUjana karanA cAhiye / rAtri gIta aura vidhi batAyI gayI hai| jo manuSya isa prakAra kArtikake Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ******** kArtika vratake niyama aura udyApanakI vidhi --------------- uttama vratakA pAlana karatA hai, vaha niSpApa evaM mukta hokara bhagavAn viSNukI samIpatA prApta karatA hai| sampUrNa vratoM, tIrthoM aura dAnoMse jo phala milatA hai, vahI isa kArttikavratakA vidhipUrvaka pAlana karanese karor3agunA hokara milatA hai| jo kArttika- vratakA anuSThAna karate hue bhagavAn viSNukI bhaktimeM tatpara hote haiM, ve dhanya haiM, ve sadA pUjya haiM tathA unhIMke yahA~ saba prakArake zubhaphaloMkA udaya hotA hai| dehameM sthita hue pApa usa manuSyake bhayase kA~pa uThate haiM aura ApasameM kahane lagate haiM-- 'are ! yaha to kArtikakA vrata karane lagA, aba hama kahA~ jaayeNge| jo kArttika- vratake ina niyamoMko bhaktipUrvaka sunatA tathA vaiSNava puruSake Age inakA varNana karatA hai, ve donoM hI uttama vrata karanekA phala pAte haiM aura unakA darzana karanese manuSyoMke pApoMkA nAza ho jAtA hai| nAradajI kahate haiM-- rAjan! kArtika- vratake udyApanameM tulasIke mUlapradezameM bhagavAn viSNukI pUjA kI jAtI hai; kyoMki tulasI unake liye atyanta prItidAyinI mAnI gayI hai| jisake gharameM tulasIkA bagIcA lagA hotA hai, usakA vaha ghara tIrthasvarUpa hai| vahA~ yamarAjake dUta nahIM jaate| tulasIvana saba pApoMko haranevAlA, pavitra tathA manovAJchita bhogoMko denevAlA hai| jo zreSTha mAnava tulasIkA vRkSa lagAte haiM, ve kabhI yamarAjako nahIM dekhte| narmadAkA darzana, gaGgAkA snAna aura tulasIvanake pAsa rahanA--ye tInoM eka samAna mAne gaye haiN| ropane, rakSA karane, sIMcane tathA darzana aura sparza karanese tulasI mana, vANI aura zarIradvArA kiye hue samasta pApoMko bhasma kara DAlatI hai| jo tulasIkI mAriyoMse bhagavAn viSNu aura zivakI pUjA karatA hai, vaha kabhI garbhameM nahIM AtA tathA nizcaya hI mokSakA bhAgI hotA hai| puSkara Adi tIrtha, gaGgA Adi nadiyA~ tathA vAsudeva Adi devatA - ye sabhI tulasIdalameM nivAsa karate haiN| nRpazreSTha ! jo tulasIkI maJjarIse saMyukta hokara prANoMkA parityAga karatA hai, use zrIviSNukA sAyujya prApta hotA hai--yaha satya hai, satya hai| jo * 761 zarIrameM tulasIkI miTTI lagAkara mRtyuko prApta hotA hai, vaha saikar3oM pApoMse yukta ho to bhI usakI ora sAkSAt yamarAja bhI nahIM dekha skte| jo manuSya tulasIkASThakA candana lagAtA hai, usake zarIrako pApa nahIM chU skte| jahA~-jahA~ tulasIvanakI chAyA ho, vahIM zrAddha karanA cAhiye, kyoMki vahA~ pitaroMke nimitta diyA huA dAna akSaya hotA hai / = ******ARSE nRpazreSTha! jo A~valekI chAyAmeM piNDadAna karatA hai, usake narakameM par3e hue pitara bhI mukta ho jAte haiN| jo mastakapara, hAthameM mukhameM tathA zarIrake anya kisI avayavameM A~valekA phala dhAraNa karatA hai, use sAkSAt zrIharikA svarUpa samajhanA caahiye| A~valA, tulasI aura dvArakAkI miTTI (gopIcandana) --ye jisake zarIrameM sthita hoM, vaha manuSya sadA jIvanmukta kahalAtA hai| jo manuSya A~valeke phala aura tulasIdalase mizrita jalake dvArA snAna karatA hai, usake liye gaGgAsnAnakA phala batAyA gayA hai| jo A~valeke patte aura phaloMse devatAkI pUjA karatA hai, vaha bhA~ti-bhA~tike suvarNamaya puSpoMse pUjA karanekA phala pAtA hai| kArttikameM jaba sUrya tulA rAzipara sthita hote haiM, usa samaya samasta tIrtha, muni devatA aura yajJa- ye sabhI A~valeke vRkSakA Azraya lekara rahate haiN| jo dvAdazIko tulasIdala aura kArtikameM A~valekA pattA tor3atA hai, vaha atyanta nindita narakoMmeM par3atA hai| jo kArttikameM A~valekI chAyAmeM baiThakara bhojana karatA hai, usakA varSabharakA annasaMsargajanita doSa dUra ho jAtA hai| jo manuSya kArttikameM A~valekI jar3ameM bhagavAn viSNukI pUjA karatA hai, usake dvArA sadA sampUrNa kSetroMmeM zrIviSNukA pUjana sampanna ho jAtA hai jaise bhagavAn viSNukI mahimAkA pUrA-pUrA varNana asambhava hai, usI prakAra A~vale aura tulasIke mAhAtmyakA bhI varNana nahIM ho sktaa| jo A~vale aura tulasIkI utpatti kathAko bhaktipUrvaka sunatA aura sunAtA hai, vaha pAparahita ho apane pUrvajoMke sAtha zreSTha vimAnapara baiThakara svargalokameM jAtA hai| Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 . atrayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa kArtika-vratake puNya-dAnase eka rAkSasIkA uddhAra rAjA pRthune kahA-munizreSTha ! kArtikakA vrata huliyA thii| use dekhakara brAhmaNa devatA bhayase tharrA utthe| karanevAle puruSake liye jisa mahAn phalakI prApti batAyI sArA zarIra kAMpane lgaa| unhoMne sAhasa karake pUjAko gayI hai, usakA varNana kiijiye| kisane isa vratakA sAmagrI tathA jalase hI usa rAkSasIke Upara roSapUrvaka anuSThAna kiyA thA? prahAra kiyaa| harinAmakA smaraNa karake tulasIdalamizrita nAradajI bole-rAjan ! pUrvakAlakI bAta hai, jalase usako mArA thA, isaliye usakA sArA pAtaka naSTa sahya parvatapara karavIrapurameM dharmadatta nAmake eka dharmajJa ho gyaa| aba use apane pUrvajanmake karmoke pariNAmabrAhmaNa rahate the, jo bhagavAn viSNukA vrata karanevAle svarUpa prApta huI durdazAkA smaraNa ho aayaa| usane tathA bhalIbhAMti zrIviSNu-pUjanameM sarvadA tatpara rahanevAle brAhmaNako daNDavat praNAma kiyA aura isa prakAra khaathe| ve dvAdazAkSara mantrakA japa kiyA karate the| 'brahman ! maiM pUrvajanmake karmoka kupariNAmavaza isa dazAko atithiyoMkA satkAra unheM vizeSa priya thaa| eka dina pahuMcI huuN| aba kaise mujhe uttama gati prApta hogI?' kArtika mAsameM zrIharike samIpa jAgaraNa karaneke liye ve bhagavAnke mandirakI ora cle| usa samaya eka pahara rAta bAkI thii| bhagavAnke pUjanakI sAmagrI sAtha liye jAte hue brAhmaNane mArga meM dekhA, eka rAkSasI A rahI hai| HOMore MAC rAkSasIko apane Age praNAma karate tathA pUrvajanmake kiye hue karmoMkA varNana karate dekha brAhmaNako bar3A vismaya huaa| ve usase isa prakAra bole-'kisa karmake phalase tuma isa dazAko pahu~cI ho? kahA~se AyI ho? tumhArA usakI AvAja bar3I DarAvanI thii| Ter3hI-mer3hI dAr3heM, nAma kyA hai ? tathA tumhArA AcAra-vyavahAra kaisA hai? ye lapalapAtI huI jIbha, dhaMse hue lAla-lAla netra, nagna sArI bAteM mujhe btaao|' zarIra, laMbe-laMbe oTha aura gharghara zabda-yahI usakI kalahA bolI-brahman ! mere pUrvajanmakI bAta hai, . Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * kArtika-vratake puNya-dAnase eka rAkSasIkA uddhAra . ....... saurASTra nagarameM bhikSu nAmake eka brAhmaNa rahate the| maiM isakI pravRtti rahI hai; isaliye yaha zUkarIko yonimeM unhIMkI patnI thii| merA nAma kalahA thaa| maiM bar3e bhayaMkara janma le viSThAkA bhojana karatI huI samaya vyatIta kare / svabhAvakI strI thii| maiMne vacanase bhI kabhI apane patikA jisa bartanameM bhojana banAyA jAtA hai, usImeM yaha hamezA bhalA nahIM kiyaa| unheM kabhI mIThA bhojana nahIM prosaa| khAyA karatI thI; ataH usa doSake prabhAvase yaha apanI maiM sadA unakI AjJAkA ullaGghana kiyA karatI thii| hI saMtAnakA bhakSaNa karanevAlI billI ho / tathA apane kalaha mujhe vizeSa priya thaa| ve brAhmaNa mujhase sadA svAmIko nimitta banAkara isane AtmaghAta kiyA hai, ataH udvigna rahA karate the| antatogatvA mere patine dUsarI strIse yaha atyanta nindanIya strI kucha kAlataka preta-zarIrameM bhI vivAha karanekA vicAra kara liyaa| taba maiMne viSa khAkara nivAsa kre| dUtoMke sAtha isako yahA~se marupradezameM bheja apane prANa tyAga diye| phira yamarAjake dUta Aye aura denA caahiye| vahA~ cirakAlataka yaha pretakA zarIra dhAraNa mujhe bA~dhakara pITate hue yamalokameM le gye| yamarAjane karake rhe| isake bAda yaha pApinI tIna yoniyokA bhI mujhe upasthita dekha citraguptase pUchA-'citragupta ! dekho kaSTa bhogegii| to sahI, isane kaisA karma kiyA hai ? ise zubhakarmakA kalahA kahatI hai-vipravara ! maiM vahI pApinI phala milegA yA azubhakarmakA?' kalahA hU~, pretake zarIrameM Aye mujhe pA~ca sau varSa vyatIta ho gye| maiM sadA hI apane karmase duHkhita tathA bhUkha-pyAsase pIr3ita rahA karatI huuN| eka dina bhUkhase pIr3ita hokara maiMne eka baniyeke zarIrame praveza kiyA aura usake sAtha dakSiNa dezame kRSNA aura veNIke saGgamapara aayii| Anepara jyoM hI saGgamake kinAre khar3I huI, tyoM hI usa baniyeke zarIrase bhagavAn ziva aura viSNuke pArSada nikale aura unhoMne mujhe balapUrvaka dUra bhagA diyaa| dvijazreSTha ! tabase maiM bhUkhakA kaSTa sahana karatI huI idhara-udhara ghUma rahI thii| itanemeM hI Apake Upara merI dRSTi pdd'ii| Apake hAthase tulasImizrita jalakA saMsarga pAkara aba mere pApa naSTa ho gye| vipravara ! mujhapara kRpA kIjiye aura batAiye, maiM isa preta-zarIrase aura bhaviSya meM prApta honevAlI bhayaMkara tIna yoniyoMse kisa prakAra mukta hoU~gI? nAradajI kahate haiM-kalahAke ye vacana sunakara CC dvijazraSTha dhamadatakA dvijazreSTha dharmadattako usake kauke pariNAmakA vicAra citraguptane kahA-dharmarAja ! isane to koI bhI karake bar3A vismaya aura duHkha huaa| usakI glAni zubhakarma nahIM kiyA hai| yaha svayaM miThAiyA~ ur3AtI thI dekhakara unakA hRdaya karuNAse dravita ho utthaa| ve bahuta aura apane svAmIko usameMse kucha bhI nahIM detI thii| derataka soca-vicArakara khedake sAtha boleataH balgulI (camagAdara) kI yonimeM janma lekara yaha dharmadattane kahA-tIrtha, dAna aura vrata Adi zubha apanI viSThA khAtI huI jIvana dhAraNa kre| isane sadA sAdhanoMke dvArA pApa naSTa hote haiM; kintu tuma isa samaya apane svAmIse dveSa kiyA hai tathA sarvadA kalahameM hI pretake zarIrameM sthita ho, ataH una zubha karmoma tumhArA Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasya haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa . . . adhikAra nahIM hai / tathApi tumhArI glAni dekhakara mere maname vaha zrIviSNuke samAna rUpa dhAraNa karanevAle pArSadoMse yukta bar3A duHkha ho rahA hai| tuma duHkhinI ho, tumhArA uddhAra kiye thaa| pAsa Anepara vimAnake dvArapara khar3e hue puNyazIla binA mere cittako zAnti nahIM milegI; ataH maiMne janmase aura suzIla nAmaka pArSadoMne usa devIko vimAnapara car3hA lekara Ajataka jo kArtika-vratakA anuSThAna kiyA hai, liyaa| usa samaya usa vimAnako dekhakara dharmadatako bar3A usakA AdhA puNya lekara tuma uttama gatiko prApta hoo| vismaya huaa| unhoMne zrIviSNurUpadhArI pArSadoMkA darzana yo kahakara dharmadattane dvAdazAkSara mantrakA zravaNa karake unheM sASTAGga praNAma kiyA / brAhmaNako praNAma karate karAte hue tulasImizrita jalase jyoM hI usakA abhiSeka dekha puNyazIla aura suzIlane unheM uThAyA aura unakI kiyA, tyoM hI vaha preta-zarIrase mukta ho divyarUpadhAriNI prazaMsA karate hue yaha dharmayukta vacana khaa| devI ho gyii| dhadhakatI huI AgakI jvAlAke samAna donoM pArSada bole-dvijazreSTha ! tumheM dhanyavAda tejasvinI dikhAyI dene lgii| lAvaNyase to vaha aisI hai| kyoMki tuma sadA bhagavAn viSNukI ArAdhanAmeM saMlagna rahate ho| dInoMpara dayA karanekA tumhArA svabhAva | hai| tuma dharmAtmA aura zrIviSNuvratakA anuSThAna karanevAle ho| tumane bacapanase lekara abataka jo kalyANamaya kArtikakA vrata kiyA hai, usake AdhekA dAna karake dUnA puNya prApta kara liyA hai| tuma bar3e dayAlu ho, tumhAre dvArA dAna kiye hue kArtika-vratake aGgabhUta tulasIpUjana Adi zubha karmoke phalase yaha strI Aja bhagavAn viSNuke samIpa jA rahI hai| tuma bhI isa zarIrakA anta honepara apanI donoM patriyoMke sAtha bhagavAn viSNuke vaikuNThadhAmameM jAoge aura unhIMka samAna rUpa dhAraNa karake sadA unake samIpa nivAsa kroge| dharmadatta ! jina logoMne tumhArI hI bhAMti zrIviSNukI bhaktipUrvaka ArAdhanA kI hai, ve dhanya aura kRtakRtya haiM; tathA saMsArameM unhIMkA janma lenA sArthaka hai| jinhoMne pUrvakAlameM rAjA uttAnapAdake putra dhruvako dhruvapadapara sthApita kiyA thA, una zrIviSNukI yadi bhalIbhA~ti ArAdhanA kI jAya to ve jAna par3atI thI, mAno sAkSAt lakSmI hoM / tadanantara usane prANiyoMko kyA nahIM de ddaalte| bhagavAnke nAmoMkA bhUmipara mastaka Tekakara brAhmaNadevatAko praNAma kiyA smaraNa karane mAtrase dehadhArI jIva sadgatiko prApta ho aura Anandavibhora ho gadgadavANImeM kahA- jAte haiN| pUrvakAlameM jaba gajarAjako grAhane pakar3a liyA 'dvijazreSTha ! ApakI kRpAse maiM narakase chuTakArA pA thA, usa samaya usane zrIharike nAmasmaraNase hI saMkaTase gyii| maiM pApake samudrameM DUba rahI thI, Apa mere liye chuTakArA pAkara bhagavAnakI samIpatA prApta kI thI aura naukAke samAna ho gye| vahI aba bhagavAnkA 'jaya' nAmase prasiddha pArSada hai| vaha isa prakAra brAhmaNadevase vArtAlApa kara hI rahI thI tumane bhI zrIharikI ArAdhanA kI hai, ataH ve tumheM apane ki AkAzase eka tejasvI vimAna utaratA dikhAyI diyaa| samIpa avazya sthAna deNge| -* Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . kArtika-mAhAtmyake prasaGga meM rAjA ghola aura viSNudAsakI kathA . 765 ............................................. kArtika-mAhAtmyake prasaGgameM rAjA cola aura viSNudAsakI kathA nAradajI kahate hai-isa prakAra viSNupArSadoMke pUjA ko / rAjA colane jo pahale ratnoMse bhagavAnakI pUjA vacana sunakara dharmadattako bar3A Azcarya huA, ve unheM kI thI, vaha saba tulasI-pUjAse Dhaka gyii| yaha dekha sASTAGga praNAma karake bole-'prAyaH sabhI loga bhaktokA rAjA kupita hokara bole-"viSNudAsa ! maiMne maNiyoM kaSTa dUra karanevAle zrIviSNukI yajJa, dAna, vrata, PAma tIrthasevana aura tapasyAoMke dvArA vidhipUrvaka ArAdhanA karate haiM; una samasta sAdhanoMmeM kauna-sA aisA sAdhana hai, jo zrIviSNuko prItikAraka tathA unake sAmIpyakI prApti karAnevAlA hai? kisa sAdhanakA anuSThAna karanese uparyukta sabhI sAdhanoMkA anuSThAna svataH ho jAtA hai? donoM pArSadoMne kahA-brahman ! tumane bahuta uttama bAta pUchI hai; aba ekAgracitta hokara suno, hama itihAsasahita prAcIna vRttAntakA varNana karate haiN| pahale kAJcIpurImeM cola nAmaka eka cakravartI rAjA ho gaye haiM; unake adhIna jitane deza the ve bhI cola nAmase hI vikhyAta hue| rAjA cola jaba isa bhUmaNDalakA zAsana karate the, usa samaya koI bhI manuSya daridra, duHkhI, pApameM mana lagAnevAlA athavA rogI nahIM thaa| unhoMne itane yajJa kiye the, jinakI koI gaNanA nahIM ho sktii| unake yajJoMke suvarNamaya evaM zobhAzAlI yUpoMse bhare hue tAmraparNI nadIke donoM kinAre caitraratha vanake samAna tathA suvarNase bhagavAnko pUjA kI thI, vaha kitanI zobhA suzobhita hote the| eka samayakI bAta hai, rAjA cola pA rahI thI ! kintu tumane tulasIdala car3hAkara saba Dhaka 'anantazayana' nAmaka tIrthameM gaye, jahA~ jagadIzvara dii| batAo, aisA kyoM kiyA? mujhe to aisA jAna par3atA zrIviSNu yoganidrAkA Azraya le so rahe the| vahA~ hai, tuma bar3e mUrkha ho; bhagavAn viSNukI bhaktiko lakSmIramaNa bhagavAn zrIviSNuke divya vigrahako rAjAne bilakula nahIM jaante| tabhI to tuma atyanta sundara vidhipUrvaka pUjA kii| maNi, motI tathA suvarNake bane hue sajI-sajAyI pUjAko pattoMse Dhake jA rahe ho ! tumhAre isa sundara phUloMse pUjana karake unhoMne bhagavAnko sASTAGga vartAvapara mujhe bar3A Azcarya ho rahA hai|' praNAma kiyaa| praNAma karake ve jyoM hI baiThe, usI samaya viSNudAsa bole-rAjan ! Apako bhaktikA unakI dRSTi bhagavAnke pAsa Ate hue eka brAhmaNapara kucha bhI patA nahIM hai, kevala rAjalakSmIke kAraNa Apa par3I, jo unhIMkI kAJcInagarIke nivAsI the| unakA nAma ghamaMDa kara rahe haiN| batAiye to, Ajase pahale Apane viSNudAsa thaa| ve bhagavAnkI pUjAke liye apane hAthameM kitane vaiSNava vratoMkA pAlana kiyA hai? tulasIdala aura jala liye hue the| nikaTa Anepara una rAjAne kahA-brAhANa ! yadi tuma viSNubhaktise brahmarSine viSNusUktakA pATha karate hue devadeva bhagavAnko atyanta garvameM Akara aisI bAta karate ho to batAo, snAna karAyA aura tulasIko maJjarI tathA pattoMse vidhivat tumameM kitanI bhakti hai ? tuma to daridra ho, nirdhana ho| Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 ****** tumane zrIviSNuko saMtuSTa karanevAle yajJa aura dAna Adi kabhI nahIM kiye haiM tathA pahale kahIM koI devAlaya bhI nahIM banavAyA hai| aisI dazAmeM bhI tumheM apanI bhaktikA itanA ghamaMDa hai! acchA, to Aja yahA~ jitane bhI zreSTha brAhmaNa upasthita haiM, ve sabhI kAna kholakara merI bAta suna leN| dekhanA hai, maiM pahale bhagavAn viSNukA darzana pAtA hU~ yA yaha isase logoMko svayaM hI jJAta ho jAyagA ki hama donoMmeMse kisameM kitanI bhakti hai| IN LUDONO donoM pArSada bole- brahman ! yaha kahakara rAjA cola apane rAjabhavanako cale gaye aura unhoMne maharSi mudgalako AcArya banAkara vaiSNava yajJakA anuSThAna Arambha kiyA, jisameM bahuta se RSiyoMkA samudAya OLL Bha Kawozd LE OILS * ALLW arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam + ILOZETA ekatrita huaa| bahuta-sA anna kharca kiyA gayA aura pracura dakSiNA bA~TI gyii| jaise pUrvakAlameM gayA kSetrake bhItara brahmAjIne samRddhizAlI yajJakA anuSThAna kiyA thA, usI prakAra rAjA colane bhI mahAn yajJa Arambha kiyaa| udhara viSNudAsa bhI vahIM bhagavAnke mandirameM Thahara gaye aura zrIviSNuko santuSTa karanevAle zAstrokta niyamoMkA bhalIbhA~ti pAlana karate hue sadA hI vratakA anuSThAna [ saMkSipta padmapurANa SMUGGGGF-------- + karane lge| mAgha aura kArtikake vrata, tulasIke bagIcekA bhalIbhA~ti pAlana, ekAdazIkA vrata, dvAdazAkSara mantrakA japa tathA gIta-nRtya Adi mAGgalika utsavoMke sAtha SoDazopacAradvArA pratidina zrIviSNukI pUjA yahI unakI jIvanacaryA thii| ve inhIM vratoMkA pAlana karate the| calate, khAte aura sote samaya bhI unheM nirantara zrIviSNukA smaraNa banA rahatA thaa| ve samadarzI the aura sampUrNa prANiyoM meM bhagavAn viSNuko sthita dekhate the| unhoMne bhagavAn viSNuke saMtoSake liye udyApanavidhisahita mAgha aura kArtikake vizeSa- vizeSa niyamoMkA bhI sarvadA pAlana kiyaa| isa prakAra rAjA cola aura viSNudAsa donoM hI bhagavAn viSNukI ArAdhanA karane lge| donoM hI apane-apane vratameM sthita rahate the, donoMkI hI indriyA~ aura donoMke hI karma bhagavAnmeM hI kendrita the / eka dinakI bAta hai, viSNudAsane nityakarma karaneke pazcAt bhojana taiyAra kiyA kintu use kisIne curA liyA / curAnevAlepara kisIkI dRSTi nahIM pdd'ii| viSNudAsane dekhA, bhojana gAyaba hai; phira bhI unhoMne Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . kArtika-mAhAtmyake prasaGgameM rAjA bola aura viSNudAsakI kathA . dubArA bhojana nahIM banAyA; kyoMki aisA karanepara yoM socakara bhojana banAneke pazcAt ve vahIM kahIM sAyaMkAlakI pUjAke liye avakAza nahIM milatA, ataH chipakara khar3e ho gye| itanemeM hI eka cANDAla dikhAyI pratidinake niyamake bhaMga ho jAnekA bhaya thaa| dUsare dina diyA, jo rasoIkA anna har3apa le jAneko taiyAra khar3A usI samayapara bhojana banAkara ve jyoM hI bhagavAn thaa| bhUkhake mAre usakA sArA zarIra durbala ho rahA thA, viSNuko bhoga lagAneke liye gaye, tyo ho koI Akara mukhapara dInatA chA rahI thI, zarIrameM hAr3a aura cAmake phira sArA bhojana har3apa le gyaa| isa prakAra lagAtAra sivA aura kucha bAkI nahIM bacA thaa| use dekhakara zreSTha sAta dinoMtaka koI A-Akara unake bhojanakA apaharaNa brAhmaNa viSNudAsakA hRdaya karuNAse vyathita ho utthaa| karatA rhaa| isase viSNudAsako bar3A vismaya huaa| ve unhoMne bhojana lekara jAte hue cANDAlapara dRSTi DAlI mana-hI-mana isa prakAra vicAra karane lage--'aho ! yaha aura kahA-'bhaiyA ! jarA Thaharo, tthhro| kyoM rUkhAkauna pratidina Akara merI rasoI curA le jAtA hai? maiM sUkhA khAte ho| yaha ghI to le lo|' isa taraha bolate kSetra-saMnyAsa le cukA hU~, ataH aba kisI taraha isa hue vipravara viSNudAsako Ate dekha cANDAla bar3e vegase sthAnakA parityAga nahIM kara sktaa| yadi dubArA banAkara bhAgA aura bhayasa mUrcchita hokara gira pdd'aa| cANDAlako bhojana karUM to sAyaMkAlakI yaha pUjA kaise chor3a duuN| bhayabhIta aura mUrchita dekha dvijazreSTha viSNudAsa vegase koI-sA bhI pAka banAkara maiM turaMta bhojana to karUMgA hI calakara usake pAsa pahuMce aura karuNAvaza apane vastrake nahIM, kyoMki jabataka sArI sAmagrI bhagavAn viSNuko kinArese usako havA karane lge| tadanantara jaba vaha nivedana na kara lU~ tabataka maiM bhojana nahIM krtaa| uThakara khar3A huA to viSNudAsane dekhA-vaha cANDAla pratidina upavAsa karanese maiM isa vratakI samAptitaka nahIM, sAkSAt bhagavAn nArAyaNa hI zaGkha, cakra aura gadA jIvita kaise raha sakatA huuN| acchA, Aja maiM rasoIkI dhAraNa kiye sAmane virAjamAna haiN| kaTimeM pItAmbara, cAra bhalIbhA~ti rakSA kruuNgaa| bhujAe~, hRdayameM zrIvatsakA cihna tathA mastakapara kirITa Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa zobhA pA rahe haiN| alasIke phUlakI bhAMti zyAmasundara bulAyA aura isa prakAra kahanA Arambha kiyaa| zarIra aura kaustubhamaNise jagamagAte hue vakSaHsthalakI rAjA bole-jisake sAtha lAga-DA~Ta honeke apUrva zobhA ho rahI hai| apane prabhuko pratyakSa dekhakara kAraNa maiMne yaha yajJa-dAna Adi karmakA anuSThAna kiyA dvijazreSTha viSNudAsa sAtvika bhAvoMke vazIbhUta ho gye| hai, vaha brAhmaNa Aja bhagavAn viSNukA rUpa dhAraNa karake ve stuti aura namaskAra karanemeM bhI samartha na ho ske| mujhase pahale hI vaikuNThadhAmameM jA rahA hai| maiMne isa usa samaya vahA~ indra Adi devatA bhI A pahu~ce / gandharva vaiSNavayAgameM bhalIbhA~ti dIkSita hokara agnimeM havana aura apsarAe~ gAne aura nAcane lgiiN| vaha sthAna saikar3oM kiyA aura dAna Adike dvArA brAhmaNoMkA manoratha pUrNa vimAnoMse bhara gayA aura devarSiyoMke samudAyase suzobhita kiyA; tathApi abhItaka bhagavAn mujhapara prasanna nahIM hue hone lgaa| cAroM ora gIta aura vAdyoMkI dhvani chA aura isa brAhmaNako kevala bhaktike hI kAraNa zrIharine gyii| taba bhagavAn viSNune sAttvika vratakA pAlana pratyakSa darzana diyA hai| ataH jAna par3atA hai, bhagavAn karanevAle apane bhakta viSNudAsako chAtIse lagA liyA viSNu kevala dAna aura yajJoMse prasanna nahIM hote| una aura unheM apane-hI-jaisA rUpa dekara ve vaikuNThadhAmako prabhukA darzana karAnemeM bhakti hI pradhAna kAraNa hai| le cle| usa samaya yajJameM dIkSita hue rAjA colane donoM pArSada kahate haiM-yoM kahakara rAjAne apane dekhA, viSNudAsa eka sundara vimAnapara baiThakara bhagavAn bhAnajeko rAjyasiMhAsanapara abhiSikta kara diyaa| ve viSNuke samIpa jA rahe haiN| viSNudAsako vaikuNThadhAmameM bacapanase hI yajJakI dIkSA lekara usImeM saMlagna rahate the, jAte dekha rAjAne turaMta hI apane guru maharSi mudgalako isaliye unheM koI putra nahIM huaa| yahI kAraNa hai ki usa dezameM abataka bhAnaje hI sadA rAjyake uttarAdhikArI hote hai| ve saba-ke-saba rAjA colake dvArA sthApita AcArakA hI pAlana karate haiN| bhAnajeko rAjya deneke pazcAt rAjA yajJazAlAmeM gaye aura yajJakuNDake sAmane khar3e hokara zrIviSNuko sambodhita karate hue tIna bAra uccasvarase nimnAGkita vacana bole-'bhagavAn viSNu ! Apa mujhe mana, vANI, zarIra aura kriyAdvArA sthira bhakti pradAna kiijiye|' yo kahakara ve sabake dekhate-dekhate agnimeM kUda pdd'e| usa samaya mudgala munine krodhameM Akara apanI zikhA ukhAr3a ddaalii| tabhIse Ajataka usa gotrameM utpanna honevAle samasta mudgala brAhmaNa binA zikhAke hI rahate haiN| rAjA jyoM hI agnikuNDameM kUde, usI samaya bhaktavatsala bhagavAn viSNu prakaTa ho gaye aura unhoMne rAjAko chAtIse lagAkara eka zreSTha vimAnapara biThAyA; phira apane hI samAna rUpa dekara una devezvarane devatAosahita vaikuNTha-dhAmako prasthAna kiyaa| ukta 1-premako pragAr3hAvasthAmeM honevAle ATha prakArake aGga-vikAroko, jo sattvaguNako preraNAse prakaTa hote haiM, sAtvika bhAva kahate hai| unake nAma ye haiM-stambha, kheda, romAcha, svarabhanna kampa, vivarNatA, A~sU aura pralaya / Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * puNyAtmAoMke saMsargase puNyakI prAptike prasaMgameM dhanezvara brAhmaNakI kathA . 769 . . . . . . ." . . . . donoM bhaktoMmeM jo viSNudAsa the, ve to puNyazIla nAmase karake sarvatra samAna dRSTi rakho / tulA, makara aura meSakI saMkrAnti meM sadA prAtaHsnAna kiyA karo / ekAdazIke vratameM lage raho aura tulasIvanakI rakSA karate rho| brAhmaNoM, gauoM tathA vaiSNavoMkI sadA hI sevA kro| masUra, kAMjI aura baiMgana khAnA chor3a do| dharmadatta ! aisA karanese tuma bhI zarIrakA anta honepara zrIviSNuke paramapadako prApta kroge| jaise hamalogoMne bhagavAnkI bhaktise hI unheM pAyA hai, usI prakAra tuma bhI unheM prApta kara loge| tumane janpase lekara abataka jo zrIviSNuko saMtuSTa karanevAlA yaha vrata kiyA hai, isase yajJa, dAna aura tIrtha bhI bar3e nahIM haiN| vipravara ! tuma dhanya ho; kyoMki tumane jagadguru bhagavAn zrIviSNuko prasanna karanevAle isa vratakA anuSThAna kiyA hai; jisake eka bhAgakA puNya pAkara hI pretayonimeM par3I huI kalahA mukta ho gyii| aba hamaloga KEETTENALI ise bhagavAn viSNuke lokameM le jA rahe hai| nAradajI kahate haiM-rAjan ! isa prakAra vimAnapara 21 baiThe hue viSNuke dUtoMne dharmadattako upadeza dekara kalahAke prasiddha bhagavAnke pArSada hue tathA jo rAjA cola the, sAtha vaikuNThadhAmakI yAtrA kI / tatpazcAt dharmadatta bhI pUrNa unakA nAma suzIla huaa| hama ve hI donoM haiN| vizvAsake sAtha usa vratameM lage rahe aura zarIrakA anta lakSmIjIke priyatama zrIharine hameM apane samAna rUpa dekara honepara apanI donoM patriyoMke sAtha ve bhagavAnke apanA dvArapAla banA liyA hai| paramadhAmako cale gye| jo puruSa isa prAcIna itihAsako " isaliye dharmajJa brAhmaNa ! tuma bhI sadA bhagavAn sunatA aura sunAtA hai, vaha jagadguru bhagavAnakI kRpAse viSNuke vratameM sthita rho| mAtsarya aura dambhakA parityAga unakA sAnnidhya prApta karAnevAlI uttama gati pAtA hai| TRIRHANK puNyAtmAoMke saMsargase puNyakI prAptike prasaMgameM dhanezvara brAhmaNakI kathA bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-priye ! yaha kathA haiN|* jo apanI indriyoMko saMyamameM rakhakara ina sabakA sunakara rAjA pRthuke manameM bar3A Azcarya huaa| unhoMne sevana karatA hai, vaha mujhe bahuta hI priya hotA hai| yajJa bhaktipUrvaka devarSi nAradakA pUjana karaneke pazcAt unheM Adike dvArA bhI koI merA aisA priya nahIM ho sakatA, vidA kiyaa| isaliye mAghasnAna, kArtikasnAna tathA jaisA ki pUrvokta cAroMke sevanase hotA hai| ekAdazI-ye tInoM vrata mujhe atyanta priya haiN| satyabhAmA bolIM-nAtha ! Apane mujhe jo kathA vanaspatiyoMmeM tulasI, mahInoMmeM kArtika, tithiyoMmeM sunAyI hai, vaha bar3e hI AzcaryameM DAlanevAlI hai| kyoMki ekAdazI tathA puNya-kSetroMmeM dvArakApurI mujhe vizeSa priya kalahA dUsareke diye hue puNyase hI mukti pA gyii| isa * vanaspatInAM tulasI mAsAnA kArtikaH priyaH / ekAdazI tithInAM ca kSetrANAM dvArakA mama // (114 / 3) Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 PRE-------------- . arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam ********* kArtika mAsakA aisA prabhAva hai aura yaha Apako itanA priya hai ki isameM kiye hue snAna-dAnase kalahAke patidroha Adi pApa bhI naSTa ho gye| prabho! jo dUsarekA kiyA huA puNya hai, vaha usake denese to mila jAtA hai; kintu binA diyA huA puNya manuSya kisa mArgase pA sakatA hai ? bhagavAn zrIkRSNane kahA - priye ! satyayuga, tretA aura dvAparameM deza, grAma aura kula bhI manuSyake kiye hue puNya aura pApake bhAgI hote haiM; parantu kaliyugameM kevala kartAko hI puNya aura pApakA phala bhoganA par3atA hai| par3hAnese, yajJa karAnese athavA eka paMktimeM baiThakara bhojana karanese bhI manuSya dUsaroMke puNya aura pApakA cauthAI bhAga parokSarUpase pA letA hai| eka Asanapara baiThane, eka savArIpara calane, zvAsakA sparza hone aura paraspara aGga saTa jAnese bhI nizcaya hI puNya-pApake chaThe aMzakA phalabhAgI honA par3atA hai| sparza karanese, bAtacIta karanese tathA dUsarekI stuti karanese bhI mAnava puNya-pApake dazamAMzako grahaNa karatA hai| dekhanese nAma sunanese tathA manake dvArA cintana karanese dUsareke puNya pApakA zatAMza bhAga prApta hotA hai jo dUsarekI nindA karatA, cugalI khAtA aura use dhikkAra detA hai, vaha usake kiye hue pAtakako svayaM lekara badale meM apane puNyako detA hai| * eka paGktimeM baiThakara bhojana karanevAle logoMmeMse jo kisIko parosanemeM chor3a detA hai, usake puNyakA chaThA bhAga usa chor3e hue vyaktiko mila jAtA hai jo snAna aura sandhyA Adi karate samaya kisIko chUtA yA usase bAtacIta karatA hai, use apane karmajanita puNyake chaThe aMzako usa vyaktike liye nizcaya hI denA par3atA hai| jo dharmake uddezyase dUsare manuSyase dhanakI yAcanA karatA hai, usake puNya karmake phalako dhana denevAlA vyakti bhI pAtA hai| jo dUsarekA dhana curAkara puNya karma karatA hai, usakA phala dhanIko hI [ saMkSipta padmapurANa - milatA hai, karma karanevAleko nahIM jo manuSya dUsarekA RNa cukAye binA hI mara jAtA hai, usake puNyako dhanI manuSya apane dhanake anusAra bA~Ta letA hai| karma karanekI salAha denevAlA, anumodana karanevAlA, sAmagrI juTAnevAlA tathA balase sahAyatA karanevAlA puruSa bhI puNyapApake chaThe aMzako pA letA hai| rAjA apanI prajAse, guru ziSyase, pati apanI patnIse tathA pitA apane putrase usake puNya pApakA chaThA aMza prApta karatA hai| strI bhI yadi sadA apane patike manake anusAra cale aura sadA use saMtoSa denevAlI ho to vaha patike puNyakA AdhA bhAga prApta karatI hai| svayaM dhana dekara apane naukara yA putrake atirikta kisI bhI dUsareke hAthase dAna karAnevAle puruSake puNya karmaki chaThe bhAgako kartA le letA hai| vRtti denevAlA puruSa vRttibhogIke puNyakA chaThA aMza le letA hai; kintu yadi usake badalemeM usane apanI yA dUsarekI sevA na karAyI ho, tabhI use lenekA adhikArI hotA hai| isa prakAra dUsaroMke kiye hue puNya aura pApa binA diye bhI sadA Ate rahate haiN| isa viSayameM eka prAcIna itihAsa hai, jo bahuta hI uttama aura puNyamayI buddhi pradAna karanevAlA hai, use suno| pUrvakAlakI bAta hai, avantIpurImeM dhanezvara nAmaka eka brAhmaNa rahatA thaa| vaha brAhmaNocita karmase bhraSTa, pApaparAyaNa aura khoTI buddhivAlA thA, rasa, kambala aura camar3A Adi becakara tathA jhUTha bolakara vaha jIvikA calAtA thaa| usakA mana corI, vezyAgamana, madirApAna aura jue AdimeM sadA Asakta rahatA thaa| eka bAra vaha kharIda-bikrIke kAmale deza-dezAntarameM bhramaNa karatA huA mAhiSmatIpurImeM jA pahu~cA, jisakI cahAradIvArIse saTakara bahanevAlI pApanAzinI narmadA sadA suzobhita hotI rahatI hai| vahA~ kArtikakA vrata karanevAle bahuta-se manuSya aneka gA~voMse snAna karaneke liye Aye the / dhanezvarane una sabako dekhaa| kitane hI brAhmaNa strAna * parasya nindAM paizunyaM dhikkAraM ca karoti yaH / tatkRtaM pAtakaM prApya svapuNyaM pradadAti saH // ( 114 / 17) + svAnasandhyAdikaM kurvan yaH spRzedvA prabhASate / sa karmapuNyaSaSThAMzaM dadyAttasmai sunizcitam // (114 / 21 ) Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . puNyAtyAoMke saMsargase puNyako prAptika prasaMga dhanezvara brAhmaNako kathA . 771 karake yajJa tathA deva-pUjanameM lage the| kucha loga jAte haiM-isameM tanika bhI saMdeha nahIM hai| dhanezvara purANoMkA pATha karate aura kucha loga sunate the| kitane narmadAke taTapara nRtya Adi dekhatA huA ghUma rahA thaa| itanemeM hI eka kAle sA~pane use kATa liyaa| vaha vyAkula hokara pRthvIpara gira pdd'aa| use girA dekha bahuta-se manuSyone dayAvaza usako cAroM orase ghera liyA aura tulasImizrita jalake dvArA usake mukhapara chaTa denA Arambha kiyaa| dehatyAgake pazcAt dhanezvarako yamarAjake dUtoMne bA~dhA aura krodhapUrvaka kor3oMse pITate hue ve use saMyamanIpurIko le gye| citraguptane dhanezvarako dekhakara use bahuta phaTakArA aura usane bacapanase lekara mRtyuparyanta jitane duSkarma kiye the, ve saba unhoMne yamarAjako btaaye| citragupta bole-prabho! bacapanase lekara mRtyuparyanta isakA koI puNya nahIM dikhAyI detA / yaha duSTa kevala pApakA mUrtimAn svarUpa dIkha par3atA hai, ataH ise kalpabhara narakameM pakAyA jaay| yamarAja bole-pretarAja ! kevala pApoMpara hI dRSTi rakhanevAle isa duSTako mudgaroMse pITate hue le jAo hI bhakta nAca, gAna, dAna aura vAdhake dvArA bhagavAn aura turaMta hI kumbhIpAkameM DAla do| viSNukI stutimeM saMlagna the| dhanezvara pratidina ghUma-ghUmakara yamarAjakI AjJA pAkara pretarAja pApI dhanezvarako le vaiSNavoMke darzana, sparza tathA unase vArtAlApa karatA thaa| calA / mudgaroMkI mArase usakA mastaka vidIrNa ho gayA isase use zrIviSNuke nAma sunanekA zubha avasara prApta thaa| kumbhIpAkameM telake khaulanekA khalakhala zabda ho hotA thaa| isa prakAra vaha eka mAsataka vahA~ TikA rhaa| rahA thaa| pretarAjane use turaMta hI usameM DAla diyaa| vaha kArtika-vratake udyApanameM bhakta puruSoMne jo zrIharike jyoM hI kumbhIpAkameM girA, tyo hI usakA tela ThaMDA ho samIpa jAgaraNa kiyA, usako bhI usane dekhaa| usake gayA-ThIka usI taraha, jaise pUrvakAlameM bhaktapravara bAda pUrNimAko vrata karanevAle manuSyoMne jo brAhmaNoM aura prahlAdako DAlanese daityoMkI jalAyI huI Aga bujha gayI gauoMkA pUjana Adi kiyA tathA dakSiNA aura bhojana thii| yaha mahAn AzcaryakI bAta dekhakara pretarAjako bar3A Adi diye, una sabakA bhI usane avalokana kiyaa| vismaya huaa| usane bar3e vegase Akara yaha sArA hAla tatpazcAt sUryAstake samaya zrIzaGkarajIkI prasannatAke liye yamarAjako kaha sunaayaa| pretarAjakI kahI huI kautUhalajo dIpotsargakI vidhi kI gayI, usapara bhI dhanezvarakI pUrNa bAta sunakara yamane kahA-'Aha yaha kaisI bAta dRSTi pdd'ii| usa tithiko bhagavAn zaGkarane tInoM puroMkA hai!' phira use sAtha le ve usa sthAnapara Aye aura usa dAha kiyA thA, isIliye bhaktapuruSa usa dina dIpotsargakA ghaTanApara vicAra karane lge| itane meM hI devarSi nArada mahAn utsava kiyA karate haiN| jo mujhameM aura zivajImeM haMsate hue bar3I utAvalIke sAtha vahA~ aaye| yamarAjane bheda-buddhi karatA hai, usake sAre puNya-karma niSphala ho bhalIbhAMti unakA pUjana kiyaa| unase milakara devarSi Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 * arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ------------------------------------ nAradajIne isa prakAra khaa|. nAradajI bole - sUryanandana ! yaha naraka bhoganeke yogya nahIM hai; kyoMki isake dvArA aisA karma bana gayA hai, jo narakakA nAza karanevAlA haiN| jo puruSa puNya karma karanevAle logoMkA darzana, sparza aura unake sAtha vArtAlApa karatA hai, vaha unake puNyakA chaThA aMza prApta kara letA hai| yaha to eka mAsataka zrIharike kArtika vratakA anuSThAna karanevAle asaMkhya manuSyoMke samparka meM rahA hai; ataH una sabake puNyAMzakA bhAgI huA hai| unakI sevA karaneke kAraNa ise sampUrNa vratakA puNya prApta huA hai, ataH isake kArtika- vratase utpanna honevAle puNyoMkI koI ginatI nahIM hai| kArtika vrata karanevAle puruSoMke bar3e-se-bar3e pAtakoMkA bhI bhaktavatsala zrIviSNu pUrNatayA nAza kara DAlate haiN| itanA hI nahIM, antakAlameM vaiSNava puruSoMne tulasImizrita narmadAke jalase isako nahalAyA hai| aura zrIviSNuke nAmakA bhI zravaNa karAyA hai; isaliye isake sAre pApa naSTa ho gaye haiN| aba dhanezvara uttama gati prApta karanekA adhikArI ho gayA hai| yaha vaiSNava puruSoMkA kRpApAtra hai, ataH ise narakameM na [ saMkSipta padmapurANa ******** pkaao| isako anicchAse puNya prApta huA hai; isaliye yaha yakSayonimeM rahe aura sampUrNa narakoMke darzana mAtrase apane pApoMkA bhoga pUrA kara le| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-- priye! yoM kahakara devarSi nAradajI cale gye| phira yamarAja apane sevakake dvArA usa brAhmaNako sampUrNa narakoMkA darzana karAneke liye vahA~se le gye| isake bAda yamakI AjJAkA pAlana karanevAlA pretarAja dhanezvarako sampUrNa narakoMke pAsa le gayA aura unakA avalokana karAtA huA isa prakAra kahane lagA / pretarAjane kahA- dhanezvara ! mahAn bhaya denevAle ina ghora narakoMkI ora dRSTi ddaalo| inameM pApI puruSa sadA yamarAjake sevakoMdvArA pakAye jAte haiN| yaha jo bhayAnaka naraka dikhAyI detA hai, isakA nAma taptabAluka hai| isameM ye pApAcArI jIva apanI deha dagdha honeke kAraNa krandana kara rahe haiN| jo manuSya balivaizvadevake antameM bhUkhase durbala ho gharapara Aye hue atithiyoMkA satkAra nahIM karate the apane pApakarmake kAraNa isa narakameM kaSTa bhogate haiN| jo guru, agri, brAhmaNa, gau, devatA tathA mUrdhAbhiSikta rAjAoMko lAta mArate haiM, ve hI pApI yahA~ dRSTigocara ho rahe haiN| yahA~ tapI huI bAlUpara calaneke kAraNa inake paira jala gaye haiN| isa narakake chaH avAntara bheda haiN| nAnA prakArake pApoMke kAraNa isameM AnA par3atA hai| isI prakAra yaha dUsarA mahAn naraka andhatAmisra kahalAtA hai| dekho, yahA~ suIke samAna mu~havAle kIr3oMke dvArA pApiyoMke zarIra vidIrNa ho rahe haiN| yaha naraka bhayAnaka mukhavAle aneka prakArake kIToMse ThasAThasa bharA huA hai| yaha tIsarA krakaca nAmaka naraka hai| yaha bhI bar3A bhayAnaka dikhAyI detA hai| isameM ye pApI manuSya Arese cIra jAnekA kaSTa bhogate haiN| asipatravana Adi bhedoMse yaha naraka chaH prakArakA batAyA gayA hai| jo dUsaroMkA patnI aura putra Adise tathA anyAnya priyajanoMse vichoha karAte haiM, ve hI loga yahA~ kaSTa bhogate haiN| talavArake samAna pattoMse inake aGga chinna-bhinna ho rahe haiM aura isI bhayase ye idhara-udhara bhAga rahe haiN| dekho, ye Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . azaktAvasthAmeM kArtika-gratake nirvAhakA upAya . pApI kitane kaSTa bhogate haiM aura kisa prakAra idhara-udhara rahe haiN| isa narakake bhI vigandha Adi cha: bheda haiN| krandana karate phirate hai| yaha cauthA naraka to aura bhI dhanezvara ! aba idhara dRSTi ddaalo| yaha bhayaGkara dikhAyI bhayAnaka hai| isakA nAma argalA hai| dekho, yamarAjake denevAlA sAtavA~ naraka kumbhIpAka hai| yaha tela Adi dUta nAnA prakArake pAzoMse bA~dhakara ina pApiyoMko mudgara dravyoMke bhedase chaH prakArakA hai| yamarAjake dUta Adise pITa rahe haiM aura ye jora-jorase cIkha rahe haiN| jo mahApAtakI puruSoMko isImeM DAlakara auTAte haiM aura ve sAdhu puruSoM aura brAhmaNa Adiko galA pakar3akara yA aura pApI isameM aneka hajAra varSAtaka DUbate-utarAte rahate haiN| kisI upAyase kahIM Ane-jAnese rokate haiM, ve pApI dekho, ve bhayAnaka naraka saba milAkara bayAlIsa haiN| yamarAjake sevakoMdvArA yahA~ yAtanAme DAle jAte haiN| vadha binA icchAke kiyA huA pAtaka zuSka kahalAtA hai aura aura bhedana Adike dvArA isa narakake bhI chaH bheda hai| aba icchApUrvaka kiye hue pAtakako Ardra kahA gayA hai| AI pA~caveM narakapara dRSTipAta kro| isakA nAma kUTazAlmali aura zuSka Adi bhedoMse pratyeka naraka do prakArakA hai| hai| yahA~ jo ye semala Adike vRkSa khar3e haiM, ye sabhI isa prakAra ye naraka pRthak-pRthak caurAsIko saMkhyAme jalate hue aMgAreke samAna haiN| isameM pApiyoMko yAtanA sthita haiN|, prakIrNa, apAGktenya, malinIkaraNa, dI jAtI hai| parAyI strI aura parAye dhanakA apaharaNa jAtibhraMzakara, upapAtaka, atipAtaka aura mahApAtakakaranevAle tathA dUsaroMse droha karanevAle pApI sadA hI yahA~ ye sAta prakArake pAtaka mAne gaye haiN| inake kAraNa pApI kaSTa bhogate haiN| yaha chaThA naraka aura bhI adbhuta hai| ise puruSa uparyukta sAta narakoMmeM kramazaH yAtanA bhogate haiN| raktapUya kahate hai-isameM rakta aura pIba bharA rahatA hai| tumheM kArtika-vrata karanevAle puruSoMkA saMsarga prApta ho isakI ora dekho to sahI, isameM kitane hI pApI manuSya cukA thA; isaliye adhika puNyarAzikA saJcaya ho jAnese nIce mu~ha karake laTakAye gaye haiM aura bhayAnaka kaSTa bhoga narakoMke kaSTase chuTakArA mila gyaa| rahe haiN| ye saba abhakSya-bhakSaNa aura nindA karanevAle bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-satyabhAmA ! isa tathA cugalI khAnevAle haiN| koI DUba rahe haiM, koI mAre jA prakAra pretarAja dhanezvarako narakoMkA darzana karAkara use rahe haiN| ye saba-ke-saba DarAvanI AvAjake sAtha cIkha yakSalokameM le gayA tathA vahA~ jAkara vaha yakSa huaa| 2. azaktAvasthAmeM kArtika-vratake nirvAhakA upAya sUtajI kahate haiM-maharSiyo ! bhagavAn vAsudeva mAsake pA~ca niyama hai|* ina pA~coM niyamoke pAlanase apanI priyatamA satyabhAmAko yaha kathA sunAkara kArtikakA vrata karanevAlA puruSa pUrNa phalakA bhAgI sAyaMkAlakA sandhyopAsana karaneke liye apanI mAtA hotA hai| vaha phala bhoga aura mokSa denevAlA batAyA devakIke bhavanameM cale gye| isa pApanAzaka kArtika gayA hai| mAsakA aisA hI prabhAva batalAyA gayA hai| yaha bhagavAn RSi bole-romaharSaNakumAra sUtajI! Apane viSNuko sadA hI priya hai tathA bhoga aura mokSarUpI phala itihAsasahita kArtika mAsako vidhikA bhalIbhA~ti varNana pradAna karanevAlA hai| rAtameM bhagavAn viSNuke samIpa kiyaa| yaha bhagavAn viSNuko priya laganevAlA tathA jAganA, prAtaHkAla snAna karanA, tulasIkI sevAmeM saMlagna atyanta uttama phala denevAlA hai| isakA prabhAva bar3A hI rahanA, udyApana karanA aura dIpa-dAna denA-ye kArtika Azcaryajanaka hai| isaliye isakA anuSThAna avazya *harijAgaraNa prAtaHsrAnaM tulasisevanam / udyApanaM dIpadAnaM atAnyetAni kaartike|| (117 // 3) Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta pApurANa karanA caahiye| parantu yadi koI vrata karanevAlA puruSa hokara bhI usakA udyApana karanemeM samartha na ho, use saMkaTameM par3a jAya yA durgama vanameM sthita ho athavA cAhiye ki apane vratakI partike liye yathAzakti rogoMse pIr3ita ho to use isa kalyANamaya brAhmaNoMko bhojana kraaye| brAhmaNa isa pRthvIpara kArtika-vratakA anuSThAna kaise karanA cAhiye? avyaktarUpa zrIviSNuke vyakta svarUpa haiN| unake santuSTa __sUtajIne kahA-maharSiyo! aise manuSyako honepara bhagavAn sadA santuSTa hote haiM, isameM tanika bhI bhagavAn viSNu athavA zivake mandirameM kevala jAgaraNa saMdeha nahIM hai / jo svayaM dIpadAna karane meM asamartha ho, vaha karanA caahiye| viSNu aura zivake mandira na mileM to dUsaroMkA dIpa jalAye athavA havA Adise una dIpoMko kisI bhI mandirameM vaha jAgaraNa kara sakatA hai| yadi koI yatnapUrvaka rakSA kre| tulasI-vRkSake abhAvameM vaiSNava durgama vanameM sthita ho athavA ApattimeM phaMsa jAya to vaha brAhmaNakA pUjana kare; kyoMki bhagavAn viSNu apane azvattha vRkSakI jar3ake pAsa athavA tulasIke vRkSoMke bhaktoMke hRdayameM sadA hI virAjamAna rahate haiN| athavA saba bIca baiThakara jAgaraNa kre| jo puruSa bhagavAn viSNuke sAdhanoMke abhAvameM vrata karanevAlA puruSa vratakI pUrtike samIpa baiThakara zrIviSNuke nAma tathA caritrokA gAna karatA liye brAhmaNoM, gauoM tathA pIpala aura vaTake vRkSoMkI hai, use sahastra go-dAnoMkA phala milatA hai| bAjA sevA kre| bajAnevAlA puruSa vAjapeya yajJakA phala pAtA hai aura RSiyoMne pUchA-sUtajI ! Apane pIpala aura bhagavAnake pAsa nRtya karanevAlA puruSa sampUrNa tIrthoMmeM vaTako gau tathA brAhmaNake samAna kaise batA diyA? ve srAna karanekA phala prApta karatA hai| jo ukta niyamoMkA donoM anya saba vRkSokI apekSA adhika pUjya kyoM pAlana karanevAle manuSyoMko dhana detA hai, use yaha saba mAne gaye? / puNya prApta hotA hai| ukta niyamoMkA pAlana karanevAle sUtajI bole-maharSiyo! pIpalake rUpameM puruSoMke darzana aura nAma sunanese bhI unake puNyakA chaThA sAkSAt bhagavAn viSNu hI virAjate haiN| isI prakAra vaTa aMza prApta hotA hai| jo ApattimeM phaMsa jAneke kAraNa bhagavAn zaGkarakA aura palAza brahmAjIkA svarUpa hai| ina nahAneke liye jala na pA sake athavA jo rogI honeke tInoMkA darzana, pUjana aura sevana pApahArI mAnA gayA hai| kAraNa snAna na kara sake, vaha bhagavAn viSNukA nAma duHkha, Apatti, vyAdhi aura duSToMke nAzameM bhI usako lekara mArjana kara le| jo kArtika-vratake pAlanameM pravRtta kAraNa batAyA gayA hai| kArtika mAsakA mAhAtmya aura usameM pAlana karane yogya niyama satyabhAmAne kahA-prabho ! kArtika mAsa saba sUtajIne kahA-munizreSTha zaunakajI ! pUrvakAlameM mAsoMmeM zreSTha mAnA gayA hai| maiMne usake mAhAtmyako kArtikeyajIke pUchanepara mahAdevajIne jisakA varNana kiyA vistArapUrvaka nahIM sunA / kRpayA usaukA varNana kiijiye| thA, usako Apa zravaNa kiijiye| bhagavAn zrIkRSNa bole-satyabhAme ! tumane kArtikeyajI bole-pitAjI ! Apa vaktAoMmeM bar3I uttama bAta pUchI hai| pUrvakAlameM mahAtmA sUtane zreSTha haiN| mujhe kArtika mAsake srAnako vidhi batAiye, jisase zaunaka munise AdarapUrvaka kArtika-vratakA varNana kiyA manuSya duHkharUpI samudrase pAra ho jAte haiN| sAtha hI tIrthake thaa| vahI prasaGga maiM tumheM sunAtA huuN| jalakA mAhAtmya aura mAghasrAnakA phala bhI btaaiye| Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . kArtika mAsakA mAhAtmya aura usameM pAlana karane yogya niyama * mahAdevajIne kahA-eka ora sampUrNa tIrtha, bhagavAn zrIkRSNane kahA-priye ! godhUlidvArA samasta dAna, dakSiNAosahita yajJa, puSkara, kurukSetra, kiyA huA snAna vAyavya kahalAtA hai, sAgara Adi jalAzayoMmeM kiye hue srAnako vAruNa kahate haiM, 'Apo hi SThA mayo' Adi brAhmaNa-mantroMke uccAraNapUrvaka jo mArjana kiyA jAtA hai, usakA nAma brAhma hai tathA barasate hue meghake jala aura sUryakI kiraNoMse zarIrakI zuddhi karanA divya sAna mAnA gayA hai| saba prakArake snAnoMmeM vAruNasrAna zreSTha hai| brAhmaNa, kSatriya aura vaizya mantrocAraNapUrvaka srAna kreN| parantu zUdra aura striyoMke liye binA mantrake hI sAnakA vidhAna hai| bAlaka, yuvA, vRddha, puruSa, strI aura napuMsaka-saba loga kArtika aura mAghameM prAtaHsnAnakI prazaMsA karate haiN| kArtikameM prAtaHkAla snAna karanevAle loga manovAJchita phala prApta karate haiN| kArtikeyajI bole-pitAjI ! anya dharmokA bhI varNana kIjiye, jinakA anuSThAna karanese manuSya apane samasta pApa dhokara devatA bana jAtA hai| mahAdevajIne kahA-beTA ! kArtika mAsako More upasthita dekha jo manuSya dUsarekA anna tyAga detA hai, vaha himAlaya, akrUratIrtha, kAzI aura zUkarakSetrameM nivAsa pratidina kRcchvatakA phala prApta karatA hai| kArtikameM tela, tathA dUsarI ora kevala kArtika mAsa ho, to vahI madhu, kA~seke vartanameM bhojana aura maithunakA vizeSarUpase bhagavAn kezavako sarvadA priya hai| jisake hAtha, paira, parityAga karanA caahiye| eka bAra bhI mAMsa bhakSaNa karanese vANI aura mana vazameM ho tathA jisameM vidyA, tapa aura manuSya rAkSasakI yonimeM janma pAtA hai aura sATha hajAra kIrti vidyamAna hoM, vahI tIrthake pUrNa phalako prApta karatA varSAtaka viSThAmeM DAlakara sar3AyA jAtA hai / usase chuTakArA hai| zraddhArahita, nAstika, saMzayAlu aura korI pAnepara vaha pApI viSThA khAnevAlA grAma-zUkara hotA hai| tarkabuddhikA sahArA lenevAle manuSya tIrthasevanake kArtika mAsameM zAstravihita bhojanakA niyama karanepara phalabhAgI nahIM hote| jo brAhmaNa sabere uThakara sadA avazya hI mokSa prApta hotA hai| bhagavAn viSNukA prAtaHsrAna karatA hai, vaha saba pApoMse mukta ho paramAtmAko paramadhAma hI mokSa hai| kArtikake samAna koI mAsa nahIM hai, prApta hotA hai| SaDAnana ! sAnakA mahattva jAnanevAle zrIviSNuse bar3hakara koI devatA nahIM hai, vedake tulya koI puruSoMne cAra prakArake srAna batalAye hai-vAyavya, zAstra nahIM hai, gaGgAke samAna koI tIrtha nahIM hai, satyake vAruNa, brAhA aura divy| samAna sadAcAra, satyayugake samAna yuga, rasanAke tulya yaha sunakara satyabhAmA bolI-prabho ! mujhe tRptikA sAdhana, dAnake sadRza sukha, dharmaka samAna mitra cAroM snAnoMke lakSaNa btlaaiye| aura netrake samAna koI jyoti nahIM hai|* ........... / pravRtAnAM tu bhakSANAM kArtike niyame kRte / / avazya prApyate mokSo viSNostatparamaM padam / na kArtikasamo mAso na devaH kezavAtparaH // Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .acayasya iSAkAyadAcchAsa para padam .. sAkSapta pApurANa 2 srAna karanevAle puruSoMke liye samudragAminI pavitra pitR-pakSameM atradAna karanese tathA jyeSTha aura ASAr3ha nadI prAyaH durlabha hotI hai| kulake anurUpa uttama mAsameM jala denese manuSyoMko jo phala milatA hai, vaha zIlavAlI kanyA, kulIna aura zIlavAn dampati, kArtikameM dUsaroMkA dIpaka jalAne mAtrase prApta ho jAtA hai| janmadAyinI mAtA, vizeSataH pitA, sAdhu puruSoMke jo buddhimAn kArtikameM mana, vANI aura kriyAdvArA puSkara sammAnakA avasara, dhArmika putra, dvArakAkA nivAsa, tIrthakA smaraNa karatA hai, use lAkhoM-karor3ogunA puNya bhagavAn zrIkRSNakA darzana, gomatIkA snAna aura hotA hai| mAgha mAsameM prayAga, kArtikameM puSkara aura kArtikakA vrata-ye saba manuSyake liye prAyaH durlabha vaizAkha mAsameM avantIpurI (ujjaina)-ye eka yugataka haiN| candramA aura sUryake grahaNakAlameM brAhmaNoMko pRthvI upArjita kiye hue pApoMkA nAza kara DAlate haiN| dAna karanese jisa phalakI prApti hotI hai, vaha kArtikameM kArtikeya ! saMsArame vizeSataH kaliyugameM ve hI manuSya bhUmipara zayana karanevAle puruSako svataH prApta ho jAtA hai| dhanya haiM, jo sadA pitaroMke uddhArake liye zrIharikA sevana brAhmaNa-dampatiko bhojana karAye, candana Adise unakI karate haiN| beTA ! bahuta-se piNDa dene aura gayAmeM zrAddha pUjA kre| kambala, nAnA prakArake ratna aura vastra dAna Adi karanekI kyA AvazyakatA hai| ve manuSya to kre| or3haneke sAtha hI bichaunA bhI de| tumheM kArtika haribhajanake hI prabhAvase pitaroMkA narakase uddhAra kara dete mAsameM jUte aura chAtekA bhI dAna karanA cAhiye / kArtika haiN| yadi pitaroMke uddezyase dUdha Adike dvArA bhagavAn mAsameM jo manuSya pratidina pattalameM bhojana karatA hai, vaha viSNuko nAna karAyA jAya to ve pitara svargameM pahuMcakara caudaha indroMkI Ayuparyanta kabhI durgatimeM nahIM pdd'taa| koTi kalpoMtaka devatAoMke sAtha nivAsa karate haiN| jo use sampUrNa kAmanAoM tathA samasta tIrthIkA phala prApta kamalake eka phUlase bhI devezvara bhagavAn lakSmIpatikA hotA hai| palAzake pattepara bhojana karanese manuSya kabhI pUjana karatA hai, vaha eka karor3a varSatakake pApoMkA nAza naraka nahIM dekhatA; kintu vaha palAzake bicale patrakA kara detA hai| devatAoMke svAmI bhagavAn viSNu kamalake avazya tyAga kara de| ..... . . eka puSpase bhI pUjita aura abhivandita honepara eka hajAra ra kArtikameM tilakA dAna, nadIkA sAna, sadA sAdhu- sAta sau aparAdha kSamA kara dete haiM / SaDAnana ! jo mukhameM, puruSokA sevana aura palAzake pattoMmeM bhojana sadA mokSa mastakapara tathA zarIrameM bhagavAnkI prasAdabhUtA tulasIko denevAlA hai| kArtikake mahIne meM mauna-vratakA pAlana, prasannatApUrvaka dhAraNa karatA hai, use kaliyuga nahIM chuutaa| palAzake pattemeM bhojana, tilamizrita jalase srAna, nirantara bhagavAn viSNuko nivedana kiye hue prasAdase jisake kSamAkA Azraya aura pRthvIpara zayana karanevAlA puruSa zarIrakA sparza hotA hai, usake pApa aura vyAdhiyA~ naSTa ho yuga-yugake upArjita pApoMkA nAza kara DAlatA hai| jo jAtI haiN| zaGkhakA jala, zrIhariko bhaktipUrvaka arpaNa kArtika mAsameM bhagavAn viSNuke sAmane upAkAlataka kiyA huA naivedya, caraNodaka, candana tathA prasAdasvarUpa jAgaraNa karatA hai, use sahala godAnokA phala milatA hai| dhUpa-ye brahmahatyAkA bhI pApa dUra karanevAle haiN| na vedasadarza zAstra na tIrtha gaGgayA smm| na satyena samaM vRttaM na kRtena samaM yugam / / na tRptI rasanAtulyA na dAnasadRzaM sukhm| na dharmasadRza mitra na jyotizcakSuSA samam // (120 / 22-25) Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . mAghasnAnakI mahimA, zUkarakSetrakA mAhAtmya, mAsopavAsa-pratakI vidhi . prasaGgataH mAghasnAnakI mahimA, zUkarakSetrakA mAhAtmya tathA mAsopavAsa-vratakI vidhikA varNana mahAdevajI kahate haiM-bhaktapravara kArtikeya ! dvIposahita pRthvIkA rAjya prApta kiyA thaa| aba mAghasrAnakA mAhAtmya suno / mahAmate ! isa saMsArameM kArtikeyane kahA-bhagavan ! maiM vratoMmeM uttama tumhAre samAna viSNu-bhakta puruSa nahIM haiN| cakratIrthameM mAsopavAsa-vratakA varNana sunanA cAhatA huuN| sAtha hI zrIharikA aura mathurAmeM zrIkRSNakA darzana karanese usakI vidhi evaM yathocita phalako bhI zravaNa karanA manuSyako jo phala milatA hai, vahI mAgha-mAsameM kevala cAhatA haiN| snAna karanese mila jAtA hai| jo jitendriya, zAntacitta mahAdevajI bole-beTA ! tumhArA vicAra bar3A aura sadAcArayukta hokara mAgha mAsameM snAna karatA hai, vaha uttama hai| tumane jo kucha pUchA hai, vaha saba batAtA huuN| phira kabhI saMsAra-bandhanameM nahIM pdd'taa| jaise devatAoMmeM bhagavAn viSNu, tapanevAloMmeM sUrya, itanI kathA sunAkara bhagavAn zrIkRSNane parvatoMmeM meru, pakSiyoMmeM garur3a, tIrthome gaGgA tathA kahA-satyabhAmA ! aba maiM tumhAre sAmane zUkarakSetrake prajAomeM vaizya zreSTha hai, usI prakAra saba vratoMmeM mAhAtmyakA varNana karU~gA, jisake vijJAnamAtrase merA mAsopavAsa-vrata zreSTha mAnA gayA hai| sampUrNa vratoMse, sAnnidhya prApta hotA hai| pA~ca yojana vistRta zUkarakSetra samasta tIrthose tathA saba prakArake dAnoMse jo puNya prApta merA mandira (nivAsasthAna) hai| devi ! jo isameM nivAsa hotA hai, vaha saba mAsopavAsa karanevAleko mila jAtA karatA hai, vaha gadahA ho to bhI caturbhuja svarUpako prApta hai| vaiSNavayajJake uddezyase bhagavAn janArdanakI pUjA hotA hai| tIna hajAra tIna sau tIna hAtha mere mandirakA karaneke pazcAt gurukI AjJA lekara mAsopavAsa-vrata parimANa mAnA gayA hai| devi ! jo anya sthAnoM meM sATha karanA caahiye| zAstrokta jitane bhI vaiSNavavrata haiM, una hajAra varSAtaka tapasyA karatA hai, vaha manuSya zUkarakSetrameM sabako tathA dvAdazIke pavitra vratako karaneke pazcAt Adhe paharataka tapa karanepara hI utanI tapasyAkA phala mAsopavAsa-vrata karanA ucita hai| atikRcchra, parAka prApta kara letA hai| kurukSetrake satrihati' nAmaka tIrthameM aura cAndrAyaNa-vratoMkA anuSThAna karake guru aura sUryagrahaNake samaya tulA-puruSake dAnase jo phala batAyA brAhmaNakI AjJAse mAsopavAsa-vrata kre| Azvina gayA hai, vaha kAzImeM dasagunA, triveNImeM saugunA aura mAsake zuklapakSako ekAdazIko upavAsa karake tIsa gaGgA-sAgara-saMgamameM sahasragunA kahA gayA hai; kintu mere dinoMke liye isa vratako grahaNa kre| jo manuSya bhagavAn nivAsabhUta zUkarakSetrameM usakA phala anantagunA samajhanA vAsudevakI pUjA karake kArtika mAsabhara upavAsa karatA caahiye| bhAmini ! anya tIthoMmeM uttama vidhAnake sAtha hai, vaha mokSaphalakA bhAgI hotA hai| bhagavAnke mandirameM jo lAkhoM dAna diye jAte haiM, zUkara kSetrameM eka hI dAnase jAkara tInoM samaya bhaktipUrvaka sundara mAlatI, unake samAna phala prApta ho jAtA hai| zUkara, kSetra, triveNI nIla kamala, pA, sugandhita kamala, kezara, khasa, kapUra, aura gaGgA-sAgara-saMgamameM eka bAra hI srAna karanese uttama candana, naivedya aura dhUpa-dIpa Adise zrIjanArdanakA manuSyakI brahmahatyA dUra ho jAtI hai| pUrvakAlameM rAjA pUjana kare / mana, vANI aura kriyAdvArA zrIgaruDadhvajakI alarkane zUkarakSetrakA mAhAtmya zravaNa karake sAto ArAdhanAmeM lagA rahe / strI, puruSa, vidhavA-jo koI bhI 1-mahAbhArata yuddhakA sthAna hI satrihati' kahalAtA hai| isoko kahIM-kahIM 'vinazana-tIrtha bhI kahA gayA hai| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 . * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa isa vratako kare, pUrNa bhaktike sAtha indriyoMko kAbUmeM upavAsake niyamako pUrA karake dvAdazI tithiko bhagavAn rakhate hue dina-rAta zrIviSNuke nAmoMkA kIrtana karatA rhe| garuDadhvajakA pUjana kare / phUla, mAlA, gandha, dhUpa, candana, bhaktipUrvaka zrIviSNukI stuti kare / jhUTha na bole / sampUrNa vastra, AbhUSaNa aura vAdya Adike dvArA bhagavAn viSNuko jIvoMpara dayA kare / antaHkaraNako vRttiyoMko azAnta na saMtuSTa kre| candanamizrita tIrthake jalase bhaktipUrvaka hone de| hiMsA tyAga de| soyA ho yA baiThA, zrIvAsudevakA bhagavAnako snAna kraaye| phira unake aGgoMmeM candanakA kIrtana kiyA kre| atrakA smaraNa, avalokana, saMghanA, lepa karake gandha aura puSpoMse zRGgAra kre| phira vastra svAda lenA, carcA karanA tathA prAsako muMhameM lenA-ye AdikA dAna karake uttama brAhmaNoMko bhojana karAye, unheM sabhI niSiddha hai| vratameM sthita manuSya zarIrameM ubaTana dakSiNA de aura praNAma karake unase truTiyoMke liye lagAnA, sirameM telakI mAliza karAnA, pAna khAnA aura kSamA yAcanA kre| isa prakAra mAsopavAsapUrvaka candana lagAnA chor3a de tathA anyAnya niSiddha vastuoMkA janArdanakI pUjA karake brAhANoMko bhojana karAnese manuSya bhI tyAga kre| vrata karanevAlA puruSa zAstraviruddha karma zrIviSNulokameM pratiSThita hotA hai| maNDapameM upasthita karanevAle vyaktikA sparza na kre| usase vArtAlApa bhI na brAhmaNoMse vAraMvAra isa prakAra kahanA caahiyekre| puruSa, saubhAgyavatI strI athavA vidhavA nArI 'dvijavaro! isa vratameM jo koI bhI kArya mantrahIna, zAstrokta vidhise eka mAsataka upavAsa karake bhagavAn kriyAhIna aura saba prakArake sAdhanoM evaM vidhiyoMse hIna vAsudevakA pUjana kre| yaha vrata gine-ginAye tIsa dinoMkA huA ho, vaha saba ApalogoMke vacana aura prasAdase hotA hai, isase adhika yA kama dinoMkA nhiiN| manako paripUrNa ho jaay|' kArtikeya ! isa prakAra maiMne tumase saMyamameM rakhanevAlA jitendriya puruSa eka mAsataka mAsopavAsakI vidhikA yathAvat varNana kiyA hai| zAlagrAmazilAke pUjanakA mAhAtmya kArtikeyane kahA-bhagavan ! Apa yogiyoMmeM karake bhagavatsvarUpa ho jAtA hai| zAlagrAmazilAkA zreSTha haiN| maiMne Apake mukhase saba dharmokA zravaNa kiyaa| smaraNa, kIrtana, dhyAna, pUjana aura namaskAra karanepara prabho ! aba zAlagrAma-pUjanakI vidhikA vistArake sAtha koTi-koTi brahmahatyAokA pApa naSTa ho jAtA hai| varNana kiijiye| zAlagrAmazilAkA darzana karanese aneka pApa dUra ho jAte ra mahAdevajI bole-mahAmate ! tumane bahuta uttama haiN| jo manuSya pratidina zAlagrAmazilAkI pUjA karatA hai, bAta pUchI hai| vatsa ! tuma jo kucha pUcha rahe ho, usakA use na to yamarAjakA bhaya hotA hai aura na marane yA janma uttara detA hU~ suno| zAlagrAmazilAmeM sadA carAcara lenekA hii| jina manuSyoMne bhaktibhAvase zAlagrAmako prANiyosahita samasta trilokI launa rahatI hai| jo namaskAra mAtra kara liyA, unako tathA mere bhaktoMko phira zAlagrAmazilAkA darzana karatA, use mastaka jhukAtA, manuSya-yonikI prApti kaise ho sakatI hai| ve to muktike snAna karAtA aura pUjana karatA hai, vaha koTi yajJoMke adhikArI haiN| jo merI bhaktike ghamaMDameM Akara mere prabhu samAna puNya tathA koTi godAnoMkA phala pAtA hai| beTA ! bhagavAn vAsudevako namaskAra nahIM karate, ve pApase jo puruSa sarvadA bhagavAn viSNukI zAlagrAmazilAkA mohita haiM; unheM merA bhakta nahIM samajhanA caahiye| caraNAmRta pAna karatA hai, usane garbhavAsake bhayaGkara karor3oM kamala-puSpoMse merI pUjA karanepara jo phala kaSTakA nAza kara diyaa| jo sadA bhogoMmeM Asakta aura hotA hai, vahI zAlagrAmazilAke pUjanase koTigunA hokara bhaktibhAvase hIna hai, vaha bhI zAlagrAmazilAkA pUjana milatA hai, jina logoMne martyalokameM Akara zAlagrAma Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] zAlagrAmazilAke pUjanakA mAhAtmya * I zilAkA pUjana nahIM kiyA, unhoMne na to kabhI merA pUjana kiyA aura na namaskAra hI kiyA jo zAlagrAmazilAke agrabhAgameM merA pUjana karatA hai, usane mAno lagAtAra ikkIsa yugAMtaka merI pUjA kara lii| jo merA bhakta hokara vaiSNava puruSakA pUjana nahIM karatA vaha mujhase dveSa rakhanevAlA hai| use tabatakake liye narakameM rahanA par3atA hai, jabataka ki caudaha indroMkI Ayu samApta nahIM ho jaatii| jisake gharameM koI vAnaprasthI, vaiSNava athavA saMnyAsI do ghar3I bhI vizrAma karatA hai, usake pitAmaha ATha yugoMtaka amRta bhojana karate haiN| zAlagrAmazilAse prakaTa hue liGgoMkA eka bAra bhI pUjana karanepara manuSya yoga aura sAMkhyase rahita honepara bhI mukta ho jAte haiN| mere koTi-koTi liGgokA darzana, pUjana aura stavana karanese jo phala milatA hai, vaha eka hI zAlagrAmazilAke pUjanase prApta ho jAtA hai| beTA skanda ! anya sabhI zubhakameoMki phaloMkA mApa hai; kintu zAlagrAmazilAke pUjanase jo phala milatA hai, usakA koI mApa nahIM jo viSNubhakta brAhmaNako zAlagrAmazilAkA dAna karatA hai, usane mAno sau yajJoMdvArA bhagavAnkA yajana kara liyaa| jo zAlagrAmazilAke jalase apanA abhiSeka karatA hai, usane sampUrNa tIrtho meM snAna kara liyA aura samasta yajJoMkI dIkSA le lii| jo pratidina bhaktipUrvaka eka-eka sera tilakA dAna karatA hai, vaha zAlagrAmazilAke pUjana mAtrase usa phalako prApta kara letA hai| zAlagrAmazilAko arpaNa kiyA huA thor3A-sa patra, puSpa, phala, jala, mUla aura dUrvAdala bhI meru parvatake samAna mahAn phala denevAlA hotA hai| -sA jahA~ zAlagrAmazilA hotI hai, vahA~ bhagavAn zrIhari virAjamAna rahate haiN| vahA~ kiyA huA snAna aura dAna kAzIse saugunA adhika phala denevAlA hai| prayAga, kurukSetra, puSkara aura naimiSAraNya - ye sabhI tIrtha vahA~ maujUda rahate haiM; ataH vahA~ una tIthakI apekSA koTigunA adhika puNya hotA hai| kAzI meM milanevAlA mokSarUpI mahAn phala bhI vahA~ sulabha hotA hai| jahA~ zAlagrAmazilAse prakaTa honevAle bhagavAn zAlagrAma tathA dvArakAse prakaTa honevAle bhagavAn gomatIcakra hoM tathA jahA~ ina donoMkA saMgama ho gayA ho vahA~ niHsandeha mokSakI prApti hotI hai| zAlagrAmazilAke pUjanameM mantra, japa, bhAvanA, stuti athavA kisI vizeSa prakArake AcArakA bandhana nahIM hai| zAlagrAmazilAke sammukha vizeSataH kArtika mAsameM AdarapUrvaka svastikakA cihna banAkara manuSya apanI sAta pIr3hiyoMko pavitra kara detA hai| jo bhagavAn kezavake samakSa miTTI athavA gerU Adise choTA-sA bhI maNDala (cauka) banAtA hai, vaha koTi kalpoMtaka divyalokameM nivAsa karatA hai| zrIharike mandirako sajAnese agamyAgamana tathA abhakSyabhakSaNa jaise pApa bhI naSTa ho jAte haiM jo nArI pratidina bhagavAn viSNuke sAmane cauka pUratI hai, vaha sAta janmoMtaka kabhI vidhavA nahIM hotii| 1 * surANAM kIrtanaiH sarvaiH koTibhizca phalaM kRtm| tatphalaM kIrtanAdeva kezave sukRtaM kalau // (122 / 36-37) 779 jo vaiSNava pratidina bAraha zAlagrAmazilAoMkA pUjana karatA hai, usake puNyakA varNana suno| gaGgAjIke taTapara karor3oM zivaliGgokA pUjana karanese tathA lagAtAra ATha yugAMtaka kAzIpurImeM rahanese jo puNya hotA hai, vaha usa vaiSNavako eka hI dinameM prApta ho jAtA hai| adhika kahanekI kyA AvazyakatA - jo vaiSNava manuSya zAlagrAmazilAkA pUjana karatA hai, usake puNyakI gaNanA karanemeM meM tathA brahmAjI bhI samartha nahIM haiM; isaliye beTA! mere bhaktoMko ucita hai ki ve merI prasannatAke liye bhaktipUrvaka zAlagrAmazilAkA bhI pUjana kreN| jahA~ zAlagrAmazilA rUpI bhagavAn kezava virAjamAna haiM, vahIM sampUrNa devatA, asura, yakSa tathA caudahoM bhuvana maujUda haiN| anya devatAoMkA karor3oM bAra kIrtana karanese jo phala hotA hai, vaha bhagavAn kezavakA eka bAra kIrtana karanese hI mila jAtA hai| ataH kaliyugameM zrIharikA kIrtana hI sarvottama puNya haiN| * zrIharikA caraNodaka pAna karanese hI samasta pApoMkA prAyazcita ho jAtA hai| phira unake liye dAna, upavAsa aura cAndrAyaNa vrata karanekI kyA AvazyakatA Bing 1 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 ******* * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * mahAdevajI kahate haiM-- jo pratidina mAlatIse bhagavAn garur3adhvajakA pUjana karatA hai, vaha janmake duHkhoM aura bur3hApeke rogoMse chuTakArA pAkara mukta ho jAtA hai| jisane kArtikameM mAlatIkI mAlAse bhagavAn viSNukI pUjA kI hai, usake pApoMko bhagavAn zrIkRSNa dho DAlate haiN| candana, kapUra, aragajA, kezara, kevar3A aura dIpadAna bhagavAn kezavako sadA hI priya haiN| kamalakA puSpa, tulasIdala, mAlatI, agastyakA phUla aura dIpadAna --ye pA~ca vastue~ kArtikameM bhagavAn ke liye parama priya mAnI gayI haiN| kArtikeya ! kevar3eke phUloMse bhagavAn hRSIkezakA pUjana karake manuSya unake parama pavitra evaM kalyANamaya dhAmako prApta hotA hai jo agastyake phUloMse janArdanakA pUjana karatA hai, usake darzanase narakako Aga bujha jAtI hai| jaise kaustubhamaNi aura vanamAlAse bhagavAnko prasannatA hotI hai, usI prakAra kArtikameM tulasIdalase ve adhika saMtuSTa hote haiN| kArtikeya ! aba kArtikameM diye jAnevAle dIpakA mAhAtmya suno| manuSyake pitara anya pitRgaNoMke sAtha sadA isa bAtakI abhilASA karate haiM ki kyA hamAre kulameM bhI koI aisA uttama pitRbhakta putra utpanna hogA, jo kArtikameM dIpadAna karake zrIkezavako saMtuSTa kara ske| skanda ! kArtikameM ghI athavA tilake telase jisakA dIpaka jalatA rahatA hai, use azvamedha yajJase kyA lenA hai| jisane kArtikameM bhagavAn kezavake samakSa dIpadAna kiyA hai, usane sampUrNa yajJoMkA anuSThAna kara liyA aura samasta tIrtho meM gotA lagA liyaa| beTA! vizeSataH kRSNapakSameM pA~ca dina bar3e pavitra haiM (kArtika kRSNA 13 se kArtika zuklA 2 taka) unameM jo kucha bhI dAna kiyA jAtA hai, vaha saba akSaya evaM sampUrNa kAmanAoMko 4 bhagavatpUjana, dIpadAna, yamatarpaNa, dIpAvalI - kRtya, govardhana pUjA aura yamadvitIyAke dina karane yogya kRtyoMkA varNana [ saMkSipta padmapurANa mRtyunA pAzahastena kAlena bhAryayA saha trayodazyAM dIpadAnAtsUryajaH + sItAloSTasamAyuktaH skssttkdlaanvitH| hara pApamapAmArga bhrAmyamANaH ............................... pUrNa karanevAlA hotA hai| lIlAvatI vezyA dUsareke rakhe hue dIpako hI jalAkara zuddha ho akSaya svargako calI gyii| isaliye rAtrimeM sUryAsta ho jAnepara gharameM, gozAlAmeM, devavRkSake nIce tathA mandiroMmeM dIpaka jalAkara rakhanA caahiye| devatAoMke mandiroMmeM, zmazAnoMmeM aura nadiyoMke taTapara bhI apane kalyANake liye ghRta Adise pA~ca dinoMtaka dIpaka jalAne caahiye| aisA karanese jinake zrAddha aura tarpaNa nahIM hue haiM, ve pApI pitara bhI dIpadAnake puNyase parama mokSako prApta ho jAte haiN| bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-- bhAmini ! kArtikake kRSNapakSakI trayodazIko gharase bAhara yamarAjake liye dIpa denA caahiye| isase durmRtyukA nAza hotA hai| dIpa dete samaya isa prakAra kahanA cAhiye'mRtyu' pAzadhArI kAla aura apanI patnIke sAtha sUryanandana yamarAja trayodazIko dIpa denese prasanna hoN| * kArtika kRSNA caturdazIko candrodayake samaya narakase DaranevAle manuSyoMko avazya snAna karanA caahiye| jo caturdazIko prAtaHkAla snAna karatA hai, use yamalokakA darzana nahIM karanA pdd'taa| apAmArga ( oMgA yA cicar3A), tumbI (laukI), praputrATa (cakavar3a ) aura kaTphala (kAyaphala) - inako srAnake bIcameM mastakapara ghumAnA caahiye| isase narakake bhayakA nAza hotA hai| usa samaya isa prakAra prArthanA kare he apAmArga! maiM harAIke Dhele, kA~Te aura pattoMsahita tumheM bAra-bAra mastakapara ghumA rahA huuN| mere pApa hara lo| yoM kahakara apAmArga aura cakavar3ako mastakapara ghumAye / tatpazcAt yamarAjake nAmoMkA uccAraNa karake tarpaNa kre| ve nAma-mantra isa prakAra haiM1- yamAya namaH, dharmarAjAya namaH, mRtyave namaH, antakAya namaH, vaivasvatAya namaH, kAlAya prIyatAmiti / (124 / 5) punaH punaH / (124 / 11) - Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * bhagavatpUjana, dIpadAnAdi katya, govardhana-pUjA,yamadvitIyAke kRtyoMkA varNana * 781 namaH, sarvabhUtakSayAya namaH, audumbarAya namaH, danAya 'pRthvIko dhAraNa karanevAle govardhana ! Apa namaH, nIlAya namaH, parameSThine namaH, vRkodarAya namaH, gokulake rakSaka haiN| bhagavAn zrIkRSNane Apako apanI citrAya namaH, citraguptAya nmH| bhujAoMpara uThAyA thaa| Apa mujhe koTi-koTi gaue~ devatAoMkA pUjana karake dIpadAna karanA caahiye| pradAna kreN| lokapAloMko jo lakSmI dhenurUpameM sthita haiM isake bAda rAtrike ArambhameM bhinna-bhinna sthAnoMpara manohara aura yajJake liye ghRta pradAna karatI hai, vaha mere pApako dIpa dene caahiye| brahmA, viSNu aura ziva Adike dUra kare / mere Age gaue~ raheM, mere pIche bhI gaue~ raheM, mere mandiroMmeM, gupta gRhoMmeM, devavRkSoMke nIce, sabhAbhavanameM, hRdayameM gauoMkA nivAsa ho tathA maiM bhI gauoMke bIcameM nadiyoMke kinAre, cahAradIvArIpara, bagIcemeM, bAvalIke nivAsa kruuN|' taTapara, galI-kUcoMmeM, gRhodyAnameM tathA ekAnta kArtika zuklapakSakI dvitIyAko pUrvAhnameM yamakI azvazAlAoM evaM gajazAlAoMmeM bhI dIpa jalAne pUjA kare / yamunAmeM srAna karake manuSya yamalokako nahIM cAhiye / isa prakAra rAta vyatIta honepara amAvAsyAko dekhtaa| kArtika zuklA dvitIyAko pUrvakAlameM yamunAne prAtaHkAla srAna kare aura bhaktipUrvaka devatAoM tathA yamarAjako apane gharapara satkArapUrvaka bhojana karAyA thaa| pitaroMkA pUjana aura unheM praNAma karake pArvaNa zrAddha kare; usa dina nArakI jIvoMko yAtanAse chuTakArA milA aura phira dahI, dUdha, ghI Adi nAnA prakArake bhojya padArthoM- unheM tRpta kiyA gyaa| ve pApa-mukta hokara saba bandhanoMse dvArA brAhmaNoMko bhojana karAkara unase kSamA-prArthanA kre| chuTakArA pA gaye aura saba-ke-sava yahA~ apanI icchAke tadanantara bhagavAnke jAganese pahale striyoMke dvArA anusAra saMtoSapUrvaka rhe| una sabane milakara eka mahAn lakSmIjIko jgaaye| jo prabodhakAla (brAhmamuhUrta) meM utsava manAyA, jo yamalokake rAjyako sukha pahu~cAnelakSmIjIko jagAkara unakA pUjana karatA hai, use dhana- vAlA thaa| isIliye yaha tithi tInoM lokomeM sampattikI kamI nahIM hotii| tatpazcAt prAtaHkAla yamadvitIyAke nAmase vikhyAta huI: ataH vidvAn puruSoMko (kArtika zuklA pratipadAko) govardhanakA pUjana karanA usa dina apane ghara bhojana nahIM karanA caahiye| ve caahiye| usa samaya gauoM tathA bailoko AbhUSaNoMse bahinake ghara jAkara usIke hAthase mile hue annako, jo sajAnA caahiye| usa dina unase savArIkA kAma nahIM puSTivardhaka hai, snehapUrvaka bhojana kareM tathA jitanI bahine lenA cAhiye tathA gAyoMko duhanA bhI nahIM caahiye| hoM, una sabako pUjA aura satkArake sAtha vidhipUrvaka pUjanake pazcAt govardhanase isa prakAra prArthanA kare- suvarNa, AbhUSaNa evaM vastra deN| sagI bahinake hAthakA govardhana gharAdhAra gokulatrANakAraka // anna bhojana karanA uttama mAnA gayA hai| usake abhAvameM viSNubAhukRtocchAya gavAM koTiprado bhv| kisI bhI bahinake hAthakA anna bhojana karanA caahiye| yA lakSmIlokapAlAnAM dhenurUpeNa saMsthitA // vaha balako bar3hAnevAlA hai| jo loga usa dina suvAsinI ghRtaM vahati yajJArthe mama pApaM vypohtu| bahinoMko vastra-dAna Adise santuSTa karate haiM, unheM eka aprataH santu me gAvo gAvo me santu pRsstthtH| sAlataka kalaha evaM zatruke bhayakA sAmanA nahIM karanA gAvo me hRdaye santu gavAM madhye vsaamyhm|| pdd'taa| yaha prasaGga dhana, yaza, Ayu, dharma, kAma evaM (124 / 31-33) arthakI siddhi karanevAlA hai| Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam .. [ saMkSipta payapurANa ................................................................................................... prabodhinI ekAdazI aura usake jAgaraNakA mahattva tathA bhISmapaJcaka-vratakI vidhi evaM mahimA mahAdevajI kahate haiM-surazreSTha kArtikeya ! aba ekAdazIko jAgaraNa karatA hai, vaha paramAtmAmeM lIna ho prabodhinI ekAdazIkA mAhAtmya suno| yaha pApakA nAzaka, jAtA hai| jo kArtikameM puruSasUktake dvArA pratidina puNyakI vRddhi karanevAlA tathA tattvacintanaparAyaNa zrIharikA pUjana karatA hai, usake dvArA karor3oM varSAtaka puruSoMko mokSa denevAlA hai| samudrase lekara sarovarotaka bhagavAnako pUjA sampanna ho jAtI hai| jo manuSya pAJcarAtrameM jitane tIrtha haiM, ve bhI tabhItaka garajate haiM jabataka ki batAyI huI yathArtha vidhike anusAra kArtikameM bhagavAnkA kArtikame zrIharikI prabodhinI tithi nahIM aatii| pUjana karatA hai, vaha mokSakA bhAgI hotA hai| jo kArtikameM prabodhinIko eka hI upavAsase sahasra azvamedha aura sau 'OM namo nArAyaNAya' isa mantrake dvArA zrIharikI arcanA rAjasUya yajJoMkA phala mila jAtA hai| isa carAcara karatA hai, vaha narakake duHkhoMse chuTakArA pAkara anAmaya trilokImeM jo vastu atyanta durlabha mAnI gayI hai, use bhI padako prApta hotA hai| jo kArtikameM zrIviSNusahasranAma mA~ganepara haribodhinI ekAdazI pradAna karatI hai| yadi tathA gajendra-mokSakA pATha karatA hai, usakA punarjanma nahIM haribodhinI ekAdazIko upavAsa kiyA jAya to vaha hotaa| usake kulameM jo saikar3oM, hajAroM puruSa utpanna ho anAyAsa hI aizvarya, santAna, jJAna, rAjya aura sukha- cuke haiM, ve sabhI zrIviSNudhAmako prApta hote haiN| ataH sampatti pradAna karatI hai| manuSyake kiye hue meruparvatake ekAdazIko jAgaraNa avazya karanA caahiye| jo samAna bar3e-bar3e pApoMko bhI haribodhinI ekAdazI eka hI kArtikameM rAtrike pichale paharameM bhagavAnke sAmane upavAsase bhasma kara DAlatI hai / jo prabodhinI ekAdazIko stotragAna karatA hai, vaha apane pitaroMke sAtha zvetadvIpameM svabhAvase hI vidhipUrvaka upavAsa karatA hai, vaha zAstrokta nivAsa karatA hai| jo manuSya kArtika zuklapakSameM phalakA bhAgI hotA hai| prabodhinI ekAdazIko rAtrimeM ekAdazIkA vrata pUrNa karake prAtaHkAla sundara kalaza dAna jAgaraNa karanese pahaleke hajAroM janyoMkI kI huI pAparAzi karatA hai, vaha zrIharike paramadhAmako prApta hotA hai| rUIke DherakI bhA~ti bhasma ho jAtI hai| vratadhAriyoMmeM zreSTha kArtikeya ! aba maiM tumheM mahAn rAtri jAgaraNa karate samaya bhagavatsambandhI gIta, puNyadAyaka vrata batAtA huuN| yaha vrata kArtikake antima vAdya, nRtya aura purANoMke pAThakI bhI vyavasthA karanI pA~ca dinoMmeM kiyA jAtA hai| ise bhISmajIne bhagavAn caahiye| dhUpa, dIpa, naivedya, puSpa, gandha, candana, phala aura vAsudevase prApta kiyA thA, isaliye yaha vrata bhISmapaJcaka arghya Adise bhagavAnkI pUjA karanI caahiye| manameM nAmase prasiddha hai| bhagavAn kezavake sivA dUsarA kauna zraddhA rakhakara dAna denA aura indriyoMko saMyamameM rakhanA aisA hai, jo isa vratake guNoMkA yathAvat varNana kara ske| caahiye| satyabhASaNa, nidrAkA abhAva, prasannatA, vasiSTha, bhRgu aura garga Adi munIzvaroMne satyayugake zubhakarmameM pravRtti, manameM Azcarya aura utsAha, Alasya AdimeM kArtikake zukrapakSameM isa purAtana dharmakA AdikA tyAga, bhagavAnkI parikramA tathA namaskAra-ina anuSThAna kiyA thaa| rAjA ambarISane bhI tretA Adi bAtokA yatnapUrvaka pAlana karanA caahiye| mahAbhAga ! yugoMmeM isa vratakA pAlana kiyA thaa| brAhmaNoMne pratyeka paharameM utsAha aura umaGgake sAtha bhaktipUrvaka brahmacaryapAlana, japa tathA havana karma Adike dvArA aura bhagavAnkI AratI utAranI cAhiye / jo puruSa bhagavAnke kSatriyoM evaM vaizyoMne satya-zauca Adike pAlanapUrvaka isa samIpa ekAgracitta hokara uparyukta guNoMse yukta jAgaraNa vratakA anuSThAna kiyA hai| satyahIna mUr3ha manuSyoMke liye karatA hai, vaha punaH isa pRthvIpara janma nahIM letaa| jo isa vratakA anuSThAna asambhava hai| jo isa vratako pUrNa dhanakI kRpaNatA chor3akara isa prakAra bhaktibhAvase kara letA hai, usane mAno saba kucha kara liyaa| Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] prabodhinI ekAdazI aura usake jAgaraNakA mahatva, bhISmapAka-vratakI vidhi. 783 kArtikake zuklapakSameM ekAdazIko vidhipUrvaka srAna kre| phira 'OM namo vAsudevAya' isa mantrakA eka sau karake pAMca dinoMkA vrata grahaNa kre| vratI puruSa prAtaH- ATha bAra japa kare tathA usa SaDakSara mantrake antameM snAna ke bAda madhyAhrake samaya bhI nadI, jharane yA pokharepara 'svAhA' pada jor3akara usake uccAraNapUrvaka ghRtamizrita jAkara zarIrameM gobara lagAkara vizeSarUpase srAna kre| tila, cAvala aura jau Adise agnimeM havana kre| phira cAvala, jau aura tiloMke dvArA kramazaH devatAoM, sAryakAlameM sandhyopAsanA karake bhagavAn garuDadhvajako RSiyoM aura pitaroMkA tarpaNa kre| maunabhAvase srAna praNAma kare aura pUrvavat SaDakSara mantrakA japa karake karake dhule hue vastra pahana dRr3hatApUrvaka vratakA pAlana vrata-pAlanapUrvaka pRthvIpara zayana kre| ina saba kre| brAhmaNako paJcaratna dAna de| lakSmIsahita bhagavAn vidhiyoMkA pA~ca dinoMtaka pAlana karate rahanA caahiye| viSNukA pratidina pUjana kre| isa paJcakavatake ekAdazIko sanAtana bhagavAn haSIkezakA pUjana anuSThAnase manuSya varSabharake sampUrNa vratoMkA phala prApta kara karake thor3A-sA gobara khAkara upavAsa kre| phira letA hai| jo manuSya nimnAGkita mantroMse bhISmako jaladAna dvAdazIko vratI puruSa bhUmipara baiThakara mantrocAraNake sAtha detA aura arghyake dvArA unakA pUjana (satkAra) karatA hai, gomUtra pAna kre| trayodazIko dUdha pIkara rhe| vaha mokSakA bhAgI hotA hai| mantra isa prakAra hai- caturdazIko dahI bhojana kre| isa prakAra zarIrakI vaiyAghrapadyagotrAya sAMkRtyapravarAya c| zuddhike liye cAra dinoMkA laGghana karake pAMcaveM dina anapatyAya bhISmAya udakaM bhiisspvrmnne|| nAnake pazcAt vidhipUrvaka bhagavAn kezavakI pUjA kare vasUnAmavatArAya zantanorAtpajAya c| aura bhaktike sAtha brAhmaNoMko bhojana karAkara unheM ayaM dadAmi bhISmAya AjanyabrahmacAriNe // dakSiNA de| pApabuddhikA parityAga karake buddhimAn puruSa (125 // 43-44) brahmacaryakA pAlana kre| zAkAhArase athavA muniyoMke "jinakA gotra vaiyAghrapadya aura pravara sAMkRtya hai, una anna (tinIke cAvala) se isa prakAra nirvAha karate hue santAnarahita rAjarSi bhISmake liye yaha jala samarpita hai| manuSya zrIkRSNake pUjanameM saMlagna rahe / usake bAda rAtrimeM jo vasuoMke avatAra tathA rAjA zantanuke putra haiM, una pahale paJcagavya pAna karake pIche anna bhojana kre| isa Ajanma brahmacArI bhISmako maiM arghya de rahA huuN|' prakAra bhalIbhA~ti vratakI pUrti karanese manuSya zAstrokta tatpazcAt saba pApoMkA haraNa karanevAle zrIharikA phalakA bhAgI hotA hai| isa bhISpa-vratakA anuSThAna pUjana kre| usake bAda prayatnapUrvaka bhISmapaJcaka-vratakA karanese manuSya paramapadako prApta karatA hai| striyoMko bhI pAlana karanA chiye| bhagavAnko bhaktipUrvaka jalase apane svAmIkI AjJA lekara isa dharmavardhaka vratakA nAna kraaye| phira madhu, dUdha, ghI, paJcagavya, gandha aura anuSThAna karanA caahiye| vidhavAe~ bhI mokSa-sukhakI candanamizrita jalase unakA abhiSeka kre| tadanantara vRddhi, sampUrNa kAmanAoMkI pUrti tathA puNyako prAptike sugandhita candana aura kezarameM kapUra aura khasa milAkara liye isa vratakA pAlana kreN| bhagavAn viSNuke cintanameM bhagavAnke zrIvigrahapara usakA lepa kare / phira gandha aura lage rahakara pratidina balivaizvadeva bhI karanA caahiye| yaha dhUpake sAtha sundara phUloMse zrIharikI pUjA kare tathA Arogya aura putra pradAna karanevAlA tathA mahApAtakokA unakI prasannatAke liye bhaktipUrvaka ghI milAyA huA nAza karanevAlA hai| ekAdazIse lekara pUrNimAtakakA jo gUgala jlaaye| lagAtAra pA~ca dinotaka bhagavAnke samIpa vrata hai, vaha isa pRthvIpara bhISmapaJcakake nAmase vikhyAta dina-rAta dIpaka jalAye rkhe| devAdhideva zrIviSNuko hai| bhojanaparAyaNa puruSake liye isa vratakA niSedha hai| naivedyake rUpameM uttama anna nivedana kre| isa prakAra isa vratakA pAlana karanepara bhagavAn viSNu zubha phala bhagavAnkA smaraNa aura unheM praNAma karake unakI arcanA pradAna karate haiN| Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arcavasva hucIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padApurANa - mahAdevajI kahate hai-yaha mokSadAyaka zAstra bhagavAn zrIkRSNa kahate haiM-devadeva bhagavAna anadhikArI puruSoMke sAmane prakAzita karaneyogya nahIM hai| zaGkarane putrako maGgala-kAmanAse yaha vrata use batAyA jo manuSya isakA zravaNa karatA hai, vaha mokSako prApta hotA thaa| pitAke vacana sunakara kArtikeya Anandamagna ho hai| kArtikeya ! isa vratako yatnapUrvaka gupta rakhanA gye| jo manuSya bhaktipUrvaka isa kArtikamAhAtmyakA pATha caahiye| jo tyAgI manuSya haiM, ve bhI yadi isa vratakA karatA, sunatA aura sunakara hRdayameM dhAraNa karatA hai, vaha anuSThAna kareM to unake puNyako batalAnemeM maiM asamartha saba pApoMse mukta ho bhagavAn viSNuke lokameM jAtA hai| huuN| isa prakAra kArtika mAsakA jo kucha bhI phala hai, vaha isa mAhAtmyakA zravaNa karanemAtrase hI dhana, dhAnya, yaza, saba maiMne batalA diyaa| putra, Ayu aura ArogyakI prApti ho jAtI hai| bhaktikA svarUpa, zAlagrAmazilAkI mahimA tathA vaiSNavapuruSoMkA mAhAtmya zrIpArvatIjIne pUchA-prabho! vizvezvara ! zreSTha pradhAna-pradhAna munIzvara unheM kalyANa pradAna karate haiN| jo bhaktikA kyA svarUpa hai, jisake jAnanemAtrase manuSyoMko bhagavAn govindameM bhakti rakhate haiM, unake liye bhUtasukha prApta hotA hai? pizAcoMsahita samasta graha zubha ho jAte haiN| brahmA Adi mahAdevajI bole-devi ! bhakti tIna prakArako devatA unapara prasanna hote haiM tathA unake gharoM meM lakSmI sadA batAyI gayI hai-sAttvikI, rAjasI aura tAmasI / inameM sthira rahatI hai| bhagavAn govindameM bhakti rakhanevAle sAtvikI uttama, rAjasI madhyama aura tAmasI kaniSTha hai| mAnavoMke zarIrameM sadA gaGgA, gayA, naimiSAraNya, kAzI, mokSarUpa phalako icchA rakhanevAle puruSoMko zrIharikI prayAga aura kurukSetra Adi tIrtha nivAsa karate haiN|* uttama bhakti karanI caahiye| ahaGkArako lekara yA isa prakAra vidvAn puruSa bhagavatI lakSmIsahita dUsaroMko dikhAneke liye athavA IrSyAvaza yA dUsaroMkA bhagavAn viSNuko ArAdhanA kre| jo aisA karatA hai, vaha saMhAra karanekI icchAse jo kisI devatAkI bhakti kI brAhmaNa sadA kRtakRtya hotA hai-isameM tanika bhI sandeha jAtI hai, vaha tAmasI batAyI gayI hai| jo viSayoMkI nahIM hai| pArvatI ! kSatriya vaizya athavA zUdra hI kyoM na icchA rakhakara athavA yaza aura aizvaryakI prAptike liye ho-jo bhagavAn viSNukI vizeSarUpase bhakti karatA hai, bhagavAnkI pUjA karatA hai, usakI bhakti rAjasI mAnI vaha nissandeha mukta ho jAtA hai| gayI hai| jJAna-parAyaNa brAhmaNoMko karma-bandhanakA nAza pArvatIjIne pUchA-surezvara ! isa pRthvIpara karaneke liye zrIviSNuke prati AtmasamarpaNakI buddhi zAlagrAmazilAkI vizuddha mUrtiyA~ bahuta-sI haiM, unameM se karanI caahiye| yahI sAtvikI bhakti hai| ataH devi ! kitanI mUrtiyoMko pUjanameM grahaNa karanA caahiye| sadA saba prakArase zrIharikA sevana karanA caahiye| mahAdevajI bole-devi ! jahA~ zAlagrAmatAmasabhAvase tAmasa, rAjasase rAjasa aura sAttvikase zilAkI kalyANamayI mUrti sadA virAjamAna rahatI hai, sAttvika gati prApta hotI hai| bhagavAn govindameM bhakti usa gharako vedoMmeM saba tIrthose zreSTha batAyA gayA hai| rakhanevAle puruSoMko samasta devatA prasannatApUrvaka zAnti brAhmaNoko pA~ca, kSatriyoMko cAra, vaizyoMko tIna aura dete haiM, brahmA Adi devezvara unakA maGgala karate haiM aura zUdroMko eka hI zAlagrAmamUrtikA yalapUrvaka pUjana karanA * gaGgAgayAnaimiSapuSkarANi kAzI prayAgaH kurujAGgalAni / tiSThanti dehe kRtabhaktipUrva govindabhaktiM vahatA narANAm / / (126 / 17) + kSatriyo vA'tha vaizyo vA zUdro vA surstme| bhaktiM kurvan vizeSeNa muktiM yAti saMzayaH // (126 / 19) Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] SUPARMARARR * bhaktikA svarUpa, zAlagrAmazilAkI mahimA tathA vaiSNavapuruSoMkA mAhAtya ******** ************* caahiye| aisA karanese ve isa lokameM samasta bhogoMkA upabhoga karake antameM bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako jAte haiN| yaha zAlagrAmazilA bhagavAnkI sabase bar3I mUrti hai, jo pUjana karanepara sadA pApakA apaharaNa karanevAlI aura mokSarUpa phala denevAlI hai| jahA~ zAlagrAmazilA virAjatI hai, vahA~ gaGgA, yamunA, godAvarI aura sarasvatI - sabhI tIrtha nivAsa karate haiM, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| ataH muktikI icchA rakhanevAle puruSoMko isakA bhalIbhA~ti pUjana karanA caahiye| devezvari ! jo bhaktibhAvase janArdanakA pUjana karate haiM, unake darzanamAtrase brahmahatyArA bhI zuddha ho jAtA hai| pitara sadA yahI bAtacIta kiyA karate haiM ki hamAre kulameM vaiSNava putra utpanna hoM, jo hamArA uddhAra karake hameM viSNudhAmameM pahu~cA skeN| vahI divasa dhanya hai, jisameM bhagavAn viSNukA pUjana kiyA jAya aura usI puruSakI mAtA, bandhubAndhava tathA pitA dhanya haiM, jo zrIviSNukI arcanA karatA hai| jo loga bhagavAn viSNukI bhaktimeM tatpara rahate haiM, una sabako parama dhanya samajhanA caahiye| * vaiSNava puruSoMke darzanamAtrase jitane bhI upapAtaka aura mahApAtaka haiM, una sabakA nAza ho jAtA hai| bhagavAn viSNukI pUjAmeM saMlagra rahanevAle manuSya agrikI bhA~ti tejasvI pratIta hote haiN| ve meghoMke AvaraNase unmukta candramAkI bhA~ti saba pApoMse mukta ho jAte haiN| vaiSNavoMke pUjanase bar3e-bar3e pApa naSTa ho jAte haiN| AI (svecchAse kiyA huA pApa), zuSka (anicchAse kiyA huA pApa), laghu aura sthUla, mana, vANI tathA zarIradvArA kiyA huA, pramAdase honevAlA tathA jAnakara aura anajAnameM ------------ kiyA huA jo pApa hai, vaha saba vaiSNavoMke sAtha vArtAlApa karanese naSTa ho jAtA hai| sAdhu puruSoMke darzanase pApahIna puruSa svargako jAte haiM aura pApiSTha manuSya pApase rahita - zuddha ho jAte haiN| yaha bilakula satya bAta hai| bhagavAn viSNukA bhakta pavitrako bhI pavitra banAnevAlA tathA saMsArarUpI kIcar3ake dAgako dho DAlanemeM dakSa hotA hai| isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| * 785 ************** jo viSNubhakta pratidina bhagavAn madhusUdanakA smaraNa karate haiM, unheM viSNumaya samajhanA caahiye| unake viSNurUpa honemeM tanika bhI sandeha nahIM hai| bhagavAnke zrIvigrahakA varNa nUtana meghoMkI nIla ghaTAke samAna zyAma evaM sundara hai| netra kamalake samAna vikasita evaM vizAla haiN| ve apane hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura padma dhAraNa kiye hue haiN| zarIrapara pItAmbara zobhA pA rahA hai| vakSaHsthala kaustubhamaNise dedIpyamAna hai| zrIhari galemeM vanamAlA dhAraNa kiye hue haiN| kuNDaloMkI divya jyotise unake kapola aura mukhakI kAnti bahuta bar3ha gayI hai| kirITase mastaka suzobhita hai| kalAiyoMmeM kaMgana, bA~hoMmeM bhujabaMda aura caraNoMmeM nUpura zobhA de rahe haiN| mukha-kamala prasannatAse khilA huA hai| cAra bhujAe~ haiM aura sAthameM bhagavatI lakSmIjI virAjamAna haiN| pArvatI jo brAhmaNa bhaktibhAvase yukta ho isa prakAra zrIviSNukA dhyAna karate haiM, ve sAkSAt viSNuke svarUpa haiN| ve hI vAstavameM vaiSNava haiM-- isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| devezvari ! unakA darzanamAtra karanese, unameM bhakti rakhanese, unheM bhojana karAnese tathA unakI pUjA karanese nizcaya hI vaikuNThadhAmakI prApti hotI haiN| = * pitaraH saMvadantyetatkule'smAkaM tu vaiSNavAH // ye syuste'smAnsamuddhRtya nayante viSNumandiram / sa eva divaso dhanyo dhanyA mAtA'tha bAndhavAH // pitA tasya ca vai dhanyo yastu viSNuM samarcayet / sarve dhanyatamA jJeyA viSNubhaktiparAyaNAH // (127 / 14 - 16) + saMsArakardamAlepaprakSAlanavizAradaH // pAvanaH pAvanAnAM ca viSNubhakto na saMzayaH / (127 / 21-22) + teSI darzanamAtreNa bhaktyA yA bhojanena vA pUjanena ca devezi vaikuNThaM labhate dhuvam // (127 / 28) Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 *********** . arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * MS avinAzI zrIpArvatIjIne pUchA- prabho ! bhagavAn vAsudevakA smaraNa kaise karanA cAhiye ? zrImahAdevajI bole - devezvari ! maiM vAstavika rUpase bhagavAn ke svarUpakA sAkSAtkAra karake nirantara unakA smaraNa karatA rahatA huuN| jaise pyAsA manuSya bar3I vyAkulatAke sAtha pAnIkI yAda karatA hai, usI prakAra maiM bhI Akula hokara zrIviSNukA smaraNa karatA huuN| jisa prakAra sardIkA satAyA huA saMsAra anikA smaraNa karatA hai, vaise hI devatA, pitara, RSi aura manuSya nirantara bhagavAn viSNukA cintana karate rahate haiN| jaise pativratA nArI sadA patikI yAda kiyA karatI hai, bhayase Atura manuSya kisI nirbhaya Azrayako khojatA phiratA hai, dhanakA lobhI jaise dhanakA cintana karatA hai aura putrakI icchA rakhanevAlA manuSya jaise putrake liye lAlAyita rahatA hai, usI prakAra maiM bhI zrIviSNukA smaraNa karatA huuN| jaise haMsa mAnasarovarako RSi bhagavAnke smaraNako, vaiSNava bhaktiko, pazu harI harI ghAsako aura sAdhu puruSa dharmako cAhate haiM, vaise hI meM zrIviSNukA cintana karatA huuN| * jaise samasta prANiyoMko AtmAkA AzrayabhUta zarIra priya hai, jisa prakAra jIva adhika AyukI abhilASA rakhate haiM, jaise bhramara puSpako, cakravAka sUryako aura paramAtmAke premIjana bhaktiko cAhate haiM, usI prakAra maiM bhI bhagavatsmaraNakA prakAra, bhaktikI mahattA, bhagavattattvakA jJAna, prArabdhakarmakI prabalatA tathA bhaktiyogakA utkarSa [ saMkSipta padmapurANa 7571 * haMsA mAnasamicchanti RSayaH smaraNaM hareH / bhaktA sUryakAntaraveyogAdvahnistatra + evaM evaM vai sAdhusaMyogAddharau bhaktiH prjaayte| zItarazmizilA yadvacandrayogAdapaH stravet // vaiSNavasaMyogAdbhaktirbhavati shaashvtii| kumudvatI yathA somaM dRSTA puSpaM vikAsate // tadvadeve kRtA bhaktirmuktidA sarvadA nRnnaam| *************** zrIviSNukA smaraNa karatA huuN| jaise andhakArase ghabarAye hue loga dIpaka cAhate haiM, usI prakAra sAdhu puruSa isa jagatmeM kevala bhagavAnke smaraNakI icchA rakhate haiN| jaise thake-mA~dai manuSya vizrAma, rogI nidrA aura AlasyahIna puruSa vidyA cAhate haiM, usI prakAra meM bhI zrIviSNukA smaraNa karatA huuN| jaise sUryakAntamaNi aura sUryakI kiraNoMkA saMyoga honepara Aga prakaTa ho jAtI hai, usI prakAra sAdhu puruSoMke saMsargase zrIharike prati bhakti utpanna hotI hai| jaise candrakAntamaNi candrakiraNoMke saMyogase dravIbhUta hone lagatI hai, usI prakAra vaiSNava puruSoMke saMyogase sthira bhaktikA prAdurbhAva hotA hai| jaise kumudinI candramAko dekhakara khila jAtI hai, usI prakAra bhagavAnke prati kI huI bhakti manuSyoMko sadA mokSa pradAna karanevAlI hai / bhaktise, snehase, dveSabhAvase, svAmi-sevaka-bhAvase athavA vicArapUrvaka buddhike dvArA jisa kisI bhAvase bhI jo bhagavAn janArdanakA cintana karate haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara antameM zrIviSNuke sanAtana dhAmako jAte haiN| aho ! bhagavAn viSNukA mAhAtmya adbhuta hai| usapara vicAra karanese romAJca ho AtA hai| bhagavAnkA jaise-taise kiyA huA smaraNa bhI mokSa denevAlA hai| bar3he hue dhanase aura vipula buddhise bhagavAnkI prApti nahIM hotI; kevala bhaktiyogase hI kSaNabharameM bhagavAnkA apane bhaktimicchanti tathA viSNuM smarAmyaham // (128 / 7) prajAyate // bhaktyA vA snehabhAvena dveSabhAvena vA punaH // ke'pi svAmitvabhAvena buddhayA yA buddhipuurvkm| yena kenApi bhAvena cintayanti janArdanam // ihaloke sukhaM bhuktvA yAnti viSNoH sanAtanam / (128 / 14 - 17) (128 // 20 - 22) Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . bhagavatsmaraNakA prakAra, prArabdhakarmakI prabalatA tathA bhaktiyogakA utkarSa . samIpa darzana hotA hai| bhagavAn apane samIpa rahakara bhI ajAmilane apanA dharma chor3akara pApakA AcaraNa dUra jAna par3ate haiM-ThIka usI taraha, jaise A~khoMmeM kiyA thA, tathApi apane putra nArAyaNakA smaraNa karake lagAyA huA aJjana atyanta samIpa honepara bhI dRSTigocara usane nizcaya hI bhakti prApta kara lI thii| jo bhakta nahIM hotaa| dina-rAta kevala bhagavatrAmake hI sahAre jIvana dhAraNa bhaktiyogake prabhAvase bhakta puruSoMko sanAtana karate haiM, ve vaikuNThadhAmake nivAsI hai-isa viSayameM paramAtmAkA pratyakSa darzana hotA hai| bhagavAnkI mAyAse veda hI sAkSI hai| azvamedha Adi yajJokA phala svargame mohita puruSa 'yaha tattva hai, yaha tattva hai' yoM kahate hue bhI dekhA jAtA hai| una yajJoMkA pUrA-pUrA phala bhogakara saMzayameM hI par3e raha jAte haiN| jaba bhakti-tattva prApta hotA manuSya punaH svargase nIce gira jAte haiM; parantu jo bhagavAn hai, tabhI viSNurUpa tattvakI upalabdhi hotI hai| sundari! viSNuke bhakta haiM, ve aneka prakArake bhogokA upabhoga merI bAta suno| indra Adi devatAoMne sukhake liye karake isa prakAra nIce nahIM girte| vaikuNThadhAmameM pahu~ca amRta prApta kiyA thA; tathApi ve viSNubhaktike binA jAnepara unakA punarAgamana nahIM hotaa| jisane bhagavAn duHkhI hI raha gye| bhakti hI eka aisA amRta hai, jisako viSNukI bhakti kI hai, vaha sadA viSNudhAmameM hI nivAsa pAkara phira kabhI duHkha nahIM hotA / bhakta puruSa vaikuNTha- karatA hai| viSNu-bhaktike prasAdase usakA kabhI anta dhAmako prApta hokara bhagavAn viSNuke samIpa sadA nahIM dekhA gayA hai| meDhaka jalameM rahatA hai aura bhaMvarA AnandakA anubhava karatA hai| jaise haMsa hamezA pAnIko vanameM; parantu kumudinIkI gandhakA jJAna bhaMvareko hI hotA alaga karake dUdha pItA hai, usI prakAra anya karmoMkA hai, meDhakako nhiiN| isI prakAra bhakta apanI bhaktike Azraya chor3akara kevala zrIviSNu-bhaktikI hI zaraNa lenI prabhAvase zrIharike tattvako jAna letA hai| kucha loga cAhiye / zarIrako pAkara binA bhaktike jo kucha bhI kiyA gaGgAke kinAre nivAsa karate haiM aura kucha gaGgAse sau jAtA hai, vaha saba vyartha parizramamAtra hotA hai| jaise koI yojana dUra; kintu gaGgAkA prabhAva koI-koI hI jAnatA mUrkha apanI bA~hoMse samudra pAra karanA cAhe, usI prakAra hai| isI prakAra koI uttama puruSa hI zrIviSNubhaktiko mUDha mAnava viSNubhaktike binA saMsArasAgarako pAra upalabdha kara pAtA hai| jaise U~Ta pratidina kapUra aura karanekI abhilASA karatA hai| saMsArameM bahutere loga aise aragajekA bojha DhotA hai kintu unake bhItarakI sugandhako hai, jo dUsaroMko upadeza diyA karate haiM; kintu jo svayaM nahIM jAnatA, usI prakAra jo bhagavAn viSNukI bhaktise AcaraNa karatA ho, aisA manuSya karor3oMmeM koI eka hI vimukha haiM, ve bhaktike mahattvako nahIM jAna paate| dekhA jAtA hai|* jar3ameM sIMce hue vRkSake hI hare-hare patte kastUrIko sugandhako grahaNa karanekI icchAvAle mRga aura zAkhAe~ dikhAyI detI hai| isI prakAra bhajanase hI zAlavRkSako sUMghA karate haiN| unakI nAbhimeM hI kastUrIkI Age-Age phala prastuta hotA hai| jaise jalameM jala, gandha hai-isa yAtako ve nahIM jaante| isI prakAra dUdhameM dUdha aura ghImeM ghI DAla denepara koI antara nahIM bhagavAn viSNuse vimukha manuSya apane bhItara hI rahatA, usI prakAra viSNubhaktike prasAdase bhedadRSTi nahIM virAjamAna bhagavattatvakA anubhava nahIM kara paate| rhtii| jaise sUrya sarvatra vyApaka hai, agni saba vastuoMmeM pArvatI ! jaise mUkhauMko upadeza denA vyartha hai, usI prakAra vyApta hai, inheM kisI saGkacita sImAmeM Avaddha nahIM kiyA jo dUsaroMke bhakta hai unake liye viSNubhaktikA upadeza jA sakatA, usI prakAra bhaktimeM sthita bhakta bhI karmoMse nirarthaka hai| jaise aMdhe manuSya A~kha na honeke kAraNa Abaddha nahIM hotaa| pAsa hI rakhe hue dIpaka tathA darpaNako nahIM dekha pAte, + buddhi pareSAM dAsyanti loke bahuvidhA janAH / svayamAcarate so'pi naraH koTiSu dRzyate / (128 / 36-37) saMdhyapu. 26 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam usI prakAra bahirmukha (viSayAsakta) mAnava apane antaHkaraNameM virAjamAna zrIviSNuko nahIM dekhte| jaise ani dhUmase, darpaNa mailase tathA garbha jhillIse DhakA rahatA hai, usI prakAra bhagavAn zrIkRSNa isa zarIrake bhItara chipe hue haiN| girirAjakumArI ! jaise dUdhameM ghI tathA tilameM tela sadA maujUda rahatA hai, vaise hI isa carAcara jagat meM bhagavAn viSNu sarvadA vyApaka dekhe jAte haiN| jaise eka hI dhAgemeM bahuta-se sUtake manake piro diye jAte haiM, isI prakAra brahmA Adi sampUrNa vizvake prANI cinmaya zrIviSNumeM piroye hue haiN| jisa prakAra kAThameM sthita agriko manthanase hI pratyakSa kiyA jAtA hai, vaise hI sarvatra vyApaka viSNukA dhyAnase hI sAkSAtkAra hotA hai| jaise pRthvI jalake saMyogase nAnA prakArake vRkSoMko janma detI hai, usI prakAra AtmA prakRtike guNoMke saMyogase nAnA yoniyoMmeM janma grahaNa karatA hai| hAthI yA maccharameM, devatA athavA manuSyameM vaha AtmA na adhika hai na kama / vaha pratyeka zarIrameM sthira bhAvase sthita dekhA gayA hai| vaha AtmA hI saccidAnandasvarUpa, kalyANamaya evaM mahezvarake rUpameM upalabdha hotA hai| usa paramAtmAko hI viSNu kahA gayA hai| vaha sarvagata zrIhari maiM hI huuN| maiM vedAntavedya vibhu, sarvezvara, kAlAtIta aura anAmaya paramAtmA huuN| devi ! jo isa prakAra mujhe jAnatA hai, vaha nissandeha bhakta hai| rA vaha eka hI paramAtmA nAnA rUpoMmeM pratIta hotA hai aura nAnA rUpoMmeM pratIta honepara bhI vAstavameM vaha eka hI hai - aisA jAnanA caahiye| nAma-rUpake bhedase hI usako isa pRthvIpara nAnA rUpoMmeM batalAyA jAtA hai| jaise AkAza pratyeka ghaTameM pRthak-pRthak sthita jAna par3atA hai kintu ghar3A phUTa jAnepara vaha eka akhaNDarUpameM hI upalabdha hotA hai, usI prakAra pratyeka zarIrameM pRthak-pRthak AtmA pratIta hotA hai parantu usa zarIrarUpa upAdhike bhagna honepara vaha ekamAtra susthira siddha hotA hai| sUrya jaba bAdaloMse Dhaka jAte haiM, taba mUrkha manuSya unheM tejohIna mAnane lagatA hai; usI prakAra jinako buddhi ajJAnase AvRta hai, ve mUrkha paramezvarako nahIM jaante| ********* PE [ saMkSipta padmapurANa ********* paramAtmA vikalpase rahita aura nirAkAra hai| upaniSadoMmeM usake svarUpakA varNana kiyA gayA hai| vaha apanI icchAse nirAkArase sAkArarUpameM prakaTa hotA hai usa paramAtmAse hI AkAza prakaTa huA, jo zabdarahita thA / usa AkAzase vAyukI utpatti huii| tabase AkAzameM zabda hone lgaa| vAyuse teja aura tejase jalakA prAdurbhAva huaa| jalameM vizvarUpadhArI virAT hiraNyagarbha prakaTa huaa| usakI nAbhise utpanna hue kamalameM koTi-koTi brahmANDoMkI sRSTi huii| prakRti aura puruSase hI tInoM lokoMkI utpatti huI tathA unhIM donoMke saMyogase pA~coM tattvoMkA paraspara yoga huaa| bhagavAn zrIviSNukA AvirbhAva sattvaguNase yukta mAnA jAtA hai| avinAzI bhagavAn viSNu isa saMsArameM sadA vyApakarUpase virAjamAna rahate haiN| isa prakAra sarvagata viSNu isake Adi, madhya aura antameM sthita rahate haiN| kamoMmeM hI AsthA rakhanevAle ajJAnIjana avidyAke kAraNa bhagavAnko nahIM jaante| jo niyata samayapara kartavyabuddhise varNocita kamaukA pAlana karatA hai, usakA karma viSNudevatAko arpita hokara garbhavAsakA kAraNa nahIM bntaa| munigaNa sadA hI vedAnta-zAstrakA vicAra kiyA karate haiN| yaha brahmajJAna hI hai, jisakA maiM tumase varNana kara rahA huuN| zubha aura azubhakI pravRttimeM manako hI kAraNa mAnanA cAhiye / manake zuddha honepara saba kucha zuddha ho jAtA hai aura tabhI sanAtana brahmakA sAkSAtkAra hotA hai| mana hI sadA apanA bandhu hai aura mana hI zatru hai| manase hI kitane tara gaye aura kitane gira gye| bAharase karmakA AcaraNa karate hue bhI bhItarase sabakA tyAga kre| isa prakAra karma karake bhI manuSya usase lipta nahIM hotA, jaise kamalakA pattA pAnImeM rahakara bhI usase lezamAtra bhI lipta nahIM hotaa| jaba bhaktirasakA jJAna ho jAtA hai, usa samaya mukti acchI nahIM lgtii| bhaktise bhagavAn viSNukI prApti hotI hai| ve sadAke liye sulabha ho jAte haiN| vedAnta- vicArase to kevala jJAna prApta hotA hai aura jJAnase jJeya / sampUrNa vastuoMmeM bhAva zuddhikI hI prazaMsA kI Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ***** * bhagavatsmaraNakA prakAra, prArabdhakarmakI prabalatA tathA bhaktiyogakA utkarSa * jAtI hai| jaisA bhAva rahatA hai vaisA hI phala hotA hai| jisakI jaisI buddhi hotI hai, vaha jagatko vaisA hI samajhatA hai| vaikuNThanAthako chor3akara bhakta puruSa dUsare mArgameM kaise rama sakegA ? bhaktihIna hokara cAroM vedoMke par3hanese kyA lAbha? bhaktiyukta cANDAla hI kyoM na ho, vaha devatAoM dvArA bhI pUjita hotA hai| * jisa samaya zrIharike smaraNajanita prasannatAse zarIrameM romAJca ho jAya aura netroMse Anandake A~sU bahane lageM, usa samaya mukti dAsI bana jAtI hai| vANIdvArA kiye hue pApakA bhagavAn ke kIrtanase aura manadvArA kiye hue pApakA unake smaraNase nAza ho jAtA hai| ******************* 789 ba~dhA huA jIva sukha aura duHkhakI avasthAoMmeM le jAyA jAtA hai| prArabdha karmase ba~dhA huA jIva apane bandhanako dUra karanemeM samartha nahIM hotaa| devatA aura RSi bhI karmose ba~dhe hue haiN| kailAsa parvatapara mujha mahAdevake zarIrameM sthita sarpa bhI viSake hI bhAgI hote haiM; kyoMki karmAnusAra prApta huI yoni bar3I hI prabala hai| vidvAn puruSa kahate haiM ki sUrya sundara zarIra pradAna karanevAle haiM; parantu unake hI rathakA sArathi pazu hai| vAstavameM karmayoni bar3I hI prabala hai| pUrvakAlameM bhagavAn viSNudvArA nirmita sampUrNa jagat karmake adhIna hai aura vaha karma zrIkezavake adhIna hai| zrIrAmanAmake japase usakA nAza hotA hai| koI devatAoMkI prazaMsA karate haiM, koI oSadhiyoMkI mahimAke gIta gAte haiM, koI mantra aura usake dvArA prApta siddhikI mahattA batalAte haiM aura koI buddhi, parAkrama, udyama, sAhasa, dhairya, nIti aura balakA bakhAna karate haiM; parantu maiM karmakI prazaMsA karatA hU~; kyoMki saba loga karmake hI pIche calanevAle haiM - yaha merA nizcita vicAra hai tathA pUrvakAlake vidvAnoMne bhI isakA samarthana kiyA hai| kucha loga krodhameM Akara sarvasva tyAga dete haiM, koI-koI abhAvavaza saba kucha chor3ate haiM tathA kucha loga bar3e kaSTase sabakA tyAga karate haiN| ye sabhI tyAga madhyama zreNIke haiN| apanI buddhise khUba soca-vicArakara aura krodha Adike vazIbhUta na hokara zraddhApUrvaka tyAga karanA caahiye| jo loga isa prakAra sarvasvakA tyAga karate haiM, unhIMkA tyAga uttama mAnA gayA hai| yogAbhyAsameM tatpara huA manuSya yadi usameM pUrNatA na prApta kara sake, athavA prArabdha karmakI preraNAse vaha sAdhanase vicalita ho jAya to bhI vaha uttama gatiko hI prApta hotA hai| yogabhraSTa puruSa pavitra AcaraNavAle zrImAnoMke gharameM janma letA hai athavA jJAnavAn yogiyoMke yahA~ dvijakulameM janma grahaNa karatA hai tathA vahA~ thor3e hI samayameM pUrNa yogasiddhi prApta kara letA hai| tatpazcAt vaha yoga evaM : brahmAjIne sampUrNa varNoMko utpanna kiyA aura unheM apane-apane dharmameM lagA diyaa| apane dharmake pAlanase prApta huA dhana zurU dravya arthAt vizuddha dhana kahalAtA hai| zuddha dhanase zraddhApUrvaka jo dAna diyA jAtA hai, usameM thor3e dAnase bhI mahAn puNya hotA hai| usa puNyakI koI gaNanA nahIM ho sktii| nIca puruSoMke saGgase jo dhana AtA ho, usa dhanase manuSyake dvArA jo dAna kiyA jAtA hai, usakA kucha phala nahIM hotaa| usa dAnase ve mAnava puNyake bhAgI nahIM hote| jo indriyoMko sukha denekI icchAse hI karma karatA hai, vaha jJAna-durbala mUr3ha puruSa apane karmake anusAra yonimeM janma letA hai| manuSya isa lokameM jo karma karatA hai, use paralokameM bhoganA par3atA hai| puNyakarma karanevAle puruSako nizcaya hI kabhI duHkha nahIM hotaa| yadi puNya karate samaya zarIrameM koI kaSTa ho to use pUrva janmameM kiye hue karmakA phala samajhakara duHkha nahIM mAnanA caahiye| pApAcArI puruSako sadA duHkha hI duHkha milatA hai| yadi usa samaya use kucha sukha prApta huA ho to use pUrva karmakA phala samajhanA cAhiye aura usapara harSase phUla nahIM uThanA caahiye| jaise svAmI rassImeM ba~dhe hue pazuko apanI icchAke anusAra idhara-udhara le jAyA karatA hai, usI prakAra karmabandhanameM bhaktihInaizcaturvedaH paThitaiH kiM pryojnm| zvapaco bhaktiyuktastu tridazairapi pUjyate / (128 / 102) Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 avayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhakti prasAdase cidAnandamaya padako prApta hotA hai| jaise kIcar3ase kIcar3a tathA raktase raktako nahIM dhoyA jA sakatA, usI prakAra hiMsApradhAna yajJa karmase karmajanita mala kaise dhoyA jA sakatA hai| hiMsAyukta karmamaya sakAma yajJa karmabandhanakA nAza karanemeM kaise samartha ho sakatA hai| svargakI kAmanAse kiye hue yajJa svargalokameM alpa sukha pradAna karanevAle hote haiN| karmajanita sukha adhika mAtrAmeM hoM to bhI ve anitya hI hote haiM; unameM nitya sukha hai hI nhiiN| bhagavAn zrIharikI bhaktike binA kahIM bhI nitya sukha nahIM milatA / jo bhagavAn sRSTi karate haiM, ve hI saMhArakArI aura pAlaka kahalAte haiN| bhagavAn zrIkRSNa ! maiM saikar3oM pAra 366 100 aparAdhoMse yukta huuN| mujhe yahA~se apane paramadhAmameM le caliye mujha aparAdhIpara kRpA kiijiye| Apane vyAdhako mokSa diyA hai, kubjAko tArA hai [mujhapara bhI kRpAdRSTi kIjiye] yogIjana sadA ApakI mahimAkA gAna karate haiN| Apa paramAtmA, janArdana, avinAzI puruSa aura lakSmIse sampanna haiN| ApakA darzana karake kitane hI bhakta Apake paramapadako prApta ho gye| jo loga isa divya viSNusmaraNakA pratidina pATha karate haiM, ve saba pApoMse mukta ho zrIviSNuke sanAtana dhAmameM jAte haiN| jo bhagavAn viSNu ke samIpa bhaktibhAvase bhAvita buddhidvArA isakA pATha karate haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara antameM paramapadako prApta hote haiN| = puSkara Adi tIrthoMkA varNana [ saMkSipta padmapurANa - 1735 THE ST STAT mA zrImahAdevajI bole- surezvari ! isa dvIpameM sabake zoMkA nAza karanevAle mahAn devatA bhagavAn kezava hI tIrtharUpase virAjamAna haiN| devi! aba maiM tumhAre liye una tIrthokA varNana karatA huuN| pahalA puSkara tIrtha hai, jo saba tIthoMmeM zreSTha aura zubhakAraka hai| dUsarA kSetra kAzIpurI haiM, jo mukti pradAna karanevAlI hai| tIsarA naimiSa kSetra hai, jise RSiyoMne parama pAvana mAnA hai| cauthA prayAga tIrtha hai, jo saba tIrthoM meM uttama mAnA gayA hai| pA~cavA~ kAmuka tIrtha hai, jisakI utpatti gandhamAdana parvatapara batAyI gayI hai| chaThA mAnasarovara tIrtha hai, jo devatAoMko bhI atyanta ramaNIya pratIta hotA hai| sAtavA~ vizvakAya tIrtha hai, usakI sthiti kalyANamaya ambara parvatapara batAyI gayI hai| AThavA~ gautama nAmaka tIrtha hai, jisakI sthApanA pUrvakAlameM mandarAcala parvatapara huI thii| navA~ madotkaTa aura dasavA~ rathacaitraka tIrtha hai| gyArahavA~ kAnyakubja tIrtha hai, jahA~ bhagavAn vAmana virAja rahe haiN| bArahavA~ malayaja tIrtha hai| isake bAda kubjAmraka, vizvezvara, girikarNa, kedAra aura gatidAyaka tIrtha haiN| zrIpArvatIjIne kahA-suvrata! isa dvIpameM himAlayake pRSThabhAga meM bAhya tIrtha, gokarNameM gopaka, jo-jo tIrtha haiM, unakI gaNanA karake mujhe batAiye / himAlayapara sthAnezvara, bilvakameM vilvapatraka, zrIzailameM mAdhava tIrtha, bhadrezvarameM bhadra tIrtha, vArAhakSetrameM vijaya tIrtha, vaiSNavagiripara vaiSNava tIrtha, rudrakoTameM rudra tIrtha, kAlaJjara parvatapara pitRtIrtha, kampilamai kAmpila tIrtha, mukuTameM kakoTaka, gaNDakImeM zAlagrAmodbhava tIrtha, narmadAmeM zivatIrtha, mAyApurImeM vizvarUpa tIrtha, utpalAkSameM sahasrAkSa tIrtha, raivataka parvatapara jAta tIrtha, gayAmeM pitRtIrtha aura viSNupAdodbhava tIrtha, vipAzA (vyAsa) meM vipApa, puNDra vardhanameM pATala, supArzva meM nArAyaNa, trikUTameM viSNumandira, vipulameM vipula, malayAcalameM kalyANa, koTitIrthameM kaurava, gandhamAdanameM sugandha, kubjAGkameM trisandhya, gaGgAdvArameM haripriya, vizyapradezameM zaila tIrtha, badarikAzramameM zubha sArasvata tIrtha, kAlindImeM kAlarUpa, sahya parvatapara sAhyaka aura candrapradezameM candra tIrtha hai| mahAkAlameM mahezvara tIrtha, vindhya parvatakI kandarAmeM abhayada aura amRta nAmaka tIrtha, maNDapameM vizvarUpa tIrtha, IzvarapurameM svAhA tIrtha, pracaNDAmeM vaigaleya tIrtha, amarakaNTakameM caNDI tIrtha, prabhAsakSetrameM somezvara tIrtha, sarasvatImeM pArAvata taTapara devamAtR tIrtha, mahApadmameM Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .vepravatI aura sAbhramatI (sAbaramatI) nadIkA mAhAtmya . ............................................................................................. mahAlaya tIrtha, payoSNImeM piGgalezvara, siMhikA tathA aura gohatyA karanevAlA puruSa bhI pApamukta ho jAtA hai| sauravameM ravi tIrtha, kRttikAkSetrameM kArtika tIrtha, kaliyugameM dvArakApurI parama ramaNIya hai aura vahA~ke devatA zaGkaragiripara zaGkara tIrtha, subhadrA aura samudrake saMgamapara bhagavAn zrIkRSNa parama dhanya hai| jo manuSya vahA~ jAkara divya utpala tIrtha, viSNuparvatapara gaNapati tIrtha, unakA darzana karate haiM, unheM avicala mukti prApta hotI hai| jAlandharameM vizvamukha tIrtha, tAra evaM viSNuparvatapara tAraka mahAdevi ! aise parama dhanya devatA sarvezvara prabhu zrIviSNu tIrtha, devadAruvanameM pauNDra tIrtha, kAzmIramaNDalameM pauSka bhagavAnkA maiM nirantara cintana karatA rahatA hai| isa prakAra tIrtha, himAlayapara bhauma, hima, tuSTika aura pauSTika tIrtha, yahA~ aneka tIrthokA nAmollekha kiyA gayA hai| jo mAyApurameM kapAlamocana tIrtha, zaGkhoddhArameM zaGkhadhArakadeva, inakA japa karatA athavA inheM sunatA hai, vaha saba pApoMse piNDameM piNDana, siddhimeM vaikhAnasa aura acchoda mukta ho jAtA hai| jo ina tIthoMmeM srAna karake pApahArI sarovarapara viSNukAma tIrtha hai, jo dharma, artha, kAma aura bhagavAn nArAyaNakA darzana karatA hai, vaha saba pApoMse mokSako denevAlA hai| uttarakUlameM auSadhya tIrtha, mukta ho bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako jAtA hai| kuzadvIpameM kuzodaka tIrtha, hemakUTameM manmatha tIrtha, jagannAthapurI mahAn tIrtha hai| vaha saba lokoMko pavitra kumudameM satyavAdana tIrtha, vadantImeM Azmaka tIrtha, karanevAlI mAnI gayo hai| jo zreSTha mAnava vahA~ko yAtrA vindhya-parvatapara vaimAtRka tIrtha aura cittameM brahmamaya tIrtha karate haiM, ve parama gatiko prApta hote haiN| jo zrAddha-karmameM hai, jo saba tIrthoMmeM pAvana mAnA gayA hai| sundari ! ina ina parama pavitra tIrthoke nAma sunAtA hai, vaha isa lokameM saya tIrthoMmeM uttama tIrthakA varNana suno| bhagavAn viSNuke sukha bhogakara antameM bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako nAmakI samatA karanevAlA koI tIrtha na to huA hai aura jAtA hai| godAna, zrAddhadAna athavA devapUjAke samaya na hogaa| bhagavAn kezavakI kRpAse unakA nAma pratidina jo vidvAn isakA pATha karatA hai, vaha lenemAtrase brahmahatyArA, suvarNa curAnevAlA, bAlaghAtI paramAtmAko prApta hotA hai| sa vetravatI aura sAbhramatI (sAbaramatI) nadIkA mAhAtmya zrImahAdevajI kahate hai-sundari ! aba maiM AzramoMko kalaGkita kiyA karatA thaa| vaha mUrkha vedokI vetravatI (betavA) nadIkA mAhAtmya varNana karatA hU~, nindAmeM hI pravRtta rahanevAlA, nirdayI, zaTha, asat suno| vahA~ mAna karanese manuSyakI mukti ho jAtI hai| zAstroMmeM anurAga rakhanevAlA aura parAyI striyoMko dUSita pUrvakAlameM vRtrAsurane eka bahuta hI gaharA kuA~ khudavAyA karanevAlA thaa| usakA nAma thA vidAruNa / vaha atyanta thA, jisakA nAma mahAgambhIra thaa| usIse yaha divya nadI pApI thaa| mahAn pApa aura brAhmaNoMkI nindA karaneke prakaTa huI hai| vetravatI nadI bar3e-bar3e pApoMkI rAzikA kAraNa rAjA vidAruNa kor3hI ho gyaa| eka dina vinAza karanevAlI hai| gaGgAjIke samAna hI isa zreSTha daivayogase vaha zikAra khelatA huA usa nadIke kinAre nadIkA bhI mAhAtmya hai| isake darzana karanemAtrase A nikalA / usa samaya use bar3e jorakI pyAsa satA rahI pAparAzi zAnta ho jAtI hai| pahalekI bAta hai, campaka thii| ghor3ese utarakara usane nadIkA jala pIyA aura punaH nagarameM eka rAjA rAjya karatA thaa| vaha bar3A hI duSTa aura apanI rAjadhAnIko lauTa gyaa| usa jalake pInemAtrase prajAko pIr3A denevAlA thA / vaha nIca adharmakA mUrtimAn rAjAko kor3ha dUra ho gayI aura buddhimeM bhI nirmalatA A svarUpa thaa| nirantara bhagavAn viSNuko nindA karatA, gyii| tabase usake hRdayameM bhagavAn viSNuke prati bhakti devatAoM aura brAhmaNoMkI ghAtameM lagA rahatA tathA utpanna ho gyii| aba vaha sadA hI samaya-samayapara vahA~ Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam [ saMkSipta padmapurANa Akara snAna karane lgaa| isase vaha atyanta rUpavAn nadImeM bAraMbAra snAna karanese isa lokameM sukha bhogakara antameM viSNuke sanAtana dhAmako jAte haiN| sUryavaMza aura somavaMzameM utpanna kSatriya vetravatI nadIke taTapara Akara usameM snAna karake parama zAnti pA cuke haiN| yaha nadI darzanase duHkha aura sparzase mAnasika pApakA nAza karatI hai| isameM snAna aura jalapAna karanevAlA manuSya nissandeha mokSakA bhAgI hotA hai| yahA~ snAna, japa tathA homa karanese akSaya phalakI prApti hotI hai| vArANasI tIrthameM jAkara jo bhaktipUrvaka cAndrAyaNa vratakA anuSThAna karatA hai, aura vahA~ use jisa puNyakI prApti hotI hai, use vaha vetravatI nadImeM snAna karanemAtrase pA letA hai| yadi vetravatI nadImeM kisIkI mRtyu ho jAtI hai to vaha caturbhujarUpa hokara viSNuke paramapadako prApta hotA hai| pRthvIpara jo-jo tIrtha, devatA aura pitara haiM, ve saba vetravatI nadImeM vAsa karate haiN| mahezvari maiM, viSNu, brahmA, devagaNa tathA maharSi - ye saba ke saba vetravatI nadImeM virAjamAna rahate haiM jo eka, do athavA tInoM samaya vetravatI nadImeM snAna karate haiM, ve nizcaya hI mukta ho jAte haiN| 1 aura nirmala ho gyaa| isa lokameM sukha bhogate hue usane anekoM yajJa kiye, brAhmaNoMko dakSiNA dI tathA antameM zrIviSNuke vaikuNThadhAmako prApta kiyaa| pArvatI ! aisA jAnakara jo brAhmaNa, kSatriya, vaizya athavA zUdra vetravatI nadImeM snAna karate haiM, ve pApabandhanase mukta ho jAte haiN| kArtika, mAgha athavA vaizAkhameM jo loga bAraMbAra vahA~ snAna karate haiM, ve bhI karmoka bandhanase chuTakArA pA jAte haiN| brahmahatyA, gohatyA, bAlahatyA aura veda-nindA karanevAlA puruSa bhI nadiyoMke saMgamameM snAna karake pApase mukta ho jAtA hai| jisa sthAnapara aura jisa nadIkA sAbhramatI ( sAbaramatI) nadIke sAtha saMgama dikhAyI de, vahA~ snAna karanepara brahmahatyArA bhI pApamukta ho jAtA hai| kheTaka (kher3A) nAmaka divya nagara isa dharAtalakA svarga hai| vahA~ bahuta se brAhmaNoMne aneka prakArake yogoMkA sAdhana kiyA hai vahA~ snAna aura bhojana karanese manuSyakA punarjanma nahIM hotaa| pArvatI! kaliyugameM vetravatI nadI dUsarI gaGgAke samAna mAnI gayI hai| jo loga sukha, dhana aura svarga cAhate haiM, ve usa devi! aba maiM sAbhramatI nadIke mAhAtmyakA yathAvat varNana karatA huuN| munizreSTha kazyapane isake liye bahuta bar3I tapasyA kI thii| eka dinakI bAta hai, maharSi kazyapa naimiSAraNyameM gye| vahA~ RSiyoMke sAtha unhoMne bahuta samayataka vArtAlApa kiyaa| usa samaya RSiyoMne kahA- kazyapajI! Apa hamalogoMkI prasannatAke liye yahA~ gaGgAjIko le aaiye| prabho! vaha saritAoMmeM zreSTha gaGgA Apake hI nAmase prasiddha hogii|' una maharSiyoMkI bAta sunakara kazyapajIne unheM praNAma kiyA aura vahA~se calakara ve AbUke jaMgalameM sarasvatI nadIke samIpa aaye| vahA~ unhoMne atyanta duSkara tapasyA kii| ve merI hI ArAdhanAmeM saMlagna the / usa samaya maiMne unheM pratyakSa darzana diyA aura kahA'vipravara! tumhArA kalyANa ho| tuma mujhase manovAJchita vara mA~go / ' kazyapane kahA- devadeva ! jagatpate! mahAdeva ! bhAna Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * vetravatI aura sAbhramatI (sAbaramatI) nadIkA mAhAlya * Apa vara denemeM samartha haiN| Apake mastakapara jo ye parama pavitra pApahAriNI gaGgA sthita haiM, inheM vizeSa kRpA karake mujhe diijiye| Apako namaskAra hai| pArvatI ! usa samaya maiMne maharSi kazyapase kahA'dvijazreSTha ! lo apanA vara' yoM kahakara maiMne apane mastakase eka jaTA ukhAr3akara usIke sAtha unheM gaGgAko diyaa| zrIgaGgAjIko lekara dvijazreSTha kazyapa bar3I prasannatAke sAtha apane sthAnako cale gye| girije pUrvakAlameM viSNulokakI icchA rakhanevAle rAjA bhagIrathane mujhase gaGgAjIke liye yAcanA kI thI, usa samaya unheM bhI maiMne gaGgAko samarpita kiyA thaa| tatpazcAt punaH RSiyoMke kahanese kazyapajIko gaGgA pradAna kii| yaha kAzyapI gaGgA samasta roga aura doSoMkA apaharaNa karanevAlI hai| sundari ! bhinna-bhinna yugoM meM yaha gaGgA saMsArameM jina-jina nAmoMse vikhyAta hotI haiM, unakA yathArtha varNana karatA hU~ suno| satyayugameM kRtavatI, tretA meM girikarNikA, dvAparameM candanA aura kaliyugameM inakA nAma sAbhramatI ( sAbaramatI) hotA hai| jo manuSya pratidina yahA~ vizeSarUpase snAna karaneke liye Ate haiM, 793 *********** ve saba pApoMse mukta ho bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako jAte haiN| plakSAvataraNa tIrthameM, sarasvatI nadImeM, kedAra kSetrameM tathA kurukSetra meM snAna karanese jo phala hotA hai, vaha phala sAbhramatI nadImeM nitya snAna karanese pratidina prApta hotA hai| mAgha mAsa Anepara prayAga tIrthameM prAtaH snAna karanese jo phala hotA hai, kArtikakI pUrNimAko kRttikAkA yoga Anepara zrIzailameM bhagavAn mAdhavake samakSa jisa phalakI prApti hotI hai, vaha sAbhramatI nadImeM DubakI lagAnemAtrase prApta ho jAtA hai| devi ! yaha nadI sabase zreSTha aura sampUrNa jagat meM pAvana hai| itanA hI nahIM, yaha pavitra aura pApanAzinI honeke kAraNa parama dhanya hai / devezvari pitRtIrtha saba tIrthosahita prayAga, mAdhavasahita bhagavAn vaTezvara, dazAzvamedha tIrtha tathA gaGgAdvAra - ye saba merI AjJAse sAbhramatI nadImeM nivAsa karate haiN| nandA, lalitA, saptadhAraka, mitrapada, bhagavAn zaGkarakA nivAsabhUta kedAratIrtha, sarvatIrthamaya gaGgAsAgara, zatadru (satalaja) ke jalase bhare hue kuNDameM brahmasara tIrtha, tathA naimiSatIrtha bhI merI AjJAse sadA sAbhramatI nadIke jalameM nivAsa karate haiN| zvetA, balkalinI, hiraNyamayI, hastimatI tathA sAgaragAminI nadI bAnI - ye saba pitaroMko atyanta priya tathA zrAddhakA koTigunA phala denevAlI haiN| vahA~ putroMko pitaroMke hitake liye piNDa dAna karanA caahiye| jo manuSya vahA~ snAna aura dAna karate haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara antameM bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako jAte haiN| nIlakaNTha tIrtha, nandahada tIrtha, rudrahRda tIrtha, puNyamaya rudramahAlaya tIrtha parama puNyamayI mandAkinI tathA mahAnadI acchodA - ye saba tIrtha aura nadiyA~ avyaktarUpase sAbhramatI nadImeM bahatI rahatI haiN| dhUmratIrtha, mitrapada, baijanAtha, dRSadvara, kSiprA nadI mahAkAla tIrtha, kAlaJjara parvata, gaGgodbhUta tIrtha, harodbheda tIrtha, narmadA nadI tathA oGkAra tIrtha-ye gaGgAmeM piNDadAna karaneke samAna phala denevAle haiM, aisA manISI puruSoMkA kathana hai| ukta sabhI tIrtha brahmatIrtha kahalAte haiN| brahmA Adi devatAoMne ina sabhI tIrthoko sAbhramatI nadIke uttara taTapara guptarUpase Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * sthApita kara rakhA hai| mahezvari! ye tIrtha smaraNamAtrase logoMke pApoM kA nAza karanevAle haiN| phira jo vahA~ zrAddha karate haiM, unake liye to kahanA hI kyA hai| oGkAra tIrtha, pitRtIrtha, kAverI nadI, kapilAkA jala, caNDavegAkA sAzramatIke sAtha saMgama tathA amarakaNTaka -- ina tIrtho meM snAna Adi karanese kurukSetrakI apekSA saugunA puNya hotA hai| sAbhramatI aura vArtraghnI nadIkA jahA~ saMgama huA hai, vahA~ gaNeza Adi devatAoMne taurthasaMghakI sthApanA kI hai| isa prakAra maiMne yahA~ saMkSepase sAbhramatI nadImeM tIrthoke saMgamakA varNana kiyA hai| vistArake sAtha unakA varNana karanemeM bRhaspati bhI samartha nahIM haiN| ataH isa tIrthameM prayatnapUrvaka snAna karanA caahiye| savere tIna muhUrtakA samaya prAtaHkAla kahalAtA hai| usake bAda tIna muhUrtataka pUrvAhna yA saGgayakAla hotA hai| ina donoM kAloMmeM tIrthake bhItara kiyA huA snAna Adi devatAoMko prItidAyaka hotA hai| tatpazcAt tIna muhUrtataka madhyAhna hai aura usake bAdakA tIna muhUrta aparAhna kahalAtA hai| isameM kiyA huA snAna, piNDadAna aura tarpaNa pitaroMkI prasannatAkA kAraNa hotA hai| tadanantara tIna muhUrttakA samaya sAyAha mAnA gayA hai| usameM tIrthasnAna nahIM karanA caahiye| vaha rAkSasI belA hai, jo sabhI karmoM meM nindita hai| dina-bharameM kula paMdraha muhUrta batAye gaye haiN| unameM jo AThavA~ muhUrta hai, vaha kutapa kAla mAnA gayA hai| usa samaya pitaroMko piNDadAna karanese akSaya phalakI prApti hotI hai| madhyAhnakAla, nepAlakA kambala, cA~dI, kuza, gau, dauhitra (putrIkA putra) aura tila - ye kutapa kahalAte haiN| 'ku' nAma hai pApakA, usako santApa denevAle honeke kAraNa ye kutapake nAmase vikhyAta haiN| kutapa muhUrtake bAda cAra muhUrtataka kula pA~ca muhUrtakA samaya zrAddhake liye uttama samaya mAnA gayA hai| kuza aura kAle tila zrAddhakI rakSAke liye bhagavAn viSNuke zarIrase prakaTa hue haiM--aisA devatAoMkA kathana hai| tIrthavAsI puruSa jalameM khar3e ho hAthameM kuza lekara tilamizrita jalakI aJjali pitaroMko deN| aisA karanese zrAddhameM bAdhA nahIM aatii| [ saMkSipta padmapurANa *********** pArvatI! isa prakAra maine sAbhramatI nadImeM nAmoccAraNapUrvaka tIrthokA praveza karAkara use maharSi kazyapako diyA thaa| kazyapa mere priya bhakta haiM, isaliye unheM maiMne yaha pavitra evaM pApanAzinI gaGgA pradAna kI thii| mahAbhAge ! sAbhramatIke taTapara brahmacAritIrtha hai| vahA~ usI nAmase maiMne apaneko sthApita kara rakhA hai| sampUrNa jagatkA hita karaneke liye maiM vahA~ brahmacArIza nAmase nivAsa karatA huuN| sAbhramatI nadIke kinAre brahmacArIza zivake pAsa jAkara bhakta puruSa yadi kaliyugameM vizeSarUpase pUjA kare to isa lokameM sukha bhogakara antameM mahAn zivadhAmako prApta hotA hai| unake sthAnapara jAkara jo jitendriya bhAvase upavAsa karatA aura rAtrimeM sthira bhAvase rahakara bhaktipUrvaka unakI pUjA karatA hai, use maiM yogIrUpase darzana detA hU~ tathA usakI samasta manogata kAmanAoMko bhI pUrNa karatA hU~-yaha bilakula saccI bAta hai| pArvatI! vahA~ merA koI liGga nahIM hai, merA sthAnamAtra hai| jo vidvAn vahA~ phUla, dhUpa tathA nAnA prakArakA naivedya arpaNa karatA hai, use nizcaya hI saba kucha prApta hotA hai jo mere sthAnapara Akara bilvapatra, puSpa tathA candana Adise merI pUjA karate haiM, unheM maiM saba kucha detA huuN| darzanase roga naSTa hotA hai, pUjA karanese Ayu prApta hotI hai tathA vahA~ srAna karanese manuSya nizcaya hI mokSakA bhAgI hotA haiN| sundari ! suno, aba maiM rAjakhaDga nAmaka parama adbhuta tIrthakA varNana karatA hU~, jo sAbhramatI nadIke tIrthoMmeM vizeSa vikhyAta hai| sUryavaMzameM utpanna eka vaikartana nAmaka rAjA thA, jo durAcArI, pApAtmA, brAhmaNa nindaka, gurudrohI, sadA asantuSTa rahanevAlA, samasta karmokI nindA karanevAlA, sadA parAyI striyoMmeM prIti rakhanevAlA aura nirantara zrIviSNukI nindA karanevAlA thaa| vaha bahuta se prANiyoMkA ghAtaka thA aura apanI prajAko sadA pIr3A diyA karatA thaa| isa prakAra duSTAtmA rAjA vaikartana isa pRthvIpara rAjya karatA thaa| kucha kAlake pazcAt daivayogase apane pApake kAraNa vaha kor3hI ho gyaa| apane zarIrako durdazA dekhakara vaha bAra-bAra Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * sAbhramatI nadIke avAntara tIrthokA varNana . 795 socane lagA-'aba kyA karanA cAhiye?' vaha nirantara tIrapara jAkara khar3A huaa| phira usane vahA~ snAna kiyA isI cintAmeM DUbA rahatA thaa| eka dina daivayogase aura vahA~kA uttama jala piiyaa| isase usakA zarIra divya krIr3Ake liye rAjA vanameM gyaa| vahA~ sAbhramatI nadIke ho gyaa| pArvatI ! jaise sonekI pratimA dedIpyamAna dikhAyI detI hai, usI prakAra rAjA vaikartana bhI parama kAntimAna ho gyaa| usa divya rUpako pAkara rAjAne kucha kAlataka rAjya-bhoga kiyaa| isake bAda vaha paramapadako prApta huaa| tabase vaha tIrtha rAjasAGgake nAmase suprasiddha ho gyaa| jo loga vahA~ snAna aura dAna karate haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara bhagavAn viSNuke sanAtana dhAmako prApta hote haiN| unheM kabhI roga aura zoka nahIM hotaa| jo pratidina rAjakhaDga tIrthameM srAna aura zraddhApUrvaka pitaroMkA tarpaNa karate haiM, ve manuSya isa pRthvIpara puNyakarmA kahalAte haiN| brAhmaNoM aura bAlakoMkI hatyA karanevAle puruSa bhI yadi yahA~ sAna karate haiM to ve pApoMse rahita ho bhagavAn zivake samIpa jAte haiN| jo manuSya sAzramatI nadIke taTapara nIla vRSakA utsarga kareMge, unake pitara pralaya kAlataka tRpta rheNge| rAjakhaDga tIrthakA yaha divya upAkhyAna jo sunate haiM, unheM kabhI bhaya nahIM prApta hotA isake sunane aura par3hanese samasta roga-doSa zAnta ho jAte hai| .. sAbhramatI nadIke avAntara tIrthokA varNana zrIpArvatIjIne pUchA-bhagavan ! nandikuNDase nikalakara bahatI huI sAbhramatI nadIne kina-kina dezoko pavitra kiyA hai, yaha batAnekI kRpA kreN| . zrImahAdevajI bole-devi ! parama pAvana nandi- kuNDa nAmaka tIrthase nikalanepara pahale muniyodvArA prakAzita kapAlamocana nAmaka tIrtha par3atA hai| yaha tIrtha pAvanase bhI atyanta pAvana aura sabase adhika tejasvI hai| pArvatI ! yahA~ maiMne brahmakapAlakA parityAga kiyA hai, ataH mujhase hI kapAlamocana tIrthako utpatti huI hai| yaha sampUrNa bhUtoMko pavitra karanevAlA vizvavikhyAta tIrtha prakaTa huA hai| ise kapAlakuNDa tIrtha bhI kahate haiN| yaha tIrthokA rAjA hai| isa zubha evaM nirmala tIrthameM devagA, nAga, gandharva, kinnara Adi tathA mahAtmA puruSa nivAsa karate hai| yaha tInoM lokoMmeM vikhyAta, jJAnadAtA evaM mokSadAyaka tIrtha hai| yahA~ srAna karake pavitra ho merA pUjana karanA cAhiye / eka rAta upavAsa karake brAhmaNa-bhojana kraaye| yahA~ vastra dAna karanese mAnava agnihotrakA phala pAtA hai| jo koI isa tIrthameM darzana-vratakA avalambana karake rahatA hai| vaha dehatyAgake anantara nizcaya hI zivalokameM jAtA hai| bhagIrathake kulameM sudAsa nAmaka eka mahAbalI rAjA hue the| unake putrakA nAma mitrasaha thaa| rAjA mitrasaha saudAsa nAmase bhI vikhyAta the| saudAsa maharSi vasiSThake zApase rAkSasa ho gaye the| unhoMne sAzramatI nadImeM snAna kiyaa| isase ve zApajanita pApase mukta ho gye| yahA~ nanditIrthameM gaGgA, yamunA, godAvarI aura sarasvatI Adi puNyadAyinI pavitra nadiyA~ nivAsa karatI hai| pRthvIke Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 * acaMyasva naSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa samasta patita prANI sAbhramatIke jalakA sparza karanemAtrase jahA~ saba pApoMkA nAza karanevAlI trilokavikhyAta zvetA zuddha ho jAte haiN| jo manuSya vahA~ bhaktipUrvaka zrAddha karatA nadI pravAhita hotI hai| vaha nadI mere aGgoMmeM lage hue hai, usake pitara tRpta hokara paramapadako prApta hote haiN| bhasmake saMyogase prakaTa huI thI, isaliye devatAoMdvArA / tadanantara maharSi kazyapake upadezase sAzramatI nadI sammAnita huii| usameM srAna karake pavitra aura jitendriya brahmarSiyoM dvArA sevita vikIrNa vanameM AyI / usakA prabala bhAvase vahA~ tIna rAta nivAsa karanevAlA puruSa vegase bahatA jala parvatoMse TakarAkara sAta bhAgoMmeM mahAkAlezvarakA darzana karanese rudralokameM pratiSThita hotA vibhakta ho gayA / una sabhI dhArAoMse yukta sAbhramatI nadI hai| jo zvetAke taTapara kuza aura tiloke sAtha pitaroMko dakSiNa-samudrameM milI hai| pahalI dhArA parama pavitra piNDadAna karatA hai, usake pitara pUrNa tRpta ho jAte haiN| sAbhramatI nAmase hI vikhyAta huii| dUsarIkA nAma zvetA hai, zvetagaGgA parama puNyamayI aura duHkha evaM daridratAko dUra tIsarI bakulA yA valkalA aura cauthI hiraNmayI karanevAlI hai| pArvatI ! maiM usake pavitra saMgamameM nitya kahalAtI hai| pA~cavI dhArAkA nAma hastimatI hai, jo saba nivAsa karatA huuN| usameM jo nAna aura dAna karate haiM, pApoMkA nAza karanevAlI batAyI gayI hai| chaThI dhArA unheM usakA akSaya phala prApta hotA hai| jo narazreSTha vahA~ vetravatIke nAmase vikhyAta hai, jise pUrvakAlameM vRtrAsurane dhUpa, phUla, mAlA aura AratI nivedana karate haiM, ve utpanna kiyA thaa| yaha zreSTha devI vRtrakUpase nikalI thI, puNyAtmA hai| jo bilvapatra lekara zvetAke kinAre zivake isIliye isakA nAma vetravatI huaa| yaha bar3e-bar3e Upara car3hAtA hai, vaha manovAJchita phala prApta karatA hai| pApoMkA nAza karanevAlI hai| sAtavIM dhArAkA nAma yahA~se tIrtha-yAtrI puruSa gaNatIrthako jAya / vaha tIrtha bhadrAmukhI tathA subhadrA hai| yaha sampUrNa jagatko pavitra candanA nadIke taTapara hai| zivagaNoMne usakA nAma triviSTapa karanevAlI hai| ina sAtoM dhArAoMse bhinna-bhinna dezoMko rakhA hai| pUrNimAko ekAgracitta ho triviSTapa tIrthameM snAna pavitra karatI huI eka hI sAzramatI nadI 'saptasrotA' ke karake manuSya brahmahatyA-jaise pApase mukta ho jAtA hai / jo rUpameM pratiSThita huI hai| jo vikIrNa tIrthameM pitaroMke varSAke cAra mahInoMmeM vahA~ nivAsa karatA hai, vaha mahAn uddezyase zrAddha evaM dAna karatA hai, use gayA piNDadAna saubhAmyazAlI evaM pavitra hokara rudralokameM pratiSThita hotA karanekA phala prApta hotA hai| jo dharmabhraSTa honeke kAraNa hai| kRSNapakSako aSTamIko gaNatIrtha meM snAna karake jo sadgatise vaJcita haiM, jinakI piNDa aura jaladAnakI upavAsa karatA hai tathA bakulAsaMgamameM gotA lagAtA hai, kriyA lupta ho gayI hai, ve bhI vikIrNa tIrthameM piNDadAna vaha mAnava svargalokameM jAtA hai| usa tIrthameM srAna karake aura jaladAna karanepara mukta ho jAte hai| ataH vedatrayIkI bakulezvarakA darzana karanese manuSya gaNezajIke prasAdase vidhike anusAra yahA~ zraddhApUrvaka zrAddhakA anuSThAna gaNapatipadako prApta hotA hai / yahA~ parama parAkramI candravaMzI karanA caahiye| isa tIrthameM kazyapajIne brAhmaNoMko rAjA vizvadattane dIrghakAlataka bar3I bhArI tapasyA kI thI saMbodhita karake kahA thA-'dvijavaro! yadi tumheM aura zrIgaNezajIke prasAdase gaNapatipadako prApta kiyA RSiloka prApta karanekI icchA hai to isa vikIrNa tIrthameM, thaa| mahezvari ! vasiSTha, vAmadeva, kahoDa, kauSItaka, jahA~ sAta nadiyoMkA udgama huA hai, vizeSa rUpase srAna bhAradvAja, aGgirA, vizvAmitra tathA vAmana-ye puNyAtmA kro|' yadi yahA~ srAna kiyA jAya to saba duHkhoMkA nAza muni zrIgaNezajIkI kRpAse sadA hI isa tIrthakA sevana ho jAtA hai| yaha vikIrNa tIrtha saba tIrthoMmeM zreSTha tathA karate haiN| isake sevanase putrahInako putra, dhanahInako dhana, kSetroM meM parama uttama hai| yaha zubhagati pradAna karanevAlA vidyAhInako vidyA aura mokSArthIko mokSa prApta hotA hai| tathA roga aura doSakA nivAraNa karanevAlA hai| jo yahA~ sAna athavA pUjana karatA hai, vaha saba pApose vikIrNa tIrthake bAda zvetodbhava nAmaka uttama tIrtha hai, mukta ho viSNuke paramapadako prApta hotA hai| Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . amitIrtha, hiraNyAsaMgamatIrtha, dharmatIrtha AdikI mahimA . 797 kA anitIrtha, hiraNyAsaMgamatIrtha, dharmatIrtha AdikI mahimA .. mahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! sAbhramatIke pAsa rUpameM utpanna huaa| jabataka usane rAjya kiyA, kabhI hI IzAna-koNameM pAlezvara nAmaka tIrtha hai, jahA~ mana aura kriyAdvArA bhI puNya karma nahIM kiyA thA caNDIdevI pratiSThita haiN| vaha yogamAtAoMkA pITha hai, jo isaliye daivAt mRtyu honepara vaha pretarAja huaa| sUkhA samasta siddhiyoMkA sAdhaka hai| vahA~ jagatpara anugraha huA mu~ha, kaGkAla zarIra, pIlA raMga, vikarAla rUpa aura karane aura saba devatAoMkA kArya siddha karaneke liye gaharI A~khe-yahI usakI AkRti thii| vaha mahApApI mAtAe~ parama yatnapUrvaka sthita haiN| usa tIrthameM dRr3hatApUrvaka preta anya duSTa pretoMke sAtha rahatA thaa| usake roe~ vratakA pAlana karate hue tIna rAta nivAsa karake manuSya Uparako uThe hue the| jaTAoMse yukta honeke kAraNa vaha caNDIpati bhagavAn zaGkarake samIpa jA unakA darzana kare bhayaGkara jAna par3atA thaa| use isa rUpameM dekhakara aura unake nikaTa sAbhramatI nadImeM snAna karake samAdhi- AzramavAsI brAhmaNa kahoDa vyAkula ho utthe| vidhise yukta ho mAtR-maNDalake darzana ke liye jAya; aisA karanese manuSya sahasra godAnoMkA phala pAtA hai| agritIrthameM srAna karake cAmuNDAkA darzana karanepara manuSyako rAkSasa, bhUta aura pizAcoMkA bhaya nahIM rhtaa|| pArvatI ! sAbhramatImeM jahA~ gokSurA nadI milI hai, vahA~ sahasroM tIrtha haiN| vahA~ tilake cUrNase zrAddha karanA caahiye| usa tIrtha meM piNDadAna karake brAhmaNoMko bhojana karAnese akSaya padakI prApti hotI hai| kA pUrvakAlameM kukardama nAmaka eka pApiSTha evaM durdharSa rAjA rahatA thA, jo bar3A hI khala, mUDha, ahaGkArI, brAhmaNoMkA nindaka, gohatyArA, bAlaghAtI aura sadA unmatta rahanevAlA thaa| piNDAra nAmaka nagarameM vaha rAjya karatA thaa| eka samaya adharmake hI yogame usakI mRtyu ho gyii| maranepara vaha preta huaa| use havAtaka pIneko nahIM milatI thI; ataH vaha aneka pretoMke sAtha karuNasvarameM rotA aura hAhAkAra macAtA huA idhara-udhara bhaTakatA phiratA thaa| eka samaya daivayogase vaha apane kahoDa bole-rAjan ! yaha agnipAlezvara tIrtha guruke Azramapara jA phuNcaa| pUrvajanmameM usane kucha hai| maiM isa parama adbhuta, manorama evaM ramaNIya sthAnameM puNya kiyA thA, jisake yogase use gurukA satsaGga pratidina nivAsa karatA huuN| tuma to mere yajamAna ho| phira prApta huaa| isa prakAra pretarAja kaise ho gaye? - pArvatI ! pUrvajanmameM vaha vedapAThI brAhmaNa thA aura preta bolA-deva ! maiM vahI piNDArapurakA kukarma pratidina mahAdevajIkI pUjA tathA atithiyoMkA svAgata- rAjA huuN| vahA~ rahakara maiMne jo kucha kiyA hai, use suniye| satkAra karake hI bhojana karatA thaa| usa puNyake vAhANoMkI hiMsA, asatyabhASaNa, prajAoMkA utpIr3ana, prabhAvase vaha zreSTha brAhmaNa piNDArapuNDrameM rAjA kukadarmake jIvoMkI hatyA, gauoMko duHkha denA, sadA binA snAna Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 ********* * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * kiye hI rahanA, sajjana puruSoMko kalaGka lagAnA, bhagavAn viSNu aura vaiSNavoMkI sarvadA nindA karanA - yahI merA kAma thaa| maiM durAcArI aura durAtmA thaa| jahA~ jImeM AtA, vahIM khA letaa| kabhI bhI zaucAcArakA pAlana nahIM karatA thA / dvijarAja ! usI pApakarmake yogase maiM mRtyuke bAdase pretayonimeM par3A hU~ yahA~ nAnA prakArake duHkha sahana karane par3ate haiN| jisake mAtA, pitA, svajana evaM bandhu bAndhava nahIM hai| usake liye guru hI mAtA haiM aura guru hI uttama gati haiN| brahman ! aisA jAnakara mujhe mokSa pradAna kiijiye| koDane kahA- rAjan ! maiM tumhArI prArthanA pUrNa kruuNgaa| tumhAre sAtha jo gyAraha preta aura haiM, inheM bhI isa tIrthameM mukti dilAU~gA / pArvatI ! yoM kahakara brAhmaNa kahoDane sabake sAtha tIrthameM jAkara tilasahita piNDadAna evaM jaladAnakA kArya kiyaa| tIrthameM mAsa aura tithikA koI vicAra nahIM hai| vahA~ jAkara sadA hI zrAddhAdi karma karane caahiye| yaha bAta pUrvakAlameM brahmAjIne mujhase kahI thii| brAhmaNake dvArA zrAddhakI kriyA pUrNa honepara usa zreSTha tIrthameM ve sabhI [ saMkSipta padmapurANa preta mukta ho gaye aura uttama vimAnapara baiThakara mere dhAmako cale gye| surezvari ! jahA~ sAbhramatIke sAtha gokSurA nadIkA saMgama huA hai, vahA~ snAna aura dAna karanese karor3a yajJoMkA phala hotA hai| kapAlezvara kSetrameM jahA~ agnitIrtha hai, vahA~ sAbhramatI nadI mukti denevAlI batAyI gayI hai| devi! aba maiM dUsare tIrtha hiraNyAsaMgamakA varNana karatA huuN| vaha mahAn tIrtha hai| pUrvakAlameM jaba sAzramatI gaGgA sAta dhArAoMmeM vibhakta huI, usa samaya vaha brahmatanayA saptasrotAke nAmase vikhyAta huii| usake sAtave strotako hI hiraNyA kahate haiN| RkSa aura majhumake bIcameM satyavAn nAmaka parvata hai| usase pUrva dizAmeM hiraNyAsaMgama nAmaka mahAtIrtha hai, jisameM snAna aura jalapAna karanese manuSya zubhagatiko prApta hotA hai| vahA~se vanasthalImeM jAya aura pApahArI bhagavAn nArAyaNakA darzana kre| yaha vahI sthAna hai, jahA~ bhagavAn nara aura nArAyaNane uttama tapasyA kI thii| eka hajAra kapilA gauoMke dAnase jo phala milatA hai, dazAzvamedhatIrthameM candragrahaNa aura sUryagrahaNake samaya snAnase jo puNya hotA hai tathA tulApuruSake dAnase jisa phalakI prApti hotI hai, usI puNyaphalako manuSya hiraNyAsaMgamameM snAna karake prApta kara letA hai, brAhmaNa, kSatriya, vaizya athavA zUdra - jo bhI hiraNyAsaMgamameM snAna karate haiM, ve zivadhAmako jAte haiN| devi ! aba maiM hiraNyAsaMgamake bAda AnevAle dharmatIrthakA varNana karatA hU~, jahA~ sAbhramatI gaGgAke sAtha dharmAvatI nadIkA saMgama huA hai| vahA~ snAna karake manuSya dhanya ho jAtA hai aura nizcaya hI svargalokako prApta hotA hai| jo vahA~ dharmadvArA sthApita tIrthakA darzana karatA hai, vaha puNyakA bhAgI hotA hai| jo loga vahA~ zrAddha karate haiM, ve pitRRNase mukta ho jAte haiN| vahA~se madhurAtIrthakI yAtrA kare, jahA~ saba pApoMkA nAza ho jAtA hai| madhurAtIrthameM snAna karake madhura saMjJaka zrIharikA darzana karanA caahiye| kaMsAsurakA vadha ho jAneke pazcAt jaba bhagavAn zrIkRSNa dvArakApurIko jAne lage, usa samaya Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa sAbhapatI-taTake kapIzvara, ekadhAra, saptadhAra aura brahmavallI Adi tIrthokI mahimAkA varNana . 799 unhoMne candanA nadIke taTapara sAta rAtataka nivAsa kiyaa| manuSya tIrthameM srAna karake madhura nAmase vikhyAta bhagavAn usake bAda bhoja, vRSNi aura andhaka-vaMziyose ghire hue sUryakI pUjA karatA hai aura mAdhake zuklapakSakI saptamIko ve samasta yAdava-vIroMke sAtha madhurAtIrthameM Aye aura kapilA maukA dAna karatA hai, vaha isa lokameM dIrghakAlavahA~ vidhipUrvaka srAna karake dvArakApurIko gye| jo taka sukha bhoganeke pazcAt sUryalokako jAtA hai| kA 1 -*sAbhramatI-taTake kapIzvara, ekadhAra, saptadhAra aura brahmavallI AditIthokI mahimAkA varNana kA mahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! manuSya isaliye yaha saptadhAra tIrtha kahalAtA hai| sAta lokoMmeM kambutIrthameM snAna aura pitRtarpaNa karake roga-zokase jo gaGgAjIke sAta rUpa sune jAte haiM, ve sabhI isa rahita devadevezvara bhagavAn nArAyaNakA pUjana kre| phira saptadhAra nAmaka tIrthameM apane pavitra jalako pravAhita brAhmaNoMko vidhipUrvaka dAna de| aisA karanepara vaha usa karate haiM / saptadhAra tIrthameM kiyA huA zrAddha pitaroMko tRpti tIrthake prabhAvase zrIviSNudhAmako prApta hotA hai| usake pradAna karanevAlA hotA hai| bAda kapIzvara nAmaka tIrthakI yAtrA kre| vaha raktasiMhake devezvari ! vahA~se brahmavallI nAmaka mahAn tIrthako samIpa hai aura mahApAtakoMkA nAza karanevAlA hai| yAtrA kre| usa tIrthake svarUpakA varNana suno| jahA~ pUrvakAlameM zrIrAma-rAvaNa-yuddhake prArambhameM jaba samudrapara sAbhramatI nadIkA jala brahmavallIke jalase milA hai, vaha pula bA~dhA jA rahA thA, usa samaya isa parvatakA zikhara sthAna brahmatIrtha kahalAtA hai| usakA mahattva prayAgake lekara kapiyoMne isakA vizeSarUpase smaraNa kiyaa| samAna mAnA gayA hai| brahmAjIkA kathana hai ki vahA~ unhoMne yahA~ kapIzvarAditya nAmaka uttama tIrthakI sthApanA piNDadAna karanese pitaroMko bAraha varSAtaka tRpti banI kii| usa tIrthameM snAna aura pitRtarpaNa karake kapIzvarA- rahatI hai| vizeSataH brahmavallImeM piNDadAnakA gayAdityakA darzana karanepara manuSya brahmahatyAse mukta ho jAtA zrAddhake samAna puNya mAnA gayA hai| puSkara, gaGgAnadI aura hai| kapIzvaratIrtha meM vizeSataH caitrakI aSTamIko nAna amarakaNTaka kSetrameM jAnese jo phala milatA hai, vaha karanA cAhiye / hanumAnjI Adi pramukha vIroMne isa tIrthameM brahmavallI meM vizeSarUpase prApta hotA hai| candragrahaNa aura tIna dinoMtaka srAna kiyA thaa| pArvatI ! isa prakAra maiMne sUryagrahaNake samaya jo loga dAna karate hai, unheM tumhAre liye kapitIrthaka prabhAvakA varNana kiyA hai| milanevAlA phala brahmavallImeM svataH prApta ho jAtA hai| vahA~se paramapAvana ekadhAra tIrthako jAnA caahiye| jo bahAvallImeM srAna karake galemeM tulasIkI mAlA dhAraNa ekadhArameM nAna karake eka rAtri upavAsa karatA aura kiye bhagavAn nArAyaNakA smaraNa karatA huA manuSya svAmidevezvarakA pUjana karatA hai, vaha apanI sau divya vaikuNThadhAmameM jAtA hai, jo AnandasvarUpa evaM pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai| vahA~ sAna aura jalapAna avinAzI pada hai| karanese manuSya brahmalokameM jAtA hai| tatpazcAt tIrthayAtrI tatpazcAt vRSatIrthameM jAya, jo khaNDatIrthake nAmase puruSa saptadhAra nAmaka tIrthakI yAtrA kare / vaha saba tIrthoMmeM bhI prasiddha hai| pUrvakAlameM gaue~ vahA~ snAna karake divya uttama tIrtha hai| usa tIrthako muniyoMne sapta-sArasvata nAma golokadhAmako prApta huI thiiN| usa tIrthameM nirAhAra rahakara diyA hai| tretAyugameM maharSi maGkine vahA~ maGkitIrthakA jo gauoMke liye piNDadAna karatA hai, vaha caudaha indroMkI nirmANa kiyA thaa| phira dvAparameM pANDavoMne saptadhAra Ayuparyanta sukhI evaM abhyudayazAlI hotA hai, karor3a tIrthako pravRtta kiyaa| bhagavAn zaGkarako jaTAse nikalA gauoke dAnase manuSyako jisa phalakI prApti hotI hai, huA gaGgAjala yahA~ sAta dhArAoMke rUpameM prakaTa huA, vaha khaNDatIrthame nissandeha prApta ho jAtA hai| jo Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ---------------------------********----- ******* khaNDatIrthameM bailakA mUtra lekara pAna karatA hai, usakI tatkAla zuddhi ho jAtI hai| khaNDatIrthase bar3hakara dUsarA koI tIrtha na huA hai aura na hogaa| pArvatI! jo manuSya vahA~kI yAtrA karate haiM, ve puNyake bhAgI hote haiN| vahA~ jAkara gauoMkA pUjana karanA caahiye| usake bAda vRSabhakI pUjA karake ekAgratApUrvaka punaH snAna karanA caahiye| go-pUjanase manuSya golokameM nitya nivAsa karatA hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jo vahA~ pA~ca A~valeke paudhe lagAte haiM, ve isa lokameM sukha bhogakara antameM zrIharike paramadhAmameM jAte haiN| tadanantara saMgamezvara nAmaka uttama tIrthakI yAtrA kre| vaha bahuta bar3A tIrtha hai| vahA~ puNyamayI hastimatI nadI sAzramatIse milI hai| vaha nadI kauNDinya munike zApase sUkha gayI thii| tabase lokameM bahizcaryAke nAmase usakI khyAti huii| vaha triloka vikhyAta tIrtha paramapavitra aura saba pApoMko haranevAlA hai| manuSya usa tIrthameM snAna tathA mahezvarakA darzana karake saba pApoMse mukta hotA aura rudrake lokameM jAtA hai| devi! jisa prakAra zApa milaneke kAraNa usa nadIkA jala sUkha gayA thA, vaha prasaGga batalAtA hU~ suno| jahA~ paramapavitra mahAnadI sAbhramatI gaGgA aura hastimatI nadIkA saMgama huA hai, vahIM munivara kauNDinyane bar3I bhArI tapasyA Arambha kii| isa prakAra bahuta samayataka unhoMne samasta indriyoMke svAmI zuddhabuddha bhagavAn nArAyaNakI ArAdhanA kI eka samaya daivayogase varSAkAla upasthita huaa| nadI jalase bhara gyii| taba kauNDinya RSine usa sthAnako chor3a diyaa| kintu rAtameM nadIkI bAr3ha ke kAraNa unheM bar3A kaSTa huaa| ve cintita hokara socane lage- 'aba kyA karanA cAhiye ?' unakA Azrama divya zobhAse sampanna aura mahAn thA kintu jalake vegase vaha hastimatI nadImeM baha gyaa| unake pAsa jo bahuta se phala-mUla aura pustakeM thIM, ve bhI nadImeM vaha gyiiN| taba munizreSTha kauNDinyane usa nadIko zApa diyA-- 'arI! tU kaliyugameM binA jalakI ho jaaygii|' pArvatI! isa prakAra hastimatIko zApa dekara vipravara kauNDinya sanAtana viSNudhAmako cale [ saMkSipta padyapurANa ----------- gye| Aja bhI vaha saMgamezvara nAmaka tIrtha maujUda hai, jisakA darzana karake pApI manuSya brahmahatyA Adi pAtakase mukta ho jAtA hai| TH 3 bA devezvari ! vahA~se tIrthayAtrI manuSya rudramahAlaya nAmaka tIrthakI yAtrA kre| vaha kedAra tIrthake samAna anupama hai| sAkSAt rudrane usakA nirmANa kiyA hai| vahA~ avazya zrAddha karanA cAhiye; kyoMki vaha pitaroMkI pUrNa tRptikA kAraNa hotA hai| usa tIrthameM zrAddha karanese pitara aura pitAmaha tRpta ho rudrake paramapadako prApta hote haiN| jo rudramahAlaya tIrthameM kArtika evaM vaizAkhakI pUrNimAko vRSotsarga karatA hai, vaha rudrake sAtha AnandakA bhAgI hotA hai| kedAra tIrthameM jalapAna karanemeM manuSyakA punarjanma nahIM hotaa| vahA~ snAna karanemAtrase vaha mokSakA bhAgI ho jAtA hai| devi! eka samaya meM sAbhramatI nAmaka mahAgaGgAkA mahattva jAnakara kailAsa chor3a yahA~ AyA thA aura lokahitake liye yahA~ snAna tathA jalapAna karake ise parama uttama tIrtha banAkara punaH apane kailAsadhAmako lauTa gyaa| tabase mahAlaya parama puNyamaya tIrtha ho gyaa| saMsArameM isakI rudramahAlayake nAmase khyAti huii| devi ! jo kArtika aura vaizAkhakI pUrNimAko yahA~kI yAtrA karate haiM, unheM phira kabhI saMsAra janita duHkhakI prApti nahIM hotii| 75 pArvatI ! aba devatAoMke liye bhI durlabha uttama tIrthakA varNana suno| vaha khaGgatIrthake nAmase vikhyAta aura samasta pApakA nAza karanevAlA hai| khaGgatIrthameM snAna karake khaGgezvara zivakA darzana karanese manuSya kabhI durgatimeM nahIM par3atA aura antameM svargalokako jAtA hai| jo khaGgadhArezvara mahAdevakA darzana karatA aura kArtikakI pUrNimAko unakI vizeSarUpase pUjA karatA hai, usako ye sarvezvara bhagavAn vizvanAtha sadA isa pRthvIpara saba prakArakA sukha dete haiM; kyoMki ye manovAJchita phala denevAle haiN| sAbhramatIke taTapara citrAGgavadana nAmaka eka tIrtha hai, jo gayAse bhI zreSTha hai| usa zubhakAraka tIrthake adhiSThAtR devatA mAlArka nAmake sUrya haiN| jisako kor3ha ho gayI ho, Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ra * sAbhramatI taTake kapIzvara Adi tIthoMkI mahimAkA varNana * 15 ------------------------------ * vaha manuSya yadi usa tIrthameM jAya to bhagavAn mAlArka usakI kor3hako dUra kara dete haiN| jo nArI zAstroktavidhise vahA~ abhiSeka karatI hai, vaha mRtavatsA ho yA vandhyA zIghra hI putra prApta karatI hai| usa tIrthameM ravivArake dina yadi snAna, sandhyA, japa, homa, svAdhyAya aura devapUjana kiye jAyeM to ve akSaya ho jAte haiN| devezvari vahA~ jAkara zrIsUryakA vrata karanA caahiye| aisA karanese manuSya isa lokameM sukha bhogakara sUryalokako jAtA hai| jo usa tIrthameM jAkara vizeSarUpase upavAsa karatA aura indriyoMko vazameM karake bhagavAn mAlArkakA pUjana karatA hai, vaha nizcaya hI mokSakA bhAgI hotA hai| isa tIrthake bAda dUsare tIrthameM jAya, jo mAlArkase uttarameM sthita hai| usakA nAma hai-candanezvara tiirth| vaha uttama sthAna sadA candanakI sugandhase suvAsita rahatA hai| vahA~ snAna, jalapAna aura pitRtarpaNa karanese manuSya kabhI narakameM nahIM par3atA aura rudralokako prApta hotA hai| vahA~ jagatkA kalyANa karanevAle vizvake svAmI bhagavAn candanezvarakA darzana karake rudralokakI icchA rakhanevAlA puruSa yathAzakti unakA pUjana kre| usa tIrthameM kalyANa pradAna karanevAle sAkSAt paramAtmA zrIviSNu nitya nivAsa karate haiN| dhanya hai sAbhramatI nadI aura dhanya hai vizvake svAmI bhagavAn ziva evaM viSNu ! vahA~se pApanAzaka jambUtIrthameM snAna karaneke liye jaay| kaliyugameM vaha tIrtha manuSyoMke liye svargakI sIr3hIke samAna sthita hai| pUrvakAlameM jAmbavAnne vahA~ dazAGga parvatapara apane nAmase eka zivaliGgakI sthApanA kI thii| vahA~ snAna karake manuSya tatkAla zrIrAmacandrajI aura lakSmaNakA smaraNa kare tathA jAmbavatezvara zivako mastaka jhukAye to vaha rudralokameM pratiSThita hotA hai| devi ! jahA~-jahA~ zrIrAmacandrajIkA smaraNa kiyA jAtA hai, vahA~-vahA~ sampUrNa carAcara jagatmeM bhava-bandhanase chuTakArA dekhA jAtA hai| mujhe hI zrIrAma jAnanA cAhiye aura zrIrAma hI rudra haiM-yoM jAnakara kahIM bhedadRSTi nahIM rakhanI caahiye| jo mana-hI-mana 'rAma rAma! rAma !' isa prakAra japa kiyA karate haiM, unake samasta manorathoMkI 801 ************ pratyeka yugameM siddhi huA karatI hai| devi! maiM sadA zrIrAmacandrajIkA smaraNa kiyA karatA huuN| zrIrAmacandrajIkA nAma zravaNa karanese kabhI bhava-bandhanakI prApti nahIM hotii| pArvatI! maiM kAzImeM rahakara pratidina bhaktipUrvaka kamalanayana zrIraghunAthajIkA nirantara smaraNa kiyA karatA huuN| jAmbavAnne pUrvakAlameM parama sundara zrIrAmacandrajIkA smaraNa karake jambUtIrthameM jAmbavata nAmase prasiddha zivaliGgako sthApita kiyA thaa| vahA~ snAna, devapUjana tathA bhojana karake manuSya zivalokako prApta hotA hai aura vahA~ caudaha indroMkI Ayuparyanta nivAsa karatA hai| vahA~se indragrAma nAmaka uttama tIrthameM jAnA cAhiye, jahA~ pUrvakAlameM snAna karake indra ghora pApase mukta hue the| zrIpArvatIjIne pUchA- bhagavan ! indrako kisa karmase ghora para lagA thA aura kisa prakAra ve pAparahita hue ! usa prasaGgako vistArake sAtha sunAiye / zrImahAdevajI bole - devi ! pUrvakAlameM devarAja indra aura asuroMke svAmI namucine paraspara yaha pratijJA kI ki hama donoM eka-dUsarekA binA kisI zastrakI sahAyatA liye vadha kareM; parantu indrane AkAzavANIke kathanAnusAra jalakA phena lekara usIse namuciko mAra ddaalaa| taba indrako brahmahatyA lgii| unhoMne guruke pAsa jAkara apane pApakI zAntikA upAya puuchaa| phira bRhaspatijIke AjJAnusAra ve sAbhramatI nadIke uttara taTapara Aye aura vahA~ unhoMne snAna kiyaa| isase unakA sArA pApa tatkAla dUra ho gyaa| zarIrameM pUrNa candramAke samAna ujjvala kAnti chA gyii| taba indrane vahA~ dhavalezvara nAmaka zivakI sthApanA kI / 1 vaha zivaliGga isa pRthvIpara indrake hI nAmase prasiddha huaa| vahA~ pUrNimA, amAvAsyA, saMkrAnti aura grahaNake dina zrAddha karanepara pitaroMko bAraha varSoMtaka tRpti banI rahatI hai jo dhavalezvarake pAsa jAkara brAhmaNa bhojana karAtA hai, usake eka brAhmaNako bhojana karAnepara sahasra brAhmaNoMko bhojana karAnekA phala hotA hai| vahA~ apanI zaktike anusAra suvarNa, bhUmi aura vastrakA dAna karanA caahiye| brAhmaNako zveta raMgakI dUdha denevAlI gau Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 ********* * arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********.................................................................. 1 bachar3esahita dAna karanI cAhiye jo brAhmaNa yahA~ Akara rudramantrakA japa Adi karatA hai, usakA zubha karma vahA~ bhagavAn zaGkarajIke prasAdase koTigunA phala denevAlA hotA hai / jo manuSya usa tIrthameM Akara upavAsa Adi karatA hai, vaha apanI sampUrNa kAmanAoMko nissandeha prApta kara letA hai| jo bilvapatra lAkara bhagavAn dhavalezvarakI pUjA karatA hai, vaha mAnava isa pRthvIpara dharma, artha aura kAma - tInoM prApta karatA hai, vizeSataH somavArako jo zreSTha manuSya vahA~kI yAtrA karate haiM, unake roga-doSako bhagavAn dhavalezvara zAnta kara dete haiN| jo sadA ravivArako unakA vizeSarUpase pUjana karatA hai, usakI mahimAkA jJAna mujhe kabhI nahIM huaa| jo dUrvAdala, madArake phUla, kahAra puSpa tathA komala pattiyoMse zrIdhavalezvarakA pUjana karate haiM, ve manuSya puNyake bhAgI hote haiN| zveta madArakA - zrImahAdevajI kahate haiM-sAbhramatIke taTapara bAlArka nAmakA zreSTha tIrtha hai, jo bhoga aura mokSa pradAna karanevAlA hai| manuSya usa bAlArkatIrthameM snAna karake pavitratApUrvaka tIna rAta nivAsa kare aura sUryodayake samaya bAla-sUryake mukhakA darzana kre| aisA karanese vaha nizcaya hI sUryalokako prApta hotA hai| ravivAra, saMkrAnti, saptamI tithi, viSuva yoga, ayanake Arambha-divasa, candragrahaNa tathA sUryagrahaNake dina snAna karake devatAoM, pitaroM aura pitAmahoMkA tarpaNa kre| phira brAhmaNoMko gur3amayI dhenu aura gur3a-bhAta dAna kre| tatpazcAt kanera aura japAke phUloMse bAla sUryakA pUjana karanA caahiye| jo manuSya aisA karate haiM, ve sUryalokameM nivAsa karate haiN| jo mAnava vahA~ dUdha denevAlI lAla gau tathA bojha DhonemeM samartha eka baila dAna karatA hai, vaha yajJakA phala pAtA hai aura kabhI bhI narakameM nahIM pdd'taa| itanA hI nahIM, yadi vaha rogI ho to rogase aura kaidI ho to bandhanase mukta ho jAtA hai| isa tIrthameM piNDadAna karanese pitAmahagaNa pUrNa tRpta hote haiN| [ saMkSipta padmapurANa * sAbhramatI taTake bAlArka, durdharSezvara tathA khaDgadhAra Adi tIthoMkI mahimAkA varNana MALIFOR---EFER phUla lAkara usake dvArA dhavalezvarakI pUjA karake unhoMke prasAdase manuSya sadA manovAJchita phala pAtA hai| satyayugameM bhagavAn nIlakaNThake nAmase prasiddha hokara sabakA kalyANa karate the| phira tretAyugameM ve bhagavAn harake nAmase vikhyAta hue, dvAparameM unakI zarva saMjJA hotI hai aura kaliyugameM ve ghavalezvara nAmase prasiddha hote haiN| jo zreSTha mAnava yahA~ snAna aura dAna karate haiM, ve dharma, artha aura kAmakA upabhoga karake zivadhAmako jAte haiN| candragrahaNa, sUryagrahaNa tathA pitAkI vArSika tithiko zrAddha karanese jo phala milatA hai, use dhavalezvara tIrthameM manuSya anAyAsa hI prApta kara letA hai| devi ! dhavalezvara meM kAlase prerita hokara sadA hI jo prANI mRtyuko prApta hote haiM, ve jabataka sUrya aura candramA haiM tabataka zivadhAmameM nivAsa karate haiN| - pUrvakAlakI bAta hai, eka buDDA bhaiMsA, jo vRddhAvasthAke kAraNa jarjara ho rahA thA, bojha DhonemeM asamartha ho gyaa| yaha dekha vyApArIne usako rAstemeM hI tyAga diyA / garmIkA mahInA thA, vaha pAnI pIneke liye mahAnadI sAbhramatIke taTapara aayaa| daivavaza vaha bhaiMsA kIcar3a meM pha~sa gayA, jisase usakI mRtyu ho gyii| nadIke pavitra jalameM usakI haDDiyA~ baha gyiiN| usa tIrthake prabhAvase vaha bhaiMsA kAnyakubja dezake rAjAkA putra huaa| kramazaH bar3e honepara use rAjyasiMhAsanapara biThAyA gyaa| use apane pUrvajanmakA smaraNa banA rhaa| vahA~ apane pUrva vRttAntako yAda karake usa tIrthake prabhAvakA vicAra kara vaha rAjA ukta tIrthameM AyA aura vahA~ke jalameM snAna karake usane aneka prakArake dAna kiye| sAtha hI usa tIrthameM rAjAne devAdhideva mahezvarakI sthApanA kii| vahA~ snAna karake mahiSezvarakA pUjana tathA bAla sUryake mukhakA darzana karake manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai| yoM to samUcI sAbhramatI nadI hI parama pavitra hai, kintu bAlArka kSetrameM usakI pAvanatA vizeSa bar3ha gayI hai| Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utarakhaNDa ] - * sAbhramatI-taTake bAlArka, dudhara tathA khaGgadhAra Adi tIcokI mahimAkA varNana * 803 usakA nAmAMdhAraNamAtrase manuSya bar3e-bar3e pApoMse bhI hai| yadi manuSya mere sthAnapara jAkara vizeSarUpase merA chuTakArA pA jAtA hai| sAbhramatI nadIkA jala jahA~ pUrvase pUjana karatA hai to usakA sArA pApa tatkAla naSTa ho pazcimakI ora vahatA hai, vaha sthAna prayAgase bhI adhika jAtA hai| jo isa tIrthameM merI miTTIkI mUrti banAkara pUjate pavitra, samasta kAmanAoMko pUrNa karanevAlA aura mahAn haiM, ve mere paramadhAmameM nivAsa karate haiN| merA vigraha hai| vahA~ brAhmaNoMko diyA huA gau, bhUmi, tila, suvarNa, kaliyugameM khaGgadhArezvarake nAmase vikhyAta hotA hai| vastra, anna, zayyA, bhojana, vAhana aura chatra AdikA satyayugameM maiM 'mandira' kahalAtA hU~ aura tretAmeM gaurava' / dAna, abhimeM kiyA huA havana, pitaroMke liye kiyA dvAparameM merA 'vizvavikhyAta' nAma hotA hai aura kaliyugameM gayA zrAddha tathA japa Adi karma akSaya ho jAtA hai| usa 'khanezvara' yA 'khagadhArezvara' / isa tIrthake dakSiNa bhAgameM tIrthame manuSya jisa-jisa vastukI kAmanA karatA hai, merA sthAna hai-yaha jAnakara jo vidvAn vahIM merI mUrti vaha-vaha use mahezvarakI kRpA tathA tIrthake prabhAvase prApta banAtA aura nitya usakI pUjA karatA hai, use manovAJchita hotI hai| phalakI prApti hotI hai| vaha mAnava dharma, artha, kAma aura aba durdharSezvara nAmaka eka dUsare uttama tIrthakA mokSa-cAroM puruSArthIko prApta kara letA hai| devezvari ! jo varNana karatA huuN| usake smaraNa karanemAtrase pApI bhI loga lokanAtha mahezvarako dhUpa, dIpa, naivedya tathA candana puNyavAn ho jAtA hai| devAsura-saMgrAmakI samApti aura Adi arpaNa karate haiM, unheM kabhI duHkha nahIM hotaa| daityoMkA saMhAra ho jAnepara bhRgunandana zukrAcAryane vahA~ khaGgadhAra tIrthase dakSiNakI ora parama pAvana kaThora vratakA pAlana karake loka-sRSTike kAraNabhUta dugdhezvara tIrtha batAyA gayA hai, jo saba pApoMkA nAza durdharSa devatA mahAdevajIkI samArAdhanA kI aura unase karanevAlA hai| usa tIrthame nAna karake dugdhezvara zivakA daityoMke jIvanake liye mRtasaMjIvanI vidyA prApta kii| darzana karanepara manuSya pApajanita duHkhase tatkAla tabase yaha tIrtha bhUmaNDalameM unhIMke nAmapara vikhyAta chuTakArA pA jAtA hai| sAbhamatIke sundara taTapara jahA~ huaa| kAvyatIrthameM srAna karake durdharSezvara nAmaka parama puNyamayI candrabhAgA nadI Akara milI hai, maharSi mahAdevakA pUjana karanese manuSya saba pApoMse chuTakArA pA dadhIcine bhArI tapasyA kI thii| vahAM kiye hue nAna, jAtA hai| dAna, japa, pUjA aura tapa Adi samasta zubha karma sAbhramatI nadIke taTapara khaDgadhAra nAmase vikhyAta dugdhatIrthaka prabhAvase akSaya hote haiN| ki eka parama pAvana tIrtha hai, jo aba gupta ho gayA hai aura dugdhezvara tIrthase pUrvakI ora eka parama pAvana tIrtha jahA~ prasaGgavaza bhI kabhI acAnaka sAna aura jalapAna hai, jahA~ sAbhramatImeM candrabhAgA nadI milI hai| vahA~ kara lenepara manuSya saba pApoMse mukta ho rudralokameM puNyadAtA candrezvara nAmaka mahAdevajI nitya virAjamAna pratiSThita hotA hai| vahA~ kazyapake pIche jAtI huI pavitra rahate haiN| jo sampUrNa lokoko sukha denevAle, parama mahAn sAbhramatI nadIko pAtAlakI ora jAte dekha rudrane use aura sarvatra vyApaka haiM, ve hI bhagavAn 'hara' vahA~ nivAsa apane jaTAjUTameM dhAraNa kara liyA tathA ve rudra khaDgadhAra karate haiN| usa tIrthameM candramAne dIrghakAlataka tapa kiyA nAmase vikhyAta hokara vahIM rahane lge| devezvari ! vahA~ thA aura unhoMne hI candrezvara nAmaka mahAdevakI sthApanA snAna karanese pApI bhI svargameM cale jAte haiN| pArvatI! kI thii| vahA~ snAna, jalapAna aura zivakI pUjA mAghameM, vaizAkhameM tathA vizeSataH kArtikakI pUrNimAko karanevAle manuSya dharma aura artha prApta karate haiN| jo loga jo vahA~ snAna karate haiM, ve mukta ho jAte haiN| vasiSTha, vahA~ vizeSarUpase vRSotsarga Adi karma karate haiM, ve pahale vAmadeva, bhAradvAja aura gautama Adi RSi vahA~ sAna svarga bhogakara pIche zivadhAmako jAte haiN| jo dUsare taTapara tathA bhagavAn zivakA darzana karaneke liye AyA karate jAkara samasta pApoMkA nAza karanevAle candrezvara nAmaka Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 mA arcayakha havIkezaM yadIcchasi para padam . . [saMkSipta pApurANa zivakI arcanA karate haiM tathA vizeSataH rudrake mantroMkA pAragAmI hotA hai| kSatriya ho to rAjya, vaizya ho to dhana japa karate haiM, unheM zivakA svarUpa samajhanA caahiye| aura zUdra ho to bhakti pAtA hai| isaliye upayukta nAmamaya devi ! jo yahA~ sarvadA srAna karate haiM, una manuSyoMko uttama sUktakA japa karanA caahiye| , nissandeha viSNusvarUpa jAnanA cAhiye / jo tilapiNDase, pArvatI ! nimbArka tIrthase bahuta dUra jAnepara parama yahA~ zrAddha karate haiM, ve bhI usake prabhAvase viSNudhAmako uttama siddhakSetra AtA hai| jAte haiN| yahA~ vidhipUrvaka snAna aura dAna karanA caahiye| uparyukta tIrtha ke bAda tIrtharAja nAmase vikhyAta eka snAna karanepara brahmahatyA Adi pApoMse bhI chuTakArA mila uttama tIrtha hai, jahA~ sAta nadiyA~ bahatI haiN| anya jAtA hai| isa taTapara jo vizeSarUpase vaTakA vRkSa lagAte tIrthokI apekSA yahA~ka srAnameM saugunI vizeSatA hai / yahA~ hai, ve mRtyuke pazcAt zivapadako prApta hote haiN| devatAoMmeM zreSTha sAkSAt bhagavAn vAmana virAjamAna hai| dugdhezvarake samIpa eka atyanta pAvana tathA ramaNIya jo mAgha mAsakI dvAdazIko tilakI dhenukA dAna karatA tIrtha hai, jo isa pRthvIpara pippalAdake nAmase prasiddha hai| hai, vaha saba pApoMse mukta ho apanI sau pIr3hiyokA uddhAra devezvari ! vahA~ sAna aura jalapAna karanese brahmahatyAkA kara detA hai| yadi manuSya zuddhacitta hokara yahA~ kevala pApa dUra ho jAtA hai| sAzramatIke taTapara pippalAda tIrtha tilamizrita jala bhI pitaroMko arpaNa kare to usake dvArA gupta hai| vahA~ snAna karanese manuSya mokSakA bhAgI hotA hajAra varSAMtakake liye zrAddha-karma sampanna ho jAtA hai| hai| vahA~ vidhipUrvaka pIpalakA vRkSa lagAnA caahiye| isa rahasyako sAkSAt pitara hI batalAte haiN| jo isa aisA karanepara manuSya karma-bandhanase mukta ho jAtA hai| tIrthameM brAhmaNoMko gur3a aura khIra bhojana karAte haiM, unako pippalAda tIrthase Age sAdhamatIke taTapara nimbArka eka-eka brAhmaNake bhojana karAnepara sahastra-sahastra nAmaka uttama tIrtha hai, jo vyAdhi tathA durgandhakA nAza brAhmaNoMko bhojana karAnekA phala milatA hai| karanevAlA hai| pUrvakAlameM kolAhala dailyake sAtha yuddhame tadanantara, sAdhamatIke taTapara guptarUpase sthita dAnavoMke dvArA parAsta hokara devatAloga sUkSma-zarIra somatIrthakI yAtrA kare, jahA~ kAlAgnisvarUpa bhagavAn dhAraNa karake prANarakSAke liye yahA~ vRkSoMmeM samA gaye the| ziva pAtAlase nikalakara prakaTa hue the| somatIrthameM vahA~ jAnepara vizeSarUpase bhagavAn sUryakA pUjana karanA srAna karake somezvara zivakA darzana karanese niHsandeha caahiye| pArvatI ! sUryake pUjanase manovAJchita phalakI somapAnakA phala prApta hotA hai| vahA~ snAna karanevAlA prApti hotI hai| jo manuSya isa tIrthameM jAkara sUryake bAraha puruSa paralokameM kalyANa prApta karatA hai| jo somavArake nAmoMkA pATha karate haiM, ve jIvanabhara puNyAtmA bane rahate dina bhagavAn somezvarake mandirameM darzanake liye jAtA hai, haiN| ve nAma isa prakAra hai-Aditya, bhAskara, bhAnu, vaha somaliGgakI kRpAse manovAJchita phala prApta karatA ravi, vizvaprakAzaka, tIkSNAMzu, mArtaNDa, sUrya, prabhAkara, hai| jo zveta raMgake phUloMse, kanerake puSpoMse tathA vibhAvasu, sahasrAkSa tathA pUSA / * pArvatI ! jo vidvAn pArijAtake prasUnoMse pinAkadhArI zrImahAdevajIko pUjA ekApracitta hokara ina bAraha nAmokA pATha karatA hai, vaha karate hai, ve parama uttama zivadhAmako prApta hote haiN| dhana, putra aura pautra prApta karatA hai| jo manuSya inameMse vahA~se kApotika tIrthakI yAtrA kare, jahA~ eka-eka nAmakA uccAraNa karake sUryadevakA pUjana karatA sAdhamatIkA jala pazcimase pUrvakI ora bahatA hai| jo hai, vaha brAhmaNa ho to sAta janmotaka dhanADhya evaM vedokA manuSya pitR-tarpaNapUrvaka vahA~ piNDadAna karatA hai tathA * Aditya bhAskara bhAnu ravi vishvprkaashkm| tIkSNAMzu caiva mArtaNDaM sUrya caiva prabhAkaram // vibhAvasu sahasAkSa tathA pUSaNameva c| ......... ......... // (151 / 9-10) Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ]" * sAbhramatI-taTake bAlArka, durdharSevara tathA khaDgavAra Adi tIrthokI mahimAkA varNana . 805 pratyeka parvapara vanake phaloM aura phaloMse kauve tathA kutte gaGgA bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlI hai| usake Adiko bali arpaNa karatA hai, vaha yamarAjake mArgako darzanamAtrase manuSya ghora pApase chuTakArA pA jAte haiN| vahA~ sukhapUrvaka lA~gha jAtA hai| jo vaizAkhakI pUrNimAko usa go-dAna aura ratha-dAnakI prazaMsA kI jAtI hai| usa tIrthameM snAna karake pIlI sarasoMse parama uttama prAcInezvara tIrthameM zrAddha karake yatnapUrvaka dAna denA caahiye| bhayaMkara nAmaka zivako pUjA karatA hai, vaha apaneko to tAratA kaliyugameM vaha tIrtha mahApAtakoMkA nAza karanevAlA hai| hI hai, apane pitaroM aura pitAmahoMkA bhI uddhAra kara detA vahA~se bhUtAlaya tIrthameM jAnA cAhiye, jo pApoMkA hai| yaha vahI sthAna hai, jahA~ eka kabUtarane apane apaharaNa karanevAlA aura uttama tIrtha hai| vahA~ bhUtoMkA atithiko prasatratApUrvaka apanA zarIra de diyA thA aura nivAsabhUta vaTakA vRkSa hai aura pUrvavAhinI candanA nadI vimAnapara baiThakara sampUrNa devatAoMke mukhase apanI hai| bhUtAlayameM snAna karake bhUtoMke nivAsabhUta vaTakA prazaMsA sunatA huA vaha svargalokameM gayA thaa| tabhIse darzana karanepara bhagavAn bhUtezvarake prasAdase manuSyako yaha tIrtha kApota tIrthake nAmase vikhyAta huaa| vahA~ kabhI bhaya nahIM prApta hotA / vahA~se Age ghaTezvara nAmakA sAna aura jalapAna karanese manuSyakI brahmahatyA dUra ho uttama tIrtha hai, jahA~ sAna aura darzana karanese mAnava jAtI hai| : wpnizcaya hI mokSakA bhAgI hotA hai| vahA~ jAkara jo ataH devi ! usa tIrtha meM jAnepara sadA hI atithikA vizeSarUpase pAkarakI pUjA karatA hai, vaha isa pRthvIpara pUjana karanA caahiye| atithikA pUjana karanepara vahA~ manovAJchita kAmanAoMko prApta karatA hai| nizcaya hI saba kucha prApta hotA hai| vahA~se manuSya bhaktipUrvaka vaidyanAtha nAmaka tIrthame hai vahA~se Age kAzyapa hRdake samIpa gotIrtha hai, jo jAya aura usameM snAna karake zivajIkI pUjA kare / vahA~ saba tIrthoMmeM zreSTha aura mahApAtakoMkA nAza karanevAlA hai| vidhipUrvaka pitaroMkA tarpaNa karanese sampUrNa yajJoMkA phala brahmAhatyAke samAna bhI jo koI pApa haiM, ve gotIrthameM srAna prApta hotA hai| vahA~ devatAoMse prakaTa huA vijaya tIrtha hai, karanese nissandeha naSTa ho jAte haiN| jo manuSya vahA~ sAna jisakA darzana karanese manuSya sadA bhA~ti-bhA~tike karake gauoMko eka dinakA bhojana detA hai, vaha go- manovAJchita bhoga prApta karate haiN| vaidyanAtha tIrthase Age mAtAoMke prasAdase mAtR-RNase mukta ho jAtA hai| jo tIrthoMmeM uttama devatIrtha hai, jo saba prakArakI siddhiyoMko gotIrthameM jAnepara snAna karake zreSTha brAhmaNoMko dUdha denevAlA hai| vahA~ dharmaputra yudhiSThirane rAkSasarAja denevAlI gau dAna karatA hai, vaha brahmApadako prApta hotA hai| vibhISaNase kara lekara rAjasUya nAmaka mahAn yajJa Arambha - yahA~ eka dUsarA bhI mahAn tIrtha hai, jo kAzyapa kiyA thaa| pANDuputra nakulane dakSiNa dizApara vijaya kuNDake nAmase prasiddha hai| vahA~ kuzevara nAmaka pAneke bAda sAbhramatI nadIke taTapara bar3I bhaktike sAtha mahAdevajI virAjate hai| unake pAsa hI kazyapajIkA pANDurA- nAmase vikhyAta devIkI sthApanA kI thI, jo banavAyA huA sundara kuNDa hai| usameM srAna karanese bhoga aura mokSa pradAna karanevAlI hai| sAbhramatIke jalameM manuSya kabhI narakameM nahIM pdd'taa| mahAdevi ! kAzyapake snAna karake pANDurA-ko namaskAra karanevAlA manuSya taTapara nitya agrihotra karanevAle tathA vedoMke svAdhyAyameM aNimA Adi ATha siddhiyoM tathA pracura medhAzaktiko tatpara rahanevAle aneka zAstroMke jJAtA brAhmaNa nivAsa prApta karatA hai| yadi mAnava zuddhabhAvase pANDurAAko karate hai| jaisA kAzIkA mAhAtmya hai, vaisA hI isa namaskAra kara le to usake dvArA eka varSatakakI pUjA sampatra RSinirmita nagarIkA bhI hai| maharSi kazyapane yahA~ rahakara ho gayI-aisA jAnanA cAhiye / devatIrthameM pANDurAki bar3I bhArI tapasyA kI hai tathA ve bhagavAn zaMkarakI jaTAse samIpa jisakI mRtyu hotI hai, vaha kailAsa-zikharapara prakaTa honevAlI gaGgAko yahA~ le Aye haiN| yaha kAzyapI pahu~cakara bhagavAn candrezvarakA gaNa hotA hai| Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 *arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa usa tIrthase Age caNDeza nAmakA uttama tIrtha hai, snAna karanese manuSya nissandeha mukta ho jAtA hai| jahA~ sabako aizvarya pradAna karanevAle bhagavAn caNDezvara sAbhramatIke pAvana taTapara logoMkI kalyANa-kAmanAse nitya nivAsa karate haiN| unakA darzana karanese manuSya pRthvIke anya saba tIthoMkA parityAga karake jo bhagavAn anajAnameM athavA jAna-bUjhakara kiye hue pApase rudrameM bhakti rakhatA huA jitendriya bhAvase zrAddha karatA hai, chuTakArA pA jAtA hai| sampUrNa devatAoMne milakara eka vaha zuddhacitta hokara saba yajJoMkA phala pAtA hai| usa nagarakA nirmANa kiyA, jo bhagavAn caNDezvarake nAmase hI tIrthameM srAna karake brAhmaNako vRSabha dAna karanA caahiye| vikhyAta hai| vahA~se Age gaNapati-tIrtha hai, jo bahuta hI aisA karanevAlA puruSa saba lokoMko lAMghakara parama uttama hai| vaha sAbhramatIke samIpa hI vikhyAta hai| vahA~ gatiko prApta hotA hai| vAnI Adi tIrthokI mahimA zrImahAdevajI kahate haiM-mahAdevi ! tadanantara indrane kahA-bhagavan ! ApakI kRpAse usa tIrthameM jAnA cAhiye, jahA~ parama sAdhvI girikanyA usa durdharSa daityako Apake dekhate-dekhate hI isa vAghIke sAtha indrakA samAgama huA thaa| jo manuSya vajrase maaruuNgaa| apane manako saMyamameM rakhate hue vahA~ srAna karate haiM, unheM dasa azvamedha-yajJokA phala prApta hotA hai| jo puruSa vahA~ tilake cUrNase piNDa banAkara zrAddha karatA hai, vaha apanese pahalekI sAta aura bAdakI sAta pIr3hiyoMkA uddhAra kara detA hai| saMgamameM vidhipUrvaka snAna karake gaNezajIkA bhalIbhAMti pUjana karanevAlA manuSya kabhI vighna-bAdhAoMse AkrAnta nahIM hotA aura lakSmI bhI kabhI usakA tyAga nahIM krtii| pUrvakAlameM vRtrAsura aura indrameM romAJcakArI yuddha huA thA, jo lagAtAra gyAraha hajAra varSAMtaka calatA rhaa| usameM indrakI parAjaya huI aura ve vRtrAsurase punaH lauTanekI zarta karake yuddha chor3akara merI zaraNameM aaye| unhoMne vAnIke pavitra saMgamapara ArAdhanAke dvArA mujhe santuSTa kiyaa| taba maiMne AkAzameM prakaTa hokara unheM darzana diyaa| usa samaya kAzyapI gaGgAke taTapara mere zarIrase kucha bhasma jhar3akara girA, jisase eka pavitra 8 liGga prakaTa ho gyaa| usa zivaliGgakI 'bhasmagAtra' pArvatI ! yoM kahakara indra punaH vRtrAsurake pAsa nAmase prasiddhi huI / taba maiMne prasanna hokara mahAtmA indrase gye| usa samaya devatAoMkI senAmeM dundubhi baja utthii| -kahA-'deva ! tuma jo-jo cAhate ho, vaha saba tumheM eka hI kSaNameM indra prabala zaktise sampanna ho gye| duuNgaa| isa vanakI sahAyatAse tuma zIghra hI vRtrAsurakA yuddhakI icchAse vRtrAsurake pAsa jAte hue indrakA rUpa vadha kroge|' atyanta tejasvI dikhAyI detA thaa| maharSigaNa unakI Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . bArbanI Adi tIthokI mahimA . stuti kara rahe the| udhara yuddhake muhAnepara khar3e hue devalokako rAjadhAnImeM praveza kiyaa| vRtrAsurake zarIrameM jo sahasA parAjayake cihna prakaTa hue, / tadanantara atyanta bhayaGkara brahmahatyA raudrarUpa dhAraNa unakA varNana karatA hU~ suno| vRtrAsurakA mukha atyanta kiye vRtrake zarIrase nikalI aura indrako DhU~r3hane lgii| bhayAnaka aura jalatA huA-sA pratIta hone lgaa| usake usane daur3akara mahAtejasvI indrakA pIchA kiyA aura jaba zarIrakA teja phIkA par3a gyaa| sAre aGga kA~pane lge| ve dikhAyI diye, taba usane unakA galA pakar3a liyaa| jora-jorase garama sA~sa calane lgii| vRtrAsurake roMgaTe indrako brahmahatyA laga gyii| ve kisI taraha use haTAnemeM khar3e ho gye| usake ucchvAsakI gati atyanta tIvra ho samartha na ho ske| usI dazA meM brahmAjIke pAsa jAkara gyii| AkAzase mahAbhayAnaka ulkApAta huaa| usa unhoMne mastaka jhukaayaa| indrako brahmahatyAse gRhIta daityake pAsa giddha, bAja aura kaDU Adi pakSI Akara atyanta kaThora zabda karane lge| ve saba vRtrAsurake Upara maNDala banAkara ghUmane lge| itanemeM hI indra airAvata hAthIpara car3hakara vahA~ aaye| unake uThe hue hAthameM vajra zobhA pA rahA thaa| indra jyoM hI daityake samIpa pahu~ce, usane amAnuSika garjanA kI aura vaha unake Upara TUTa pdd'aa| vRtrAsurako apanI ora Ate dekha indrane usake Upara vanakA prahAra kiyA aura usa daityako samudrake taTapara mAra giraayaa| usa samaya indrake mastakapara phUloMkI varSA hone lgii| usa bhayaGkara dAnavarAjakA m jAnakara brahmAjIne usakA smaraNa kiyaa| unake smaraNa karate hI brahmahatyA brahmAjIke pAsa upasthita huii| brahmAjIne kahA-devi ! merA priya kArya kro| devarAja indrako chor3a do| batAo, tuma kyA cAhatI ho? maiM tumhArI kauna-sI icchA pUrNa karUM? 1 brahmahatyA bolI-surazreSTha ! maiM ApakI AjJA mAnakara indrake zarIrase alaga ho jAU~gI, kintu devadeva ! mujhe koI dUsarA nivAsasthAna diijiye| Apako namaskAra hai| bhagavan ! Apane hI to lokarakSAke liye yaha maryAdA banAyI hai| taba brahmAjIne brahmahatyAse 'tathAstu',kahakara indrakI vadha karake amaroMke mukhase apanI stuti sunate hue indrane Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 08 *********** * avayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * hatyA dUra karaneke upAyapara vicAra kiyaa| unhoMne agni svIkRti de dii| phira lokapitAmaha brahmAjIne apsarAoko devako bulAkara kahA- ame! tuma indrakI brahmahatyAkA cauthAI bhAga grahaNa kro|' qu mere chUTanekA kyA upAya hai ? brahmAjI bole- agne ! jo tumheM prajvalita rUpameM pAkara kabhI bIja, oSadhi, tila, phala, mUla, samidhA aura kuza Adike dvArA tumameM Ahuti nahIM DAlegA, usa samaya brahmahatyA tumheM chor3akara usImeM praveza kara jaaygii| yaha sunakara agnine brahmAjIkI AjJA zirodhArya kii| tatpazcAt pitAmahane vRkSa, oSadhi aura tRNa Adiko bulAkara unake sAmane bhI yahI prastAva rkhaa| yaha bAta sunakara unheM bhI agrikI hI bhA~ti kaSTa huA; ataH ve brahmAjIse isa prakAra bole- pitAmaha hamArI brahmahatyAkA anta kaise hogA ?" [ saMkSipta padmapurANa agjhine kahA - prabho ! isa brahmahatyAke doSase isake cauthe bhAgako tumaloga grahaNa kro|' brahmAjIne kahA- jo manuSya mahAn mohake vazIbhUta hokara akAraNa tumheM kATe yA cIregA, brahmahatyA usIko laga jaaygii| bulAkara madhura vANImeM unheM sAntvanA dete hue kahA'apsarAo! yaha brahmahatyA vRtrAsurake zarIrase AyI hai; taba oSadhi aura tRNa Adine 'hA~' kahakara apanI vicAra kIjiye / -- apsarAe~ bolIM- devezvara! ApakI AjJAse hama ise grahaNa karaneko taiyAra haiM; parantu hamAre uddhArakA koI upAya bhI Apako socanA caahiye| brahmAjIne kahA- jo rajasvalA strIse maithuna karegA, usIke aMdara yaha turaMta calI jAyagI / 'bahuta acchA' kahakara apsarAoMne hArdika prasannatA prakaTa kI aura apane-apane sthAnapara jAkara ve vihAra karane lgiiN| tadanantara lokavidhAtA brahmAjIne jalakA smaraNa kiyaa| jaba jala upasthita huA, taba brahmAjIne kahA--'yaha bhayAnaka brahmahatyA vRtrAsurake zarIrase nikalakara indrake Upara AyI hai| isakA cauthA bhAga tuma grahaNa kro|' jalane kahA - lokezvara! Apa hameM jo AjJA dete haiM, vahI hogA; parantu hamAre uddhArake upAyakA bhI Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * vAtraMtrI Adi tIrthokI mahimA . brahmAjI bole-jo manuSya ajJAnase mohita aura dAna karanA caahiye| isa tIrthameM snAna karanese hokara tumhAre bhItara thUka yA mala-mUtra DAlegA, usIke mahApAtako bhI mukta ho jAte haiN| svajanoMkA hita bhItara yaha zIghra calI jAyagI aura vahIM nivAsa kregii| cAhanevAle puruSoMko vahA~ zrAddhakA anuSThAna avazya isase tumheM chuTakArA mila jaaygaa| karanA caahiye| vahA~ zrAddha karanese manuSya nizcaya hI zrImahAdevajI kahate haiM-surezvari ! isa prakAra pitRlokameM nivAsa karatA hai| jahA~ samudrase sAbhramatI brahmAjIkI AjJAse vaha brahmahatyA devarAja indrako gaGgAkA nitya saMgama huA hai, usa sthAnapara brahmahatyArA chor3akara calI gyii| isase unheM bar3I prasannatA huii| bhI mukta ho jAtA hai| phira anya pApoMse yukta manuSyoM ke pUrvakAlameM indrako isI prakAra brahmahatyA prApta huI thii| liye to kahanA hI kyA hai| mandabuddhi loga jahA~ tIrtha isa vAnI tIrthameM tapasyA karake zuddhacitta hokara ve nahIM jAnate, vahA~ mere nAmase uttama tIrthakI sthApanA kara svargameM gaye the| pArvatI ! sAbhramatIke tIrthoMmeM 'vAnI' lenI caahiye| kA aisA hI mAhAtmya hai| saMgamake pAsa hI Aditya nAmaka uttama tIrtha hai, jo vAnI-saMgamase Age jAnepara devanadI sAbhramatI sampUrNa vizvameM vikhyAta hai| usakA darzana avazya karanA bhadrAnadIke sAtha-sAtha varuNake nivAsabhUta samudrameM jA cAhiye / vahA~ snAna karanese puSkarameM snAna karanekA phala milI hai| samudra bhI sAbhramatIke anurAgase usakA priya hotA hai| madAra aura kanerake phUloMse bhagavAn sUryakA karaneke liye Age bar3ha AyA hai aura usake priya- pUjana, zrAddha tathA dAna karanA caahiye| yaha AdityatIrtha milanako usane aGgIkAra kiyA hai| bhadrAnadI pUrvakAlameM parama pavitra aura pApoMkA nAzaka hai| mahApAtakI subhadrAkI sakhI thii| usane mArgameM mUrtimatI sAkSAt manuSyoMko bhI yaha puNya pradAna karanevAlA hai| usa tIrthake lakSmIkI bhA~ti prakaTa hokara sAbhramatI gaGgAkI sahAyatA bAda nIlakaNTha nAmakA eka uttama tIrtha hai / muktikI icchA kii| una donoM nadiyoMkA pavitra saMgama samudrake rakhanevAle puruSako usakA darzana avazya karanA caahiye| uttara-taTapara huA hai| usa tIrthameM srAna karake jo pArvatI ! jo manuSya bilvapatra tathA dhUpa-dIpase bhagavAn mahAvarAhako namaskAra karatA aura svaccha nIlakaNThakA pUjana karatA hai, use manovAJchita phalakI jalakA dAna karatA hai, vaha varuNalokako prApta hotA hai| prApti hotI hai| jo nirjana sthAnameM rahakara vahA~ upavAsa usI mArgase varAharUpadhArI bhagavAn viSNune samudrameM karate haiM, ve loga jisa-jisa vastuko icchA karate haiM, use praveza karake devatAoMke vairI sampUrNa dAnavoMpara vijaya vaha tIrtha pradAna karatA hai| pAyI thii| bhagavAnne jo vArAhakA rUpa dhAraNa kiyA thA, pArvatI ! jahA~ sAbhramatI nadI durgAse milI hai tathA usakA uddezya devatAoMkA kArya siddha karanA hI thaa| jahA~ usakA samudrase saMgama huA hai, vahA~ srAna karanA vaha rUpa dhAraNa karake ve samudrameM jA ghuse aura caahiye| jo kaliyugameM vahA~ snAna kareMge, ve nizcaya hI pRthvIdevIko apanI dAr3hoMpara rakhakara kardamAlayameM A niSpApa ho jaayeNge| durgA-saMgamapara zrAddha karanA caahiye| nikale; isase vahA~ vArAhatIrthake nAmase eka mahAn tIrtha vahA~ jAnepara vizeSarUpase brAhmaNoMko bhojana karAnA aura bana gyaa| jo manuSya vahA~ snAna karatA hai, vaha nizcaya hI vidhipUrvaka gAya-bhaisakA dAna denA ucita hai| yaha mokSakA bhAgI hotA hai| yahA~ pitaroMkI muktike liye sAzramatI nadI pavitra, pApoMkA nAza karanevAlI aura parama zrAddha karanA caahiye| aisA karanevAlA puruSa pitaroMke dhanya hai| isakA darzana karake manuSya pApoMse mukta ho jAte sAtha hI mukta hokara atyanta sukhada lokameM jAtA hai| haiN| pArvatI ! sAbhramatI nadIko gaGgAke samAna hI jAnanA vArAhatIrthase Age saMgama nAmaka tIrtha hai, jahA~ caahiye| kaliyugameM vaha vizeSarUpase pracura phala sAbhramatI gaGgA samudrase milI hai| vahA~ vidhipUrvaka sAna denevAlI hai| Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 *******................................................ * HORY arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * --------------AND zrInRsiMhacaturdazIke vrata tathA zrInRsiMhatIrthakI mahimA zrImahAdevajI kahate haiM-devi ! suno, aba maiM tumheM trilokadurlabha vratakA varNana sunAtA hU~, jisake sunanese manuSya brahmahatyA Adi pAtakoMse mukta ho jAtA hai| svayaMprakAza paramAtmA jaba bhaktoMko sukha deneke liye avatAra grahaNa karate haiM, vaha tithi aura mAsa bhI puNyake kAraNa bana jAte haiN| devi! jinake nAmakA uccAraNa karanevAlA puruSa sanAtana mokSako prApta hotA hai, ve paramAtmA kAraNoMke bhI kAraNa haiN| ve sampUrNa vizvake AtmA, vizvasvarUpa aura sabake prabhu haiM jinhoMne bAraha sUryoko dhAraNa kara rakhA haiM, ve hI bhagavAn bhaktoMkA abhISTa siddha karaneke liye mahAtmA nRsiMhake rUpameM prakaTa hue the / devi ! jaba hiraNyakazipu nAmaka daityakA vadha karake devAdhideva jagadguru bhagavAn nRsiMha sukhapUrvaka virAjamAna hue, taba unakI goda meM baiThe hue jJAniyoMmeM zreSTha prahlAdajIne unase isa prakAra prazna kiyA- 'sarvavyApI bhagavAn nArAyaNa! nRsiMhakA adbhuta rUpa dhAraNa karanevAle [ saMkSipta padmapurANa Apako namaskAra hai| surazreSTha! maiM ApakA bhakta hU~, ataH yathArtha bAta jAnaneke liye Apase pUchatA huuN| svAmin ! Apake prati merI abheda-bhakti aneka prakArase sthira huI hai| prabho! maiM Apako itanA priya kaise huA ? isakA kAraNa btaaiye|' bhagavAn nRsiMha bole- vatsa ! tuma pUrvajanmameM kisI brAhmaNake putra the| phira bhI tumane vedoMkA adhyayana nahIM kiyaa| usa samaya tumhArA nAma vasudeva thaa| usa janmameM tumase kucha bhI puNya nahIM bana pdd'aa| kevala mere vratake prabhAvase mere prati tumhArI bhakti huii| pUrvakAlame brahmAjIne sRSTi racanAke liye isa uttama vratakA anuSThAna kiyA thaa| mere vratake prabhAvase hI unhoMne carAcara jagatkI racanA kI hai| aura bhI bahuta se devatAoM, prAcIna RSiyoM tathA parama buddhimAn rAjAoMne mere uttama vratakA pAlana kiyA hai aura usake prabhAvase unheM saba prakArakI siddhiyA~ prApta huI haiN| strI yA puruSa, jo koI bhI isa uttama vratakA anuSThAna karate haiM, unheM maiM saukhya, bhoga aura mokSarUpI phala pradAna karatA hU~ / prahlAdane pUchA- deva ! aba maiM isa vratakI uttama vidhiko sunanA cAhatA huuN| prabho! kisa mahInemeM aura kisa dinako yaha vrata AtA hai ? yaha vistArake sAtha batAnekI kRpA kIjiye / bhagavAn nRsiMha bole- beTA ! prahlAda ! tumhArA kalyANa ho / ekAgracitta hokara isa vratako zravaNa kro| yaha vrata mere prAdurbhAvase sambandha rakhatA hai, ataH vaizAkhake zuklapakSakI caturdazI tithiko isakA anuSThAna karanA caahiye| isase mujhe bar3A santoSa hotA hai| putra! bhaktoMko sukha deneke liye jisa prakAra merA AvirbhAva huA, vaha prasaGga suno| pazcima dizAmeM eka vizeSa kAraNase maiM prakaTa huA thaa| vaha sthAna aba mUlasthAna (mulatAna) kSetrake nAmase prasiddha hai, jo parama pavitra aura samasta pApoMkA nAzaka hai| usa kSetrameM hArIta nAmaka eka prasiddha brAhmaNa rahate the, jo vedoMke pAragAmI vidvAn aura jJAna-dhyAnameM Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrInRsiMhacaturdazIke vrata tathA zrInasiMhatIrthakI mahimA . 811 tatpara rahanevAle the| unakI strIkA nAma lIlAvatI thaa| tatpazcAt use paJcAmRtase snAna kraaye| isake bAda vaha bhI parama puNyamayI, satIrUpA tathA svAmIke adhIna zAkhake jJAtA aura lobhahIna brAhmaNako bulAkara AcArya rahanevAlI thii| una donoMne bahuta samayataka bar3I bhArI banAye aura use Age rakhakara bhagavAnkI arcanA kre| tapasyA kii| tapasyAmeM hI unake ikkIsa yuga bIta gye| pUjAke sthAnapara eka maNDapa banavAkara use phUlake taba usa kSetrameM prakaTa hokara maiMne una donoMko pratyakSa gucchoMse sajA de| phira vartamAna Rtu sulabha honevAle darzana diyaa| usa samaya unhoMne mujhase kahA- phUloMse aura SoDazopacArakI sAmagriyoMse vidhipUrvaka 'bhagavan ! yadi Apa mujhe vara denA cAhate hai to isI merA pUjana kre| pUjAmeM niyamapUrvaka rahakara mujhase sambandha samaya Apake samAna putra mujhe prApta ho|' beTA prahAda ! rakhanevAle paurANika mantroMkA upayoga kre| jo candana, unakI bAta sunakara maiMne uttara diyA- 'brahAn ! kapUra, rolI, sAmayika puSpa tathA tulasIdala mujhe arpaNa nissandeha maiM Apa donoMkA putra huuN| kintu maiM sampUrNa karatA hai, vaha nizcaya hI mukta ho jAtA hai| samasta vizvako sRSTi karanevAlA sAkSAt parAtpara paramAtmA haiM, kAmanAokI siddhike liye jagadguru zrIhariko sadA sadA rahanevAlA sanAtana puruSa hU~; ataH garbhameM nahIM kRSNAgarukA banA huA dhUpa nivedana karanA cAhiye, nivAsa kruuNgaa|' taba hArItane kahA-'acchA, aisA hI kyoMki vaha unheM bahuta hI priya hai| eka mahAn dIpa ho|' tabase maiM bhaktake kAraNa usa kSetrameM nivAsa karatA jalAkara rakhanA cAhiye, jo ajJAnarUpI andhakArakA huuN| mere zreSTha bhaktako cAhiye ki usa tIrthameM Akara merA nAza karanevAlA hai| phira ghaNTekI AvAjake sAtha bar3e darzana kre| isase usakI sArI bAdhAoMkA maiM nirantara rUpameM AratI utAranI caahiye| tadanantara naivedya nivedana nAza karatA rahatA huuN| jo hArIta aura lIlAvatIke sAtha kare, jisakA mantra isa prakAra haimere bAlarUpakA dhyAna karake rAtrimeM merA pUjana karatA hai, naivedyaM zarkarAM cApi bhakSyabhojyasamanvitam / vaha narase nArAyaNa ho jAtA hai| dadAmi te ramAkAnta sarvapApakSayaM kuru // beTA ! mere vratakA dina Anepara bhakta puruSa sabere (170 / 62) dantadhAvana karake indriyoMko kAbUmeM rakhate hue mere sAmane lakSmIkAnta ! maiM Apake liye bhakSya-bhojyasahita vratakA saGkalpa kare-'bhagavan ! Aja maiM ApakA vrata naivedya tathA zarkarA nivedana karatA huuN| Apa mere saba kruuNgaa| ise nirvighratApUrvaka pUrNa kraaiye|' vratameM sthita pApoMkA nAza kiijiye| hokara duSTa puruSoMse vArtAlApa Adi nahIM karanA caahiye| tatpazcAt bhagavAnase isa prakAra prArthanA karephira madhyAhnakAlameM nadI Adike nirmala jalameM, gharapara, 'nasiMha ! acyuta ! devezvara ! Apake zubha janmadinako maiM devasambandhI kuNDameM athavA kisI sundara tAlAbake bhItara saba bhogoMkA parityAga karake upavAsa kruuNgaa| vaidika mantroMse nAna kare / miTTI, gobara, A~valekA phala svAmin ! Apa isase prasanna hoM tathA mere pApa aura aura tila lekara unase saba pApoMkI zAntike liye janmake bandhanako dUra kre|' yoM kahakara vratakA pAlana vidhipUrvaka snAna kre| tatpazcAt do sundara vastra dhAraNa kre| rAtameM gIta aura vAdyoMkI dhvanike sAtha jAgaraNa karake sandhyA-tarpaNa Adi nityakarmakA anuSThAna karanA karanA caahiye| bhagavAn nRsiMhakI kathAse sambandha caahiye| usake bAda ghara lIpakara usameM sundara aSTadala rakhanevAle paurANika prasaGgakA pATha bhI karanA ucita hai| kamala bnaaye| kamalake Upara paJcaratnasahita tA~bekA phira prAtaHkAla honepara nAnake anantara pUrvokta vidhise kalaza sthApita kre| kalazake Upara cAvaloMse bharA yatnapUrvaka merI pUjA kre| usake bAda svasthacitta hokara huA pAtra rakhe aura pAtrameM apanI zaktike anusAra mere Age vaiSNava zrAddha kre| tadanantara isa loka aura sonekI lakSmIsahita merI pratimA banavAkara sthApita kre| paraloka donoMpara vijaya pAnekI icchAse supAtra Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 -------------------- - arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * brAhmaNoMko nIce likhI vastuoMkA dAna karanA caahiye| gau, bhUmi, tila, suvarNa, or3hane-bichaune Adike sahita cArapAI, saptadhAnya tathA anyAnya vastue~ bhI apanI zaktike anusAra dAna karanI caahiye| zAstrokta phala pAnekI icchA ho to dhanakI kRpaNatA nahIM karanI cAhiye / antameM brAhmaNoMko bhojana karAye aura unheM uttama dakSiNA de| dhanahIna vyaktiyoMko bhI cAhiye ki ve isa vratakA anuSThAna kareM aura zaktike anusAra dAna deN| mere vratameM sabhI varNake manuSyoMkA adhikAra hai| merI zaraNameM Aye hue bhaktoMko vizeSarUpase isakA anuSThAna karanA caahiye| * [ saMkSipta padmapurANa dIjiye aura isa vratase prasanna ho mujhe bhoga aura mokSa pradAna kIjiye / isa prakAra prArthanA karake vidhipUrvaka devatAkA visarjana kre| upahAra AdikI sabhI vastue~ AcAryako nivedana kre| brAhmaNoMko dakSiNAse santuSTa karake vidA kre| phira bhagavAnkA cintana karate hue bhAI-bandhuoMke sAtha bhojana kre| jisake pAsa kucha bhI nahIM hai, aisA daridra manuSya bhI yadi niyamapUrvaka nRsiMhacaturdazIko upavAsa karatA hai to vaha niHsandeha sAta janmake pApoMse mukta ho jAtA hai| jo bhaktipUrvaka isa pApanAzaka vratakA zravaNa karatA hai, usakI brahmahatyA dUra ho jAtI hai| jo mAnava isa parama pavitra evaM gopanIya vratakA kIrtana karatA hai, vaha sampUrNa manorathoMke sAtha hI isa vratake phalako bhI pA letA hai| jo madhyAhnakAlameM yathAzakti isa vratakA anuSThAna karatA aura lIlAvatI devIke sAtha hArIta muni evaM bhagavAn nRsiMhakA pUjana karatA hai, use sanAtana mokSakI prApti hotI hai| itanA hI nahIM, vaha zrInRsiMhake prasAdase sadA manovAJchita vastuoMko prApta karatA rahatA hai| usa tIrthameM parama puNyamayI sindhu nadI bahuta hI ramaNIya hai| usake samIpa mUlasthAna nAmaka nagara Aja bhI vartamAna hai| usa nagarakA nirmANa devatAoMne kiyA thaa| vahIM mahAtmA hArItakA nivAsasthAna hai aura usImeM lIlAvatI devI bhI rahatI haiN| sindhu nadIke nikaTa honese vahA~ nirantara jalake prabala vegakI pratidhvani sunAyI par3atI hai| kaliyuga Anepara vahA~ bahuta-se pApAcArI mleccha nivAsa karane lagate haiN| pArvatI bhagavAn nRsiMhake prAdurbhAva -kAlameM jaisA adbhuta zabda huA thA, usIke samAna pratidhvani vahA~ Aja bhI sunAyI detI hai| brahmahatyArA, suvarNa curAnevAlA, zarAbI aura gurupalIke sAtha samAgama karanevAlA hI kyoM na ho, jo manuSya sindhu nadIke taTapara jAkara vizeSarUpase snAna karatA hai, vaha nizcaya hI zrInRsiMhake prasAdase mukta ho jAtA hai| jo zrImahAdevajI bole- he pArvatI! isake bAda vrata karanevAle puruSako isa prakAra prArthanA karanI caahiye| vizAla rUpa dhAraNa karanevAle bhagavAn nRsiMha ! karor3oM kAloMke liye bhI Apako parAsta karanA kaThina hai| bAlarUpadhArI prabho! Apako namaskAra hai| bAla avasthA tathA bAlakarUpa dhAraNa karanevAle zrInRsiMha bhagavAnko namaskAra hai| jo sarvatra vyApaka, sabako Anandita karanevAle, svataH prakaTa honevAle, sarvajIva svarUpa, vizvake svAmI, devasvarUpa aura sUryamaNDalameM sthita rahanevAle haiM, una bhagavAnko praNAma hai| dayAsindho! Apako namaskAra hai| Apa teIsa tattvoMke sAkSI caubIsaveM tattvarUpa haiN| kAla, rudra aura agni Apake hI svarUpa haiN| yaha jagat bhI Apase bhinna nahIM hai| nara aura siMhakA rUpa dhAraNa karanevAle Apa bhagavAnko namaskAra hai / deveza ! mere vaMzameM jo manuSya utpanna ho cuke haiM aura jo utpanna honevAle haiM, una sabakA duHkhadAyI bhavasAgarase uddhAra kiijiye| jgtpte| maiM pAtakake samudrameM DUbA huuN| nAnA prakArako vyAdhiyA~ hI isa samudrakI jala rAzi haiN| isameM rahanevAle jIva merA tiraskAra karate haiN| isa kAraNa maiM mahAn duHkhameM par3a gayA huuN| zeSazAyI devezvara! mujhe apane hAthoMkA sahArA * sarveSAmeva varNAnAmadhikAro'sti madrate / madbhaktaistu vizeSeNa kartavyaM matparAyaNaiH // (170 | 73) Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] *************** zrImadbhagavadgItAke pahale adhyAyakA mAhAlya ..................................................................................................................................................................* mAnava vahA~ dasa rAta nivAsa karate haiM, unheM puNyAtmA jAnanA caahiye| jo vahA~ mAMsa khAte aura zarAba pIte haiM, ve adharmake mUrtimAn svarUpa aura mahApApI haiN| bhagavAn - 2 * zrIpArvatIne kahA-bhagavan! Apa saba tattvoMke jJAtA haiN| ApakI kRpAse mujhe zrIviSNu-sambandhI nAnA prakArake dharma sunaneko mile, jo samasta lokakA uddhAra karanevAle haiN| deveza ! aba maiM gItAkA mAhAtmya sunanA cAhatI huuN| jisakA zravaNa karanese zrIharimeM bhakti bar3hatI hai| zrImahAdevajI bole- jinakA zrIvigraha alasIke phUlakI bhA~ti zyAmavarNakA hai, pakSirAja garur3a hI jinake vAhana haiM, jo apanI mahimAse kabhI cyuta nahIM hote tathA zeSanAgakI zayyApara zayana karate haiM, una bhagavAn mahAviSNukI hama upAsanA karate haiN| eka samayakI bAta hai, mura daityake nAzaka bhagavAn viSNu zeSanAgake ramaNIya Asanapara sukhapUrvaka virAjamAna the| zrImadbhagavadgItAke pahale adhyAyakA mAhAtmya 813 ******* nRsiMhake nAmase prasiddha eka hI tIrtha hai, jo bahuta hI uttama aura vistRta hai| usakA zravaNa karanemAtrase manuSya tatkAla pApamukta ho jAtA hai| 4 usa samaya samasta lokoMko Ananda denevAlI bhagavatI lakSmIne AdarapUrvaka prazna kiyaa| zrIlakSmIne pUchA-- bhagavan! Apa sampUrNa jagatkA pAlana karate hue bhI apane aizvaryake prati udAsInase hokara jo isa kSIrasAgarameM nIMda le rahe haiM, isakA kyA kAraNa hai ? zrIbhagavAn bole- sumukhi ! maiM nIMda nahIM letA hU~, apitu tattvakA anusaraNa karanevAlI antardRSTike dvArA apane hI mAhezvara tejakA sAkSAtkAra kara rahA huuN| devi ! yaha vahI teja hai, jisakA yogI puruSa kuzAgra buddhike dvArA apane antaHkaraNameM darzana karate haiM tathA jise mImAMsaka vidvAn vedoMkA sAra tattva nizcita karate haiN| vaha mAhezvara teja eka, ajara, prakAzasvarUpa, AtmarUpa roga-zokase rahita, akhaNDa AnandakA puJja, niSpanda (nirIha) tathA dvaitarahita hai| isa jagatkA jIvana usIke adhIna hai| maiM usIkA anubhava karatA huuN| devezvari ! yahI kAraNa hai ki maiM tumheM nIMda letA-sA pratIta ho rahA huuN| zrIlakSmIne kahA - hRSIkeza! Apa hI yogI puruSoMke dhyeya haiN| Apake atirikta bhI koI dhyAna karaneyogya tattva hai, yaha jAnakara mujhe bar3A kautUhala ho rahA hai| isa carAcara jagatkI sRSTi aura saMhAra karanevAle svayaM Apa hI haiN| Apa sarvasamartha haiN| isa prakArakI sthitimeM hokara bhI yadi Apa usa parama tattvase bhinna haiM, to mujhe usakA bodha kraaiye| zrIbhagavAn bole - priye! AtmAkA svarUpa dvaita aura advaitase pRthak, bhAva aura abhAvase mukta tathA Adi aura antase rahita hai| zuddha jJAnake prakAzase upalabdha honevAlA tathA paramAnandasvarUpa honeke kAraNa ekamAtra sundara hai| yahI merA IzvarIya rUpa hai| AtmAkA Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa ekatva hI sabake dvArA jAnaneyogya hai| gItAzAstrameM vATikAmeM ghUma rahA thaa| isI bIca meM kAlarUpadhArI kAle isIkA pratipAdana huA hai| ma sA~pane use DaMsa liyaa| suzarmAkI mRtyu ho gyii| __ amitatejasvI bhagavAn viSNuke ye vacana sunakara tadanantara vaha aneka narakoMmeM jA vahA~kI yAtanAe~ lakSmIdevIne zaGkA upasthita karate hue kahA- bhogakara martyalokameM lauTa AyA aura yahA~ bojha 'bhagavan ! yadi ApakA svarUpa svayaM paramAnandamaya aura DhonevAlA baila huaa| usa samaya kisI paGgane apane mana-vANIko pahu~cake bAhara hai to gItA kaise usakA bodha jIvanako ArAmase vyatIta karaneke liye use kharIda karAtI hai? mere isa sandehakA Apa nivAraNa kiijiye| liyaa| bailane apanI pIThapara paGgakA bhAra Dhote hue bar3e zrIbhagavAn bole-sundari ! suno, maiM gotAmeM kaSTase sAta-ATha varSa bitaaye| eka dina paGgane kisI apanI sthitikA varNana karatA huuN| kramazaH pA~ca U~ce sthAnapara bahuta derataka bar3I tejIke sAtha usa adhyAyoMko tuma pA~ca mukha jAno, dasa adhyAyoMko dasa bailako ghumaayaa| isase vaha thakakara bar3e vegase pRthvIpara bhujAe~ samajho tathA eka adhyAyako udara aura do girA aura mUrchita ho gyaa| usa samaya vahA~ kutUhalavaza adhyAyoMko donoM caraNakamala jaano| isa prakAra yaha AkRSTa ho bahuta-se loga ekatrita ho gye| usa aThAraha adhyAyoMkI vAGgayI IzvarIya mUrti hI samajhanI janasamudAyameMse kisI puNyAtmA vyaktine usa bailakA caahiye|* yaha jJAnamAtrase hI mahAn pAtakoMkA nAza kalyANa karaneke liye use apanA puNya dAna kiyaa| karanevAlI hai| jo uttama buddhivAlA puruSa gautAke eka tatpazcAt kucha dUsare logoMne bhI apane-apane puNyoMko yA Adhe adhyAyakA athavA eka, Adhe yA cauthAI yAda karake unheM usake liye dAna kiyaa| usa bhIr3ameM zlokakA bhI pratidina abhyAsa karatA hai, vaha suzarmAke eka vezyA bhI khar3I thii| use apane puNyakA patA nahIM samAna mukta ho jAtA hai| thA, to bhI usane logoMkI dekhA-dekhI usa bailake liye zrIlakSmIjIne pUchA-deva ! suzarmA kauna kucha tyAga kiyaa| thA? kisa jAtikA thA? aura kisa kAraNase usakI tadanantara yamarAjake dUta usa mare hue prANIko pahale mukti huI? ___ yamapurI le gye| vahA~ yaha vicArakara ki yaha vezyAke zrIbhagavAn bole-priye ! suzarmA bar3I khoTI diye hue puNyase puNyavAn ho gayA hai, use chor3a diyA buddhikA manuSya thaa| pApiyoMkA to vaha ziromaNi hI thaa| gyaa| phira vaha bhUlokameM Akara uttama kula aura usakA janma vaidika jJAnase zUnya evaM krUratApUrNa karma zIlavAle brAhmaNoMke gharameM utpanna huaa| usa samaya bhI karanevAle brAhmaNoMke kulameM huA thaa| vaha na dhyAna use apane pUrvajanmakI bAtoMkA smaraNa banA rhaa| bahuta karatA thA na japa; na homa karatA thA na atithiyoMkA dinoMke bAda apane ajJAnako dUra karanevAle klyaannstkaar| vaha lampaTa honeke kAraNa sadA viSayoMke tatvakA jijJAsu hokara vaha usa vezyAke pAsa gayA aura sevanameM hI Asakta rahatA thaa| hala jotatA aura patte usake dAnakI bAta batalAte hue usane pUchA-'tumane beMcakara jIvikA calAtA thaa| use madirA pInekA vyasana kauna-sA puNya dAna kiyA thA ?' vezyAne uttara diyAthA tathA vaha mAMsa bhI khAyA karatA thaa| isa prakAra usane 'vaha piMjaremeM baiThA huA totA pratidina kucha par3hatA hai| apane jIvanakA dIrghakAla vyatIta kara diyaa| eka dina usase merA antaHkaraNa pavitra ho gayA hai| usIkA puNya mUDhabuddhi suzarmA patte lAneke liye kisI RSikI maine tumhAre liye dAna kiyA thaa| isake bAda una donoMne *Nu suzroNi vakSyAmi gotAsu sthitimAtmanaH / vakvANi paJca jAnIhi paJcAdhyAyAnanukramAt // dazAdhyAyAnbhujAzcaikamudara dau padAmbuje / evamaSTAdazAdhyAyI vAGgayI mUrtiravarI // (171 / 27-28) Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . zrImadbhagavadItAke dUsare adhyAyakA mAhAtmya . 815 totese puuchaa| taba usa totene apane pUrvajanmakA smaraNa isa prakAra paraspara vArtAlApa aura gItAke prathama karake prAcIna itihAsa kahanA Arambha kiyaa| zuka bolA-pUrvajanmameM maiM vidvAn hokara bhI vidvattAke abhimAnase mohita rahatA thaa| merA rAga-dveSa itanA bar3ha gayA thA ki maiM guNavAn vidvAnoMke prati bhI IrSyA-bhAva rakhane lgaa| phira samayAnusAra merI mRtyu ho gayI aura maiM anekoM ghRNita lokoMmeM bhaTakatA phiraa| usake bAda isa lokameM aayaa| sadgurukI atyanta nindA karaneke kAraNa toteke kulameM merA janma huA / pApI honeke kAraNa choTI avasthAme hI merA mAtA-pitAse viyoga ho gyaa| eka dina maiM grISma RtumeM tape hue mArgapara par3A thaa| vahA~se kucha zreSTha muni mujhe uThA lAye aura mahAtmAoMke AzrayameM Azramake bhItara eka piMjare meM unhoMne mujhe DAla diyaa| vahIM mujhe par3hAyA gyaa| RSiyoMke bAlaka bar3e Adarake sAtha gItAke prathama adhyAyakI AvRtti karate the| unhIMse sunakara maiM bhI bArambAra pATha karane lgaa| isI bIcameM eka corI karanevAle baheliyene mujhe vahA~se curA : liyaa| tatpazcAt isa devIne mujhe kharIda liyaa| yahI merA adhyAyake mAhAtmyako prazaMsA karake ve tInoM nirantara vRttAnta hai, jise maiMne ApalogoMse batA diyA / pUrvakAlameM apane-apane gharapara gautAkA abhyAsa karane lge| phira maiMne isa prathama adhyAyakA abhyAsa kiyA thA, jisase maiMne jJAna prApta karake ve mukta ho gye| isaliye jo apane pApako dUra kiyA hai| phira usIse isa vezyAkA bhI gItAke prathama adhyAyako par3hatA, sunatA tathA abhyAsa antaHkaraNa zuddha huA hai aura usIke puNyase ye dvijazreSTha karatA hai, use isa bhavasAgarako pAra karanemeM koI kaThinAI suzarmA bhI pApamukta hue haiN| nahIM hotii| __ zrImadbhagavadgItAke dUsare adhyAyakA mAhAtmya zrIbhagavAn kahate haiM-lakSmI! prathama una dharmAtmA brAhmaNako kabhI sadA rahanevAlI zAnti na adhyAyake mAhAtmyakA uttama upAkhyAna maiMne tumheM sunA milii| ve parama kalyANamaya tattvakA jJAna prApta karanekI diyaa| ava anya adhyAyoMke mAhAtmya zravaNa kro| icchAse pratidina pracura sAmagriyoMke dvArA satyadakSiNa-dizAmeM vedavettA brAhmaNoMke purandarapura nAmaka saGkalpavAle tapasviyoMkI sevA karane lge| isa prakAra nagarameM zrImAn devazarmA nAmaka eka vidvAn brAhmaNa rahate zubha AcaraNa karate hue unheM bahuta samaya bIta gyaa| the| ve atithiyoMke pUjaka, svAdhyAyazIla, veda-zAstroke tadanantara eka dina pRthvIpara unake samakSa eka tyAgI vizeSajJa, yajJoMkA anuSThAna karanevAle aura tapasviyoMke mahAtmA prakaTa hue| ve pUrNa anubhavI, AkAGkSArahita, sadA hI priya the| unhoMne uttama dravyoMke dvArA agnimeM nAsikAke agrabhAgapara dRSTi rakhanevAle tathA zAntacitta havana karake dIrghakAlataka devatAoMko tRpta kiyA, kintu the| nirantara paramAtmAke cintanameM saMlagna ho ve sadA Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam / [saMkSipta payapurANa . . Anandavibhora rahate the| devazarmAne una nityasantuSTa to vyAghra bhI dveSa chor3akara cupacApa khar3A ho gyaa| use tapasvIko zuddhabhAvase praNAma kiyA aura pUchA- isa avasthAmeM dekhakara bakarI bolI-'vyAghra ! tumheM to 'mahAtman ! mujhe zAntimayI sthiti kaise prApta hogI?' abhISTa bhojana prApta huA hai| mere zarIrase mAMsa taba una AtmajJAnI saMtane devazarmAko saupura prAmake nikAlakara premapUrvaka khAo na / tuma itanI derase khar3e nivAsI mitravAnkA, jo bakariyoMkA caravAhA thA, kyoM ho? tumhAre manameM mujhe khAnekA vicAra kyoM nahIM ho paricaya diyA aura kahA 'vahI tumheM upadeza degaa| rahA hai?' yaha sunakara devazarmAne mahAtmAke caraNoMkI vandanA vyAghra bolA-bakarI ! isa sthAnapara Ate hI kI aura samRddhizAlI saupura grAmameM pahuMcakara usake mere manase dveSakA bhAva nikala gyaa| bhUkha-pyAsa bhI uttarabhAgameM eka vizAla vana dekhaa| usI vanameM nadIke miTa gyii| isaliye pAsa Anepara bhI aba maiM tujhe khAnA kinAre eka zilApara mitravAn baiThA thaa| usake netra nahIM caahtaa| AnandAtirekase nizcala ho rahe the-vaha apalaka dRSTise vyAghrake yoM kahanepara bakarI bolI-'na jAne maiM dekha rahA thaa| vaha sthAna ApasakA svAbhAvika vaira kaise nirbhaya ho gayI huuN| isameM kyA kAraNa ho sakatA chor3akara ekatrita hue paraspara-virodhI jantuoMse ghirA hai? yadi tuma jAnate ho to btaao|' yaha sunakara thaa| vahA~ udyAnameM manda-manda vAyu cala rahI thii| mRgoMke vyAghane kahA- maiM bhI nahIM jaantaa| calo, sAmane khar3e jhuMDa zAntabhAvase baiThe the aura mitravAn dayAse bharI huI hue ina mahApuruSase puuche|' aisA nizcaya karake ve donoM AnandamayI manohAriNI dRSTi se pRthvIpara mAno amRta vahA~se cala diye| una donoMke svabhAvameM yaha vicitra chir3aka rahA thaa| isa rUpameM use dekhakara devazarmAkA mana parivartana dekhakara maiM bahuta vismayameM par3A thaa| itanemeM hI prasanna ho gyaa| ve utsuka hokara bar3I vinayake sAtha unhoMne mujhIse Akara prazna kiyaa| vahA~ vRkSakI zAkhApara mitravAnke pAsa gye| mitravAnne bhI apane mastakako eka vAnararAja thaa| una donoMke sAtha maiMne bhI vAnararAjase kiJcit navAkara devazarmAkA satkAra kiyaa| tadanantara pUchA / vipravara ! mere pUchanepara vAnararAjane AdarapUrvaka vidvAn devazarmA ananya cittase mitravAnke samIpa gaye kahA-'ajApAla ! suno, isa viSayameM maiM tumheM prAcIna aura jaba usake dhyAnakA samaya samApta ho gayA, usa vRttAnta sunAtA huuN| yaha sAmane vanake bhItara jo bahuta samaya unhoMne apane manakI bAta pUchI-'mahAbhAga ! maiM bar3A mandira hai, usakI ora dekho| isameM brahmAjIkA AtmAkA jJAna prApta karanA cAhatA huuN| mere isa manorathakI sthApita kiyA huA eka zivaliGga hai| pUrvakAlameM yahA~ pUrtike liye mujhe kisI aise upAyakA upadeza kIjiye, sukarmA nAmaka eka buddhimAn mahAtmA rahate the, jo jisake dvArA siddhi prApta ho cukI ho|' tapasyAma saMlagna hokara isa mandirameM upAsanA karate the| devazarmAkI bAta sunakara mitravAnne eka kSaNataka ve vanameMse phUloMkA saMgraha kara lAte aura nadIke jalase kucha vicAra kiyaa| usake bAda isa prakAra kahA- pUjanIya bhagavAn zaGkarako snAna karAkara unhIMse unakI 'vidvan ! eka samayako bAta hai, maiM vanake bhItara pUjA kiyA karate the| isa prakAra ArAdhanAkA kArya karate bakariyoMkI rakSA kara rahA thaa| itaneme hI eka bhayaGkara hue sukarmA yahA~ nivAsa karate the| bahuta samayake bAda vyAghrapara, merI dRSTi par3I, jo mAno sabako grasa lenA, unake samIpa kisI atithikA Agamana huaa| sukarmAne cAhatA thaa| maiM mRtyuse DaratA thA, isaliye vyAghrako Ate bhojanake liye phala lAkara atithiko arpaNa kiyA aura dekha bakariyoMke jhaMDako Age karake vahA~se bhAga calA; kahA---'vidvan ! maiM kevala tattvajJAnakI icchAse bhagavAn kintu eka bakarI turaMta hI sArA bhaya chor3akara nadIke zaGkarakI ArAdhanA karatA huuN| Aja isa ArAdhanAkA kinAre usa vyAghrake pAsa beroka-Toka calI myii| phira phala paripakka hokara mujhe mila gayA; kyoMki isa samaya Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .817 ka uttarakhaNDa ] .zrImadbhagavadItAke tIsare adhyAyakA mAhAtmya . .................................................................. .. ................. Apa-jaise mahApuruSane mujhapara anugraha kiyA hai| abhyAsa karane lge| tadanantara dIrghakAlake pacAt sukarmAke ye madhura vacana sunakara tapasyAke dhanI antaHkaraNa zuddha hokara unheM AtmajJAnakI prApti huii| mahAtmA atithiko bar3I prasannatA huii| unhoMne eka phira ve jahA~-jahA~ gaye, vahA~-vahA~kA tapovana zAnta ho zilAkhaNDapara gItAkA dUsarA adhyAya likha diyA aura gyaa| unameM zIta-uSNa aura rAga-dveSa AdikI bAdhAe~ brAhmaNako usake pATha evaM abhyAsake liye AjJA dete dUra ho gyiiN| itanA hI nahIM, una sthAnoMmeM bhUkha-pyAsakA hue kahA-'brahman ! isase tumhArA AtmazAna-sambandhI kaSTa bhI jAtA rahA tathA bhayakA sarvathA abhAva ho gyaa| REA yaha saba dvitIya adhyAyakA japa karanevAle sukarmA brAhmaNakI tapasyAkA hI prabhAva smjho| mitravAn kahatA hai-vAnararAjake yoM kahanepara maiM prasannatApUrvaka bakarI aura vyAghrake sAtha usa mandirakI ora gyaa| vahA~ jAkara zilAkhaNDapara likhe hue gItAke dvitIya adhyAyako maiMne dekhA aura par3hA / usIkI AvRtti karanese maiMne tapasyAkA pAra pA liyA hai, ataH bhadrapuruSa ! tuma bhI sadA dvitIya adhyAyakI hI AvRtti kiyA kro| aisA karanepara mukti tumase dUra nahIM rhegii| zrIbhagavAn kahate haiM-priye ! mitravAnke isa prakAra Adeza denepara devazani usakA pUjana kiyA aura use praNAma karake purandarapurakI rAha lii| vahA~ kisI devAlayameM pUrvokta AtmajJAnI mahAtmAko pAkara unhoMne yaha sArA vRttAnta nivedana kiyA aura sabase pahale unhIMse dvitIya adhyAyako pddh'aa| unase upadeza pAkara zuddha anta:karaNavAle devazarmA pratidina bar3I zraddhAke sAtha manoratha apane-Apa saphala ho jaaygaa|' yoM kahakara ve dvitIya adhyAyakA pATha karane lge| tabase unhoMne buddhimAn tapasvI sukamaki sAmane hI unake dekhate-dekhate anavadya (prazaMsAke yogya) paramapadako prApta kara liyaa| antardhAna ho gye| sukarmA vismita hokara unake lakSmI ! yaha dvitIya adhyAyakA upAkhyAna kahA gyaa| Adezake anusAra nirantara gItAke dvitIya adhyAyakA aba tRtIya adhyAyakA mAhAtmya btlaauuNgaa| SONU zrImadbhagavadgItAke tIsare adhyAyakA mAhAtya zrIbhagavAn kahate hai-priye ! janasthAnameM eka karatA thaa| isI prakAra usakA samaya bItatA thaa| dhana jaDa nAmaka brAhmaNa thA, jo kauzika-vaMzame utpanna huA naSTa ho jAnepara vaha vyApArake liye bahuta dUra uttara thaa| usane apanA jAtIya dharma chor3akara baniyekI vRttimeM dizAmeM calA gyaa| vahA~se dhana kamAkara gharakI ora mana lgaayaa| use parAyI striyoMke sAtha vyabhicAra lauttaa| bahuta dUratakakA rAstA usane tai kara liyA thaa| karanekA vyasana par3a gayA thaa| vaha sadA jUA khelatA, eka dina sUryAsta ho jAnepara jaba dasoM dizAoMmeM zarAba pItA aura zikAra khelakara jIvoMkI hiMsA kiyA andhakAra phaila gayA, taba eka vRkSake nIce use luTeroMne Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 * ayasva bIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa ........ .... AN dhara dabAyA aura zIghra hI usake prANa le liye| pAThase hI siddha ho gayA hai| pitAke yoM kahanepara putrane usake dharmakA lopa ho gayA thA, isaliye vaha bar3A pUchA-'tAta ! mere hitakA upadeza dIjiye tathA aura bhayAnaka preta huaa| usakA putra bar3A dharmAtmA aura vedoMkA vidvAn thaa| usane abataka pitAke lauTa AnekI rAha dekhii| jaba ve | nahIM Aye, taba unakA patA lagAneke liye vaha svayaM bhI ghara chor3akara cala diyaa| vaha pratidina khoja karatA, magara rAhagIrose pUchanepara bhI use unakA kucha samAcAra nahIM milatA thA / tadanantara eka dina eka manuSyase usakI bheMTa huI, jo usake pitAkA sahAyaka thaa| usase sArA hAla jAnakara usane pitAkI mRtyupara bahuta zoka kiyaa| vaha bar3A buddhimAn thaa| bahuta kucha soca-vicAra kara pitAkA pAralaukika karma karanekI icchAse Avazyaka sAmagrI sAtha le usane kAzI jAnekA vicAra kiyaa| mArgameM sAta-ATha mukAma DAlakara vaha naveM dina usI vRkSake nIce pahuMcA, jahA~ usake pitA mAre gaye the| usa sthAnapara usane sandhyopAsanA kI aura gItAke tIsare adhyAyakA pATha kiyaa| isI samaya AkAzameM bar3I bhayAnaka AvAja huii| usane apane pitAko bhayaMkara AkArameM dekhA; phira koI kArya jo mere liye karaneyogya ho btlaaiye| taba turaMta hI apane sAmane AkAzameM use eka sundara vimAna pitAne usase kahA-'anagha ! tumheM yahI kArya phira dikhAyI diyA, jo mahAn tejase vyApta thaa| usameM anekoM karanA hai| maiMne jo karma kiyA hai, vahI mere bhAIne bhI kSudra ghaNTikAe~ lagI thiiN| usake tejase samasta dizAe~ kiyA thaa| isase ve ghora narakameM par3e haiN| unakA bhI tumheM Alokita ho rahI thiiN| yaha dRzya dekhakara usake cittako uddhAra karanA cAhiye tathA mere kulake aura bhI jitane vyagratA dUra ho gyii| usane vimAnapara apane pitAko loga narakameM par3e haiM, una sabakA bhI tumhAre dvArA uddhAra divyarUpa dhAraNa kiye virAjamAna dekhaa| unake zarIrapara ho jAnA cAhiye; yahI merA manoratha hai| beTA / jisa pItAmbara zobhA pA rahA thA aura munijana unakI stuti kara sAdhanake dvArA tumane mujhe saMkaTase chur3AyA hai| usIkA rahe the| unheM dekhate hI putrane praNAma kiyaa| taba pitAne bhI anuSThAna auroMke liye bhI karanA ucita hai| usakA use AzIrvAda diyaa| prAra a nuSThAna karake usase honevAlA puNya una nArakI tatpazcAt usane pitAse yaha sArA vRttAnta puuchaa| jIvoMko saGkalpa karake de do| isase ve samasta pUrvaja usake uttarameM pitAne saba bAteM batAkara isa prakAra kahanA merI hI taraha yAtanAse mukta ho svalpakAlameM hI zrIviSNuke Arambha kiyA-'beTA ! daivavaza mere nikaTa gItAke paramapadako prApta ho jaayeNge|' tRtIya adhyAyakA pATha karake tumane isa zarIrake dvArA pitAkA yaha sandeza sunakara putrane kahA-'tAta ! kiye hue dustyaja karma-bandhanase mujhe chur3A diyaa| ataH yadi aisI bAta hai aura ApakI bhI aisI hI ruci hai to ava ghara lauTa jAo; kyoMki jisake liye tuma kAzI maiM samasta nArakI jIvoMkA narakase uddhAra kara duuNgaa|' yaha jA rahe the, vaha prayojana isa samaya tRtIya adhyAyake sunakara usake pitA bole-'beTA ! evamastu, tumhArA Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImaddhagavadrItAke tIsare adhyAyakA mAhAtmya . 819 . . . . . . . kalyANa ho; merA atyanta priya kArya sampanna ho gayA !' AjJA dete haiM ki 'Apa narakameM par3e hue samasta isa prakAra putrako AzvAsana dekara usake pitA bhagavAn prANiyoMko chor3a deN|' viSNuke paramadhAmako cale gye| tatpazcAt vaha bhI amitatejasvI bhagavAn viSNukA yaha Adeza sunakara lauTakara janasthAnameM AyA aura parama sundara bhagavAn yamane mastaka jhukAkara use svIkAra kiyA aura mana-hIzrIkRSNake mandirameM unake samakSa baiThakara pitAke mana kucha socaa| tatpazcAt madonmatta nArakI jIvoMko AdezAnusAra gItAke tIsare adhyAyakA pATha karane narakase mukta dekhakara unake sAtha hI ve bhagavAn viSNuke lgaa| usane nArakI jIvoMkA uddhAra karanekI icchAse vAsa-sthAnako cle| yamarAja zreSTha vimAnake dvArA jahA~ gItApAThajanita sArA puNya saGkalpa karake de diyaa| kSIrasAgara hai, vahA~ jA phuNce| usake bhItara koTi-koTi isI bIcameM bhagavAn viSNuke dUta yAtanA bhogane- sUryoke samAna kAttimAn nIla kamala-dalake samAna vAle nArakI jIvoMko chur3Aneke liye yamarAjake pAsa zyAmasundara lokanAtha jagadguru zrIharikA unhoMne darzana gye| yamarAjane nAnA prakArake satkAroMse unakA pUjana kiyaa| bhagavAnkA teja unakI zayyA bane hue zeSanAgake kiyA aura kuzala puuchii| ve bole-'dharmarAja ! phanoMko maNiyoMke prakAzase dugunA ho rahA thaa| ve hamalogoMke liye saba ora Ananda-hI-Ananda hai| isa Anandayukta dikhAyI de rahe the| unakA hRdaya prasannatAse prakAra satkAra karake pitRlokake samrAT parama buddhimAn paripUrNa thaa| bhagavatI lakSmI apanI sarala citavanase yamane viSNudUtoMse yamalokameM AnekA kAraNa puuchaa| premapUrvaka unheM bArambAra nihAra rahI thiiN| cAroM ora taba viSNudUtoMne kahA-yamarAja ! zeSazayyApara yogIjana bhagavAnakI sevAmeM khar3e the| una yogiyoMkI zayana karanevAle bhagavAn viSNune hamalogoMko Apake A~khoMke tAre dhyAnastha honeke kAraNa nizcala pratIta hote pAsa kucha sandeza deneke liye bhejA hai| bhagavAn the| devarAja indra apane virodhiyoko parAsta karaneke hamalogoMke mukhase ApakI kuzala pUchate haiM aura yaha uddezyase bhagavAnakI stuti kara rahe the| brahmAjIke mukhase nikale hue vedAnta-vAkya mUrtimAn hokara bhagavAnke guNoMkA gAna kara rahe the| bhagavAn pUrNataH santuSTa honeke sAtha hI samasta yoniyoMkI orase udAsIna pratIta hote the| jIvoMmeMse jinhoMne yoga-sAdhanake dvArA adhika puNya saJcaya kiyA thA, una sabako eka hI sAtha ve kRpAdRSTi se nihAra rahe the| bhagavAn apane svarUpabhUta akhila carAcara jagatko AnandapUrNa dRSTi se Amodita kara rahe the| zeSanAgakI prabhAse udAsita evaM sarvatra vyApaka divya vigraha dhAraNa kiye nIla kamalake sadRza zyAmavarNavAle zrIhari aise jAna par3ate the, mAno cA~danIse ghirA huA AkAza suzobhita ho rahA ho| isa prakAra bhagavAnkI jhAMkI karake yamarAja apanI vizAla buddhike dvArA unakI stuti karane lge| yamarAja bole-sampUrNa jagatkA nirmANa karanevAle paramezvara ! ApakA antaHkaraNa atyanta nirmala hai| Apake mukhase hI vedokA prAdurbhAva huA hai| Apa saMpa pu0 27 APILc Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa hI vizvasvarUpa aura isake vidhAyaka brahmA haiN| Apako asIma haiN| phira Apa vANIke viSaya kaise ho sakate haiN| namaskAra hai| apane bala aura vegake kAraNa jo atyanta ataH merA mauna rahanA hI ucita hai| durdharSa pratIta hote haiM, aise dAnavendroMkA abhimAna cUrNa - isa prakAra stuti karake yamarAjane hAtha jor3akara karanevAle bhagavAn viSNuko namaskAra hai| pAlanake samaya kahA-'jagadguro ! Apake Adezase ina jIvoMko sattvamaya zarIra dhAraNa karanevAle, vizvake AdhArabhUta, guNarahita honepara bhI maine chor3a diyA hai| ava mere yogya sarvavyApI zrIhariko namaskAra hai| samasta dehadhAriyoMkI aura jo kArya ho, use btaaiye|' unake yoM kahanepara pAtaka-rAziko dUra karanevAle paramAtmAko praNAma hai| bhagavAn madhusUdana meghake samAna gambhIra vANIdvArA jinake lalATavartI netrake tanika-sA khulanepara bhI mAno amRta-rasase sIMcate hue bole-'dharmarAja ! tuma AgakI lapaTeM nikalane lagatI haiM, una rudrarUpadhArI Apa sabake prati samAna bhAva rakhate hue lokoMkA pApase paramezvarako namaskAra hai| Apa sampUrNa vizvake guru, uddhAra kara rahe ho| tumapara dehadhAriyoMkA bhAra rakhakara maiM AtmA aura mahezvara haiM; ataH samasta vaiSNavajanoMko nizcinta huuN| ataH tuma apanA kAma karo aura apane saGkaTase mukta karake unapara anugraha karate haiN| Apa lokako lauTa jaao|' mAyAse vistArako prApta hue akhila vizvameM vyApta hokara yoM kahakara bhagavAn antardhAna ho gye| yamarAja bhI kabhI mAyA athavA usase utpanna honevAle guNoMse bhI apanI purIko lauTa aaye| tathA vaha brAhmaNa apanI mohita nahIM hote| mAyA tathA mAyAjanita guNoMke bIcameM jAtike aura samasta nArakI jIvokA narakase uddhAra sthita honepara bhI Apapara unameMse kisIkA prabhAva nahIM karake svayaM bhI zreSTha vimAnadvArA zrIviSNudhAmako pdd'taa| ApakI mahimAkA anta nahIM hai; kyoMki Apa calA gyaa| yA zrImadbhagavadgItAke cauthe adhyAyakA mAhAtmya _ zrIbhagavAn kahate hai-priye ! aba maiM cauthe dinoMke bhItara sUkha gye| unameM patte aura DAliyA~ bhI adhyAyakA mAhAtmya batalAtA hU~, suno| bhAgIrathIke nahIM raha gyiiN| tatpazcAt ve donoM vRkSa kahIM brAhmaNoMke taTapara vArANasI (banArasa) nAmakI eka purI hai| vahA~ pavitra gRhameM do kanyAoMke rUpameM utpanna hue| vizvanAthajIke mandirameM bharata nAmake eka yoganiSTha ve donoM kanyAe~ jaba bar3hakara sAta varSakI ho gayIM, mahAtmA rahate the, jo pratidina AtmacintanameM tatpara ho taba eka dina unhoMne dUra dezoMse ghUmakara Ate hue AdarapUrvaka gItAke caturtha adhyAyakA pATha kiyA karate bharatamuniko dekhA / unheM dekhate hI ve donoM unake caraNoMmeM the| usake abhyAsase unakA antaHkaraNa nirmala ho gayA par3a gayIM aura mIThI vANImeM bolIM-'mune ! ApakI hI thaa| ve zIta-uSNa Adi dvandvoMse kabhI vyathita nahIM hote kRpAse hama donoMkA uddhAra huA hai| hamane berakI yoni the| eka samayakI bAta hai, ve tapodhana nagarako sImAmeM tyAgakara mAnava-zarIra prApta kiyA hai| unake isa prakAra sthita devatAoMkA darzana karanekI icchAse bhramaNa karate kahanepara muniko bar3A vismaya huaa| unhoMne pUchAhue nagarase bAhara nikala gye| vahA~ berake do vRkSa the| 'putriyo ! maine kaba aura kisa sAdhanase tumheM mukta kiyA unhIMkI jar3ameM ve vizrAma karane lge| eka vRkSakI jar3ameM thA? sAtha hI yaha bhI batAo ki tumhAre berake vRkSa unhoMne apanA mastaka rakhA thA aura dUsare vRkSake mUlameM honemeM kyA kAraNa thA? kyoMki isa viSayameM mujhe kucha unakA eka paira TikA huA thaa| thor3I dera bAda jaba ve bhI jJAta nahIM hai|' tapasvI cale gaye, taba berake ve donoM vRkSa pA~ca-hI-cha: taba ve kanyAe~ pahale unheM apane bera ho jAnekA Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * zrImadbhagavadrItAke cauthe adhyAyakA mAhAtmya * 821 COMRANImrnt. umr..tum .. ........ . . ............ ......... kAraNa batalAtI huI bolI-"mune ! godAvarI nadIke apsarAosahita madhura svarame gAnA Arambha kiyaa| itanA taTapara chitrapApa nAmakA eka uttama tIrtha hai, jo manuSyoMko hI nahIM, una yogI mahAtmAko vazameM karaneke liye puNya pradAna karanevAlA hai| vaha pAvanatAkI carama hamaloga svara, tAla aura layake sAtha nRtya bhI karane sImApara pahuMcA huA hai| usa tIrthameM satyatapA nAmaka lgiiN| bIca-bIcameM jarA-jarA-sA aMcala khisakanepara eka tapasvI bar3I kaThora tapasyA kara rahe the| ve grISma unheM hamArI chAtI bhI dIkha jAtI thii| hama donoMkI unmatta RtumeM prajvalita agniyoMke bIcameM baiThate the, varSAkAlameM gati kAmabhAvakA uddIpana karanevAlI thI; kintu usane jalakI dhArAoMse unake mastakake bAla sadA bhIge hI una nirvikAra cittavAle mahAtmAke manameM krodhakA saJcAra rahate the tathA jAr3e ke samaya jalameM nivAsa karaneke kAraNa kara diyaa| taba unhoMne hAthase jala chor3akara hameM unake zarIrameM hamezA roMgaTe khar3e rahate the| ve bAhara- krodhapUrvaka zApa diyA-'arI ! tuma donoM gaGgAjIke bhItarase sadA zuddha rahate, samayapara tapasyA karate tathA mana taTapara berake vRkSa ho jaao| yaha sunakara hamalogoMne aura indriyoMko saMyamameM rakhate hue parama zAnti prApta bar3I vinayake sAtha kahA-'mahAtman! hama donoM karake AtmAmeM hI ramaNa karate the| ve apanI vidvattAke parAdhIna thIM; ataH hamAre dvArA jo duSkarma bana gayA hai, dvArA jaisA vyAkhyAna karate the, use sunaneke liye sAkSAt use Apa kSamA kreN|' yoM kahakara hamane muniko prasanna brahmAjI bhI pratidina unake pAsa upasthita hote aura prazna kara liyaa| taba una pavitra cittavAle munine hamAre karate the| brahmAjIke sAtha unakA saMkoca nahIM raha gayA zApoddhArako avadhi nizcita karate hue kahA-'bharata thA; ataH unake Anepara bhI ve sadA tapasyAmeM magna rahate munike Anetaka ho tumapara yaha zApa lAgU hogaa| usake the| paramAtmAke dhyAnameM nirantara saMlagna rahaneke kAraNa bAda tumalogoMkA martyalokame janma hogA aura unakI tapasyA sadA bar3hatI rahatI thii| satyatapAko pUrvajanmakI smRti banI rhegii|' jIvanmuktake samAna mAnakara indrako apane samRddhizAlI, "mune ! jisa samaya hama donoM bera-vRkSake rUpameM padake sambandhameM kucha bhaya huaa| taba unhoMne unakI khar3I thIM, usa samaya Apane hamAre samIpa Akara gItAke tapasyAmeM saikar3oM vighna DAlane Arambha kiye| cauthe adhyAyakA japa karate hue hamArA uddhAra kiyA thaa| apsarAoMke samudAyase hama donoMko bulAkara indrane isa ataH hama Apako praNAma karatI haiN| Apane kevala prakAra Adeza diyA-'tuma donoM usa tapasvIkI zApase hI nahIM, isa bhayAnaka saMsArase bhI gItAke caturtha tapasyAmeM vighna DAlo, jo mujhe indrapadase haTAkara svayaM adhyAyake pAThadvArA hameM mukta kara diyaa|" svargakA rAjya bhoganA cAhatA hai|'. zrIbhagavAn kahate haiM-una donoMke isa prakAra - "indrakA yaha Adeza pAkara hama donoM unake kahanepara muni bahuta hI prasanna hue aura unase pUjita ho sAmanese calakara godAvarIke tIrapara, jahA~ ve muni tapasyA vidA lekara jaise Aye the, vaise hI cale gaye tathA ve kanyAe~ karate the, AyIM / vahA~ manda evaM gambhIra svarase bajate hue bhI bar3e Adarake sAtha pratidina gItAke caturtha adhyAyakA mRdaGga tathA madhura veNunAdake sAtha hama donoMne anya pATha karane lagI, jisase unakA uddhAra ho gyaa| Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 * arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa zrImadbhagavadgItAke pA~caveM adhyAyakA mAhAtmya zrIbhagavAn kahate haiM-devi ! aba saba logoM- DUbakara prANa tyAga cukI thii| phira vaha krUra pakSI bhI dvArA sammAnita pA~caveM adhyAyakA mAhAtmya saMkSepase usIme girakara DUba gyaa| taba yamarAjake dUta una donoMko batalAtA hU~, sAvadhAna hokara suno| madradezameM purukutsapura yamarAjake lokameM le gye| vahA~ apane pUrvakRta pApanAmaka eka nagara hai| usameM piGgala nAmakA eka brAhmaNa karmako yAda karake donoM hI bhayabhIta ho rahe the| tadanantara rahatA thaa| vaha vedapAThI brAhmaNoMke vikhyAta vaMzameM, jo yamarAjane jaba unake ghRNita kopara dRSTipAta kiyA, taba sarvathA niSkalaGka thA, utpanna huA thA; kintu apane unheM mAlUma huA ki mRtyuke samaya akasmAt khopar3Ike kulake liye ucita veda-zAstroMke svAdhyAyako chor3akara jalameM snAna karanese ina donoMkA pApa naSTa ho cukA hai| Dhola Adi bajAte hue usane nAca-gAnameM mana lgaayaa| taba unhoMne una donoMko manovAJchita lokameM jAnekI gIta, nRtya aura bAjA bajAnekI kalAmeM parizrama karake AjJA dii| yaha sunakara apane pApako yAda karate hue ve piGgalane bar3I prasiddhi prApta kara lI aura usIse usakA donoM bar3e vismayameM par3e aura pAsa jAkara dharmarAjake rAjabhavanameM bhI praveza ho gyaa| aba vaha rAjAke sAtha caraNoMmeM praNAma karake pUchane lage-'bhagavan ! hama rahane lagA aura parAyI striyoMko bulA-bulAkara unakA donoMne pUrvajanmameM atyanta ghRNita pApakA sazaya kiyA upabhoga karane lgaa| striyoMke sivA aura kahIM isakA hai| phira hameM manovAJchita lokoMmeM bhejanekA kyA kAraNa mana nahIM lagatA thaa| dhIre-dhIre abhimAna bar3ha jAnese hai? btaaiye|' ucchRGkhala hokara vaha ekAntameM rAjAse dUsaroMke doSa yamarAjane kahA-gaGgAke kinAre vaTa nAmaka eka batalAne lgaa| piGgalakI eka strI thI, jisakA nAma thA uttama brahmazAnI rahate the| ve ekAntasevI, mamatArahita, arunnaa| vaha nIca kulameM utpanna huI thI aura kAmI zAnta, virakta aura kisIse bhI dveSa na rakhanevAle the| puruSoMke sAtha vihAra karanekI icchAse sadA unhIMkI khojameM ghUmA karatI thii| usane patiko apane mArgakA kaNTaka samajhakara eka dina AdhI rAtameM gharake bhItara hI usakA sira kATakara mAra DAlA aura usakI lAzako jamInameM gAr3a diyaa| isa prakAra prANoMse viyukta honepara vaha yamalokameM pahuMcA aura bhISaNa narakoMkA upabhoga karake nirjana vanameM giddha huaa| aruNA bhI bhagandara rogase apane sundara zarIrako tyAga kara ghora naraka bhoganeke pazcAt usI vanameM zukI huii| eka dina vaha dAnA cuganekI icchAse idhara-udhara phudaka rahI thI, itanemeM hI usa giddhane pUrvajanmake vairakA smaraNa karake use apane tIkhe nakhoMse phAr3a ddaalaa| zukI ghAyala hokara pAnIse bharI huI manuSyakI khopar3I meM girii| giddha punaH usakI ora jhapaTA / itanemeM hI jAla phailAnevAle baheliyoMne use bhI bANoMkA nizAnA bnaayaa| usakI pUrvajanmakI patnI zukI usa khopar3Ike jalame kI Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ******* * zrImadbhagavadgItAke chaThe adhyAyakA mAhAtya * pratidina gItAke pA~caveM adhyAyakA japa karanA unakA sadAkA niyama thA / pA~caveM adhyAyako zravaNa kara lenepara mahApApI puruSa bhI sanAtana brahmakA jJAna prApta kara letA hai| usI puNyake prabhAvase zuddhacitta hokara unhoMne apane zarIrakA parityAga kiyA thaa| gItAke pAThase jinakA zarIra nirmala ho gayA thA, jo AtmajJAna prApta kara cuke the, unhIM mahAtmAkI khopar3IkA jala pAkara tuma donoM - zrImadbhagavadgItAke chaThe adhyAyakA mAhAtya zrIbhagavAn kahate haiM- sumukhi ! aba maiM chaThe adhyAyakA mAhAtmya batalAtA hU~, jise sunanevAle manuSyoMke liye mukti karatalagata ho jAtI hai| godAvarI nadIke taTapara pratiSThAnapura (paiThaNa) nAmaka eka vizAla nagara hai, jahA~ maiM pippalezake nAmase vikhyAta hokara rahatA hU~ usa nagarameM jAnazruti nAmaka eka rAjA rahate the, jo bhUmaNDalakI prajAko atyanta priya the| unakA pratApa mArtaNDa maNDalake pracaNDa tejake samAna jAna par3atA thaa| pratidina honevAle unake yajJake dhueaise nandanavanake kalpavRkSa isa prakAra kAle par3a gaye the, mAno rAjAkI asAdhAraNa dAnazIlatA dekhakara ve lajjita ho gaye hoN| unake yajJameM prApta puroDAzake rasAsvAdanameM sadA Asakta honeke kAraNa devatAloga kabhI pratiSThAnapurako chor3akara bAhara nahIM jAte the| unake dAnake samaya chor3e hue jalakI dhArA, pratAparUpI teja aura yajJake dhUmoMse puSTa hokara megha ThIka samayapara varSA karate the| usa rAjAke zAsanakAlameM iMtiyoM (khetImeM honevAle chaH prakArake upadravoM) ke liye kahIM thor3A bhI sthAna nahIM milatA thA aura acchI nItiyoMkA sarvatra prasAra hotA thaa| ve bAvalI, kue~ aura pokhare khudavAneke bahAne mAno pratidina pRthvIke bhItarakI nidhiyoMkA avalokana karate the| eka samaya rAjAke dAna, tapa, yajJa aura prajApAlanase santuSTa hokara svargake devatA unheM vara deneke liye aaye| ve kamalanAlake samAna ujjvala haMsoMkA rUpa dhAraNa kara apanI pA~kheM hilAte hue AkAzamArgase calane lge| 823 pavitra ho gaye ho| ataH aba tuma donoM manovAJchita lokoMko jAo; kyoMki gotAke pA~caveM adhyAyake mAhAtmyase tuma donoM zuddha ho gaye ho / zrIbhagavAn kahate haiM-- sabake prati samAna bhAva rakhanevAle dharmarAjake dvArA isa prakAra samajhAye jAnepara ye donoM bahuta prasanna hue aura vimAnapara baiThakara vaikuNThadhAmako cale gaye / kahA-' bar3I utAvalIke sAtha ur3ate hue ve sabhI haMsa paraspara bAtacIta bhI karate jAte the| unameMse bhadrAzva Adi do-tIna haMsa vegase ur3akara Age nikala gye| taba pIchevAle haMsoMne Age jAnevAloMko saMbodhita karake 'are bhAI bhadrAzva! tumaloga vegase calakara Age kyoM ho gaye ? yaha mArga bar3A durgama hai; isameM hama sabako sAtha milakara calanA caahiye| kyA tumheM dikhAyI nahIM detA, yaha sAmane hI puNyamUrti mahArAja jAnazrutikA tejaHpuMja atyanta spaSTa rUpase prakAzamAna ho rahA hai| [usa tejase bhasma honekI AzaGkA hai, ataH sAvadhAna hokara calanA cAhiye / ] ' pIchevAle haMsoMke vacana sunakara AgevAle haMsa ha~sa par3e aura uccasvarase unakI bAtoMkI avahelanA karate hue bole- 'are bhAI kyA isa rAjA jAnazrutikA teja brahmavAdI mahAtmA raikvake tejase bhI adhika tIvra hai ?' haMsoMkI ye bAteM sunakara rAjA jAnazruti apane U~ce mahalakI chatase utara gaye aura sukhapUrvaka Asanapara virAjamAna ho apane sArathiko bulAkara bole- 'jAo, mahAtmA raikako yahA~ le aao|' rAjAkA yaha amRtake samAna vacana sunakara maha nAmaka sArathi prasannatA prakaTa karatA huA nagarase bAhara niklaa| sabase pahale usane muktidAyinI kAzIpurIko yAtrA kI, jahA~ jagatke svAmI bhagavAn vizvanAtha manuSyoMko upadeza diyA karate haiN| usake bAda vaha gayAkSetrameM pahu~cA, jahA~ praphulla netroMvAle bhagavAn gadAdhara sampUrNa lokoMkA uddhAra karaneke liye Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 *********** * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam - nivAsa karate haiN| tadanantara nAnA tIrthoMmeM bhramaNa karatA huA sArathi pApanAzinI mathurApurImeM gayA; yaha bhagavAn zrIkRSNakA Adi sthAna hai, jo parama mahAn evaM mokSa pradAna karanevAlA hai| veda aura zAstroMmeM vaha tIrtha tribhuvanapati bhagavAn govindake avatArasthAnake nAmase prasiddha hai| nAnA devatA aura brahmarSi usakA sevana karate haiN| mathurA nagara kAlindI (yamunA) ke kinAre zobhA pAtA hai| usakI AkRti arddhacandrake samAna pratIta hotI hai| vaha saba tIrthoka nivAsase paripUrNa hai| parama Ananda pradAna karaneke kAraNa sundara pratIta hotA hai| govardhana parvatake honese mathurAmaNDalakI zobhA aura bhI bar3ha gayI hai| vaha pavitra vRkSoM aura latAoMse AvRta hai| usameM bAraha vana haiN| vaha parama puNyamaya tathA sabako vizrAma denevAle zrutiyoMke sArabhUta bhagavAn zrIkRSNakI AdhAra bhUmi hai| tatpazcAt mathurAse pazcima aura uttara dizAkI ora bahuta dUrataka jAnepara sArathiko kAzmIra nAmaka nagara dikhAyI diyA, jahA~ zaGkhake samAna ujjvala gaganacumbI mahaloMkI paGktiyA~ bhagavAn zaGkarake aTTahAsakI bhA~ti zobhA pAtI haiN| jahA~ brAhmaNoMke zAstrIya AlApa sunakara mUka manuSya bhI sundara vANI aura padoMkA uccAraNa karate hue devatAke samAna ho jAte haiN| jahA~ nirantara honevAle yajJa dhUmase vyApta honeke kAraNa AkAza-maNDala meghoMse ghulate rahanepara bhI apanI kAlimA nahIM chodd'taa| jahA~ upAdhyAyake pAsa Akara chAtra janmakAlIna abhyAsase hI sampUrNa kalAe~ svataH par3ha lete haiM tathA jahA~ mANikyezvara nAmase prasiddha bhagavAn candrazekhara dehadhAriyoMko varadAna deneke liye nitya nivAsa karate haiN| kAzmIrake rAjA mANikyezane digvijayameM samasta rAjAoMko jItakara bhagavAn zivakA pUjana kiyA thA, tabhIse unakA nAma mANikyezvara ho gayA thaa| unhoMke mandirake daravAjepara mahAtmA raika eka choTI-sI gAr3Ipara baiThe apane aGgako khujalAte hue vRkSakI chAyAkA sevana kara rahe the| isI avasthAmeM sArathine unheM dekhaa| rAjAke batAye hue bhinna-bhinna cihnoMse usane zIghra hI raikako pahacAna liyA [ saMkSipta padyapurANa ********* aura unake caraNoMmeM praNAma karake kahA 'brahman ! Apa kisa sthAnapara rahate haiM ? ApakA pUrA nAma kyA hai ? Apa to sadA svacchanda vicaranevAle haiM, phira yahA~ kisaliye Thahare haiM ? isa samaya ApakA kyA karanekA vicAra hai ?" sAradhike ye vacana sunakara parama AnandameM nimagra mahAtmA raikkane kucha socakara usase kahA yadyapi hama pUrNakAma haiM - hameM kisI vastukI AvazyakatA nahIM hai, tathApi koI bhI hamArI manovRttike anusAra paricaryA kara sakatA hai|' raikake hArdika abhiprAyako AdarapUrvaka grahaNa karake sArathi dhIrese rAjAke pAsa cala diyaa| vahA~ pahu~cakara rAjAko praNAma karake usane hAtha jor3a sArA samAcAra nivedana kiyaa| usa samaya svAmIke darzanase usake manameM bar3I prasannatA thii| sArathike vacana sunakara rAjAke netra Azcaryase cakita ho utthe| unake hRdayameM raikakA satkAra karanekI zraddhA jAgrat huii| unhoMne do svaccariyoMse jutI huI eka gAr3I lekara yAtrA kii| sAtha hI motIke hAra, acche-acche vastra aura eka sahasra gaue~ bhI le lii| kAzmIramaNDalameM mahAtmA raikva jahA~ rahate the, Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavadgItAke sAtaveM tathA AThaveM adhyAyoMkA mAhAtmya . 825 usa sthAnapara pahuMcakara rAjAne sArI vastue~ unake Age raikane kahA-rAjan ! maiM pratidina gItAke chaThe nivedana kara dI aura pRthvIpara par3akara sASTAGga praNAma adhyAyakA japa karatA hU~ isIse merI tejorAzi kiyaa| mahAtmA raikva atyanta bhaktike sAtha caraNoMmeM par3e devatAoMke liye bhI duHsaha hai| hue rAjA jAnazrutipara kupita ho uThe aura bole-re tadanantara parama buddhimAn rAjA jAnazrutine yatnapUrvaka zUdra ! tU duSTa rAjA hai| kyA tU merA vRttAnta nahIM jAnatA? mahAtmA raikkase gItAke chaThe adhyAyakA abhyAsa kiyaa| yaha khaccariyose jutI huI apanI U~cI gAr3I le jaa| ye isase unheM mokSakI prApti huii| idhara raika bhI bhagavAn vala, ye motiyoMke hAra aura ye dUdha denevAlI gaue~ bhI mANikyezvarake samIpa mokSadAyaka gItAke chaThe svayaM hI le jaa|' isa taraha AjJA dekara raikane rAjAke adhyAyakA japa karate hue sukhase rahane lge| haMsakA rUpa manameM bhaya utpanna kara diyaa| taba rAjAne zApake bhayase dhAraNa karake varadAna deneke liye Aye hue devatA bhI mahAtmA raikake donoM caraNa pakar3a liye aura bhaktipUrvaka vismita hokara svecchAnusAra cale gye| jo manuSya sadA kahA-'brahman ! mujhapara prasanna hoiye| bhagavan ! ApameM isa eka hI adhyAyakA japa karatA hai, vaha bhI bhagavAn yaha adbhuta mAhAtmya kaise AyA? prasanna hokara mujhe viSNuke hI svarUpako prApta hotA hai isameM tanika bhI ThIka-ThIka btaaiye| sandeha nahIM hai| . zrImadbhagavadgItAke sAtaveM tathA AThaveM adhyAyoMkA mAhAtmya bhagavAn ziva kahate haiM-pArvatI ! aba maiM rakhA hai, usase ina putroMko vazcita karake svayaM hI usakI sAtaveM adhyAyakA mAhAtmya batalAtA hU~, jise sunakara rakSA kruuNgaa|' eka dina sA~pakI yonise pIr3ita hokara kAnoMmeM amRta-rAzi bhara jAtI hai| pATaliputra nAmaka eka pitAne svapnameM apane putroMke samakSa Akara apanA durgama nagara hai, jisakA gopura (dvAra) bahuta hI U~cA hai| manobhAva batAyA, taba usake niraGkaza putroMne sabere uThakara usa nagarameM zaGkakarNa nAmaka eka brAhmaNa rahatA thA; usane bar3e vismayake sAtha eka-dUsarese svaprakI bAteM khiiN| vaizya-vRttikA Azraya lekara bahuta dhana kamAyA, kintu na unamese majhalA putra kudAla hAthameM liye gharase nikalA to kabhI pitarokA tarpaNa kiyA aura na devatAoMkA pUjana aura jahA~ usake pitA sarpayoni dhAraNa karake rahate the, hii| vaha dhanopArjanameM tatpara hokara rAjAoMko hI bhoja usa sthAnapara gyaa| yadyapi use ghanake sthAnakA ThIkadiyA karatA thaa| eka samayakI bAta hai, usa brAhmaNane ThIka patA nahIM thA to bhI usane cihnoMse usakA ThIka apanA cauthA vivAha karaneke liye putroM aura vandhuoMke nizcaya kara liyA aura lobhabuddhise vahA~ pahu~cakara bA~bIko sAtha yAtrA kii| mArgameM AdhI rAtake samaya jaba vaha so khodanA Arambha kiyaa| taba usa bA~bIse bar3A bhayAnaka rahA thA, eka sarpane kahIMse Akara usakI bA~hameM kATa sA~pa prakaTa huA aura bolA-o mUr3ha ! tU kauna hai, liyaa| usake kATate hI aisI avasthA ho gayI ki maNi, kisaliye AyA hai, kyoM bila khoda rahA hai, athavA mantra aura oSadhi Adise bhI usake zarIrakI rakSA kisane tujhe bhejA hai? ye sArI bAteM mere sAmane btaa|' asAdhya jAna pdd'ii| tatpazcAt kucha hI kSaNoMmeM usake putra bolA-maiM ApakA putra huuN| merA nAma ziva prANa-pakherU ur3a gye| phira bahuta samayake bAda vaha preta hai| maiM rAtrimeM dekhe hue svaprase vismita hokara yahA~kA sarpayonimeM utpanna huaa| usakA cita dhanakI vAsanAmeM suvarNa leneke kautUhalase AyA huuN| baiMdhA thaa| usane pUrva vRttAntako smaraNa karake socA- putrakI yaha lokanindita vANI sunakara vaha sA~pa "maiMne jo gharake bAhara karoDoMkI saMkhyAmeM apanA dhana gAr3a ha~satA huA usasvarase isa prakAra spaSTa vacana Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bolA- 'yadi tU merA putra hai to mujhe zIghra hI bandhanase mukta kara maiM pUrvajanmake gAr3e hue dhanake hI liye sarpayonimeM utpanna huA huuN|' putrane pUchA- pitAjI! ApakI mukti kaise hogI ? isakA upAya mujhe batAiye kyoMki maiM isa rAtameM saba logoMko chor3akara Apake pAsa AyA huuN| pitAne kahA- beTA ! gItAke amRtamaya saptama adhyAyako chor3akara mujhe mukta karanemeM tIrtha, dAna, tapa aura yajJa bhI sarvathA samartha nahIM haiN| kevala gItAkA sAtavA~ adhyAya hI prANiyoMke jarA mRtyu Adi duHkhako dUra karanevAlA hai| putra ! mere zrAddhake dina saptama adhyAyakA pATha karanevAle brAhmaNako zraddhApUrvaka bhojana kraao| isase nissandeha merI mukti ho jaaygii| vatsa! apanI zaktike anusAra pUrNa zraddhAke sAtha veda-vidyAmeM pravINa anya brAhmaNoMko bhI bhojana karAnA / sarpayonimeM par3e hue pitAke ye vacana sunakara sabhI putroMne usakI AjJAke anusAra tathA usase bhI adhika kiyaa| taba zaGkukarNane apane sarpazarIrako tyAgakara divya deha dhAraNa kiyA aura sArA dhana putroMke adhIna kara N [ saMkSipta padmapurANa ------- diyaa| pitAne karor3oMkI saMkhyAmeM jo dhana bA~Takara diyA thA, usase ve sadAcArI putra bahuta prasanna hue| unakI buddhi dharmameM lagI huI thI isaliye unhoMne bAvalI, kuA~, pokharA, yajJa tathA devamandirake liye usa dhanakA upayoga kiyA aura anazAlA bhI bnvaayii| tatpazcAt sAtaveM adhyAyakA sadA japa karate hue unhoMne mokSa prApta kiyaa| pArvatI ! yaha tumheM sAtaveM adhyAyakA mAhAtmya batAyA gayA hai; jisake zravaNamAtrase mAnava saba pAtakoMse mukta ho jAtA hai| bhagavAn ziva kahate haiM-devi ! aba AThaveM adhyAyakA mAhAtmya suno! usake sunanese tumheM bar3I prasannatA hogii| [ lakSmIjIke pUchanepara bhagavAn viSNune unheM isa prakAra aSTama adhyAyakA mAhAtmya batalAyA thA / ] dakSiNameM Amardakapura nAmaka eka prasiddha nagara hai| vahA~ bhAvazarmA nAmaka eka brAhmaNa rahatA thA, jisane vezyAko patnI banAkara rakhA thaa| vaha mAMsa khAtA, madirA pItA, sAdhuoMkA dhana curAtA parAyI strIse vyabhicAra karatA aura zikAra khelanemeM dilacaspI rakhatA thA / vaha bar3e bhayAnaka svabhAvakA thA aura manameM bar3e-bar3e hausale rakhatA thaa| eka dina madirA pInevAloMkA samAja juTA thaa| usameM bhAvazarmAne bhara peTa tAr3I pI - khUba galetaka use car3hAyA; ataH ajIrNase atyanta pIr3ita hokara vaha pApAtmA kAlavaza mara gayA aura bahuta bar3A tAr3akA vRkSa huaa| usakI ghanI aura ThaNDI chAyAkA Azraya lekara brahmarAkSasabhAvako prApta hue koI pati patnI vahA~ rahA karate the| - unake pUrvajanmakI ghaTanA isa prakAra hai| eka kuzIbala nAmaka brAhmaNa thA, jo veda-vedAGgake tattvoMkA jJAtA, sampUrNa zAstroMke arthakA vizeSajJa aura sadAcArI thaa| usakI strIkA nAma kumati thaa| vaha bar3e khoTe vicArakI thii| vaha brAhmaNa vidvAn honepara bhI atyanta lobhavaza apanI strIke sAtha pratidina bhaiMsa, kAlapuruSa aura ghor3e Adi bar3e dAnoMko grahaNa kiyA karatA thA; parantu dUsare brAhmaNoMko dAnameM milI huI kaur3I bhI nahIM detA thaa| ve hI donoM pati-patnI kAlavaza Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavadgItAke sAtaveM tathA AThaveM adhyAyoMkA mAhAtmya * mRtyuko prApta hokara brahmarAkSasa hue| ve bhUkha aura pyAsase pIr3ita ho isa pRthvIpara ghUmate hue usI tAr3a-vRkSake pAsa Aye aura usake mUla bhAgameM vizrAma karane lge| isake bAda patnIne patise pUchA- 'nAtha ! hamalogoMkA yaha mahAn duHkha kaise dUra hogA tathA isa brahmarAkSasayonise kisa prakAra hama donoMkI mukti hogI ?' taba usa brAhmaNane kahA- 'brahmavidyAke upadeza, adhyAtma-tattvake vicAra aura karmavidhike jJAna binA kisa prakAra saGkaTase chuTakArA mila sakatA hai|' yaha sunakara patnIne pUchA- 'kiM tadbrahma kimadhyAtmaM kiM karma puruSottama' (puruSottama ! vaha brahma kyA hai ? adhyAtma kyA hai aura karma kauna-sA hai ?) usakI patnIke itanA kahate hI jo AzcaryakI ghaTanA ghaTita huI, usako suno| uparyukta vAkya gItAke AThaveM adhyAyakA AdhA zloka thaa| usake zravaNase vaha vRkSa usa samaya tAr3ake rUpako tyAgakara bhAvazarmA nAmaka brAhmaNa ho gyaa| tatkAla jJAna honese vizuddhacitta hokara vaha pApake colese mukta ho gyaa| tathA usa Adhe zlokake hI mAhAtmyase ve pati-patnI bhI mukta ho gaye unake mukhase daivAt hI AThaveM adhyAyakA AdhA zloka nikala par3A thaa| tadanantara AkAzase eka divya vimAna AyA aura ve donoM pati-patnI usa vimAnapara ArUr3ha hokara svargalokako cale gaye / vahA~kA yaha sArA vRttAnta atyanta Azcaryajanaka thA / - 827 ******* bhAgIrathIke taTapara buddhimAn brAhmaNa bhAvazarmA mere bhaktirasase paripUrNa hokara atyanta kaThora tapasyA kara rahA me kiMkarma puruSottama / - hai| vaha apanI indriyoMko vazameM karake gItAke AThaveM adhyAyake Adhe zlokakA japa karatA hai| maiM usakI tapasyAse bahuta santuSTa huuN| bahuta derase usakI tapasyAke anurUpa phalakA vicAra kara rahA thaa| priye ! isa samaya vaha phala deneko maiM utkaNThita huuN| pArvatIjIne pUchA- bhagavan! zrIhari sadA prasanna honepara bhI jisake liye cintita ho uThe the, usa bhagavadbhakta bhAvazarmAne kauna sA phala prApta kiyA ? usake bAda usa buddhimAn brAhmaNa bhAvazarmAne AdarapUrvaka usa Adhe zlokako likhA aura devadeva janArdanakI ArAdhanA karanekI icchAse vaha muktidAyinI zrImahAdevajI bole-devi ! dvijazreSTha bhAvazarmA kAzIpurImeM calA gyaa| vahA~ usa udAra buddhivAle brAhmaNane prasanna hue bhagavAn viSNuke prasAdako pAkara Atyantika bhArI tapasyA Arambha kii| usI samaya kSIrasAgarakI sukha (mokSa) ko prApta huA tathA usake anya vaMzaja bhI, kanyA bhagavatI lakSmIne hAtha jor3akara devatAoMke bhI jo naraka yAtanAmeM par3e the, usIke zubhakarmase bhagavaddhAmako devatA jagatpati janArdanase pUchA- 'nAtha! Apa sahasA prApta hue| pArvatI yaha AThaveM adhyAyakA mAhAtmya nIMda tyAgakara khar3e kyoM ho gaye ?" thor3emeM hI tumheM batAyA hai| isapara sadA vicAra karate zrIbhagavAn bole- devi ! kAzIpurImeM rahanA cAhiye / Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa H zrImadbhagavadgItAke naveM aura dasaveM adhyAyoMkA mAhAtmya ___mahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! aba maiM Adara- maiM pazu-yonimeM par3A hU~, to bhI mujhe apane pUrvajanmoMkA pUrvaka navama adhyAyake mAhAtmyakA varNana karU~gA, tuma smaraNa banA huA hai| brahman ! yadi Apako sunanekI sthira hokara suno / narmadAke taTapara mAhiSmatI nAmakI eka utkaNThA ho, to maiM eka aura bhI AzcaryakI bAta batAtA nagarI hai| vahA~ mAdhava nAmake eka brAhmaNa rahate the, jo huuN| kurukSetra nAmakA eka nagara hai, jo mokSa pradAna veda-vedAGgoMke tattvajJa aura samaya-samayapara AnevAle karanevAlA hai| vahA~ candrazarmA nAmaka eka sUryavaMzI rAjA atithiyoMke premI the| unhoMne vidyAke dvArA bahuta dhana rAjya karate the| eka samaya jaba ki sUryagrahaNa lagA thA, kamAkara eka mahAn yajJakA anuSThAna Arambha kiyaa| Tasa rAjAne bar3I zraddhAke sAtha kAlapuruSakA dAna karanekI yajJameM bali deneke liye eka bakarA maiMgAyA gyaa| jaba taiyArI kii| unhoMne veda-vedAGgoMke pAragAmI eka vidvAn usake zarIrakI pUjA ho gayI, taba sabako Azcaryame brAhmaNako bulavAyA aura purohitake sAtha ve tIrthake DAlate hue usa bakarene haMsakara ucca svarase kahA- pAvana jalase snAna karaneko cle| tIrthake pAsa pahu~cakara 'brahman ! ina bahuta-se yajJodvArA kyA lAbha hai| inakA rAjAne srAna kiyA aura do vastra dhAraNa kiye| phira phala to naSTa ho jAnevAlA hai tathA ye janma, jarA aura pavitra evaM prasannacitta hokara unhoMne zveta candana lagAyA mRtyuke bhI kAraNa hai| yaha saba karanepara bhI merI jo aura bagalameM khar3e hue purohitakA hAtha pakar3akara vartamAna dazA hai, ise dekha lo|' bakareke isa atyanta tatkAlocita manuSyoMse ghire hue apane sthAnapara lauTa kautUhalajanaka vacanako sunakara yajJamaNDapameM rahanevAle aaye| Anepara rAjAne yathocita vidhise bhaktipUrvaka sabhI loga bahuta hI vismita hue| taba ve yajamAna brAhmaNako kAlapuruSakA dAna kiyaa| brAhmaNa hAtha jor3a apalaka netroMse dekhate hue bakareko taba kAlapuruSakA hRdaya cIrakara usameMse eka praNAma karake zraddhA aura Adarake sAtha pUchane lge| pApAtmA cANDAla prakaTa huaa| phira thor3I derake bAda brAhmaNa bole-Apa kisa jAtike the? nindA bhI cANDAlIkA rUpa dhAraNa karake kAlapuruSake ApakA svabhAva aura AcaraNa kaisA thA? tathA kisa zarIrase nikalI aura brAhmaNake pAsa A gyii| isa karmase Apako bakarekI yoni prApta huI ? yaha saba prakAra cANDAloMkI vaha jor3I A~kheM lAla kiye nikalI mujhe btaaiye| __ aura brAhmaNake zarIrameM haThAt praveza karane lgii| brAhmaNa bakarA bolA-brahman ! maiM pUrvajanmameM brAhmaNoMke mana-hI-mana gItAke navama adhyAyakA japa karate the aura atyanta nirmala kulameM utpanna huA thaa| samasta yajJoMkA rAjA cupacApa yaha saba kautuka dekhane lge| brAhmaNake anuSThAna karanevAlA aura veda-vidyAmeM pravINa thaa| eka antaHkaraNameM bhagavAn govinda zayana karate the| ve dina merI strIne bhagavatI durgAko bhaktise vinamra hokara unhIMkA dhyAna karane lge| brAhmaNane [jaba gItAke navama apane bAlakake rogakI zAntike liye bali deneke adhyAyakA japa karate hue apane AzrayabhUta bhagavAnkA nimitta mujhase eka bakarA maaNgaa| tatpazcAt jaba dhyAna kiyA, usa samaya gItAke akSaroMse prakaTa hue caNDikAke mandirameM vaha bakarA mArA jAne lagA, usa viSNudUtoMdvArA pIr3ita hokara ve donoM cANDAla bhAga cle| samaya usakI mAtAne mujhe zApa diyA-'o brAhmaNoMmeM unakA udyoga niSphala ho gyaa| isa prakAra isa ghaTanAko nauca, pApI ! tU mere baccekA vadha karanA cAhatA hai; pratyakSa dekhakara rAjAke netra Azcaryase cakita ho utthe| isaliye tU bhI bakarekI yonimeM janma legaa| dvijazreSTha ! unhoMne brAhmaNase pUchA-'vipravara ! isa mahAbhayaGkara taba kAlavaza mRtyuko prApta hokara maiM bakarA huA / yadyapi Apattiko Apane kaise pAra kiyA? Apa kisa mantrakA Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * zrImadbhagavadgItAke naveM aura dasaveM adhyAyoMkA mAhAtmya . japa tathA kisa devatAkA smaraNa kara rahe the? vaha puruSa jo svargarUpI durgameM jAneke liye sundara sopAna aura tathA vaha strI kauna thI? ve donoM kaise upasthita hue? prabhAvakI carama sImA hai| kAzIpurImeM dhaurabuddhi nAbhase phira ve zAnta kaise ho gaye ? yaha saba mujhe btlaaiye|' vikhyAta eka brAhmaNa thA, jo mujhameM nandIke samAna bhakti rakhatA thaa| vaha pAvana kIrtike arjanameM tatpara rahanevAlA, zAntacitta aura hiMsA, kaThoratA evaM duHsAhasase dUra rahanevAlA thaa| jitendriya honeke kAraNa vaha nivRttimArgameM hI sthita rahatA thaa| usane vedarUpI samudrakA pAra pA liyA thaa| vaha sampUrNa zAstroMke tAtparyakA jJAtA thaa| usakA citta sadA mere dhyAnameM saMlagna rahatA thaa| vaha manako antarAtmAme lagAkara sadA- AtmatattvakA sAkSAtkAra kiyA karatA thA; ataH jaba vaha calane lagatA to maiM premavaza usake pIche daur3a-daur3akara use hAthakA sahArA detA rahatA thaa| --- - brAhmaNane kahA-rAjan ! cANDAlakA rUpa dhAraNa karake bhayaGkara pApa hI prakaTa huA thA tathA vaha strI nindAkI sAkSAt mUrti thii| maiM ina donoMko aisA hI samajhatA huuN| usa samaya maiM gItAke naveM adhyAyake mantroMkI mAlA japatA thaa| usIkA mAhAtmya hai ki sArA saGkaTa dUra ho gyaa| mahIpate ! maiM nitya hI gItAke navama adhyAyakA japa karatA huuN| usIke prabhAvase pratigrahajanita ApattiyoMke pAra ho sakA huuN| yaha sunakara rAjAne usI brAhmaNase gItAke navama adhyAyakA abhyAsa kiyA, phira ve donoM hI paramazAnti hara (mokSa) ko prApta ho gye| yaha dekha mere pArSada bhUGgiriTine pUchA., [yaha kathA sunakara brAhmaNane bakareko bandhanase bhagavan ! isa prakAra bhalA, kisane ApakA darzana kiyA mukta kara diyA aura gItAke abhyAsase paramagatiko hogaa| isa mahAtmAne kauna-sA tapa, homa athavA japa prApta kiyaa| kAra kiyA hai ki svayaM Apa hI pada-padapara ise hAthakA sahArA bhagavAn ziva kahate hai-sundari ! aba tuma dete calate hai? - ARE .. dazama adhyAyake mAhAtmyako parama pAvana kathA suno, yA, bhRGgiriTikA yaha prazna sunakara maiMne isa prakAra uttara Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 ********............................................................. * ayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ******............................................................................................................... denA Arambha kiyaa| eka samayakI bAta hai, kailAsa parvatake pArzvabhAvameM punnAga vanake bhItara candramAkI amRtamayI kiraNoMse ghulI huI bhUmimeM eka vedIkA Azraya lekara maiM baiThA huA thaa| mere baiThaneke kSaNabhara bAda hI sahasA bar3e jorakI A~dhI uThI, vahA~ke vRkSoMkI zAkhAe~ nIce-Upara hokara ApasameM TakarAne lagIM, kitanI hI TahaniyA~ TUTa-TUTakara bikhara gyiiN| parvatakI avicala chAyA bhI hilane lgii| isake bAda vahA~ mahAn bhayaGkara zabda huaa| jisase parvatakI kandarAe~ pratidhvanita ho utthiiN| tadanantara AkAzase koI vizAla pakSI utarA, jisakI kAnti kAle meghake samAna thii| vaha kajjalakI rAzi, andhakArake samUha athavA paMkha kaTe hue kAle parvata-sA jAna par3atA thaa| pairoMse pRthvIkA sahArA lekara usa pakSIne mujhe praNAma kiyA aura eka sundara navIna kamala mere caraNoMmeM rakhakara spaSTa vANImeM stuti karanI Arambha kii| pakSI bolA -- deva ! ApakI jaya ho| Apa cidAnandamayI sudhA sAgara tathA jagatke pAlaka haiN| sadA sadbhAvanAse yukta evaM anAsaktikI laharoMse ullasita haiN| Apake vaibhavakA kahIM anta nahIM hai| ApakI jaya ho| advaitavAsanAse paripUrNa buddhike dvArA Apa trividha maloMse rahita haiN| Apa jitendriya bhaktoMke adhIna rahate haiM tathA dhyAnameM Apake svarUpakA sAkSAtkAra hotA hai| Apa avidyAmaya upAdhise rahita, nityamukta, nirAkAra, nirAmaya, asIma, ahaGkArazUnya, AvaraNarahita aura nirguNa haiN| Apake caraNakamala zaraNAgata bhaktoMkI rakSA karanemeM pravINa haiN| apane bhayaGkara lalATarUpI mahAsarpakI viSa jvAlAse Apane kAmadevako bhasma kiyA hai| ApakI jaya ho| Apa pratyakSa Adi pramANoMse dUra hote hue bhI prAmANyasvarUpa haiN| Apako bArambAra namaskAra hai| caitanyake svAmI tathA tribhuvanarUpadhArI Apako praNAma hai| maiM zreSTha yogiyoMdvArA cumbita Apake una caraNa-kamaloMkI vandanA karatA hU~, jo apAra bhava- pApake samudrase pAra utAranemeM adbhuta zaktizAlI haiN| mahAdeva ! sAkSAt bRhaspati bhI ApakI stuti karanekI [ saMkSipta padmapurANa *************** dhRSTatA nahIM kara skte| sahasra mukhoMvAle nAgarAja zeSameM bhI itanI cAturI nahIM hai ki ve Apake guNoMkA varNana kara skeN| phira mere jaise choTI buddhivAle pakSIkI to bisAta hI kyA hai| usa pakSIke dvArA kiye hue isa stotrako sunakara maiMne usase pUchA - 'vihaGgama! tuma kauna ho aura kahA~se Aye ho? tumhArI AkRti to haMsa jaisI hai, magara raMga kauekA milA hai| tuma jisa prayojanako lekara yahA~ Aye ho, use btaao|' pakSI bolA - deveza! mujhe brahmAjIkA hasa jaaniye| dhuurjtte| jisa karmase mere zarIrameM isa samaya kAlimA A gayI hai, use suniye| prabho! yadyapi Apa sarvajJa haiM [ataH Apase koI bhI bAta chipI nahIM hai ] tathApi yadi Apa pUchate haiM to batalAtA hU~ / saurASTra (sUrata) nagarake pAsa eka sundara sarovara hai, jisameM kamala lahalahAte rahate the| usImeMse bAlacandramAke Tukar3e-jaise zveta mRNAloMke grAsa lekara maiM bar3I tIvra gatise AkAzameM ur3a rahA thaa| ur3ate-ur3ate sahasA vahA~se pRthvIpara gira pdd'aa| jaba hozameM AyA aura apane giranekA koI kAraNa na dekha sakA to mana-hI-mana socane -'aho ! yaha mujhapara kyA A par3A ? Aja merA patana kaise ho gayA ? pake hue kapUrake samAna mere zveta zarIrameM yaha kAlimA kaise A gayI ?' isa prakAra vismita hokara maiM abhI vicAra hI kara rahA thA ki usa pokhareke kamaloMmeMse mujhe aisI vANI sunAyI dI'haMsa! uTho, maiM tumhAre girane aura kAle honekA kAraNa batAtI huuN|' taba maiM uThakara sarovara ke bIcameM gayA aura vahA~ pA~ca kamaloMse yukta eka sundara kamalinIko dekhaa| usako praNAma karake maiMne pradakSiNA kI aura apane patanakA sArA kAraNa puuchaa| lagA kamalinI bolI- kalahaMsa! tuma AkAzamArgase mujhe lA~ghakara gaye ho, usI pAtakake pariNAmavaza tumheM pRthvIpara giranA par3A hai tathA usIke kAraNa tumhAre zarIrameM kAlimA dikhAyI detI hai| tumheM girA dekha mere hRdayameM dayA bhara AyI aura jaba maiM isa madhyama kamalake Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavaDItAke naveM aura dasaveM adhyAyoMkA mAhAtmya . 831 . . . . . . . rn. dvArA bolane lagI haiM, usa samaya mere mukhase nikalI huI merA nAma padmAvatI huA aura maiM padyAkI pyArI sakhI ho sugandhako sUMghakara sATha hajAra 8vare svargalokako prApta ho gyii| eka dina maiM vimAnase AkAzameM vicara rahI thii| gaye haiN| pakSirAja ! jisa kAraNa mujhameM itanA vaibhava- usa samaya sundara kamaloMse suzobhita isa ramaNIya aisA prabhAva AyA hai, use batalAtI hU~ suno! isa sarovarapara merI dRSTi par3I aura isameM utarakara jyoM hI maiMne janmase pahale tIsare janmameM maiM isa pRthvIpara eka jalakrIr3A Arambha kI, tyoM hI durvAsA muni A dhmke| brAhmaNakI kanyAke rUpameM utpanna huI thii| usa samaya merA unhoMne vastrahIna avasthAmeM mujhe dekha liyaa| unake bhayase nAma sarojavadanA thaa| maiM gurujanoMkI sevA karatI huI sadA maiMne svayaM hI yaha kamalinIkA rUpa dhAraNa kara liyaa| mere ekamAtra pAtivratyake pAlanameM tatpara rahatI thii| eka donoM paira do kamala hue| donoM hAtha bhI do kamala ho gaye dinakI bAta hai, maiM eka mainAko par3hA rahI thii| isase aura zeSa aGgoMke sAtha merA mukha bhI eka kamala huaa| patisevAmeM kucha vilamba ho gyaa| isase patidevatA isa prakAra maiM pA~ca kamaloMse yukta huii| munivara durvAsAne kupita ho gaye aura unhoMne zApa diyA-'pApinI ! tU mujhe dekhaa| unake netra krodhAgrise jala rahe the| ve mainA ho jaa|' maraneke bAda yadyapi maiM mainA hI huI, tathApi bole-'pApinI ! tU isI rUpameM sau varSAtaka par3I raha / ' pAtivratyake prasAdase muniyoMke hI gharameM mujhe Azraya yaha zApa dekara ve kSaNabharameM antardhAna ho gye| kamalinI milaa| kisI munikanyAne merA pAlana-poSaNa kiyaa| maiM honepara bhI vibhUti-yogAdhyAyake mAhAtmyase merI vANI jinake gharameM thI, ve brAhmaNa pratidina prAtaHkAla lupta nahIM huI hai| mujhe lAMghanemAtrake aparAdhase tuma vibhUtiyoga nAmase prasiddha gItAke dasaveM adhyAyakA pATha pRthvIpara gire ho| pakSirAja ! yahA~ khar3e hue tumhAre sAmane karate the aura maiM usa pApahArI adhyAyako sunA karatI hI Aja mere zApakI nivRtti ho rahI hai, kyoMki Aja sau thii| vihaGgama | kAla Anepara maiM mainAkA zarIra chor3akara varSa pUre ho gye| mere dvArA gAye jAte hue usa uttama dazama adhyAyake mAhAtmyase svargalokameM apsarA huii| adhyAyako tuma bhI suna lo| usake zravaNamAtrase tuma bhI Aja hI mukta ho jaaoge| - yo kahakara padhinIne spaSTa evaM sundara vANImeM dasaveM adhyAyakA pATha kiyA aura vaha mukta ho gyii| use sunaneke bAda usIke diye hue isa uttama kamalako lAkara maiMne Apako arpaNa kiyA hai| itanI kathA sunAkara usa pakSIne apanA zarIra tyAga diyaa| yaha eka adbhuta-sI ghaTanA huii| vahI pakSI aba dasaveM adhyAyake prabhAvase brAhmaNakulameM utpanna huA hai| janmase hI abhyAsa honeke kAraNa zaizavAvasthAse hI isake mukhase sadA gItAke dasaveM adhyAyakA uccAraNa huA karatA hai| dasaveM adhyAyake artha-cintanakA yaha pariNAma huA hai ki yaha saba bhUtoMmeM sthita zaGkhacakradhArI bhagavAn viSNukA sadA hI darzana karatA rahatA hai| isakI srehapUrNa dRSTi jaba kabhI kisI dehadhArIke zarIrapara par3a jAtI hai, to vaha cAhe zarAbI aura brahmahatyArA hI kyoM na ho, mukta ho jAtA hai| tathA Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa MERAMAILORA M MARE.... ... m aratient ........ pUrvajanmameM abhyAsa kiye hue dasaveM adhyAyake mAhAtmyase: pArvatI ! isa prakAra maiMne bhRGgiriTike sAmane jo isako durlabha tattvajJAna prApta hai tathA isane jIvanmukti bhI pApanAzaka kathA kahI thI, vahI yahA~ tumase bhI kahI hai| pA lI hai| ataH jaba yaha rAstA calane lagatA hai to maiM nara ho yA nArI, athavA koI bhI kyoM na ho, isa dasaveM ise hAthakA sahArA diye rahatA huuN| bhRGgiriTe! yaha saba adhyAyake zravaNamAtrase use saba AzramoMke pAlanakA dasaveM adhyAyakI hI mahAmahimA hai| phala prApta hotA hai| zrImadbhagavadgItAke gyArahaveM adhyAyakA mAhAtmya - zrImahAdevajI kahate haiM-priye ! gItAke varNanase nRsiMhakA darzana karanese manuSya sAta janmoMke kiye hue sambandha rakhanevAlI kathA evaM vizvarUpa adhyAyake pAvana ghora pApase chuTakArA pA jAtA hai| jo manuSya mekhalAmeM mAhAtyako zravaNa kro| vizAla netroMvAlI pArvatI / isa gaNezajIkA darzana karatA hai, vaha sadA dustara vinoMke bhI adhyAyake mAhAtmyakA pUrA-pUrA varNana nahIM kiyA jA pAra ho jAtA hai| sktaa| isake sambandhameM sahasroM kathAe~ haiN| unameMse eka ., usI meghaGkara nagarameM koI zreSTha brAhmaNa the, jo yahA~ kahI jAtI hai| praNItA nadIke taTapara meghaGkara nAmase brahmacaryaparAyaNa, mamatA aura ahaGkArase rahita, vedavikhyAta eka bahuta bar3A nagara hai| usake prAkAra aura zAstroMmeM pravINa, jitendriya tathA bhagavAn vAsudevake gopura bahuta U~ce haiN| vahA~ bar3I-bar3I vizrAmazAlAe~ haiM, zaraNAgata the| unakA nAma sunanda thaa| priye ! ve jinameM soneke khaMbhe zobhA de rahe haiN| usa nagarameM zrImAn, zArGgadhanuSa dhAraNa karanevAle bhagavAnake pAsa gItAke sukhI, zAnta, sadAcArI tathA jitendriya manuSyoMkA nivAsa gyArahave adhyAya-vizvarUpadarzanayogakA pATha kiyA hai| vahA~ hAthameM zAI-nAmaka dhanuSa dhAraNa karanevAle karate the| usa adhyAyake prabhAvase unheM brahmajJAnakI prApti jagadIzvara bhagavAn viSNu virAjamAna hai| ve parabrahmake ho gayI thii| paramAnanda-sandohase pUrNa uttama jJAnamayI sAkAra svarUpa haiN| saMsArake netroMko jIvana pradAna samAdhike dvArA indriyoM ke antarmukha ho jAneke kAraNa ve karanevAle haiN| unakA gauravapUrNa zrIvigraha bhagavatI nizcala sthitiko prApta ho gaye the aura sadA jIvanmukta lakSmIke netra-kamalodvArA pUjita hotA hai| bhagavAnakI yogIkI sthitimeM rahate the| eka samaya jaba bRhaspati siMha vaha jhA~ko vAmana avatArakI hai| meghake samAna unakA rAzipara sthita the, mahAyogI sunandane godAvarItIrthakI zyAmavarNa tathA komala AkRti hai| vakSaHsthalapara yAtrA Arambha kii| ve kramazaH virajatIrtha, tArA tIrtha, zrIvatsakA cihna zobhA pAtA hai| ve kamala aura kapilAsaMgama, aSTatIrtha, kapilAdvAra, nRsiMhavana, vanamAlAse vibhUSita haiN| aneka prakArake AbhUSaNoMse ambikApurI tathA karasthAnapura Adi kSetroMmeM snAna aura suzobhita ho bhagavAn vAmana ratnayukta samudrake sadRza jAna darzana karate hue vivAhamaNDapa nAmaka nagarameM aaye| vahA~ par3ate haiN| pItAmbarase unake zyAma vigrahakI kAnti aisI unhoMne pratyeka gharameM jAkara apane Thaharaneke liye sthAna pratIta hotI hai, mAno camakatI huI bijalIse ghirA huA mA~gA, parantu kahIM bhI unheM sthAna nahIM milA / antameM snigdha megha zobhA pA rahA ho| una bhagavAn vAmanakA gAMvake mukhiyAne unheM eka bahuta bar3I dharmazAlA dikhA darzana karake jIva janma evaM saMsArake bandhanase mukta ho dii| brAhmaNane sAthiyosahita usake bhItara jAkara rAtameM jAtA hai| usa nagarameM mekhalA nAmaka mahAn tIrtha hai, nivAsa kiyaa| saberA honepara unhoMne apaneko to jisameM khAna karake manuSya zAzvata vaikuNThadhAmako prApta dharmazAlAke bAhara pAyA, kintu unake aura sAthI nahIM hotA hai| vahA~ jagatke svAmI karuNAsAgara bhagavAn dikhAyI diye| ve unheM khojaneke liye cale, itanemeM hI Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavadItAke gyArahaveM adhyAyakA mAhAtya . grAmapAla (mukhiye) se unakI bheMTa ho gyii| grAmapAlane kyA prabhAva hai, isa bAtako tumhIM jAnate ho| isa samaya kahA-'munizreSTha ! tuma saba prakArase dIrghAyu jAna par3ate mere putrakA eka mitra AyA thA, kintu maiM use pahacAna na ho| saubhAgyazAlI tathA puNyavAn puruSoMmeM tuma sabase skaa| vaha mere putrako bahuta hI priya thA; kintu anya pavitra ho| tumhAre bhItara koI lokottara prabhAva vidyamAna rAhagIroMke sAtha use bhI maiMne usI dharmazAlAmeM bheja hai| tumhAre sAthI kahA~ gaye? aura kaise isa bhavanase diyaa| mere putrane jaba sunA ki merA mitra bhI usameM praveza bAhara hue? isakA patA lgaao| maiM tumhAre sAmane kara gayA hai, taba vaha use vahA~se le Aneke liye gyaa| itanA hI kahatA hU~ ki tumhAre-jaisA tapasvI mujhe dUsarA parantu rAkSasane use bhI khA liyaa| Aja sabere maiMne bahuta koI nahIM dikhAyI detaa| vipravara ! tumheM kisa duHkhI hokara usa pizAcase pUchA-'o duSTAtman ! tUne mahAmantrakA jJAna hai ? kisa vidyAkA Azraya lete ho rAtameM mere putrako bhI khA liyaa| tumhAre peTameM par3A huA tathA kisa devatAkI dayAse tumameM alaukika zakti A merA putra jisase jIvita ho sake, aisA koI upAya yadi gayI hai? bhagavan ! kRpA karake isa gA~va meM raho ! maiM ho to btaa| tumhArI saba sevA-zuzrUSA kruuNgaa|' rAkSasane kahA-grAmapAla ! dharmazAlAke bhItara yo kahakara grAmapAlane munIzvara sunandako apane ghuse hue tumhAre putrako na jAnaneke kAraNa maine bhakSaNa kiyA gA~vameM ThaharA liyaa| vaha dina-rAta bar3I bhaktise unakI hai| anya pathikoMke sAtha tumhArA putra bhI anajAnameM hI sevA-Tahala karane lgaa| jaba sAta-ATha dina bIta gaye, merA grAsa bana gayA hai| vaha mere udarameM jisa prakAra jIvita taba eka dina prAtaHkAla Akara vaha bahuta duHkhI ho aura rakSita raha sakatA hai, vaha upAya svarya vidhAtAne hI mahAtmAke sAmane rone lagA aura bolA-'hAya ! Aja kara diyA hai| jo brAhmaNa sadA gItAke gyArahaveM adhyAyakA rAtameM rAkSasane mujha bhAgyahInake beTeko cabA liyA hai| pATha karatA ho, usake prabhAvase merI mukti hogI aura mare merA putra bar3A hI guNavAn aura bhaktimAn thaa|' huoMko punaH jIvana prApta hogaa| yahA~ koI brAhmaNa rahate haiM, grAmapAlake isa prakAra kahanepara yogI sunandane jinako maiMne eka dina dharmazAlese bAhara kara diyA thaa| ve pUchA-'kahA~ hai vaha rAkSasa? aura kisa prakAra usane nirantara gItAke gyArahaveM adhyAyakA japa kiyA karate hai| tumhAre putrakA bhakSaNa kiyA hai?' isa adhyAyake mantrase sAta bAra abhimantrita karake yadi prAmapAla bolA-brahman ! isa nagarameM eka bar3A ve mere Upara jalakA chIMTA deM to nissandeha merA zApase bhayaGkara narabhakSI rAkSasa rahatA hai| vaha pratidina Akara uddhAra ho jaaygaa| isa nagarake manuSyoMko khA liyA karatA thaa| taba eka isa prakAra usa rAkSasakA sandeza pAkara maiM tumhAre dina samasta nagaravAsiyoMne milakara usase prArthanA kI- nikaTa AyA huuN| 'rAkSasa ! tuma hama saba logoMkI rakSA kro| hama tumhAre brAhmaNane pUchA-prAmapAla ! jo rAtameM soye liye bhojanakI vyavasthA kiye dete haiN| yahA~ bAharake jo hue manuSyoMko khAtA hai, vaha prANI kisa pApase rAkSasa pathika rAtameM Akara nIMda lene lageM, unako khA jaanaa|' huA hai? isa prakAra nAgarika manuSyoMne gA~vake (mujha) mukhiyA- grAmapAla bolA-brahman ! pahale isa gA~vameM dvArA isa dharmazAlAmeM bheje hue pathikoMko hI rAkSasakA koI kisAna brAhmaNa rahatA thaa| eka dina vaha agahanIke AhAra nizcita kiyaa| apane prANoMkI rakSAke liye hI khetako kyAriyoMkI rakSA karane lagA thA / vahA~se thor3I unheM aisA karanA par3A / tuma bhI anya rAhagIroMke sAtha isa hI dUrapara eka bahuta bar3A giddha kisI rAhIko mArakara khA gharameM Akara soye the; kintu rAkSasane una saboMko to khA rahA thaa| usI samaya eka tapasvI kahIMse A nikale, jo liyA, kevala tumhe chor3a diyA hai| dvijottama ! tumameM aisA usa rAhIko bacAneke liye dUrase hI dayA dikhAte A rahe Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 * arthayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa RRRRE the| giddha usa rAhIko khAkara AkAzameM ur3a gayA / taba gyArahaveM adhyAyakA japa karatA hai, usa manuSyake dvArA tapasvIne kupita hokara usa kisAnase kahA-'o duSTa abhimantrita jala jaba tumhAre mastakapara par3egA, usa halavAhe ! tujhe dhikkAra hai| tU bar3A hI kaThora aura nirdayI samaya tumheM zApase chuTakArA mila jaaygaa| hai| dUsarekI rakSAse mu~ha mor3akara kevala peTa pAlaneke yaha kahakara tapasvI brAhmaNa cale gaye aura vaha dhaMdhemeM lagA hai| terA jIvana naSTaprAya hai| are ! jo cora, halavAhA rAkSasa ho gayA; ataH dvijazreSTha ! tuma calo aura dAr3havAle jIva, sarpa, zatru, agni, viSa, jala, godha, gyArahaveM adhyAyase tIrthake jalako abhimantrita kro| phira rAkSasa, bhUta tathA betAla Adike dvArA ghAyala hue apane hI hAthase usa rAkSasake mastakapara use chir3aka do| manuSyoMkI zakti hote hue bhI upekSA karatA hai, vaha unake grAmapAlakI yaha sArI prArthanA sunakara brAhmaNakA hRdaya vadhakA phala pAtA hai| jo zaktizAlI hokara bhI cora karuNAse bhara aayaa| ve bahuta acchA' kahakara usake sAtha Adike caMgula meM phaMse hue brAhmaNako chur3AnekI ceSTA nahIM rAkSasake nikaTa gye| ve brAhmaNa yogI the| unhoMne karatA, vaha ghora narakameM par3atA aura punaH bher3iyekI yonimeM vizvarUpadarzana nAmaka gyArahaveM adhyAyase jala abhimantrita janma letA hai| jo vanameM mAre jAte hue tathA gRdhra aura karake usa rAkSasake mastakapara ddaalaa| gItAke adhyAyake vyAghrakI dRSTi meM par3e hue jIvakI rakSAke liye 'chor3o, prabhAvase vaha zApase mukta ho gyaa| usane rAkSasa-dehakA chor3o' kI pukAra karatA hai, vaha parama gatiko prApta hotA parityAga karake caturbhuja rUpa dhAraNa kara liyA tathA usane hai| jo manuSya gauoMko rakSAke liye vyAgha, bhIla tathA duSTa rAjAoMke hAthase mAre jAte haiM, ve bhagavAn viSNuke usa paramapadako pAte haiM jo yogiyoMke liye bhI durlabha hai| sahasra azvamedha aura sau vAjapeya yajJa milakara zaraNAgatarakSAkI solahavIM kalAke barAbara bhI nahIM ho skte| dIna tathA bhayabhIta jIvako upekSA karanese puNyavAn puruSa bhI samaya Anepara kumbhIpAka nAmaka narakameM pakAyA jAtA hai|* tUne duSTa giddhake dvArA khAye jAte hue rAhIko dekhakara use bacAnemeM samartha hote hue bhI jo usakI rakSA nahIM kI, isase tU nirdayI jAna par3atA hai; ataH tu rAkSasa ho jA?' halavAhA bolA-mahAtman ! maiM yahA~ upasthita avazya thA, kintu mere netra bahuta derase khetakI rakSAmeM lage the, ataH pAsa honepara bhI giddhake dvArA mAre jAte hue isa manuSyako maiM nahIM jAna skaa| ataH mujha dInapara Apako anugraha karanA caahiye| tapasvI brAhmaNane kaha-jo pratidina gItAke *amedhasahasrANi vAjapeyazatAni c|| zaraNAgatasaMtrANakalA nAhanti ssoddshiim| dInasyopekSaNaM kRtvA bhItasya ca zarIriNaH / / puNyavAnapi kAlena kumbhIpAke sa pcyte| (18182-84) Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .. . zrImadbhagavadgItAke bArahaveM adhyAyakA mAhAtmya . 835 jina sahasroM pathikoMkA bhakSaNa kiyA thA, ve bhI zaGkha, aura nirantara usakA japa karate rho| isameM sandeha nahIM cakra evaM gadA dhAraNa kiye caturbhuja rUpa ho gye| ki tumhArI bhI aisI hI uttama gati hogii| tAta ! tatpazcAt ve sabhI vimAnapara ArUr3ha hue| itanemeM hI manuSyoMke liye sAdhu puruSoMkA saGga sarvathA durlabha hai| grAmapAlane rAkSasase kahA-'nizAcara ! merA putra kauna vaha bhI isa samaya tumhe prApta hai; ataH apanA abhISTa hai? use dikhaao|' usake yoM kahanepara divya buddhivAle siddha kro| dhana, bhoga, dAna, yajJa, tapasyA aura rAkSasane kahA-'ye jo tamAlake samAna zyAma, cAra pUrtakose kyA lenA hai| vizvarUpAdhyAyake pAThase hI bhujAdhArI, mANikyamaya mukuTase suzobhita tathA divya parama kalyANakI prApti ho jAtI hai| pUrNAnandasandohamaNiyoMke bane hue kuNDaloMse alaGkata haiM, hAra pahananeke svarUpa zrIkRSNa nAmaka brahmake mukhase kurukSetrameM apane kAraNa jinake kaMdhe manohara pratIta hote haiM, jo soneke mitra arjunake prati jo amRtamaya upadeza nikalA thA, bhujabaMdoMse vibhUSita, kamalake samAna netravAle, snigdharUpa vahI zrIviSNukA parama tAttvika rUpa hai| tuma usIkA tathA hAthameM kamala liye hue haiM aura divya vimAnapara cintana kro| vaha mokSake liye prasiddha rasAyana hai| baiThakara devatvako prApta ho cuke haiM, inhIMko apanA putra saMsAra-bhayase Dare hue manuSyoMkI Adhi-vyAdhikA smjho|' yaha sunakara grAmapAlane usI rUpameM apane vinAzaka tathA aneka janmake duHkhoMkA nAza karanevAlA putrako dekhA aura use apane ghara le jAnA caahaa| yaha dekha hai| maiM usake sivA dUsare kisI sAdhanako aisA nahIM usakA putra ha~sa par3A aura isa prakAra kahane lgaa| dekhatA, ataH usIkA abhyAsa kro| putra bolA-grAmapAla ! kaI bAra tuma bhI mere putra zrImahAdevajI kahate haiM-yoM kahakara vaha sabake ho cuke ho| pahale maiM tumhArA putra thA, kintu aba devatA sAtha zrIviSNuke paramadhAmako calA gayA / taba grAmapAlane ho gayA huuN| ina brAhmaNa-devatAke prasAdase vaikuNThadhAmako brAhmaNake mukhase usa adhyAyako par3hA / phira ve donoM hI jAU~gA / dekho, yaha nizAcara bhI caturbhuja rUpako prApta ho usake mAhAtmyase viSNudhAmako cale gye| pArvatI ! gyaa| gyArahaveM adhyAyake mAhAtmyase yaha saba logoMke isa prakAra tumheM gyArahaveM adhyAyako mAhAtmya-kathA sAtha zrIviSNudhAmako jA rahA hai; ataH tuma bhI ina sunAyI hai| isake zravaNamAtrase mahAn pAtakokA nAza brAhmaNadevase gItAke gyArahaveM adhyAyakA adhyayana karo ho jAtA hai| zrImadbhagavadrItAke bArahaveM adhyAyakA mAhAtmya zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI! dakSiNa- sundara, grIvA zaGkake samAna, kaMdhe moTe, chAtI caur3I tathA dizAmeM kolhApura nAmakA eka nagara hai, jo saba prakArake bhujAe~ bar3I-bar3I thiiN| nagarameM praveza karake saba ora sukhoMkA AdhAra, siddha-mahAtmAoMkA nivAsasthAna tathA mahalokI zobhA nihAratA huA vaha devezvarI mahAlakSmIke siddhi-prAptikA kSetra hai| vaha parAzakti bhagavatI lakSmIkA darzanArtha utkaNThita ho maNikaNTha tIrthameM gayA aura vahA~ pradhAna pITha hai| sampUrNa devatA usakA sevana karate haiN| snAna karake usane pitaroMkA tarpaNa kiyaa| phira mahAmAyA vaha purANaprasiddha tIrtha bhoga evaM mokSa pradAna karanevAlA mahAlakSmIjIko praNAma karake bhaktipUrvaka stavana karanA hai| vahA~ karor3oM tIrtha aura zivaliGga haiN| rudragayA bhI Arambha kiyaa| vahIM hai| vaha vizAla nagara logoMmeM bahuta vikhyAta hai| rAjakumAra bolA-jisake hRdayameM asIma dayA eka dina koI yuvaka puruSa usa nagarameM aayaa| [vaha bharI huI hai, jo samasta kAmanAoMko delI tathA apane kahIMkA rAjakumAra thaa|] usake zarIrakA raMga gorA, netra kaTAkSamAtrase sAre jagatkI sRSTi, pAlana aura saMhAra Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 . arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa karatI hai, usa jaganmAtA mahAlakSmIkI jaya ho ! jisa azvamedha nAmaka mahAn yajJakA anuSThAna kara rahe the| ve zaktike sahAre usIke Adezake anusAra parameSThI brahmA sRSTi karate haiM, bhagavAn acyuta jagatkA pAlana karate hai tathA bhagavAn rudra akhila vizvakA saMhAra karate haiM, usa sRSTi, pAlana aura saMhArakI zaktise sampanna bhagavatI parAzaktikA maiM bhajana karatA huuN| kamale ! yogIjana tumhAre caraNa-kamalokA cintana karate haiN| kamalAlaye ! tuma apanI svAbhAvika sattAse hI hamAre samasta indriyagocara viSayoMko jAnatI ho / tumhI kalpanAoMke samUhako tathA usakA saGkalpa karanevAle manako utpanna karatI ho| icchAzakti, jJAnazakti aura kriyAzakti-ye saba tumhAre hI rUpa hai| tuma parAsaMvit (parama jJAna)-rUpiNI ho| tumhArA svarUpa niSkala, nirmala, nitya, nirAkAra, niraJjana, antararahita AtaGkazUnya, AlambahIna tathA nirAmaya hai| devi ! tumhArI mahimAkA varNana karane meM kauna samartha ho sakatA hai| jo SaTcakroMkA bhedana karake antaHkaraNake bAraha sthAnoMmeM vihAra karatI hai, anAhata dhvani, vindu, nAda daivayogase rogagrasta hokara svargagAmI ho gye| isI bIcameM aura kalA-ye jisake svarUpa haiM, usa mAtA yUpameM baMdhe hue mere yajJasambandhI ghor3eko, jo samUcI mahAlakSmIko maiM praNAma karatA huuN| mAtA ! tuma apane- pRthvIkI parikramA karake lauTA thA, kisIne rAtrimeM bandhana [mukharUpI] pUrNa candramAse prakaTa honevAlI amRta- kATakara kahIM anyatra pahu~cA diyaa| usakI khojameM maiMne rAziko bahAyA karatI ho| tumhI parA, pazyantI, madhyamA kucha logoMko bhejA thA; kintu ve kahIM bhI usakA patA aura vaikharI nAmaka vANI ho| maiM tumheM namaskAra karatA na pAkara jaba khAlI hAtha lauTa Aye hai, taba maiM saba huuN| devi ! tuma jagatko rakSAke liye aneka rUpa dhAraNa RtvijoMse AjJA lekara tumhArI zaraNameM AyA huuN| devi ! kiyA karatI ho| ambike ! tumhI brAhmI, vaiSNavI tathA yadi tuma mujhapara prasatra ho to mere yajJakA ghor3A mujhe mila mAhezvarI zakti ho| vArAhI, mahAlakSmI, nArasiMhI, aindrI, jAya, jisase yajJa pUrNa ho ske| tabhI maiM apane pitA kaumArI, caNDikA, jagatko pavitra karanevAlI lakSmI, mahArAjakA RNa utAra skuuNgaa| zaraNAgatoMpara dayA jaganmAtA sAvitrI, candrakalA tathA rohiNI bhI tumhI ho| karanevAlI jagajjananI lakSmI ! jisase merA yajJa pUrNa ho, paramezvari ! tuma bhaktoMkA manoratha pUrNa karaneke liye vaha upAya kro| kalpalatAke samAna ho / mujhapara prasanna ho jaao| bhagavatI lakSmIne kahA-rAjakumAra ! mere usake isa prakAra stuti karanepara bhagavatI mandirake daravAjepara eka brAhmaNa rahate haiM, jo logoMmeM mahAlakSmI apanA sAkSAt svarUpa dhAraNa karake siddhasamAdhike nAmase vikhyAta hai| ve merI AjJAse bolIM-'rAjakumAra ! maiM tumase prasanna huuN| tuma koI tumhArA saba kAma pUrA kara deNge| uttama vara maaNgo|' - mahAlakSmIke isa prakAra kahanepara rAjakumAra usa rAjaputra bolA-mA~ ! mere pitA rAjA bRhadratha sthAnapara Aye, jahA~ siddhasamAdhi rahate the| unake Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . * zrImadbhagavadrItAke terahaveM aura caudahaveM adhyAyoMkA mAhAtmya * 837 tite caraNoMmeM praNAma karake rAjakumAra cupacApa hAtha jor3a khar3e maiMne rakha chor3A hai| sAdhuzreSTha ! Apa unheM punaH jIvita ho gye| taba brAhmaNane kahA-'tumheM mAtAjIne yahA~ kara diijiye| bhejA hai| acchA, dekho; aba maiM tumhArA sArA abhISTa yaha sunakara mahAmuni brAhmaNane kizcit musakarAkara kArya siddha karatA haiN|' yoM kahakara mantravettA brAhmaNane kahA-'calo, jahA~ yajJamaNDapameM tumhAre pitA maujUda hai, saba devatAoMko vahIM khiiNcaa| rAjakumArane dekhA, usa cleN|' taba siddhasamAdhine rAjakumArake sAtha vahA~ jAkara samaya saba devatA hAtha jor3e tharathara kA~pate hue vahA~ jala abhimantrita kiyA aura use usa zavake mastakapara upasthita ho gye| taba una zreSTha brAhmaNane samasta rkhaa| usake rakhate hI rAjA saceta hokara uTha baitthe| phira devatAoMse kahA-'devagaNa ! isa rAjakumArakA azva, unhoMne brAhmaNako dekhakara pUchA-'dharmasvarUpa ! Apa jo yajJake liye nizcita ho cukA thA, rAtameM devarAja kauna haiM?' taba rAjakumArane mahArAjase pahalekA sArA indrane curAkara anyatra pahuMcA diyA hai; use zIghra hAla kaha sunaayaa| rAjAne apaneko punaH jIvana-dAna le aao|' denevAle brAhmaNako namaskAra karake pUchA-'brahman ! taba devatAoMne munike kahanese yajJakA ghor3A lAkara kisa puNyase Apako yaha alaukika zakti prApta huI de diyaa| isake bAda unhoMne unheM jAnekI AjJA dii| hai?' unake yo kahanepara brAhmaNane madhura vANImeM kahAdevatAoMkA AkarSaNa dekhakara tathA khoye hue azvako 'rAjan ! maiM pratidina Alasyarahita hokara gItAke bArahaveM pAkara rAjakumArane munike caraNoMmeM praNAma karake kahA- adhyAyakA japa karatA hU~, usIse mujhe yaha zakti milI 'maharSe ! ApakA yaha sAmarthya Azcaryajanaka hai / Apa hI hai, jisase tumheM jIvana prApta huA hai|' yaha sunakara aisA kArya kara sakate haiM, dUsarA koI nahIM / brahman ! merI brAhmaNoMsahita rAjAne una brahmarSise gItAke bArahaveM prArthanA suniye, mere pitA rAjA bRhadratha azvamedha yajJakA adhyAyakA adhyayana kiyaa| usake mAhAtmyase una anuSThAna Arambha karake daivayogase mRtyuko prApta ho gaye sabakI sadgati ho gyii| dUsare-dUsare jIva bhI usake haiN| abhItaka unakA zarIra tapAye hue telameM sukhAkara pAThase parama mokSako prApta ho cuke haiN| "zrImadbhagavadgItAke terahaveM aura caudahaveM adhyAyoMkA mAhAtmya - zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! aba terahaveM sambandha rakhanevAle jitane loga gharapara Ate, una sabako adhyAyakI agAdha mahimAkA varNana suno / usako sunanese DA~Ta batAtI aura svayaM kAmonmatta hokara nirantara tuma bahuta prasanna hoogI / dakSiNa dizAmeM tuGgabhadrA nAmakI vyabhicAriyoMke sAtha ramaNa kiyA karatI thii| eka dina eka bahuta bar3I nadI hai| usake kinAre hariharapura nAmaka nagarako idhara-udhara Ate-jAte hue puravAsiyoMse bharA dekha ramaNIya nagara basA huA hai| vahA~ sAkSAt bhagavAn harihara usane nirjana evaM durgama vanameM apane liye saGketasthAna banA virAjamAna haiM, jinake darzanamAtrase parama kalyANakI prApti liyaa| eka samaya rAtameM kisI kAmIko na pAkara vaha hotI hai| hariharapurameM haridIkSita nAmaka eka zrotriya gharake kivAr3a khola nagarase bAhara saGketasthAnapara calI brAhmaNa rahate the, jo tapasyA aura svAdhyAyameM saMlagra tathA gyii| usa samaya usakA citta kAmase mohita ho rahA thaa| vedoMke pAragAmI vidvAn the| unake eka khI thI, jise loga vaha eka-eka kuMjameM tathA pratyeka vRkSake nIce jA-jAkara durAcArA kahakara pukArate the| isa nAmake anusAra hI kisI priyatamakI khoja karane lagI; kintu una sabhI usake karma bhI the| vaha sadA patiko kuvAcya kahatI thii| sthAnoMpara usakA parizrama vyartha gyaa| use priyatamakA usane kabhI bhI unake sAtha zayana nahIM kiyaa| patise darzana nahIM huaa| taba vaha usa vanameM nAnA prakArakI bAteM Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 * arjayasva ivIkezaM yadIcchasi paraM padam * [ saMkSipta payapurANa kahakara vilApa karane lgii| cAroM dizAomeM ghUma- isa durgama vanameM rahatA hU~ tathA apane pUrva pApoMko yAda ghUmakara viyogajanita vilApa karatI huI usa strIkI karake kabhI dharmiSTha mahAtmA, yati, sAdhu puruSa tathA satI AvAja sunakara koI soyA huA vyAghra jAga uThA aura striyoMko maiM nahIM khaataa| pApI, durAcArI tathA kulaTA uchalakara usa sthAnapara pahuMcA, jahA~ vaha ro rahI thii| striyoMko hI maiM apanA bhakSya banAtA hai| ataH kulaTA udhara vaha bhI use Ate dekha kisI premIko AzaGkAse honeke kAraNa tU avazya hI merA grAsa bnegii| usake sAmane khar3I honeke liye oTase bAhara nikala yoM kahakara vaha apane kaThora nakhose usake zarIrake aayii| usa samaya vyAghrane Akara use nakharUpI vANoMke Tukar3e-Tukar3e karake rakhA gyaa| isake bAda yamarAjake dUta prahArase pRthvIpara girA diyaa| isa avasthAme bhI vaha usa pApinIko saMyamanIpurImeM le gye| vahA~ yamarAjakI kaThora vANImeM cillAtI huI pUcha baiThI-'are bAgha ! tU AjJAse unhoMne anekoM bAra use viSThA, mUtra aura raktase kisaliye mujhe mAraneko yahA~ AyA hai? pahale ina sArI bhare hue bhayAnaka kuNDoMmeM giraayaa| karor3oM kalpoMtaka bAtoMko batA de, phira mujhe maarnaa|' usameM rakhaneke bAda use vahA~se le Akara sau manvantaroMusakI yaha bAta sunakara pracaNDa parAkramI vyAna taka gairava narakameM rkhaa| phira cAroM ora mu~ha karake kSaNabharake liye use apanA grAsa banAnese ruka gayA aura dInabhAvase rotI huI usa pApinIko vahA~se khIMcakara haiMsatA huA-sA bolA-'dakSiNa dezame malApahA nAmaka dahanAnana nAmaka narakameM giraayaa| usa samaya usake keza eka nadI hai| usake taTapara muniparNA nagarI basI huI hai| khule hue the aura zarIra bhayAnaka dikhAyI detA thaa| isa vahA~ paJcaliGga nAmase prasiddha sAkSAt bhagavAn zaGkara prakAra ghora naraka-yAtanA bhoga cukanepara vaha mahApApinI nivAsa karate haiN| usI nagarImeM maiM brAhmaNakumAra hokara isa lokameM Akara cANDAla yonimeM utpanna huii| rahatA thaa| nadIke kinAre akelA baiThA rahatA aura jo cANDAlake gharameM bhI pratidina bar3hatI huI vaha pUrvajanmake yajJake adhikArI nahIM haiM, una logoMse bhI yajJa karAkara abhyAsase pUrvavat pApoMmeM pravRtta rhii| phira use kor3ha aura unakA anna khAyA karatA thaa| itanA hI nahIM, dhanake rAjayakSmAkA roga ho gyaa| netroM meM pIr3A hone lgii| phira lobhase maiM sadA apane vedapAThake phalako bhI becA karatA kucha kAlake pazcAt vaha punaH apane nivAsasthAnako gayI, thaa| merA lobha yahA~taka bar3ha gayA thA ki anya jahA~ bhagavAn zivake antaHpurako svAminI jambhakAdevI bhikSuoMko gAliyAM dekara haTA detA aura svayaM dUsaroMkA virAjamAna haiN| vahA~ usane vAsudeva nAmaka eka pavitra nahIM dene yogya ghana bhI binA diye hI hamezA le liyA brAhmaNakA darzana kiyA, jo nirantara gItAke terahave karatA thaa| RNa leneke bahAne maiM saba logoko chalA adhyAyakA pATha karatA rahatA thaa| usake mukhase gItAkA karatA thaa| tadanantara kucha kAla vyatIta honepara maiM bUr3hA pATha sunate hI vaha cANDAla-zarIrase mukta ho gayI aura huaa| mere bAla sapheda ho gye| A~khose sUjhatA na thA divya deha dhAraNa karake svargalokameM calI gyii| aura maiMhake sAre dA~ta gira gye| itanepara bhI merI dAna zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! aba maiM lenekI Adata nahIM chUTI / parva Anepara pratigrahake lobhase bhava-bandhanase chuTakArA pAneke sAdhanabhUta caudahave maiM hAthameM kuza liye tIrthake samIpa calA jAyA karatA thaa| adhyAyakA mAhAtmya batalAtA hai, tuma dhyAna dekara suno| tatpazcAt jaba mere sAre aGga zithila ho gaye, taba eka bAra siMhala dvIpame vikrama betAla nAmaka eka rAjA the, jo maiM kucha dhUrta brAhmaNoMke gharapara mA~gane-khAneke liye gyaa| siMhake samAna parAkramI aura kalAoMke bhaMDAra the| eka usI samaya mere pairameM kuttene kATa liyaa| taba maiM mUrchita dina ve zikAra khelaneke liye utsuka hokara rAjakumAroMhokara kSaNabharameM pRthvIpara gira pdd'aa| mere prANa nikala sahita do kutiyoMko sAtha liye kanameM gye| vahA~ gye| usake bAda maiM isI vyAghrayonimeM utpanna huaa| tabase pahuMcanepara unhoMne tIvra gatise bhAgate hue kharagozake pIche Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavadInAke terahave aura caudahave adhyAyoMkA mAhAtmya . 839 .. .. apanI kutiyA chor3a dii| usa samaya saba prANiyoMke bhI kucha kIcar3ake chIMTe laga gye| phira bhUkha-pyAsakI paur3Ase rahita ho kutiyAkA rUpa tyAgakara usane divyAGganAkA ramaNIya rUpa dhAraNa kara liyA tathA gandharvose suzobhita divya vimAnapara ArUr3ha ho vaha bhI svargalokako calI gyii| yaha dekha munike medhAvI ziSya MailAITNAR5 NAA dekhate-dekhate kharagoza isa prakAra bhAgane lagA mAno kahIM ur3a gayA ho| daur3ate-daur3ate bahuta thaka jAneke kAraNa vaha eka bar3I khaMdakameM gira pdd'aa| giranepara bhI vaha kutiyAke hAtha nahIM AyA aura usa sthAnapara jA pahuMcA, jahA~kA vAtAvaraNa bahuta hI zAnta thaa| vahA~ harina nirbhaya hokara saba ora vRkSoMkI chAyAmeM baiThe rahate the| baMdara bhI svakandhara ha~sane lge| una donoMke pUrvajanmake vairakA apane-Apa TUTakara gire hue nAriyalake phaloM aura pake kAraNa socakara unheM bar3A vismaya huA thaa| usa samaya hue AmoMse pUrNa tRpta rahate the| vahA~ siMha hAthIke baccoMke rAjAke netra bhI Acaryase cakita ho utthe| unhoMne bar3I sAtha khelate aura sA~pa niDara hokara morakI pAstroM meM ghusa bhaktike sAtha praNAma karake pUchA-'vipravara ! ye nIca jAte the| usa sthAnapara eka Azramake bhItara vatsa nAmaka yonimeM par3e hue donoM prANI-kutiyA aura kharagoza muni rahate the, jo jitendriya evaM zAntabhAvase nirantara jJAnahIna hote hue bhI jo svargameM cale gaye-isakA kyA gItAke caudahaveM adhyAyakA pATha kiyA karate the| kAraNa hai ? isakI kathA sunaaiye|' Azramake pAsa hI vatsa munike kisI ziSyane apanA paira ziSyane kahA-bhUpAla ! isa vanameM vatsa nAmaka dhoyA thaa| usake jalase vahA~kI miTTI gIlI ho gayI brAhmaNa rahate haiM, ve bar3e jitendriya mahAtmA haiM; gItAke thii| kharagozakA jIvana kucha zeSa thA / vaha hA~phatA huA caudahaveM adhyAyakA sadA japa kiyA karate haiN| maiM unhIMkA Akara usI kIcar3ameM gira pdd'aa| usake sparzamAtrase hI ziSya hU~, maiMne bhI brahmavidyAmeM vizeSajJatA prApta kI hai| kharagoza saMsAra-sAgarake pAra ho gayA aura divya gurujIkI hI bhA~ti maiM bhI caudahaveM adhyAyakA pratidina vimAnapara baiThakara svargalokako calA gyaa| phira kutiyA japa karatA huuN| mere paira dhoneke jalameM loTaneke kAraNa yaha bhI usakA pIchA karatI haI aayii| vahA~ usake zarIrameM kharagoza kutiyAke sAtha hI svargalokako prApta huA hai| Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 . arthayasva epIkezaM yadIcchasi paraM padam + [ saMkSipta payapurANa aba maiM apane haMsanekA kAraNa batAtA hai| mahArASTrameM usI pApase usako kharagozakI yonimeM janma milaa| pratyudaka nAmaka mahAn nagara hai; vahA~ kezava nAmakA eka brAhmaNI bhI apane pApake kAraNa kutiyA huii| brAhmaNa rahatA thA, jo kapaTI manuSyoMmeM agragaNya thaa| zrImahAdevajI kahate hai-yaha sArI kathA usakI strIkA nAma vilobhanA thaa| vaha svacchanda vihAra sunakara zraddhAlu rAjAne gItAke caudahaveM adhyAyakA karanevAlI thii| isase krodhameM Akara janmabharake vairako pATha Arambha kara diyaa| isase unheM paramagatikI yAda karake brAhmaNane apanI strIkA vadha kara DAlA aura prApti huii| zrImadbhagavadgItAke paMdrahaveM tathA solahaveM adhyAyoMkA mAhAtmya zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! aba gItAke dekhA / azvakA lakSaNa jAnanevAle amAtyoMne usakI bar3I paMdrahave adhyAyakA mAhAtmya suno| gauDadezameM kRpANa- prazaMsA kii| sunakara rAjA apAra AnandameM nimagna ho gaye narasiMha nAmaka eka rAjA the, jinakI talavArakI dhArase aura unhoMne vaizyako muMhamAMgA suvarNa dekara turaMta hI usa yuddhameM devatA bhI parAsta ho jAte the| unakA buddhimAn azvako kharIda liyaa| kucha dinoMke bAda eka samaya rAjA senApati zastra aura zAstrakI kalAoMkA bhaNDAra thaa| zikAra khelaneke liye utsuka ho usI ghor3epara car3hakara usakA nAma thA sarabha-meruNDa / usakI bhujAoMmeM pracaNDa vanameM gye| vahA~ mRgoMke pIche inhoMne apanA ghor3A bala thaa| eka samaya usa pApIne rAjakumAroMsahita bddh'aayaa| pIche-pIche saba orase daur3akara Ate hue samasta mahArAjakA vadha karake svayaM hI rAjya karanekA vicAra sainikoMkA sAtha chUTa gyaa| ve hiranodvArA AkRSTa hokara kiyaa| isa nizcayake kucha hI dinoM bAda vaha haijekA bahuta dUra nikala gye| pyAsane unheM vyAkula kara diyaa| zikAra hokara mara gyaa| thor3e samayameM vaha pApAtmA taba ve ghor3ese utarakara jalako khoja karane lge| ghor3eko apane pUrvakarmake kAraNa sindhudezameM eka tejasvI ghor3A to unhoMne vRkSakI DAlomeM bA~dha diyA aura svayaM eka huaa| usakA peTa saTA huA thaa| ghor3eke lakSaNoMkA caTTAnapara car3hane lge| kucha dUra jAnepara inhoMne dekhA ki ThIka-ThIka jJAna rakhanevAle kisI vaizyake putrane eka pattekA Tukar3A havAse ur3akara zilAkhaNDapara girA hai| bahuta-sA mUlya dekara usa adhako kharIda liyA aura bar3e usameM gItAke paMdrahaveM adhyAyakA AdhA zloka likhA yatnake sAtha use rAjadhAnItaka vaha le aayaa| vaizya- huA thaa| rAjA use bA~cane lge| unake mukhase gItAke kumAra vaha azva rAjAko deneke liye lAyA thaa| yadyapi akSara sunakara ghor3A turaMta gira par3A aura azvayonise rAjA usase paricita the, tathApi dvArapAlane jAkara usake usakI mukti ho gayI tathA turaMta hI divya vimAnapara AgamanakI sUcanA kii| rAjAne pUcha-'kisaliye Aye baiThakara vaha svargalokako calA gyaa| tatpazcAt rAjAne ho?' taba usane spaSTa zabdoMmeM uttara diyA- 'deva ! pahAr3apara car3hakara eka uttama Azrama dekhA, jahA~ sindhudezameM eka uttama lakSaNoMse sampanna azva thA, jise nAgakesara, kele, Ama aura nAriyalake vRkSa laharA rahe tInoM lokoMkA eka ratna samajhakara maiMne bahuta-sA mUlya the| Azramake bhItara eka brAhmaNa baiThe hue the, jo dekara kharIda liyA hai|' rAjAne AjJA dI-'usa azvako saMsArako vAsanAose mukta the| rAjAne unheM praNAma karake yahA~ le aao|'... . bar3I bhaktike sAtha pUchA- 'brahman ! merA azva jo abhIvAstavameM vaha ghor3A guNoMmeM ucaiHzravAke samAna thaa| abhI svargako calA gayA hai, usameM kyA kAraNa hai?' sundara rUpakA to mAno ghara hI thaa| zubha lakSaNoMkA samudra rAjAkI bAta sunakara trikAladarzI, mantravettA evaM jAna par3atA thaa| vaizya ghor3A le AyA aura rAjAne use mahApuruSoMmeM zreSTha viSNuzarmA nAmaka brAhmaNane kahA Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrImadbhagavadgItAke paMdrahaveM tathA solahaveM adhyAyoMkA mAhAtmya . KUR 'rAjan ! pUrvakAlameM tumhAre yahA~ jo 'sarabha meruNDa' gujarAtameM saurASTra nAmaka eka nagara hai| vahA~ khaDgabAhu nAmaka senApati thA, vaha tumheM putroMsahita mArakara svayaM nAmake rAjA rAjya karate the, jo dUsare indrake samAna pratApI the| unake eka hAthI thA, jo mada bahAyA karatA aura sadA madase unmatta rahatA thaa| usa hAthIkA nAma arimardana thaa| eka dina rAtameM vaha haThAt sA~kalo aura loheke khambhoMko tor3a-phor3akara bAhara nikalA / hAthIvAna usake donoM ora aGkaza lekara DarA rahe the, kintu krodhavaza una sabakI avahelanA karake usane apane rahaneke sthAna-hathisArako DhahA diyaa| usapara cAro orase bhAlokI mAra par3a rahI thii| phira bhI hAthIvAna hI Dare hue the, hAthIko tanika bhI bhaya nahIM hotA thaa| isa kautUhalapUrNa ghaTanAko sunakara rAjA svayaM hAthIko manAnekI kalAmeM nipuNa rAjakumAroMke sAtha vahA~ aaye| Akara unhoMne usa balavAn daitaile hAthIko dekhaa| nagarake nivAsI anya kAma-dhaMdhoMkI cintA chor3a apane bAlakoMko bhayase bacAte hue bahuta dUra khar3e hokara usa mahAbhayaGkara gajarAjako dekhate rhe| isI samaya koI brAhmaNa tAlAbase nahAkara usI mArgase lauTe / ve gItAke rAjya har3apa leneko taiyAra thaa| isI bIcameM haijekA solahaveM adhyAyake kucha zlokoMkA japa kara rahe the| zikAra hokara vaha mRtyuko prApta ho gyaa| usake bAda vaha puravAsiyoM aura pIlavAnoMne unheM bahuta manA kiyA; kintu usI pApase ghor3A huA thaa| yahA~ kahIM gItAke paMdrahave unhoMne kisIkI na maanii| unheM hAthIse bhaya nahIM thA; adhyAyakA AdhA zloka likhA mila gayA thA, use hI isIliye ve vicalita nahIM hue| udhara hAthI apane tuma bA~cane lge| usIko tumhAre mukhase sunakara vaha azva phUtkArase cAroM dizAoMko vyApta karatA huA logoMko svargako prApta huA hai| kucala rahA thaa| ve brAhmaNa usake bahate hue madako tadanantara rAjAke pArzvavartI sainika unheM DhU~r3hate hue hAthase chUkara kuzalapUrvaka nikala gye| isase vahA~ rAjA vahA~ A pahu~ce / una sabake sAtha brAhmaNako praNAma karake tathA dekhanevAle puravAsiyoMke manameM itanA vismaya huA rAjA prasannatApUrvaka vahA~se cale aura gItAke paMdrahaveM ki usakA varNana nahIM ho sktaa| rAjAke kamalanetra adhyAyake zlokAkSaroMse aGkita usI patrako bA~ca- cakita ho uThe the| unhoMne brAhmaNako bulA savArIse bA~cakara prasanna hone lge| unake netra harSase khila uThe utarakara unheM praNAma kiyA aura pUchA-'brahman ! Aja the| ghara Akara unhoMne mantravettA mantriyoMke sAtha apane Apane yaha mahAn alaukika kArya kiyA hai, kyoMki isa putra siMhavalako rAjyasiMhAsanapara abhiSikta kiyA aura kAlake samAna bhayaMkara gajarAjake sAmanese Apa svayaM paMdrahaveM adhyAyake japase vizuddhacitta hokara mokSa sakuzala lauTa Aye hai| prabho! Apa kisa devatAkA prApta kara liyaa| pUjana tathA kisa mantrakA japa karate haiM ? batAiye, Apane * zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI! aba maiM kauna-sI siddhi prApta kI hai?' gItAke solahaveM adhyAyakA mAhAtmya batAU~gA, suno| brAhmaNane kahA-rAjan ! maiM pratidina gItAke Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 . arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. . . . . . . . . / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . solahave adhyAyake kucha zlokokA japa kiyA karatA haiM. nagarameM Anepara unhoMne apane rAjakumArako rAjyapara usIse ye sArI siddhiyA~ prApta huI haiN| abhiSikta kara diyA tathA svayaM gItAke solahaveM zrImahAdevajI kahate haiM-taba hAthIkA kautUhala adhyAyakA japa karake paramagati prApta kii| dekhaneko icchA chor3akara rAjA brAhmaNadevatAko sAtha le apane mahalameM aaye| vahA~ zubha muhUrta dekhakara eka lAkha svarNa-mudrAokI dakSiNA de unhoMne brAhmaNako saMtuSTa kiyA aura unase gItA-mantrako dIkSA lii| gItAke solahave adhyAyake kucha zlokokA abhyAsa kara leneke bAda unake manameM hAthIko chor3akara usake kautuka dekhanekI icchA jAgrat huii| phira to eka dina sainikoMke sAtha bAhara nikalakara rAjAne hAthIvAnoMse usI matta gajarAjakA bandhana khulvaayaa| unheM bhayakI bAta bhUla gyii| rAjyake sukhavilAsake prati AdarakA bhAva nahIM rahA / ve apanA jIvana tRNavat samajhakara hAthIke sAmane cale gye| sAhasI manuSyoMmeM agragaNya rAjA khaGgabAhu mantrapara vizvAsa karake hAthIke samIpa gaye aura madakI anavarata dhArA bahAte hue usake gaNDasthalako hAthase chUkara sakuzala lauTa aaye| kAlake mukhase dhArmika aura khalake mukhase sAdhu puruSakI bhA~ti rAjA usa gajarAjake mukhase bacakara nikala aaye| zrImadbhagavadgItAke satrahaveM aura aThArahaveM adhyAyoMkA mAhAtmya zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! solahaveM usake prANa nikala gye| isa prakAra kAlavaza mRtyuko adhyAyakA mAhAtmya batalAyA gyaa| aba satrahaveM prApta honeke bAda use hAthokI hI yoni milI aura adhyAyakI ananta mahimA zravaNa kro| rAjA khaDgabAhuke siMhaladvIpake mahArAjake yahA~ usane apanA bahuta samaya putrakA duHzAsana nAmaka eka naukara thaa| vaha bar3I khoTI vyatIta kiyaa| buddhikA manuSya thaa| eka bAra vaha mANDalika siMhaladvIpake rAjAko mahArAja khaDgabAhuse bar3I rAjakumAroMke sAtha bahuta dhanakI bAjI lagAkara hAthIpara maitrI thI, ataH unhoMne jalake mArgase usa hAthIko car3hA aura kucha hI kadama Age jAnepara logoMke manA mitrakI prasannatAke liye bheja diyaa| eka dina rAjAne karanepara bhI vaha mUr3ha hAthIke prati jora-jorase kaThora zlokakI samasyA-pUrtise santuSTa hokara kisI kaviko zabda karane lgaa| usakI AvAja sunakara hAthI krodhase puraskArarUpameM vaha hAthI de diyA aura unhoMne sau aMdhA ho gayA aura duHzAsana paira phisala jAneke kAraNa svarNa-mudrAe~ lekara use mAlava-narezake hAtha beca diyaa| pRthvIpara gira pdd'aa| duHzAsanako girakara kucha-kucha kucha kAla vyatIta honepara vaha hAthI yatnapUrvaka pAlita ucchvAsa lete dekha kAlake samAna niraGkaza hAthIne honepara bhI asAdhya jvarase grasta hokara maraNAsanna ho krodhameM bharakara use Upara pheka diyaa| Uparase girate hI gyaa| hAthIvAnoMne jaba use aisI zocanIya avasthAmeM Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhagavadItAke satrahaveM aura aThArahave adhyAyoMkA mAhAtmya , 843 dekhA to rAjAke pAsa jAkara hAthoke hitake liye zIghra uttama jalako abhimantrita karake usake Upara DAlA, to hI sArA hAla kaha sunAyA-'mahArAja ! ApakA hAthI duHzAsana gajayonikA parityAga karake mukta ho gyaa| asvastha jAna par3atA hai| usakA khAnA, pInA aura sonA rAjAne duHzAsanako divya vimAnapara ArUr3ha evaM indrake saba chUTa gayA hai| hamArI samajhameM nahIM AtA isakA kyA samAna tejasvI dekhakara pUchA-'tumhArI pUrva-janmameM kyA kAraNa hai|' jAti thI? kyA svarUpa thA? kaise AcaraNa the? aura hAthIvAnoMkA batAyA huA samAcAra sunakara rAjAne kisa karmase tuma yahA~ hAthI hokara Aye the? ye sArI hAthIke rogako pahacAnanevAle cikitsAkuzala mantriyoMke bAte mujhe btaao|' rAjAke isa prakAra pUchanepara saGkaTase sAtha usa sthAnapara padArpaNa kiyA jahA~ hAthI jvaragrasta chUTe hue duHzAsanane vimAnapara baiThe-hI-baiThe sthiratAke hokara par3A thaa| rAjAko dekhate hI usane jvarajanita sAtha apanA yathAvat samAcAra kaha sunaayaa| tatpazcAt vedanAko bhUlakara saMsArako AzcaryameM DAlanevAlI narazreSTha mAlavanareza bhI gItAke satrahaveM adhyAyakA vANImeM kahA-'sampUrNa zAstroMke jJAtA, rAjanItike japa karane lge| isase thor3e hI samayameM unakI mukti samudra, zatru-samudAyako parAsta karanevAle tathA bhagavAn ho gyii| viSNuke caraNoMmeM anurAga rakhanevAle mahArAja ! ina zrIpArvatIjIne kahA-bhagavan ! Apane satrahaveM auSadhoMse kyA lenA hai? vaidyoMse bhI kucha lAbha adhyAyakA mAhAtmya btlaayaa| aba aThArahaveM adhyAyake honevAlA nahIM hai| dAna aura japase bhI kyA siddha mAhAtmyakA varNana kaujiye| hogA? Apa kRpA karake gItAke satrahaveM adhyAyakA zrImahAdevajIne kahA-girinandini ! cinmaya pATha karanevAle kisI brAhmaNako bulvaaiye| AnandakI dhArA bahAnevAle aThArahaveM adhyAyake pAvana __ hAthIke kathanAnusAra rAjAne saba kucha vaisA hI mAhAtmyako, jo vedase bhI uttama hai, zravaNa kro| yaha kiyaa| tadanantara gItA-pATha karanevAle brAhmaNane jaba sampUrNa zAstroMkA sarvasva, kAnoMmeM par3A huA rasAyanake samAna tathA saMsArake yAtanA-jAlako chinna-bhinna karanevAlA hai| siddha puruSoMke liye yaha parama rahasyakI vastu hai| isameM avidyAkA nAza karanekI pUrNa kSamatA hai| yaha bhagavAn viSNuko cetanA tathA sarvazreSTha paramapada hai| itanA hI nahIM, yaha vivekamayI latAkA mUla, kAma, krodha aura madako naSTa karanevAlA, indra Adi devatAoMke cittakA vizrAma-mandira tathA sanaka-sanandana Adi mahAyogiyokA manoraJjana karanevAlA hai| isake pAThamAtrase yamadUtokI garjanA baMda ho jAtI hai| pArvatI ! isase bar3hakara koI aisA rahasyamaya upadeza nahIM hai, jo santapta mAnavoMke trividha tApako haranevAlA aura bar3e-bar3e pAtakoMkA nAza karanevAlA ho| aThArahave adhyAyakA lokottara mAhAtmya hai| isake sambandhameM jo pavitra upAkhyAna hai, use bhaktipUrvaka suno| usake zravaNamAtrase jIva samasta pApoMse mukta ho jAtA hai| merugirike zikharapara amarAvatI nAmavAlI eka Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . arcayasva huSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta payapurANa Para......... ramaNIya purI hai| use pUrvakAlameM vizvakarmAna banAyA thaa| kara liyA hai| gItAke aThArahaveM adhyAyakA pATha saba usa purImeM devatAoMdvArA sevita indra zacIke sAtha nivAsa puNyoMkA ziromaNi hai| usIkA Azraya lekara tuma bhI karate the| eka dina ve sukhapUrvaka baiThe hue the, itanehImeM apane padapara sthira ho sakate ho| unhoMne dekhA ki bhagavAn viSNuke dUtoMse sevita eka anya bhagavAn viSNuke ye vacana sunakara aura usa uttama puruSa vahA~ A rahA hai| indra usa navAgata puruSake tejase upAyako jAnakara indra brAhmaNakA veSa banAye godAvarIke tiraskRta hokara turaMta hI apane maNimaya siMhAsanase taTapara gye| vahA~ unhoMne kAlikAyAma nAmaka uttama aura maNDapame gira pdd'e| taba indrake sevakoMne devalokake pavitra nagara dekhA, jahA~ kAlakA bhI mardana karanevAle sAmrAjyakA mukuTa isa nUtana indrake mastakapara rakha diyaa| bhagavAn kAlezvara virAjamAna haiN| vahIM godAvarI-taTapara phira to divya gIta gAtI huI devAGganAoMke sAtha saba eka parama dharmAtmA brAhmaNa baiThe the, jo bar3e hI dayAlu devatA unakI AratI utArane lge| RSiyoMne vedamantrokA aura vedoMke pAraGgata vidvAn the| ve apane manako vazameM uccAraNa karake unheM aneka AzIrvAda diye| rambhA Adi karake pratidina gItAke aThArahaveM adhyAyakA japa kiyA apsarAe~ unake Age nRtya karane lgiiN| gandharvokA lalita karate the| unheM dekhakara indrane bar3I prasannatAke sAtha svarameM maGgalamaya gAna hone lgaa| unake donoM caraNoMmeM mastaka jhukAyA aura unhIMse isa prakAra isa navIna indrako sau yajJoMkA anuSThAna aThArahaveM adhyAyako pddh'aa| phira usIke puNyase unhoMne kiye binA hI nAnA prakArake utsavoMse sevita dekhakara purAne indrako bar3A vismaya huaa| ve socane lage'isane to mArgameM na kabhI pausale banavAye haiM, na pokhare khudavAye haiM aura na pathikoMko vizrAma denevAle bar3e-bar3e vRkSa hI lagavAye hai| akAla par3anepara annadAnake dvArA isane prANiyoMkA satkAra bhI nahIM kiyA hai| isake dvArA tIrthome satra aura gA~vome yajJakA anuSThAna bhI nahIM huA hai| phira isane yahA~ bhAgyako dI huI ye sArI vastue~ kaise prApta kI hai ?' isa cintAse vyAkula hokara indra bhagavAn viSNuse pUchaneke liye vegapUrvaka kSIrasAgarake taTapara gaye aura vahA~ akasmAt apane sAmrAjyase bhraSTa honekA duHkha nivedana karate hue bole- lakSmIkAnta ! maiMne pUrvakAlameM ApakI prasannatAke liye sau yajJoMkA anuSThAna kiyA thaa| usIke puNyase mujhe indrapadakI prApti huI thI; kintu isa samaya svargameM koI dUsarA hI indra adhikAra jamAye baiThA hai| usane to na kabhI dharmakA anuSThAna kiyA - hai aura na yajJoMkA / phira usane mere divya siMhAsanapara kaise zrIviSNukA sAyujya prApta kara liyaa| indra Adi adhikAra jamAyA hai?' devatAokA pada bahuta hI choTA hai, yaha jAnakara ve parama zrIbhagavAn bole-indra ! vaha gItAke aThArahaveM harSake sAtha uttama vaikuNThadhAmako gye| ataH yaha adhyAyameMse pA~ca zlokoMkA pratidina japa karatA hai| adhyAya muniyoMke liye zreSTha paramatattva hai| pArvatI ! usIke puNyase usane tumhAre uttama sAmrAjyako prApta aThArahaveM adhyAyake isa divya mAhAtmyakA varNana Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * devarSi nAradakI sanakAdise bheMTa, bhakti, jJAna aura vairAgyake vRttAntakA varNana . 845 samApta huaa| isake zravaNamAtrase manuSya saba pApoMse puruSa zraddhAyukta hokara isakA zravaNa karatA hai, vaha chuTakArA pA jAtA hai| isa prakAra sampUrNa gItAkA samasta yajJoMkA phala pAkara antameM zrIviSNukA sAyujya pApanAzaka mAhAtya batalAyA gyaa| mahAbhAge ! jo prApta kara letA hai| 1 devarSi nAradakI sanakAdise bheMTa tathA nAradajIke dvArA bhakti. jJAna - aura vairAgyake vRttAntakA varNana pArvatIjIne kahA-bhagavan ! samasta purANoMmeM sabase adhika kalyANakArI, pavitrako bhI pavitra zrImadbhAgavata zreSTha hai, kyoMki usake pratyeka padameM karanevAlA tathA sadAke liye bhagavAn zrIkRSNakI prApti maharSidvArA bhagavAn zrIkRSNakI mahimAkA nAnA prakArase karA denevAlA ho| cintAmaNi kevala laukika sukha detI gAna kiyA gayA hai; ataH isa samaya usIke mAhAtmyakA hai, kalpavRkSa svargatakakI sampatti de sakatA hai, kintu yadi itihAsasahita varNana kiijiye| gurudeva prasanna ho jAyeM to ve yogiyoMko bhI kaThinatAse zrImahAdevajIne kahA-jinakA abhI yajJopavIta- milanevAlA nitya vaikuNThadhAmataka de sakate haiN| saMskAra bhI nahIM huA thA tathA jo samasta laukika- sUtajIne kahA-zaunakajI ! Apake hRdayameM vaidika kRtyoMkA parityAga karake gharase nikale jA rahe the, bhagavatkathAke prati prema hai; ataH maiM bhalIbhA~ti vicAra aise zukadevajIko bAlyAvasthAmeM hI saMnyAsI hote dekha karake sampUrNa siddhAntoMdvArA anumodita aura saMsAraunake pitA zrIkRSNadvaipAyana virahase kAtara ho uThe aura janita bhayakA nAza karanevAle sArabhUta sAdhanakA varNana 'beTA ! beTA !! tuma kahA~ cale jA rahe ho ?' isa prakAra karatA huuN| vaha bhaktiko bar3hAnevAlA tathA bhagavAn pukArane lge| usa samaya zukadevajIke sAtha ekAkAra zrIkRSNakI prasatratAkA pradhAna hetu hai| Apa use honeke kAraNa vRkSoMne hI unakI orase uttara diyA thaa| sAvadhAna hokara suneM / kaliyugameM kAlarUpI sarpase ise aise sampUrNa bhUtoMke hRdayameM AtmArUpase virAjamAna parama jAneke bhayako dUra karaneke liye hI zrIzukadevajIne jJAnI zrIzukadeva muniko maiM praNAma karatA huuN| zrImadbhAgavata-zAstrakA upadeza kiyA hai| manakI zuddhike eka samaya bhagavatkathAkA rasAsvAdana karanemeM liye isase bar3hakara dUsarA koI sAdhana nahIM hai| jaba kuzala parama buddhimAn zaunakajIne naimiSAraNyameM janma-janmAntaroMkA puNya udaya hotA hai taba kahIM virAjamAna sUtajIko namaskAra karake puuchaa| zrImadbhAgavata-zAstrako prApti hotI hai| jisa samaya zaunakajI bole-sUtajI ! Apa isa samaya koI zrIzukadevajI rAjA parIkSitako kathA sunAneke liye aisI sAragarbhita kathA kahiye, jo hamAre kAnoMko amRtake sabhAmeM virAjamAna hue, usa samaya devatAloga amRtakA samAna madhura jAna par3e tathA jo ajJAnAndhakArakA vidhvaMsa kalaza lekara unake pAsa aaye| devatA apanA kArya aura koTi-koTi janmoMke pApoMkA nAza karanevAlI ho| sAdhana karane meM bar3e catura hote haiN| ve saba-ke-saba bhakti, jJAna aura vairAgyase prApta honevAlA vijJAna kaise zrIzukadevajIko namaskAra karake kahane lage-'mune! bar3hatA hai tathA vaiSNavaloga kisa prakAra mAyA-mohakA Apa yaha amRta lekara badale meM hameM kathAmRtakA dAna nivAraNa karate haiN| isa ghora kalikAlameM prAyaH jIva diijiye| isa prakAra parivartana karake rAjA parIkSit asura-svabhAvake ho gaye haiM, isIliye ve nAnA prakArake amRtakA pAna kareM aura amara ho jAyeM) tathA hama saba klezoMse ghire rahate haiM; ataH unakI zuddhikA sarvazreSTha upAya loga zrImadbhAgavatAmRtakA pAna kreNge| taba kyA hai ? isa samaya hameM aisA koI sAdhana batAiye, jo zrIzukadevajIne socA-'isa lokameM kahA~ amRta aura Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 * arcayasya hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam kahA~ bhAgavatakathA, kahA~ kA~ca aura kahA~ bahumUlya maNi! yaha vicArakara ve devatAoMkI bAtapara ha~sane lage, tathA unheM anadhikArI jAnakara kathAmRtakA dAna nahIM kiyaa| ataH zrImadbhAgavatakI kathA devatAoMke liye bhI atyanta durlabha hai| kevala zrImadbhAgavatake zravaNase hI rAjA parIkSitkA mokSa huA dekha pUrvakAlameM brahmAjIko bar3A vismaya huaa| unhoMne satyalokameM tarAjU bA~dhakara saba sAdhanoMko taulA usa samaya anya sabhI 1 sAdhana halake par3a gaye, apane gauravake kAraNa zrImadbhAgavatakA hI palar3A sabase bhArI rhaa| yaha dekhakara samasta RSiyoMko bhI bar3A Azcarya huaa| unhoMne isa pRthvIpara bhagavatsvarUpa bhAgavata zAstrako hI par3hanesunanese tatkAla bhagavAnkI prApti karAnevAlA nizcaya kiyaa| yadi eka varSameM zrImadbhAgavatako sunakara pUrA kiyA jAya, to vaha zravaNa mahAn saukhya pradAna karanevAlA hotA hai| jisake hRdayameM bhagavadbhaktikI kAmanA ho, usake liye eka mAsameM pUre zrImadbhAgavatakA zravaNa uttama mAnA gayA hai| yadi saptAhapArAyaNakI vidhise isakA zravaNa kiyA jAya to yaha sarvathA mokSa denevAlA hotA hai| pUrvakAlameM sanakAdi maharSiyoMne kRpA karake ise devarSi nAradako sunAyA thaa| yadyapi devarSi nArada zrImadbhAgavatako pahale hI brahmAjIke mukhase suna cuke the tathApi isake saptAhazravaNakI vidhi to unheM sanakAdine hI batAyI thii| zaunakajI ! aba maiM Apako vaha bhaktipUrNa kathAnaka sunAtA hU~, jo zrIzukadevajIne mujhe apanA priya ziSya jAnakara ekAntameM sunAyA thaa| eka samayakI bAta hai, sanaka sanandana Adi cAroM nirmala antaHkaraNavAle maharSi satsaGgake liye vizAlApurI (badarikAzrama) meM aaye| vahA~ unhoMne nAradajIko dekhaa| sanakAdi kumAroMne pUchA- brahman! Apake mukhapara dInatA kyoM chA rahI hai| Apa cintAse Atura kaise ho rahe haiN| itanI utAvalIke sAtha Apa jAte kahA~ haiM aura Aye kahA~se haiM ? isa samaya to Apa jisakA sArA dhana luTa gayA ho, usa puruSake samAna sudha-budha khoye hue haiN| [ saMkSipta padmapurANa Apa jaise AsaktizUnya virakta puruSakI aisI avasthA honI to ucita nahIM hai| batAiye, isakA kyA kAraNa hai ? AMBHAVA nAradajIne kahA- mahAtmAo ! maiM pRthvIko [nAnA tIrthoki kAraNa] sabase uttama jAnakara yahA~kI yAtrA karaneke liye AyA thaa| Anepara puSkara, prayAga, kAzI, godAvarI, harikSetra, kurukSetra, zrIraGga aura setubandha Adi tIthoMmeM idhara-udhara vicaratA rhaa| kintu kahIM bhI mujhe manako santoSa denevAlI zAnti nahIM milii| isa samaya adharmake sakhA kaliyugane sArI pRthvIko pIr3ita kara rakhA hai| aba yahA~ satya, tapasyA, zauca, dayA aura dAna Adi kucha bhI nahIM haiN| becAre jIva peTa pAlane meM lage haiN| ve asatyabhASI, AlasI, mandabuddhi aura bhAgyahIna ho gaye haiN| unheM taraha tarahake upadrava ghere rahate haiN| sAdhu-saMta kahalAnevAle loga pAkhaNDameM pha~sa gaye haiN| Uparase virakta jAna par3ate haiM, kintu vAstavameM pUre saMgrahI haiN| ghara-gharameM striyoMkA rAjya hai| sAle hI salAhakAra bane hue haiN| paisoMke lobhase kanyAe~ taka becI jAtI haiN| pati-patnImeM sadA hI kalaha macA rahatA hai AzramoM, tIrtho aura nadiyoMpara mlecchoMne adhikAra jamA rakhA hai| una duSToMne bahuta-se devamandira bhI naSTa kara diye haiN| aba yahA~ na koI yogI hai na siddha, na koI jJAnI hai aura na satkarma karanevAlA hI isa samaya saba sAdhana kalirUpI dAvAnalase bhasma ho gayA hai| pRthvIpara cAroM ora sabhI Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] **** . devarSi nAradakI sanakAdise bheMTa, bhakti, jJAna aura vairAgyake vRttAntakA varNana dezavAsI bAjAroMmeM anna becate haiN| brAhmaNaloga paise lekara veda par3hAte haiM aura striyA~ vezyAvRttise jIvana nirvAha karatI dekhI jAtI haiN| isa prakAra kaliyugake doSa dekhatA aura pRthvIpara vicaratA huA maiM yamunAjIke taTapara A pahu~cA, jahA~ bhagavAn zrIkRSNakI lIlA huI thii| munIzvaro ! vahA~ Anepara maiMne jo AzcaryakI bAta dekhI hai, use Apaloga suneM - vahA~ eka taruNI strI baiThI thI; jisakA cita bahuta hI khinna thaa| usake pAsa hI do vRddha puruSa aceta avasthAmeM par3e jora-jorase sA~sa le rahe the| vaha taruNI unakI sevA-zuzrUSA karatI, unheM jagAnekI ceSTA karatI aura apane prayatnameM asaphala hokara rone lagatI thii| bIca bIcameM dasoM dizAoMkI ora dRSTi DAlakara vaha apane liye koI rakSaka bhI DhU~r3ha rahI thii| usake cAroM ora saikar3oM striyA~ paMkhA jhalatI huI use bAra-bAra sAntvanA de rahI thiiN| dUrase hI yaha saba dekhakara maiM kautUhalavaza usake pAsa calA gyaa| mujhe dekhate hI vaha yuvatI strI uThakara khar3I ho gayI aura vyAkula hokara bolI- 'mahAtmAjI ! kSaNabharake liye Thahara jAiye aura merI cintAko bhI naSTa kiijiye| ApakA darzana saMsArake samasta pApoMko sarvathA naSTa kara denevAlA hai| Apake vacanoMse mere duHkhakI bahuta kucha zAnti ho jaaygii| jaba bahuta bar3A bhAgya hotA hai, tabhI Apa jaise mahAtmAkA darzana hotA hai|' POPSUGI 847 nAradajI kahate haiM- yuvatIkI aisI bAta sunakara merA hRdaya karuNAse bhara AyA aura maiMne utkaNThita hokara usa sundarIse pUchA- devi! tuma kauna ho ? ye donoM puruSa kauna haiM ? tathA tumhAre pAsa ye kamalake samAna netroMvAlI deviyA~ kauna haiM ? tuma vistArake sAtha apane duHkhakA kAraNa btaao| yuvatI bolI- merA nAma bhakti hai, ye donoM puruSa mere putra haiM; inakA nAma jJAna aura vairAgya hai| samayake pherase Aja inakA zarIra jarAjIrNa ho gayA hai| ina deviyoMke rUpameM gaGgA Adi nadiyA~ haiM, jo merI sevAke liye AyI haiN| isa prakAra sAkSAt deviyoMke dvArA sevita honepara bhI mujhe sukha nahIM miltaa| tapodhana! aba tanika sAvadhAna hokara merI bAta suniye| merI kathA kucha vistRta hai| use sunakara mujhe zAnti pradAna kiijiye| maiM dravir3a dezameM utpanna hokara karNATakameM bar3I huI / mahArASTrameM bhI kahIM-kahIM merA Adara huaa| gujarAtameM Anepara to mujhe bur3hApene ghera liyaa| vahA~ ghora kaliyugake prabhAvase pAkhaNDiyoMne mujhe aGga bhaGga kara ddaalaa| tabase bahuta dinoMtaka maiM durbala hI durbala rhii| vRndAvana mujhe bahuta priya hai, isaliye apane donoM putroMke sAtha yahA~ calI aayii| isa sthAnapara Ate hI maiM parama sundarI navayuvatI ho gyii| isa samaya merA rUpa atyanta manorama ho gayA hai, parantu mere ye donoM putra thake-mAde honeke kAraNa yahIM sokara kaSTa bhoga rahe haiN| maiM yaha sthAna chor3akara videza jAnA cAhatI thI; parantu ye donoM bUr3he ho gaye haiM, isI duHkhase meM duHkhita ho rahI huuN| patA nahIM maiM yahA~ yuvatI kaise ho gayI aura mere ye donoM putra bUr3he kyoM ho gye| hama tInoM sAtha hI sAtha yAtrA karate the, phira hamameM yaha viparIta avasthA kaise A gyii| ucita to yaha hai ki mAtA bUr3hI ho aura beTe javAna; parantu yahA~ ulaTI bAta ho gyii| isIliye maiM cakitacitta hokara apane liye zoka karatI huuN| mahAtman! Apa parama buddhimAn aura yoganidhi haiN| batAiye, isameM kyA kAraNa ho sakatA hai ? nAradajI kahate haiM-- usake isa prakAra pUchanepara Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa maiMne kahA-sAdhvI ! maiM abhI jJAnadRSTise apane hRdayake aura isase tumhArA saba zoka dUra ho jaaygaa| jisa dina bhItara tumhAre duHkhakA sArA kAraNa dekhatA huuN| tuma kheda bhagavAn zrIkRSNa isa bhUlokako chor3akara apane na kro| bhagavAn tumheM zAnti deNge| ..... paramadhAmako padhAre, usI dinase yahA~ kaliyugakA ___ taba munIzvara nAradajIne dhyAna lagAyA aura eka hI Agamana huA hai, jo samasta sAdhanoMmeM bAdhA upasthita kSaNameM usakA kAraNa jAnakara kahA-'bAle ! tuma dhyAna karanevAlA hai| digvijayake samaya jaba rAjA parIkSitkI dekara suno| yaha kalikAla bar3A bhayaGkara yuga hai| isIne dRSTi isa kaliyugake Upara par3I to yaha dInabhAvase unakI sadAcArakA lopa kara diyA / yogamArga aura tapa Adi bhI zaraNameM gyaa| rAjA bhaurake samAna sAragrAhI the, isaliye luma ho gaye haiN| isa samaya manuSya zaThatA aura duSkarmameM unhoMne socA ki mujhe isakA vadha nahIM karanA caahiye| pravRtta hokara asura-svabhAvake ho gaye haiN| Aja jagatmeM kyoMki isa kaliyugameM eka bar3A adbhuta guNa hai| anya sajjana puruSa duHkhI haiM aura duSTaloga mauja karate haiN| aise yugoMmeM tapasyA, yoga aura samAdhise bhI jisa phalakI samayameM jo dhairya dhAraNa kiye rahe, vahI buddhimAna, dhaura prApti nahIM hotI, vahIM phala kaliyugameM bhagavAn kezavake athavA paNDita hai| aba yaha pRthvI na to sparza karane- kIrtanamAtrase aura acche rUpameM upalabdha hotA hai|* yogya raha gayI hai aura na dekhane yogya / yaha kramazaH asAra honepara bhI isa eka hI rUpame yaha sArabhUta phala prativarSa zeSanAgake liye bhArabhUta hotI jA rahI hai| isameM pradAna karanevAlA hai, yahI dekhakara rAjA parIkSitane kahIM bhI mAla nahIM dikhAyI detaa| tumhe aura tumhAre kaliyugameM utpanna honevAle jIvoMke sukhake liye ise putroMko to aba koI dekhatA bhI nahIM hai| isa prakAra rahane diyaa| ........ viSayAndha manuSyoMke upekSA karanese hI tuma jarjara ho gayI isa samaya logoMkI khoTe karmomeM pravRtti honese thI, kintu vRndAvanakA saMyoga pAkara punaH navIna sabhI vastuoMkA sAra nikala gayA hai tathA isa pRthvIpara taruNI-sI ho gayI ho; ataH yaha vRndAvana dhanya hai, jahA~ jitane bhI padArtha haiM, ve bIjahIna bhUsIke samAna nissAra saba ora bhakti nRtya kara rahI hai| parantu ina jJAna aura ho gaye haiN| bAhmaNaloga dhanake lobhase ghara-gharameM jAkara vairAgyakA yahA~ bhI koI grAhaka nahIM hai; isaliye pratyeka manuSyako [adhikArI-anadhikArIkA vicAra abhItaka inakA bur3hApA dUra nahIM huA / inheM apane bhItara kiye binA hI] bhAgavatakI kathA sunAne lage haiM, isase kucha sukha-sA pratIta ho rahA hai, isase inakI gAr3ha kathAkA sAra calA gayA-logoMko dRSTimeM usakA kucha suSuptAvasthAkA anumAna hotA hai| mahattva nahIM raha gayA hai| tIrthoMmeM bar3e bhayaGkara karma ___ bhaktine kahA-maharSe ! mahArAja parIkSitne karanevAle nAstika aura dambhI manuSya bhI rahane lage haiM; isa apavitra kaliyugako pRthvIpara rahane hI kyoM diyA? isaliye tIrthokA bhI sAra calA gyaa| jinakA citta tathA kaliyugake Ate hI saba vastuokA sAra kahA~ kAma, krodha, bhArI lobha aura tRSNAse sadA vyAkula calA gayA? bhagavAn to bar3e dayAlu hai, unase bhI rahatA hai, ve bhI tapasvI banakara baiThate haiN| isaliye yaha adharma kaise dekhA jAtA hai? mune! mere isa tapasyAkA sAra bhI nikala gyaa| manako kAbUmeM na karane, saMzayakA nivAraNa kiijiye| ApakI bAtoMse mujhe bar3A lobha, dambha aura pAkhaNDakA Azraya lene tathA zAstrakA sukha milA hai| abhyAsa na karaneke kAraNa dhyAnayogakA phala bhI calA nAradajI bole-bAle ! yadi tumane pUchA hai to gyaa| auroMkI to bAta hI kyA, paNDitaloga bhI apanI premapUrvaka suno / kalyANI ! maiM tumheM saba bAteM batAU~gA striyoMke sAtha bhaisoMkI taraha ramaNa karate haiN| ve santAna * yatphalaM nAsti tapasA na yogena samAdhinA / tatphalaM labhate samyakalau kezavakIrtanAt / / (189 / 75) Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa . bhaktikA kaSTa dUra karane ke liye nAradajIkA udyoga . 849 paidA karane meM hI dakSa haiN| muktike sAdhanameM ve nitAnta saubhAmyase hI ApakA yahA~ zubhAgamana huA hai| saMsArameM asamartha pAye jAte haiN| paramparAse prApta huA vaiSNava-dharma sAdhu-mahAtmAokA darzana saba prakArake kAryoko siddha kahIM bhI nahIM raha gayA hai| isa prakAra jagaha-jagaha sabhI karanevAlA aura sarvazreSTha sAdhana hai| aba jisa prakAra vastuoMkA sAra lupta ho gayA hai| yaha to isa yugakA mujhe sukha mile-merA duHkha dUra ho jAya, vaha upAya svabhAva hI hai, isameM doSa kisIkA nahIM hai; yahI kAraNa batAiye / brahman ! Apa samasta yogoMke svAmI haiM, Apake hai ki kamalanayana bhagavAn viSNu nikaTa rahakara bhI yaha liye isa samaya kucha bhI asAdhya nahIM hai| ekamAtra saba kucha sahana karate haiN| Apake hI sundara upadezako sunakara kayAdhU-nandana zaunakajI ! isa prakAra devarSi nAradake vacana prahlAdane saMsArakI mAyAkA tyAga kiyA thA tathA rAjakumAra sunakara bhaktiko bar3A Azcarya huaa| phira usane jo kucha ghuva bhI ApakI hI kRpAse dhruvapadako prApta hue the| Apa kahA, use Apa suniye| saba prakArase maGgalabhAjana evaM zrIbrahmAjIke putra hai; maiM - bhakti bolI-devarSe ! Apa dhanya haiN| mere Apako praNAma karatI huuN| bhaktikA kaSTa dUra karaneke liye nAradajIkA udyoga aura sanakAdike dvArA unheM sAdhanakI prApti nAradajIne kahA-bAle ! tuma vyartha hI apaneko hI bhaktoMkA poSaNa karatI ho| bhUlokameM unakA poSaNa khedameM DAlatI ho| aho / itanI cintAtura kyoM ho rahI karaneke liye tumane kevala chAyArUpa dhAraNa kara rakhA hai| ho? bhagavAn zrIkRSNake caraNakamaloMkA smaraNa kro| mukti apane sAtha jJAna aura vairAgyako lekara isase tumhArA sArA duHkha dUra ho jaaygaa| jinhoMne tumhArI sevAke liye isa pRthvIpara Ayo tathA satyayugake kauravoMke atyAcArase draupadIkI rakSA kI tathA Arambhase dvAparake antataka yahA~ bar3e Anandase rahI; gopasundariyoMkA manoratha pUrNa kiyA, ve zrIkRSNa kahIM parantu kaliyuga Anepara vaha pAkhaNDarUpa rogase pIr3ita cale nahIM gaye hai| tuma to sAkSAt bhakti ho, jo unheM hokara kSINa hone lgii| taba tumhArI AjJAse vaha turaMta prANoMse bhI adhika priya hai| tumhAre bulAnepara to bhagavAn hI phira vaikuNThalokako calI gyii| aba bhI vaha tumhAre nIca puruSoMke gharoMmeM bhI cale jAte haiN| satyayuga, tretA smaraNa karanepara isa lokameM AtI hai aura phira calI aura dvApara-ina tIna yugoMmeM jJAna aura vairAgya muktike jAtI hai| ina jJAna aura vairAgyako tumane putra mAnakara sAdhana the; kintu kaliyugameM to kevala bhakti hI brahma- apane hI pAsa rakha chor3A thaa| kaliyugameM manuSyoMdvArA sAyujya (mokSa) kI prApti karAnevAlI hai| aisA socakara inakI upekSA honeke kAraNa ye tumhAre putra utsAhahIna aura hI jJAnasvarUpa zrIharine tumheM prakaTa kiyA hai| tuma vRddha ho gaye haiN| phira bhI tuma cintA na kro| maiM inake bhagavatsvarUpA, paramAnandacinmUrti, parama sundarI tathA uddhArakA upAya socatA huuN| sumukhi ! kaliyugake samAna sAkSAt zrIkRSNakI priyatamA ho| eka bAra jaba tumane koI yuga nahIM hai| isa yugameM maiM tumheM ghara-gharameM aura hAtha jor3akara pUchA thA ki 'maiM kyA karU~ ?' usa samaya manuSya-manuSyake bhItara sthApita kara duuNgaa| anya jitane bhagavAn zrIkRSNane tumheM yahI AjJA dI thI ki 'mere bhI dharma haiM, una sabako dabAkara aura bar3e-bar3e utsava bhaktoMkA poSaNa kro| tumane bhagavAnko yaha AjJA racAkara yadi saMsArameM maiM tumhArA pracAra na kara dUM to maiM svIkAra kara lii| isase prasanna hokara zrIharine tumheM zrIharikA dAsa hI nhiiN| isa kaliyugameM jo jIva tumase muktiko dAsIrUpameM diyA aura ina jJAna-vairAgyako sambandha rakheMge, ve pApI honepara bhI nirbhayatApUrvaka putrarUpameM / tuma apane sAkSAt svarUpase to vaikuNThadhAmameM bhagavAn zrIkRSNake nitya ghAmako cale jaayeNge| jinake Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 * ayasvAmIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta pApurANa hRdayameM sadA premarUpiNI bhakti nivAsa karatI hai, ve aisA jAna par3atA thA, mAno sUkhe kATha ho / bhUkhase durbala pavitramUrti puruSa svaprameM bhI yamarAjako nahIM dekhte| honeke kAraNa ve phira so gye| unheM isa avasthAme jinake hRdayameM bhaktibhAva bharA huA hai, unheM preta, dekhakara devarSi nAradajIko bar3I cintA huii| ve socane pizAca, rAkSasa athavA asura bhI nahIM chU skte| lage 'aba mujhe kyA karanA cAhiye, inakI yaha nIMda kaise bhagavAn tapasyA, vedAdhyayana, jJAna tathA karma Adi kisI jAya, tathA yaha sabase bar3A bur3hApA kaise dUra ho?' bhI sAdhanase vazameM nahIM kiye jA skte| ve kevala zaunakajI ! isa prakAra cintA karate-karate unhoMne bhaktise hI vazIbhUta hote haiN| isa viSayameM gopiyA~ hI bhagavAn govindakA smaraNa kiyaa| usI samaya pramANa hai| sahasroM janmoMkA puNya udaya honepara manuSyoMkA AkAzavANI huI-'mune! kheda mata kro| tumhArA bhaktimeM anurAga hotA hai| kaliyugameM bhakti hI sAra hai| udyoga nizcaya hI saphala hogaa| devarSe ! tuma isake liye bhaktise hI bhagavAn zrIkRSNa sAmane prakaTa hote-pratyakSa satkarmakA anuSThAna kro| vaha karma kyA hai, yaha tumheM darzana dete haiN| jo loga bhaktise droha karate haiM, ve tInoM sAdhu-ziromaNi saMtajana btlaayeNge| usa satkarmake lokoMmeM duHkha uThAte haiN| pUrvakAlameM bhaktakA tiraskAra karanepara inako nidrA aura vRddhAvasthA donoM kSaNabharameM dUra karanevAle durvAsA RSiko kitanA phreza bhoganA par3A thaa| ho jAyegI tathA sarvatra bhaktikA prasAra ho jaaygaa|' vrata, tIrtha, yoga, yajJa aura jJAna-carcA Adi bahuta-se yaha AkAzavANI vahA~ sabako sApha-sApha sunAyI sAdhanoMkI kyA AvazyakatA hai? ekamAtra bhakti hI dii| isase nAradajIko bar3A vismaya huaa| ve kahane mokSa pradAna karanevAlI hai| para lage-'maiM to isakA bhAva nahIM samajha skaa| isa isa prakAra nAradajIdvArA nirNaya kiye hue apane AkAzavANIne bhI guptarUpase hI bAta kI hai| yaha nahIM mAhAtmyako sunakara bhaktike sAre aGga puSTa ho gye| batAyA ki vaha kauna-sA sAdhana karaneyogya hai, jisase usane nAradajIse kahA-'nAradajI ! Apa dhanya hai| inakA kArya siddha ho ske| ve saMta na jAne kahA~ hoMge mujhameM ApakI nizcala prIti hai| maiM sadA Apake hRdayameM aura kisa prakAra usa sAdhanakA upadeza deNge| nivAsa kruuNgii| kabhI use chor3akara nahIM jaauuNgii| AkAzavANIne jo kucha kahA hai, usake anusAra yahA~ sAdho ! Apa bar3e kRpAlu haiN| Apane eka kSaNameM hI merA mujhe kyA karanA cAhiye?' . sArA duHkha dUra kara diyA, kintu abhItaka mere putroNko| tadanantara jJAna aura vairAgya donoMko vahIM chor3akara ceta nahIM huA; ataH inheM bhI zIghra hI saceta kiijiye| nArada muni vahA~se cala diye aura eka-eka tIrthameM jAkara / bhaktike ye vacana sunakara nAradajIko bar3I dayA mArgameM milanevAle munIzvaroMse vaha sAdhana pUchane lge| aayii| ve unheM hAthakI aGgaliyoMse dabA-dabAkara jagAne unakA vRttAnta saba loga suna lete; kintu koI bhI kucha lage; phira kAnake pAsa mu~ha lagAkara jora-jorase nizcaya karake uttara nahIM detA thaa| kucha logoMne to isa bole-'o jJAna ! jaldI jaago| vairAgya ! tuma bhI kAryako asAdhya batA diyA aura koI bole, 'isakA zIghra hI jAga uttho|' phira vedadhvani, vedAntapoSa aura ThIka-ThIka patA laganA kaThina hai| kucha loga sunakara bArambAra gItA-pATha karake unhoMne una donoMko jgaayaa| mauna raha gaye aura kitane hI muni apanI avajJA honeke isase ve bahuta jora lagAkara kisI taraha uTha to gaye; bhayase cupacApa khisaka gye| tInoM lokoMmeM mahAn kintu A~kha kholakara dekha na ske| Alasyake kAraNa hAhAkAra macA, jo sabako vismayameM DAlanevAlA thaa| donoM hI jaMbhAI lete rhe| unake sirake bAla pakakara loga ApasameM kAnA-phUsI karane lage-bhAI ! jaba baguloMkI taraha sapheda ho gaye the| sAre aGga rakta-mAMsase vedadhvani, vedAntaghoSa aura gItA-pATha sunAnepara bhI jJAna hIna honeke kAraNa kAla pratIta hote the| unheM dekhakara aura vairAgya nahIM jAga sake to aba dUsarA koI upAya Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * bhaktikA kaSTa dUra karaneke liye nAradajIkA udyoga 851 ---------- nahIM hai| bhalA, yogI nAradako bhI svayaM jisakA jJAna nahIM hai, use dUsare saMsArI manuSya kaise batA sakate haiM?' isa prakAra jina-jina muniyoMse yaha bAta pUchI gayI, una sabane nirNaya karake yahI batAyA ki yaha kArya dussAdhya hai| sUtajI bole- -taba nAradajI cintAse Atura ho badarIvanameM aaye| unhoMne mana hI mana yaha nizcaya kiyA thA ki 'usa sAdhanakI prAptike liye yahIM tapasyA kruuNgaa|' badarIvanameM pahu~cate hI unheM apane sAmane karor3oM sUryoMki samAna tejasvI sanakAdi munIzvara dikhAyI diye / taba munizreSTha nAradajIne unase kahA - 'mahAtmAo / isa samaya bar3e saubhAgyase mujhe ApalogoMkA samAgama prApta huA hai| kumAro ! Apa mujhapara kRpA karake aba zIghra hI usa sAdhanako btaaiye| Apa saba loga yogI, buddhimAn aura bahuza vidvAn haiN| dekhanemeM pA~ca varSake bAlaka se honepara bhI Apa pUrvajoMke bhI pUrvaja hai| Apaloga sadA vaikuNThadhAmameM nivAsa karate haiN| nirantara harinAmakIrtanameM tatpara rahate haiN| bhagavallIlAmRtakA rasAsvAdana karake sadA unmatta bane rahate haiM aura ekamAtra bhagavatkathA hI Apake jIvanakA AdhAra hai| Apake mukhameM sadA 'hariH zaraNam' (bhagavAn hI hamAre rakSaka haiM) yaha mantra vidyamAna rahatA hai| isIse kAlaprerita vRddhAvasthA Apako bAdhA nahIM pahu~cA sktii| pUrvakAlameM Apake bhrUbhaGgamAtrase bhagavAn viSNuke dvArapAla jaya aura vijaya turaMta hI pRthvIpara gira par3e the aura phira ApahIkI kRpAse ve punaH vaikuNThadhAmameM phuNce| merA ahobhAgya hai, jisase isa samaya ApakA darzana huaa| maiM bahuta dIna hU~ aura Apaloga svabhAvase hI dayAlu hai; ataH mujhapara ApakI kRpA honI caahiye| AkAzavANIne jisa sAdhanakI ora saMketa kiyA hai, vaha kyA hai? ise batAiye aura kisa prakAra usakA anuSThAna karanA cAhiye, isakA vistArasahita varNana kiijiye| bhakti, jJAna aura vairAgyako kisa prakAra sukha prApta ho sakatA hai aura kisa taraha inakA premapUrvaka yatra karake saba varNoMmeM pracAra kiyA jA sakatA hai ?" nAradajIne kahA- maiMne vedadhvani, vedAntaghoSa aura gItApATha Adike dvArA jJAna aura vairAgyako bahuta jagAyA; kintu ve uTha na ske| aisI dazAmeM zrImadbhAgavatakA pATha sunAnese ve kaise jaga sakeMge; kyoMki zrImadbhAgavatakathAke zloka - zlokameM aura pada-padameM vedoMkA hI zrIsanakAdi bole - devarSe ! Apa cintA na artha bharA huA hai Apaloga zaraNAgata puruSoMpara dayA saM0pa0pu0 28 kreN| apane manameM prasanna hoN| unake uddhArakA eka sugama upAya pahalese hI maujUda hai| nAradajI! Apa dhanya haiN| viraktoMke ziromaNi haiN| bhagavAn zrIkRSNake dAsoMmeM sadA Age ginane yogya haiM tathA yogamArgako prakAzita karanevAle sAkSAt sUrya hI haiN| Apa jo bhaktike liye itanA udyoga kara rahe haiM, yaha Apake liye koI AzcaryakI bAta nahIM hai, kyoMki bhagavAn zrIkRSNake bhaktako to bhaktikI sadA sthApanA karanA ucita hI hai| RSiyoni isa saMsArameM bahuta se mArga prakaTa kiye haiM; kintu ve sabhI parizramasAdhya haiM aura unameMse adhikAMza svargarUpa phalakI hI prApti karAnevAle haiN| bhagavAnkI prApti karAnevAlA mArga to abhItaka gupta hI rahA hai| usakA upadeza karanevAlA puruSa prAyaH bar3e bhAgyase milatA hai| Apako AkAzavANIne pahale jisa kartavyakA saMketa kiyA hai, use batalAyA jAtA hai| Apa sthira evaM prasannacitta hokara suniye| nAradajI ! dravyayajJa, tapoyajJa, yogayajJa tathA svAdhyAyarUpa jJAnayajJa- ye saba to svargAdikI prApti karAnevAle karmamAtrake hI sUcaka haiM, satkarmake nhiiN| satkarma (mokSadAyaka karma) kA sUcaka to vidvAnoMne kevala jJAnayajJako mAnA hai| zrImadbhAgavatakA pArAyaNa hI vaha jJAnayajJa hai, jisakA zuka Adi mahAtmAoMne mAna kiyA hai| usake zabda sunanese bhakti, jJAna aura vairAgyako bar3A bala milegaa| isase jJAnavairAgyakA kaSTa dUra ho jAyagA aura bhaktiko sukha milegaa| zrImadbhAgavatakI dhvani honepara kaliyugake ye sAre doSa usI prakAra dUra ho jAya~ge, jaise siMhakI garjanA sunakara bher3iye bhAga jAte haiM taba premarasakI dhArA bahAnevAlI bhakti jJAna aura vairAgyake sahita pratyeka gharameM tathA pratyeka vyaktike hRdayameM krIr3A kregii| Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * 'karanevAle haiN| ApakA darzana kabhI vyartha nahIM jAtA; isaliye mere sandehakA nivAraNa kiijiye| isa kAryameM vilamba nahIM karanA caahiye| / zrIsanakAdi bole - nAradajI ! zrImadbhAgavatakI kathA veda aura upaniSadoMke sArase prakaTa huI hai, ataH unase pRthak phalake rUpameM Akara yaha unakI apekSA bhI atyanta uttama pratIta hotI hai| jaise Amake vRkSameM jar3ase lekara zAkhAtaka rasa maujUda rahatA hai, kintu usakA AsvAdana nahIM kiyA jA sakatA; phira vahI ekatrita hokara jaba usase pRthak phalake rUpameM prakaTa hotA hai to saMsArameM sabake manako priya lagatA hai jaise dUdhameM ghI rahatA hai; kintu usa samaya usakA alaga svAda nahIM miltaa| phira vahI jaba usase pRthak ho jAtA hai to divya jAna par3atA hai aura devatAoMke liye bhI svAdavardhaka ho jAtA hai| khA~Da Ikhake Adi, madhya aura anta - pratyeka bhAgameM vyApta rahatI hai; tathApi usase pRthak honepara hI usameM adhika madhuratA AtI hai| isI prakAra yaha zrImadbhAgavatakI kathA bhI hai| yaha zrImadbhAgavatapurANa vedoMke samAna mAnA gayA hai| zrIvedavyAsajIne bhakti, jJAna aura vairAgyakI -- sanakAdidvArA zrImadbhAgavatakI mahimAkA varNana tathA kathA- rasase puSTa hokara bhakti, jJAna aura vairAgyakA prakaTa honA nAradajI bole - jJAnayogake vizeSajJa mahAtmAo ! aba maiM bhakti, jJAna aura vairAgyakI sthApanA karaneke liye zrIzukadevajIke kahe hue zrImadbhAgavatazAstrakI kathAdvArA lapUrvaka ujjvala jJAnayajJa kruuNgaa| yaha yajJa mujhe kahA~ karanA cAhiye ? isake liye koI sthAna btlaaiye| Apaloga vedoMke pAraMgata vidvAn haiM, isaliye mujhe zukazAstra (zrImadbhAgavata) kI mahimA bhI sunAiye aura yaha bhI batAiye ki zrImadbhAgavatakI kathA kitane dinoMmeM sunanI cAhiye tathA usake sunaneke liye kauna sI vidhi hai| [ saMkSipta padmapurANa zrIsanakAdine kahA- nAradajI! Apa vinayI aura vivekI haiM, suniye- hama ApakI pUchI huI sabhI sthApanAke liye hI ise prakaTa kiyA hai| pUrvakAlameM jisa samaya veda-vedAntake niSNAta vidvAn aura gItAkI bhI racanA karanevAle vedavyAsajI khinna hokara ajJAnake samudrameM DUba rahe the, usa samaya Apane hI unheM catuHzlokI bhAgavatakA upadeza kiyA thaa| usakA zravaNa karate hI vyAsadevakI sArI cintAe~ tatkAla dUra ho gayI thiiN| usI zrImadbhAgavatake viSayameM Apako Azcarya kyoM ho rahA hai, jo Apa hamase sandeha pUcha rahe haiM? zrImadbhAgavata-zAstra samasta zoka aura duHkhakA vinAza karanevAlA hai| nAradajIne kahA- mahAnubhAvo ! ApakA darzana jIvake samasta amaGgalakA tatkAla nAza kara detA hai aura sAMsArika duHkharUpI dAvAnalase pIr3ita prANiyoMpara zAntikI varSA karatA hai| Apa nirantara zeSajIke sahasra mukhodvArA varNita bhagavatkathAmRtakA pAna karate rahate haiM, maiM premalakSaNA-bhaktikA prakAza karaneke uddezyase ApakI zaraNameM AyA huuN| aneka janmoMke saJcita saubhAgyaprada puNyakA udaya honepara jaba kabhI manuSyako satsaMga prApta hotA hai, tabhI ajJAnajanita mohamaya mahAn andhakArakA nAza karake vivekakA udaya hotA hai| bAteM batAte haiN| haradvArake samIpa eka Ananda nAmakA ghATa hai| vahA~ anekoM RSi maharSi rahate haiM tathA devatA aura siddhaloga bhI usakA sevana karate haiN| nAnA prakArake vRkSoM aura latAoMse vaha sthAna vyApta hai| vahA~ nUtana evaM komala bAlU bichI huI hai| vaha ghATa bar3A hI suramya aura ekAnta pradezameM hai| suvarNamaya kamala usakI zobhA bar3hAyA karate haiN| usake Asa-pAsa rahanevAle jIvoMke manameM vairakA bhAva nahIM Thaharane paataa| vahA~ adhika samArohake binA hI Apako jJAna yajJakA anuSThAna karanA caahiye| usa sthAnapara jo kathA hogI, usameM bar3A apUrva rasa milegaa| bhakti bhI nirbala evaM jarA jIrNa zarIravAle apane donoM putroMko Age karake vahIM A jAyagI; kyoMki Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] MAHADUR . sanakAdidvArA zrImadbhAgavatakI mahimAkA varNana tathA vairAgyakA prakaTa honA jahA~ zrImadbhAgavatakI kathA hotI hai, vahA~ ye bhakti Adi svataH pahu~ca jAte haiN| vahA~ kAnoMmeM kathAkA zabda par3anese tInoM hI taruNa ho jaayeNge| aisA kahakara devarSi nAradajIke sAtha sanakAdi bhI bhAgavata kathArUpI amRtakA pAna karaneke liye zIghra hI haradvArameM gaGgAjIke taTapara A gye| jisa samaya ve vahA~ taTapara pahu~ce bhUloka, devaloka tathA brahmalokameMsaba jagaha isa kathAkA zora ho gyaa| rasika bhakta zrImadbhAgavatAmRtakA pAna karaneke liye vahA~ sabase pahale daur3a-daur3akara Ane lge| bhRgu, vasiSTha, cyavana, gautama, medhAtithi, devala, devarAta, parazurAma, vizvAmitra zAkala, mArkaNDeya, dattAtreya, pippalAda, yogezvara vyAsa aura parAzara, zrImAn chAyAzuka, jAjali aura jaddu Adi sabhI pradhAna munigaNa apane putra, mitra aura striyoMko sAtha liye bar3e premase vahA~ aaye| inake sivA veda, vedAnta, mantra tantra, sataraha purANa aura chahoM zAstra bhI vahA~ mUrtimAn hokara upasthita hue| gaGgA Adi nadiyA~, puSkara Adi sarovara, samasta kSetra, sampUrNa dizAe~, daNDaka Adi vana, nAga Adi gaNa, deva, gandharva aura kinnara - sabhI kathA sunaneke liye cale aaye| jo loga apaneko bar3A mAnaneke kAraNa saMkocavaza vahA~ nahIM upasthita hue the, unheM maharSi bhRgu samajhA-bujhAkara le aaye| tadanantara, kathA sunAneke liye dIkSA grahaNa kara lenepara zrIkRSNa-parAyaNa sanakAdi nAradajIke diye hue uttama Asanapara virAjamAna hue| usa samaya sabhI zrotAoMne unako mastaka jhukaayaa| zrotAoMmeM vaiSNava, virakta, saMnyAsI aura brahmacArI ye sabase Age baiThe aura unake bhI Age devarSi nAradajI virAjamAna hue| eka ora RSi baiThe the aura dUsarI ora devtaa| vedoM aura upaniSadoMkA alaga Asana thaa| eka ora tIrtha virAjamAna hue aura dUsarI ora striyA~ usa samaya saba ora jaya-jayakAra, namaskAra aura zaGkhoMkA zabda hone lgaa| abIra-gulAla Adi cUrNa, svIla aura phUloMkI khUba varSA huii| kitane hI devezvara vimAnoMpara baiThakara vahA~ 853 upasthita hue saba logoMpara kalpavRkSake phUloMkI varSA karane lage / isa prakAra jaba pUjA samApta huI aura saba loga ekAgracitta hokara baiTha gaye, taba sanakAdi muni mahAtmA nAradako zrImadbhAgavatakA mAhAtmya spaSTa karake batalAne lage / zrIsanakAdine kahA- nAradajI ! aba hama Apase isa bhAgavata - zAstrakI mahimAkA varNana karate haiN| isake sunanemAtrase hI mukti hAtha laga jAtI hai| zrImadbhAgavatakI kathAkA sadA hI sevana karanA cAhiye, sadA hI sevana karanA caahiye| isake zravaNamAtrase muktiratnakI prApti ho jAtI hai| yaha grantha aThAraha hajAra zlokoMkA hai| isameM bAraha skandha haiN| yaha rAjA parIkSit aura zrIzukadeva munikA saMvAdarUpa hai| hama isa zrImadbhAgavatako sunAte haiM, Apa dhyAna dekara suneN| jIva tabhItaka ajJAnavaza isa saMsAra-cakrameM bhaTakatA hai, jabataka ki kSaNabharake liye bhI yaha zrImadbhAgavata kathA usake kAnoMmeM nahIM pdd'tii| bahuta se zAstroM aura purANoMke sunanese kyA lAbha isase to bhrama hI bar3hatA hai| bhAgavata-zAstra akelA hI mokSa deneke liye garaja rahA hai| jisa gharameM pratidina zrImadbhAgavatakI kathA hotI hai, vaha ghara tIrthasvarUpa ho jAtA hai| jo loga usameM nivAsa karate haiM, unake pApakA nAza kara detA hai| sahasroM azvamedha aura saikar3oM vAjapeya yajJa bhI isa zrImadbhAgavatakI kathAkA solahavA~ aMza bhI nahIM ho sakate / tapodhano ! manuSya jabataka zrImadbhAgavatakathAkA bhalIbhA~ti zravaNa nahIM karate, tabhItaka unake zarIra meM pApa Thahara sakate haiN| gaGgA, gayA, kAzI, puSkara aura prayAga - ye zrImadbhAgavata kathAke phalakI barAbarI nahIM kara skte| OMkAra, gAyatrImantra, puruSasUkta, Rk, sAma aura yajuH- ye tInoM veda, zrImadbhAgavata, OM namo bhagavate vAsudevAya' yaha dvAdazAkSara mantra, bAraha mUrtiyoMvAle sUrya, prayAga, saMvatsararUpa kAla, brAhmaNa, agrihotra, gau, dvAdazI tithi, tulasI, vasanta Rtu aura bhagavAn puruSottama - ina sabameM vidvAn puruSa vastutaH - Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa koI antara nahIM maante| jo manuSya pratidina AkramaNa, manuSyoMkI Ayuke hrAsa aura kaliyugake zrImadbhAgavata-zAstrakA arthasahita pATha karatA hai, usake aneka doSoMkI sambhAvanAke kAraNa eka saptAhameM hI karor3oM janyoMke kiye hue pApakA nAza ho jAtA bhAgavatake zravaNakA niyama kiyA gayA hai| kaliyugameM hai-isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jo nityaprati adhika dinotaka manakI vRttiyoMpara kAbU rakhanA, zrImadbhAgavatake Adhe yA cauthAI zlokakA bhI pATha niyamoMkA pAlana karanA aura vidhipUrvaka dIkSA grahaNa karatA hai, use rAjasUya aura azvamegha yajJoMkA phala prApta karanA bahuta kaThina hai; isaliye isa samaya saptAhahotA hai| nitya zrImadbhAgavatakA pATha karanA, zrIharikA zravaNakA vidhAna hai| pratidina zraddhApUrvaka zrImadbhAgavatako dhyAna karanA, tulasIke paudheko sIMcanA aura gauoMkI Adise antataka sunanekA jo phala hai, vahI sevA karanA-ye cAroM samAna haiN| jo puruSa antakAlameM zrIzukadevajIne saptAhazravaNameM bhI batAyA hai| tapasyA, zrImadbhAgavatakA vAkya suna letA hai, usapara prasanna ho yoga aura samAdhise bhI jisa phalakI prApti asambhava hai, bhagavAn govinda use apanA vaikuNThadhAmataka de DAlate vaha saba zrImadbhAgavatakA saptAha-zravaNa karanese anAyAsa hai| jo mAnava ise soneke siMhAsanapara rakhakara zrIviSNu- hI mila jAtA hai| saptAhazravaNa yajJase bhI bar3hakara apane bhaktako dAna karatA hai, use nizcaya hI bhagavAn mahattvakI ghoSaNA karatA hai, vratase bhI adhika honekA zrIkRSNakA sAyujya prApta hotA hai| jisa duSTane apane dAvA karatA hai, tapasyAse bhI zreSTha honekI garjanA karatA hai janyase lekara samasta jIvanameM cittako ekAgra karake aura tIrthase to vaha sadA bar3hakara hai hii| itanA hI nahIM, kabhI zrImadbhAgavata-kathAmRtakA thor3A-sA bhI rasAsvAdana saptAhazravaNa yogase bhI bar3hakara hai, dhyAna aura jJAnase bhI nahIM kiyA, usane apanA sArA janma cANDAla aura gadheke bar3hA-car3hA hai| kahA~taka usakI vizeSatAkA varNana kreN| samAna vyartha hI gavA diyaa| vaha to mAtAko prasavakI are ! vaha to sabase bar3ha-car3hakara hai| pIr3A pahu~cAneke liye hI utpanna huA thaa| yaha kitane zaunakajIne pUchA-sUtajI ! yaha to Apane bar3e khedakI bAta hai| jisane isa zuka-zAstrake thor3e-se bhI AcaryakI bAta btaayii| mAnA ki yaha zrImadbhAgavatavacana nahIM sune, vaha pApAtmA jIte-jI bhI murdeke hI purANa yogavettA brahmAjIke bhI AdikAraNa bhagavAn samAna hai| vaha isa pRthvIkA bhArarUpa hai| manuSya hokara zrIpuruSottamakA nirUpaNa karanevAlA hai; parantu yaha isa bhI pazuke hI tulya hai| use dhikkAra hai-isa prakAra yugame jJAna Adi sAdhanoMkA tiraskAra karake unase bhI usake viSayameM svargake pradhAna-pradhAna devatA kahA karate bar3hakara kalyANakA sAdhaka kaise ho gayA ?" hai| saMsArameM zrImadbhAgavatakI kathA parama durlabha hai| jaba sUtajIne kahA-zaunakajI! jaba bhagavAn karor3o janmoke puNyoMkA udaya hotA hai. tabhI isakI prApti zrIkRSNa isa dharAdhAmako chor3akara apane parama dhAmako hotI hai| padhAraneke liye udyata hue, usa samaya uddhavajIne unake isaliye yoganidhi buddhimAn nAradajI ! mukhase ekAdazaskandhameM varNita jJAnakA upadeza sunakara bhI zrImadbhAgavatakA yatnapUrvaka zravaNa karanA caahiye| isake unase isa prakAra khaa| liye dinoMkA koI niyama nahIM hai / sadA hI isakA sunanA uddhavajI bole-govinda ! aba Apa to apane uttama mAnA gayA hai| satyabhASaNa aura brahmacaryakA pAlana bhaktoMkA kArya siddha karake paramadhAmako padhAranA cAhate haiM; karate hue sadA hI isako sunanA uttama hai, kintu kintu mere manameM eka bahuta bar3I cintA hai, use sunakara kaliyugameM aisA honA bahuta hI kaThina hai, isaliye isake Apa mujhe sukhI kIjiye / dekhiye, yaha bhayaGkara kalikAla viSayameM zrIzukadevajIke Adezake anusAra yaha vizeSa AyA hI cAhatA hai| aba phira saMsArameM duSTaloga utpanna vidhi jAna lenI caahiye| manake asaMyama, rogoMke hoNge| unake saMsargase sAdhu puruSa bhI ugra svabhAva ho Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] *********** * sanakAdidvArA zrImadbhAgavatakI mahimAkA varNana tathA vairAgyakA prakaTa honA. jaayeNge| usa samaya unake bhArase dabI huI yaha gorUpadhAriNI bhUmi kisakI zaraNameM jaaygii| kamala nayana ! mujhe to Apake sivA dUsarA koI isakA rakSaka nahIM dikhAyI detA; isaliye bhaktavatsala ! Apa sAdhu puruSoMpara dayA karake yahA~se mata jaaiye| nirAkAra evaM cinmaya hote hue bhI Apane bhaktoMke liye hI yaha saguNa rUpa dhAraNa kiyA hai| aba ve hI bhakta Apake viyogameM isa pRthvIpara kaise raha sakeMge ? nirguNako upAsanAmeM to bahuta kaThinAI hai, ataH vaha unase ho nahIM sakatI; isaliye mere kathanapara kucha vicAra kIjiye / sUtajI kahate haiM- prabhAsakSetrameM uddhavajIke ye vacana sunakara zrIharine socA- bhaktoMke avalambake liye isa samaya mujhe kyA karanA cAhiye ?' isa prakAra vicAra karake bhagavAn ne apanA sampUrNa teja zrImadbhAgavatameM sthApita kara diyaa| ve antardhAna hokara zrImadbhAgavatarUpI samudra meM praveza kara gaye isaliye yaha zrImadbhAgavata bhagavAnkI sAkSAt vAGmayI mUrti hai| isake sevanase tathA sunane, par3hane aura darzana karanese yaha saba pApoMkA nAza kara detI hai| isIse isakA saptAhazravaNa sabase bar3hakara mAnA gayA hai| kaliyugameM anya saba sAdhanoMko chor3akara isIko pradhAna dharma batAyA gayA hai| duHkha, daridratA, durbhAgya aura pApoMko dho DAlaneke liye tathA kAma aura krodhako kAbU meM karaneke liye kalikAlameM yahI pradhAna dharma kahA gayA hai; anyathA bhagavAn viSNukI mAyAse piNDa chur3AnA devatAoMke liye bhI kaThina hai, phira manuSya to use chor3a hI kaise sakate haiN| ataH isase chuTakArA pAneke liye bhI saptAha zravaNakA vidhAna kiyA gayA hai| zaunakajI ! jaba sanakAdi RSi isa prakAra saptAhazravaNakI mahAn mahimAkA varNana kara rahe the, usa samaya sabhAmeM eka bar3e AzcaryakI bAta huI; use maiM batalAtA hU~, suniye| premarUpA bhakti taruNa avasthAko prApta hue apane donoM putroMko sAtha le sahasA vahA~ prakaTa ho gyii| usa samaya usake mukhase 'zrIkRSNa ! govinda ! hare ! murAre! he nAtha! nArAyaNa! vAsudeva !' Adi 855 ......................................................... bhagavannAmoMkA bArambAra uccAraNa ho rahA thaa| usa samAjameM baiThe hue zrotAoMne jaba zrImadbhAgavatake arthabhUta, bhagavAnke galekI hAra evaM manohara veSavAlI bhaktidevIko vahA~ upasthita dekhA to ve mana-hI-mana tarka karane lage - 'ye muniyoMke bIcameM kaise A gayIM ? inakA yahA~ kisa prakAra praveza huA ?' taba sanakAdine kahA - isa samaya ye bhaktidevI yahA~ kathAke arthase hI prakaTa 1765 huI haiN| unake ye vacana sunakara bhaktine putroMsahita atyanta vinIta ho sanatkumArajIse kahA - 'mahAnubhAva ! maiM kaliyugameM naSTaprAya ho gayI thI kintu Apane bhAgavata kathArUpa amRtase sIMcakara Aja phira mujhe puSTa kara diyaa| aba Apaloga batAiye, maiM kahA~ rahU~ ?' taba brahmakumAra sanakAdi RSiyoMne kahA'bhakti bhaktoMke hRdayameM bhagavAn govindake sundara rUpakI sthApanA karanevAlI hai| vaha ananya prema pradAna karanevAlI tathA saMsAra - rogako hara lenevAlI hai| tuma vahI bhakti ho, ataH dhairya dhAraNa karake nitya nirantara bhaktoMke hRdayamandirameM nivAsa kro| vahA~ ye kaliyugake doSa sAre saMsArapara prabhAva DAlanemeM samartha hokara bhI tumhArI ora A~kha uThAkara dekha bhI nahIM skte|' isa prakAra unakI AzA pAte hI bhaktidevI bhagavadbhaktoMke hRdaya mandirameM virAjamAna ho gyiiN| zaunakajI! jinake hRdayameM ekamAtra zrIharikI bhaktikA hI nivAsa hai, ve manuSya sAre saMsArameM Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 * arjayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * nirdhana honepara bhI dhanya haiM; kyoMki isa bhaktikI DorIse ba~dhakara sAkSAt bhagavAn bhI apane dhAmako chor3akara sarvathA unake hRdayameM basa jAte hai| bhUlokame yaha zrImadbhAgavata sAkSAt parabrahmakA svarUpa hai| hama isakI - mahimAkA Aja tumase kahA~taka bakhAna kreN| isakA Azraya lekara pATha karanepara isake vaktA aura zrotA donoM hI bhagavAn zrIkRSNakI samatA prApta kara lete haiM; ataH isako chor3akara anya dharmose kyA prayojana hai ? kathAmeM bhagavAnkA prAdurbhAva, Atmadeva brAhmaNakI kathA-dhundhukArI aura gokarNakI utpatti tathA AtmadevakA vanagamana = sUtajI kahate haiM- zaunakajI! tadanantara apane bhaktoMke hRdayameM alaukika bhaktikA prAdurbhAva huA dekha bhaktavatsala bhagavAn zrIkRSNa apanA dhAma chor3akara vahA~ pdhaare| unake galemeM vanamAlA zobhA pA rahI thii| zrIvigraha nUtana meghake samAna zyAmavarNa thA usapara pItAmbara suzobhita ho rahA thaa| bhagavAnkI vaha jhA~kI cittako curAye letI thii| unakA kaTipradeza karadhanIkI lar3iyoMse alaGkRta thaa| mastakapara mukuTa aura kAnoM meM kuNDala zobhA pA rahe the| bA~kI adAse khar3e honeke kAraNa ve bar3e manohara pratIta hote the| vakSaHsthalapara sundara kaustubhamaNi damaka rahI thii| sArA zrIaGga haricandanase carcita thA / karor3oM kAmadevoMkI rUpa-mAdhurI unapara nichAvara ho rahI thii| isa prakAra ve paramAnanda cinmUrti parama madhura muralIdhara zrIkRSNa apane bhaktoMke nirmala hRdayameM prakaTa hue| vaikuNTha (goloka) meM nivAsa karanevAle jo uddhava Adi vaiSNava haiM, ve bhI vaha kathA sunaneke liye guptarUpase vahA~ upasthita the| bhagavAnke padhArate hI vahA~ cAroM orase jaya-jayakArakI dhvani hone lgii| usa samaya bhaktirasakA alaukika pravAha vaha claa| abIra aura gulAlake sAtha hI phUloMkI varSA hone lgii| bArambAra zaMkhadhvani hotI rahatI thii| usa sabhAmeM jitane loga virAjamAna the, unheM apane deha-geha aura AtmAtakakI sudha-budha bhUla gayI thii| unakI yaha tanmayatAkI avasthA dekha devarSi nAradajI isa prakAra kahane lage nAradajI bole - munIzvaro Aja maiMne saptAha zravaNakI yaha bar3I alaukika mahimA dekhI hai| yahA~ jo [ saMkSipta padmapurANa = mUr3ha, zaTha aura pazu-pakSI Adi haiM, ve bhI isake prabhAvase pApazUnya pratIta hote haiN| ataH isa martyalokameM cittazuddhike liye isake sivA aura koI upAya nahIM hai| kalikAlameM yaha zrImadbhAgavatakI kathA hI pApa-rAzikA vinAza karanevAlI hai| isa kathAke samAna pRthvIpara dUsarA koI sAdhana nahIM hai| acchA, aba mujhe yaha batAiye ki isa kathAmaya saptAhayajJase saMsArameM kauna-kauna loga zuddha hote haiN| munivara ! Apaloga bar3e dayAlu haiN| Apa logoMne lokahitakA vicAra karake yaha bilakula nirAlA mArga nikAlA hai| sanakAdine kahA- devarSe ! jo loga sadA hI bhA~ti-bhA~ti ke pApa karate haiM, durAcArameM pravRtta rahate haiM aura zAstra - viruddha mArgoMse calate haiM tathA jo krodhAprise jalanevAle, kuTila aura kAmI haiM, ve sabhI kalikAlameM saptAhayajJase pavitra ho jAte haiN| jo satyase hIna, pitAmAtAkI nindA karanevAle, tRSNAse vyAkula, Azramadharmase rahita, dambhI, dUsaroMse DAha rakhanevAle aura prANiyoMkI hiMsA karanevAle haiM, ve bhI kaliyugameM saptAhayajJase pavitra ho jAte haiN| jo madirApAna, brahmahatyA, suvarNakI corI, gurupatrI gamana aura vizvAsaghAta - ye pA~ca bhayaMkara pApa karanevAle, chala-chadyameM pravRtta rahanevAle, krUra, pizAcoMke samAna nirdayI, brAhmaNoMke dhanase puSTa honevAle aura vyabhicArI haiM, ve bhI kaliyugameM saptAhayajJase pavitra ho jAte haiN| jo zaTha haThapUrvaka mana, vANI aura zarIrake dvArA sadA pApa karate rahate haiM, dUsaroMke dhanase puSTa hote haiM, malina zarIra tathA khoTe hRdayavAle haiM, ve bhI kaliyugameM saptAhayajJase pavitra ho jAte haiN| Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utarakhaNDa] * kathAmeM bhagavAnakA prAdurbhAva, Atmadeva brAhmaNakI kathA tathA vanagamana . nAradajI ! isa viSayameM aba hama tumheM eka prAcIna khar3A ho gyaa| itihAsa sunAte haiM, jisake zravaNamAtrase pApoMkA nAza ho saMnyAsIne pUchA-brAhmaNa ! tuma rote kaise ho? jAtA hai| pUrvakAlakI bAta hai-tuGgabhadrA nadIke taTapara tumheM kyA bhArI cintA satA rahI hai? tuma zIghra hI mujhase eka uttama nagara basA huA thaa| vahA~ sabhI vargoM ke loga apane duHkhakA kAraNa btaao| apane-apane dharmoMkA pAlana karate aura satya evaM brAhmaNane kahA-mune! maiM apanA duHkha kyA satkarmameM lage rahate the| usa nagarameM Atmadeva nAmaka kahU~, yaha saba mere pUrvapApoMkA saJcita phala hai| [mere eka brAhmaNa rahatA thA, jo samasta vedoMkA vizeSajJa aura koI santAna nahIM hai, isase mere pitara bhI duHkhI hai; ve] zrauta-smArta koMmeM niSNAta thaa| vaha brAhmaNa dvitIya mere pUrvaja merI dI huI jalAJjaliko jaba pIne lagate haiM, sUryakI bhA~ti tejasvI jAna par3atA thaa| yadyapi vaha usa samaya vaha unakI cintAjanita sA~soMse kucha garma ho bhikSAse hI jIvana-nirvAha karatA thA, to bhI lokameM jAtI hai| devatA aura brAhmaNa bhI merI dI huI vastuko dhanavAn samajhA jAtA thaa| usakI strIkA nAma dhundhulI prasannatApUrvaka nahIM lete| santAnake duHkhase merA saMsAra thaa| vaha sundarI to thI hI, acche kulameM bhI utpanna huI sUnA ho gayA hai, ataH aba maiM yahA~ prANa tyAganeke liye thii| phira bhI svabhAvakI bar3I haThIlI thii| sadA apanI AyA hU~ / santAnahIna puruSakA jIvana dhikkArake yogya hai| hI Teka rakhatI thii| hamezA dUsare logoMkI carcA kiyA jisa gharameM koI santAna-koI bAla-bacce na hoM, vaha ghara karatI thii| usameM krUratA bhI thI tathA vaha prAyaH bahuta bhI dhikkAra deneyogya hai| nissantAna puruSake dhanako bhI bakavAda kiyA karatI thii| parantu gharakA kAma-kAja dhikkAra hai ! tathA santAnahIna kula bhI dhikkArake hI yogya karane meM bar3I bahAdura thii| kaMjUsa bhI kama nahIM thii| hai| [maiM apane durbhAgyako kahA~taka batAU~?] jisa kalahakA to use vyasana-sA ho gayA thaa| ve donoM gAyako pAlatA hU~, vaha bhI sarvathA vandhyA ho jAtI hai| pati-patnI bar3e premase rahate the| phira bhI unheM koI santAna maiM jisako ropatA hai, usa vRkSameM bhI phala nahIM lgte| nahIM thii| isa kAraNa dhana, bhoga-sAmagrI tathA ghara Adi itanA hI nahIM, mere gharameM bAharase jo phala AtA hai, vaha koI bhI vastu unheM sukhada nahIM jAna par3atI thii| kucha bhI zIghra hI sUkha jAtA hai| jaba maiM aisA abhAgA aura kAlake pazcAt unhoMne santAna prAptike liye dharmakA santAnahIna haiM, to isa jIvanako rakhanese kyA lAbha hai| anuSThAna Arambha kiyaa| ve dInoMko sadA gau, bhUmi, yoM kahakara vaha brAhmaNa duHkhase vyathita ho uThA suvarNa aura vastra Adi dAna karane lge| unhoMne apane aura una saMnyAsI bAbAke pAsa phUTa-phUTakara rone lgaa| dhanakA AdhA bhAga dharmake mArgapara kharca kara diyA; to bhI saMnyAsIke hRdayameM bar3I karuNA bhara aayii| ve yogI bhI unake na koI putra huA, na putrii| isase brAhmaNako bar3I the, unhoMne brAhmaNake lalATameM likhe hue vidhAtAke cintA huii| vaha Akula ho uThA aura eka dina atyanta akSaroMko par3hA aura saba kucha jAnakara vistArapUrvaka duHkhake kAraNa ghara chor3akara vanameM calA gyaa| vahA~ kahanA Arambha kiyaa| dopaharake samaya use pyAsa lagI, isaliye vaha eka saMnyAsIne kahA-brAhmaNa ! suno, maiMne isa pokhareke kinAre gayA aura vahA~ jala pIkara baiTha rhaa| samaya tumhArA prArabdha dekhA hai| usase jAna par3atA hai ki santAnahInatAke duHkhase usakA sArA zarIra sUkha gayA sAta janmoMtaka tumhAre koI santAna kisI prakAra nahIM ho thaa| usake baiThaneke do hI ghar3I bAda eka saMnyAsI vahA~ sakatI; ataH santAnakA moha chor3o, kyoMki yaha mahAn aaye| unhoMne bhI pokharemeM jala piiyaa| brAhmaNane dekhA, ajJAna hai| dekho, karmako gati bar3I prabala hai; ataH ve jala pI cuke hai, to vaha unake pAsa gayA aura caraNoMmeM vivekakA Azraya lekara saMsArakI vAsanA tyAga do| mastaka jhukAkara jora-jorase sA~sa letA huA sAmane ajI ! pUrvakAlameM santAnake hI kAraNa rAjA sagara aura Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa aGgako duHkha bhoganA par3A thA; isaliye aba tuma hAthameM vaha phala de diyA aura svayaM kahIM calA gyaa| kuTumbakI AzA chor3a do| tyAgame hI saba prakArakA usakI patnI to kuTila svabhAvakI thI ho| apanI sakhIke Age ro-rokara isa prakAra kahane lagIbrAhmaNa bole-bAbA ! vivekase kyA hogA? 'aho ! mujhe to bar3I bhArI cintA ho gyii| maiM to isa mujhe to jaise bane vaise putra hI dIjiye; nahIM to maiM zokase phalako nahIM khaauuNgii| sakhI ! isa phalako khAnese garbha mUrcchita hokara Apake Age hI prANa tyAga duuNgaa| putra rahegA aura garbhase peTa bar3ha jaaygaa| phira to khAnA-pInA Adike sukhase hIna yaha saMnyAsa to sarvathA nIrasa hI hai| kama hogA aura isase merI zakti ghaTa jaaygii| aisI saMsArameM putra-pautroMse bharA huA gRhasthAzrama hI sarasa hai| dazAmeM tumhIM batAo, gharakA kAma-dhaMdhA kaise hogA? - brAhmaNakA yaha Agraha dekha una tapodhanane kahA- yadi daivavaza gA~vame lUTa par3a jAya to garbhiNI strI bhAga 'dekho, vidhAtAke lekhako miTAnekA haTha karanese rAjA kaise sakegI? yadi kahIM zukadevajIkI taraha yaha garbha citraketuko kaSTa bhoganA par3A; ataH daivane jisake bhI [bAraha varSoMtaka] peTameM hI raha gayA, to ise bAhara puruSArthako kucala diyA ho, aise puruSake samAna tumheM kaise nikAlA jAyagA? yadi kahIM prasavakAlameM baccA putrase sukha nahIM milegA; phira bhI tuma haTha karate jA rahe Ter3hA ho gayA, taba to merI mauta hI ho jAyagI / baccA paidA ho| tumheM kevala apanA svArtha hI sUjha rahA hai; ataH maiM hote samaya bar3I asahya pIr3A hotI hai| maiM sukumArI strI, tumase kyA khuuN| bhalA use kaise saha sakU~gI? garbhavatI avasthAmeM jaba merA zarIra bhArI ho jAyagA aura calane-phiranemeM Alasya lagegA, usa samaya merI nanada-rAnI Akara gharakA sArA mAla-matA ur3A le jaayeNgii| aura to aura, yaha satyazaucAdikA niyama pAlanA to mere liye bahuta hI kaThina dikhAyI detA hai| jisa strIke santAna hotI hai, use baccoMke lAlana-pAlanameM bhI kaSTa bhoganA par3atA hai| maiM to samajhatI hU~, bA~jha athavA vidhavA striyA~ hI adhika sukhI hotI haiN|' nAradajI ! isa prakAra kutarka karake usa brAhmaNIne phala nahIM khaayaa| jaba patine pUchA-'tumane phala khAyA?' to usane kaha diyA--'hA~, khA liyaa| eka dina usakI bahina apane-Apa hI usake ghara aayii| antameM brAhmaNakA bahuta Agraha dekha saMnyAsIne use dhundhulIne usake Age apanA sArA vRttAnta sunAkara eka phala diyA aura kahA-'ise tuma apanI patnIko kahA-'bahina ! mujhe isa bAtakI bar3I cintA hai ki khilA denA / isase usake eka putra hogaa| tumhArI strIko sattAna na honepara maiM patiko kyA uttara duuNgii| isa duHkhake cAhiye ki vaha eka varSataka satya, zauca, dayA aura kAraNa maiM dinoMdina dubalI huI jA rahI huuN| batAo, maiM dAnakA niyama pAlatI huI pratidina eka samaya bhojana kyA karU~? taba usane kahA- 'dIdI ! mere peTameM baccA kre| isase usakA bAlaka atyanta zuddha svabhAvavAlA hai| prasava honepara vaha bAlaka maiM tumako de duuNgii| tabataka hogaa|' aisA kahakara ve yogI mahAtmA cale gaye aura tuma garbhavatI strIkI bhA~ti gharameM chipakara maujase rho| brAhmaNa apane ghara lauTa aayaa| yahA~ usane apanI patnIke tuma mere patiko dhana de denA / isase ve apanA bAlaka Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] kathAmeM bhagavAnkA prAdurbhAva, Atmadeva brAhmaNakI kathA tathA vanagamana * *********............................................................................................................................................................................................................... tumheM de deMge tathA logoMmeM isa bAtakA pracAra kara deMge ki merA baccA chaH mahInekA hokara mara gyaa| maiM pratidina tumhAre gharameM Akara bacekA pAlana-poSaNa karatI rhuuNgii| tuma isa samaya parIkSA leneke liye yaha phala gauko khilA do / ' taba usa brAhmaNIne strIsvabhAvake kAraNa vaha saba kucha vaise hI kiyaa| tadanantara samaya Anepara usakI bahinako baccA paidA huaa| bacceke pitAne bAlakako lAkara ekAntameM dhundhulIko de diyaa| usane apane svAmIko sUcanA de dI ki mere baccA paidA ho gayA aura koI kaSTa nahIM huaa| Atmadevake putra honese logoMko bar3I prasannatA huii| brAhmaNane bAlakakA jAtakarma saMskAra karake brAhmaNoMko dAna diyaa| usake daravAjepara gAnA, bajAnA Adi nAnA prakArakA mAGgalika utsava hone lgaa| dhundhulIne svAmIse kahA-' -'mere stanoMmeM dUdha nahIM hai, phira gAya-bhaiMsa Adi anya jIvoMke dUdhase maiM bAlakakA poSaNa kaise karUMgI ? merI bahinako bhI baccA huA thA, kintu vaha mara gayA hai; ataH aba usIko bulAkara gharameM rakhiye, vahI Apake bAlakakA pAlanapoSaNa kregii|' usake patine putrakI jIvana rakSAke liye saba kucha kiyaa| mAtAne usakA nAma 'dhundhukArI' rkhaa| tadanantara tIna mahIne bItaneke bAda brAhmaNakI gaune bhI eka bAlakako janma diyA, jo sarvAGgasundara divya, nirmala tathA suvarNakI sI kAntivAlA thaa| use 859 www dekhakara brAhmaNadevatAko bar3I prasannatA huI aura usane svayaM hI bAlakake saba saMskAra kiye| yaha Azcaryajanaka samAcAra sunakara saba loga use dekhaneke liye Aye aura ApasameM kahane lage-- 'dekho, isa samaya AtmadevakA kaisA bhAgya udaya huA hai| kitane AzcaryakI bAta hai ki gAyake peTase bhI devatAke samAna rUpavAlA bAlaka utpanna huaa|' kintu daivayogase kisIko bhI isa gupta rahasyakA patA na lgaa| usa bAlakake kAna gauke samAna the, yaha dekhakara Atmadevane usakA nAma gokarNa rakha diyaa| kucha kAla vyatIta honepara ve donoM bAlaka javAna ho gye| unameM gokarNa to paNDita aura jJAnI huA; kintu dhundhukArI mahAduSTa niklaa| snAna aura zaucAcArakA to usameM nAma bhI nahIM thaa| vaha abhakSya bhakSaNa karatA, krodhameM bharA rahatA aura burI burI vastuoMkA saMgraha kiyA karatA thaa| bhojana to vaha sabake hAthakA kara letA thA / corI karatA, saba logoMse dveSa bar3hAtA, dUsaroMke gharo meM Aga lagA detA aura khelAneke bahAne choTe baccoMko pakar3akara kueNmeM DAla detA thaa| jIvoMkI hisA karanekA usakA svabhAva ho gayA thaa| vaha hamezA hathiyAra liye rahatA aura dIna, duHkhiyoM tathA aMdhoMko kaSTa pahu~cAyA karatA thaa| cANDAloMke sAtha usane khUba hela-mela bar3hA liyA thaa| vaha pratidina hAthameM phaMdA liye kuttoMkI TolIke sAtha zikArakI TohameM ghUmatA rahatA thaa| usane vezyAke kusaGgameM par3akara pitAkA sArA dhana barabAda kara diyaa| eka dina to mAtA-pitAko khUba pITakara vaha gharake sAre bartana bhA~r3e uThA le gyaa| isa prakAra dhanahIna ho jAneke kAraNa becArA bApa phUTa-phUTakara rone lgaa| vaha bolA- 'isa prakAra putravAn bananese to aputra rahanA hI acchA hai| kuputra bar3A hI duHkhadAyI hotA hai| aba maiM kahA~ rahU~ ? kahA~ jAU~ ? kauna merA duHkha dUra karegA ? hAya! mujhapara bar3A bhArI kaSTa A phuNcaa| aba to maiM isa duHkhase apanA prANa tyAga dU~gA / ' - isI samaya jJAnavAn gokarNajI vahA~ Aye aura vairAgyakA mahattva dikhalAte hue apane pitAko samajhAne lage - 'pitAjI! isa saMsArameM kucha bhI sAra nahIM hai| Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 . ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa duHkha hI isakA svarUpa hai| yaha jIvoMko mohameM gokarNakI bAta sunakara unake pitA Atmadeva vanameM DAlanevAlA hai| bhalA, yahA~ kauna kisakA putra hai aura jAneke liye udyata hokara bole-'tAta ! mujhe vanameM rahakara kyA karanA cAhiye? yaha vistArapUrvaka batAo! maiM bar3A zaTha huuN| abataka karmavaza snehake bandhanameM baiMdhakara maiM apaGgakI bhA~ti isa gRharUpI a~dhere kue~ hI par3A huA huuN| dayAnidhe ! tuma nizcaya hI merA uddhAra karo!' ___gokarNane kahA-pitAjI ! haDDI, mAMsa aura raktake piNDarUpa isa zarIrameM Apa 'maiM' panakA abhimAna chor3a dIjiye aura strI-putra AdimeM bhI ye mere haiM' isa bhAvako sadAke liye tyAga diijiye| isa saMsArako nirantara kSaNabhaGgura dekhiye aura ekamAtra vairAgya-rasake rasika hokara bhagavAnke bhajanameM laga jaaiye| sadA bhagavadbhajanarUpa divya dharmakA hI Azraya liijiye| kauna kisakA dhana / jo inameM Asakta hotA hai, use hI sakAma bhAvase kiye jAnevAle laukika dharmoko chodd'iye| rAta-dina jalanA par3atA hai| indra athavA cakravartI sAdhu puruSoMkI sevA kIjiye, bhogoMkI tRSNAko tyAga rAjAoMko bhI koI sukha nahIM hai| sukha to basa, dIjiye tathA dUsaroMke guNa-doSoMkA vicAra karanA zIghra ekAntavAsI vairAgyavAn muniko hI hai| santAnake prati jo chor3akara nirantara bhagavatsevA evaM bhagavatkathAke rasakA ApakI mamatA hai, yaha mahAn ajJAna hai| ise chodd'iye| pAna kiijiye|* mohameM phaMsanese manuSyako narakameM hI jAnA par3atA hai| isa prakAra putrake kahanese Atmadeva sATha varSakI auroMkI to bAta hI kyA hai, ApakA yaha priya zarIra bhI avasthA bIta jAnepara ghara chor3akara sthiracittase vanako eka-na-eka dina naSTa ho jAyagA-Apako chor3akara cale gaye aura vahA~ pratidina bhagavAn zrIharikI paricaryA cala degA; isaliye Apa abhIse saba kucha chor3akara karate hue niyamapUrvaka dazama skandhakA pATha karanese vanameM cale jaaiye|' unhoMne bhagavAn zrIkRSNacandrako prApta kara liyaa| * dehesthimAMsarudhire'bhimatiM tyaja tvaM jAyAsutAdiSu sadA mamatAM vimujh| pazyAnizaM jagadidaM . kSaNabhaGganiSThaM vairAgyanagarasiko bhava bhaktiniSThaH // dhamai bhajasva satataM tyaja lokadharmAn sevasva sAdhupuruSAJjahi kaamtRssnnaam| / anyasya doSaguNacintanamAzu muktyA sevAkadhArasamaho nitarAM pica tvam / / (192178-79) Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . gokarNajIkI bhAgavata-kathAse mundhukArIkA pretayonise uddhAra . ____ gokarNajIkI bhAgavata-kathAse dhunyukArIkA pretayonise uddhAra tathA samasta zrotAoMko paramadhAmakI prApti ... sUtajI kahate hai-pitAke virakta hokara vanameM chaTapaTAtA huA mara gyaa| phira unhoMne usakI lAzako cale jAneke bAda eka dina dhundhukArIne apanI mAtAko gaDDemeM DAlakara gAr3a diyaa| prAyaH aisI striyA~ bar3I khUba pITA aura kahA-'batA, dhana kahA~ rakhA hai? nahIM duHsAhasavAlI hotI haiN| isa rahasyakA kisIko bhI patA to lAtose terI khabara luuNgaa|' usakI isa bAtase Darakara nahIM claa| logoMke pUchanepara una striyoMne kaha diyA ki aura putrake upadravose duHkhI hokara unakI mA~ rAtako hamAre priyatama dhanake lobhase kahIM dUra cale gaye haiM, isa kue~meM kUda pdd'ii| isase usakI mRtyu ho gyii| isa prakAra varSake bhItara hI lauTa aayeNge| vidvAn puruSako cAhiye mAtA-pitAke na rahanepara gokarNajI tIrthayAtrAke liye cala ki vaha asanmArgapara calanevAlI duSTA striyoMkA vizvAsa diye| ve yoganiSTha the| unake manameM isa ghaTanAke kAraNa na kre| jo mUrkha inakA vizvAsa karatA hai, use avazya na koI duHkha thA, na koI sukha; kyoMki unakA na koI hI saMkaToMkA sAmanA karanA par3atA hai| inakI vANI to zatru thA na mitra / aba dhundhukArI pA~ca vezyAoMke sAtha amRtake samAna kAmiyoMke hRdayameM rasakA saJcAra karatI gharameM rahane lgaa| unake pAlana-poSaNake liye bahuta hai, kintu hRdaya churekI dhArake samAna tIkhA hotA hai; sAmagrI juTAnekI cintAse usakI buddhi mohita ho gayI bhalA, ina striyoMkA kauna priya hai? aneka patiyoMse thI; ataH vaha atyanta krUratApUrNa karma karane lgaa| eka sahavAsa karanevAlI ve kulaTAe~ dhundhukArIkA sArA dhana dina una kulaTAoMne usase gahanoMke liye icchA prakaTa lekara campata ho gayIM aura dhundhukArI apane kukarmake kii| ghundhukArI to kAmase aMdhA ho rahA thaa| use apanI kAraNa bahuta bar3A preta huaa| vaha bavaMDarakA rUpa dhAraNa mRtyuko bhI yAda nahIM rahatI thii| vaha gahane juTAneke liye karake sadA dasoM dizAoMmeM daur3atA phiratA thA aura gharase nikala par3A aura jahAM-tahA~se bahuta-sA dhana zIta-ghAmakA kleza sahatA tathA bhUkha-pyAsase pIr3ita curAkara punaH apane ghara lauTa aayaa| vahA~ Akara usane hotA huA 'hA ! daiva' 'hA ! daiva'kI bAraMvAra pukAra una vezyAoMko bahuta-se sundara-sundara vastra aura kitane lagAtA rahatA thA; kintu kahIM bhI use zaraNa nahIM milatI hI AbhUSaNa diye| adhika dhanakA saMgraha dekhakara rAtameM thii| kucha kAlake pazcAt gokarNako bhI logoMke mu~hase una striyoMne vicAra kiyA-'yaha pratidina corI karane dhundhukArIke maranekA hAla mAlUma huaa| taba use anAtha jAtA hai, ataH rAjA ise avazya pakar3eMge; phira sArA dhana samajhakara unhoMne usake liye gayAjI meM zrAddha kiyA aura chInakara nizcaya hI ise prANadaNDa bhI deNge| aisI dazAmeM tabase jisa tIrthameM bhI ve cale jAte, vahA~ usakA zrAddha isa dhanakI rakSAke liye hamIloga kyoM na ise guptarUpase avazya karate the| mAra jhleN| ise mAra, yaha sArA dhana lekara hama kahIM aura isa prakAra tIrthoMmeM bhramaNa karate hue gokarNajI eka jagaha cala deN|' dina apane gA~vameM Aye aura rAtrike samaya dUsaroMkI aisA nizcaya karake una striyoMne dhundhukArIke so dRSTi se bacakara ve apane gharake A~ganameM soneke liye jAnepara use rassiyoMse kasakara bA~dha diyA aura galemeM gye| apane bhAI gokarNako vahA~ soyA dekha dhundhukArIne phA~sI DAlakara usake prANa lenekI ceSTA karane lagI; AdhI rAtake samaya unheM apanA mahAbhayaGkara rUpa kintu vaha turaMta na marA / isase unako bar3I cintA huii| dikhaayaa| vaha kabhI bher3A, kabhI hAthI, kabhI bhaisA, kabhI taba unhoMne jalate hue aMgAre lAkara usake mu~hapara DAla indra aura kabhI agnikA rUpa dhAraNa karatA thaa| antameM diye| isase vaha AgakI lapaToMse pIr3ita hokara punaH manuSyake rUpameM prakaTa huaa| gokarNajI bar3e Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam. * dhairyavAn mahAtmA the| unhoMne usakI viparIta avasthAe~ dekhakara jAna liyA ki yaha koI durgatimeM par3A huA jIva hai| taba unhoMne pUchA- 'are bhAI ! tU kauna hai ? rAtrike samaya atyanta bhayAnaka rUpameM kyoM prakaTa huA hai ? terI aisI dazA kyoM huI hai ? hameM batA to sahI, tR preta hai yA pizAca hai athavA koI rAkSasa hai ?" 1 unake aisA pUchanepara vaha bArambAra uccasvarase rodana karane lgaa| usameM bolanekI zakti nahIM thI; isaliye kevala saGketa mAtra kiyaa| taba gokarNajIne aJjalimeM jala le use abhimantrita karake dhundhukArIke Upara chir3aka diyaa| usa jalase sIMcanepara usakA pApa-tApa kucha kama huaa| taba vaha isa prakAra kahane lagA'bhaiyA! maiM tumhArA bhAI dhundhukArI huuN| maiMne apane hI doSase apane brAhmaNatvakA nAza kiyA hai| maiM mahAn ajJAnameM cakkara lagA rahA thA; ataH mere pApakarmoMkI koI ginatI nahIM hai| maiMne bahuta logoMkI hiMsA kI thii| ataH maiM bhI striyoMdvArA tar3apA-tar3apAkara mArA gyaa| isIse maiM preta yonimeM par3akara durdazA bhoga rahA huuN| aba daivAdhIna karmaphalakA udaya huA hai, isaliye maiM vAyu pIkara jIvana dhAraNa karatA huuN| mere bhAI! tuma dayAke samudra ho| aba kisI prakAra jaldI hI merA uddhAra kro|' dhundhukArIkI bAta sunakara gokarNa bolebhAI! yaha to bar3e AzcaryakI bAta hai| maiMne to tumhAre liye gayAjImeM vidhipUrvaka piNDadAna kiyA hai, phira tumhArI mukti kaise nahIM huI ? yadi gayA zrAddhase bhI mukti na ho, to yahA~ dUsarA to koI upAya hI nahIM hai| preta ! isa samaya mujhe kyA karanA cAhiye ? yaha tumhIM vistAra pUrvaka btaao| pretane kahA-bhAI saikar3oM gayA zrAddha karanese bhI merI mukti nahIM hogii| isake liye aba tuma aura hI koI upAya soco| - pretakI yaha bAta sunakara gokarNako bar3A vismaya huaa| ve kahane lage- 'yadi saikar3oM gayA zrAddhase tumhArI mukti nahIM hogI, taba to tumheM isa preta yonise chur3AnA asambhava hI hai| acchA, isa samaya to tuma apane [ saMkSipta padmapurANa sthAnapara hI nirbhaya hokara rho| tumhArI muktike liye koI dUsarA upAya socakara usIko kAmameM lAU~gA / ' gokarNajIkI AjJA pAkara dhundhukArI apane sthAnapara calA gyaa| idhara gokarNajI rAtabhara socate-vicArate rhe| kintu usake uddhArakA koI bhI upAya unheM nahIM suujhaa| saberA honepara unheM AyA dekha gA~vake loga bar3e premake sAtha unase milaneke liye aaye| taba gokarNana rAtameM jo ghaTanA ghaTita huI thI, vaha saba unheM kaha sunaayii| unameM jo loga vidvAn, yoganiSTha, jJAnI aura brahmavAdI the, unhoMne zAstra-granthoMko ulaTa-palaTakara dekhA; kintu unheM dhundhukArIke uddhArakA koI upAya nahIM dikhAyI diyaa| taba saba logoMne milakara yahI nizcaya kiyA ki bhagavAn sUryanArAyaNa usakI muktike liye jo upAya batAveM, vahI karanA caahiye| yaha sunakara gokarNane bhagavAn sUryakI ora dekhakara kahA- 'bhagavan! Apa sAre jagatke sAkSI haiN| Apako namaskAra hai| Apa mujhe dhundhukArIkI muktikA sAdhana btaaiye|' yaha sunakara sUryadevane dUrase hI spaSTa vANImeM kahA- 'zrImadbhAgavatase mukti ho sakatI hai - tuma usakA saptAha pArAyaNa kro|' bhagavAn sUryakA yaha dhvanirUpa vacana vahA~ saba logoMne sunA aura sabane yahI kahA - 'yaha to bahuta sarala sAdhana hai| isako yatnapUrvaka karanA caahiye| gokarNajI bhI aisA hI nizcaya karake kathA bA~caneko taiyAra ho gye| usa samaya vahA~ kathA sunaneke liye Asa-pAsake sthAnoM aura gA~voMse loga ekatrita hone lge| apaGga, aMdhe, bUr3he aura mandabhAgya puruSa bhI apane pApoMkA nAza karaneke liye vahA~ A phuNce| isa prakAra vahA~ bahuta bar3A samAja juTa gayA, jo devatAoMko bhI AzcaryameM DAlanevAlA thA / jisa samaya gokarNajI vyAsagaddIpara baiThakara kathA bA~cane lage, usa samaya vaha preta bhI vahA~ AyA aura idhara-udhara baiThaneke liye sthAna DhUMr3hane lgaa| itanemeM hI usakI dRSTi eka sAta gA~ThavAle U~ce bA~sapara pdd'ii| usIke nIcevAle chedameM ghusakara vaha kathA sunaneke liye baitthaa| vAyurUpa honeke kAraNa vaha bAhara kahIM baiTha nahIM sakatA thA / isaliye bA~sameM hI ghusa gayA thaa| 15 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ******* , gokarNajIkI bhAgavata kathAse dhundhukArIkA pretayonise uddhAra * gokarNajIne eka vaiSNava brAhmaNako pradhAna zrotA banAkara pahale skandhase hI spaSTa vANImeM kathA sunAnI Arambha kii| sAyaGkAlameM jaba kathA baMda hone lagI, taba eka vicitra ghaTanA ghaTita huii| saba zrotAoMke dekhate dekhate tar3a-tar3a zabda karatI huI bA~sakI eka gA~Tha phaTa gyii| dUsare dina zAmako dUsarI gA~Tha phaTI aura tIsare dina bhI usI samaya tIsarI gA~Tha phaTa gyii| isa prakAra sAta dinoMmeM usa bA~sakI sAtoM gAThoko phor3akara dhundhukArIne bArahoM skandhoMke zravaNase niSpApa ho preta yonikA tyAga kara diyA aura divya rUpa dhAraNa karake vaha sabake sAmane prakaTa ho gyaa| usakA meghake samAna zyAmavarNa thA / zarIrapara pItAmbara zobhA pA rahA thaa| galemeM tulasIkI mAlA usakI zobhA bar3hA rahI thii| mastakapara mukuTa aura kAnoMmeM divya kuNDala jhalamalA rahe the| usane turaMta apane bhAI gokarNako praNAma kiyA aura kahA - "bhAI ! tumane kRpA karake mujhe preta-yonike hezoMse mukta kara diyaa| preta-yonikI pIr3A naSTa karanevAlI yaha zrImadbhAgavatakI kathA dhanya hai tathA bhagavAn zrIkRSNake paramadhAmakI prApti karAnevAlA isakA saptAhapArAyaNa bhI dhanya hai| saptAha kathA sunaneke liye baiTha jAnepara sAre pApa kA~pane lagate haiN| unheM isa bAtakI cintA hotI hai ki aba yaha kathA zIghra hI hamalogoMkA anta kara degii| jaise Aga gIlI-sUkhI, choTI aura bar3I - sabhI tarahakI lakar3iyoMko jalA DAlatI haiM, usI prakAra yaha saptAha - zravaNa mana, vANI aura kriyAdvArA kiye hue, icchA yA anicchAse honevAle choTe-bar3e sabhI tarahake pApoMko bhasma kara detA hai| vidvAnoMne devatAoMkI sabhAmeM kahA hai ki isa bhAratavarSameM jo puruSa zrImadbhAgavatakI kathA nahIM sunate, unakA janma vyartha hI haiN|' yadi bhAgavata zAstrakI kathA sunaneko na milI to mohapUrvaka pAlana karake hRSTa-puSTa aura balavAn banAye hue isa anitya zarIrase kyA lAbha huaa| jisameM haDDiyA~ hI khambhe haiM, jo nasa-nAr3IrUpa rassiyoMse ba~dhA hai, jisake Upara mAMsa aura raktakA lepa karake use camar3ese mar3ha diyA gayA hai, jisake bhItarase durgandha AtI rahatI hai, jo 863 mala-mUtrakA pAtra hI hai, vRddhAvasthA aura zokake kAraNa jo pariNAmameM duHkhamaya jAna par3atA hai, jisameM rogoMkA nivAsa hai, jo sadA kisI kAmanAse Atura rahatA hai. jisakA peTa kabhI nahIM bharatA, jisako sadA dhAraNa kiye rahanA kaThina hai tathA jo aneka doSoMse bharA huA aura kSaNabhaMgura hai, vahI yaha zarIra kahalAtA hai| antameM isakI tIna hI gatiyA~ hotI haiM--yadi mRtyuke pazcAt ise gAr3a diyA jAya to isameM kIr3e par3a jAte haiM, koI pazu khA jAya to yaha viSThA bana jAtA hai aura yadi agrimeM jalA diyA jAya to yaha rAkhakA Dhera ho jAtA hai| aisI dazAmeM bhI manuSya isa asthira zarIrase sthAyI phala denevAlA karma kyoM nahIM kara letA ? prAtaHkAla jo anna pakAyA jAtA hai, vaha zAma honetaka bigar3a jAtA hai| phira usIke rasase puSTa hue isa zarIrameM nityatA kyA hai ?" "isa lokameM zrImadbhAgavatakA saptAha sunanese apane nikaTa hI bhagavAnkI prApti ho jAtI hai| ataH saba prakArake doSoMko nivRttike liye ekamAtra yahI sAdhana hai jahA~ kathA zravaNa karanese jar3a evaM sUkhe bA~sakI gA~Tha phaTa sakatI haiM, vahIM yadi hRdayako gA~TheM khula jAye to kyA Azcarya hai ? jo bhAgavatakI kathA sunanese vazcita haiM, ve loga jalameM bubudoM aura jIvoM meM maccharoMke samAna kevala maraneke liye paidA hue haiN| saptAha zravaNa karanepara hRdayakI ajJAnamayI gA~Tha khula jAtI hai, sAre sandeha naSTa ho jAte haiM aura bandhanake hetubhUta samasta karma kSINa ho jAte haiN| yaha bhAgavata kathA eka mahAn puNyatIrtha hai| yaha saMsArarUpI kIcar3ake lepako dho DAlanemeM atyanta paTu hai| vidvAn puruSoMkA mata hai ki jaba yaha kathA - tIrtha cittameM sthira ho jAya to manuSyako mukti nizcata hI hai|" dhundhukArI isa prakArakI bAteM kaha hI rahA thA ki use leneke liye AkAzase eka vimAna utraa| usase cAroM ora maNDalAkAra prakAza puJja phaila rahA thaa| usameM bhagavAnke vaikuNThavAsI pArSada virAjamAna the| dhundhukArI saba logoMke dekhate-dekhate usa vimAnapara jA baiThA / usameM Aye hue zrIviSNu pArSadoMko dekhakara gokarNane Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 . avayava hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * unase isa prakAra pUchA- 'bhagavAnke parikaro! yahA~ to bahuta-se zuddha antaHkaraNavAle merI kathAke zrotA baiThe hue haiM Apaloga eka hI sAtha inake liye bhI vimAna kyoM nahIM lAye ? dekhanemeM AtA hai-- sabane samAnarUpase yahA~ kathA zravaNa kiyA hai; phira phalameM kyoM isa prakAra bheda huA ? yaha batAnekI kRpA kiijiye|' bhagavAn ke pArSada bole- gokarNajI ! inake kathA zravaNameM bheda honese hI phalameM bhI bheda huA hai| yadyapi zravaNa saba logoMne hI kiyA hai; kintu isake jaisA manana kisIne nahIM kiyA hai, isIliye phalameM bheda huA hai| punaH kathA zravaNa karanepara yaha phala bheda bhI dUra ho jaaygaa| pretane sAta rAta upavAsa karake kathA zravaNa kiyA hai| ataH usane sthiracittase bhalIbhA~ti manana Adi kiyA hai| jo jJAna dRr3ha nahIM hotA, vaha vyartha ho jAtA hai| isI prakAra dhyAna na denese zravaNa, sandehase mantra aura caJcalacitta honese japa niSphala ho jAtA hai| vaiSNava- puruSoMse rahita deza, kupAtra brAhmaNase karAyA huA zrAddha, azrotriyako diyA huA dAna aura sadAcArahIna kula bhI naSTa hI samajhanA caahiye| guruke vacanoM meM vizvAsa ho, apanemeM dInatAkI bhAvanA banI rahe, manake doSoMko kAbU meM rakhA jAya aura kathAmeM dRr3ha niSThA banI rahe ina saba bAtoMkA yadi pAlana kiyA jAya to avazya hI kathA zravaNakA pUrA-pUrA phala milatA hai| [ saMkSipta padmapurANa punaH kathA zravaNa karaneke pazcAt ina saba logoMkA vaikuNThameM nivAsa nizcita hai| gokarNajI ! tumheM to svayaM bhagavAn zrIkRSNa hI goloka pradAna kreNge| aisA kahakara ve saba pArSada bhagavAnke nAmoMkA kIrtana karate hue vaikuNThadhAmameM cale gye| usake bAda gokarNane punaH zrAvaNa mAsameM kathA baaNcii| usa samaya saba logoMne sAta dinoMtaka upavAsa karake kathA zravaNa kiyaa| nAradajI ! kathAkI samApti honepara vahA~ jo kucha huA, use suniye| usa samaya bahuta se vimAnoMko sAtha liye bhaktoMsahita sAkSAt bhagavAn usa sthAnapara prakaTa ho gye| cAroM orase jaya jayakAra aura namaskArake zabda bArambAra sunAyI dene lge| bhagavAnne prasanna hokara vahA~ svayaM bhI apane pAJcajanya nAmaka zuGkhako bajAyA tathA gokarNako chAtIse lagAkara unheM apane samAna hI banA liyaa| unake sivA aura bhI jitane zrotA the, una sabako zrIharine eka hI kSaNameM apanA sArUpya de diyaa| ve sabhI meghake samAna zyAmavarNa, pItAmbaradhArI tathA kirITa aura kuNDaloMse suzobhita ho gye| usa gA~vameM kutte aura cANDAla Adi jitane bhI jIva the, una sabako gokarNakI dayAse bhagavAnne vimAnapara biThA liyA aura vaikuNThadhAmameM bheja diyA, jahA~ yogI puruSa jAyA karate haiN| tatpazcAt bhaktavatsala bhagavAn gopAla kathA zravaNase prasanna ho, gokarNako sAtha le gopavallabha goloka - dhAmako pdhaare| jaise pUrvakAlameM samasta ayodhyAvAsI bhagavAn zrIrAmacandrajIke sAtha sAketadhAmameM gaye the, usI prakAra bhagavAn zrIkRSNane usa gA~vake saba manuSyoMko yogiyoMke liye bhI durlabha goloka dhAmame pahu~cA diyaa| jahA~ sUrya, candramA aura siddha puruSoMkI bhI kabhI pahu~ca nahIM hotI, usI lokameM vahA~ke saba prANI kevala zrImadbhAgavatakI kathA sunanese cale gaye / nAradajI ! zrImadbhAgavatakI kathAmeM saptAha yajJase jisa ujjvala phala samudAyakA sacaya hotA hai, usakA isa samaya hama Apase kyA varNana kreN| jinhoMne gokarNajIkI kathAkA eka akSara bhI apane karNa -puToMke dvArA pAna kiyA, ve phira mAtAke garbhameM nahIM aaye| havA Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrImadbhAgavatake saptAha-pArAyaNakI vidhi tathA bhAgavata-mAhAtmyakA upasaMhAra * 865 pIkara, patte cabAkara aura zarIrako sukhAkara dIrghakAlataka kiyA karate haiN| yaha upAkhyAna parama pavitra hai| eka bAra kaThora tapasyA karanese tathA yogAbhyAsa karanese bhI manuSya zravaNa karanepara bhI sArI pApa-rAziko bhasma kara detA hai| usa gatiko nahIM prApta hote, jise ve saptAha-kathAke yadi zrAddhameM isakA pATha kiyA jAya to isase pitaroMko zravaNase pA lete haiN| munIzvara zANDilya citrakUTame rahakara pUrNa tRpti hotI hai aura pratidina isakA pATha karanese brahmAnandameM nimagna ho isa pavitra itihAsakA sadA pATha manuSyako mokSa prApta ho jAtA hai| zrImadbhAgavatake saptAha-pArAyaNakI vidhi tathA bhAgavata-mAhAtmyakA upasaMhAra zrIsanakAdi kahate haiM-nAradajI ! aba hama kisI kAraNavaza vizeSa avakAza na ho, taba bhI eka saptAha-zravaNako vidhikA varNana karate haiN| yaha kArya dinake liye to kRpA karanI hI cAhiye; kyoMki yahA~kA prAyaH logoMkI sahAyatA aura dhanase sAdhya honevAlA eka kSaNa bhI atyanta durlabha hai| isaliye saba prakArase mAnA gayA hai| pahale jyotiSIko bulAkara isake liye yahA~ padhAraneke liye hI ceSTA karanI caahiye|' isa prakAra yatnapUrvaka muhUrta pUchanA caahiye| phira vivAhake kAryame bar3I vinayake sAtha unako Amantrita kare aura jo loga jitane dhanako AvazyakatA hotI hai, utane hI dhanakA AveM, una sabake Thaharaneke liye prabandha kre| tIrthameM, prabandha kara lenA caahiye| kathA Arambha karaneke liye vanameM athavA apane gharapara bhI kathA-zravaNa uttama mAnA bhAdoM, kuAra, kArtika,agahana, ASAr3ha aura sAvana- gayA hai| jahA~ bhI lambI-caur3I bhUmi- maidAna khAlI ye mahIne zrotAoMke liye mokSaprAptike kAraNa mAne gaye ho, vahIM kathAke liye sthAna banAnA caahiye| jamInako haiN| mahInoMmeM jo bhadrA, vyatIpAta Adi kAla tyAgane- jhAr3a-buhArakara, dhokara aura lIpa-potakara zuddha kre| yogya mAne gaye hai, una sabako saba prakArase tyAga denA phira usapara geru Adise cauka purAve / yadi vahA~ koI hI ucita hai| jo loga utsAhI aura udyogI hoM-aise gharakA sAmAna par3A ho to use uThAkara eka kone meM rakhavA anya vyaktiyoMko bhI sahAyaka banA lenA caahiye| phira de| kathA Arambha honese pA~ca dina pahalese hI yatnapUrvaka prayatnapUrvaka deza-dezAntaroMmeM yaha samAcAra bheja denA bahuta-se Asana juTA lene caahiye| tathA eka UMcA cAhiye ki amuka sthAnapara zrImadbhAgavatakI kathA maNDapa taiyAra karAkara use keleke khambhoMse sajA denA honevAlI hai, ataH saba loga kuTumbasahita yahA~ pdhaareN| caahiye| use phala, phUla, pattoM tathA caMdovese saba ora kucha loga bhagavatkathA aura kIrtana Adise bahuta dUra haiM; alaGkata kare; maNDapake cAroM ora dhvajAropaNa kare aura isaliye isa samAcArako isa prakAra phailAveM, jisase nAnA prakArako zobhAmayI sAmagriyoMse use sjaave| usa striyoM aura zUdra Adiko bhI isakA patA laga jaay| maNDapake UparI bhAgameM vistArapUrvaka sAta lokoMkI deza-dezameM jo virakta aura kathA-kIrtanake liye utsuka kalpanA kare aura unameM virakta brAhmaNoMko bulA-bulAkara rahanevAle vaiSNava hoM, unake pAsa bhI patra bhejanA cAhiye bitthaave| pahalese hI vahA~ unake liye yathocita Asana tathA una patroMmeM isa prakAra likhanA ucita hai- taiyAra karake rkhe| vaktAke liye bhI sundara vyAsagaddI 'mahAnubhAvo ! yahA~ sAta rAtataka satpuruSoMkA sundara banavAnI caahiye| yadi vaktAkA mukha uttarakI ora ho to samAgama hogA, jo anyatra bahuta hI durlabha hai| isameM zrotA pUrvAbhimukha hokara baiThe aura yadi vaktAkA mukha zrImadbhAgavatakI apUrva rasamayI kathA hogii| Apaloga pUrvakI ora ho to zrotAko uttarAbhimukha hokara baiThanA zrImadbhAgavatAmRtakA pAna karaneke rasika hai, ataH yahA~ caahiye| athavA vaktA aura zrotAke bIca meM pUrva dizA premapUrvaka zIghra hI padhAranekI kRpA kreN| yadi Apako A jAnI caahiye| deza, kAla Adiko jAnanevAle Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 50040 14 B arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * saMsArasAgare marma dInaM mAM karuNAnidhe // karmagrAhagRhItA mAmuddhara bhavArNavAt / [ saMkSipta padmapurANa vidvAnoMne zrotAoMke liye aisA hI zAstrokta niyama Apa sAkSAt bhagavAn zrIkRSNa hI yahA~ virAjamAna haiN| haiM 1 batalAyA nAtha! maiMne bhavasAgarase chuTakArA pAneke liye ho ApakI zaraNa lI hai| mere isa manorathako kisI vitra bAdhAke binA hI Apa saba prakArase saphala kreN| kezava ! maiM ApakA dAsa huuN|' vaktA aise puruSako banAnA cAhiye jo virakta, vaiSNava jAtikA brAhmaNa, veda-zAstrakI vizuddha vyAkhyA karanemeM samartha, bhA~ti-bhA~ti ke dRSTAnta dekara granthake bhAvako hRdayaGgama karAne meM kuzala, dhIra aura atyanta niHspRha ho| jo aneka mata-matAntaroMke cakkara meM par3akara bhrAnta ho rahe hoM, strI lampaTa hoM aura pAkhaNDakI bAteM karate hoM, aise loga yadi paNDita bhI hoM to bhI unheM zrImadbhAgavatakathAkA vaktA na bnaave| vaktAke pAsa usakI sahAyatAke liye usI yogyatAkA eka aura vidvAn rakhe; vaha bhI saMzaya nivAraNa karanemeM samartha aura logoMko samajhAne meM kuzala honA caahiye| vaktAko ucita hai ki kathA Arambha honese eka dina pahale kSaura karA le, jisase vratakA pUrNatayA nirvAha ho sake tathA zrotA aruNodayakAlameM-dina nikalanese do ghar3I pahale zauca Adi se nivRtta hokara vidhipUrvaka snAna kare, phira sandhyA Adi nityakramako saMkSepase samApta karake kathAke vighnoMkA nivAraNa karaneke liye zrIgaNezajIkI pUjA kre| tadanantara pitaroMkA tarpaNa karake pUrvapApoMkI zuddhike liye prAyazcitta kare aura eka maNDala banAkara usameM zrIhariko sthApanA kre| phira bhagavAn zrIkRSNake uddezyase mantroccAraNapUrvaka kramazaH SoDazopacAra vidhise pUjana kre| pUjA samApta honepara pradakSiNA tathA namaskAra karake isa prakAra stuti kare- 'karuNAnidhe! maiM isa saMsAra samudrameM DUbA huA huuN| mujhe karmarUpI grAhane pakar3a rakhA hai| Apa mujha dInakA isa bhavasAgarase uddhAra kiijiye|* isake pazcAt dhUpa-dIpa Adi sAmagriyoMse prayatnapUrvaka prasannatAke sAtha zrImadbhAgavatakI bhI vidhivat pUjA karanI caahiye| phira pustakake Age zrIphala (nAriyala) rakhakara namaskAra kare aura prasannacittase isa prakAra stuti kare-- 'zrImadbhAgavatake rUpameM --------- isa prakAra dIna vacana kahakara vaktAko vastra aura AbhUSaNoMse vibhUSita karake usakI pUjA kare aura pUjAke pazcAt usakI isa prakAra stuti kare- 'zukadevasvarUpa mahAnubhAva! Apa samajhAnekI kalAmeM nipuNa aura samasta zAstroMke vizeSajJa haiN| isa zrImadbhAgavatakathAko prakAzita karake Apa mere ajJAnako dUra kIjiye / tadanantara vaktAke Age apane kalyANake liye prasannatApUrvaka niyama grahaNa kare aura yathAzakti sAta dinoMtaka nizcaya hI usakA pAlana kre| kathAmeM koI vighna na par3e, isake liye pA~ca brAhmaNoMkA varaNa kre| una brAhmaNoMko dvAdazAkSara mantrakA japa karanA caahiye| isake bAda vahA~ upasthita hue brAhmaNoM, viSNubhaktoM aura kIrtana karanevAle logoMko namaskAra karake unakI pUjA kare aura unase AjJA lekara svayaM zrotAke Asanapara baitthe| jo puruSa loka, sampatti, dhana, ghara aura putra AdikI cintA chor3akara zuddha buddhise kevala kathAmeM hI mana lagAye rahatA hai, use uttama phalakI prApti hotI hai| ( 194 / 29-30) buddhimAn vaktAko ucita hai ki vaha sUryodayase lekara sAr3he tIna paharataka madhyama svarase acchI taraha kathA bA~ce, dopaharake samaya do ghar3Itaka kathA baMda rkhe| kathA baMda honepara vaiSNava puruSoMko vahA~ kIrtana karanA caahiye| kathAke samaya mala-mUtrake vegako kAbUmeM rakhaneke liye halakA bhojana karanA acchA hotA hai| ataH kathA sunanekI icchA rakhanevAle puruSako eka bAra haviSyAnna bhojana karanA ucita hai| yadi zakti ho to sAta rAta upavAsa karake kathA zravaNa kare athavA kevala ghI yA dUdha pIkara sukhapUrvaka kathA sune| isase kAma na cale Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] .zrImadbhAgavatake saptAha-pArAyaNakI vidhi tathA bhAgavata-mAhAtmyakA upasaMhAra . 867 to phalAhAra athavA eka samaya bhojana karake kathA sune| isa prakAra vratakI vidhi pUrNa karake usakA udyApana tAtparya yaha ki jisake liye jo niyama sugamatApUrvaka kare / uttama phalakI icchA rakhanevAle puruSoMko janmASTamInibha sake, vaha usIko kathA sunaneke liye grahaNa kre| vratake samAna isakA udyApana karanA caahiye| jo maiM to upavAsakI apekSA bhojanako hI zreSTha mAnatA hU~, akiJcana bhakta haiM, unake liye prAyaH udyApanakA Agraha yadi vaha kathA-zravaNameM sahAyaka ho ske| agara nahIM hai| ve kathA-zravaNamAtrase hI zuddha ho jAte haiM; upavAsase kathAmeM vighna par3atA ho to vaha acchA nahIM kyoMki ve niSkAma vaiSNava haiN| isa taraha saptAha-yajJa pUrNa mAnA gayA hai| honepara zrotAoMko bar3I bhakti ke sAtha pustaka tathA nAradajI ! niyamase saptAha-kathA sunanevAle puruSoMke kathAvAcakakI pUjA karanI cAhiye aura vaktAko ucita liye pAlana karaneyogya jo niyama haiM, unheM batalAtA hU~, hai ki vaha zrotAoko prasAda evaM tulasIkI mAlA de| suniye| jinhoMne zrIviSNumantrakI dIkSA nahIM lI hai tatpazcAt mRdaGga bajAkara tAlasvarake sAtha kIrtana kiyA athavA jinake hRdayameM bhagavAnako bhakti nahIM hai, unheM jAya, jaya-jayakAra aura namaskAra zabdake sAtha zaGkhoMkI isa kathAko sunanekA adhikAra nahIM hai| kathAkA vrata dhvani ho tathA brAhmaNoM aura yAcakoko dhana diyA jaay| lenevAlA puruSa brahmacaryase rahe, bhUmipara zayana kare aura yadi zrotA virakta ho to kathA-samAptike dUsare dina gItA kathA samApta honepara pattalameM bhojana kre| dAla, madhu, bA~canI cAhiye aura gRhastha ho to karmako zAntike liye tela, gariSTha anna, bhAvadUSita padArtha aura bAsI annako homa karanA caahiye| usa havaname dazama skandhakA vaha sarvathA tyAga de| kAma, krodha, mada, mAna, matsara, eka-eka zloka par3hakara vidhipUrvaka khIra, madhu, ghI, lobha, dambha, moha tathA dveSako burA samajhakara pAsa na tila aura anna Adise yukta havana-sAmagrIkI Ahuti de Ane de| veda, vaiSNava, brAhmaNa, guru, gosevaka, strI, rAjA athavA ekAgracitta hokara gAyatrI mantrase havana kare; aura mahApuruSoMkI nindA na kare / rajasvalA strI, antyaja kyoMki vAstavameM yaha mahApurANa gAyatrImaya hI hai| yadi (cANDAla Adi), maleccha, patita, gAyatrIhIna dvija, homa karAnekI zakti na ho to usakA phala prApta karaneke brAhmaNadrohI tathA vedako na mAnanevAle puruSoMse vArtAlApa liye vidvAn puruSa brAhmaNoMko kucha havana-sAmagrIkA dAna na kre| niyamase kathAkA vrata lenevAle puruSako sadA kare tathA karmameM jo nAnA prakArakI truTiyA~ raha gayI ho satya, zauca, dayA, mauna, saralatA, vinaya aura udAratAkA yA vidhimeM jo nyUnatA athavA adhikatA ho gayI ho, bartAva karanA caahiye| daridra, kSayakA rogI, anya kisI unake doSakI zAntike liye viSNusahasranAmakA pATha rogase pIr3ita, bhAgyahIna, pApAcArI, santAnahIna tathA kre| usase sabhI karma saphala ho jAte haiM, kyoMki isase mumukSu puruSa isa kathAko avazya sune| jisa strIkA bar3hakara dUsarA koI sAdhana nahIM hai| havanake pazcAt bAraha mAsika dharma ruka gayA ho, jisake eka hI santAna hokara brAhmaNoMko mIThI khIra bhojana karAve aura vratakI pUrtike raha gayI ho, jo bA~jha ho, jisake bacce paidA hokara mara liye dUdha denevAlI gau tathA suvarNakA dAna kare / yadi jAte hoM tathA jisakA garbha gira jAtA ho, usa strIko zakti ho to tIna tole sonekA eka siMhAsana banavAve, prayatnapUrvaka isa kathAkA zravaNa karanA caahiye| inheM usapara sundara akSaroM meM likhI huI zrImadbhAgavatakI pothI vidhipUrvaka diyA huA kathAkA dAna akSaya phala dene- rakhakara AvAhana Adi upacAroMse usakA pUjana kre| vAlA hai [arthAt ye yadi kathA suneM to inake ukta phira vastra, AbhUSaNa aura gandha Adike dvArA jitendriya doSa avazya miTa jAte haiM] / kathAke liye sAta dina AcAryakI pUjA karake unheM dakSiNAsahita vaha pustaka atyanta uttama mAne gaye haiN| ve koTi yajJoMkA phala dAna kara de| jo buddhimAn zrotA aisA karatA hai, vaha denevAle hai| bhava-bandhanase mukta ho jAtA hai| yaha saptAha-yajJakA Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 t * arjayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * vidhAna saba pApoMkA nivAraNa karanevAlA hai; isakA isa prakAra yathAvat pAlana karanese kalyANamaya zrImadbhAgavata purANa manovAJchita phala pradAna karatA hai tathA dharma, artha kAma aura mokSa - ina cAroM puruSArthokA sAdhaka hotA hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| - zrIsanakAdi kahate haiM-nAradajI! isa prakAra tumheM yaha saptAha-zravaNakI sArI vidhi sunA dii| aba aura kyA sunanA cAhate ho ? zrImadbhAgavatase hI bhoga aura mokSa donoM hAtha lagate haiN| zrImadbhAgavata nAmaka eka kalpavRkSa hai, jisakA aGkura bahuta hI ujjvala hai| satsvarUpa paramAtmAse isa vRkSakA udgama huA hai, yaha bAraha skandhoM (moTI DAliyoM) se suzobhita hai, bhakti hI isakA thAhA hai, tIna sau battIsa adhyAya hI isakI sundara zAkhAe~ haiM aura aThAraha hajAra zloka hI isake patte haiN| yaha sampUrNa abhISTa phaloMko denevAlA hai| isa prakAra yaha bhAgavatarUpI divya vRkSa atyanta sulabha honepara bhI apanI anupama mahattAke kAraNa sarvopari virAjamAna hai| sUtajI kahate haiM- aisA kahakara sanakAdi mahAtmAone parama pavitra zrImadbhAgavatakI kathA bA~canI Arambha kI, jo saba pApoMko haranevAlI tathA bhoga aura mokSa pradAna karanevAlI hai| usa samaya samasta prANI apane manako kAbU meM rakhakara sAta dinoMtaka vaha kathA sunate rhe| tatpazcAt sabane vidhipUrvaka bhagavAn puruSottamakI stuti kii| kathAke antameM jJAna, vairAgya aura bhaktikI pUrNarUpale puSTi kii| unheM uttama taruNa avasthA prApta huI, jo samasta prANiyoMkA mana hara lenevAlI thii| nAradajI bhI apanA manoratha siddha ho jAnese kRtArtha ho gaye, unake sAre zarIrameM romAJca ho AyA aura ve paramAnandameM nimagra ho gye| isa prakAra kathA sunakara bhagavAn ke priya bhakta nAradajI hAtha jor3akara premapUrNa gadgada vANImeM sanakAdi mahAtmAoMse bole'tapodhano ! Aja maiM dhanya ho gyaa| Apa dayAlu mahAtmAoMne mujhapara bar3A anugraha kiyaa| saptAha yajJameM zrImadbhAgavatakA zravaNa karanese Aja mujhe bhagavAn 45 [ saMkSipta padmapurANa zrIhari samIpameM hI mila gye| maiM to saba dharmokI apekSA zrImadbhAgavata zravaNako hI zreSTha mAnatA hU~, kyoMki usake sunanese vaikuNThavAsI bhagavAn zrIkRSNakI prApti hotI hai|' yaha sUtajI kahate haiM - vaiSNavoMmeM zreSTha zrInAradajI jaba isa prakAra kaha rahe the, usI samaya solaha varSakI avasthAvAle vyAsaputra yogezvara zrIzukadeva muni vahA~ ghUmate hue A phuNce| ve aise jAna par3ate the mAno jJAnarUpI mahAsAgarase nikale hue candramA hoN| ve ThIka kathA samApta honepara vahA~ pahu~ce the| AtmalAbhase paripUrNa zrIzukadevajI usa samaya bar3e premase dhIra-dhIra zrImadbhAgavatakA pATha kara rahe the| una parama tejasvI muniko AyA dekha sAre sabhAsad turaMta hI uThakara khar3e ho gaye aura unheM baiThaneke liye eka U~cA Asana diyA; phira devarSi nAradajIne bar3I prasannatAke sAtha unakA pUjana kiyaa| jaba ve sukhapUrvaka Asanapara virAjamAna ho gaye to 'merI uttama vANI suno' aisA kahate hue bole'bhagavatkathAke rasika bhAvuka bhaktajana ! zrImadbhAgavata vedarUpa kalpavRkSakA pakA evaM cUkara girA huA phala hai, jo paramAnandamaya amRta rasase bharA hai| yaha zrIzukadevarUpa toteke mukhase isa pRthvIpara prApta huA hai; jabataka yaha jIvana rahe, jabataka saMsArakA pralaya na ho jAya, tabataka Apaloga isa divya rasakA nityanirantara bArambAra pAna karate rhiye| mahAmuni zrIvyAsajIke dvArA racita isa zrImadbhAgavatameM parama uttama niSkAma dharmakA pratipAdana kiyA gayA hai tathA jinake hRdayameM IrSyA-dveSakA abhAva hai, una sAdhu puruSoMke jAnane yogya usa kalyANaprada paramArtha tattvakA nirUpaNa kiyA gayA hai, jo AdhyAtmika Adi tInoM tApoMkA samUla nAza karanevAlA hai| isa zrImadbhAgavatakI zaraNa lenevAle puruSoMko dUsare sAdhanoMkI kyA AvazyakatA hai| jo buddhimAn evaM puNyAtmA puruSa isa purANako zravaNa karanekI icchA karate haiM, unake hRdayameM svayaM bhagavAn hI tatkAla prakaTa hokara sadAke liye sthira ho jAte haiN| zrImadbhAgavata samasta purANoMkA tilaka aura vaiSNava puruSoMkI priya vastu hai| isameM paramahaMsa mahAtmAoMko prApta - Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrImadbhAgavata saptAha pArAyaNakI vidhi tathA bhAgavata mAhAlayakA upasaMhAra hone yogya parama uttama vizuddha advaita jJAnakA varNana kiyA gayA hai tathA jJAna, vairAgya aura bhaktike sahita naiSkarmya dharma- (nivRttimArga ) ko prakAzita kiyA gayA hai| jo manuSya bhaktipUrvaka isake zravaNa, paThana aura mananameM saMlagna rahatA hai, vaha saMsAra-bandhanase mukta ho jAtA hai| yaha rasa svargaloka, satyaloka, kailAsa tathA vaikuNThameM bhI nahIM hai; ataH saubhAgyazAlI puruSo! tuma isakA nirantara pAna karate rho| kabhI kisI prakAra bhI isako chor3o mata, chor3o mt|' zaunakajI ! vyAsaputra zrIzukadevajI isa prakAra kaha hI rahe the ki vahA~ bIca sabhAmeM prahlAda, bali, uddhava aura arjuna Adi pArSadoMke sahita sAkSAt zrIhari prakaTa ho gaye / devarSi nArada bhagavAn aura unake bhaktoMkA pUjana kiyaa| bhagavAnko prasanna dekhakara nAradajIne unheM eka zreSTha Asanapara biThA diyA aura saba loga milakara unake sAmane kIrtana karane lge| usa kIrtanako dekhaneke liye pArvatIsahita mahAdevajI aura brahmAjI bhI vahA~ A gye| prahlAdajI caJcala gatise thirakate hue karatAla bajAne lage, uddhavane maMjIre le liye devarSi nAradajIne vINAkI tAna cher3a dI, svarameM kuzala honeke kAraNa arjuna rAga alApane lage, indrane mRdaGga bajAnA Arambha kiyaa| mahAtmA sanaka, sanandana, Adi kIrtanake bIcameM jaya-jayakAra karane lage aura ina sabake Age vyAsaputra zukadevajI rasakI abhivyakti karate hue bhAva batAne lge| usa kIrtana maNDalIke bIca parama tejasvI jJAna, bhakti aura vairAgya naToMke samAna nRtya kara rahe the| yaha alaukika kIrtana dekhakara bhagavAn bahuta prasanna hue aura bole- 'bhaktajana ! maiM tumhArI isa kathA aura kIrtanase bahuta prasanna hU~, ataH tumaloga mujhase vara mA~go' bhagavAnkA yaha vacana sunakara saba logoMko bar3I prasannatA huI, unakA hRdaya bhagavatpremase sarAbora ho gyaa| ve zrIharise kahane lage-- 'bhagavan! hamArI icchA hai ki jahA~ kahIM bhI zrImadbhAgavatakI saptAha kathA ho, vahA~ ina samasta pArSadoMke sAtha yattrapUrvaka pdhaareN| hamalogoM kA yaha manoratha avazya pUrNa honA caahiye|' taba bhagavAn * 869 'tathAstu' kahakara vahA~se antardhAna ho gye| 7 tatpazcAt nAradajIne bhagavAn tathA unake bhaktoMke caraNoMko lakSya karake mastaka jhukAyA aura zukadeva Adi tapasviyoMko bhI praNAma kiyaa| isa prakAra kathAmRtakA pAna karake saba logoM ko bar3I prasannatA huI aura una sabakA moha naSTa ho gyaa| phira ve saba loga apane-apane sthAnako cale gye| usa samaya zrIzukadevajIne jJAnavairAgyasahita bhaktiko zrImadbhAgavata - zAstrameM sthApita kara diyaa| isIse zrImadbhAgavatakA sevana karanepara bhagavAn viSNu vaiSNavoMke hRdayoM meM virAjamAna ho jAte haiM; jo loga daridratA ( taraha tarahake abhAva ) aura duHkharUpa jvarase dagdha ho rahe haiM, jinako mAyApizAcIne apane pairoMse kucala DAlA hai tathA jo saMsAra-samudrameM par3e hue haiM, unakA kalyANa karaneke liye zrImadbhAgavata-zAstra nirantara garjanA kara rahA hai| zaunakajIne pUchA-- sUtajI ! zukadevajIne rAjA parIkSitko, gokarNajIne dhundhukArIko tathA sanakAdine devarSi nAradako kisa-kisa samaya zrImadbhAgavatakI kathA sunAyI thI ? sUtajIne kahA- bhagavAn zrIkRSNake paramadhAma padhAraneke pazcAt jaba kaliyugako Aye tIsa varSa ho gaye, usa samaya bhAdoMke zuklapakSakI navamI tithiko zrIzukadevajIne kathA Arambha kii| rAjA parIkSitke kathA sunaneke pazcAt kaliyugake do sau varSa bIta jAnepara zuddha ASAr3ha mAsako zuklA navamIko gokarNajIne kathA sunAyI thii| usake bAda jaba kaliyugake tIna sau chaH varSa vyatIta ho gaye, taba kArtika zuklapakSakI navamI tithiko sanakAdine kathA Arambha kI thI pAparahita zaunakajI ! Apane jo kucha pUchA thA, vaha saba maiMne batA diyaa| isa kaliyugameM zrImadbhAgavatakI kathA saMsArarUpI rogakA nAza karanevAlI hai| saMtajana ! Apaloga zraddhApUrvaka isa kathAmRtakA pAna kreN| yaha bhagavAn zrIkRSNako parama priya, samasta pApoMkA nAza karanevAlA, muktikA ekamAtra kAraNa tathA bhaktiko bar3hAnevAlA hai| isako chor3akara lokameM anya kalyANakArI sAdhanoMke vicAra karanekI Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcapasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam ... [saMkSipta padmapurANa kyA AvazyakatA hai? apane sevakako pAza hAthameM lagAtA hai, vaha vaikuNThakA svAmI bana jAtA hai| liye dekha yamarAja usake kAnameM kahate haiM-'dekho, jo zaunakajI ! maiMne samasta zAstra-samudAyakA manthana karake loga bhagavAnkI kathA-vArtAma masta ho rahe ho, unase dUra isa samaya Apako yaha parama guhA rahasya sunAyA hai| yaha hI rhnaa| maiM dUsare hI logoMko daNDa denemeM samartha hU~, samasta siddhAntoMdvArA pramANita hai| saMsArameM vaiSNavoMko nhiiN|' isa asAra saMsArameM viSayarUpI viSake zrImadbhAgavatakI kathAse adhika pavitra aura koI vastu sevanase vyAkulacitta hue manuSyo ! yadi kalyANa cAhate nahIM hai, ataH Apaloga paramAnandakI prAptike liye ho to Adhe kSaNake liye bhI zrImadbhAgavatakathArUpI dvAdazaskandharUpa isa sAramaya kathAmRtakA kiJcitanupama sudhAkA pAna kro| are bhAI ! ghRNita carcAse kiJcit pAna karate rhiye| jo manuSya niyamapUrvaka isa bhare hue kumArgapara kyoM vyartha bhaTaka rahe ho| isa kathAke kathAko bhaktibhAvase sunatA hai aura jo vizuddha vaiSNava kAnameM par3ate hI mukti ho jAtI hai| mere isa kathanameM rAjA puruSoMke Age ise sunAtA hai, ve donoM hI uttama vidhikA parIkSit pramANa haiN| zrIzukadevajIne prema-rasake pravAhameM pAlana karaneke kAraNa isakA yathArtha phala prApta karate haiN| sthita hokara yaha kathA kahI hai| jo ise apane kaNThase unake liye saMsArameM kucha bhI asAdhya nahIM hai| yamunAtaTavartI 'indraprastha' nAmaka tIrthakI mAhAtmya-kathA RSiyoMne pUchA-sUtajI ! aba Apa yamunAjIke karake vastra pahana cuke taba rAjA zibine unake caraNoMmeM mAhAtmyakA vistArapUrvaka varNana kiijiye| sAtha hI yaha mastaka rakhakara praNAma kiyaa| phira to ve muni bhI bAta bhI batAiye, kisane kisake prati isa mAhAsyakA rAjAke sAtha hI taTapara virAjamAna ho gye| vahA~ upadeza kiyA thA? suvarNake hajAroM yUpa dikhAyI de rahe the| abhimAnarahita sUtajIne kahA-eka samayakI bAta hai, pANDu- rAjA zibine una yUpoMpara dRSTi DAlakara devarSi nArada aura nandana yudhiSThira saubhari munise kalyANamaya jJAna sunaneke parvatase pUchA-'munivaro! ye yajJa-yUpa kinake haiM ? liye unake sthAnapara gaye aura unheM namaskAra karake isa kisa devatA athavA manuSyane yahA~ yajJa kiye haiM? kAzI prakAra pUchane lage-'brahman ! sUryakanyA yamunAjIke Adi tIrthoko chor3akara kisa puruSane yahA~ yajJa kiyA taTapara jitane tIrtha haiM unameM aisA kalyANamaya tIrtha kauna hai? anya tIrthose yahA~ kyA vizeSatA hai? isameM hai, jo bhagavAnakI janmabhUmi mathurAse bhI bar3A ho|' kauna-sA vijJAnakA bhaNDAra bharA huA hai ? yaha batAneko saubhari bole-eka samaya munizreSTha nArada aura kRpA kreN|' parvata AkAzamArgase jA rahe the| jAte-jAte unakI dRSTi nAradajIne kahA-rAjan! pUrvakAlameM parama manohara khANDava vanapara pdd'ii| ve donoM muni hiraNyakazipune jaba devatAoMko jItakara tInoM lokokA AkAzase vahA~ utara par3e aura yamunAjIke uttama taTapara rAjya prApta kara liyA to use bar3A ghamaNDa ho gyaa| baiThakara vizrAma karane lge| kSaNabhara vizrAma karaneke bAda usake putra prahAdajI bhagavAn viSNuke ananya bhakta the; unhoMne snAna karaneke liye jalameM praveza kiyaa| isI kintu vaha pApAtmA unase sadA dveSa rakhatA thaa| bhaktase samaya uzInara dezake rAjA zibine, jo usa vanameM zikAra droha karaneke kAraNa use daNDa deneke liye bhagavAn khelaneke liye Aye the, una donoM muniyoMko dekhaa| taba viSNune nRsiMharUpa dhAraNa kiyA aura usakA vadha karake ve unake nikalanekI pratIkSA karate hue nadIke taTapara baiTha svargakA rAjya indrako samarpita kara diyaa| apanA sthAna gye| nArada aura parvata muni jaba vidhipUrvaka srAna pAkara indrane guru bRhaspatike caraNoMmeM mastaka jhukAkara Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . yamunAtaTavartI indraprastha' nAmaka tIrthakI mAhAtmya-kathA . 871 praNAma kiyA aura bhagavAn nArAyaNake guNoMkA smaraNa tInoM devatA svataH mujhe darzana dene padhAre hai| viSNo! karate hue kahA-'gurudeva ! samasta jagatkA pAlana yadyapi Apa eka hI haiM, to bhI sattva Adi guNoMkA karanevAle nRsiMharUpadhArI zrIharine mujhe punaH devatAoMkA Azraya lekara Apane apane tIna svarUpa banA liye haiN| rAjya pradAna kiyA hai, ataH maiM yajJoMdvArA unakA pUjana ina tInoM hI rUpoMkA tInoM vedoMmeM varNana hai athavA ye karanA cAhatA huuN| isake liye Apa mujhe pavitra sthAna tInoM rUpa tIna vedasvarUpa hI haiN| jaise sphaTikamaNi svataH batAiye aura yogya brAhmaNoMkA paricaya diijiye| Apa ujjvala hai, kintu bhA~ti-bhAMtike raMgoMke samparka meM Akara hamalogoMke hitakArI haiM, ataH isa kAryameM vilamba nahIM vividha raMgakA jAna par3atA hai, usI prakAra Apa eka karanA caahiye| yA honepara bhI upAdhibhedase anekavat pratIta hote haiN| bRhaspatijIne kahA-devarAja ! tumhArA khANDava ApakA yaha nAnAtva sphaTikamaNike raMgoMkI bhA~ti mithyA vana parama pavitra aura ramaNIya sthAna hai| vahA~ tribhuvanako hI hai| prabho ! jaise lakar3iyoMmeM chipI huI Aga ragar3e pavitra karanevAlI puNyamayI yamunA nadI hai| yadi tuma binA prakaTa nahIM hotI, usI prakAra sampUrNa bhUtoMke hRdayameM AtmIyajanoMkA kalyANa cAhate ho to usIke taTapara chipe hue Apa paramAtmA bhaktise hI pratyakSa prakaTa hokara calakara nAnA prakArake yajJoMdvArA bhagavAn kezavakI darzana dete haiN| Apa saba prANiyoMkA upakAra karanevAle ArAdhanA kro| haiN| ApameM ekakI bhI bhakti ho to anekoMko sukha hotA guru bRhaspatike vacana sunakara devarAja indra turaMta hai| prahlAdajIkI kI huI bhaktike dvArA Aja sampUrNa devatA guru, devatA tathA yajJasAmagrIke sAtha khANDava vanameM sukhI ho gaye haiN| deva hama sabhI devatA viSaya-bhogoMmeM hI aaye| phira gurukI AjJAse brahmakumAra vasiSTha Adi pha~se haiN| hamAre manapara ApakI mAyAkA pardA par3A hai, saptarSiyoM tathA anya brAhmaNoMkA varaNa karake indrane ataH hama Apake svarUpako nahIM jAnate; usakA yathAvat jagatpati bhagavAn viSNukA yajana kiyaa| isase prasanna jJAna to unhIMko hotA hai, jo Apake caraNoMke sevaka haiN| hokara bhagavAn viSNu, brahmA aura mahAdevajIke sAtha brahmA aura mahAdevajI ! Apa donoM bhI isa jagatke guru indrake yajJameM pdhaare| saralahRdaya indra tIno devatAoMko hai; yaha gurutva bhagavAn viSNukA hI hai, isaliye upasthita dekha turaMta Asanase uThakara khar3e ho gaye aura Apaloga inase pRthak nahIM haiN| vANIse jo kucha bhI kahA muniyoMke sAtha unake caraNoMme praNAma kiyaa| phira jAtA hai aura manase jo kucha socA jAtA hai, vaha saba vAhanoMse utarakara ve tInoM devatA soneke siMhAsanoMpara bhagavAn viSNukI mAyA hI hai| jo kucha dekhane meM A rahA virAjamAna hue| usa samaya vediyopara prajvalita trividha hai, yaha sArA prapaJca hI mithyA hai-aisA vicAra karake jo agniyoMkI bhA~ti una tInoMko zobhA ho rahI thii| zveta manuSya bhagavAn viSNuke caraNoMkA bhajana karate haiM, ve aura lAla varNavAle zaGkara evaM brahmAjIke bIca meM baiThe hue saMsAra-sAgarase tara jAte haiN| mahAdevajI ! ina caraNoMkI pItAmbaradhArI zyAmasundara bhagavAn viSNu aise jAna par3ate mahimAkA kahA~taka varNana kiyA jAya, jinakA jala Apa the mAno do parvata-zikharoMke bIca bijalIsahita megha bhI apane mastakapara dhAraNa karate haiN| brahmAjI ! maiM to dikhAyI de rahA ho / indrane una tInoMke caraNa dhokara usa yahI cAhatA hU~ ki jinakI dRSTi par3anemAprase vikArako jalako apane mastakapara car3hAyA aura bar3I prasannatAke prApta hokara prakRti mahattatva Adi samasta jagatko sRSTi sAtha madhura vANImeM isa prakAra stuti karanA Arambha kiyaa| karatI hai, unhIM bhagavAn viSNuke caraNa-kamaloMmeM merA indra bole-deva ! Aja mere dvArA Arambha kiyA janma-janma dRr3ha anurAga banA rhe| bhagavAn nasiMha ! huA yaha yajJa saphala ho gayA; kyoMki yogiyoMko bhI Apake samAna dayAlu prabhu dUsarA koI nahIM hai, kyoMki jo jinakA darzana milanA atyanta kaThina hai, ve hI Apa Apase zatrubhAva rakhate haiM, unake liye bhI Apa sukhakA Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva haSIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta paNapurANa hI vistAra karate haiN| jo loga aisA kahate haiM ki Apa upasthita raha~gA / indra ! haridvAra aura puSkara nAmaka jo do apane bhaktoMkA zoka dUra karaneke liye hI dayAlu haiM- zreSTha tIrtha haiM, unako bhI maiM tumhAre hitakI kAmanAse yahA~ yaha unakI ajJatA hai| sthApita karatA haiN| naimiSAraNya, kAlaJjaragiri tathA rAjan ! isa prakAra bhagavAn kezavakI stuti karake sarasvatIke taTapara bhI jitane tIrtha haiM, una sabakI maiM yahA~ devarAja indrane unake caraNoMmeM praNAma kiyA tathA unakA sthApanA karatA huuN| vacana sunaneke liye ve dattacitta hokara khar3e ho gye| taba nAradajI kahate hai-rAjA zibi ! zrIharike ye yajJasabhAmeM Aye hue muni indradvArA kI huI ramApati kalyANamaya vacana sunakara sabane vaisA hI kiyaa| aba bhagavAn viSNuko yaha stuti sunakara bhagavadbhaktikI yaha sthAna sampUrNa tIrthokA svarUpa bana gayA, ataH prazaMsA karate hue unheM sAdhuvAda dene lge| devarAja indrane suvarNake yUpoMse suzobhita aneka yajJoMdvArA nAradajI kahate haiM-muniyoMdvArA trilokIse punaH bhagavAn lakSmIpatikA yajana kiyA aura bhagavAnke atIta nitya dhAmakI prApti karAnevAlI tathA sabake sevana sAmane hI brAhmaNoMko ratnoMke kitane hI prastha dAna kiye| karaneyogya apanI bhaktikA samarthana sunakara sampUrNa dAna dete samaya unhoMne kevala yahI uddezya rakhA ki jagatke guru bhagavAn zrIhari usa samAjake bhItara indrase mujhapara sarvAtmA nArAyaNa santuSTa hoN| tabhIse yaha tIrtha madhura vANImeM bole| indraprastha kahalAtA hai| zrIbhagavAnne kahA-devarAja ! ye muni parama indrane yahA~ suvarNa-yUpoMse suzobhita yajJoMkA zAnI haiN| ataH yadi ye merI bhaktiko gaurava dete aura vidhipUrvaka anuSThAna pUrNa kiyA aura bhagavAn viSNu usakA satkAra karate haiM to yaha koI Azcaryako bAta nahIM Adi devatAokI pUjA karake unheM vidA kiyaa| phira hai; kyoMki ye tInoM lokoMmeM nivAsa karanevAle prANiyoko brahmAjIke putra vasiSTha Adi RtvijoMko dhana Adike upadeza denevAle haiN| ye hI sadA naSTa hue vaidika mArgako dvArA santuSTa karake bRhaspatiko Age karake indra punaH sthApita karate haiN| yadyapi tuma svargake bhogoMmeM svargalokako cale gye| rAjan ! vahA~ bhagavAnkI Asakta the, tathApi jo bhaktipUrvaka merI zaraNameM A bhaktise yukta ho indrane rAjya kiyA aura puNya kSINa gaye--isameM koI Azcarya nahIM hai; kyoMki devaguru honepara punaH hastinApurameM janma liyaa| bRhaspati-jaise mahAtmA tumhAre guru haiN| surazreSTha ! tuma vahA~ zivazarmA nAmaka eka brAhmaNa the, jo vedabahuta-sI dakSiNAvAle yajJoMse merA yajana karo, kintu vedAGgoMke pAraGgata vidvAn the| unakI patnIkA nAma manameM koI kAmanA na rkho| isase tuma turaMta hI mere guNavatI thaa| bhagavAn viSNuke sevaka devarAja indra samIpavartI pada-parama dhAmako prApta hooge| tuma usIke garbhase utpanna hue| zivazarmAne jyotiSiyoMko pratyeka yajJameM ratnoMke aneka prastha (Dhera) dAna karo; phira bulvaayaa| jyautiSI lagna dekhakara usakA phala batalAne isI nAmase yaha sthAna indraprastha khlaayegaa| lage-'zivazarmAjI ! ApakA yaha bAlaka bhagavAn mahAdevajI ! Apa yahIM kAzI aura zivakAJcIkI viSNukA priya bhakta hogA tathA Apake kulakA uddhAra sthApanA kIjiye aura pArvatIjIke sAtha sadA isa tIrthamaM kregaa|' jyotiSiyoMkA yaha zAntidAyaka vacana sunakara nivAsa kiijiye| bRhsptijii| Apa bhI yahA~ zivazarmAne apane putrakA nAma viSNuzarmA rakhA aura unheM nigamodvodhaka tIrthakI sthApanA kiijiye| yahA~ srAna dhana dekara vidA kiyaa| zivazarmA bar3e buddhimAn the| ve karanese pUrvajanmako smRti aura paramAtmAkA jJAna prApta ho| mana-hI-mana socane lage-'merA jIvana dhanya hai; kyoMki maiM bhI yahA~ parama manohara dvArakApurI, ayodhyApurI, madhuvana merA putra bhagavAn viSNukA bhakta hogaa|' manameM aisI hI aura badarikAzramakI sthApanA karatA hU~ tathA sadA yahA~ bAta vicArate hue zivazarmAne kisI acche dinako zreSTha Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . nigamo'dha nAmaka tIrthakI mahimA-zivazauka pUrvajanyakI kathA . 873 brAhmaNoM ke dvArA zizuke jAta-karma Adi saMskAra kraaye| poSaNa kregaa| hama donoM zrIharike caraNa-kamalokA cintana jaba sAta varSa vyatIta ho gaye aura AThavA~ varSa A lagA karate hue aba yahA~se cala deN| taba unhoMne apane putrakA upanayana-saMskAra kiyaa| isake zrInAradajI kahate haiM-rAjan ! aisA nizcaya bAda bAraha varSoMtaka use aGgosahita veda pddh'aaye| karake ve donoM mumukSu pitA-putra andhakArapUrNa AdhI tatpazcAt zivazarmAne putrakA vivAha kara diyaa| buddhimAn rAtake samaya gharase cala diye aura ghUmate hue isa parama viSNuzarmAne apanI patnIse eka putra utpanna karake apane kalyANadAyaka tIrtha indraprasthameM aaye| yahA~ apane viSaya-vAsanArahita manako tIrthayAtrAmeM lagAyA aura pUrvajanmake kiye hue yajJayUpoMko dekhakara viSNuzarmAko pitAke pAsa jAkara unake donoM caraNoMmeM praNAma kiyaa| zrIharike samAgamakA smaraNa ho aayaa| unhoMne apane tatpazcAt mahAprAjJa viSNuzarmA isa prakAra bole- pitAse kahA-'pitAjI ! maiM pUrvajanmameM indra thaa| maiMne "pitAjI ! mujhe AjJA diijiye| maiM satsaGga pradAna karane- hI bhagavAn viSNuko prasanna karanekI icchAse yahA~ yajJa vAle tRtIya Azramako svIkAra karake aba zrIviSNuko kiye the| yahIM mere Upara bhaktavatsala bhagavAn kezava ArAdhanA kruuNgaa| strI, gRha, dhana, santAna aura suhRd- prasanna hue the| maiMne ratnoMke prastha dAna karake yahA~ brAhmaNoM ye sabhI jalameM uThanevAle bubudoMko taraha kSaNabhaGgara haiM; aura saptarSiyoMko santuSTa kiyA thaa| unhoMne hI mujhe ataH vidvAn puruSa inameM Asakta nahIM hotaa| maiMne vedoMke viSNubhaktikI prApti tathA isa janmameM mokSa honekA svAdhyAyase aura santAnotpattike dvArA kramazaH RSi-RNa AzIrvAda diyA thaa| isa tIrthako sarvatIrthamaya banAkara aura pitR-RNase uddhAra pA liyA hai| aba tIrthoMmeM indraprastha nAma diyA gayA thaa| una munivaroMne isI rahakara niSkAmabhAvase bhagavAn kezavako ArAdhanA karanA sthAnapara merI mRtyu honekI bAta batAyI hai aura anta meM cAhatA hai| guNamaya padArthokI AsaktikA tyAga karake bhagavAna ke paramadhAmakI prApti honekA AzvAsana diyA hai| jabataka prArabdha zeSa hai, kisI uttama tIrthameM rahanekA ye saba bAteM mujhe isa samaya yAda A rahI haiN| yaha vicAra karatA huuN|' nigamodbodhaka nAmaka tIrtha hai, jise mere guru bRhaspatijIne ... zivazarmAne kahA-beTA ! mere liye bhI sthApita kiyA thaa| saptatIrtha aura nigamorodha-ina do ahaGkArazUnya hokara caturtha AzramameM praveza karanekA tIrthoke bIcameM devatAoMne isa indraprasthanAmaka mahAn samaya A gayA hai, ataH maiM bhI viSayoMko viSakI bhA~ti kSetrako sthApanA kI hai| pitAjI ! yaha pUrvase pazcimakI tyAgakara zrIkezavarUpI amRtakA sevana kruuNgaa| aba ora eka yojana caur3A hai aura yamunAke dakSiNa taTapara merI vRddhAvasthA A gayauM, ataH gharameM merA mana nahIM cAra yojanakI laMbAImeM phailA huA hai| maharSiyoMne lgtaa| tumhArA choTA bhAI suzarmA kuTumbakA pAlana- indraprasthakI itanI hI sImA batAyI hai|' nigamodbodha nAmaka tIrthakI mahimA-zivazarmAke pUrvajanyakI kathA nAradajI kahate haiM-rAjan ! yaha bAta sunakara jAyeM, vaha kro| pUrvajanmame kiye hue kAryoMkA jJAna isa zivazarmAke manameM bar3A sandeha huA aura unhoMne apane samaya tumheM kaise ho rahA hai? satyavAdI putra viSNuzarmAse pUchA-'beTA ! maiM kaise viSNuzarmAne kahA-pitAjI ! mujhe RSiyoMne samajhU ki tuma pUrvajanmameM devatAoMke rAjA indra the aura pUrvajanmako smRti banI rahanekA varadAna diyA hai| unhoMke tumane hI yajJa karake roMke dvArA brAhmaNoMko santuSTa kiyA mu~hase isa tIrthaka viSayameM aisI mahimA sunI thii| Apa thaa| tumhArI kahI huI bAteM jisa prakAra merI samajhameM A yahA~ nigamodvodha tIrthameM snAna kIjiye / isase Apako bhI Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 1 . arjayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. .........rrrrrrrr.. . . pUrvajanmakI smRti pradAna karanevAlA durlabha jJAna tuma nitya aura naimittika kriyAoMkA bhalIbhAMti prApta hogaa| anuSThAna karate ho| phira bhI tumhArA zarIra sUkhA kyoM yaha sunakara vipravara zivazarmAne pUrvajanmakI smRti jA rahA hai? yadi koI gopanIya bAta na ho, to mujhe prApta karaneke liye bhagavAn zrIhari, zrIgaGgAjI evaM avazya btaao|' ayodhyA Adi sAta puriyoMkA smaraNa karake aura vaizyane kahA-munizreSTha ! Apase chipAneyogya bhagavAn govindameM citta lagAkara nigamodbodha tIrthameM kauna-sI bAta ho sakatI hai? ApakI kRpAse mujhe saba bAra-bAra DubakiyA~ lagAkara nAna kiyaa| usake bAda prakArakA sukha hai| duHkha kevala eka hI bAtakA hai ki sandhyA-tarpaNa kiyaa| tadanantara sUryako sAdara arghya dekara bur3hApA A jAnepara bhI abataka mere koI putra nahIM huaa| vividha upacAroMse bhagavAn viSNukA pUjana kiyaa| isa Apa kRpA karake aisA koI upAya kIjiye, jisase maiM bhI taraha nityakarma pUrA karake ve sukhapUrvaka baiThe aura apane putravAn ho skuuN| Apa jaise mahAtmAoke liye isa suyogya putra viSNuzarmAse bole| pRthvIpara koI bhI kArya asambhava nahIM hai| zivazarmAne kahA-viSNuzarman ! yahA~ snAna vaizyazreSTha zarabhake ye vacana sunakara parokSajJAnI karanese mujhe bhI pahaleke janma-karmokA smaraNa ho AyA devalajIne A~kheM baMda kara manako sthira karake kSaNabhara hai| mahAbhAga ! maiM unheM tumhAre sAmane kahatA haiM, suno| dhyAna kiyA aura mere pitAko santAnakI prApti hone meM jo pUrvajanmameM maiM dhanavAn vaizyake kulameM utpanna huA thaa| rukAvaTa thI, usakA kAraNa jAnakara unheM purAnI bAtokI mere pitAkA nAma zarabha thaa| ve kAnyakubjapurameM nivAsa yAda dilAte hue kahA-"vaizya ! pahale kI bAta hai, eka karate the| vahA~ vyApArake dvArA unhoMne bahuta dhana kamAyAH dina tumhArI dharmapatnIne apane manameM jo kAmanA kI thI, parantu rAta-dina unheM yahI cintA ghere rahatI thI ki putrake use batalAtA hU~ suno| isane pArvatIjIse prArthanA binA merI saJcita ko huI yaha sArI dhanarAzi vyartha hI hai| kI-'zivapriyA gaurIdevI ! yadi maiM garbhavatI ho jAU~ isa prakAra cintAmeM par3e hue vaizyake ghara eka dina parokSa to tumheM SaDrasa bhojanase santuSTa kruuNgii|' isa prArthanAke viSayoMkA jJAna rakhanevAle munivara devalajI pdhaare| unheM bAda usI mahIne meM tumhArI patnIke garbha raha gyaa| taya AyA dekha mere pitA Asanase uThakara khar3e ho gye| sakhiyoMke anurodhase tumhArI pativratA patnIne tumhAre pAsa unhoMne pAya aura arghya dekara muniko praNAma kiyA, uttama Akara vinayapUrvaka kahA-'nAtha! maiM sampUrNa Asanapara baiThAyA aura sammAnapUrvaka kuzalaprazna pUchate kAmanAoMko denevAlI pArvatI devIko pUjA karanA cAhatI hue kahA-'munizreSTha ! ApakA isa pRthvIpara vicaranA hU~, kyoMki unhIMkI kRpAse isa samaya merA manoratha pUrNa hama-jaise gRhasthoMko sukha deneke liye hI hotA hai; huA hai| anyathA yadi Apa kRpA karake svataH na padhAreM, to gharakI "vaizyapravara ! apanI patnIke ye zubha vacana sunakara cintAmeM DUbe hue manuSyoko Apa-jaise mahAtmAkA darzana tuma bahuta prasanna hue aura tumane madhu, anna, drAkSA aura kahA~ ho sakatA hai? jinakI buddhi bhagavAnko gandha Adi saba sAmagriyoMko maiMgavAkara apanI patrIke caraNa-rajake cintanameM lagI huI hai, unheM kahIM bhI koI havAle kara diyaa| taba tumhArI patnIne sakhiyoMko bulAkara kAmanA nahIM ho sakatI / tathApi yahA~ Apake padhAranekA kahA-'saheliyo ! pUjanakI sArI sAmagrI maine maiMgA lI kyA kAraNa hai? yaha zIghra batAnekI kRpA kreN| hai| yaha saba lekara tumaloga mandirameM jAo aura _vaizyake aisA kahanepara devala munine unake vidhivat pUjA karake devIko santuSTa kro| hamAre kulameM manobhAvako jAnaneke liye pUchA-'vaizyapravara ! tumane garbhavatI strI gharase bAhara nahIM nikalatI; isaliye maiM nahIM dharmapUrvaka bahuta dhanakA saJcaya kara liyA hai aura usIse cala skuuNgii| tumhIM loga devIkI pUjAke liye jaao|' / Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . devala munikA zarabhako rAjA dilIpakI kathA sunAnA * "tumhArI patnIkI AjJA pAkara sakhiyA~ pUjAko kRpA kreN| sAmagrI le ambikAke mandirameM gyiiN| vahAM unhoMne devalajIne kahA-vaizyavara ! isakA kAraNa suno; pArvatIjIko praNAma aura pradakSiNA karake bhaktipUrvaka jaba tumhArI patnIkI sakhiyA~ skandamAtA pArvatIkA pUjana kahA-'jagadambe ! tumheM namaskAra hai| zivapriye! karake lauTa AyIM taba vijayAne kautUhalavaza pArvatIjIse hamArA kalyANa kro| zarabha nAmaka vaizyakI patnI pUchA-'girije! lalitAkI sakhiyoMne tumhArI zraddhAlalitAko tumhArI kRpAse garbha prApta ho gayA, ataH usane pUrvaka pUjA kI hai; phira tuma prasatra kyoM nahIM huii| tumhArI pUjAke liye yaha saba sAmagrI hamAre hAtha bhejI pArvatIjIne kahA-sakhI vijayA ! maiM jAnatI hai| usake kulameM garbhavatI strI gharase bAhara nahIM hU~, vaizya-patnI gharase bAhara nikalanemeM asamartha thI; nikalatI, isIliye vaha svayaM nahIM A sakI hai| devi| isIliye usakI sakhiyA~ AyI thiiN| kintu merI-jaisI tuma prasanna hokara isa pUjanako grahaNa kro|' deviyA~ dUsareke hAthakI pUjA svIkAra nahIM kara sktiiN| "aisA kahakara sakhiyoMne mAtA pArvatIkA candana usakA pati A jAtA, to bhI usakA kalyANa hotaa| Adise vidhipUrvaka pUjana kiyA; parantu bhagavatI gaurIkI patnI jisa vrata aura pUjanako karanemeM asamartha ho, use orase unheM koI uttara nahIM milaa| sakhiyA~ ghara lauTa apane patise hI karA sakatI hai| isase usakI vaha pUjA AyIM aura tumhArI patnIse bolI ki isa pUjAse bhana nahIM hotii| athavA ananya bhAvase patise pUchakara pArvatIjI prasatra nahIM hai| sakhiyokI bAta sunakara tumhArI kisI zreSTha brAhmaNake dvArA bhI vaha pUjA karA sakatI thii| strIke manameM bar3I vyAkulatA huii| vaha mana-hI-mana para usane na to svayaM pUjana kiyA aura na patise cintA karane lagI ki 'unake sundara mandirameM pUjAke krvaayaa| isaliye usakA garbha niSphala ho jaaygaa| samaya maiM svayaM nahIM jA sakI, yahI merA aparAdha hai| yadi donoM pati-patnI zraddhApUrvaka yahA~ Akara merI pUjA isake sivA dUsarI koI aisI bAta nahIM jAna par3atI, jo kareMge, to unheM putrakI prApti hogii|" unakI aprasatratAkA kAraNa ho| jo bAta bIta gayI, vaizya ! tumhAre santAna na hone meM yahI kAraNa hai, jo usako to badalanA asambhava hai; kintu maiM garbhase chuTakArA tumheM batA diyaa| jaise pUrvakAlameM maharSi vasiSThane mahArAja pAnepara svayaM bhagavatIko pUjAke liye unake mandirameM dilIpako santAna prAptike liye nandinIkI sevA jaauuNgii| mahAdevajIkI patnI bhagavatI umAko namaskAra batalAyI thI, use sunakara rAjAne nandinIko santuSTa kiyA hai| ve merA kalyANa kreN|' . . thA aura rAjAkI sevAse prasatra huI nandinIne unheM putra vaizyane pUchA-mune ! merI patnIne jaisI pratijJA pradAna kiyA thA, usI prakAra tuma bhI patnIsahita jAkara kI thI, usake anusAra usane pArvatIjIkA pUjana kiyA; bhagavatI pArvatIkI ArAdhanA kro| isase ve tumheM putra phira unakI aprasatratAkA kyA kAraNa hai, yaha batAnekI pradAna kreNgii| devala munikA zarabhako rAjA dilIpakI kathA sunAnA-rAjAko nandinIkI sevAse putrakI prApti .. vaizyane pUchA-mune rAjA dilIpa kauna the tathA devalane kahA-mahAmate ! vaivasvata manuke vaMzameM vaha nandinI gau kauna thI, jisakI ArAdhanA karake eka dilIpa nAmake zreSTha rAjA hue haiN| ve dharmapUrvaka isa mahArAjane putra prApta kiyA thA ? isa kathAke sunaneke bAda pRthvIkA pAlana karate hue apane uttama guNoMke dvArA maiM patnIsahita pArvatIjIkI ArAdhanA kruuNgaa| samasta prajAko prasanna rakhate the| magadharAjakumArI Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam sudakSiNA rAjA dilIpakI mahArAnI thii| mahArAnIko avadhameM Aye bahuta dina ho gaye, kintu unake garbhase koI putra nahIM huaa| taba kosalasamrAT dilIpa apane manameM vicAra karane lage ki 'maiMne koI doSa nahIM kiyA hai aura dharma, artha tathA kAmakA yathAsamaya sevana kiyA hai| phira mere kisa doSake kAraNa mahArAnIke garbhase santAna nahIM huI ? hamAre kulaguru vasiSThajI bhUta aura bhaviSyake jJAtA haiM; ve hI usa doSako batA sakate haiM, jisase mujhe putra nahIM ho rahA hai|' aisA vicArakara rAjA apanI rAnIsahita guru vasiSThake zubha Azramapara gye| vasiSThajI sAyaMkAlakA nityakarma samApta karake Azrama meM baiThe the| usI samaya rAjA aura rAnIne vahA~ pahu~cakara unakA darzana kiyaa| mahArAjane guruke aura mahArAnIne gurupatnI arundhatI devIke caraNoMmeM praNAma kiyaa| vasiSThajIne rAjAko aura arundhatI devIne rAnIko AzIrvAda diyaa| tatpazcAt pUjanIya puruSoMmeM zreSTha maharSi vasiSThane madhuparka Adi sAmagriyoMse apane navAgata atithikA satkAra karake unase kuzala puuchii| tadanantara munizreSTha vasiSThane apane yogake prabhAvase nAnA prakArake bhojya padArtha prastuta kiye aura unheM rAjA dilIpako bhojana karAyA tathA udArahRdayA arundhatI devone bhI mahArAnI sudakSiNAko bar3e Adarake sAtha bhA~ti-bhA~ti ke vyaJjana aura pakavAna bhojana kraaye| jaba rAjA bhojana karake ArAmase baiThe, taba sadA AtmasvarUpameM sthita rahanevAle muni una vinayazIla narezakA hAtha apane hAthameM lekara pUchane lage- 'rAjan ! jisa rAjyake rAjA, mantrI, rASTra, kilA, khajAnA, senA aura mitravarga- ye sAtoM aGga eka dUsareke upa kAraka evaM sakuzala ho, jahA~kI prajA apane-apane dharmake pAlanameM tatpara rahatI ho, jahA~ bandhujana aura mantrI prema aura prasannatA se rahate ho, jahA~ke yoddhA astra-zastroMke saJcAlanako kriyAmeM kuzala hoM, mitra vazameM hoM aura zatruoMkA nAza ho gayA ho tathA jahA~ nivAsa karanevAle logoMkA mana bhagavAnkI ArAdhanAmeM lagA rahatA ho, [ saMkSipta padmapurANa wwwwwww aisA rAjya jisa rAjAke adhikArameM ho, use svargakA rAjya lekara kyA karanA hai ? rAjan ! ikSvAku kulake dhArmika nareza putra utpanna karake unako rAjyakA bhAra sauMpaneke bAda tapake liye vanameM AyA karate the| tuma to abhI javAna ho| tumane abhI putrakA mu~ha bhI nahIM dekhA hai, ataH tuma tapasyAke adhikArI nahIM ho| phira vaisA rAjya chor3akara isa tapovanameM kisa liye Aye ho ?' rAjAne kahA- brahman ! maiM tapasyA karaneke liye yahA~ nahIM AyA huuN| jaise bAlyAvasthA calI gayI aura javAnI AyI hai, usI prakAra yaha bhI calI jAyagI aura vRddhAvasthA aavegii| vRddhAvasthAke anantara mRtyu nizcita hai| gurudeva ! isa prakAra yadi maiM putra hue binA hI mara jAU~gA, to mere bAda yaha pRthvIkA rAjya kisake adhikArameM rahegA ? taponidhe! kisa doSake kAraNa mujhe putra nahIM hotA ? gurudeva ! mere usa doSako dhyAnake dvArA dekhakara zIghra hI batAnekI kRpA mujhe kIjiye / rAjAkA yaha vacana sunakara maharSi vasiSThane dhyAna lagAyA aura santAna bAdhAkA kAraNa jAnakara isa prakAra kahA- - "nRpazreSTha ! pahalekI bAta hai, tumane devarAja indrakI sevAse rAjamahalako lauTate samaya utAvalIke kAraNa mArgameM kalpavRkSake nIce khar3I kAmadhenu gauko pradakSiNA karake praNAma nahIM kiyaa| isase kAmadhenuko bar3A krodha huA aura usane yaha zApa de diyA ki 'jabataka tU merI santAnakI sevA nahIM karegA, tabataka tujhe putra nahIM hogaa|' ataH aba tuma bachar3esahita merI nandinI gaukI, jo kAmadhenukI putrIkI putrI hai, isa bahUke sAtha ArAdhanA kro| yaha nandinI tumheM putra pradAna kregii|' isI samaya nandinI gau tapovanase Azramapara A phuNcii| use dekhakara munivarakA mana prasanna ho gyaa| ve nandinIko dikhAkara rAjAse bole - 'rAjan ! dekho, smaraNamAtrase kalyANa karanevAlI yaha nandinI gau carcA hote hI calI AyI; ataH tuma apanI kArya siddhiko samIpa hI smjho| tapovanameM isake pIche-pIche rahakara tuma isakI ArAdhanA karo aura Azramapara Anepara rAnI sudakSiNA isakI sevAmeM lagI rhe| isase prasanna Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . devala munikA zaramako rAjA dilIpakI kathA sunAnA * hokara yaha gau tumheM nizcaya hI putra pradAna kregii| kiyaa| usake karuNa-krandanane dhanurdhara rAjAke cittameM mahArAja ! tuma hAthameM dhanuSa lekara vanameM pUrI dayAkA saJcAra kara diyaa| unhoMne dekhA, gaukA mukha sAvadhAnIke sAtha gauko carAo, jisase koI hiMsaka A~suoMse bhIgA huA hai aura usake Upara tIkhe dAdoM jIva isapara AkramaNa na kara baitthe|' rAjAne 'bahuta tathA paMjoMvAlA siMha car3hA huA hai| yaha duHkhapUrNa dRzya acchA' kahakara zIghra hI gurukI AjJA zirodhArya kii| dekhakara rAjA vyathita ho utthe| unhoMne siMhake paMjemeM par3I devalajI kahate haiM-tadanantara prAtaHkAla jaba huI gauko phirase dekhA aura tarakasase eka bANa mahArAnI sudakSiNAne phUla Adise nandinIkI pUjA kara nikAlakara use dhanuSako DorIpara rakhA aura siMhakA vadha lI, taba rAjA usa ghenuko lekara vanameM gaye / vaha gau jaba karaneke liye dhanuSakI pratyaJcAko khiiNcaa| isI samaya calane lagatI to rAjA bhI chAyAkI bhA~ti usake pIche- siMhane rAjAkI ora dekhaa| usakI dRSTi par3ate hI unakA pIche calate the| jaba ghAsa Adi carane lagatI, taba ve sArA zarIra jaDavat ho gyaa| aba unameM bANa chor3aneko bhI phala-mUla Adi bhakSaNa karate the| jaba vaha vRkSoMke zakti na rhii| isase ve bahuta hI vismita hue| nIce baiThatI to ve bhI baiThate aura jaba pAnI pIne lagatI rAjAko isa avasthAmeM dekhakara siMhane unheM aura bhI to ve bhI svayaM pAnI pIte the| rAjA harI-harI ghAsa lAkara vismayameM DAlate hue manuSyakI vANImeM kahA-'rAjan ! gauko dete, usake zarIrase DA~sa aura maccharoko haTAte maiM tumheM jAnatA huuN| tuma sUryavaMzameM utpanna rAjA dilIpa tathA use hAthoMse sahalAte aura khujalAte the| isa prakAra ho| tumhArA zarIra jo jaDavat ho gayA hai, usake liye ve gurukI kAmadhenu gauke sevanameM lage rhe| jaba zAma tumheM vismaya nahIM karanA cAhiye; kyoMki isa himAlayameM huI, taba vaha gau apane khuroMse ur3e hue dhUlikaNoMdvArA bhagavAn zaMkarakI bahuta bar3I mAyA phailI hai| kisI dUsare rAjAke zarIrako pavitra karatI huI Azramako lauttii| siMhakI bhA~ti mujhapara prahAra karanA bhI tumhAre vazako bAta Azramake nikaTa pahu~canepara rAnI sudakSiNAne Age nahIM hai kyoMki bhagavAn zaMkara merI poThapara paira rakhakara bar3hakara nandinIkI agavAnI kI aura vidhipUrvaka pUjA apane vRSabhapara ArUr3ha huA karate haiN| acchA, aba tuma karake bAraMvAra usake caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| phira lauTa jAo aura samasta puruSArthaka sAdhanabhUta apane gaukI parikramA karake vaha hAtha jor3a usake Age khar3I zarIrakI rakSA kro| vIra ! isa gauko daivane mere AhArake ho gyii| gaune sthira bhAvase khar3I hokara rAnIdvArA liye hI bhejA hai| zraddhApUrvaka kI huI pUjAko svIkAra kiyA, tatpazcAt una siMhake 'vIra' samvodhanase yukta vacana sunakara donoM dampatike sAtha vaha Azramapara AyI / isa prakAra jaDavat zarIravAle rAjA dilIpane use isa prakAra uttara dRr3hatApUrvaka vratakA pAlana karanevAle rAjA dilIpake usa diyA-'mRgarAja ! hamAre guru maharSi vasiSThakI yaha gaukI ArAdhanA karate hue ikkIsa dina bIta gye| sampUrNa manorathoMko siddha karanevAlI nandinI nAmaka dhenu tatpazcAt rAjAke bhaktibhAvakI parIkSA leneke liye hai| gurudevane santAna prAptike uddezyase isakI ArAdhanA nandinI sundara ghAsoMse suzobhita himAlayakI kandarAmeM karaneke liye ise mujhako sauMpA hai| maiMne abataka isakI praveza kara gyii| usa samaya usake hRdayameM tanika bhI bhalIbhAMti ArAdhanA kI hai| yaha choTe bachar3ekI mA~ hai| bhaya nahIM thaa| rAjA dilIpa himAlayake sundara zikharakI tumane ise parvatakI kandarAmeM pakar3a rakhA hai| tuma zobhA nihAra rahe the| itanemeM hI eka siMhane Akara zaMkarajIke sevaka ho, isaliye tumhAre hAthase balapUrvaka nandinIko balapUrvaka dhara dbaayaa| rAjAko usa siMhake isako chur3AnA mere liye asambhava hai| aba merA yaha AnekI AhaTataka nahIM mAlUma huii| siMhake caGgalameM zarIra apakIrtise malina ho cukA / maiM isa gauke badale phaMsakara nandinIne dayanIya svarameM bar3e jorase cItkAra apane zarIrako hI tumheM samarpita karatA hai| aisA karanese Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 . arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta padmapurANa H maharSike dhArmika kRtyoMmeM bhI koI bAdhA nahIM par3egI aura usakA pUjana kiyaa| mahArAjake mukhako prasanna dekhakara tumhAre bhojanakA bhI kAma cala jaaygaa| sAtha hI go- rAnIko kArya-siddhikA nizcaya ho gyaa| vaha samajha gayau rakSAke liye prANatyAga karanese merI bhI uttama gati hogii|' ki jisake liye yaha yatna ho rahA thA, vaha uddezya saphala yaha sunakara siMha mauna ho gyaa| dharmajJa rAjA dilIpa ho gayA / tadanantara ve donoM pati-patnI vidhivat pUjita huI usake Age nIce mu~ha kiye par3a gye| ve siMhake dvArA gauke sAtha apane guru vasiSThajIke sAmane upasthita hue| honevAle duHsaha AghAtakI pratIkSA kara rahe the ki una donoMke mukha-kamala prasannatAse khile hue dekhakara akasmAt unake Upara devezvarodvArA kI huI phUlokI vRSTi jJAnake bhaNDAra munivara vasiSThajI unheM prasanna karate hue hone lgii| phira, 'beTA ! uttho|' yaha vacana sunakara rAjA bole-'rAjan ! mujhe mAlUma ho gayA ki yaha gau tuma dilIpa uThakara khar3e ho gye| usa samaya unhoMne mAtAke donoMpara prasanna hai; kyoMki isa samaya tumhAre mukhakI kAnti samAna sAmane khar3I huI dhenuko hI dekhaa| vaha siMha nahIM apUrva dikhAyI de rahI hai| kAmadhenu aura kalpavRkSadikhAyI diyaa| isase rAjAko bar3A vismaya huaa| taba donoM hI sabakI kAmanAoMko pUrNa karanevAle haiM-yaha nandinIne nRpazreSTha dilIpase kahA-'rAjan ! maiMne mAyAse bAta prasiddha hai| phira usI kAmadhenukI santAnakI siMhakA rUpa banAkara tumhArI parIkSA lI hai| munike bhalIbhA~ti ArAdhanA karake yadi koI saphalamanoratha ho prabhAvase yamarAja bhI mujhe pakar3anekA vicAra nahIM lA jAya to Azcarya hI kyA hai ? yaha pAparahita kAmadhenu tathA sktaa| tuma apanA zarIra dekara bhI merI rakSAke liye devanadI gaGgA dUrase bhI nAma lenepara samasta manorathoMko pUrNa taiyAra the| ataH maiM tumapara bahuta prasanna huuN| tuma mujhase karatI haiN| phira zraddhApUrvaka nikaTase sevA karanepara ye apanA abhISTa vara maaNgo|' samasta kAmanAeM pUrNa kareM-isake liye to kahanA hI kyA rAjA bole-mAtA ! dehadhAriyoMke antaHkaraNameM hai| rAjan ! Aja isa gaukI pUjA karake rAnIsahita yahIM jo bAta hotI hai, vaha Apa-jaisI deviyoMse chipI nahIM rAtri bitaao| kala apane vratako vidhipUrvaka samApta rhtii| Apa to merA manoratha jAnatI hI haiN| mujhe vaMzadhara karake ayodhyApurIko jaanaa|' putra pradAna kiijiye| devalajI kahate haiM-vaizyavara ! isa prakAra dhenukI rAjAkI bAta sunakara devatA, pitara, RSi aura ArAdhanAse manovAJchita vara pAkara rAjA dilIpa rAtrime manuSya Adi saba bhUtoMkA manoratha siddha karanevAlI patnIsahita Azramapara rhe| phira prAtaHkAla honepara gurukI nandinIne kahA-'beTA ! tuma patteke doneme merA dUdha AjJA le ve rAjadhAnIko padhAre / kucha dinoMke bAda rAjA duhakara icchAnusAra pI lo| isase tumhe astra-zastroMke dilIpake raghu nAmaka putra huA, jisake nAmase isa tattvako jAnanevAlA vaMzadhara putra prApta hogaa| yaha sunakara pRthvIpara sUryavaMzakI khyAti huI arthAt raghuke bAda vaha rAjAne kAmadhenukI dauhitrI nandinause vinayapUrvaka kahA- vaMza 'raghuvaMza' ke nAmase prasiddha huA / jo bhUtalapara rAjA 'mAtA ! isa samaya to maiM Apake madhura vacanAmRtakA pAna dilIpakI isa kathAkA pATha karatA hai, use dhana-dhAnya karake hI tRpta hU~, aba Azramapara calakara samasta dhArmika aura putra kI prApti hotI hai| zarabha ! tuma bhI isa vadhUke kriyAoMke anuSThAnase bace hue Apake prasAdasvarUpa sAtha jA zreSTha putrakI prAptike liye apanI buddhise dUdhakA hI pAna kruuNgaa| ArAdhanA karake pArvatIjIko prasanna kro| ve tumheM .. rAjAkA yaha vacana sunakara gauko bar3I prasannatA huii| pAparahita, guNavAn evaM vaMzadhara putra pradAna kreNgii| usane 'sAdhu-sAdhu' kahakara rAjAkA sammAna kiyaa| isa prakAra zarabhase rAjA dilIpake manohara caritrakA tatpazcAt vaha unake sAtha Azramapara gyii| pUrva dinakI varNana karake devala munine unheM ambikAke pUjanakI vidhi bhAMti usa dina bhI mahArAnI sudakSiNAne Age Akara batAyI / isake bAda ve apane abhISTa sthAnako cale gye| Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zarabhako putrakI prApti; zivazAMka pUrvajanmakI kathA tathA nigamozeSakatIrthakI mahimA . 879 zarabhako devIkI ArAdhanAse putrakI prApti; zivazarmAke pUrvajanmakI kathAkA aura nigamodbodhakatIrthakI mahimAkA upasaMhAra zivazarmA kahate hai-viSNuzarman ! tadanantara sunI aura tabase ve yahAM Akara mokSa, kAmanAse zarabha vaizyane apanI patnIke sAtha mandirameM jAkara putrakI nigamodbodhakatIrthakA sevana karane lge| kucha dinoM bAda kAmanAse vidhipUrvaka srAna karake puSpa, dhUpa aura dIpa unheM bhayaMkara jvara ho aayaa| taba yaha samAcAra pAkara maiM Adike dvArA bhaktipUrvaka pArvatIjIkA pUjana kiyaa| isa bhI yahA~ A gyaa| mere Aneke bAda tIrtharAjake jalameM prakAra sAta dinoMtaka zraddhApUrvaka pUjana karaneke bAda mAtA AdhA zarIra rakhe hue pitAjIko mRtyu ho gyii| usI pArvatIne pratyakSa darzana dekara kahA-'vaizya ! tumhArI samaya svayaM bhagavAn viSNu yahA~ padhAre aura pitAjIko sudRr3ha bhaktise maiM bahuta prasanna huuN| sAdho ! tuma jisake zrIvaikuNThadhAmameM le gye| liye prayatnazIla ho, vaha putra maiM tumheM detI huuN| aba tuma pitAjIko bhagavAn viSNukA sArUpya prApta huA indrake khANDava vanameM jaao| vilamba na kro| vahA~ dekhakara unakA antima saMskAra karaneke bAda maiM bhI parama puNyamaya indraprastha nAmaka uttama tIrtha hai| usa bhagavAnkA cintana karatA huA mokSakI kAmanAse yahIM tIrthameM bRhaspatijIke dvArA sthApita kiyA huA rahane lgaa| sarvakAmaprada nigamorodhakatIrtha hai| usameM putrakI zivazarmAkI yaha bAta sunakara usake putra viSNuzarmAne kAmanAse srAna kro| tumheM avazya putra prApta hogaa|' kahA-'mahAn tIrthameM nivAsa karanepara bhI Apako phirase devIke AjJAnusAra zarabha patrIke sAtha isa uttama janma kyoM lenA par3A? mukti kaise nahIM huI ?' isake tIrthameM Aye aura putrakI icchAse unhoMne yahA~ sAna uttarame zivazarmAne kahA ki eka dina maiM bhagavAnke dhyAnameM kiyA; phira brAhmaNoMko anya upakaraNosahita sau gaue~ baiThA thaa| maharSi durvAsA usI samaya padhAre aura mujhe cupa dAna kI tathA devatA aura pitarokA vidhipUrvaka tarpaNa dekhakara unhoMne zApa de diyA ki isa janmameM terA manoratha kiyA, phira sAta dina vahA~ rahakara ve ghara lauTa aaye| pUrNa nahIM hogaa|' mere bahuta gir3agir3Anepara unhoMne usI mahInemeM vaizyapatnIko garbha raha gayA / samayapara merA kahA-'agale janmameM brAhmaNa hokara tuma yahIM mRtyuko janma huaa| mere yogya honepara eka dina pitAjIne prApta hooge aura phira tumheM janma nahIM lenA pdd'egaa|' saMsArase virakta hokara mujhase kahA ki 'ghara tuma sa~bhAlo; tadanantara phira maiM ghara lauTa AyA aura maiMne saMsArake samasta maiM viSaya-kAmanAoMko chor3akara zrIharikI bhakti, tIrtha- bhogoMko anitya mAnakara zrIbhagavannAmakIrtana aura bhajana bhramaNa aura satsaMgarUpI oSadhikA pAna karake saMsArarUpI karanekA nizcaya kiyaa| kucha dinoM bAda gaGgAtaTapara merI rogakA nAza kruuNgaa|' isa prasaMgameM unhoMne bAra-bAra mRtyu ho gyii| durvAsAjIke kathanAnusAra vaiSNava viSayAsaktikI nindA aura bhagavadbhaktikI prazaMsA kii| brAhmaNakulameM merA janma huaa| aba isa uttama tIrthameM maiMne zrIgaGgAjIkI prazaMsA karate hue pitAjIse mRtyuko prApta hokara maiM zrIharike vaikuNThadhAmameM jaauuNgaa| prArthanA kI ki apane samIpa hI zrIgaGgAjI bahatI haiM, inheM nAradajI kahate hai-rAjA zivi ! isa prakAra chor3akara Apa anyatra na jaaiye| pitAjI merI bAta apane-apane pUrvajanmake kokA varNana karake ve donoM mAnakara gharapara hI raha gaye; ve pratidina tInoM samaya pitA-putra zrIharike caraNakamaloMkA cintana karate hue yahA~ zrIgaGgAjImeM srAna karate aura purANoMkI kathA sunate rahane lage aura antameM donoMne bhagavAnke samAna rUpa prApta rhte| eka dina unhoMne indraprastha tIrthakI bar3I mahimA kara liyaa| Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 . arcayasva haSIkeza yadIcchasi para padam , [saMkSipta pApurANa indraprasthake dvArakA, kosalA, madhuvana, vadarI, haridvAra, puSkara, prayAga, kAzI, kAzI aura gokarNa Adi tIrthokA mAhAtmya rAjA zibi bole-mune ! aba mujhe indraprasthake isI indraprasthameM kosalA (ayodhyA) nAmaka eka saikar3oM tIrthomase anya tIrthokA bhI mAhAtmya btlaaiye| tIrtha hai / isake viSayameM bhI eka puNyamaya upAkhyAna hai| nAradajIne kahA-rAjan ! indraprasthake bhItara yaha dvArakA candrabhAgA nadIke kinAre eka purImeM caNDaka nAmaka eka nAmaka tIrtha hai| isakI mahimA suno / kAmpilya nagarameM juArI, zarAbakhora, vyabhicArI, Dakaita, hatyArA aura eka bahuta sundara aura saMgItajJa brAhmaNa rahatA thaa| usake mandiroMkA sAmAna curAnemeM catura eka nAI rahatA thaa| gAnako surIlI dhvanise nagarako striyoMke manoMmeM usake usane eka dina apane samIpa hI rahanevAle mukunda nAmaka prati pApa-vAsanAyukta bar3A AkarSaNa ho gyaa| nagarake dhArmika aura dhanavAn brAhmaNake gharameM corI karaneke liye logoMne jAkara rAjAse zikAyata kii| rAjAke pUchanepara praveza karake brAhmaNako mAra ddaalaa| isase unakI brAhmaNane apaneko nirdoSa batAyA aura nagarako striyoMko snehamayI mAtA aura satI patrIko bar3A duHkha huA aura ucchRngkhl| itane meM kucha striyA~ bhI vahA~ A gayIM aura ve Artasvarase vilApa karane lgiiN| itanemeM hI mukundake nirlajjatApUrNa bAteM karane lgiiN| brAhmaNane kAmavAsanAkI guru vedAyana nAmaka saMnyAsI vahA~ A phuNce| unhoMne aura pati-vaJcanAkI nindA karate hue pAtivratakI mahimA zarIrako nazvaratAkA varNana karate hue AtmajJAnakA upadeza batAkara una striyoMko smjhaayaa| ve brAhmaNako bAta dekara una logoMko samajhAyA aura mukundakA antyeSTisunakara bahuta lajjita huI aura paraspara pApo kAmako saMskAra krvaayaa| mukundakI garbhavatI patnIko vidvAn nindA karatI huI apane gharoMko lauTa AyauM / kucha samaya saMnyAsIne satI honese roka diyaa| mukundakA choTA bhAI bAda kArUSa dezake rAjAne kAmpilya nagarapara AkramaNa mukundako asthiyoMko lekara gaGgAjImeM chor3aneke liye kiyA aura yuddhameM kAmpilyarAja mAre gye| unakA nagara calA, calate-calate vaha isa kosalAtIrthameM aayaa| luTa gyaa| zUravIra mAre gaye aura nagarakI striyA~ jahara AdhI rAtako yahA~ asthikI gaTharIko eka kuttene uThAkara khAkara mara gyiiN| jina striyoMne saMgItajJa brAhmaNake prati kosalAke jalameM pheMka diyaa| asthiyoMke jalameM par3ate AkarSita honeke pApakA prAyazcitta nahIM kiyA thA, ve hI mukunda divya vimAnapara car3hakara vahA~ AyA aura usane saba-kI-saba bar3I bhayAnaka rAkSasiyA~ hokara bhUkha- tIrthake mAhAtyakA varNana karate hue yaha batAyA ki 'merI pyAsase pIr3ita rahane lgii| vANI aura manake kiye hue haDDiyoMke tIrthameM par3ate hI maiM narakase nikalakara isa uttama eka hI pApase unheM do janmotaka rAkSasI yonimeM rahanA gatiko prApta huA huuN| naraka mujhe isIliye prApta huA thA pdd'aa| ataeva pApase DaranevAlI kisI bhI strIko ki maiM gurudrohI thaa| aba maiM usa pApase mukta hokara mana-vANIse kabhI kisI bhI parAye patikA sevana nahIM caudaha indroMke kAlataka sukhapUrvaka svargameM nivAsa karanA caahiye| apanA pati rogI, mUrkha, daridra aura aMdhA kruuNgaa|' yoM kahakara vaha devatAke samAna sundara ho, to bhI uttama gatiko icchA rakhanevAlI khiyoMko zarIravAlA brAhmaNa dekhate-hI-dekhate tatkAla svargako usakA tyAga nahIM karanA caahiye| ye rAkSasiyA~ indra- calA gyaa| prasthake dvArakA nAmaka tIrthase jala lekara puSkara jAte hue aba usa caNDaka nAIkI kathA suno| mukundako brAhmaNake kamaNDaluse jalakI kucha bUMde par3ate hI niSpApa hatyAkA samAcAra pAkara rAjAne caNDakako pakar3a ho gayIM aura bhayAnaka rAkSasI-zarIrase mukta hokara svargameM maiMgavAyA aura use candrabhAgAse ATha kosakI dUrIpara le calI gyiiN| jAkara cANDAloMke dvArA maravA ddaalaa| vaha mAravAr3a Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TO REST REST uttarakhaNDa ] PARMANNIFER indraprasthake dvArakA Adi tIthoMkA mAhAtya - dezameM kAlA sA~pa huaa| eka brAhmaNa apane mAtA pitAkI haDDiyA~ gaGgAjImeM DAlaneke liye eka peTImeM rakhakara lAyA thA aura vaha kucha sAdhuoMke dalake sAtha vahIM Akara ThaharA, jahA~ sA~pa rahatA thaa| rAtako sA~pa usa peTImeM ghusa gayA aura peTIke sAtha vaha bhI kosalA taTapara A phuNcaa| yahA~ peTI kholI gayI to sA~pa nikala bhAgA; para logoMne use mAra DAlA aura marate hI vaha devazarIra prApta kara divya vimAnameM baiThakara A gyaa| usane kahA, 'maiM caNDaka nAmaka nAI thA aura brahmahatyAke pApase pA~ca lAkha varSataka narakakI pIr3A aura bIsa hajAra varSataka sarpayoni bhogakara Aja isa tIrthameM maraneke kAraNa parama uttama devatvako prApta huA huuN|' tIrthakA yaha pratyakSa vaibhava dekhakara usa brAhmaNane bhI apane mAtA-pitAkI haDDiyoMko isI tIrthameM DAla diyaa| haDDiyoMke par3ate hI usake mAtA-pitA zreSTha vimAnapara baiThakara divyarUpa dhAraNa kiye yahA~ Aye aura apane putrako AzIrvAda dete hue svargako cale gye| phira ve saba sAdhu bhI isI kosalAtIrthameM raha gaye aura antameM vaikuNThako prApta hue| nAradajI kahate haiM - yaha paramapAvana madhuvanatIrtha hai, yahA~ vizrAntighATa nAmaka tIrtha hai| eka brAhmaNa parNazAlA banAkara yahA~ bhagavAn ke darzanakI icchAse sakuTumba rahate the| eka dina tIrthameM snAna karate samaya bhI unheM yahI abhilASA huI aura tatkAla bhagavAnne darzana dekara unako kRtArtha kara diyA aura ve bhagavAnkI stuti karake unhoMke sAtha vaikuNThalokako cale gaye / isa madhuvanase gyAraha dhanuSakI dUrIpara eka badarikAzramatIrtha hai| magadhadezameM devadAsa nAmaka eka satyavAdI jitendriya aura dharmAtmA brAhmaNa rahate the| ve bhagavAnke parama bhakta the| unake gharameM uttamA nAmakI guNavatI pativratA patnI thii| devadAsake aMgada nAmaka eka putra aura valayA nAmakI eka kanyA thii| devadAsane donoMkA vivAha kara diyaa| kanyA vivAhitA honepara sasurAla calI gayI aura putra aMgadane gharakA kAma sa~bhAla liyaa| kucha samaya bAda vipravara devadAsane apanI 4. ****** patnI uttamAse parAmarza karake nizcaya kiyA ki aba isa vRddhAvasthAmeM saMsArake samasta vinAzI padArthoMse mana haTAkara indriya-saMyamapUrvaka hamalogoMko bhagavAnkA bhajana aura tIrthasevana karanA caahiye| phira unhoMne apane putra aMgadako bulAkara bhagavAn zrIharikI ArAdhanAkA mahattva batalAte hue apanA nizcaya sunAyA aura putrase anumati pAkara ve donoM kucha dhana lekara bhagavAn viSNukI prasannatAke liye cala pdd'e| rAstemeM kalpagrAmake eka siddha puruSase unakI bheMTa huii| usa siddha puruSane indraprasthake vadarI nAmaka tIrthakA mAhAtmya sunAyA, jisameM pUrvajanmake vyabhicAra aura DakaitI Adi pApoMke phalasvarUpa bhayaMkara bhaiMsA bane hue eka rAjAkA tIrthame praveza karate hI uddhAra ho gayA thaa| phira siddha puruSane una donoMse kahA ki 'yadi tuma bhI apane paramakalyANakI icchA rakhate ho, to vahIM cale jaao| maiM bhI apane niHspRha aura mokSake icchuka bUr3he pitAko isa vadarikAzrama tIrthameM lAneke liye ghara jA rahA huuN|' siddhakI bAta sunakara dhIrabuddhi brAhmaNa devadAsa tIrthoMmeM ghUmate hue indraprasthameM Aye aura yahA~ isa vadarikAzramameM bhagavAn unheM usI zarIrase paramadhAmako le gye| siddha puruSane bhI zIghra hI apane pitAko gharase lAkara usa tIrthameM nhlvaayaa| isase unako bhI bhagavAn viSNukA paramadhAma prApta ho gyaa| indraprasthameM haridvAra nAmaka tIrtha hai| isakI bhI bar3I mahimA hai| kurukSetrameM nagarase bAhara kAliGga nAmaka eka pApI cANDAla rahatA thaa| eka bAra sUryagrahaNake samaya Aye hue eka dhanI vaizyake pIche vaha laga gayA aura kurukSetrase usa vaizyake lauTaneke samaya isI haridvArameM AdhI rAtake vakta usa pApIne vaizyake khememeM corI karanekI ceSTA kI aura do paharedAroMko mAra ddaalaa| isI samaya vaizyake eka sevakane dUrase bANa mArA, jisase bhAgatA huA vaha pApI bhI mara gyaa| tadanantara cANDAladvArA mAre hue vaizyake donoM paharedAra aura vaha cANDAla - tInoM devatAoMke dvArA lAye hue vimAnapara car3hakara vaizyase bole-- 'dekho isa tIrthakA mAhAtmya ! Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi para padam . [saMkSipta payapurANa yaha haridvAra pApiyoMkA bhI kalyANa karanevAlA hai|' yoM isa puSkaratIrthaka prasAdase maiMne divya deha prApta kara lii| kahakara ve svargalokako cale gye| dUsare dina vaizyane maiM eka bAra bAjArameM kisI anAtha bAlakako marA apane donoM paharedAroMke zarIroMkA dAha-saMskAra karAkara dekhakara use uThAkara gaGgAjIke sundara taTapara le gayA thA unakI haDDiyA~ haridvAratIrthameM DalavA dii| isake aura kaphana Adise Dhakakara usakA dAha-saMskAra kiyA pariNAmasvarUpa ve donoM bhAgyavAn svargase lauTakara thaa| usI puNyase mujhe isa tIrthakI prApti huii| bhagavAn viSNuke paramadhAmameM cale gye| tadanantara dharmAtmA puNDarIkane bhAI bharatakI sadgati dekhakara buddhimAn vaizyane apane ghara jAkara sAMsArika kAryoko apane hRdayameM anumAna kiyA ki yaha tIrtha manaHkAmanA dharmapUrvaka karate hue bhagavAnkI bhakti meM mana lagAyA aura pUrNa karanevAlA hai| phira unhoMne 'mAghabhara bhagavAn viSNu antameM isI vaikuNThadhAmakI prApti karAnevAle tIrthameM apane sAkSAt svarUpase mere gharameM padhArakara nivAsa kareM' Akara mRtyuko prApta huaa| isa kAmanAse puSkaratIrthameM srAna kiyaa| tadanantara ghara aba indraprasthake puSkaratIrthakA mAhAtmya suno| lauTakara pauSakI pUrNimAke dina gharako bhalIbhA~ti sajAkara vidarbha nagarameM mAlava nAmaka eka brahmavettA, zAnta, utsava kiyA, brAhmaNabhojana karavAyA aura bhagavAnkA vidvAn, haribhakta, devatA, RSi, pitara, manuSya aura samasta guNagAna karate hue jAgaraNa kiyaa| bhagavAnke padhAranekI bhUta-prANiyoMke poSaka brAhmaNa rahate the| ve eka samaya pratIkSA to thI hii| dUsare dina sacamuca hI bhagavAn usake jaba bRhaspati siMharAzipara the, dAna karaneke liye dasa ghara padhAra gye| puNDarIkane Anandamagna hokara Asana, hajAra svarNamudrAe~ sAtha lekara godAvarI nadImeM snAna arghya Adike dvArA bhagavAnkI pUjA kI aura phira stavana karaneko cle| unhoMne Adhe rupaye apane puNDarIka nAmaka karake mAghabhara gharameM nivAsa karaneke liye unase prArthanA bhAnajeko denekA vicAra kiyA aura Adhe anyAnya kii| bhagavAn usake dvArA vividha bhA~tise pUjita hokara zrotriya braahmnnoNko| godAvarIke taTapara pahu~caneke bAda pUre mAghabhara usake gharameM rahe aura antameM usako mAlavake bulAye hue unake bhAnaje puNDarIka bhI vahIM A sarvatIrthaziromaNi indraprasthake puSkaratIrthameM lAkara nAna gaye aura unhoMne apanA AdhA dhana puNDarIkako de diyaa| kraayaa| basa, usI samaya puNDarIkake zarIrase eka divya puNyAtmA puNDarIkane apane dhanameMse cauthAI bhAga jyoti nikalI aura vaha bhagavAn govindake caraNoMmeM prasannatApUrvaka zrotriya brAhmaNoMko diyaa| isake bAda ve samA gyii| apane mAmA mAlavase upadeza, AzIrvAda aura sandeza aba indraprasthake prayAgakI mahimA suno| narmadA prApta karake apane gharakI ora lauTe aura kucha dinoM bAda nadIke kinAre mAhiSmatIpurImeM eka rUpa-yauvana-sampatrA, isa kalyANaprada tIrtha meM Aye / yahA~ Akara apane choTe nAca-gAnameM nipuNa mohinI nAmakI vezyA rahatI thii| bhAI bharatako khUnase lathapatha aura antima zvAsa lete hue dhanake lobhameM usane anekoM mahApApa kiye the| pRthvIpara par3A dekhaa| kucha hI derameM pIr3Ase chaTapaTAkara vRddhAvasthA Anepara usako subuddhi AyI aura usane usane prANa tyAga diye| usI samaya AkAzase eka apanA dhana bagIce, pokhare, bAvalI, kuA~, devamandira vimAna utarA aura divya deha dhAraNa karake bharata usapara jA aura dharmazAlA banavAne meM lgaayaa| yAtriyoMke liye baitthaa| phira usa samaya bharatane bhAI puNDarIkase bhojana aura jagaha-jagaha jalakI bhI vyavasthA kI / eka kahA-'bhAIjI ! isa samaya maiM tumheM mArakara mAmAkA bAra vaha bImAra pdd'ii| apanA sArA dhana brAhmaNoMko denA diyA huA dhana chInaneke liye AyA thA aura tumhArI hI cAhA, para brAhmaNoMke na lenepara usane eka bhAga apane ghAtameM thaa| parantu AdhI rAtake samaya bAharase Aye hue dAsiyoMko aura dUsarA paradezI yAtriyoMko de diyaa| svayaM vyApAriyoMke sevakoMne mujhe cora samajhakara mAra diyA / para nirdhana ho gyii| isa samaya jaradvA nAmaka mohinIkI Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ***** * indraprasthake dvArakA Adi tIrthokA mAhAtya * *********** eka sakhI usakI sevA karatI thii| bhAgyavaza kucha dinoMmeM vaha acchI ho gayI, para nirdhanatAkI avasthAmeM jaradravAke ghara rahanemeM use bar3A saMkoca huA aura vaha gharase nikala gyii| eka dina mohinI vanake mArgase jA rahI thii| coroMne usake pAsa dhana samajhakara lobhase use mAra diyaa| para jaba dhana nahIM milA, taba ve use vanameM hI chor3akara cala diye| abhI mohinIkI sA~sa cala rahI thI, usI samaya eka vAnaprasthI mahAtmA isa prayAgake jalako kamaNDalumeM liye vahA~ A pahu~ce aura tIrthakI mahimA kahate hue unhoMne mohinIke mukhameM vaha jala DAla diyaa| usa samaya mohinIke manameM kisI rAjAkI mahArAnI bananekI icchA thiiN| mu~hameM prayAgakA jala par3ate hI mohinI mara gayI aura dUsare janmameM vaha dravir3a dezameM rAjA vIravarmAkI hemAGgInAmaka mahArAnI huii| rAjamantrIkI lar3akI kalA usakI sakhI thii| eka dina hemAGgI kalAke ghara gayI aura kalAne eka sonekI peTImeM use eka vicitra pustaka dikhAyI, jisameM avatAroMke citroMke sAtha-sAtha sAre bhUgolakA mAnacitra thaa| mAnacitra dekhate-dekhate hemAGgIkI dRSTi isa prayAgatIrthapara par3I aura use turaMta apane pUrvajanmakA smaraNa ho aayaa| tadanantara usane ghara lauTakara apane patise pUrva janmakI sArI ghaTanAe~ sunAkara prArthanA kI ki 'nAtha! maiM usa tIrtha jalake prasAdase hI Apake gharakI rAnI banI huuN| isa samaya Apake sAtha calakara indraprasthake manovAJchA pUrNa karanevAle tIrtharAja prayAgakA darzana karanA cAhatI huuN| jaba maiM usa tIrtharAjake liye cala par3eMgI, tabhI atra jala grahaNa kruuNgii|' rAjAke pUrA vizvAsa na karanepara usI samaya AkAzavANIne kahA - 'rAjan! tumhArI palIkA kathana satya hai| indraprasthake parama pavitra prayAgatIrthameM jAkara tuma snAna kro| isase tumhArI sArI icchAe~ pUrNa ho jaayNgii|' taba to rAjA AkAzavANIko namaskAra karake mantrIko sArA bhAra sauMpa hemAGgIke sAtha cala par3e aura kucha dinoMmeM indraprasthake prayAgameM A phuNce| 'isa prayAgasnAnake puNyase hamapara bhagavAn viSNu prasanna ho' isa icchAse saMpa0pu0 29 883 tIrthameM snAna karate hI bhagavAn viSNu aura brahmAjI kramazaH garur3a aura haMsapara baiThe hue vahA~ A phuNce| rAjA vIravarmAne mastaka jhukAkara bhagavAnke donoM svarUpoMko praNAma kiyA aura ekAgracittase unakI vilakSaNa stuti kii| phira hemAGgIne unakA stavana karake manoratha pUrNa karanekI prArthanA kii| bhagavAn viSNu aura brahmAjIne prasanna hokara hemAGgIkI bar3I prazaMsA kI aura phira donoMko apane sAtha satyalokameM le gye| aba indraprasthake kAzItIrthakA parama pavitra tathA yaza aura Ayuko bar3hAnevAlA mAhAtmya suno| satyayugameM indraprasthake kAzItIrthameM ziMzapAke vRkSapara eka kauA rahatA thA aura usake nIce khokhalemeM eka bahuta bar3A saaNp| eka dina A~dhI AyI aura ziMzapAkA vRkSa ukhar3akara gira pdd'aa| usake nIce dabakara sA~pa aura kauA mara gye| phira to ziMzapA, kauA aura sA~pa - tInoM hI divyarUpa dhAraNa karake tIna vimAnoMpara savAra hokara bhagavAn ke vaikuNThadhAmameM cale gaye / pUrvajanmameM vaha kauA kurujAGgala dezameM zravaNa nAmaka brAhmaNa thA aura ekAntameM akelA miThAiyA~ ur3AyA karatA thaa| vaha kAlasarpa usI brAhmaNakA bhAI kuraNTaka thA, jo bar3A nAstika, nirdayI, vedamArgako tor3anevAlA aura devatAoMkA nindaka thA aura vaha ziMzapA per3a banI huI zravaNakI strI kuNThA thI, jo donoMke hI doSoMse yukta thii| isIliye vaha sthAvara banakara donoMkA hI Azraya huii| ina donoM bhAiyoMne eka dina kisI pathikakI kueNmeM par3I huI gauko bAhara nikAla diyA thA aura ghara Anepara kuNThAne 'bahuta acchA' kahakara unake kAryakA samarthana kiyA thaa| isI puNyake prabhAvase indraprasthake taTapara sthita kAzImeM durlabha mRtyuko pAkara ve tInoM vaikuNThako gye| aba indraprasthake gokarNatIrthakI mahimA suno| yaha zivajIkA parama pavitra kSetra hai| isameM maranevAlA manuSya nissandeha zivasvarUpa ho jAtA hai| gokarNatIrthameM mare hue manuSyakA punarjanma nahIM hotaa| indraprasthake kinAre zivakAzItIrtha hai| isameM maranevAlA bhI punarjanmako nahIM prApta hotA yahA~ Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * zrImahAdevajIne bhagavAn viSNukI ArAdhanA karake bhaktarAjakI padavI pAyI hai| heramba nAmaka eka dharmAtmA brAhmaNa bar3e zivabhakta the| ve zivatIrthoM meM ghUmate hue yahA~ zivakAzI meM Aye aura yahIM unake prANa chuutte| ve bhagavAn zivajIke lokameM jAkara pazcAt vaikuNThako prApta hue| isake sivA indraprasthameM kapilAzrama, kedAra aura prabhAsa Adi aura bhI bahuta-se tIrtha haiN| unakA bhI bar3A mAhAtmya hai| saubhari kahate haiM- - rAjA zivise yoM kahakara munizreSTha nAradajI bhagavAn ke guNoMkA gAna karate hue vahA~se cale gaye / rAjA zikhine munike mukhase indraprasthakA yaha vaibhava sunakara apaneko kRtArtha mAnA aura vidhipUrvaka snAna karake apanI dhArmika kriyAe~ pUrI kii| tadanantara ve apane nagarako cale gye| rAjA yudhiSThira ! yaha maiMne yamunA tIravatIM indraprasthake loka-pAvana mAhAtmyakA tumase varNana kiyA hai| 1 sUtajI kahate haiM-- zaunakajI ! isa prakAra saubhari munise indraprasthakA mAhAtmya sunakara rAjA yudhiSThira hastinApurako gaye aura vahA~se apane duryodhana Adi bhAiyoMko sAtha le rAjasUya yajJa karanekI icchAse - puNyamaya indraprasthameM aaye| rAjAne apane kuladevatA bhagavAn govindako dvArakAse bulAkara rAjasUya yajJake dvArA unakA yajana kiyaa| 'yaha tIrtha mukti denevAlA hai; ataH yahA~ mu~hase kutsita vacana kahanepara bhI zizupAlakI mukti ho jaaygii| yaha socakara hI zrIharine vahA~ zizupAlakA vadha kiyaa| zizupAlane bhI usa tIrthameM maraneke kAraNa samasta puruSArthoke dAtA bhagavAn zrIkRSNakA sAyujya prApta kara liyaa| jahA~ zizupAla mArA gayA aura jahA~ rAjA yudhiSThirane yajJa kiyA, usa sthAnapara bhImasenane apanI gadAse eka vistRta kuNDa banA diyA thaa| vaha pAvana kuNDa isa pRthvIpara bhImakuNDake nAmase vikhyAta huaa| vaha yamunAke dakSiNa eka kosake bhUbhAgameM hai| indraprasthakI yamunAmeM snAna karanese jo phala hotA hai, vahI phala usa kuNDameM snAna karanese mila jAtA hai - isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| jo manuSya prativarSa isa tIrthakI parikramA karatA hai, vaha kSetrAparAdhajanita doSoM aura pAtakoMse mukta ho jAtA hai| jo bhagavAnke nAmoMkA japa karate hue isa tIrthakI pradakSiNA karatA hai, use paga-pagapara kapilAdAnakA phala milatA hai jo manuSya caitra kRSNA caturdazIko indraprasthakI pradakSiNA karatA hai, vaha dhanya evaM saba pApoMse mukta ho jAtA hai| vasiSThajIkA dilIpase tathA bhRgujIkA vidyAdharase mAghastrAnakI mahimA batAnA tathA mAghasnAnase vidyAdharakI kurUpatAkA dUra honA RSiyoMne kahA - lomaharSaNa sUtajI ! aba hameM mAghakA mAhAtmya sunAiye, jisako sunanese logoMkA mahAn saMzaya dUra ho jaay| sUtajI bole - munivaro! ApalogoMko sAdhuvAda detA huuN| Apa bhagavAn zrIkRSNake zaraNAgata bhakta haiM; isIliye prasannatA aura bhaktike sAtha Apaloga bAra-bAra bhagavAnkI kathAe~ pUchA karate haiN| maiM Apake kathanAnusAra mAgha mAhAtyakA varNana karU~gA; jo aruNodayakAlameM snAna karake isakA zravaNa karate haiM, unake puNyakI vRddhi aura pApakA nAza hotA hai| eka samayakI bAta hai, [ saMkSipta padmapurANa - ********** rAjAoMmeM zreSTha mahArAja dilIpane yajJakA anuSThAna pUrA karake RSiyoMdvArA maGgala-vidhAna honeke pazcAt avabhRtha snAna kiyaa| usa samaya sampUrNa nagaranivAsiyoMne unakA bar3A sammAna kiyaa| tadanantara rAjA ayodhyAmeM rahakara prajAjanoMkI rakSA karane lge| ve samaya-samayapara vasiSThajokI anumati lekara prajAvargakA pAlana kiyA karate the| eka dina unhoMne vasiSThajIse kahA'bhagavan! Apake prasAdase maiMne AcAra, daNDanIti, nAnA prakArake rAjadharma, cAroM varNoM aura AzramoMke karma, dAna, dAnakI vidhi, yajJa, yajJake vidhAna, anekoM vrata, unake Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . vasiSThajIkA dilIpase mAghasrAnakI mahimA batAnA . 885 .......... udyApana tathA bhagavAn viSNuko ArAdhanA Adike kahA thA- 'jo manuSya mAyake mahInemeM, jaba sambandhameM bahuta kucha sunA hai| aba mAghasrAnakA phala uSaHkAlako lAlimA bahuta adhika ho, gA~vase bAhara sunanekI icchA hai| mune ! jisa vidhise isako karanA nadI yA pokharemeM nitya srAna karatA hai, vaha pitA aura cAhiye, vaha mujhe btaaiye|' mAtAke kulakI sAta-sAta pIr3hiyoMkA uddhAra karake svayaM vasiSThajIne kahA-rAjan ! maiM tumheM mAghasnAnakA devatAoMke samAna zarIra dhAraNa kara svargalokameM calA phala batalAtA hU~, suno| jo loga homa, yajJa tathA jAtA hai|' iSTApUrta koMke binA hI uttama gati prApta karanA cAhate dilIpane pUchA-brahman ! brahmarSi bhRgune kisa hoM, ve mAghameM prAtaHkAla bAharake jalameM snAna kreN| jo samaya maNiparvatapara vidyAdharako dharmopadeza kiyA thAgau, bhUmi, tila, vastra, suvarNa aura dhAnya Adi batAnekI kRpA kreN| vastuoMkA dAna kiye binA hI svargalokameM jAnA cAhate vasiSThajI bole-rAjan ! prAcIna kAlameM eka hoM, ve mAghameM sadA prAtaHkAla srAna kreN| jo tIna-tIna samaya bAraha varSoMtaka varSA nahIM huii| isase sArI prajA rAtataka upavAsa, kRccha aura parAka Adi vratoMke dvArA udvigna aura durbala hokara dasoM dizAoMmeM calI gyii| apane zarIrako sukhAye binA hI svarga pAnA cAhate hoM, usa samaya himAlaya aura vindhyaparvatake bIcakA pradeza unheM bhI mAghameM sadA prAtaHkAla srAna karanA caahiye| khAlI ho gyaa| svAhA, svadhA, vaSaTkAra aura vaizAkhameM jala aura anakA dAna uttama hai, kArtikame vedAdhyayana-saba baMda ho gye| samasta lokameM upadrava tapasyA aura pUjAkI pradhAnatA hai tathA mAyameM japa, homa hone lgaa| dharmakA to lopa ho hI gayA thA, prajAkA bhI aura dAna-ye tIna bAteM vizeSa haiN| jina logoMne mAghame abhAva ho gyaa| bhUmaNDalapara phala, mUla, atra aura prAtaHsrAna, nAnA prakArakA dAna aura bhagavAn viSNukA pAnIkI bilakula kamI ho gyii| una dinoM nAnA prakArake stotra-pATha kiyA hai, ve hI divyadhAmameM AnandapUrvaka vRkSoMse AcchAdita narmadA nadIke ramaNIya taTapara maharSi nivAsa karate haiN| priya vastuke tyAga aura niyamoMke bhRgukA Azrama thaa| ve usa Azramase ziSyosahita pAlanase mAgha mAsa sadA dharmakA sAdhaka hotA hai aura nikalakara himAlaya parvatako zaraNameM gye| vahA~ adharmakI jar3a kATa detA hai| yadi sakAmabhAvase kailAsagirike pazcimameM maNikUTa nAmakA parvata hai, jo mAghasnAna kiyA jAya to usase manovAJchita phalako sone aura ratnoMkA hI banA huA hai| usa parama ramaNIya siddhi hotI hai aura niSkAmabhAvase nAna Adi karanepara zreSTha parvatako dekhakara akAla-pIr3ita maharSi bhRgukA mana vaha mokSa denevAlA hotA hai| nirantara dAna karanevAle, bahuta prasanna huA aura unhoMne vahIM apanA Azrama banA vanameM rahakara tapasyA karanevAle aura sadA atithi- liyaa| usa manohara zailapara vanoM aura upavanoMmeM rahate hue satkArameM saMlagna rahanevAle puruSoMko jo divyaloka prApta sadAcArI bhRgujIne dIrghakAlataka bhArI tapasyA kii| hote haiM, ve hI mAghasrAna karanevAloMko bhI milate haiN| isa prakAra jaba brahmarSi bhRgujI vahA~ apane anya puNyoMse svargameM gaye hue manuSya puNya samApta honepara Azramapara nivAsa karate the, eka samaya eka vidyAdhara vahA~se lauTa Ate haiN| kintu mAghasnAna karanevAle mAnava apanI patrIke sAtha parvatase nIce utarA / ve donoM munike kabhI vahA~se lauTakara nahIM aate| mAghasnAnase bar3hakara pAsa Aye aura unheM praNAma karake atyanta duHkhI ho eka koI pavitra aura pApanAzaka vrata nahIM hai| isase bar3hakara ora khar3e ho gye| unheM isa avasthA dekha brahmarSina koI tapa aura isase bar3hakara koI mahattvapUrNa sAdhana nahIM madhura vANIse pUchA-'vidyAdhara ! prasatratAke sAtha hai| yahI parama hitakAraka aura tatkAla pApoMkA nAza batAo, tuma donoM itane duHkhI kyoM ho?' karanevAlA hai| maharSi bhRgune maNiparvatapara vidyAdharase vidyAdharane kahA-dvijazreSTha ! mere duHkhakA Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa kAraNa suniye / maiM puNyakA phala pAkara devalokameM gyaa| uThAkara svayaM suSumNA nADImeM sthita ho gaye / isa taraha vahA~ devatAkA zarIra, divya nArIkA sukha aura divya eka mAsataka nirAhAra rahakara unhoMne duSkara tapasyA kii| bhogoMkA anubhava prApta karake bhI merA mu~ha bAghakA-sA ho isa thor3e dinoMkI tapasyAse hI bhagavAn saMtuSTa ho gyaa| na jAne yaha kisa duSkarmakA phala upasthita huA gye| unhoMne rAjAke sAta janmokI ArAdhanAkA smaraNa hai| yahI soca-socakara mere manako kabhI zAnti nahIM karake unheM svayaM prakaTa ho pratyakSa darzana diyaa| usa dina miltii| brahman ! eka aura bhI kAraNa hai, jisase merA mAgha zuklapakSakI dvAdazI tithi thI, sUrya makara-rAzipara mana vyAkula ho rahA hai| yaha merI kalyANamayI patnI bar3I sthita the| bhagavAn vAsudevane bar3I prasannatAke sAtha madhurabhASiNI tathA sundarI hai| svargalokameM zIla, cakravartI nareza purUravApara zakA jala chor3A aura unheM udAratA, guNasamUha, rUpa aura yauvanako sampattidvArA atyanta sundara evaM kamanIya rUpa pradAna diyaa| vaha rUpa isakI samAnatA karanevAlI eka bhI strI nahIM hai| kahA~ itanA manohara thA, jisase devalokakI nAyikA urvazI bhI to yaha devamukhI sundarI ramaNI aura kahA~ mere-jaisA AkRSTa ho gayI aura usane purUravAko patirUpameM prApta vyAghramukha puruSa ? brahman ! maiM isI bAtakI cintA karake karanekI abhilASA kii| isa prakAra rAjA purUravA mana-hI-mana sadA jalatA rahatA huuN| bhagavAnase varadAna pAkara kRtakRtya ho apane nagarameM lauTa bhRgujIne kahA-vidyAdharazreSTha ! pUrvajanmameM aaye| vidyAdhara ! karmako gati aisI hI hai| ise jAnakara tumhAre dvArA jo anucita karma huA hai, vaha suno| niSiddha bhI tuma kyoM khinna hote ho? yadi tuma apane mukhakI karma kitanA hI choTA kyoM na ho, pariNAmameM vaha bhayaGkara kurUpatA dUra karanA cAhate ho to mere kahanese zIghra hI ho jAtA hai| tumane pUrvajanmameM mAyake mahInemeM maNikUTa-nadIke jalameM mAghasrAna kro| vaha prAcIna ekAdazIko upavAsa karake dvAdazIke dina zarIrameM tela pApoMkA nAza karanevAlA hai| tumhAre bhAgyase mAgha lagA liyA thaa| isIse tumhArA mu~ha vyAghrake samAna ho bilakula nikaTa hai| Ajase pA~ca dinake bAda hI gyaa| puNyamayI ekAdazIkA vrata karake dvAdazIko mAghamAsa Arambha ho jaaygaa| tuma pauSake zukrapakSako telakA sevana karanese pUrvakAlameM ilAnandana purUravAko ekAdazIse hI nIce vedIpara soyA karo aura eka bhI kurUpa zarIrakI prApti huI thii| ve apane zarIrako mahInetaka nirAhAra rahakara tInoM samaya sAna kro| kurUpa dekha usake duHkhase bahuta duHkhI hue aura girirAja bhogoMko tyAgakara jitendriyabhAvase tInoM kAla bhagavAn himAlayapara jAkara gaGgAjIke kinAre sAna Adise pavitra viSNukI pUjA karate raho / vidyAdharazreSTha ! jisa dina mAgha ho prasatratApUrvaka kuzAsanapara baitthe| rAjAne apanI sampUrNa zuklA ekAdazI AyegI, usa dinataka tumhAre sAre indriyoMko vazameM karake hRdayameM bhagavAna kA dhyAna karanA pApa jalakara bhasma ho jaayeNge| phira dvAdazIke pavitra Arambha kiyaa| unhoMne dhyAnameM dekhA-bhagavAnkA dinako maiM mantrapUta kalyANamaya jalase abhiSeka karake zrIvigraha nUtana nIla meghake samAna zyAma hai| unake netra tumhArA mukha kAmadevake samAna sundara kara duuNgaa| phira kamalAdalake samAna vizAla haiN| ve apane hAthoMmeM zaGkha, devamukha hokara isa sundarIke sAtha tuma sukhapUrvaka krIr3A cakra, gadA aura padma dhAraNa kiye hue haiN| unakA zrIaGga karate rhnaa| pItAmbarase DhakA hai| vakSaHsthalameM kaustubhamaNi apanA vidyAdhara ! mAyake snAnase vipattikA nAza hotA hai prakAza phailA rahI hai tathA ve galemeM vanamAlA dhAraNa kiye aura mAyake srAnase pApa naSTa ho jAte haiN| mAgha saba hue haiN| isa prakAra zrIharikA cintana karate hue rAjAne vratose bar3hakara hai tathA yaha saba prakArake dAnoMkA phala prANavAyuke mArgako bhItara hI roka liyA aura nAsikAke pradAna karanevAlA hai| puSkara, kurukSetra, brahmAvarta, agrabhAgapara dRSTi jamAye kuNDalinIke mukhako Upara pRthudaka, avimuktakSetra (kAzI), prayAga tathA gaGgA Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ******** * mRgazRGga munikA bhagavAnse varadAna prApta karake apane ghara lauTanA 1 sAgara saMgamameM dasa varSoMtaka zauca-santoSAdi niyamoMkA pAlana karanese jo phala prApta hotA hai, vaha mAghake mahIne meM tIna dinoMtaka prAtaH snAna karanese hI mila jAtA hai| jinake manameM dIrghakAlataka svargalokake bhoga bhoganekI abhilASA ho, unheM sUryake makara rAzipara rahate samaya jahA~ kahIM bhI jala mile, prAtaHkAla snAna karanA caahiye| Ayu, Arogya, rUpa, saubhAgya evaM uttama guNoMmeM jinakI ruci ho, unheM sUryake makara rAzipara rahanetaka prAtaH kAla avazya snAna karanA caahiye| jo narakase Darate haiM aura daridratAke mahAsAgarase jinheM trAsa hotA hai, unheM sarvathA prayatnapUrvaka mAghamAsameM prAtaHkAla snAna karanA cAhiye / devazreSTha ! daridratA, pApa aura durbhAgyarUpI kIcar3a ko dhoneke liye mAghasnAnake sivA dUsarA koI upAya nahIM hai| anya kamako yadi azraddhApUrvaka kiyA jAya to ve bahuta thor3A phala dete haiM; kintu mAghasnAna yadi zraddhA ke binA bhI vidhipUrvaka kiyA jAya to vaha pUrA pUrA phala detA hai| gA~vase bAhara nadI yA pokhareke jalameM jahA~ kahIM bhI niSkAma yA sakAmabhAvase mAghasnAna karanevAlA puruSa isa loka aura paralokameM duHkha nahIM dekhtaa| jaise candramA kRSNapakSameM kSINa hotA aura zurUpakSameM bar3hatA hai, usI prakAra mAghamAsameM snAna karanepara pApa kSINa hotA aura puNyarAzi bar3hatI hai| jaise samudrameM nAnA prakArake ratna utpanna hote haiM, usI prakAra mAghasnAnase Ayu, dhana aura strI Adi sampattiyA~ prApta hotI haiN| jaise kAmadhenu aura -- . vasiSThajI kahate haiM-- rAjan ! maiM mAgha mAsakA prabhAva batalAtA hU~, suno| ise bhaktipUrvaka sunakara manuSya saba pApoMse mukta ho jAtA hai prAcIna rathantara kalpake satyayugameM kutsa nAmake eka RSi the, jo brahmAjIke putra the| ve bar3e hI tejasvI aura niSpApa the| unhoMne kardama RSikI sundarI kanyAke sAtha vidhipUrvaka vivAha kiyaa| cintAmaNi manovAJchita bhoga detI haiM, usI prakAra mAghasnAna saba manorathoMko pUrNa karatA hai| satyayugameM tapasyAko, tretAmeM jJAnako, dvAparameM bhagavAn ke pUjanako aura kaliyugameM dAnako uttama mAnA gayA hai; parantu mAghakA snAna sabhI yugoMmeM zreSTha samajhA gayA hai| * sabake liye, samasta varNoM aura AzramoMke liye mAghakA snAna dharmako dhArAvAhika vRSTi karatA hai| bhRgujIke ye vacana sunakara vaha vidyAdhara usI Azramapara Thahara gayA aura mAghamAsameM bhRgujIke sAtha hI usane vidhipUrvaka parvatIya nadIke kuNDameM patnIsahita snAna kiyaa| maharSi bhRguke anugrahase vidyAdharane apanA manoratha prApta kara liyaa| phira vaha devamukha hokara maNiparvatapara AnandapUrvaka rahane lgaa| bhRgujI usapara kRpA karake bahuta prasanna hue aura punaH vindhyaparvatapara apane Azrama meM cale aaye| usa vidyAdharakA maNimaya parvatakI nadImeM mAghasnAna karanemAtrase kAmadevake samAna mukha ho gyaa| tathA bhRgujI bhI niyama samApta karake ziSyoMsahita vindhyAcala parvatako ghATImeM utarakara narmadA taTapara Aye / vasiSThajI kahate haiM-- rAjan ! maharSi bhRguke dvArA vidyAdharake prati kahA huA yaha mAgha mAhAtmya sampUrNa bhuvanakA sAra hai tathA nAnA prakArake phaloMse vicitra jAna par3atA hai| jo pratidina isakA zravaNa karatA hai, vaha devatAkI bhA~ti samasta sundara bhogoMko prApta kara letA hai| mRgazRGga munikA bhagavAnse varadAna prApta karake apane ghara lauTanA -- 49 ****** * * kRte tapaH paraM jJAnaM tretAyAM yajanaM tathA dvApare ca kalau dAnaM mAghaH sarvayugeSu ca // (221 / 80 ) usake garbha se munike vatsa nAmaka putra huA, jo vaMzako bar3hAnevAlA thA / vatsakI pA~ca varSakI avasthA honepara pitAne unakA upanayana saMskAra karake unheM gAyatrImantrakA upadeza kiyaa| aba ve brahmacarya kA pAlana karate hue bhRgukulameM nivAsa karane lge| pratidina prAtaH kAla aura sAyaMkAla agnihotra, tInoM samaya snAna aura bhikSAke Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 ___ * arjayasta havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa annakA bhojana karate the| indriyoMko kAbUmeM rakhate, kAlA sabakA pravAha jahA~ pazcima yA uttarakI ora hai, usa mRgacarma dhAraNa karate aura sadA svAdhyAyameM saMlagna rahate sthAnakA prayAgase bhI adhika mahattva batalAyA gayA hai| the| pairase lekara zikhAtaka laMbA palAzakA DaMDA, jisameM maiMne apane pUrvapuNyoMke prabhAvase Aja kAverIkA koI cheda na ho, liye rahate the| unake kaTibhAgameM mUMjako pazcimagAmI pravAha prApta kiyA hai| vAstavameM maiM kRtArtha hU~, mekhalA zobhA pAtI thii| hAthameM sadA kamaNDalu dhAraNa kRtArtha hU~, kRtArtha huuN|' isa prakAra socate hue ve prasanna karate, svaccha kaupIna pahanate, zuddha bhAvase rahate aura hokara kAverIke jalameM tIno kAla snAna karate the| svaccha yajJopavIta dhAraNa karate the| unakA mastaka unhoMne kAverIke pazcimagAmI pravAhameM tIna sAlataka samidhAoMkI bhasmase suzobhita thaa| ve sabake nayanoMko mAgha-stAna kiyaa| usake puNyase unakA antaHkaraNa priya jAna par3ate the| pratidina mAtA, pitA, guru, AcArya, zuddha ho gyaa| ve mamatA aura kAmanAse rahita ho gye| anyAnya bar3e-bUr3hoM, saMnyAsiyoM tathA brahmavAdiyoMko tadanantara mAtA, pitA aura gurukI AjJA lekara ve praNAma karate the| buddhimAn vatsa brahmayajJameM tatpara rahate sarvapApanAzaka kalyANatIrthameM A gye| usa sarovarameM aura sadA zubha karmAkA anuSThAna kiyA karate the| ve bhI eka mAsataka mAghasnAna karake brahmacArI vatsa muni hAthameM pavitrI dhAraNa karake devatAoM, RSiyoM aura tapasyA karane lge| rAjan ! isa prakAra unheM uttama tapasyA pitaroMkA tarpaNa karate the| phUla, candana aura gandha karate dekha bhagavAn viSNu prasanna hokara unake Age Adiko kabhI hAthase chUte bhI nahIM the| mauna hokara pratyakSa prakaTa hue aura bole-'mahAprAjJa mRgazRGga ! maiM bhojana karate / madhu, piNyAka aura khArA namaka nahIM khAte tumapara bahuta prasanna huuN|' yo kahakara bhagavAn puruSottamane the| khar3AU~ nahIM pahanate the tathA savArIpara nahIM cddh'te| unake brahmarandha (mastaka) kA sparza kiyaa| zIzemeM mu~ha nahIM dekhate / dantadhAvana, tAmbUla aura pagar3I taba vatsa muni samAdhise virata ho jAga uThe aura Adise paraheja rakhate the| naulA, lAla tathA pIlA vastra, unhoMne apane sAmane hI bhagavAn viSNuko upasthita khATa, AbhUSaNa tathA aura bhI jo-jo vastue~ brahmacarya- dekhaa| ve sahasra sUryoke samAna tejasvI kaustubhamaNirUpa Azramake pratikUla batAyI gayI hai, una sabakA ve AbhUSaNase atyanta bhAsamAna dikhAyI dete the| taba sparzataka nahIM karate the; sadA zAntabhAvase sadAcArameM hI munine bar3e vegase uThakara bhagavAnko praNAma kiyA aura tatpara rahate the| bar3e bhAvase sundara stuti kii| aise AcAravAn aura vizeSataH brahmacaryakA pAlana bhagavAn hRSIkezakI stuti aura namaskAra karake karanevAle vatsa muni sUryake makara-rAzipara rahate vatsa muni apane mastakapara hAtha jor3e cupacApa bhagavAnke mAgha mAsameM bhaktipUrvaka prAtaHsnAna karate the| ve usa sAmane khar3e ho gye| usa samaya unake netroMse Anandake samaya vizeSa rUpase zarIrakI zuddhi karate the| AkAzameM A~sU baha rahe the aura sAre zarIrameM romAJca ho AyA thaa| jaba ine-gine tAre raha jAte the, usa samaya-brahmavelAmeM taba zrIbhagavAnne kahA-mRgaGga ! tumhArI isa to ve nityanAna karate the aura phira jaba Adhe sUrya stutise mujhe bar3I prasannatA huI hai| mAtra mAsameM isa nikala Ate, usa samaya bhI mAghakA nAna karate the| ve sarovarake jalameM jo tumane srAna aura tapa kiye haiM, isase mana-hI-mana apane bhAgyakI sarAhanA karane lage- maiM bahuta santuSTa huuN| mune ! tuma nirantara kaSTa sahate-sahate 'aho! isa pazcimavAhinI kAverI nadImeM snAnakA thaka gaye ho| dakSiNAosahita yajJa, dAna, anyAnya avasara milanA prAyaH manuSyoM ke liye kaThina hai, to bhI niyama tathA yamoMke pAlanase bhI mujhe utanA saMtoSa nahIM maiMne makarArkameM yahA~ snAna kiyaa| vAstavameM maiM bar3A hotA, jitanA mAghake snAnase hotA hai| pahale tuma mujhase bhAgyavAn huuN| samudrameM milI huI jitanI nadiyA~ haiM, una vara maaNgo| phira maiM tumheM manovAJchita vastu pradAna Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . mRgapAGga munikA bhagavAnase varadAna prApta karake apane ghara lauTanA * 889 kruuNgaa| mRgazRGga ! tuma merI prasannatAke liye maiM jo sarovarake taTapara jaba tuma tapasyA karanemeM lage the, usa AjJA hU~, usakA pAlana kro| isa samaya tumhAre samaya jo mRga pratidina yahA~ pAnI pIne Ate the, ve nirbhaya brahmacaryase jisa prakAra RSiyoMko santoSa huA hai, usI hokara tumhAre zarIrameM apane sIMga ragar3A karate the| isIse prakAra tuma yajJa karake devatAoMko aura santAna utpanna zreSTha maharSi tumheM mRgabhaGga kahate haiN| Ajase saba loga karake pitaroMko saMtuSTa kro| mere santoSake liye ye donoM tumheM mRgazRGga hI kheNge| kArya tumheM sarvathA karane caahiye| agale janmameM tuma yo kahakara sabako saba kucha pradAna karanevAle brahmAjIke putra mahAjJAnI RbhunAmaka jIvanmukta brAhmaNa bhagavAn sarvezvara vahA~ rahane lge| tadanantara mRgazaGga munine hooge aura nidAghako vedAntavAkyajanya jJAnakA upadeza bhagavAnkA pUjana kiyA aura unakI AjJA lekara ve usa karake punaH paramadhAmako prApta hooge| parvatase cale gye| saMsArakA upakAra karaneke liye mRgaGga bole-devadeva ! sampUrNa devatAoMdvArA unhoMne gRhastha-dharmako svIkara karanekA nizcaya kiyA aura vandita jagannAtha ! Apa yahA~ sadA nivAsa kareM aura apane antaHkaraName nirantara ve AdipuruSa kamalanayana sabako saba prakArake bhoga pradAna karate rheN| Apa sadA bhagavAn viSNukA cintana karane lge| apanI janmabhUmi saba jIvoMko saba tarahakI sampatti pradAna kreN| bhagavan ! bhojarAjanagarameM ghara Akara unhoMne mAtA aura pitAko yadi maiM ApakA kRpApAtra hU~ to yahI eka vara, jise namaskAra karake apanA sArA samAcAra kaha sunaayaa| nivedana kara cukA hU~, denekI kRpA kreN| kamalanayana ! mAtA-pitAke netroMmeM Anandake A~sU chalaka aaye| caraNoMmeM par3e hue bhaktoMkA duHkha dUra karanevAle acyuta ! unhoMne putrako chAtIse lagAkara vAraMvAra usakA mastaka Apa mujhapara prasanna hoiye| zaraNAgatavatsala ! maiM sa~ghA aura premapUrvaka abhinandana kiyaa| vatsa apane ApakI zaraNameM AyA huuN| guruko praNAma karake phira svAdhyAyameM laga gye| pitA, bhagavAn viSNu bole-mRgazaGga ! evamastu, maiM mAtA aura guru-tInoMkI pratidina sevA karate hue sadA yahA~ nivAsa kruuNgaa| jo loga yahA~ merA pUjana unhoMne sampUrNa vedoMkA adhyayana kiyA aura guruko AjJA kareMge, unheM saba prakArakI sampatti hAtha lgegii| le vidhipUrvaka vratanAna aura utsargakA kArya pUrNa kiyaa| vizeSataH jaba sUrya makara rAzipara hoM, usa samaya isa tatpazcAt mahAmanA mRgazaGga apane pitAse isa prakAra sarovarameM snAna karanevAle manuSya saba pApoMse mukta ho mere bole-'tAta ! putrakI utpattike liye pitA aura paramapadako prApta hoNge| vyatIpAta yogameM, ayana prArambha mAtAko jo kleza sahane par3ate haiM, unakA badalA sau varSoMmeM honeke dina, saMkrAntike samaya, viSuva yogameM, pUrNimA bhI nahIM cukAyA jA sakatA; ataH putrako ucita hai ki aura amAvAsyA tithiko tathA candragrahaNa aura sUrya- vaha mAtA-pitA tathA gurukA bhI sadA hI priya kare / ina grahaNake avasarapara yahA~ sAna karake yathAzakti dAna tInoMke atyanta santuSTa honepara saba tapasyA pUrNa ho jAtI denese aura tumhAre mukhase nikale hue isa stotrakA mere hai| ina tInoMkI sevAko hI sabase bar3A tapa kahA gayA sAmane pATha karanese manuSya mere lokameM pratiSThita hogaa| hai| inakI AjJAkA ullaGghana karake jo kucha bhI kiyA bhagavAn govindake yoM kahanepara una brAhmaNakumArane jAtA hai, vaha kabhI siddha nahIM hotaa| vidvAn puruSa inhIM punaH praNAma kiyA aura bhaktoMke adhIna rahanevAle tInoMkI ArAdhanA karake tInoM lokopara vijaya pAtA hai| zrIharise phira eka prazra kiyA- 'kRpAnidhe ! devezvara ! jisase ina tInoMko saMtoSa ho, vahI manuSyoM ke liye cAroM maiM to kutsa munikA putra vatsa hU~; phira mujhe Apane puruSArtha kahA gayA hai; isake sivA jo kucha bhI hai, vaha mRgazRGga kahakara kyoM sambodhita kiyA ?' upadharma kahalAtA hai| manuSyako ucita hai ki vaha zrIbhagavAn bole-brahman ! isa kalyANa- akhaNDa brahmacaryakA pAlana karate hue pitAse kramazaH Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 890 arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam *********** tIna do yA eka vedakA adhyayana karaneke pazcAt gRhastha AzramameM praveza kre| yadi patnI apane vazameM rahe to gRhasthAzramase bar3hakara dUsarI koI vastu nahIM hai| pati aura patnIkI anukUlatA dharma, artha aura kAmakI siddhikA pradhAna kAraNa hai| yadi strI anukUla ho to svargase kyA lenA hai -- ghara hI svarga ho jAtA hai aura yadi patnI viparIta svabhAvakI mila gayI to narakameM jAnekI kyA AvazyakatA hai - yahIM narakakA dRzya upasthita ho jAtA hai| sukhake liye gRhasthAzrama svIkAra kiyA jAtA hai; kintu vaha sukha patnIke adhIna hai| yadi patnI vinayazIla ho to dharma, artha aura kAmakI prApti nizcita hai| - jo gRhakAryameM catura, santAnavatI pativratA, priya vacana bolanevAlI aura patike adhIna rahanevAlI haiaisI uparyukta guNoMse yukta nArI strIke rUpameM sAkSAt lakSmI hai| isaliye apane samAna varNakI uttama lakSaNoM vAlI bhAryAse vivAha karanA caahiye| jo pitAke gotra athavA mAtAke sapiNDavargameM utpanna na huI ho, vahI strI vivAha karaneyogya hotI hai tathA usIse dvijoMke dharmakI vRddhi hotI hai| jisako koI roga na ho, jisake bhAI ho, jo avasthA aura kadameM apanese kucha choTI ho, jisakA mukha saumya ho tathA jo madhura bhASaNa karanevAlI ho, aisI bhAryAke sAtha dvijako vivAha karanA caahiye| jisakA nAma parvata, nakSatra, vRkSa, nadI, sarpa, pakSI tathA naukaroMke nAmapara na rakhA gayA ho, jisake nAmameM komalatA ho, aisI kanyAse buddhimAn puruSako vivAha karanA cAhiye / isa prakAra uttama lakSaNoMkI parIkSA karake hI kisI - mRgazRGga munike dvArA mAghake puNyase eka hAthIkA uddhAra tathA marI huI kanyAoMkA jIvita honA vasiSThajI kahate haiM-- rAjan ! bhojapurameM ucathya nAmaka eka zreSTha muni the| unake kamalake samAna netroMvAlI eka kanyA thI, jisakA nAma suvRttA thaa| vaha mAgha mAsameM pratidina sabere hI uThakara apanI kumArI [ saMkSipta padmapurANa kanyAke sAtha vivAha karanA ucita hai| uttama lakSaNa aura acche AcaraNavAlI kanyA patikI Ayu bar3hAtI hai, ataH pitAjI! aisI bhAryA kahA~ milegI ? kutsane kahA- parama buddhimAn mRgazRGga ! isake liye koI vicAra na kro| tumhAre jaise sadAcArI puruSake liye kucha bhI durlabha nahIM hai| jo sadAcArahIna, AlasI, mAgha snAna na karanevAle, atithi pUjAse dUra rahanevAle, ekAdazIko upavAsa na karanevAle, mahAdevajIkI bhaktise zUnya, mAtA-pitAmeM bhakti na rakhanevAle, guruko santoSa na denevAle, gauoMkI sevAse vimukha, brAhmaNoMkA hita na cAhanevAle, yajJa, homa aura zrAddha na karanevAle, dUsaroMko na dekara akele khAnevAle, dAna, dharma aura zIlase rahita tathA agnihotra na karake bhojana karanevAle haiM, aise logoMke liye hI vaisI striyA~ durlabha haiN| beTA ! prAtaHkAla snAna karanepara mAghakA mahInA vidyA, nirmala kIrti, Arogya, Ayu, akSaya dhana, samasta pApoMse mukti tathA indraloka pradAna karatA hai| beTA! mAgha mAsa saubhAgya, sadAcAra, santAna vRddhi, satsaGga, satya, udArabhAva, khyAti, zUratA aura bala-- saba kucha detA hai kahA~taka ginAU~, vaha kyA-kyA nahIM detA / puNyAtman! kamalake samAna netroMvAle bhagavAn viSNu mAghasnAna karanese tumapara bahuta prasanna haiN| vacana hue| vasiSThajI kahate haiM-- rAjan ! pitAke ye satya sunakara mRgazRGga muni mana hI mana bahuta prasanna unhoMne pitAke caraNoMmeM mastaka jhukAkara punaH praNAma kiyA aura dina-rAta ve apane hRdayameM zrIharikA hI cintana karane lge| - sakhiyoMke sAtha kAverI nadIke pazcimagAmI pravAhameM snAna kiyA karatI thii| snAnake samaya vaha isa prakAra prArthanA karatI - 'devi! tuma sahya parvatakI ghATIse nikalakara zrIraGgakSetrameM pravAhita hotI ho| zrIkAverI ! tumheM Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * mRgaja munike dvArA pApake puNyase eka hAthIkA uddhAra . namaskAra hai| mere pApoMkA nAza kro| marudvRdhe! tuma nAma le-lekara vilApa karane lgii| bar3I saubhAgyazAlinI ho| mAgha mAsameM jo loga tumhAre kanyAoMkI mAtAe~ jaba isa prakAra jora-jorase jalameM srAna karate haiM, unake bar3e-bar3e pApoMko hara letI krandana kara rahI thIM, usI samaya tapasyAke bhaNDAra, ho| mAtA ! mujhe maGgala pradAna kro| pazcimavAhinI kAntimAna, dhIra tathA jitendriya, zrImAn mRgazRGga muni kAverI ! mujhe pati, dhana, putra, sampUrNa manoratha aura vahA~ A phuNce| unhoMne mana-hI-mana eka upAya socA pAtivratya-pAlanakI zakti do|' yoM kahakara suvRttA aura socakara unheM AzvAsana dete hue kahA- 'jabataka kAverIko praNAma karatI aura jaba kucha-kucha sUryakA ina kamalanayanI kanyAoko jIvita na kara dUM, tabataka udaya hone lagatA, usI samaya vaha nityanAna kiyA Apaloga inake sundara zarIrakI rakSA kre|' yo kahakara karatI thii| isa prakAra usane tIna varSAtaka mAghasrAna muni parama pAvana kAverIke taTapara gaye aura kaNThabhara kiyaa| usakA uttama caritra tathA gRhakAryameM caturatA pAnImeM khar3e ho, mukha evaM bhujAoMko Upara uThAye dekhakara pitAkA mana bar3A prasanna rahatA thaa| ve socane sUryadevakI ora dekhate hue mRtyu devatAkI stuti karane lage-apanI kanyAkA vivAha kisase kasai? isI lge| isI bIcameM eka samaya vahI hAthI pAnIke bhItarase bIcameM kutsa munine apane putra brahmacArI vatsakA vivAha uThA aura una brAhmaNa muniko mAraneke liye sa~r3a uThAye karaneke liye ucathyakI sumukhI kanyA suvRttAkA varaNa bar3e vegase unake samIpa aayaa| hAthIkA krodha dekhakara karanekA vicAra kiyaa| suvRttA bar3I sundarI thii| usameM bhI munivara mRgazRGga jalase vicalita nahIM hue, apitu, aneka zubha lakSaNa the| vaha bAhara-bhItarase zuddha tathA citralikhita-se cupacApa khar3e rahe / pAsa Anepara eka hI nIroga thii| usa samaya usakI kahIM tulanA nahIM thii| kSaNameM usa gajarAjakA krodha calA gyaa| vaha bilakula vatsa munine usase vivAha karanekI abhilASA kii| zAnta ho gyaa| usane muniko sa~r3ase pakar3akara apanI eka dina suvRttA apanI tIna sakhiyoMke sAtha pIThapara biThA liyaa| muni usake bhAvako samajha gye| mAghanAna karaneke liye aruNodayake samaya kAverauke usake kaMdhepara sukhapUrvaka baiThanese unheM bar3A santoSa huA taTapara aayii| usI samaya eka bhayAnaka jaMgalI hAthI aura japa samApta karake hAthameM jala le 'maiMne ATha dinoMke pAnIse niklaa| use dekhakara suvRttA Adi kanyAe~ mAghasnAnakA puNya tumheM de diyaa|' yoM kahakara unhoMne bhayase vyAkula hokara bhaagiiN| hAthI bhI bahuta dUrataka zIghra hI vaha jala hAthIke mastakapara chor3a diyaa| isase unake pIche-pIche gyaa| cAroM kanyAe~ vegase daur3aneke gajarAja pAparahita ho gayA aura mAno isa bAtako svayaM kAraNa haoNphane lagI aura tinakose r3hake hue eka bahuta bhI samajhate hue usane pralayakAlIna meghake samAna bar3e bar3e jalazUnya kue~ gira pdd'ii| kue~ girate hI unake jorase garjanA kii| usakI isa garjanAse bhI munike manameM prANa nikala gye| jaba ve ghara lauTakara nahIM AyIM, taba bar3I prasannatA huI aura unhoMne kRpApUrvaka usa gajarAjakI mAtA-pitA unakI khoja karate hue idhara-udhara bhaTakane ora dekhakara usake Upara apanA hAtha pherA / munike lge| unhoMne vana-vanameM ghUmakara jhAr3I-jhAr3I chAna hAthakA sparza honese usane hAthIkA zarIra tyAga diyA ddaalii| Age jAnepara unheM eka gaharA kuA~ dikhAyI aura AkAzameM devatAkI bhA~ti divyarUpa dhAraNa kiye diyA, jo tinakose DhaMkA honeke kAraNa prAyaH dRSTi meM nahIM dRSTigocara huaa| usa rUpameM use dekhakara munIzvarako AtA thaa| unhoMne dekhA, ve kamalalocanA kanyAe~ kue~ke bar3A vismaya huaa| bhItara nirjIva hokara par3I hai| unakI mAtAeM kanyAoMke taba divyarUpadhArI usajIvane kahA-munIzvara ! pAsa calI gayIM aura zokagrasta ho bAraMbAra unheM chAtIse maiM kRtArtha ho gayA, kyoMki Apane mujhe atyanta nindita lagAkara 'vimale! kamale! suvRtte ! surase !' Adi evaM pApamayI pazuyonise mukta kara diyaa| dayAnidhe! Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa aba maiM apanA sArA vRttAnta batalAtA hU~, suniye| svarNamudrAoMkA upArjana kiyaa| mere eka hI putra thA, jo pUrvakAlakI bAta hai, naiSadha nagarameM vizvagupta nAmase prasiddha sampUrNa guNoMmeM zreSTha thaa| maiMne apane sAre dhanako do parama dharmAtmA tathA svadharmapAlanameM tatpara eka vaizya rahate bhAgoMmeM bA~Takara AdhA to putrako de diyA aura AdhA the| maiM unhIMkA putra thaa| merA nAma dharmagupta thaa| apane liye rkhaa| apane hissekA dhana lekara pokharA svAdhyAya, yajana, dAna, sUda lenA, pazupAlana, gorakSA, khudvaayaa| nAnA prakArake vRkSoMse yukta bagIcA khetI aura vyApAra--yahI saba merA kAma thaa| dvija- lgvaayaa| aneka maNDapoMse suzobhita devamandira zreSTha ! maiM [anucita] kAma aura dambhase sadA dUra hI bnvaayaa| marubhUmike mArgoMmeM pausale aura kue~ banavAye rhaa| satya bolatA aura kisIkI nindA nahIM karatA thaa| tathA Thaharaneke liye dharmazAlAe~ taiyAra kraayiiN| indriyoMko kAbUmeM rakhakara apanI strIse hI anurAga karatA kanyAdAna, godAna aura bhUmidAna kiye| tila, cAvala, thA aura parAyI striyoMke samparkase bacA rahatA thA / mujhameM gehU~ aura mUMga AdikA bhI dAna kiyaa| ur3ada, dhAna, tila rAga, bhaya aura krodha nahIM the| lobha aura matsarako bhI aura ghI AdikA dAna to maiMne bahuta bAra kiyaa| maiMne chor3a rakhA thaa| dAna detA, yajJa karatA, devatAoMke tadanantara rasake camatkAroMkA varNana karanevAlA koI prati bhakti rakhatA aura gauoM tathA brAhmaNoMke hitameM kApAlika mere pAsa AyA aura kautUhala paidA karaneke saMlagra rahatA thaa| sadA dharma, artha aura kAmakA sevana liye kucha karAmAta dikhAkara usane mujhe apane karatA tathA vyApArake kAmameM kabhI kisIko dhokhA nahIM mAyAjAlameM phaMsAkara Thaga liyaa| usakI karatUteM dekhakara detA thaa| brAhmaNaloga jaba yajJa karate, usa samaya unheM usake prati merA vizvAsa bar3ha gayA aura rasavAda-cA~dI, binA mA~ge hI dhana detA thaa| samayapara zrAddha tathA sampUrNa sonA Adi banAneke nAmapara merA sArA dhana barabAda ho devatAoMkA pUjana karatA thaa| aneka prakArake sugandhita gyaa| usa kApAlikane mujhe bhramameM DAlakara bahuta dravya, bahuta-se pazu, dUdha-dahI, maTThA, gobara, ghAsa, dinoMtaka bhttkaayaa| usake liye dhana de-dekara maiM daridra ho lakar3I, phala, mUla, namaka, jAyaphala, pIpala, anna, gyaa| mAghakA mahInA AyA aura maiMne dasa dinoMtaka sAgake bIja, nAnA prakArake vastra, dhAtu, Ikhake rasase sUryodayake samaya mahAnadImeM lAna kiyA; kintu bur3hApeke taiyAra honevAlI vastue~ aura aneka prakArake rasa becA kAraNa isase adhika samayataka maiM srAnakA niyama karatA thaa| jo dUsaroMko detA thA, vaha taulameM kama nahIM calAnemeM asamartha ho gyaa| isI bIcameM merA putra rahatA thA aura jo auroMse letA, vaha adhika nahIM hotA dezAntarameM calA gyaa| ghor3e mara gye| khetI naSTa ho gayI thaa| jina rasoMke becanese pApa hotA hai, unako chor3akara aura beTene vezyA rakha lii| phira bhI bhAI-bandhu yaha anya rasoMko becA karatA thaa| becanemeM chala-kapaTase socakara ki yaha becArA bUr3hA, dharmAtmA aura puNyavAn hai, kAma nahIM letA thaa| jo manuSya sAdhu puruSoMko vyApArameM dharmaka hI uddezyase mujhe kucha sUkhA anna aura bhAta de diyA ThagatA hai, vaha ghora narakameM par3atA hai tathA usakA dhana bhI karate the| aba maiM apanA dharma becakara kuTumbakA pAlananaSTa ho jAtA hai| maiM saba devatAoM, brAhmaNoM tathA poSaNa karane lagA, kevala mAghasrAnake phalako nahIM beca gauoMkI pratidina sevA karatA aura pAkhaNDI logoMse dUra skaa| eka dina jiddhAkI lolupatAke kAraNa dUsareke rahatA thaa| brahman ! kisI bhI prANIse mana, vANI aura gharapara khUba galetaka ha~sakara miThAI khA lii| isase kriyAdvArA IrSyA kiye binA hI jo jIvikA calAyI jAtI ajIrNa ho gyaa| ajIrNase atisArakI bImArI huI aura hai, vahI parama dharma hai| maiM aisI hI jIvikAse jIvana- usase merI mRtyu ho gyii| kevala mAghanAnake prabhAvase maiM nirvAha karatA thaa| eka manvantarataka svargameM devarAja indrake pAsa rahA aura isa prakAra dharmake mArgase calakara maiMne eka karor3a puNyakI samApti ho jAnepara hAthIkI yonimeM utpanna huaa| Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * maga punike dvArA mAghake puNyase eka hAthIkA dvAra . ...................................................... jo loga dharma becate haiM, ve hAthI hI hote haiN| vipravara ! bhagavan ! atyanta ghora aura agnike samAna tejasvI isa samaya Apane hAthIkI yonise bhI merA uddhAra kara kAlarUpa mRtyu tathA bahuta-se roga Apake pAsa sevAmeM diyaa| mujhe svargakI prApti honeke liye Apane puNyadAna upasthita rahate haiN| Apako namaskAra hai| kiyA hai| munIzvara ! maiM kRtArtha ho gayA, kRtArtha ho gayA, Apa bhayAnaka mArI aura atyanta bhayaGkara mahAmArIke kRtArtha ho gyaa| Apako namaskAra hai, namaskAra hai, sAtha rahate haiM / pApiSThoMke liye ApakA aisA hI svarUpa hai| namaskAra hai| Apako bArambAra namaskAra hai| __yoM kahakara vaha svargako calA gyaa| saca hai, vAstavameM to ApakA mukha khile hue kamalake satpuruSoMkA saGga uttama gati pradAna karanevAlA hotA hai| samAna prasannatAse pUrNa hai| Apake netroMmeM karuNA bharI hai| isa prakAra mahAnubhAva mRgazRGga vaizyako hAthIkI yonise Apa pitRsvarUpa hai| Apako namaskAra hai| Apake keza mukta karake svayaM galetaka pAnImeM khar3e ho sUryanandana atyanta komala haiM aura netra bhauhoMkI rekhAse suzobhita yamarAjakI stuti karane lage hai| mukhake Upara mUMche bar3I sundara jAna par3atI haiN| pake _ OM yama, dharmarAja, mRtyu, antaka, vaivasvata, kAla, hue bimbaphalake samAna lAla oTha ApakI zobhA bar3hAte sarvabhUtakSaya, audumbara, dana, nIla, parameSThI, vRkodara, haiN| Apa do bhujAoMse yukta, suvarNake samAna kAntimAn citra aura citragupta-ina caudaha nAmoMse pukAre jAnevAle aura sadA prasatra rahanevAle haiN| Apako namaskAra hai| bhagavAn yamarAjako namaskAra hai| Apa saba prakArake AbhUSaNoMse vibhUSita, ratnamaya jinakA mukha dAr3hoMke kAraNa vikarAla pratIta hotA siMhAsanapara virAjamAna, zveta mAlA aura zveta vastra dhAraNa hai aura Ter3hI bhauhoMse yukta A~kheM krUratApUrNa jAna par3atI haiM, karanevAle tathA zveta chatrase suzobhita haiN| Apake donoM jinake zarIrameM UparakI ora uThe hue bar3e-bar3e roma hai ora do divya nAriyA~ khar3I hokara hAthoMmeM sundara caivara tathA oTha bhI bahuta lambe dikhAyI dete haiM, aise Apa liye DulA rahI haiN| Apako namaskAra hai| yamarAjako namaskAra hai| galeke ratnamaya hArase Apa bar3e sundara jAna par3ate Apake aneka bhujAe~ haiM, ananta nakha haiM tathA haiN| ratnamaya kuNDala Apake kAnoMkI zobhA bar3hAte haiN| kalagirike samAna kAlA zarIra aura bhayaGkara rUpa hai| Apake hAra aura bhujavaMda bhI ratnake hI hai tathA Apake Apako namaskAra hai| kirITameM nAnA prakArake ratna jar3e hue haiN| ApakI bhagavan ! ApakA veSa bar3A bhayAnaka hai| Apa kRpAdRSTi sImAkA atikramaNa kara jAtI hai| Apa pApiyoMko bhaya dete, kAladaNDase dhamakAte aura saba mitrabhAvase sabako dekhate haiN| saba prakArakI sampattiyA~ prakArake astra-zastra dhAraNa karate haiN| bahuta bar3A bhaiMsA Apako samRddhizAlI banAtI haiN| Apa saubhAgyake parama ApakA vAhana hai| Apake netra dahakate hue aMgAroMke Azraya haiM tathA dharma aura adharmake jJAna meM nipuNa sabhAsad samAna jAna par3ate haiN| Apa mahAn hai| meru parvatake ApakI upAsanA karate haiN| Apako namaskAra hai| samAna ApakA vizAla rUpa hai| Apa lAla mAlA aura saMyamanIpurIkI sabhAmeM zubhra rUpavAle dharma, zubhavastra dhAraNa karate haiN| Apako namaskAra hai| lakSaNa satya, candramAke samAna manohara rUpadhArI zama, kalpAntake meghoMkI bhAMti jinakI gambhIra garjanA dUdhake samAna ujjvala dama tathA varNAzramajanita vizuddha aura pralayakAlIna vAyuke samAna pracaNDa vega hai, jo AcAra Apake pAsa mUrtimAn hokara sevAmeM upasthita samudrako bhI pI jAte, sampUrNa jagatko grAsa banA lete, rahate haiM; Apako namaskAra hai| parvatoMko bhI cabA jAte aura mukhase Aga ugalate haiM, una Apa sAdhuoMpara sadA neha rakhate, vANIse unameM bhagavAn yamarAjako namaskAra hai| prANoMkA saJcAra karate, vacanoMse santoSa dete aura guNoMse Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva vIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa . . . . . . . . . . . . . . . unheM sarvasva samarpaNa karate haiN| sajjana puruSoMpara sadA bhauhoke kAraNa ApakA mukha vakra jAna par3atA hai| Apake santuSTa rahanevAle Apa dharmarAjako bArambAra namaskAra hai| zarIrakA raMga usa samaya nIlA ho jAtA hai tathA Apa jo sabake kAla hote hue bhI zubhakarma karanevAle apane nirdayI dUtoke dvArA zAstrokta niyamoMkA ullaGghana puruSoMpara kRpA karate haiM, jo puNyAtmAoMke hitaiSI, karanevAle pApiyoMko khUba kar3AIke sAtha dhamakAte haiN| satpuruSoMke saMgI, saMyamanIpurIke svAmI, dharmAtmA tathA Apako sarvadA namaskAra hai| dharmakA anuSThAna karanevAloMke priya haiM, una dharmarAjako jinhoMne paJcamahAyajJoMkA anuSThAna kiyA hai tathA jo namaskAra hai| sadA hI apane karmoka pAlanameM saMlagna rahe haiM, aise jisakI pIThapara laTake hue ghaNToMkI dhvanise sAro logoMko dUrase hI vimAnapara Ate dekha Apa donoM hAtha dizAe~ gUMja uThatI hai tathA jo U~ce-U~ce sIMgoM aura jor3e Age bar3hakara unakA svAgata karate haiN| Apake netra phukAroMke kAraNa atyanta bhISaNa pratIta hotA hai, aise kamalake samAna vizAla haiM tathA Apa mAtA saMjJAke mahAn bhaisepara jo virAjamAna rahate haiM tathA jinakI ATha suyogya putra haiN| Apako merA praNAma hai| bar3I-bar3I bhujAe~ kramazaH nArAca, zakti, musala, khaga, jo sampUrNa vizvase utkRSTa, nirmala, vidvAn, jagatke gadA, trizUla, pAza aura aGkazase suzobhita hai, una pAlaka, brahmA, viSNu tathA zivake priya, sabake zubhAzubha bhagavAn yamarAjako praNAma hai| koMka uttama sAkSI tathA samasta saMsArako zaraNa denevAle __jo caudaha satpuruSoMke sAtha baiThakara jIvoMke haiM, una bhagavAn yamako namaskAra hai| zubhAzubha karmokA bhalIbhAMti vicAra karate haiM, sAkSiyoM- vasiSThajI kahate haiM-isa prakAra stuti karake dvArA anumodana karAkara unheM daNDa dete haiM tathA sampUrNa mRgazRGgane udAratA aura karuNAke bhaNDAra tathA dakSiNa vizvako zAnta rakhate haiM, una dakSiNa dizAke svAmI dizAke svAmI bhagavAn yamakA dhyAna karate hue unheM zAntasvarUpa yamarAjako namaskAra hai| sASTAGga praNAma kiyaa| isase bhagavAn yamako bar3I jo kalyANasvarUpa, bhayahArI, zauca-saMtoSa Adi prasatratA huii| ve mahAn tejasvI rUpa dhAraNa kiye munike niyamoMmeM sthita manuSyoMke netroMko priya laganevAle, sAmane prakaTa hue| usa samaya unakA mukhakamala sAvarNi, zanaizcara aura vaivasvata manu-ina tInoMkI prasatratAse khilA huA thA aura kirITa, hAra, keyUra tathA mAtAke sautele putra, vivasvAn (sUryadeva) ke Atmaja maNimaya kuNDala dhAraNa karanevAle aneka sevaka cAroM tathA sadAcArI manuSyoMko vara denevAle haiM, una bhagavAn orase unakI sevAmeM upasthita the| yamako namaskAra hai| yamarAjane kahA-mune ! maiM tumhAre isa stotrase bhagavan ! jaba Apake dUta pApI jIvoMko dRr3hatA- bahuta santuSTa hU~ aura tumheM vara deneke liye yahA~ AyA huuN| pUrvaka bA~dhakara Apake sAmane upasthita karate haiM, taba tuma mujhase manovAJchita vara mA~go / maiM tumheM abhISTa vastu Apa unheM yaha Adeza dete haiM ki 'ina pApiyoMko aneka pradAna kruuNgaa| ghora narakoMmeM girAkara cheda DAlo, Tukar3e-Tukar3e kara do, unakI bAta sunakara munIzvara mRgazaGga uThakara khar3a jalA do, sukhA DAlo, pIsa do|' isa prakArakI bAteM ho gye| yamarAjako sAmane upasthita dekha unheM bar3A kahate hue yamunAjIke jyeSTha bhrAtA Apa yamarAjako merA vismaya huaa| unake netra prasatratAse khila utthe| praNAma hai| kRtAntako pAkara unhoMne apaneko saphalamanoratha samajhA jaba Apa antakarUpa dhAraNa karate haiM, usa samaya aura hAtha jor3akara kahA-'bhagavan ! ina kanyAoMko Apake golAkAra netra kinAre-kinArese lAla dikhAyI prANadAna diijiye| maiM Apase bArambAra yahI yAcanA karatA dete haiN| Apa bhImarUpa hokara bhaya pradAna karate haiN| Ter3hI huuN|' munikA kathana sunakara dharmarAjane adRzyarUpase una Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * yamalokase lauTI huI kanyAoke dvArA vahA~kI anubhUta bAtoMkA varNana * 895 brAhmaNa-kanyAoMko unake zarIrameM bheja diyaa| phira to antardhAna ho gye| idhara brAhmaNa bhI yamarAjase vara pAkara sokara uThe huekI bhA~ti ve kanyAe~ uTha khar3I huii| apanI bar3I prasannatAke sAtha apane Azramako lauTe / jo mAnava bAlikAoko saceta hote dekha mAtAoMko bar3A harSa pratidina yamarAjakI isa stutikA pATha karegA, use kabhI huaa| kanyAe~ pahalekI hI bhAMti apanA-apanA vastra yama-yAtanA nahIM bhoganI par3egI, usake Upara yamarAja pahanakara mAtAoMko bulA unake sAtha apane ghara gyiiN| prasanna hoMge, usakI santatikA kabhI apamRtyuse parAbhava na vasiSThajI kahate haiM-isa prakAra vipravara hogA, use isa loka aura paralokameM bhI lakSmIkI prApti mRgaGgako varadAna de yama devatA apane pArSadoMke sAtha hogI tathA use kabhI rogoMkA zikAra nahIM honA pdd'egaa| yamalokase lauTI huI kanyAoMke dvArA vahA~kI anubhUta bAtoMkA varNana rAjA dilIpane pUchA-mune! yamalokase logoMke saikar3oM, hajAroM vicitra-vicitra vimAna vahA~ lauTakara AyI huI una sAdhvI kanyAoMne apanI mAtAoM zobhA pAte haiN| ina puNyAtmA jIvoMko vimAnapara baiThakara aura bandhuoMse vahA~kA vRttAnta kaisA batalAyA? Ate dekha sUryanandana yama apane Asanase uThakara khar3e ho pApiyoMkI yAtanA aura puNyAtmAoMkI gatike sambandhame jAte haiM aura apane pArSadoMke sAtha jAkara una sabako kyA kahA? maiM puNya aura pApake zubha aura azubha agavAnI karate haiN| phira svAgatapUrvaka Asana de, phaloko vistArake sAtha sunanA cAhatA huuN| pAdya-arghya Adi nivedana kara priya vacanoMmeM kahate haiM vasiSThajI bole-rAjan ! kanyAone apanI 'Apaloga apane AtmAkA kalyANa karanevAle mahAtmA mAtAoM aura bandhuoMse puNya-pApake zubhAzubha phaloMke haiM, ataeva dhanya haiM; kyoMki Apane divya sukhakI prAptike viSayameM jo kucha kahA thA, vaha jyoM-kA-tyoM tumheM liye puNyakA upArjana kiyA hai| ataH Apa isa batalAtA huuN| vimAnapara baiThakara svargako jaaiye| svargalokakI kahIM kanyAoMne kahA-mAtAo ! yamaloka bar3A hI tulanA nahIM hai, vaha saba prakArake divya bhogose paripUrNa ghora aura bhaya utpanna karanevAlA hai| vahA~ sarvadA cAroM hai|' isa prakAra unakI anumati le puNyAtmA puruSa prakArake jIvoMko vivaza hokara jAnA par3atA hai| garbhameM svargalokameM jAte haiN| rahanevAle athavA janma lenevAle zizu, bAlaka, taruNa, mAtAo ! tathA bandhujana ! aba hama vahA~ka pApI adher3a, bUr3he, strI, puruSa aura napuMsaka-sabhI tarahake jIvoMke kaSTakA varNana karatI haiM, Apa saba loga dhairya jIvoMko vahA~ jAnA hotA hai| vahA~ citragupta Adi dhAraNa karake suneN| jo krUratApUrNa karma karanevAle aura samadarzI evaM madhyastha satpuruSa milakara dehadhAriyoMke dAna na denevAle pApI jIva hai, ve vahA~ yamarAjake gharameM zubha aura azubha phalakA vicAra karate haiN| isa lokameM atyanta bhayaMkara dakSiNamArgase jAte haiN| yamarAjakA nagara jo zubha karma karanevAle, komalahRdaya tathA dayAlu puruSa aneka rUpoMmeM sthita hai, usakA vistAra cAroM orase haiM, ve saumya mArgase yamalokameM jAte haiN| nAnA prakArake chiyAsI hajAra yojana samajhanA caahiye| puNyakarma dAna aura vratoMmeM saMlagna rahanevAle strI-puruSoMse sUryanandana karanevAle puruSoMko vaha bahuta nikaTa-sA jAna par3atA hai, yamakI nagarI bharI hai| mAghasrAna karanevAle loga vahA~ kintu bhayaMkara mArgase jAnevAle pApI jIvoMke liye vaha vizeSarUpase zobhita hote haiN| dharmarAja unakA adhika atyanta dUra hai| vaha mArga kahIM to tIkhe kA~ToMse bharA sammAna karate haiN| vahAM unake liye saba prakArakI hotA hai aura kahIM reta evaM kaMkar3oMse / kahIM pattharoke aise bhogasAmagrI sulabha hotI hai / mAghasnAnameM mana lagAnevAle Tukar3e biche hote haiM, jinakA kinArA churoko dhArake samAna Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 . arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . ... [saMkSipta padmapurANa tIkhA hotA hai| kahIM bahuta dUrataka kIcar3a-hI-kIcar3a aura saba prakArake duHkhokA Azraya hai| aise hI mArgase bharI rahatI hai| kahIM ghAtaka aGkara uge hote hai aura yamakI AjJAkA pAlana karanevAle atyanta bhayaGkara kahIM-kahIM lohekI suIke samAna nukIle kuzose sArA yamadUtoMdvArA samasta pApa-parAyaNa mUr3ha jIva balapUrvaka mArga DhakA hotA hai| itanA hI nahIM, kahIM-kahIM bIca lAye jAte haiN| rAstemeM vRkSoMse bhare hue parvata hote haiM, jo kinArepara bhArI ve ekAkI, parAdhIna tathA mitra aura bandhujala-prapAtake kAraNa atyanta durgama jAna par3ate haiN| kahIM bAndhavoMse rahita hote haiN| apane karmoke liye bArambAra rAstepara dahakate hue aMgAre biche rahate haiN| aise mArgase zoka karate aura rote haiN| unakA AkAra preta-jaisA hotA pApI jIvoMko duHkhita hokara jAnA par3atA hai| kahIM hai| unake zarIrapara vastra nahIM rhtaa| kaNTha, oTha aura U~ce-nIce gaDDhe, kahIM phisalA denevAle cikane dele, tAlU sUkhe hote haiN| ve zarIrase durbala aura bhayabhIta hote kahIM khUba tapI haI bAlU aura kahIM tIkhI kIloMse vaha haiM tathA kSadhAkI Agase jalate rahate haiN| balonmatta mArga vyApta rahatA hai| kahIM-kahIM aneka zAkhAoMmeM phaile yamadUta kinhIM-kinhIM pApI manuSyoMko cita sulAkara hue saikar3oM vana aura duHkhadAyI andhakAra haiM, jahA~ koI unake pairoMmeM sA~kala bA~dha dete haiM aura unheM ghasITate hue sahArA denevAlA bhI nahIM rahatA / kahIM tape hue loheke khIMcate haiN| kitane hI dUsare jIva lalATameM aGkaza cubhAye kATedAra vRkSa, kahIM dAvAnala, kahIM tapI huI zilA aura jAneke kAraNa kleza bhogate haiN| kitanoMkI yauha pIThako kahIM himase vaha mArga AcchAdita rahatA hai| kahIM aisI ora ghumAkara bAMdha dI jAtI aura unake hAthoMmeM kIla bAlU bharI rahatI hai, jisameM calanevAlA jIva kaNThataka Thoka dI jAtI haisAtha hI pairoMmeM ber3I bhI par3I hotI hai| bhaiMsa jAtA hai aura bAlU kAnake pAsataka A jAtI hai| isa dazAmeM bhUkhakA kaSTa sahana karate hue unheM jAnA kahIM garama jala aura kahIM kaMDoMkI Agase yamalokakA par3atA hai| kucha dUsare jIvoMke galemeM rassI bA~dhakara unheM mArga vyApta rahatA hai / kahIM dhUla milI huI pracaNDa vAyukA pazuoMkI bhA~ti ghasITA jAtA hai aura ve atyanta duHkha bavaMDara uThatA hai aura kahIM bar3e-bar3e pattharoMko varSA hotI uThAte rahate haiN| kitane hI duSTa manuSyoMkI jihvAmeM rassI hai| una sabakI pIr3A sahate hae pApI jIva yamalokameM bA~dhakara unheM khIMcA jAtA hai| kinhIMkI kamarameM bhI rassI jAte haiN| retako bhArI vRSTi se sArA aGga bhara jAneke bAMdhI jAtI aura unheM garadaniyA~ dekara idhara-udhara DhakelA kAraNa pApI jIva rote hai| mahAn meghoMkI bhayaGkara jAtA hai| yamadUta kinhIMkI nAka bA~dhakara khIMcate haiM aura garjanAse ve bArambAra tharrA uThate haiN| kahIM tIkhe astra- kinhIMke gAla tathA oTha chedakara unameM rassI DAla dete zastroMkI varSA hotI hai, jisase unake sAre zarIrameM ghAva aura unheM khIMcakara le jAte haiN| tape hue sIMkacoMse kitane ho jAte haiN| tatpazcAt unake Upara namaka mile hue hI pApiyoMke peTa chide hote haiN| kucha logoMke kAnoM aura pAnIko moTI dhArAe~ barasAyI jAtI hai| isa prakAra kaSTa Thor3hiyoMmeM cheda karake unameM rassI DAlakara khIMcA jAtA sahana karate hue unheM jAnA par3atA hai| kahIM atyanta ThaMDI, hai| kinhIMke pairoM aura hAthoMke agrabhAga kATa liye jAte kahIM rUkhI aura kahIM kaThora vAyukA saba orase AghAta haiN| kinhIMka kaNTha, oTha aura tAluoMmeM cheda kara diyA sahate hue pApI jIva sUkhate aura rote haiN| isa prakAra vaha jAtA hai| kinhIM-kinhIMka aNDakoza kaTa jAte haiM aura mArga bar3A hI bhayaGkara hai| vahA~ rAhakharca nahIM miltaa| kucha logoMke samasta aGgoMkI sandhiyA~ kATa dI jAtI haiN| koI sahArA denevAlA nahIM rhtaa| vaha saba orase durgama kinhIMko bhAlose chedA jAtA hai, kucha yANoMse ghAyala aura nirjana hai| vahA~ aura koI mArga Akara nahIM milA kiye jAte haiM aura kucha logoMko mudroM tathA loheke hai| vaha bahuta bar3A aura Azrayarahita hai| vahA~ iMDose bArambAra pITA jAtA hai aura ve nirAzraya hokara andhakAra-hI-andhakAra bharA rahatA hai| vaha mahAn kaSTaprada cIkhate-cillAte hue idhara-udhara bhAgA karate haiN| Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . yamalokase lauTI huI kanyAoke dvArA vahA~kI anubhUta bAtokA varNana . . . . . . prajvalita agnike samAna kAntivAle bhA~ti-bhAMtike balapUrvaka anyAyase jo tumane prajAjanoMko daNDa diyA bhayaGkara AroM aura bhindipAloMse unheM vidIrNa kiyA jAtA hai, isa samaya usakA phala bhogo| kahA~ hai vaha rAjya hai aura ve pApI jIva pIba tathA rakta bahAte hue ghAvase aura kahA~ gayI vaha rAnI, jisake liye tumane pApakarma pIr3ita hote aura kIr3oMse DaMse jAte haiN| isa prakAra unheM kiyA thA? aba to sabako chor3akara tuma akele hI vivaza karake yamalokameM le jAyA jAtA hai| ve bhUkha- yahA~ khar3e ho| yahA~ vaha bala nahIM dikhAyI detA, jisase pyAsase pIr3ita hokara anna aura jala mA~gate haiM, dhUpase tumane prajAokA vidhvaMsa kiyaa| isa samaya yamadUtoMkI bacaneko chAyAke liye prArthanA karate haiM aura zItase mAra par3anepara kaisA laga rahA hai?' isa taraha nAnA vyathita hokara tApaneke liye agni mAMgate haiN| jinhoMne prakArake vacanoMdvArA yamarAjake ulAhanA denepara ve ukta vastuokA dAna nahIM kiyA hotA, ve usa pAtheyarahita rAjA apane-apane karmoko socate hue cupacApa khar3e raha pathapara isI prakAra kaSTa sahate hue yAtrA karate haiN| isa jAte haiN| prakAra atyanta duHkhamaya mArgase calakara jaba ve preta- isa prakAra rAjAose dharmakI bAta kahakara dharmarAja lokameM pahu~cate haiM, taba dUta unheM yamarAjake Age unake pApapaGkakI zuddhike liye apane dUtoMse isa prakAra upasthita karate haiN| usa samaya ve pApI jIva yamarAjako kahate haiM-'o caNDa ! o mahAcaNDa !! tuma ina bhayAnaka rUpameM dekhate haiN| vahA~ asaMkhyoM bhayAnaka rAjAoMko pakar3akara le jAo aura kramazaH narakakI yamadUta, jo kAjalake samAna kAle, mahAn vIra aura AgameM DAlakara inheM pApoMse zuddha kro|' taba ve dUta atyanta krUra hote haiM, hAthoMmeM saba prakArake astra-zastra zIghra hI uThakara rAjAoMke paira pakar3a lete haiM aura unheM liye maujUda rahate hai| aise hI parivArake sAtha baiThe hue bar3e vegase AkAzameM ghumAkara Upara pheMkate haiN| tatpazcAt yamarAja tathA citraguptako pApI jIva atyanta bhayaGkara unheM pUrA bala lagAkara tapAyI huI zilApara bar3e vegase rUpameM dekhate haiN| paTakate haiM, mAno kisI mahAn vRkSapara vanase prahAra karate usa samaya bhagavAn yamarAja aura citragupta una hoN| zilApara giranese unakA zarIra cUra-cUra ho jAtA hai, pApiyoMko dharmayukta vAkyoMse samajhAte hue bar3e raktake srota bahane lagate haiM aura jIva aceta evaM nizceSTa jora-jorase phaTakArate haiN| ve kahate hai-o khoTe karma ho jAtA hai| tadanantara vAyukA sparza honepara vaha karanevAle pApiyo ! tumane dUsaroke dhana har3apa liye haiM dhIre-dhIre phira sA~sa lene lagatA hai| usake bAda pApakI aura sundara rUpake ghamaMDameM Akara parAyI khiyoMke sAtha zuddhike liye use narakake samudra meM DAla diyA jAtA hai| vyabhicAra kiyA hai| manuSya apane-Apa jo kucha karma isa pRthvIke nIce narakakI aTThAIsa koTiyA~ hai| ve karatA hai, use svayaM hI bhogatA hai; phira tumane apane hI sAtaveM talake antameM bhayaGkara andhakArake bhItara sthita bhoganeke liye pApakarma kyoM kiyA? aura aba apane haiN| unameM pahalI koTikA nAma ghorA hai| usake nIce kaukI AgameM jalakara isa samaya tumaloga saMtapta kyoM sughorAkI sthiti hai| tIsarI atighorA, cauthI mahAghorA ho rahe ho? bhogo apane una krmoko| isameM dUsare aura pA~cavIM koTi ghorarUpA hai| chaThIkA nAma taralatArA, kisIkA doSa nahIM hai| ye rAjAloga bhI apane bhayaMkara sAtavIMkA bhayAnakA, AThavIMkA kAlarAtri aura navIMkA karmose prerita ho mere pAsa Aye haiM; inheM apanI khoTI bhayotkaTA hai| usake nIce dasavIM koTi caNDA hai| usake buddhi aura balakA bar3A ghamaMDa thaa| are, o durAcArI bhI nIce mahAcaNDA hai| bArahavIMkA nAma caNDakolAhalA rAjAo! tumaloga prajAkA sarvanAza karanevAle ho| hai| usake bAda pracaNDA, naranAyikA, karAlA, vikarAlA are, thor3e samayataka rahanevAle rAjyake liye tumane aura vanA hai| [tIna anya narakoMke sAtha] vajrAkI pApa kyoM kiyA? rAjyake lobhameM par3akara mohavaza bIsavIM saMkhyA hai| inake sivA trikoNA, paJcakoNA, Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 -------told---------- * arcayasya haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********..........................................***** sudIrghA, parivartulA, saptabhaumA, aSTabhaumA, dIptA aura mAyA- ye ATha aura haiN| isa prakAra narakakI kula aTThAIsa koTiyA~ batAyI gayI haiN| uparyukta koTiyoMmeMse pratyekake pA~ca-pA~ca nAyaka haiN| unake nAma suno| unameM pahalA raurava hai, jahA~ dehadhArI jIva rote haiN| dUsarA mahAraurava haiM, jisakI pIr3AoMse bar3e-bar3e jIva bhI ro dete haiN| tIsarA tama, cauthA zIta aura pA~cavA~ uSNa hai| ye prathama koTike pA~ca nAyaka mAne gaye haiN| inake sivA sughora, sutama, tIkSNa, padma, saJjIvana, zaTha, mahAmAya, atiloma, subhIma, kaTaGkaTa tIvravega, karAla, vikarAla, prakampana, mahApadma, sucakra, kAlasUtra, pratardana, sUcImukha, sunemi, khAdaka, supradIpaka, kumbhIpAka, supAka, atidAruNakUpa, aGgArarAzi, bhavana, askpUyahada, virAmaya, tuNDazakuni, mahAsaMvartaka, Rtu, taptajatu, paGkalepa, pUtimAMsa, drava, trapu ucchvAsa, nirucchvAsa, sudIrgha, kUTazAlmali duriSTa, sumahAnAda, prabhAva, suprabhAvana, RkSa, meSa, vRSa, zalya, siMhAnana vyAghrAnana, mRgAnana, sUkarAnana, zvAnana, mahiSAnana, vRkAnana, meSavarAnana, grAha, kumbhIra, nakra, sarpa, kUrma, vAyasa, gRdha, ulUka, jalUkA, zArdUla, kapi, karkaTa, gaNDa, pUtivaktra, raktAkSa, pUtimRttika, kaNAdhUma, tuSAtri, kRminicaya, ameya, apratiSTha, rudhirAnna, vabhojana, lAlAbhakSa, AtmabhakSa, sarvabhakSa, sudAruNa, saGkaSTa, suvilAsa, sukaTa, saMkaTa, kaTa, purISa, kaTAha, kaSTadAyinI vaitaraNI nadI, sutapta lohazaGku, ayaH zaGku, prapUraNa, ghora, asitAlavana, asthibhaGga, prapIr3aka nIlayantra, atasIyantra, ikSuyantra, kUTa, aMzapramardana, mahAcUrNI, sucUrNI, taptalohamayI zilA, kSuradhArAbhaparvata, malaparvata, mUtrakUpa, viSThAkUpa, andhakUpa, pUyakUpa, zAtana, musalolUkhala, yantrazilA, zakaTalAGgala, tAlapatrAsivana, mahAmazakamaNDapa, sammohana, atibhaGga, taptazUla, ayoguDa, bahuduHkha, mahAduHkha, kazmala, zamala, hAlAhala, virUpa, bhImarUpa, bhISaNa, ekapAda dvipAda, tIvra tathA avIci yaha avIci antima naraka hai| isa prakAra ye kramazaH pA~ca-pA~cake aTThAIsa samudAya [ saMkSipta padmapurANa 200232229-------- mAne gaye haiN| eka-eka samudAya eka-eka koTikA nAyaka hai| rauravase lekara avIcitaka kula eka sau cAlIsa naraka mAne gaye haiN| ina sabameM pApI manuSya apane-apane karmoMka anusAra DAle jAte haiM aura jabataka bhA~tibhautikI yAtanAoMdvArA unake karmoMkA bhoga samApta nahIM ho jAtA, tabataka ve usImeM par3e rahate haiN| jaise suvarNa Adi dhAtu jabataka unakI maila na jala jAya tabataka AgameM tapAye jAte haiM, usI prakAra pApI puruSa pApakSaya honetaka narakoMkI AgameM zuddha kiye jAte haiN| isa prakAra phreza sahakara jaba ye prAyaH zuddha ho jAte haiM, taba zeSa karmo ke anusAra punaH isa pRthvIpara Akara janma grahaNa karate haiN| tRNa aura jhAr3I Adike bhedase nAnA prakArake sthAvara hokara vahA~ke duHkha bhoganeke pazcAt pApI jIva kIr3oMkI yonimeM janma lete haiN| phira kITayonise nikalakara kramazaH pakSI hote haiN| pakSIrUpase kaSTa bhogakara mRgayonimeM utpanna hote haiM vahA~ke duHkha bhogakara anya pazuyonimeM janma lete haiN| phira kramazaH goyonimeM Akara maraneke pazcAt manuSya hote haiN| mAtAo ! hamane yamalokameM itanA hI dekhA hai| vahA~ pApIko bar3I bhayAnaka yAtanAe~ hotI haiN| vahA~ aise-aise naraka haiM, jo na kabhI dekhe gaye the aura na kabhI sune hI gaye the| vaha saba hamaloga na to jAna sakatI haiM aura na dekha hI sakatI haiN| mAtAe~ bolIM- basa, basa, itanA hI bahuta huaa| aba rahane do| ina naraka yAtanAoMko sunakara hamAre sAre aGga zithila ho gaye haiN| hRdayameM bhaya chA gayA hai| bArambAra unakI yAda A jAnese hamArA mana sudha-budha kho baiThatA hai| Antarika bhayake udrekase hamalogoMke zarIrameM romAJca ho AyA hai| kanyAoMne kahA- mAtAo ! isa parama pavitra bhAratavarSameM jo hameM janma milA hai, yaha atyanta durlabha hai| isameM bhI hajAra-hajAra janma leneke bAda puNyarAzike saJcayase kadAcit kabhI jIva manuSyayonimeM janma pAtA hai: parantu jo mAghasnAnameM tatpara rahanevAle haiM, unake liye kucha Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . yamalokase lauTI huI kanyAoMke dvArA vahA~kI anubhUta bAtoMkA varNana . .... bhI durlabha nahIM hai| unheM yahA~ hI parama mokSa mila jAtA yamalokakA darzana nahIM krte| hai aura paryApta bhogasAmagrI bhI sulabha hotI hai| bAndhavo ! yadi tumaloga saMsAra-bandhanase chuTakArA bhAratavarSako karmabhUmi kahA gayA hai| anya jitanI pAnA cAhate ho to saccidAnandasvarUpa paramadeva bhUmiyA~ hai, ve bhogabhUmi mAnI jAtI haiN| yahA~ yati tapasyA zrInArAyaNakI ArAdhanA kro| yaha carAcara jagat aura yAjaka yajJa karate hai tathA yahIM pAralaukika sukhake ApalogoMkI bhAvanA-saMkalpase hI nirmita hai, ise liye zraddhApUrvaka dAna diye jAte haiN| kitane hI dhanya puruSa bijalIkI taraha caJcala-kSaNabhaGgara samajhakara yahI mAghasrAna karate tathA tapasyA karake apane karmoka zrIjanArdanakA pUjana kro| ahaMkAra vidyutko rekhAke anusAra brahmA, indra, devatA aura marudgaNoMkA pada prApta samAna vyartha hai, ise kabhI pAsa na Ane do| zarIra mRtyuse karate haiN| yaha bhAratavarSa sabhI dezoMse zreSTha mAnA gayA hai; jur3A huA hai, jIvana bhI caJcala hai, dhana rAjA Adise kyoMki yahIM manuSya dharma tathA svarga aura mokSako siddhi prApta honevAlI bAdhAoMse paripUrNa hai tathA sampattiyA~ kara sakate hai| isa pavitra bhAratadezameM kSaNabhaGgara mAnava- kSaNabhaGgara haiN| mAtAo ! kyA tuma nahIM jAnatIM, AdhI jIvanako pAkara jo apane AtmAkA kalyANa nahIM Ayu to nIMdameM calI jAtI hai? kucha Ayu bhojana karatA, usane apane-Apako Thaga liyaa| manuSyoMmeM bhI AdimeM samApta ho jAtI hai| kucha bAlakapanameM, kucha atyanta durlabha brAhmaNatvako pAkara jo apanA kalyANa bur3hApemeM aura kucha viSaya-bhogoMke sevanameM hI bIta jAtI nahIM karatA, usase bar3hakara mUrkha kauna hogaa| kitane hI hai; phira kitanI Ayu lekara tuma dharma krogii| bacapana kAlake bAda jIva atyanta durlabha mAnavajIvana prApta aura bur3hApemeM to bhagavAnke pUjanakA avasara nahIM prApta karatA hai; ise pAkara aisA karanA cAhiye, jisase kabhI hotA; ataH isI avasthAmeM ahaGkArazUnya hokara dharma narakameM na jAnA pdd'e| devatAloga bhI yaha abhilASA kro| saMsArarUpI bhayaGkara gaDDemeM girakara naSTa na ho karate haiM ki hamaloga kaba bhAratavarSa meM janma lekara jaao| yaha zarIra mRtyukA ghara hai tathA ApattiyoMkA mAgha mAsameM prAtaHkAla kisI nadI yA sarovarake jalameM sarvazreSTha sthAna hai; itanA hI nahIM, yaha rogoMkA bhI gote lgaayeNge| devatA yaha gIta gAte haiM ki jo loga nivAsasthAna hai aura mala Adise bhI atyanta dUSita devatvake pazcAt svarga aura mokSakI prAptike mArgabhUta rahatA hai| mAtAo ! phira kisaliye ise sthira samajhakara bhAratavarSake bhUbhAgameM manuSya-janma dhAraNa karate haiM, ve tuma pApa karatI ho| yaha saMsAra niHsAra hai aura nAnA dhanya haiN| hama nahIM jAnate ki svargakI prApti karAnevAle prakArake duHkhoMse bharA hai| isapara vizvAsa nahIM karanA apane puNyakarmake kSINa honepara kisa dezame hameM punaH deha cAhiye; kyoMki eka dina tumhArA nizcaya hI nAza dhAraNa karanA pdd'egaa| jo bhAratavarSameM janma lekara saba honevAlA hai| bAndhavo! tuma saba loga suno| hama indriyoMse yukta hai-kisI bhI indriyase hIna nahIM haiM, ve bilakula sahI bAta batA rahI hai| zarIrakA nAza hI manuSya dhanya haiM; ataH mAtAo! tuma bhaya mata karo, bilakula nikaTa hai; ataH zrIjanArdanakA pUjana avazya bhaya mata kro| AdarapUrvaka dharmakA anuSThAna kro| karanA caahiye| sadA hI zrIviSNukI ArAdhanA karate jinake pAsa dAnarUpI rAhakharca hotA hai, ve yamalokake rho| yaha mAnava-jIvana atyanta durlabha hai| bandhuo! mArgapara sukhase jAte haiM; anyathA usa pAtheyarahita pathapara sthAvara Adi yoniyoMmeM araboM-kharaboM bAra bhaTakaneke jIvako keza bhoganA par3atA hai| aisA jAnakara manuSya bAda kisI taraha manuSyakA zarIra prApta hotA hai| manuSya puNya kare aura pApa chor3a de| puNyase devatvakI prApti hotI honepara bhI devatAoMke pUjana aura dAnameM mana laganA to hai aura adharmase narakameM giranA par3atA hai| jo kizcit bhI aura bhI kaThina hai| mAtAo ! yogabuddhi sabase durlabha devezvara bhagavAn zrIharikI zaraNameM gaye haiM, ve bhayaGkara hai| jo durlabha manuSya-zarIrako pAkara sadA hI zrIharikA Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ayasvASIkezI yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta payapurANa pUjana nahIM karatA, vaha Apa hI apanA vinAza karatA hai| kyA lenA hai? isaliye tumaloga bhaya chor3akara usase bar3hakara mUrkha kauna hogA? tumaloga dambhakA zrIkezavakI ArAdhanA kro| zAlagrAmazilAkA nirmala AcaraNa chor3akara cakrasudarzanadhArI bhagavAn viSNukI evaM zuddha caraNAmRta pIo tathA bhagavAn viSNuke dinapUjA kro| hamaloga bArambAra bhujAe~ uThAkara tumhAre ekAdazIko upavAsa kiyA kro| hitakI bAta kahatI haiN| sarvathA bhaktipUrvaka bhagavAn jaba sUrya makara-rAzipara sthita hoM, usa samaya viSNukA pUjana karanA cAhiye aura manuSyoMke sAtha pratidina prAtaHkAla snAna karo; sAtha hI patikI sevAmeM IrSyAkA bhAva chor3a denA caahiye| sabake dhAraNa karanevAle lagI rho| narakakA bhaya to tumheM dUrase hI chor3a denA jagadIzvara bhagavAn acyutakI ArAdhanA kiye vinA cAhiye; kyoMki saba pApoMkA nAza karanevAlI parama pavitra saMsAra-sAgarameM DUbe hue tuma saba loga kaisa pAra ekAdazI tithi pratyeka pakSameM AtI hai| phira tumheM jAoge? mAtAo! adhika kahanekI kyA narakase bhaya kyoM ho rahA hai? gharase bAharake jalameM snAna AvazyakatA? hamArI yaha bAta suno-jo pratidina karanese puNya pradAna karanevAlA mAgha mAsa bhI prativarSa tanmaya hokara bhagavAn govindake guNoMkA gAna tathA AyA karatA hai| phira tumheM narakase bhaya kyoM hotA hai| nAmoMkA saGkIrtana sunate haiM, unheM vedoMse, tapasyAse, vasiSThajI kahate haiM-rAjan ! ve kanyAe~ apanI zAstrokta dakSiNAvAle yajJoMse, putra aura striyoMse, mAtAoMse isa prakAra kahakara punaH mAghasrAna, upavAsa saMsArake kRtyoMse tathA ghara, kheta aura bandhu-bAndhavoMse Adi vrata, dharma tathA dAna karane lgiiN| mahAtmA puSkarake dvArA narakameM par3e hue jIvoMkA uddhAra / vasiSThajI kahate hai-rAjan ! mAghasrAna aura brAhmaNa kahA~ke rahanevAle the? ve kaise yamalokameM Aye upavAsa Adi mahAn puNya karanevAle manuSya isI prakAra aura kisa prakAra unhoMne narakase pApiyoMkA uddhAra divya lokoMmeM jAte-Ate rahate haiN| puNya hI sarvatra kiyA? Ane-jAnemeM kAraNa hai| pUrvakAlameM vipravara puSkara bhI vasiSThajI bole-rAjan ! maiM mahAtmA puSkarake yamalokameM gaye the aura vahA~ bahuta-se nArakIya jIvoMko caritrakA varNana karatA huuN| vaha saba pApoMkA nAza narakase nikAlakara phira yahIM A pUrvavat apane gharameM karanevAlA hai| tuma sAvadhAna hokara suno| buddhimAn rahane lge| tretAyugameM jaba bhagavAn zrIrAmacandrajI rAjya puSkara nandigrAmake nivAsI the| ve sadA apane dharmake karate the, tabhI eka samaya kisI brAhmaNakA putra marakara anuSThAnameM lage rahanevAle aura saba prANiyoMke hitaiSI yamalokameM gayA aura punaH vaha jI utthaa| kyA yaha bAta the| sadA mAghanAna aura svAdhyAyameM tatpara rahate tathA tumane nahIM sunI hai? devakInandana zrIkRSNane apane guru samayapara ananya bhAvase zrIviSNukI ArAdhanA kiyA sAndIpanike putrako, jise bahuta dina pahale hI grAhane karate the| mahAyogI puSkara apane kuTumbake sAtha rahate apanA grAsa banA liyA thA, punaH yamalokase le Akara aura nitya agnihotra karate the| rAjan, ve aprameya ! hare ! guruko arpaNa kiyA thaa| isI prakAra aura bhI kaI manuSya viSNo! kRSNa ! dAmodAra ! acyuta ! govinda ! yamalokase lauTa Aye hai| isa viSayameM sandeha nahIM ananta ! devezvara ! ityAdi rUpase kevala bhagavatrAmoMkA karanA caahiye| acchA batAo, aba aura kyA sunanA kIrtana karate the| mahAmate ! devatAkA ArAdhana chor3akara cAhate ho? aura kisI kAmameM una brAhmaNa devatAkA mana svapnameM bhI dilIpane pUchA-mune / puSkara nAmaka zreSTha nahIM lagatA thaa| eka dina sUryanandana yamarAjane apane Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . mahAtmA puSkarake dvArA naraka meM par3e hue jIvoMkA hAra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . bhayaGkara dUtoMko AjJA dI-'jAo, nandiprAma-nivAsI narakake jIvoMne kahA-vipravara ! hamane puSkara nAmaka brAhmaNako yahA~ pakar3a le aao|' yaha pRthvIpara koI puNya nahIM kiyA thaa| isIse isa yAtanAmeM Adeza sunakara aura yamarAjake batAye hue puSkarako na par3akara jalate aura bahuta kaSTa uThAte haiN| hamane parAyI pahacAnakara ve ina mahAtmA puSkarako hI yamalokameM pakar3a striyoMse anurAga kiyA, dUsaroMke dhana curAye, anya laaye| brAhmaNa puSkarako Ate dekha yamarAja mana-hI-mana jIvoMkI hiMsA kI, binA aparAdha hI dUsaroMpara lAJchana bhayabhIta ho gaye aura Asanase uThakara khar3e ho gye| lagAye, brAhmaNoMkI nindA kI aura jinake bharaNaphira muniko Asanapara biThAkara unhoMne dUtoMko poSaNakA bhAra apane Upara thA, unake bhojana kiye binA phaTakArA-'tumalogoMne yaha kyA kiyA? maiMne to dUsare hI hama sabase pahale bhojana kara lete the| inhIM saba puSkarako lAneke liye kahA thaa| tumalogoMke kitane pApoMke kAraNa hamaloga isa narakAgnimeM dagdha ho rahe haiN| pApapUrNa vicAra haiN| bhalA, ina saba dharmoke jJAtA, pyAsI gaue~ jaba jalakI ora daur3atI huI jAtI, to hama vizeSataH bhagavAn viSNuke bhakta, sadA mAghasrAna sadA unake pAnI pInemeM vighna DAla diyA karate the| karanevAle aura upavAsa-parAyaNa mahAtmA puruSako yahA~ gauoMko kabhI khilAte-pilAte nahIM the, to bhI unakA mere samIpa kyoM le Aye?' dUdha duhakara peTa pAlane meM lage rahate the| yAcakoko dAna dUtoMko isa prakAra DA~Ta batAkara pretarAja yamane denemeM lage hue dhArmika puruSoMke kAryameM ror3e aTakAyA puSkarase kahA-'brahman ! tumhAre putra aura strI Adi karate the| apanI khiyoko tyAga diyA thaa| vratase bhraSTa saba bAndhava bahuta vyAkula hokara ro rahe haiM; ataH tuma ho gaye the| dUsareke anameM hI sadA ruci rakhate the| bhI abhI jaao|' taba puSkarane yamase kahA- parvopara bhI striyoMke sAtha ramaNa karate the| brAhmaNoMko 'bhagavan ! jahA~ pApI puruSa yAtanAmaya zarIra dhAraNa karake denekI pratijJA karake bhI lobhavaza unheM dAna nahIM diyaa| kaSTa bhogate haiM, una saba narakoMko maiM dekhanA cAhatA huuN| hama dharohara har3apa lete the, mitroMse droha karate tathA jhUThI yaha sunakara sUryakumAra yamane puSkarako saikar3oM aura gavAhI dete rahate the| inhIM saba pApoMke kAraNa Aja hama hajAroM naraka dikhlaaye| puSkarane dekhA, pApI jIva dagdha ho rahe haiN| narako par3akara bar3A kaSTa bhogate haiN| koI zUlIpara car3he puSkarane kahA-kyA ApalogoMne bhagavAn haiM, kinhIMko vyAghra khA rahA hai, jisase ve atyana duHkhita janArdanakA eka bAra bhI pUjana nahIM kiyA? isIse Apa haiN| koI tapI huI bAlUpara jala rahe haiN| kinhIMko kIr3e aisI bhayAnaka dazAko pahu~ce hai| jinhoMne samasta lokoke khA rahe haiN| koI jalate hue ghar3emeM DAla diye gaye haiN| svAmI bhagavAn puruSottamakA pUjana kiyA hai, una koI kIr3oMse pIr3ita haiN| koI asipatravanameM daur3a rahe hai, manuSyoMkA mokSataka ho sakatA haiphira pApakSayakI to jisase unake aGga chinna-bhinna ho rahe hai| kinhIMko vAta hI kyA hai ? prAyaH ApalogoMne zrIpuruSottamake AroMse cIrA jA rahA hai| koI kulhAr3oMse kATe jAte haiN| caraNoMmeM mastaka nahIM jhukAyA hai| isIse Apako isa kinhIMko khArI kIcar3ameM kaSTa bhoganA par3atA hai| atyanta bhayaGkara narakakI prApti huI hai| aba yahA~ kinhIMko sUI cubho-cubhokara girAyA jAtA hai aura koI hAhAkAra karanese kyA lAbha? nirantara bhagavAn zrIharikA sardIse pIr3ita ho rahe haiN| unako tathA anya jIvoMko smaraNa kiijiye| ve zrIviSNu samasta pApoMkA nAza narakameM par3akara yAtanA bhogate dekha puSkarako bar3A duHkha karanevAle haiN| maiM bhI yahA~ jagadIzvarake nAmoMkA kIrtana huaa| ve unase bole-'kyA ApalogoMne pUrvajanmameM karatA huuN| ve nAma nizcaya hI ApakA kalyANa kreNge| koI puNya nahIM kiyA thA, jisase yahA~ yAtanAmeM par3akara narakake jIvoMne kahA-brahman ! hamArA Apa sadA duHkha bhogate hai?' antaHkaraNa apavitra hai| hama apane pApase santapta hai| Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * aise samaya meM Apake zarIrako chUkara bahanevAlI vAyu hameM parama Ananda pradAna karatI hai| dharmAtman! Apa kucha derataka yahA~ Thahariye, jisase hama duHkhI jIvoMko kSaNabhara bhI to sukha mila ske| brahman ! Apake darzanase bhI hameM bar3A santoSa hotA hai| aho ! hama pApI jIvoMpara bhI ApakI kitanI dayA hai| yamarAjane kahA - dharmake jJAtA puSkara! tumane naraka dekha liye| aba jaao| tumhArI patnI duHkha aura zokameM DUbakara ro rahI hai| rakSA kIjiye / puSkarake dvArA uccArita bhagavAn ke nAma sunakara vahA~ narakameM par3e hue sabhI pApI tatkAla usase chuTakArA pA gye| ve saba bar3I prasannatAke sAtha puSkarase bole'brahman! hama narakase mukta ho gye| isase saMsArameM ApakI anupama kIrtikA vistAra ho|' yamarAjako bhI isa ghaTanAse bar3A vismaya huaa| ve puSkarake pAsa jA prasannacitta hokara varadAnake dvArA unheM santuSTa karane lge| ve bole - 'dharmAtman ! tuma pRthvIpara jAkara sadA vahIM rho| tumheM aura tumhAre suhRdoMko bhI mujhase koI bhaya nahIM hai jo manuSya tumhAre mAhAtyakA pratidina smaraNa karegA, use merI kRpAse apamRtyukA bhaya nahIM hogaa|' vasiSThajI kahate haiM-- yamarAjake yoM kahanepara puSkara pRthvIpara lauTa Aye aura yahA~ pUrvavat svastha ho bhagavAn madhusUdanakI pUjA karate hue rahane lge| rAjan ! meredvArA kahe hue mahAtmA puSkarake isa mAhAtmyako jo sunatA hai, usake sAre pApoMkA nAza ho jAtA hai| bhagavAn viSNukA nAma-kIrtana karanese jisa prakAra narakase bhI chuTakArA mila jAtA hai, vaha prasaGga maiMne tumheM sunA diyaa| AdipuruSa paramAtmAke nAmoMkI thor3I-sI bhI smRti saJcita pApoMkI rAzikA tatkAla nAza kara detI haiM, yaha bAta pratyakSa dekhI gayI hai| phira una janArdanake nAmoMkA bhalIbhA~ti kIrtana karanepara uttama phalakI prApti hogI, isake liye to kahanA hI kyA hai|* mRgazRGgakA vivAha, vivAhake bheda tathA gRhastha AzramakA dharma -- puSkara bole- bhagavan! jabataka ina duHkhI jIvoMkI AvAja kAnoMmeM par3atI hai, tabataka kaise jAU~ jAnepara bhI vahA~ mujhe kyA sukha milegA ? Apake kiMkaroMko mAra khAkara jo Agake DherameM gira rahe haiM, una nArakIya jIvoMko yaha dina rAtakI pukAra suniye| kitane hI jIvoMke mukhase nikalI huI yaha dhvani sunAyI detI hai-- 'hAya ! mujhe bacAo, merI rakSA karo, rakSA kro|' samasta bhUtoMke AtmA aura sabake Izvara sarvavyApI zrIharikI maiM nitya ArAdhanA karatA huuN| isa satyake prabhAvase nArakIya jIva tatkAla mukta ho jaayeN| bhagavAn viSNu sabameM sthita haiM aura saba kucha bhagavAn viSNumeM sthita hai| isa satyase nArakIya jIvoMkA turaMta kezase chuTakArA ho jAya he kRSNa ! he acyuta ! he jagannAtha ! he hare ! he viSNo! he janArdana ! yahA~ narakake bhItara yAtanAmeM par3e hue ina saba jIvoMkI - [ saMkSipta padmapurANa rAjA dilIpa bole--mune! mere praznoMke uttarameM Apane bar3I vicitra bAta sunaayii| aba saMsArake hitake liye mahAtmA mRgazRGgake zeSa caritrakA varNana kIjiye kyoMki unake samAna saMtapuruSa sparza, bAtacIta aura darzana karanese tathA zaraNameM jAnese sAre pApoMkA nAza kara DAlate haiN| -------- vasiSThajI kahate haiM-- rAjan ! brahmacArI mRgazRGgane gurukulameM rahakara sampUrNa vedoM aura darzanoMkA yathAvat adhyayana kiyaa| phira gurukI batAyI huI dakSiNA de, samAvartanakI vidhi pUrI karake zuddha citta honepara unheM gurune ghara jAnekI AjJA dii| ghara Anepara kutsa munike usa putrako ucabhyane apanI putrI denekA vicAra kiyA * svalpApi nAmasmRtirAdipuMsaH kSayaM karotyAhitapAparAzeH / pratyakSataH kiM punaratra dRSTaM saMkIrtite nAni janArdanasya // 229 // 83) Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] - mRgaGgakA vivAha, vivAhake bheda tathA gRhastha-AzramakA dharma . . . . . . . . . . . tathA munIzvara mRgazRGgane bhI pahale jise mana-hI-mana varaNa balapUrvaka kanyAko hara lAnA rAkSasa vivAha hai| kiyA thA, usa ucathya-putrI suvRttAke sAtha vivAha satpuruSoMne isakI nindA kI hai| chalapUrvaka kanyAkA karanekI icchA kii| isake bAda unhoMne maharSi apaharaNa karake kiye jAnevAle vivAhako paizAca kahate vedavyAsajIkI AjJAse suvRttA tathA usakI haiN| yaha bahuta hI ghRNita hai| samAna varNakI kanyAoke tInoM sakhiyoM-kamalA, vimalA aura surasAkA sAtha vivAhakAlameM unakA hAtha apane hAthameM lenA pANigrahaNa kiyaa| cAhiye, yahI vidhi hai| dharmAnukUla vivAhoMse sau varSataka zruti kahatI hai-'brAhmaNoMke liye brAhma vivAha jIvita rahanevAlI dhArmika santAna utpanna hotI hai tathA sabase uttama hai|' isaliye munine una cAroM kanyAoMko adharmamaya vivAhoMse jinakI utpatti hotI hai, ve brAhma vivAhakI hI rItise grahaNa kiyA / isa prakAra vivAha bhAgyahIna, nirdhana aura thor3I AyuvAle hote haiM; ataH ho jAnepara munivara vatsane samasta RSiyoMko mastaka brAhmaNoMke liye brAhma vivAha hI zreSTha hai| jhukAyA tathA ve munIzvara bhI vara-vadhUko AzIrvAda de isa prakAra munIzvara mRgazRGga vidhipUrvaka vivAha unase pUchakara apanI-apanI kuTImeM cale gye| karake vedokta mArgase bhalIbhA~ti gArhasthya-dharmakA pAlana rAjA dilIpane pUchA-gurudeva vasiSThajI ! cAroM karane lge| unakI gRhasthIke samAna dUsare kisIkI voMka vivAha kitane prakArake mAne gaye haiM? yaha bAta gRhasthI na kabhI huI hai, na hogii| suvRttA, kamalA, yadi gopanIya na ho to mujhe bhI btaaiye| vimalA aura surasA-ye cAroM paliyA~ pAtivratya dharmameM vasiSThajI bole-rAjan ! suno, maiM kramazaH tatpara ho sadA patikI sevAmeM lagI rahatI thiiN| unake tumase sabhI vivAhoMkA varNana karatA huuN| vivAha ATha satItvakI kahIM tulanA nahIM thii| isa prakAra ve dharmAtmA prakArake haiM--brAhma, daiva, ArSa, prAjApatya, Asura, muni una dharmapaliyoMke sAtha rahakara bhalIbhA~ti dharmakA gAndharva, rAkSasa aura paizAca / jahA~ varako bulAkara vastra anuSThAna karane lge| aura AbhUSaNoMse vibhUSita kanyAkA [vidhipUrvaka] dAna rAjA dilIpane pUchA-munivara ! pativratAkA kiyA jAtA hai, vaha brAhma vivAha kahalAtA hai| aise kyA lakSaNa hai? tathA gRhastha-AzramakA bhI kyA lakSaNa vivAhase utpanna honevAlA putra ikkIsa pIr3hiyoMkA uddhAra hai? maiM isa bAtako jAnanA cAhatA huuN| kRpayA btaaiye| karatA hai| yajJa karaneke liye Rtvijako jo kanyA do vasiSThajI bole-rAjan ! suno, maiM jAtI hai, vaha daiva vivAha hai| usase utpanna honevAlA putra gRhasthAzramakA lakSaNa batalAtA huuN| sadAcArakA pAlana caudaha pIr3hiyoMkA uddhAra karatA hai| varase do baila lekara karanevAlA puruSa donoM loka jIta letA hai| brAhma muhUrtameM jo kanyAkA dAna kiyA jAtA hai, vaha ArSa vivAha hai| zayanase uThakara pahale dharma aura arthakA cintana kre| usase utpanna huA putra chaH pIr3hiyoMkA uddhAra karatA hai| phira arthopArjanameM honevAle zArIrika klezapara vicAra 'donoM eka sAtha rahakara dharmakA AcaraNa kareM' yoM kahakara karake mana-hI-mana paramezvarakA smaraNa kre| dhanuSase jo kisI mAMganevAle puruSako kanyA dI jAtI hai, vaha chUTanepara eka bANa jitanI dUtataka jAtA hai, utanI dUrakI prAjApatya vivAha kahalAtA hai| usase utpanna huA putra bhUmi lA~dhakara gharase dUra nairRtya koNakI ora jAya aura bhI cha: pIr3hiyoMkA uddhAra karatA hai| ye cAra vivAha vahA~ mala-mUtrakA tyAga kre| dinako aura sandhyAke brAhmaNoMke liye dharmAnukUla mAne gaye haiN| jahA~ dhanase samaya kAnapara janeU car3hAkara uttarakI ora mu~ha karake kanyAko kharIdakara vivAha kiyA jAtA hai, vaha Asura zaucake liye baiThanA cAhiye aura rAtrimeM dakSiNa dizAkI vivAha hai| vara aura kanyAmeM paraspara maitrIke kAraNa jo ora mu~ha karake mala-mUtrakA tyAga karanA caahiye| vivAha-sambandha sthApita hotA hai, usakA nAma gAndharva hai| malatyAgake samaya bhUmiko tinakese haika de aura apane Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva vIkezaM yadIcchasi para padam . [ saMkSipta parApurANa mastakapara vastra DAlakara yatnapUrvaka mauna rahe / na to thUke kre| phira uThakara do zuddha vastra dhAraNa kre| vijJa aura na Uparako sA~sa hI khiiNce| zaucake sthAnapara brAhmaNako uttarIya vastra (cAdara) sadA hI dhAraNa kiye adhika derataka na ruke| malakI ora dRSTipAta na kre| rahanA caahiye| Acamanake bAda bhasmake dvArA lalATameM apane zizrako hAthase pakar3e hue uThe aura anyatra jAkara tripuNDra dhAraNa kare athavA gopIcandana ghisakara Alasyarahita ho gudA aura liGgako acchI taraha dho UrdhvapuNDra tilaka lgaaye| tadanantara sandhyAvandana Arambha ddaale| kinArekI miTTI lekara usase isa prakAra aGgoMkI karake prANAyAma kre| 'Apo hi ThA.' Adi tIna zuddhi kare, jisase malakI durgandha aura lepa dUra ho jaay| RcAose kuzodakadvArA mArjana kre| pUrvokta kisI pavitra tIrthameM zaucakI kriyA (gudA Adi ghonA) RcAoMmese eka-ekakA praNavasahita udhAraNa karake na kare; yadi karanA ho to kisI pAtrameM jala nikAlakara jala siiNce| phira 'sUryazca0' ityAdi mantrake dvArA usase alaga jAkara zauca-karma kare / liGgameM eka bAra, abhimantrita jalakA Acamana kre| tatpazcAt donoM gudAmeM pAMca bAra tathA yAyeM hAthameM dasa bAra miTTI lgaaye| hAthoMmeM jala lekara use gAyatrIse abhimantrita kare aura donoM pairoMmeM pA~ca-pA~ca bAra miTTI lagAkara dhoye| isa sUryakI ora muMha karake khar3A ho tIna bAra Uparako vaha prakAra zauca karake miTTI aura jalase hAtha-paira dhokara jala pheke| isa prakAra sUryako arghyadAna karanA caahiye| coTI bA~dha le aura do bAra Acamana kre| Acamanake prAtaHkAlakI sandhyA jaba tAre dikhAyI dete hoM, usI samaya hAtha ghuTanoMke bhItara honA cAhiye / pavitra sthAnameM samaya vidhipUrvaka Arambha kare aura jabataka sUryakA uttara yA pUrabakI ora mu~ha karake hAthameM pavitrI dhAraNa darzana na ho jAya, tabataka gAyatrI mantrakA japa karatA kiye Acamana karanA caahiye| isase pavitrI jUThI nahIM rhe| isake bAda savitA-devatA-sambandhI pApahArI hotii| yadi pavitrI pahane hue hI bhojana kara le to vaha mantroMdvArA hAtha jor3akara sUryopasthAna kare / sandhyAkAlameM avazya jUThI ho jAtI hai| usako tyAga denA caahiye| guruke caraNoMko tathA bhUmidevIko praNAma kare / jo dvija tadanantara uThakara donoM netra dho DAle aura dattadhAvana zraddhA aura vidhike sAtha pratidina sandhyopAsana karatA hai, (dAtuna) kre| usa samaya nimnAGkitaM mancakA uccAraNa use tInoM lokoMmeM kucha bhI aprApya nahIM / sadhyA samApta karanA cAhiye honepara Alasya chor3akara homa kare / koI bhI dina khAlI AyurvalaM yazo varSaH prajAH pazuvasUni c| na jAne de| pratidina kucha-na-kucha dAna kre| brahmaprajJA ca medhAM ca tvaM no dehi vanaspate // yaha dinake prathama bhAgakA kRtya batalAyA gyaa| (233 / 17) dUsare bhAgameM vedokA svAdhyAya kiyA jAtA hai / samidhA, vanaspate ! Apa hameM Ayu, bala, yaza, teja, phUla aura kuza Adike saMgrahakA bhI yahI samaya hai| santAna, pazu, dhana, vedAdhyayanakI buddhi tathA dhAraNAzakti dinake tIsare bhAgameM nyAyapUrvaka kucha dhanakA upArjana pradAna kreN| kre| zarIrako keza diye binA daivecchAse jo upalabdha ho isa mantrakA pATha karake dAtuna kare / dAtuna kA~TedAra sake, utanekA hI arjana kre| brAhmaNake cha: komase yA dUdhavAle vRkSakI honI caahiye| usakI laMbAI bAraha tIna karma usakI jIvikAke sAdhana hai| yajJa karAnA, veda aMgulakI ho aura usameM koI cheda na ho| moTAI bhI par3hAnA aura zuddha AcaraNavAle yajamAnase dAna lenAkaniSThikA aMgulIke barAbara honI caahiye| ravivArako ye hI usakI AjIvikAke tIna karma hai| dinake cauthe dAtuna niSiddha hai, usa dina bAraha kulloMse mukhakI zuddhi bhAgameM punaH srAna kre| [prAtaHkAla sandhyA-vandanake hotI hai| tatpazcAt Acamana karake zuddha ho vidhipUrvaka pazcAt] kuzake Asanapara baiThe aura donoM hAthoMmeM kuza prAtaHsnAna kre| nAnake bAda devatA aura pitaroMkA tarpaNa le aJjali bA~dhakara brahmayajJakI pUrtike liye yathAzakti Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] svAdhyAya kre| usa samaya Rgveda, sAmaveda, atharvaveda aura yajurvedake mantroMkA japa karanA caahiye| phira devatA, RSi aura pitaroMkA tarpaNa kre| devatAoMkA tarpaNa karate samaya yajJopavItako bAyeM kaMdhepara rakhe, RSi tarpaNake samaya use galemeM mAlAkI bhA~ti kara le aura pitR tarpaNameM janeUko dAyeM kaMdhepara rkhe| unheM kramazaH devatIrtha, prajApatitIrtha aura pitRtIrthase hI jala denA caahiye| isake bAda sampUrNa bhUtoMko jala de| [ madhyAhnakAlameM] 'Apo hi SThA' isa mantrase apane mastakako sIMcakara 'ApaH punantu' isa mantrase abhimantrita kiye hue jalakA Acamana kre| tatpazcAt donoM hAthoMse jala lekara gAyatrI mantra par3hate hue sUryako eka bAra arghya de| usake bAda gAyatrIkA japa kre| gAyatrI mantradvArA yathAzakti sUryakA upasthAna karake unakI pradakSiNA aura namaskArake pazcAt Asanapara baiThe aura jalake devatAoMko namaskAra karake ekAgracitta ho gharako jaay| mRgazRGgakA vivAha, vivAhake bheda tathA gRhastha AzramakA dharma isa prakAra japa yajJake anantara devatAoMkI pUjA kre| brAhmaNako sUrya, durgA, zrIviSNu, gaNeza tathA ziva-ina pA~ca devatAoMkI pUjA karanI caahiye| usake bAda paJcamahAyajJoMkA anuSThAna kre| phira bhUtabali kAkabali aura kukurabali Adi dete hue nimnAGkita mantrakA pATha kare devA pretAH manuSyAH pazavo siddhAzca pizAcA uragA: ye cAnnamicchanti vayAMsi yakSoragadaityasaGghAH / samastA dattam / ( 233 | 43) 'devatA, manuSya, pazu, pakSI, siddha, yakSa, nAga, daitya, preta, pizAca aura saba prakArake sarpa jo mujhase atra lenekI icchA rakhate hoM, ve yahA~ Akara mere diye hue atrako grahaNa kreN|' mayAtra yoM kahakara saba prANiyoMke liye pRthak pRthak bali de / tatpazcAt vidhipUrvaka Acamana karake prasannacitta hokara dvArapara baiThe aura bar3I zraddhAke sAtha kisI 905 *********** atithike AnekI pratIkSA kre| godohanakAlataka pratIkSA karaneke bAda yadi bhAgyavaza koI atithi A jAya to yathAzakti atra aura jala dekara devatAkI bhA~ti usakI bhaktipUrvaka pUjA kre| saMnyAsI aura brahmacArIko vidhipUrvaka saba vyaJjanoMse yukta rasoImeMse, jo abhI upayogameM na lAyI gayI ho, atra nikAlakara bhikSA de| saMnyAsI aura brahmacArI - ye donoM hI banI huI rasoIke svAmI - pradhAna adhikArI haiN| saMnyAsIke hAthameM pahale jala de, phira anna de; usake bAda punaH jala de| aisA karanese vaha bhikSAkA anna, meruke samAna aura jala samudrake tulya phala denevAlA hotA hai| jo manuSya saMnyAsIko satkArapUrvaka bhikSA detA hai, use godAnake samAna puNya hotA hai--aisA bhagavAn yamakA kathana hai| mAtA, pitA, guru, bandhu, garbhiNI strI, vRddha, bAlaka aura Aye hue atithi jaba bhojana kara leM, usake bAda gharakA mAlika gRhastha puruSa lipe pute pavitra sthAnameM hAtha-paira dhokara baiThe aura pUrvAbhimukha hokara bhojana kre| bhojana karate samaya vANIko saMyamameM rakhakara mauna rhe| donoM hAtha donoM paira aura mukha-ina pA~coMko dhokara hI bhojana karanA caahiye| bhojanakA pAtra uttama aura zuddha honA caahiye| atrakI nindA na karate hue bhojana karanA ucita hai| eka vastra dhAraNa karake athavA phUTe hue pAtrameM bhojana na kre| jo zuddha kaoNsake baratanameM akelA hI bhojana karatA hai, usakI Ayu, buddhi, yaza aura balaina cAroMkI vRddhi hotI hai| ghI, anna tathA sabhI prakArake vyaJjana karachulase hI parosane cAhiye - hAthase nhiiN| bhojanameMse pahale kucha atra nikAlakara dharmarAja tathA citraguptako bali de| phira sampUrNa bhUtoMke liye anna dete hue isa mantrakA uccAraNa kare yatra kvacanasaMsthAnAM bhUtAnAM tRptaye'kSayyamidamastu kSuttRSNopahatAtmanAm / yathAsukham // (233 / 56) 'jahA~ kahIM bhI rahakara bhUkha-pyAsase pIr3ita hue prANiyoMkI tRptike liye yaha atra aura jala prastuta hai; yaha unake liye sukhapUrvaka akSaya tRptikA sAdhana ho / ' Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * atrayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ___ bhojanameM mana lagAkara pahale madhura rasa grahaNa kare, 'sUryazca mA manyuzca' ityAdi mantrake dvArA Acamana kre| bIcameM namakIna aura khaTTI vastue~ khAya / usake bAda sAyaMsandhyA pazcimAbhimukha baiThakara mauna tathA ekAgrakar3ave aura tikta padArthoko grahaNa kre| pahale rasadAra citta ho rudrAkSako mAlA le tAroMke udaya honetaka praNava cIjeM khAya, bIcameM gariSTha anna bhojana kare aura antameM aura vyAhatiyosahita gAyatrI-mantrakA japa kre| phira punaH drava padArtha grahaNa kre| isase manuSya kabhI bala aura varuNa-devatAsambandhinI RcAoMse sUryopasthAna karake Arogyase hIna nahIM hotaa| saMnyAsIko ATha grAsa, pradakSiNA karate hue pratyeka dizA aura dikpAlako vanavAsIko solaha grAsa aura gRhasthako battIsa grAsa pRthak-pRthak namaskAra kre| isa prakAra sAyaMkAlakI bhojana karane caahiye| brahmacArIke liye prAsoMkI koI sandhyopAsanA karake agnihotra karaneke pazcAt kuTumbake niyata saMkhyA nahIM hai| dvijako ucita hai ki vaha zAstra- anya logoMke sAtha bhojana kare / bhojanakI mAtrA adhika viruddha bhakSya-bhojyAdi padArthoMkA sevana na kre| sUkhe nahIM honI caahiye| bhojanake kucha kAla bAda zayana kre| aura vAsI annako bhojana karaneke yogya nahIM batalAyA sAyaMkAla aura prAtaHkAlameM bhI balivaizvadeva karanA gayA hai| bhojanake pazcAt zAstrokta vidhise Acamana caahiye| svayaM bhojana na karanA ho to bhI balivaizvadevakA karake ekAgracitta ho hAtha aura muMhakI zuddhi kare / miTTI anuSThAna sadA hI kare; anyathA pApakA bhAgI honA par3atA aura jalase khUba mala-malakara dhoye| tadanantara kullA hai| yadi gharapara koI atithi A jAya to gRhastha puruSa karake dA~toMke bhItarI bhAgakA- unakI sandhiyoMkA apanI zaktike anusAra usakA yathocita satkAra kre| [tinake AdikI sahAyatAse) zodhana kre| phira rAtameM bhojanake pazcAt hAtha-paira Adi dhokara gRhastha Acamana karake pAtrako haTA de aura kucha bhIge hue manuSya komala zayyApara soneke liye jaay| zayyApara hAthase mukha tathA nAsikAkA sparza kre| hathelIse takiyekA honA Avazyaka hai| apane gharameM sonA ho to nAbhikA sparza kare / tatpazcAt zuddha evaM zAntacitta hokara pUrva dizAkI ora sirahAnA kare aura sasurAlameM sonA ho Asanapara baiThe aura apane iSTadevakA smaraNa kare / usake to dakSiNa dizAkI ora / paradezameM gayA huA manuSya bAda punaH Acamana karake tAmbUla bhakSaNa kre| bhojana pazcima dizAkI ora sira karake soye| uttarakI ora karake baiThA huA puruSa vizrAmake bAda kucha derataka sirahAnA karake kabhI nahIM sonA caahiye| soneke pahale brahmakA cintana kre| dinake chaThe aura sAtaveM bhAgako rAtrisUktakA japa aura sukhapUrvaka zayana karanevAle sanmArga Adike aviruddha uttama zAstra Adike dvArA devatAoMkA smaraNa kre| phira ekAgracitta hokara manoraJjana aura itihAsa-purANoMkA pATha karake vyatIta avinAzI bhagavAn viSNuko namaskAra karake rAtrimeM kre| AThaveM bhAgameM jIvikAke kAryameM saMlagna rhe| zayana kare / agastya, mAdhava, mahAbalI mucukunda, kapila usake bAda punaH bAhya-sandhyA-sAyaM-sandhyAkA samaya tathA AstIka muni-ye pA~coM sukhapUrvaka zayana ho jAtA hai| karanevAle haiN| mAGgalika vastuoMse bhare hue jalapUrNa jaba sUrya astAcalake zikharapara pahu~ca jAyeM, taba kalazako sirahAneko ora rakhakara varuNa-devatA-sambandhI hAtha-paira dhokara hAthameM kuza le ekAgracitta ho vaidika mantroMse apanI rakSA karake soye| RtukAlameM sAyaMkAlIna sandhyopAsanA kre| sUryake rahate-rahate hI patnIke sAtha samAgama kre| sadA apanI strIse ho pazcima sandhyA prArambha kre| usa samaya sUryakA AdhA anurAga rkhe| patnIke svIkAra karanepara ratiko icchAse maNDala hI asta honA caahiye| prANAyAma karake usake pAsa jAya / parvake dina usakA sparza na kre| jala-devatA-sambandhI ma-troMse mArjana kre| sAyaMkAlameM rAtrike pahale aura pichale praharako vedAbhyAsameM vyatIta 'aprikSa mA manyukSa' ityAdi manake dvArA aura sabere kare aura bIcake donoM praharoMmeM zayana kre| aisA Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . pativratA striyoMke lakSaNa evaM sadAcArakA varNana . 907 karanevAlA puruSa brahmasvarUpa ho jAtA hai| Upara jo vedokta sadAcArase yukta yaha gRhastha-AzramakA lakSaNa kucha batalAyA gayA, vaha sArA karma gRhasthako pratidina maiMne tumhe saMkSepase batAyA hai| aba pativratAoMke karanA caahiye| yahI gRhasthAzramakA lakSaNa hai| sampUrNa lakSaNa suno| pativratA striyoMke lakSaNa evaM sadAcArakA varNana vasiSThajI kahate hai-rAjan ! maiM satiyoMke utama parapuruSakI bhI kabhI icchA nahIM karatI, use mahAsatI vratakA varNana karatA hU~, suno / pati kurUpa ho yA durAcArI, jAnanA caahiye| parAyA puruSa devatA, manuSya athavA acche svabhAvakA ho yA bure svabhAvakA, rogI, pizAca, gandharva koI bhI kyoM na ho, vaha satI striyoMko priya nahIM krodhI, bUr3hA, cAlAka, aMdhA, baharA, bhayaMkara svabhAvakA, hotaa| patnIko kabhI bhI aisA kArya nahIM karanA cAhiye, dakhi, kaMjUsa, ghRNita, kAyara, dhUrta athavA parastrIlampaTa jo patiko apriya jAna pdd'e| jo patike bhojana kara ho kyoM na ho, satI-sAdhvI strIke liye vANI, zarIra aura lenepara bhojana karatI, unake duHkhI honepara duHkhita hotI, kriyAdvArA devatAkI bhAMti pUjanIya hai| strIko kabhI patike AnandameM hI Ananda mAnatI, unake paradeza cale kisI prakAra bhI apane svAmIke sAtha anucita bartAva jAnepara malina vastra dhAraNa karatI, patike so jAnepara nahIM karanA cAhiye / strI bAlikA ho yA yuvatI athavA sotI aura pahale hI jaga jAtI, patikI mRtyu ho jAnepara vRddhA hI kyoM na ho, use apane gharapara bhI koI kAma unake zarIrake sAtha hI citAmeM jala jAtI aura dUsare svatantratAse nahIM karanA caahiye| ahaMkAra aura puruSako kabhI bhI apane manameM sthAna nahIM detI, usa kAma-krodhakA sadA hI parityAga karake kevala apane strIko pativratA jAnanA caahiye| patikA hI manoraJjana karanA ucita hai, dUsare puruSakA pativratA strIko apane sAsa-sasura tathA patimeM nhiiN| parapuruSoMke kAmabhAvase dekhanepara, priya laganevAle vizeSa bhakti rakhanI cAhiye; vaha dharmake kAryameM sadA vacanoMdvArA pralobhanameM DAlanepara athavA janasamUhameM patike anukUla rahe, dhana kharca karane meM saMyamase kAma le, dUsaroke zarIrase chU jAnepara bhI jisake manameM koI vikAra sambhogakAlameM saMkoca na rakhe aura apane zarIrako sadA nahIM hotA tathA jo parapuruSadvArA dhanakA lobha dikhAkara pavitra banAye rkhe| patikI maGgala-kAmanA kare, unase lubhAyI jAnepara bhI mana, vANI, zarIra aura kriyAse kabhI sadA priya vacana bole, mAGgalika kAryameM saMlagna rahe, parAye puruSakA sevana nahIM karatI, vahI satI hai| vaha gharako sajAtI rahe aura gharakI pratyeka vastuko pratidina sampUrNa lokoMkI zobhA hai| satI strI dUtake mukhase sApha-sutharI rakhanekI ceSTA kre| khetase, vanase athavA prArthanA karanepara, balapUrvaka pakar3I jAnepara bhI dUsare gA~vase lauTakara jaba patideva gharapara Ave to uThakara puruSakA sevana nahIM krtii| jo parAye puruSoMke dekhanepara unakA svAgata kre| Asana aura jala dekara abhinandana bhI svayaM unakI ora nahIM dekhatI, ha~sanepara bhI nahIM kre| vartana aura atra sApha rkhe| samayapara bhojana haMsatI tathA auroMke bolanepara bhI svayaM unase nahIM banAkara de| saMyamase rhe| anAjako chipAkara rkhe| bolatI, vaha uttama lakSaNoMvAlI strI sAdhvI- pativratA gharako jhAr3a-buhArakara svaccha banAye rkhe| gurujana, putra, hai| rUpa aura yauvanase sampanna tathA saMgItakI kalAmeM mitra, bhAI-bandhu, kAma karanevAle sevaka, apane nipuNa satI-sAdhvI strI apane-hI-jaise yogya puruSako AzrayameM rahanevAle bhRtya, dAsa-dAsI, atithidekhakara bhI kabhI manameM vikAra nahIM laatii| jo sundara, abhyAgata, saMnyAsI tathA brahmacArI logoMko Asana aura taruNa, ramaNIya aura kAminiyoMko priya laganevAle bhojana dene, sammAna karane aura priya vacana bolaneme tatpara Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 asta havIkezaM yadIcchasi paraM padam ******* rhe| mukhya gRhiNIko sadA hI samaya-samayapara uparyukta vyaktiyoMkI yathocita sevAke kAryameM dakSa honA caahiye| pati gharakA kharca calAneke liye apanI patnIke hAthameM jo dravya de, usase gharakI sArI AvazyakatA pUrNa karake patnI apanI buddhike dvArA usameM se kucha bacA le| patine dAna karaneke liye jo dhana diyA ho, usameMse lobhavaza kucha bacAkara na rkhe| svAmIkI AjJA liye binA apane bandhuoMko dhana na de| dUsare puruSase vArtAlApa, asantoSa, parAye kAryoMkI carcA, adhika ha~sI, adhika roSa aura krodha utpanna honeke avasarakA sarvathA tyAga kre| patideva jo-jo padArtha na khAye, na pIyeM aura na mu~hameM DAleM, vaha saba pativratA strIko bhI chor3a denA caahiye| svAmI paradezameM hoM to strIke liye tela lagAkara nahAnA, zarIrameM ubaTana lagAnA, dA~toMmeM maMjana lagAkara dhonA, kezoMko sa~vAranA, uttama padArtha bhojana karanA, adhika samayataka kahIM baiThanA, naye-naye vastroMko pahananA aura zRGgAra karanA niSiddha hai| rAjan ! tretAse lekara pratyeka yugameM striyoko pratimAsa Rtudharma hotA hai| usa samaya pahale dina cANDAla jAtikI strIke samAna patnIkA sparza varjita hai| dUsare dina vaha brAhmaNakI hatyA karanevAlI strIke tulya apavitra mAnI gayI hai| tIsare dina use dhobinake tulya batAyA gayA hai| cauthe dina snAna karake vaha zuddha hotI hai| rajasvalA strI snAna, zauca jalase honevAlI zuddhi, gAnA, ronA, ha~sanA, yAtrA karanA, aGgarAga lagAnA, ubaTana lagAnA, dinameM sonA, dA~tana karanA, mana yA vANIke dvArA bhI maithuna karanA tathA devatAoMkA pUjana aura namaskAra karanA chor3a de| puruSako bhI cAhiye ki vaha rajasvalA strIse sparza aura vArtAlApa na kare tathA pUrNa prayatna karake usake vastroMkA bhI saMyoga na hone de| rajasvalA strI snAna karaneke pazcAt parAye puruSakI ora dRSTi na ddaale| sarvaprathama vaha sUryadevakA darzana kre| usake bAda apane antaHkaraNakI zuddhike liye brahmakUrca - paJcagavyakA athavA kevala dUdhakA pAna kre| sAdhvI strI niyamapUrvaka zAstrokta vidhike anusAra ******** [ saMkSipta padmapurANa jIvana vyatIta kre| AbhUSaNoMse vibhUSita hokara parama pavitra bhAvase svAmIke priya tathA hita sAdhanameM saMlagna rhe| yadi strI garbhavatI ho to use nIce likhe hue niyamoMse rahanA caahiye| vaha AtmarakSApUrvaka sundara AbhUSaNa dhAraNa karake vAstupUjanameM tatpara rhe| usake mukhapara prasannatA chAyI rhe| bure AcAra-vicArakI striyoMse bAtacIta na kre| sUpakI havAse bacakara rhe| jisake bacce ho hokara mara jAte hoM athavA jo vandhyA ho, aisI strIke sAtha saMsarga na kre| garbhiNI strI dUsareke gharakA bhojana na kre| manameM ghRNA paidA karanevAlI koI vastu na dekhe| DarAvanI kathA na sune| bhArI aura atyanta garama bhojana na kre| pahalekA kiyA huA bhojana jabataka acchI taraha paca na jAya, dubArA bhojana na kre| isa vidhise rahanepara sAdhvI strI uttama putra prApta karatI hai; anyathA yA to garbha gira jAtA hai, yA usakA nirodha ho jAtA hai| patideva jaba kisI kAryavaza gharake bhItara praveza kareM, to pativratA strI aGgarAga Adise yukta ho zuddha hRdayase unake pAsa jAya taruNI, sundarI, putravatI, jyeSThA athavA kaniSThA - koI bhI kyoM na ho, parokSameM yA sAmane apanI kisI sautakI guNahIna honepara bhI nindA na kre| manameM rAga-dveSajanita matsaratA rahanepara bhI sautoMko paraspara eka dUsarIkA apriya nahIM karanA caahiye| strI parAye puruSake nAmoMkA gAna aura parAye puruSake guNoMkA varNana na kre| patise dUra na rhe| sadA apane svAmIke samIpa hI nivAsa kre| nirdiSTa bhUbhAgameM baiThakara sadA priyatamakI ora hI mukha kiye rhe| svacchandatApUrvaka cAroM dizAoMkI ora dRSTi na DAle / parAye puruSakA avalokana na kre| kevala patike mukhakamalako hI hAva bhAvase dekhe patideva yadi koI kathA karate hoM to strI use bar3e Adarake sAtha sune / pati bAtacIta karate hoM to svayaM dUsarese bAta na kre| yadi svAmI bulAyeM to zIghra hI unake pAsa calI jaay| patideva utsAhapUrvaka gIta gAte hoM to prasannacitta hokara sune apane priyatamake nRtya karate samaya unheM harSabhare netroMse dekhe / patiko zAstra AdimeM caturatA, vidyA aura Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ------- * pativratA striyoMke lakSaNa evaM sadAcArakA varNana * kalAmeM pravINatA dikhalAte dekha patnI AnandameM nimagna ho jaay| patike samIpa udvega aura vyagratApUrNa hRdaya lekara na tthhre| unake sAtha premazUnya kalaha na kre| svAmI kalaha karaneke yogya nahIM haiM--aisA jAnakara strI kabhI apane liye apane bhAIke liye yA apanI sautake liye krodhameM Akara unase kalaha na kre| phaTakArane, nindA karane aura atyanta tAr3anA deneke kAraNa vyathita honepara bhI patnI apane priyatamako bhaya chor3akara gale lagAye strI jora-jorase vilApa na kare, dUsare logoMko na pukAre aura apane gharase bAhara na bhaage| patise koI virakti sUcaka vacana na khe| satI strI utsava Adike samaya yadi bhAI-bandhuoMke ghara jAnA cAhe, to patikI AjJA lekara kisI adhyakSake saMrakSaNameM rahakara jAya vahA~ adhika kAlataka nivAsa na kre| zIghra hI apane ghara lauTa aaye| yadi pati kahIMkI yAtrA karate ho to usa samaya maGgalasUcaka vacana bole 'na jAiye' kahakara patiko na to roke aura na yAtrAke samaya roye hii| patike paradeza jAnepara strI kabhI aGgarAga na lagAye kevala jIvana nirvAhake liye pratidina koI uttama kArya kre| yadi svAmI jIvikAkA prabandha karake paradezameM jAya~ to unakI nizcita kI huI jIvikAse hI gRhiNIko jIvana nirvAha karanA caahiye| patike na rahanepara strI sAsa-sasura ke samIpa hI zayana kare, aura kisIke nhiiN| vaha pratidina prayatna karake patike kuzala- samAcArakA patA lagAtI rhe| svAmIkI kuzala jAnaneke liye dUta bheje tathA prasiddha devatAoMse yAcanA kre| isa prakAra jisake pati paradeza gaye hoM, usa pativratA strIko aise hI niyamoMkA pAlana karanA caahiye| vaha apane aGgako na dhoye| maile kapar3e pahanakara rhe| beMdI aura aMjana na lagAye gandha 909 aura mAlAkA bhI tyAga kre| nakha aura kezoMkA zRGgAra na kre| dA~toMko na dhoye| proSitabhartRkA strIke liye pAna cabAnA aura Alasyake vazIbhUta honA bar3I nindAkI bAta hai| adhika Alasya karanA, sadA nIMda lenA, sarvadA kalahameM ruci rakhanA, jora-jorase ha~sanA, dUsaroMse haiMsIparihAsa karanA, parAye puruSoMkI ceSTAkA cintana karanA, icchAnusAra ghUmanA, para-puruSake zarIrako dabAnA, eka vastra pahanakara bAhara ghUmanA, nirlajjatAkA bartAva karanA aura binA kisI AvazyakatAke vyartha hI dUsareke ghara jAnA - ye saba yuvatI strIke liye pApa batAye gaye haiM, jo patiko duHkha denevAle hote haiN| satI strI gharake saba kArya pUrNa karake zarIrameM haldIkI ubaTana lgaaye| phira zuddha jalase saba aGgako dhokara sundara zRGgAra kre| usake bAda apane mukhakamalako prasanna karake priyatamake samIpa jaay| mana, vANI aura zarIrako saMyamameM rakhanevAlI nArI aise bartAvase isa lokameM uttama kIrti pAtI aura paralokameM patikA sAyujya prApta karatI hai| devatAoMsahita sampUrNa lokoMmeM patike samAna dUsarA koI devatA nahIM hai| jaba patidevatA santuSTa hote haiM, to icchAnusAra sampUrNa bhogoMkI prApti karAte haiM aura kupita honepara saba kucha hara lete haiN| santAna, nAnA prakArake bhoga, zayyA, Asana, adbhuta vastra, mAlA, gandha, svargaloka tathA bhA~ti-bhA~tikI kIrti - ye saba patise hI prApta hote haiN| isa prakAra munivara mRgazRGga dharma, naya, nIti evaM guNoM meM sabase zreSTha suvRttA Adi cAroM paliyoMke sAtha cirakAlataka atirAtra aura vAjapeya Adi yajJoMkA anuSThAna karate rhe| ve niyamapUrvaka saMsArI sukha bhogate the, tathApi unakA antaHkaraNa atyanta nirmala thaa| Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arcayasva vIkeza yadIcchasi paraM padam. [saMkSipta parApurANa mRgaGgake putra makaNDu munikI kAzI-yAtrA, kAzI-mAhAtmya tathA mAtAoMkI mukti vasiSThajI kahate haiM-isa prakAra gRhasthAzramameM huii| pitAne apane sabhI putroMse paryApta dakSiNAvAle nivAsa karate hue mahAmuni mRgazRGgakI patnI suvRttAne yajJoMkA anuSThAna krvaayaa| ve sabhI putra sevA-zuzrUSAmeM samayAnusAra eka putrako janma diyaa| isake dvArA pitR- saMlagna ho pratidina pitAkA priya karate the| uttama RNase chuTakArA pAkara munizreSTha mRgaGgane apaneko lakSaNoMvAlI putravadhuoM, vedoMke pAragAmI kalyANamaya kRtArtha mAnA aura vidhipUrvaka navajAta zizukA jAtakarma- putroM tathA uttama guNoMvAlI dharmapatriyoMse sevita ho saMskAra kiyaa| ve parama buddhimAn muni tInoM kAlakI mRgazRGga muni gRhasthadharmakA pAlana karane lge| sumati, bAteM jAnate the; ataH unhoMne putrake bhAvI karmake anusAra uttama tathA mahAtmA suvratako bhI pRthak-pRthak aneka putra usakA mRkaNDu nAma rkhaa| usake zarIrameM mRgagaNa nirbhaya hue, jo vedoMke pAragAmI vidvaan'the| mAgha mAsa Anepara hokara kaNDUyana karate the- apanA zarIra khujalAte yA munivara mRgazRGga apanI dharmapatniyoM, putravadhuoM, putroM ragar3ate the| isIliye pitAne usakA nAma mRkaNDu rakha tathA pautroMke sAtha prAtaHkAla snAna karate the| ve eka diyaa| mRkaNDu muni uttama kulameM utpanna hokara samasta mAgha bhI kabhI vyartha nahIM jAne dete the| mAgha Anepara guNoMke bhaMDAra bana gaye the| unakA zarIra prajvalita snAna, dAna, zivakI pUjA, vrata aura niyama-ye gRhasthaagnike samAna tejasvI thaa| pitAke dvArA upanayana- Azramake bhUSaNa haiN| yaha socakara ve dvijazreSTha pratyeka saMskAra ho jAnepara ve brahmacaryakA pAlana karane lge| mAghameM prAtaHsrAna kiyA karate the| isa prakAra sAMsArika unhoMne pitAke pAsa rahakara sampUrNa vedoMkA adhyayana sukha-saubhAgyakA anubhava karake una mahAmunine apanI kiyaa| tatpazcAt guru (pitA) kI AjJA le dvitIya dharmapatniyoMkA bhAra putroMko sauMpa diyA aura gArhapatya Azramako svIkAra kiyaa| mudgala munikI kanyA aniko apane AtmAmeM sthApita kara liyaa| phira putrake marudvatIke sAtha mukaNDu munikA vivAha huaa| tadanantara putrakA mukha dekha aura apane zarIrako atyanta jarAgrasta mRgazRGga munikI dUsarI patnI kamalAne bhI eka uttama putra jAnakara taponidhi mRgazaGgane tapasyA karaneke liye utpatra kiyaa| vaha sadAcAra, vedAdhyayana, vidyA aura tapovanako prasthAna kiyaa| vahA~ patte cabAne, choTe-choTe vinayameM sabase uttama nikalA; isaliye usakA nAma tAlAboMmeM jala pIne, saMsArase udvigna hone tathA retIlI uttama rakhA gyaa| pitAke upanayana-saMskAra kara denepara bhUmimeM nivAsa karaneke kAraNa ve mRgoMke samAna dharmakA uttama munine bhI sampUrNa vedoMkA adhyayana karake pAlana karane lge| mRgoMke jhaMDameM cirakAlataka vicaraNa vidhipUrvaka vivAha kiyaa| kamanIya kezakalApa aura karaneke pazcAt unhoMne brahmaloka prApta kara liyaa| vahA~ manohara rUpase yukta, kamalake samAna vizAla netra tathA cAra mukhoMvAle brahmAjIne unakA abhinandana kiyaa| kalyANamaya svabhAvavAlI kaNva munikI kanyA kuzAko munivara mRgaGga divya siMhAsanapara virAjamAna hue aura unhoMne patrIrUpameM grahaNa kiyaa| vimalAne bhI sumati apane dvArA upArjita upamArahita akSaya lokoMkA sukha nAmase vikhyAta putrako janma diyaa| sumati bhI sampUrNa bhogane lge| tadanantara eka samaya pralayakAlake bAda vedoMkA adhyayana karake gRhastha hue / unakI strIkA nAma zvetavArAhakalpameM ve punaH brahmAjIke putrarUpase utpanna satyA thaa| tatpazcAt surasAke garbhase bhI eka putrakA janma hue| usa samaya unakA nAma Rbhu huA aura unhoMne huA, jisakA nAma suvrata thaa| surasAkumAra suvratane bhI nidAghako kalyANakA upadeza diyaa| sampUrNa vedoMkA adhyayana samApta karake dvitIya AzramameM zaula aura sadAcArase sampanna unakI cAroM patriyA~ praveza kiyaa| pRthukI putrI priyaMvadA suvratakI dharmapatnI putroMke AzrayameM rahakara kucha dinoMtaka kaThora vratakA Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * mRgamanake putra mRkaNDu munikI kAzI-yAtrA, kAzI-mAhAtmya tathA mAtAoMkI mukti * 911 pAlana karatI rhiiN| tatpazcAt jovanake antima bhAgameM prApti hI yoga hai, yaha kAzIko prApti hI tapa hai, yaha bur3hApeke kAraNa unake bAla sapheda ho gye| unakI kamara kAzIkI prApti hI dAna hai aura yaha kAzIkI prApti hI jhuka gyo| mu~hameM eka-hI-do dA~ta raha gaye tathA zivakI pUjA hai| yaha kAzIkI prApti hI yajJa, yaha indriyoMkI vRttiyA~ prAyaH naSTa ho gyiiN| munizreSTha mRkaNDuke kAzIkI prApti hI karma, yaha kAzIkI prApti hI svarga aura marudvatIse koI santAna nahIM huI / unhoMne mAtAoMkI vaisI yaha kAzaukI prApti hI sukha hai| kAzImeM nivAsa avasthA dekha mana-hI-mana isa prakAra vicAra kiyA-'maiM karanevAle manuSyoMke liye kAma, krodha, mada, lobha, mAtAoMko sAtha le strIsahita bhagavAn zaGkarakI ahaGkAra, mAtsarya, ajJAna, karma, jaDatA, bhaya, kAla, rAjadhAnImeM jAU~gA, jahA~ ve mumUrSu puruSoMke kAnoMmeM bur3hApA, rajoguNa aura vighna-bAdhA kyA cIja hai? ye tAraka-mantrakA upadeza diyA karate haiN| aisA nizcaya unakA kucha bhI bigAr3a nahIM skte| karake unhoMne kAzIpurIkI ora prasthAna kiyaa| ve mArgame apanI mAtAokA mArgajanita kaSTa dUra karaneke kAzIkI mahimAkA isa prakAra bakhAna karane lge| liye isa prakArakI bAteM karate hue makaNDu muni dhIre-dhIre mRkaNDu bole-jo mAtA, pitA aura apane calakara mAtAosahita kAzIpurImeM jA phuNce| vahAM una bandhuoM dvArA tyAga diye gaye haiM, jinakI saMsArameM kahIM bhI munine binA vilamba kiye sabase pahale maNikarNikAke gati nahIM hai, unake liye kAzIpurI hI uttama gati hai / jo jalameM vidhipUrvaka vastrasahita snAna kiyaa| tatpazcAt jarAvasthAse grasta aura nAnA prakArake rogoMse vyAkula haiM, sandhyA Adi zubha karmoMkA anuSThAna karake pavitra ho jinake Upara dina-rAta paga-pagapara vipattiyoMkA AkramaNa unhoMne candana aura kuzamizrita jalase sampUrNa devatAoM hotA hai, jo karmoke bandhanameM Abaddha aura saMsArase aura RSiyoMkA tarpaNa kiyaa| phira amRtake samAna tiraskRta haiM, jinheM rAzi-rAzi pApone dabA rakhA hai, svAdiSTha pakavAna, zakkara milI huI khIra tathA gorasase jo daridratAse parAsta, yogase bhraSTa tathA tapasyA aura sampUrNa tIrtha-nivAsiyoko pRthak-pRthak tRpta karake dAnase varjita haiM, jinake liye kahIM bhI gati nahIM hai, unake annadAna, dhAnyadAna, gandha, candana, kapUra, pAna aura liye kAzIpurI hI uttama gati hai| jinheM bhAI-bandhuoMke sundara vastra Adike dvArA dInoM evaM anAthoMkA satkAra bIca paga-pagapara mAnahAni uThAnI par3atI ho, unako kiyaa| usake bAda bhaktipUrvaka duNDirAja gaNezake ekamAtra bhagavAn zivakA AnandakAnana-kAzIpurI hI zarIrameM ghI aura sindUrakA lepa kiyA aura pA~ca laDDU Ananda pradAna karanevAlA hai| AnandakAnana kAzImeM car3hAkara AtmIyajanoMko vighna-bAdhAoMke AkramaNase nivAsa karanevAle duSTa puruSoMko bhI bhagavAn zaGkarake bacAte hue antaHkSetrameM praveza kiyaa| vahA~ samasta anugrahase Anandajanita sukhakI prApti hotI hai| kAzImeM AvaraNa-devatAoMkI yathAzakti pUjA kii| tadanantara vizvanAtharUpI AgakI A~case sAre karmamaya bIja bhuna mahAmanA mRkaNDune bhagavAn vizvanAthako namaskAra aura jAte haiM; ataH vaha kAzItIrtha jinakI kahIM bhI gati nahIM unakI stuti karake mAtAoMke sAtha vidhipUrvaka hai, aise puruSoMko bhI uttama gati pradAna karanevAlA hai| kSetropavAsa kiyaa| vizvanAthajIke samIpa unhoMne jAgakara vahA~ saMsArarUpI sarpase iMse hue jIvoMko apane donoM rAta bitAyI aura nirmala prabhAta honepara ekAgracitta ho hAthoMse pakar3akara bhagavAn zaGkara unake kAnoM meM tAraka maNikarNikAke jalameM nAna kiyaa| sArA anuSThAna pUrA brahmakA upadeza dete haiN| kapiladevajIke batAye hue karake niyamoMkA pAlana karate hue pavitra ho vedayogAnuSThAnase, sAMkhyase tathA vratoMke dvArA bhI manuSyoMko vedAGgoMke pAragAmI mahAtmA brAhmaNoMke sAtha apane jisa gatikI prApti nahIM hotI, use yaha mokSabhUmi nAmase eka zivaliGgakI sthApanA kI, jo saba prakArako kAzIpurI anAyAsa hI pradAna karatI hai| yaha kAzIkI siddhiyoMko denevAlA hai| unakI cAroM mAtAoMne bhI Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa apane-apane nAmase eka-eka zivaliGga sthApita kiyaa| pUjita zivaliGga hai, jisake darzanamAtrase manuSya phira ve sabhI liGga darzanamAtrase mukti pradAna karanevAle haiN| janma nahIM letaa| DhuNDirAja gaNezake Age mRkaNDvIzvara zivakA darzana isa prakAra zivaliGgoMkI sthApanA karake ve saba karanese sampUrNa kArya siddha hote haiM aura kAzIkA nivAsa loga eka varSataka kAzImeM Thahare rhe| bArambAra usa bhI saphala hotA hai| usa zivaliGgake Age suvRttAdvArA vicitra evaM pavitra kSetrakA darzana karanese unheM tRpti nahIM sthApita suvRttezvara nAmaka zivaliGga hai| usake darzanase hotI thii| mRkaNDu muni eka varSataka pratidina tIrthayAtrA manuSya kabhI vighna-bAdhAoMse AkrAnta nahIM hotA tathA karate rahe, kintu vahaki sampUrNa tIrthokA pAra na pA sake; vaha sadAcArI hotA hai| suvRttezvarase pUrvadizAkI ora kyoMki kAzIpurImeM paga-pagapara tIrtha haiN| eka dina kamalAdvArA sthApita uttama zivaliGga hai, jisake mRkaNDu munikI mAtAe~, jo pUrNa jJAnase sampanna thIM, darzanamAtrase manuSya sampUrNa kAmanAoMko prApta kara letA maNikarNikAke jalameM dopaharako sAna karake hai| duNDirAja gaNezakI dehalIke pAsa vimalAdvArA zivamandirakI pradakSiNA karane lgii| isase parizramake sthApita vimalezvarakA sthAna hai| usa liGgake darzanase kAraNa unheM thakAvaTa A gayI aura ve saba-kI-saba nirmala jJAnakI prApti hotI hai| vimalezvarase IzAnakoNameM maraNAsanna hokara vahIM gira pdd'iiN| usa samaya parama dayAlu surasAdvArA sthApita surasezvara nAmaka zivaliGga hai| usake kAzIpati bhagavAn ziva bar3e vegase vahA~ Aye aura darzanase manuSya devatAoMkA sAmrAjya prApta karake kAzImeM apane hAthoMse snehapUrvaka una sabake mastaka pakar3akara Akara mukta hogaa| maNikarNikAse pazcima marudvatIdvArA eka hI sAtha kAnoM meM praNava-mantrakA uccAraNa kiyaa| mArkaNDeyajIkA janma, bhagavAn zivakI ArAdhanAse amaratva-prApti tathA _ mRtyuJjaya-stotrakA varNana vasiSThajI kahate haiM-rAjan ! mahAmanA mRkaNDu vasiSThajIne kahA-rAjan ! suno, maiM munine vidhipUrvaka mAtAoMke audaihika saMskAra karake mArkaNDeyajIke janmakA vRttAnta batalAtA huuN| mahAmuni dIrghakAlataka kAzImeM hI nivAsa kiyaa| bhagavAn mRkaNDuke koI santAna nahIM thI; ataH unhoMne apanI zaGkarake prasAdase unakI dharmapatnI marudvatIke garbhase eka patnIke sAtha tapasyA aura niyamoMkA pAlana karate hue mahAtejasvI putra utpanna huA, jisakI mArkaNDeyake nAmase bhagavAn zaGkarako santuSTa kiyaa| santuSTa honepara prasiddhi huI / zrImAn mArkaNDeya munine tapasyAse bhagavAn pinAkadhArI zivane patnIsahita munise kahA- 'mune ! zivako ArAdhanA karake unase dIrghAyu pAkara apanI mujhase koI vara mA~go' taba munine yaha vara mA~gAA~khoMse anekoM bAra pralayakA dRzya dekhaa| paramezvara ! Apa mere stavanase santuSTa haiM; isaliye maiM dilIpane pUchA-munivara ! Apane pahale yaha Apase eka putra cAhatA huuN| mahezvara ! mujhe abataka koI bAta batAyI thI ki mRkaNDu munike marudvatIse koI santAna nahIM huii| santAna nahIM huI, phira bhagavAn zivake prasAdase unhoMne bhagavAn zaGkara bole-mune ! kyA tuma uttama kisa prakAra putra prApta kiyA ? tathA vaha putra zaGkarajIke guNoMse hona ciraovI putra cAhate ho yA kevala solaha prasAdase kaise dIrghAyu huA? ina saba bAtoMko maiM varSakI AyuvAlA eka hI guNavAn evaM sarvajJa putra pAnekI vistArake sAtha sunanA cAhatA huuN| Apa batAnekI icchA rakhate ho? kRpA kreN| unake isa prakAra pUchanepara dharmAtmA mRkaNDune Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] www.** * mArkaNDeyajIkA janma, amaratva prApti tathA mRtyuJjaya stotrakA varNana * kahA- 'jagadIzvara ! maiM guNahIna putra nahIM caahtaa| usakI Ayu choTI hI kyoM na ho, vaha sarvajJa honA caahiye|' bhagavAn zaGkara bole- acchA, to tumheM solaha varSakI AyuvAlA eka putra prApta hogA, jo parama dhArmika, sarvajJa, guNavAn, lokameM yazasvI aura jJAnakA samudra hogaa| aisA kahakara bhagavAn ziva antardhAna ho gaye aura munivara mRkaNDu icchAnusAra varadAna pAkara prasanna ho apane AzramameM lauTa aaye| unakI patnI marudvatI bahuta dinoMke bAda garbhavatI huii| munine vidhipUrvaka garbhAdhAna saMskAra kiyA thA / tadanantara garbhastha bAlakameM ceSTA utpanna honese pahale puruSakI vRddhike liye unhoMne kisI zubha dinako gRhyasUtroMmeM batAyI huI vidhike anusAra acche DhaMgase puMsavana saMskAra kiyaa| jaba AThavA~ mAsa AyA, taba saMskAra karmo ke jJAtA una munIzvarane garbhake rUpakI samRddhi aura sukhapUrvaka santAnakI utpatti honeke liye sImantonnayana saMskAra kiyaa| samaya Anepara marudvatIke garbhase sUryake samAna tejasvI putrakA janma huaa| usa samaya devatAoMkI dundubhiyA~ baja uThIM, sampUrNa dizAe~ svaccha ho gayIM aura saba orase prANiyoMko tRpta karane vAlI kalyANamayI vANI sunAyI dene lgii| bAlakakI zAntike liye vedavyAsa Adi muni bhI mRkaNDuke Azramapara pdhaare| sAkSAt mahAmuni vedavyAsane bAlakakA jAtakarma saMskAra kraayaa| tatpazcAt gyArahaveM dina munine nAmakaraNa saMskAra kiyaa| usake bAda nAnA prakArake vedokta mantroM aura AzIrvAdoMse abhinandana karake muniyoMne bAlakakI rakSAkA zAstrIya upAya kiyaa| phira mRkaNDu munike dvArA pUjita ho ve saba loga lauTa gye| usa samaya nagara aura prAntake loga harSameM bharakara ApasameM kahate the-- 'aho! isa bAlakakA adbhuta rUpa hai! adbhuta teja hai ! aura samasta aGgakA lakSaNa bhI adbhuta hai| marudvatIke saubhAgyase sAkSAt bhagavAn zaGkara hI isa bAlakake rUpameM prakaTa hue haiM, yaha kitane AzcaryakI bAta hai| cauthe mahInemeM pitAne putrako gharase 913 bAhara nikaalaa| chaThe mahInemeM usakA atraprAzana kraayaa| phira DhAI varSakI avasthAme cUDAkarma karake zravaNa nakSatrameM karNavedha kiyaa| tadanantara karmaka jJAtA mukaNDu munine bAlakake brahmatejakI vRddhike liye pA~cave varSakI avasthAmeM use yajJopavIta de diyaa| phira upAkarma karake vidvAn munine bAlakako veda pddh'aayaa| usane aGga, upAGga, pada tathA kramasahita sampUrNa vedoMkA vidhipUrvaka adhyayana kiyaa| vaha bAlaka bar3A zaktizAlI thaa| guru to usake sAkSImAtra the| usane vinaya Adi guNoMko prakaTa karate hue gurumukhase samasta vidyAoMko grahaNa kiyaa| vaha bhikSAke annase jIvana nirvAha karatA huA pratidina mAtA-pitAkI sevAmeM saMlagna rahatA thA, buddhimAn mArkaNDeyakI AyukA solahavA~ varSa prArambha honepara mRkaNDu munikA hRdaya zokase kAtara ho utthaa| unakI sampUrNa indriyoMmeM vyAkulatA chA gyii| ve dInatApUrvaka vilApa karane lge| mArkaNDeyane pitAko atyanta duHkhita hokara vilApa karate dekha pUchA-tAta! Apake zokamohakA kyA kAraNa hai ?' mArkaNDeyake madhura vacana sunakara mRkaNDune apane zokakA yuktiyukta kAraNa btaayaa| mRkaNDa bole- beTA! pinAkadhArI bhagavAn zaGkarane tumheM solaha varSakI hI Ayu dI hai| usakI samAptikA samaya aba A pahu~cA hai; isIliye mujhe zoka ho rahA hai| pitAkA yaha kathana sunakara mArkaNDeyane kahA'pitAjI! Apa mere liye kadApi zoka na kiijiye| maiM aisA yatna karU~gA, jisase amara ho jAU~ mahAdevajI sabako manovAJchita vastu pradAna karanevAle aura kalyANasvarUpa haiN| ve mRtyuko jItanevAle, vikarAla netradhArI, sarvajJa, satpuruSoMko saba kucha denevAle, kAlake bhI kAla, mahAkAlarUpa aura kAlakUTa viSako bhakSaNa karanevAle haiN| maiM unhIMkI ArAdhanA karake amaratva prApta kruuNgaa|' putrakI yaha bAta sunakara mAtA-pitAko bar3A harSa huaa| unhoMne sArA zoka chor3akara prasannatApUrvaka kahA- 'beTA! tumane hama donoMkA zoka naSTa karaneke liye bhagavAn mRtyuJjayakI ArAdhanArUpa mahAn upAyakA Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam .. [saMkSipta pApurANa pratipAdana kiyA hai| tAta ! tuma unhIMkI zaraNameM jaao| udyata hue, usI samaya mRtyuko sAtha liye kAla unheM unase bar3hakara dUsarA koI bhI hitaiSI nahIM hai| jo bAta leneke liye A phuNcaa| usake golAkAra netra kinArekI manakI kalpanAmeM bhI nahIM A sakatI, use bhI bhagavAn orase lAla-lAla dikhAyI de rahe the| sA~pa aura bicchU zaGkara siddha kara dete haiN| ve kAlakA bhI saMhAra karanevAle hI usake roma the| bar3I-bar3I dADhoMke kAraNa usakA mukha hai| beTA ! kyA tumane nahIM sunA hai, pUrvakAlameM atyanta vikarAla jAna par3atA thaa| vaha kAjalake samAna kAlapAzase baMdhe hue zvetaketukI mahAdevajIne kisa prakAra kAlA thaa| samIpa Akara kAlane unake gale meM phaMdA rakSA kI? unhoMne hI samudramanthanase prakaTa hue DAla diyaa| galemeM bahuta bar3A phaMdA laga jAnepara pralayakAlIna agrike samAna bhayaGkara hAlAhala viSakA mArkaNDeyajIne kahA-'mahAmate kAla! maiM jabataka pAna karake tInoM lokoMko bacAyA thaa| jisane tInoM jagadIzvara zivake mRtyuJjaya nAmaka mahAstotrakA pATha pUrA lokoMkI sampatti har3apa lI thI, usa mahAn abhimAnI na kara leM, tabataka merI pratIkSA kro| maiM zivajIkI stuti jalaMdharako apane caraNoMkI aGgaSTarekhAse prakaTa hue kiye binA kahIM nahIM jaataa| bhojana aura zayanataka nahIM cakradvArA mautake ghATa utAra diyA thaa| ye vahI bhagavAn krtaa| yaha merA nizcita vrata hai| saMsArameM jIvana, strI, dhUrjITa hai, jinhoMne zrIviSNuko vANa banAkara eka hI rAjya tathA sukha bhI mujhe utanA priya nahIM hai, jitanA ki bANake prahArase utpanna huI AgakI lapaToMse daityoMke tInoM yaha zivajIkA stotra hai| yadi maiMne isa viSayameM koI puroko phUMka jhalA thaa| andhakAsura tInoM lokoMkA aizvarya asatya bAta na kahI ho to isa satyake prabhAvase bhagavAn pAkara vivekazUnya ho gayA thA, kintu use bhI mahezvara sadA mujhapara prasanna rheN|' mahAdevajIne apane trizUlakI nokapara rakhakara dasa hajAra yaha sunakara kAlane mArkaNDeyajIse ha~sate-ha~sate varSoMtaka sUryako kiraNoMmeM sukhaayaa| kevala dRSTi kahA-'brahman ! mAlUma hotA hai tumane pUrvakAlase DAlanemAtrase tInoM lokoMko jIta lenevAle prabala nizcita ko huI bar3e-bUr3hoMkI yaha bAta nahIM sunI hai jo kAmadevako unhoMne brahmA Adi devatAoMke dekhate-dekhate mUr3habuddhi mAnava Ayuke prathama bhAgameM hI dharmakA anuSThAna jalAkara bhasma kara DAlA-anaGgakI padavIko pahu~cA nahIM karatA, vaha vRddha honepara sAthiyoMse bichur3e hue diyaa| bhagavAn ziva brahmA Adi devatAoMke ekamAtra rAhIkI bhA~ti pazcAttApa karatA hai| ATha mahInoMmeM aisA kartA, megharUpI vRSabhapara savArI karanevAle, apanI upAya kara lenA cAhiye, jisase varSAkAlake cAra mahIne mahimAse kabhI cyuta na honevAle, sampUrNa vizvake Azraya sukhase biiteN| dinameM hI vaha kAma pUrA kara le, jisase aura jagatkI rakSAke liye divya maNi haiN| beTA ! tuma rAtameM sukhase rhe| pahalI avasthAmeM hI aisA kArya kara unhIMkI zaraNameM jaao|'...........: le, jisase bur3hApe meM sukhase rhe| jIvanabhara aisA kArya isa prakAra mAtA-pitAkI AjJA pAkara mArkaNDeyajI karatA rahe, jisase maraneke bAda sukha ho| jo kArya kala dakSiNa-samudrake taTapara cale gaye aura vahA~ vidhipUrvaka karanA ho, use Aja hI kara le| jise aparAhameM karanA apane hI nAmase eka zivaliGga sthApita kiyaa| tInoM ho, use pUrvAhame hI kara ddaale| kAla isa bAtakI samaya srAna karake ve bhagavAn zivako pUjA karate aura pratIkSA nahIM karatA ki isa puruSakA kAma pUrA huA hai pUjAke antameM stotra par3hakara nRtya karate the| usa stotrase yA nhiiN| yaha kArya kara liyA, yaha karanA hai aura isa eka hI dinameM bhagavAn zaGkara santuSTa ho gye| kAryakA kucha aMza ho gayA hai tathA kucha bAkI hai-isa mArkaNDeyajIne bar3I bhaktike sAtha unakA pUjana kiyaa| prakArako icchAe~ karate hue puruSako kAla sahasA Akara jisa dina unakI Ayu samApta honevAlI thI, usa dina daboca letA hai| jisakA kAla nahIM AyA hai, vaha saikar3oM zivajIkI pUjAmeM saMlagna ho ve jyoM hI stuti karaneko bANoMse biMdha jAnepara bhI nahIM maratA tathA jisakA kAla Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . mArkaNDeyajIkA janma, amaratva-prApti tathA mRtyunaya-stotrakA varNana . 115 A pahu~cA hai, vaha kuzake agrabhAgase chU jAnepara bhI kiyaa| usI samaya paramezvara ziva usa liGgase sahasA jIvita nahIM rhtaa| maiM hajAroM cakravartI rAjAoM aura prakaTa ho gye| unako avasthA, unakA rUpa-saba kucha saikar3oM indroMko bhI apanA grAsa banA cukA huuN| ataH isa avarNanIya thaa| mastakapara ardhacandrAkAra mukuTa zobhA pA viSayameM tumheM krodha nahIM karanA caahiye|' rahA thaa| huMkAra bharakara meghake samAna pracaNDa garjanA karate jisakA prayAsa kabhI viphala nahIM hotA, usa hue unhoMne turaMta hI mRtyukI chAtImeM lAta maarii| mRtyudeva kAlake uparyukta vacana sunakara zivajIkI stutimeM tatpara unake caraNa-prahArase bhayabhIta ho dUra jA pdd'e| bhayaMkara rahanevAle mArkaNDeyajIne kahA-'kAla ! bhagavAn AkAravAle kAlako dUra par3A dekha mArkaNDeyajIne punaH zivakI stutimeM lage rahanevAle puruSoMke kAryameM jo loga usa stotrase bhagavAn zaGkarakA stavana kiyAvighra DAlate haiM, ve zIghra hI naSTa ho jAte haiN| isIliye maiM kailAsake zikharapara jinakA nivAsagRha hai, jinhoMne tumheM manA karatA huuN| jaise rAjAke sipAhiyoMpara rAjA hI merugirikA ghanuSa, nAgarAja vAsukikI pratyaccA aura zAsana kara sakatA hai, dUsarA koI nahIM, usI prakAra bhagavAn viSNuko agnimaya bANa banAkara tatkAla hI zivajIke bhaktoMkA paramezvara ziva hI zAsana kara sakate daityoMke tInoM puroko dagdha kara DAlA thA, sampUrNa devatA haiN| bhagavAn zaGkarake sevaka parvatoMko bhI vidIrNa kara jinake caraNoMkI vandanA karate haiM, una bhagavAn candraDAlate hai, samudroMko bhI pI jAte haiM tathA pRthvI aura zekharakI maiM zaraNa letA huuN| yamarAja merA kyA karegA? antarikSako bhI hilA dete haiN| itanA hI nahIM, ve brahmA mandAra, pArijAta, saMtAna, kalpavRkSa aura aura indrako bhI tinakeke samAna samajhate haiN| bhalA haricandana-ina pAMca divya vRkSoMke puSpoMse sugandhita unake liye kauna-sA kArya duSkara hai ! bhagavAn zivake yugala caraNa-kamala jinakI zobhA bar3hAte hai, jinhoMne bhaktoMpara mRtyu, brahmA, yamarAja, yamadUta tathA dUsare koI apane lalATavartI netrase prakaTa huI AgakI jvAlAmeM bhI apanA prabhutva nahIM sthApita kara sakate / kAla ! kyA kAmadevake zarIrako bhasma kara DAlA thA, jinakA tumane manISo puruSoMkA yaha vacana nahIM sunA hai ki zrIvigraha sadA bhasmase vibhUSita rahatA hai, jo zivabhakta manuSyoMpara kahIM bhI Apatti nahIM aatii| brahmA bhava-sabakI utpattike kAraNa hote hue bhI bhavaAdi sampUrNa devatA kruddha ho jAyeM, to bhI ve unheM saMsArake nAzaka haiM tathA jinakA kabhI vinAza nahIM hotA, mAranekI zakti nahIM rkhte|' una bhagavAn candrazekharakI maiM zaraNa letA huuN| yamarAja mArkaNDeyajIke isa prakAra phaTakAranepara bhagavAn merA kyA karegA? kAla A~kheM phAr3a-phAr3akara unakI ora dekhane lage, mAno jo matavAle gajarAjake mukhya carmakI cAdara or3he tInoM lokoMko nigala jaayeNge| ve krodhameM bharakara parama manohara jAna par3ate haiM, brahmA aura viSNu bhI jinake bole-'o durbuddhi brAhmaNa ! gaGgAjImeM jitane bAlUke caraNa-kamalokI pUjA karate haiM tathA jo devatAoM aura kaNa haiM, utane brahmAoMkA isa kAlane saMhAra kara DAlA siddhoMkI nadI gaGgAko taraGgoMse bhIgI huI zItala jaTA hai| isa viSayameM bahuta kahanekI kyA AvazyakatA / merA dhAraNa karate haiM, una bhagavAn candrazekharakI maiM zaraNa letA bala aura parAkrama dekho, maiM tumheM apanA grAsa banAtA hU~ huuN| yamarAja merA kyA karegA? tuma isa samaya jinake dAsa bane baiThe ho, ve mahAdeva geMDala mAre hue sarparAja jinake kAnoMmeM kuNDalakA mujhase tumhArI rakSA kareM to shii|' kAma dete haiM, jo vRSabhapara savArI karate haiM, nArada Adi vasiSThajI kahate haiM-rAjan ! jaise rAhu munIzvara jinake vaibhavakI stuti karate haiM, jo samasta candramAko grasa letA hai, usI prakAra garjanA karate hue bhuvanoMke svAmI, andhakAsurakA nAza karanevAle, kAlane mahAmuni mArkaNDeyako haThapUrvaka prasanA Arambha AzritajanoMke liye kalpavRkSake samAna aura yamarAjako saMdhyapu. 30 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva huvIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa bhI zAnta karanevAle haiM, una bhagavAn candrazekharakI maiM mastaka jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA kyA zaraNa letA huuN| yamarAja merA kyA karegA? kara legI? / / jo yakSarAja kuberake sakhA, bhaga devatAkI A~kha - jinake galemeM kAlA dAga hai, jo kalAmUrti, phor3anevAle aura soMke AbhUSaNa dhAraNa karanevAle haiM, kAlAgrisvarUpa aura kAlake nAzaka haiM, una bhagavAn jinake zrIvigrahake sundara vAmabhAgako girirAjakizorI zivako maiM mastaka jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA umAne suzobhita kara rakhA hai, kAlakUTa viSa pIneke kyA kara legI? kAraNa jinakA kaNThabhAga nIle raMgakA dikhAyI detA hai, jinakA kaNTha nIla aura netra vikarAla hote hue bhI jo eka hAthameM pharasA aura dUsaremeM mRga liye rahate haiM, una jo atyanta nirmala aura upadravarahita hai, una bhagavAn bhagavAn candrazekharakI maiM zaraNa letA huuN| yamarAja merA zivako maiM mastaka jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA kyA karegA? kyA kara legI? - jo janma-maraNake rogase asta puruSoMke liye jo vAmadeva, mahAdeva, vizvanAtha aura jagadguru nAma auSadharUpa haiM, samasta ApattiyoMkA nivAraNa aura dhAraNa karate haiM, una bhagavAn zivako maiM mastaka jhukAkara dakSa-yajJakA vinAza karanevAle haiM, sattva Adi tInoM guNa praNAma karatA huuN| mRtyu merA kyA kara legI? jinake svarUpa haiM, jo tIna netra dhAraNa karate, bhoga aura jo devatAoMke bhI ArAdhyadeva, jagatke svAmI mokSarUpI phala dete tathA sampUrNa pAparAzikA saMhAra karate aura devatAoMpara bhI zAsana karanevAle haiM, jinakI hai, una bhagavAn candrazekharakI maiM zaraNa letA huuN| yamarAja dhvajApara vRSabhakA cihna banA huA hai, una bhagavAn merA kyA karegA? . zivako maiM mastaka jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA ke jo bhaktoMpara dayA karanevAle haiM, apanI pUjA kyA kara legI? karanevAle manuSyoM ke liye akSaya nidhi hote hue bhI jo jo ananta, avikArI, zAnta, rudrAkSamAlAdhArI svayaM digambara rahate haiM, jo saba bhUtoMke svAmI, parAtpara, aura sabake duHkhoMkA haraNa karanevAle haiM, una bhagavAn aprameya aura upamArahita haiM, pRthvI, jala, AkAza, agni zivako maiM mastaka jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA aura candramAke dvArA jinakA zrIvigraha surakSita hai, una kyA kara legI? . bhagavAn candrazekharakI maiM zaraNa letA huuN| yamarAja merA jo paramAnandasvarUpa, nitya evaM kaivalyapadakyA karegA? mokSakI prAptike kAraNa hai, una bhagavAn zivako maiM mastaka - jo brahmArUpase sampUrNa vizvakI sRSTi karate, phira jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA kyA kara legI? viSNurUpase sabake pAlanameM saMlagna rahate aura antameM sAre jo svarga aura mokSake dAtA tathA sRSTi, pAlana aura prapaJcakA saMhAra karate haiM, sampUrNa lokoMmeM jinakA nivAsa saMhArake kartA haiM, una bhagavAn zivako mai mastaka hai tathA jo gaNezajIke pArSadoMse ghirakara dina-rAta bhA~ti- jhukAkara praNAma karatA huuN| mRtyu merA kyA kara legI? bhA~tike khela kiyA karate haiM, una bhagavAn candrazekharakI vasiSThajI kahate haiM-mArkaNDeyajIke dvArA kiye maiM zaraNa letA huuN| yamarAja merA kyA karegA? hue isa stotrakA jo bhagavAn zaGkarake samIpa pATha karegA, ru arthAt duHkhako dUra karaneke kAraNa jinheM rudra use mRtyuse bhaya nahIM hogA-yaha maiM satya-satya kahatA kahate haiM, jo jIvarUpI pazuokA pAlana karanese huuN| buddhimAn mArkaNDeyake isa prakAra stuti karanepara pazupati, sthira honese sthANu, galemeM nIlA cihna dhAraNa mahAdevajIne unheM aneka kalpotakakI asIma Ayu karanese nIlakaNTha aura bhagavatI umAke svAmI honese pradAna kii| isa prakAra devAdhideva mahAdevajIke prasAdase umApati nAma dhAraNa karate haiM, una bhagavAn zivako maiM amaratva pAkara mahAtejasvI mArkaNDeyane bahuta-se pralayake Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . mAgha-sAnake liye mukhya-mukhya tIrtha aura niyama . 917 dRzya dekhe haiN| varadAna pAneke anantara mahAmuni isa pRthvIpara vicarane lge| yamarAja bhI bhagavAn zaGkarakI mArkaNDeyane punaH apane AzramameM lauTakara mAtA-pitAko stuti karake apane lokameM cale gye| rAjan ! mRgaGga praNAma kiyaa| phira unhoMne bhI putrakA abhinandana kiyaa| muni sadA mAghasnAna kiyA karate the| usIke mAhAtmyase usake bAda mArkaNDeyajI tIrthayAtrAmeM pravRtta hokara sadA unakI santAna isa prakAra saubhAgyazAlinI huii| mAgha-nAnake liye mukhya-mukhya tIrtha aura niyama rAjA dilIpane pUchA-mune! Apa tIrtha hai, vaha pitaroMke liye tRptidAyaka aura hitakara hai| ikSvAkuvaMzake guru aura mahAtmA haiN| Apako namaskAra ye bhUmipara virAjamAna tIrtha haiM, jinakA maiMne tumase varNana hai| mAghasnAnameM saMlagna rahanevAle puruSoMke liye kiyA hai| rAjan ! aba mAnasa tIrtha batalAtA hU~, suno| kauna-kaunase mukhya tIrtha hai? unakA vistArake sAtha unameM bhalIbhAMti srAna karanese manuSya parama gatiko prApta varNana kiijiye| maiM sunanA cAhatA huuN| hotA hai| satyatIrtha, kSamAtIrtha, indriya-nigrahatIrtha, vasiSThajIne kahA-rAjan ! mAgha mAsa Anepara sarvabhUtadayAtIrtha, Arjava (saralatA)-tIrtha, dAnatIrtha, vastIse bAhara jahA~-kahIM bhI jala ho, use saba RSiyoMne dama (manonigraha)-tIrtha, santoSatIrtha, brahmacaryatIrtha, gaGgAjalake samAna batalAyA hai; tathApi maiM tumase niyamatIrtha, mantra-japatIrtha, priyabhASaNatIrtha, jJAnatIrtha, vizeSataH mAghasrAnake liye mukhya-mukhya tIthoMkA varNana dhairyatIrtha, ahiMsAtIrtha, AtmatIrtha, dhyAnatIrtha aura karatA huuN| pahalA hai-tIrtharAja pryaag| vaha bahuta zivasmaraNa-tIrtha-ye sabhI mAnasa tIrtha haiN| manakI vikhyAta tIrtha hai| prayAga saba tIrthoMmeM kAmanAkI pUrti zuddhi saba tIrthose uttama tIrtha hai| zarIrase jalameM DubakI karanevAlA tathA dharma, artha, kAma, mokSa-cAroM lagA lenA hI sAna nahIM kahalAtA / jisane mana aura puruSArthoko denevAlA hai| usake sivA naimiSAraNya, indriyoMke saMyamameM snAna kiyA hai, vAstavameM usIkA snAna kurukSetra, haridvAra, ujjaina, sarayU, yamunA, dvArakA, saphala hai; kyoMki vaha pavitra evaM snehayukta cittavAlA amarAvatI, sarasvatI aura samudrakA saGgama, gaGgA-sAgara- mAnA gayA hai|* saMgama, kAzI, tryambaka tIrtha, sapta-godAvarIkA taTa, jo lobhI, cugalakhora, krUra, dambhI aura viSayakAlAra, prabhAsa, badarikAzrama, mahAlaya, oMkAra kSetra, lolupa hai, vaha sampUrNa tIrthoMmeM snAna karake bhI pApI aura puruSottama kSetra-jagannAthapurI, gokarNa, bhRgukarNa, malina hI banA rahatA hai; kevala zarIrakI maila chur3Anese bhRgutuGga, puSkara, tuGgabhadrA, kAverI, kRSNA-veNI, narmadA, manuSya nirmala nahIM hotA, manakI maila dhulanepara hI vaha suvarNamukharI tathA vegavatI nadI-ye sabhI mAgha mAsameM atyanta nirmala hotA hai| jalacara jIva jalameM hI janma srAna karanevAloMke liye mukhya tIrtha hai| gayA nAmaka jo lete aura usImeM mara jAte hai kintu isase ve svargameM nahIM saya tIrthakSamA tIrtha tiirthmindriynigrhH|| sarvabhUtadayA tIrtha tIrthamArjavameva ca / dAnaM tIrtha damastIrtha saMtoSastIrthameva c|| brahmacarya para tIrtha niyamastIrthamucyate / mantrANAM tu japastIrtha tIrtha tu priyavAditA / / jJAna tIrtha bhRtistIrthamahiMsA tIrthameva ca / AtmatIrtha dhyAnatIrtha punastIrtha zivasmRtiH // . tIrthAnAmuttamaM tIrtha vizuddhirmanasaH punaH / na jalApuladehasya sAnamityabhidhIyate // sa sAto yo damanAtaH zucisnigdhamanA mtH| (237 / 12-17) Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * jAte, kyoMki unake manakI maila nahIM dhulI rhtii| viSayoMmeM jo atyanta Asakti hotI hai, usIko mAnasika mala kahate haiN| viSayoMkI orase vairAgya ho jAnA hI manakI nirmalatA hai| dAna, yajJa, tapasyA, bAhara bhItarakI zuddhi aura zAstra - jJAna bhI tIrtha hI haiN| yadi antaHkaraNakA bhAva nirmala ho to ye saba ke saba tIrtha hI haiN| jisane indriya samudAyako kAbU kara liyA hai, vaha manuSya jahA~-jahA~ nivAsa karatA hai, vahIM vahIM usake liye kurukSetra, naimiSAraNya aura puSkara Adi tIrtha prastuta haiN| jo jJAnase pavitra, dhyAnarUpI jalase paripUrNa aura rAga dveSarUpI malako dho denevAlA hai, aise mAnasa tIrthameM jo snAna karatA hai, vaha parama gatiko prApta hotA hai| rAjan! yaha maiMne tumheM mAnasa tIrthakA lakSaNa batalAyA hai| aba bhUtalake tIrthokI pavitratAkA kAraNa suno| jaise zarIrake kucha bhAga parama pavitra mAne gaye haiM, usI prakAra pRthvIke bhI kucha sthAna atyanta puNyamaya mAne jAte haiN| bhUmike adbhuta prabhAva, jalakI zakti aura muniyoMke anugrahapUrvaka nivAsase tIrthoko pavitra batAyA gayA hai; isaliye bhauma aura mAnasa sabhI tIrthoMmeM jo nitya snAna karatA hai, vaha parama gatiko prApta hotA hai / pracura dakSiNAvAle aniSToma Adi yajJoMse yajana karake bhI manuSya usa phalako nahIM pAtA, jo use tIrthoMmeM jAnese prApta hotA hai| jisake donoM hAtha, donoM paira aura mana bhalIbhA~ti kAbU meM hoM tathA jo vidyA, tapa aura kIrtise sampanna ho, vaha tIrthake phalakA bhAgI hotA hai jo pratigrahase nivRtta jisa kisI vastuse bhI saMtuSTa rahanevAlA aura ahaGkArase mukta hai, vaha tIrthake phalakA bhAgI hotA hai| zraddhApUrvaka ekAgracitta ho tIrthokI yAtrA karanevAlA dhIra puruSa kRtana ho to bhI zuddha ho jAtA hai; phira jo zuddha karma karatA hai, usakI to bAta hI kyA hai ? vaha manuSya pazu-pakSiyoMkI yonimeM nahIM par3atA, bure dezameM janma nahIM letA, duHkhakA bhAgI nahIM hotA, svargalokameM jAtA aura mokSakA upAya bhI prApta kara letA hai| azraddhAlu, pApAtmA, nAstika, saMzayAtmA aura kevala yuktivAdakA sahArA lenevAlA - ye pA~ca prakArake manuSya 1 [ saMkSipta padmapurANa tIrthaphalake bhAgI nahIM hote| jo zAstrokta tIrthoMmeM vidhipUrvaka vicarate aura saba prakArake dvandvoMko sahana karate haiM, ve dhIra manuSya svargalokameM jAte haiN| tIrthameM arghya aura AvAhanake binA hI zrAddha karanA cAhiye / vaha zrAddhake yogya kAla ho yA na ho, tIrthameM binA vilamba kiye zrAddha aura tarpaNa karanA ucita hai; usameM vighna nahIM DAlanA caahiye| anya kAryake prasaGgase bhI tIrthameM pahu~ca jAnepara snAna karanA caahiye| aisA karanese tIrthayAtrAkA nahIM, parantu tIrthasnAnakA phala avazya prApta hotA hai| tIrthameM nahAnese pApI manuSyoMke pApakI zAnti hotI hai| jinakA hRdaya zuddha hai, una manuSyoMko tIrtha zAstrokta phala pradAna karanevAlA hotA hai| jo dUsareke liye tIrthayAtrA karatA hai, vaha bhI usake puNyakA solahavA~ aMza prApta kara letA hai| kuzakI pratimA banAkara tIrthake jalameM use snAna kraave| jisake uddezyase usa pratimAko snAna karAyA jAtA hai, vaha puruSa tIrthasnAnake puNyakA AThavA~ bhAga prApta karatA hai| tIrthameM jAkara upavAsa karanA aura sirake bAloMkA muNDana karAnA caahiye| muNDanase mastakake pApa naSTa ho jAte haiN| jisa dina tIrthameM pahu~ce, usake pahale dina upavAsa kare aura dUsare dina zrAddha evaM dAna kre| tIrthake prasaGgameM maine zrAddhako bhI tIrtha batalAyA hai| yaha svargakA sAdhana to hai hI, mokSaprAptikA bhI upAya hai| isa prakAra niyamakA Azraya le mAgha mAsameM vrata grahaNa karanA cAhiye aura usa samaya aisI hI tIrthayAtrA karanI caahiye| mAgha mAsameM snAna karanevAlA puruSa saba jagaha kucha-na-kucha dAna avazya kre| bera, kelA aura A~valekA phala, serabhara ghI, serabhara tila, pAna, eka ADhaka (solaha sera) cAvala, kumhar3A aura khicar3Iye nau vastue~ pratidina brAhmaNoMko dAna karanI caahiye| jisa kisI prakAra ho sake, mAgha mAsako vyartha nahIM jAne denA caahiye| kiJcit sUryodaya hote-hote mAghasnAna karanA cAhiye tathA mAgha snAna karanevAle puruSako yathAzakti zauca-santoSa Adi niyamoMkA pAlana karanA caahiye| vizeSataH brAhmaNoM aura sAdhu-saMnyAsiyoMko pakavAna Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . mAgha mAsake snAnase suvratako divyalokakI prApti . ............................................. bhojana karAnA caahiye| jAr3ekA kaSTa dUra karaneke liye prAptike liye bhagavAn mAdhavakI pUjA kare / mAgha mAsameM bojha-ke-bojha sUkhe kATha dAna kre| rUIbharA aMgA, DubakI lagAnese sAre doSa naSTa ho jAte haiM aura anekoM zayyA, gaddA, yajJopavIta, lAla vastra, rUIdAra rajAI, janmoMke upArjita sampUrNa mahApApa tatkAla vilIna ho jAyaphala, lauMga, bahuta-se pAna, vicitra-vicitra jAte haiN| yaha mAghasnAna hI maGgalakA sAdhana hai, yahI kambala, havAse bacAnevAle gRha, mulAyama jUte aura vAstavameM dhanakA upArjana hai tathA yahI isa jIvanakA phala sugandhita ubaTana dAna kre| mASanAnapUrvaka ghI, kambala, hai| bhalA, mAghasnAna, manuSyoMkA kauna-kauna-sA kArya pUjanasAmagrI, kAlA agara, dhUpa, moTI battIvAle dIpa nahIM siddha karatA? vaha putra, mitra, kalatra, rAjya, svarga aura bhA~ti-bhAMtike naivedhase mAghanAnajanita phalakI tathA mokSakA bhI denevAlA hai| mAgha mAsake snAnase suvratako divyalokakI prApti vasiSThajI kahate hai-rAjan ! suno, maiM tumase kiyA karate the; unhoMne cANDAla Adise bhI dAna liyA, suvratake caritrakA varNana karatA huuN| yaha zubha prasaGga kanyA becI tathA gau, tila, cAvala, rasa aura telakA bhI zrotAoMke samasta pApoMko tatkAla hara lenevAlA hai| vikraya kiyaa| ve dUsaroMke liye tIrthameM jAte, dakSiNA narmadAke ramaNIya taTapara eka bahuta bar3A agrahAra- lekara devatAko pUjA karate, vetana lekara par3hAte aura brAhmaNoMko dAnameM milA huA gA~va thaa| vaha logoMmeM dUsaroMke ghara khAte the; itanA hI nahIM, ve namaka, pAnI, akalaGka nAmase vikhyAta thA, usameM vedoMke jJAtA aura dUdha, dahI aura pakvAna bhI becA karate the| isa taraha dharmAtmA brAhmaNa nivAsa karate the| vaha dhana-dhAnyase bharA aneka upAyoMse unhoMne yalapUrvaka dhana kmaayaa| dhanake thA aura vedoMke gambhIra ghoSase sampUrNa dizAoMko pIche unhoMne nitya-naimittika karmataka chor3a diyA thaa| na mukharita kiye rahatA thaa| usa gA~vameM eka zreSTha brAhmaNa the, khAte the, na dAna karate the| hamezA apanA dhana ginate jo suvratake nAmase vikhyAta the| unhoMne sampUrNa vedoMkA rahate the ki kaba kitanA jamA huaa| isa prakAra unhoMne adhyayana kiyA thaa| vedArthake ve acche jJAtA the, eka lAkha svarNamudrAe~ upArjita kara lii| dhanopArjanameM dharmazAstroMke arthakA bhI pUrNa jJAna rakhate the, purANoMkI lage-lage hI vRddhAvasthA A gayI aura sArA zarIra jarjara vyAkhyA karanemeM ve bar3e kuzala the| vedAGgoMkA abhyAsa ho gyaa| kAlake prabhAvase samasta indriyA~ zithila ho karake unhoMne tarkazAstra, jyotiSazAstra, gajavidyA, gyiiN| aba ve uThane aura kahIM Ane-jAnemeM asamartha ho azvavidyA, causaTha kalAe~, mantrazAstra, sAMkhyazAstra tathA gye| dhanopArjanakA kAma baMda ho jAnese strIsahita yogazAstrakA bhI adhyayana kiyA thaa| ve aneka dezoMkI brAhmaNa devatA bahuta duHkhI hue| isa prakAra cintA lipiyA~ aura nAnA prakArakI bhASAe~ jAnate the| yaha saba karate-karate jaba unakA citta bahuta vyAkula ho gayA, kucha unhoMne dhana kamAneke liye hI sIkhA thA tathA taba unake manameM sahasA vivekakA prAdurbhAva huaa| lobhase mohita honeke kAraNa apane bhitra-bhitra guruoMko suvrata apane-Apa kahane lage-maiMne nauca gurudakSiNA bhI nahIM dI thii| upAyoMke jAnakAra to the hI, pratigrahase, nahIM becane yogya vastuoMke becanese tathA unhoMne ukta upAyoMse bahuta-kucha dhanakA upArjana kiyaa| tapasyA AdikA bhI vikraya karanese yaha dhana jamA kiyA unake manameM bar3A lobha thA; isaliye ve anyAyase bhI hai phira bhI mujhe zAnti nahIM milii| merI tRSNA atyanta dhana kamAyA karate the| jo vastu becaneke yogya nahIM hai, dussaha hai| yaha meru parvatake samAna asaMkhya suvarNa usako bhI becate aura jaMgalakI vastuoMkA bhI vikraya pAnekI abhilASA rakhatI hai| aho ! merA mana mahAn Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 * arcayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa kaSTadAyaka aura sampUrNa klezoMkA kAraNa hai| saba sandhyopAsanA nahIM kii| agarbha (dhyAnarahita) yA sagarbha kAmanAoMko pAkara bhI yaha phira dUsarI-dUsarI navIna (dhyAnasahita) prANAyAma bhI nahIM kiyaa| tIna bAra jala kAmanAoMko prApta karanA cAhatA hai| bUr3he honepara sirake pIkara aura do bAra oTha poMchakara bhalIbhA~ti Acamana bAla paka jAte haiM, dA~ta TUTa jAte haiM, A~kha aura kAnoMkI nahIM kiyaa| utAvalI chor3akara aura hAthameM kuzakI zakti bhI kSINa ho jAtI hai; kintu eka tRSNA hI aisI pavitrI lekara maiMne kabhI gAyatrImantrakA vAcika, upAMzu hai, jo usa samaya bhI nitya taruNa hotI jAtI hai| jisake athavA mAnasa japa bhI nahIM kiyaa| jIvokA bandhana manameM kaSTadAyinI AzA maujUda hai, vaha vidvAn hokara bhI / chur3AnevAle mahAdevajIkI ArAdhanA nahIM kii| jo mantra ajJAnI hai, azAnta hai, krodhI hai aura buddhimAn hokara bhI par3hakara athavA binA mantrake hI zivaliGgake Upara eka atyanta mUrkha hai| AzA manuSyoMko naSTa karanevAlI hai, pattA yA phUla DAla detA hai, usakI karor3oM pIr3hiyokA use anike samAna jAnanA cAhiye; ataH jo vidvAn uddhAra ho jAtA hai; kintu maiMne kabhI aisA nahIM kiyaa| sanAtana padako prApta karanA cAhatA ho, vaha AzAkA sampUrNa pApoMkA nAza karanevAle bhagavAn viSNuko kabhI parityAga kara de| bala, teja, yaza, vidyA, sammAna, santuSTa nahIM kiyaa| pA~ca prakArakI hatyAoMke pApa zAstrajJAna tathA uttama kulameM janma-ina sabako AzA zAnta karanevAle paJcayajJoMkA anuSThAna nahIM kiyaa| zIghra hI naSTa kara detI hai| maiMne bhI isI prakAra bahuta kleza svargalokakI prApti karAnevAle atithike satkArase bhI uThAkara yaha dhana kamAyA hai| vRddhAvasthAne mere zarIrako vaJcita rhaa| saMnyAsIkA satkAra karake use annakI bhI galA diyA aura sArA bala bhI hara liyaa| abase maiM bhikSA nahIM dii| brahmacArIko vidhipUrvaka atithike yogya zraddhApUrvaka paraloka sudhAraneke liye prayatna kruuNgaa| bhojana nahIM diyaa| aisA nizcaya karake brAhmaNa devatA jaba dharmake 'maiMne brAhmaNoMko bhA~ti-bhAMtike sundara evaM mahIna mArgapara calaneke liye utsuka hue, usI dina rAtameM kucha vastra nahIM arpaNa kiye| saba pApoMkA nAza karaneke liye cora unake gharameM ghusa aaye| AdhI rAtakA samaya thA; prajvalita animeM ghIse bhIge hue mantrapUta tiloMkA havana AtatAyI coroMne brAhmaNako khUba kasakara bA~dha diyA nahIM kiyaa| zrIsUkta, pAvamAnI RcA, maNDala brAhmaNa, aura sArA dhana lekara caMpata hue| coroMke dvArA dhana china puruSasUkta aura paramapavitra zatarudriya mantrakA japa nahIM jAnepara brAhmaNa atyanta dAruNa vilApa karane kiyaa| pIpalake vRkSakA sevana nahIM kiyaa| arkalagA--'hAya ! merA dhana kamAnA dharma, bhoga athavA trayodazIkA vrata tyAga diyaa| vaha bhI yadi rAtako mokSa-kisI bhI kAmameM nahIM aayaa| na to maiMne use athavA zukravArake dina par3e, to tatkAla saba pApoMko bhogA aura na dAna hI kiyaa| phira kisaliye dhanakA haranevAlI hai; kintu maiMne usakI bhI upekSA kara dii| ThaMdI upArjana kiyA? hAya ! hAya ! maiMne apane AtmAko chAyAvAle saghana vRkSakA paudhA nahIM lgaayaa| sundara dhokhemeM DAlakara yaha kyA kiyA? saba jagahase dAna zayyA aura mulAyama gaddekA dAna nahIM kiyaa| paMkhA, liyA aura madirAtakakA vikraya kiyaa| pahale to eka chatarI, pAna tathA mukhako sugandhita karanevAlI aura koI hI gaukA pratigraha nahIM lenA caahiye| yadi ekako le vastu bhI brAhmaNako dAna nahIM dii| nitya zrAddha, bhUtabali liyA to dUsarIkA pratigraha lenA kadApi ucita nahIM hai| tathA atithi-pUjA bhI nahIM kii| uparyukta uttama usa gauko bhI yadi beca diyA jAya to vaha sAta vastuoMkA jo loga dAna karate haiM, ve puNyake bhAgI pIr3hiyoMko dagdha kara detI hai| isa bAtako jAnate hue bhI manuSya yamalokameM yamarAjako, yamadUtoMko aura maiMne lobhavaza aise-aise pApa kiye haiN| dhana kamAneke yamalokakI yAtanAoMko nahIM dekhate; kintu maiMne yaha bhI jozameM maiMne eka dina bhI ekAgracitta hokara acchI taraha nahIM kiyaa| gauoMko grAsa nahIM diyaa| unake zarIrako Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * sanAtana mokSamArga aura mantradIkSAkA varNana * kabhI nahIM khujalAyA, kIcar3ameM phaMsI huI gauko, jo kahA thAgolokameM sukha denevAlI hotI hai, maiMne kabhI nahIM mAghe nimannAH salile suzItesA nikAlA / yAcakoko unakI muMhamAMgI vastue~ dekara kabhI vimuktapApAkhidivaM prayAnti // santuSTa nahIM kiyaa| bhagavAn viSNuko pUjAke liye kabhI (238178) tulasIkA vRkSa nahIM lgaayaa| zAlagrAmazilAke tIrthabhUta mAgha mAsameM zItala jalake bhItara DubakI lagAnecaraNAmRtako na to kabhI pIyA aura na mastakapara hI vAle manuSya pApamukta ho svargalokameM jAte haiN|' cddh'aayaa| eka bhI puNyamayI ekAdazI tithiko upavAsa purANamese maiMne isa zlokako sunA hai| yaha bahuta hI nahIM kiyaa| zivaloka pradAna karanevAlI zivarAtrikA bhI prAmANika hai; ataH isake anusAra mujhe mAghakA srAna vrata nahIM kiyaa| veda, zAstra, dhana, strI, putra, kheta aura karanA hI caahiye| aTArI Adi vastue~ isa lokase jAte samaya mere sAtha mana-hI-mana aisA nizcaya karake suvratane apane nahIM jaayeNgii| aba to maiM bilakula asamartha ho gayA; manako susthira kiyA aura nau dinoMtaka narmadAke jalameM ataH koI udyoga bhI nahIM kara sakU~gA / kyA karU~, kahA~ mAgha mAsakA nAna kiyaa| usake bAda snAna karanekI bhI jaauuN| hAya ! mujhapara bar3A bhArI kaSTa A par3A / mere pAsa zakti nahIM raha gyii| ve dasaveM dina kisI taraha paralokakA rAhakharca bhI nahIM hai|' yA narmadAjImeM gaye aura vidhipUrvaka snAna karake taTapara - isa prakAra vyAkulacitta hokara suvratane mana-hI-mana aaye| usa samaya zItase pIr3ita hokara unhoMne prANa vicAra kiyA-'aho ! merI samajhameM A gayA, A tyAga diyaa| usI samaya merugirike samAna tejasvI gayA, A gyaa| maiM dhana kamAneke liye uttama deza vimAna AyA aura mAghasrAnake prabhAvase suvrata usapara kAzmIrako jA rahA thaa| mArgameM bhAgIrathI gaGgAke taTapara ArUr3ha ho svargalokako cale gye| vahA~ eka manvantaramujhe kucha brAhmaNa dikhAyI diye, jo vedoMke pAragAmI taka nivAsa karake ve punaH isa pRthvIpara brAhmaNa hue| vidvAn the| ve prAtaHkAla mAghasnAna karake baiThe the| vahA~ phira prayAgameM mAghasrAna karake unhoMne brahmaloka kisI paurANika vidvAnne usa samaya yaha AdhA zloka prApta kiyaa| sanAtana mokSamArga aura mantradIkSAkA varNana - rAjA dilIpane pUchA-bhagavan ! Apane mahAbhAga ! yaha hameM batAiye, hamAre Upara kRpA kiijiye|' varNAzramadharma tathA nitya-naimittika kosahita sampUrNa nAradajIne kahA-maharSiyo! pUrvakAlameM dharmokA varNana kiyaa| aba maiM sanAtana mokSa-mArgakA sanakAdi yogiyoMne ekAntameM baiThe hue brahmAjIse parama varNana sunanA cAhatA huuN| Apa use sunAnekI kRpA kreN| durlabha mokSa-mArgake viSayameM prazna kiyaa| sampUrNa mantroM kauna-sA aisA mantra hai, jo saMsArarUpI taba brahmAjIne kahA-sampUrNa yogIjana parama rogako ekamAtra auSadha ho? saba devatAomeM kauna mokSa uttama mokSa-mArgakA varNana suneM / bar3e saubhAgyakI bAta hai pradAna karanevAlA zreSTha devatA hai ? yaha saba btaaiye| ki Aja maiM isa adbhuta rahasyakA varNana kruuNgaa| samasta - vasiSThajI bole-rAjan ! prAcIna kAlakI bAta devatA aura tapasvI RSi bhI isa rahasyako nahIM jaante| hai-yajJa aura dAnameM lage rahanevAle sampUrNa maharSiyoMne sRSTike AdimeM avinAzI bhagavAn nArAyaNa mujhapara brahmAjIke putra munizreSTha nAradajIse prazna kiyA- prasanna hue| usa samaya maiMne una purANapuruSottamase 'bhagavan ! hama kisa mantrase paramapadako prApta hoMge? pUchA-'bhagavan ! kisa mantrase manuSyoMkA isa saMsArase Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam - uddhAra hogA ? isako yathArtharUpase btlaaiye| isase saba logoM kA hita hogaa| kauna sA aisA mantra hai, jo binA purazcaraNake hI eka bAra uccAraNa karanemAtra se manuSyoMko paramapada pradAna karatA hai|' zrIbhagavAn bole- mahAbhAga ! tuma saba lokoMke hitaiSI ho| tumane yaha bahuta uttama bAta pUchI hai| ataH maiM tumheM vaha rahasya batalAtA hU~, jisake dvArA manuSya mujhe prApta kara sakate haiN| lakSmI aura nArAyaNa--ye do mantraratna zaraNAgatajanoMkI rakSA karate haiN| saba mantroMkI apekSA ye haiN| eka bAra smaraNa karanemAtrase ye paramapada zubhakAraka pradAna karate haiN| lakSmInArAyaNa mantra saba phaloMko denevAlA hai| jo merA bhakta nahIM hai, vaha isa mantrako pAnekA adhikArI nahIM hai| use yatnapUrvaka dUra rakhanA caahiye| brAhmaNa, kSatriya, vaizya, strI, zUdra tathA itara jAtike manuSya bhI yadi mere bhakta hoM to ve sabhI isa mantrako pAneke adhikArI haiN| jo zaraNameM Aye ho, mere sivA dUsarekA sevana na karate hoM tathA anya kisI sAdhanakA Azraya na lete hoM - aise logoMko isa uttama mantrakA upadeza denA caahiye| yaha sabako zaraNa denevAlA mantra hai| eka bAra uccAraNa karanepara bhI yaha Artta prANiyoMko zIghra phala pradAna karanevAlA hai| Artta, jijJAsu, arthArthI athavA jJAnI -- jo koI bhI eka bAra merI zaraNameM A jAtA hai, use ukta mantrakA pUrA phala milatA hai| jo bhaktihIna, abhimAnI, nAstika, kRtaghna evaM zraddhArahita ho, sunanekI icchA na rakhatA ho tathA eka varSataka sAtha na raha cukA ho aise manuSyako isa mantrakA upadeza nahIM denA caahiye| jo kAma-krodhase mukta aura dambha-lobhase rahita ho tathA ananya bhaktiyogake dvArA merI sevA karatA ho, use vidhipUrvaka isa uttama mantra - ratnakA upadeza karanA ucita hai| - merI ArAdhanA karanA, mujhameM samasta karmoMkA arpaNa karanA, ananyabhAvase merI zaraNameM AnA, mujhe saba karmoMkA phala atyanta vizvAsapUrvaka samarpita kara denA, mere sivA aura kisI sAdhanapara bharosA na rakhanA tathA [ saMkSipta padmapurANa apane liye kisI vastukA saMgraha na karanA - ye saba zaraNAgata bhaktake niyama haiN| aise guNoMse yukta puruSako isa uttama mantrakA upadeza denA caahiye| ukta mantrakA maiM sarvavyApI sanAtana nArAyaNa hI RSi huuN| lakSmIke sAtha maiM hI isakA devatA bhI hU~ arthAt vAtsalya rasake samudra, sampUrNa lokoMke Izvara, zrImAn, suzIla, subhaga, sarvajJa, sarvazaktimAn, nirantara pUrNakAma, sarvavyApaka, sabake bandhu aura kRpAmayI sudhAke sAgara lakSmIsahita maiM nArAyaNa hI isakA devatA huuN| ataH merI anugAminI lakSmIdevIke sAtha mujha vizvarUpI bhagavAnkA dhyAna karanA caahiye| apanI indriyoMko vazameM karake pavitra ho ukta mantraratnadvArA gandha-puSpa Adi nivedana karake zaGkha, cakra, gadA aura padma dhAraNa karanevAle divyarUpadhArI mujha viSNukA mere vAmAGkameM virAjamAna lakSmIsahita pUjana kre| prajApate ! isa prakAra eka bAra pUjA karanepara bhI maiM santuSTa ho jAtA huuN| brahmAjIne kahA - nAtha! Apane isa uttama rahasyakA bhalIbhA~ti varNana kiyA tathA mantraratnake -- prabhAvako bhI batalAyA, jo manuSyoMko saba prakArakI siddhikA pradAna karanevAlA hai| Apa sampUrNa lokoMke pitA, mAtA, guru, svAmI, sakhA, bhrAtA, gati, zaraNa aura suhRda haiN| devezvara! maiM to ApakA dAsa, ziSya tathA suhRd huuN| ataH dayAsindho ! mujhe apanese abhitra banA liijiye| sarvajJa ! aba Apa isa samaya saba logoMke hitakI icchAse uttama vidhike sAtha mantraratnakI dIkSAkA tattvataH varNana kIjiye / 1 zrIbhagavAn bole- vatsa ! suno- maiM mantradIkSAkI uttama vidhi batalAtA huuN| mere AzrayakI siddhike liye pahale AcAryakI zaraNa le AcArya aise hone cAhiye jo vaidika jJAnase sampanna, mere bhakta, dveSarahita, mantrake jJAtA, mantrake bhakta, mantrakI zaraNa lenevAle, pavitra, brahmavidyAke vizeSajJa, mere bhajanake sivA aura kisI sAdhanakA sahArA na lenevAle, anya kisIke niyantraNameM na rahanevAle, brAhmaNa, vItarAga, krodha lobhase zUnya, sadAcArakI zikSA denevAle, mumukSu Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . bhagavAn viSNukI mahimA tathA aSTAkSara mantrake svarUpa evaM arthakA nirUpaNa * 123 tathA paramArthavettA ho| aise guNoMse yukta puruSako hI aura nAradajIko bhI ukta mantrakA upadeza diyaa| tatpazcAt AcArya kahA gayA hai| jo AcArakI zikSA de, usIkA naimiSAraNyavAsI zaunakAdi maharSiyoMko nAradajIne isa nAma AcArya hai| jo AcAryake adhIna ho, unake mantrakA upadeza diyA, jo zaraNAgatoMkI rakSA karatA hai| anuzAsanameM mana lagAye aura AjJApAlanameM sthiracitta rAjan ! maharSi bhI isa guhyatama mantrako nahIM jaante| ho, use hI sAdhu puruSoMne ziSya kahA hai| aise lakSaNoMse lakSmI aura nArAyaNa-ye donoM mantra parama rahasyamaya hai| yukta sarvaguNasampanna ziSyako vidhipUrvaka uttama ina donoMse zreSTha dUsarA koI mantra nahIM hai| ina donoMse zreSTha mantraratrakA upadeza kare / dvAdazIko, zravaNa nakSatrameM yA dharma sampUrNa lokoMmeM koI nahIM hai| brahmAjIne pUrvakAlameM vaiSNavake batAye hue kisI bhI samayameM uttama AcAryakI tIna bAra satyakI pratijJA karake kahA thA-'manuSyoMko prApti honepara dIkSA grahaNa karanI caahiye| mukti pradAna karaneke liye bhagavAn nArAyaNase bar3hakara vasiSThajI kahate haiM-isa prakAra mantraratnakA dUsarA koI devatA nahIM hai| unakI sevA hI sampUrNa upadeza pAkara tInoM lokoMke sAmane brahmAjIne mujhako zubhAzubha karmokA mUloccheda karanevAlA mokSa hai|' bhagavAn viSNukI mahimA, unakI bhaktike bheda tathA aSTAkSara mantrake svarUpa evaM arthakA nirUpaNa rAjA dilIpane kahA-bhagavan ! haribhaktimayI zrImahAdevajIne kahA-saba lokokA hita sudhAse pUrNa Apake vacanoMko sunanese mujhe tRpti nahIM cAhanevAlI mahAdevI ! tumheM sAdhuvAda / tuma jo bhagavAn hotI-adhikAdhika sunanekI icchA bar3hatI jAtI hai| lakSmIpatike uttama mAhAtmyake viSayameM prazna karatI ho, ataH isa viSayameM jitanI bAteM hoM, saba btaaiye| yaha bahuta hI uttama hai| pArvatI ! tuma dhanya ho, puNyAtmA munizreSTha ! isa bhayAnaka saMsArarUpI vanameM AdhyAtmika ho aura bhagavAn viSNukI bhakta ho| tumhArA kalyANa ho, Adi tInoM tApoMke dAvAnalakI mahAjvAlAse santapta hue maiM tumhAre zIla, rUpa aura guNoMse sadA hI santuSTa rahatA manuSyoMke liye zrIharibhaktimayI sudhAke samudrako huuN| girije ! maiM uttama bhagavadbhakti, bhagavAn viSNuke chor3akara dUsarA kauna-sA Azraya ho sakatA hai? svarUpa tathA unake mantroMke vidhAnakA varNana karatA hU~ mahAmune! munijana jinakI sadA upAsanA karate haiM, suno / bhagavAn nArAyaNa hI paramArthatattva haiN| ve hI viSNu, paramAtmAkI bhaktike una vibhinna rUpoMko isa samaya vAsudeva, sanAtana, paramAtmA, parabrahma, parama jyoti, vistArake sAtha btlaaiye| parAtpara, acyuta, puruSa, kRSNa, zAzvata, ziva, Izvara, vasiSThajIne kahA-rAjendra ! tumhArA prazna bahuta nitya, sarvagata, sthANu, rudra, sAkSI, prajApati, yajJa, uttama hai| yaha manuSyoMko saMsAra-sAgarake pAra sAkSAt, yajJapati, brahmaNaspati, hiraNyagarbha, savitA, utAranevAlA hai| bhagavAn viSNukI bhakti nitya sukha lokakartA, lokapAlaka aura vibhu Adi nAmoMse pukAre denevAlI hai| prAcIna kAlameM kailAsa parvatake zikharapara jAte haiN| ve bhagavAn viSNu 'a' akSarake vAcya, bhagavatI pArvatIjIne lokapUjita bhagavAn zaGkarase isI lakSmIse sampanna, lIlAke svAmI tathA sabake prabhu haiN| mahAn prazrako pUchA thaa| annase jisakI utpatti hotI hai, usa jIva-samudAyake pArvatIjI bolI-devadeva! tripurAsurako tathA amRtatva (mokSa) ke bhI svAmI haiN| ve vizvAtmA mAranevAle mahAdeva ! surezvara ! mujhe viSNubhaktikA upadeza sahasroM mastakavAle, sahasroM netravAle aura sahasro kIjiye, jo saba prANiyoMko mukti denevAlI hai| pairavAle haiN| unakA kabhI atta nahIM hotaa| isaliye ve Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . yA [saMkSipta pApurANa . . . ananta kahalAte haiN| lakSmIke pati honese zrIpati nAma nArAyaNa hI haiN| 'chanda' daivI gAyatrI hai| praNavako isakA dhAraNa karate haiN| yogijana unameM ramaNa karate haiM, isaliye 'bIja' kahA gayA hai| bhagavAnse kabhI vilaga na honeunakA nAma rAma hai| ve samasta guNoMko dhAraNa karate haiM, vAlI bhagavatI lakSmIko hI vidvAn puruSa isa mantrako tathApi nirguNa haiN| mahAn haiN| ve samasta lokoMke Izvara, 'zakti' kahate haiN| isa mantrakA pahalA pada 'OM', dUsarA zrImAn, sarvajJa tathA saba ora mukhavAle haiN| pArvatI ! una pada 'namaH'aura tIsarA pada 'nArAyaNAya' hai| isa prakAra lokapradhAna jagadIzvara bhagavAn vAsudevake mAhAtmyakA yaha tIna padoMkA mantra batalAyA gayA hai| praNavameM tIna jitanA mujhase ho sakegA, varNana karatA huuN| vAstavameM to akSara haiM-akAra, ukAra tathA makAra / praNavako tInoM maiM, brahmAjI tathA sampUrNa devatA milakara bhI usakA pUrA vedoMkA svarUpa batalAyA gayA hai| yaha brahmakA nivAsavarNana nahIM kara skte| sampUrNa upaniSadoMmeM bhagavAnkI sthAna hai| akArase bhagavAn viSNukA aura ukArase mahimAkA hI pratipAdana hai tathA vedAntameM unhIMko bhagavatI lakSmIkA pratipAdana hotA hai| makArase una paramArtha-tattva nizcita kiyA gayA hai| donoMke dAsabhUta jIvAtmAkA kathana hai, jo pacIsavA~ aba maiM bhagavAnkI upAsanAke pRthak-pRthak bheda tattva hai| batalAtA hU~, suno| bhagavAnkA arcana, unake mantroMkA kisI-kisIke matameM ukAra avadhAraNavAcI hai| japa, svarUpakA dhyAna, nAmoMkA smaraNa, kIrtana, zravaNa, isa pakSameM bhI zrItattvakA pratipAdana ukArake hI dvArA vandana, caraNa-sevana, caraNodaka-sevana, unakA prasAda kiyA jAtA hai| jaise sUryakI prabhA sUryase kabhI alaga grahaNa karanA, bhagavadbhaktoMkI sevA, dvAdazIvratakA pAlana nahIM hotI, usI prakAra bhagavatI lakSmI zrIviSNuse nitya tathA tulasIkA vRkSa lagAnA-yaha saba devAdhideva saMyukta rahatI haiN| akArase jinakA bodha karAyA jAtA hai, bhagavAn viSNukI bhakti hai, jo bhava-bandhanase chuTakArA ve lakSmIpati bhagavAn viSNu kAraNake bhI kAraNa haiN| dilAnevAlI hai| sampUrNa devatAoMke tathA mere liye bhI sampUrNa jIvAtmAoke pradhAna aGgI hai| jagatke bIja hai puruSottama zrIhari hI pUjanIya haiN| brAhmaNoMke liye to ve aura paramapuruSa haiN| ve hI jagatke kartA, pAlaka, Izvara vizeSarUpase pUjya haiN| ataH brAhmaNoMko ucita hai ki ve aura lokake bandhu-bAndhava hai| tathA unakI manoramA patnI pratidina vidhipUrvaka zrIharikA pUjana kreN| lakSmI sampUrNa jagatkI mAtA, adhIzvarI aura AdhAra. zreSTha dvijako aSTAkSara mantrakA abhyAsa karanA zakti haiN| ve nitya haiM aura zrIviSNuse kabhI vilaga nahIM caahiye| praNavako milAkara hI vaha mantra aSTAkSara kahA hotiiN| ukArase unhIMke tatvakA bodha karAyA jAtA hai| gayA hai| mantra hai-'OM namo nArAyaNAya' / isa prakAra makArase ina donoMke dAsa jIvAtmAkA kathana hai, jise isa mantrako aSTAkSara jAnanA caahiye| yaha saba vidvAn puruSa kSetrajJa kahate haiN| yaha jJAnakA Azraya aura manorathoMkI siddhi aura saba duHkhoMkA nAza karanevAlA jJAnarUpI guNase yukta hai| ise citta aura prakRtise pare hai| ise sarvama-trasvarUpa aura zubhakAraka mAnA gayA hai| mAnA gayA hai| yaha ajanmA, nirvikAra, ekarUpa, svarUpakA isa mantrake 'RSi' aura 'devatA' lakSmIpati bhagavAn bhAgI, aNu, nitya, avyApaka, cidAnanda-svarUpa 'ahaM' 1-'daivyekam' isa piGgala-sUtrake anusAra eka akSarakA athavA ATha akSaroMke eka padakA sanda 'daivI gAyatrI' hai| pahalI vyAkhyAke anusAra 'praNava' ko aura dUsarI vyAkhyAke anusAra aSTAkSara mantrako 'daivI gAyatrI chandake antargata mAnA gayA hai| isa 'daivI gAyatrI' ko ekAkSarA' yA 'ekapadA' gAyatrI bhI kahate haiN| caubIsa akSarokI to jo prasiddha gAyatrI hai, vaha ATha-ATha akSaroMke tIna pAdoMse yukta honeke kAraNa 'tripadA gAyatrI' kahalAtI hai| 2-dasa indriyA~, pA~ca bhUta, pA~ca indriyoMke viSaya, mana, ahaMkAra, mahatatva aura prakRti-ye cauvIsa tattva hai; inakA sAkSI cetana pacIsavA~ tattva hai| Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * bhagavAn viSNukI mahimA tathA aSTAkSara mantrake svarUpa evaM arthakA nirUpaNa . 925 padakA artha, avinAzI, kSetra (zarIra) kA adhiSThAtA, unakA dAsa banA rhuuN|' isa bhAvase svecchApUrvaka apane bhinna-bhinna rUpa dhAraNa karanevAlA, sanAtana, jalAne, AtmAko IzvarakI sevAmeM lagAnA caahiye| isa prakAra kATane, galAne aura sukhAneme na AnevAlA tathA manake dvArA ahaMtA, mamatAkA tyAga karanA ucita hai| avinAzI hai| aise guNoMse yukta jo jIvAtmA hai, vaha dehameM jo ahaMbuddhi hotI hai, vahI saMsAra-bandhanakA mUla sadA paramAtmAkA aGgabhUta hai| vaha kevala zrIharikA hI kAraNa hai| vahI koka bandhanameM DAlatI hai| ataH vidvAn dAsa hai aura kisIkA nhiiN| isa prakAra madhyama akSara puruSa ahaGkArako tyAga de|* ukArake dvArA jIvake dAsabhAvakA hI avadhAraNa pArvatI ! aba maiM 'nArAyaNa' zabdakI vyAkhyA karatA (nizcaya) kiyA jAtA hai| isa taraha praNavakA artha huuN| zubhe ! nara arthAt jIvoMke samudAyako nAra kahate haiN| jAnanA caahiye| praNavakA artha spaSTa ho jAnepara zeSa una 'nAra' zabdavAcya jIvoMke ayana-gati arthAt mantrake dvArA paramAtmAke dAsabhUta jIvakI paratantratA hI Azraya parama puruSa zrIviSNu haiN| ataH ve nArAyaNa siddha hotI hai| vaha kabhI svatantra nahIM hotaa| ataH kahalAte haiN| athavA nAra yAnI jIva una bhagavAnke apanI svatantratAke mahAn ahaGkArako manase dUra kara denA ayana-nivAsasthAna hai| isaliye bhI unheM nArAyaNa caahiye| ahaGkAra-buddhise jo karma kiyA jAtA hai, kahA jAtA hai| jar3a-cetanarUpa jitanA bhI jagat dekhA yA usakA bhI niSedha hai| - sunA jAtA hai, usako pUrNarUpase vyApta karake bhagavAn 'manas'-mana zabdameM jo makAra hai, vaha nitya virAjamAna haiN| isaliye unakA nAma nArAyaNa haiN| ahaGkArakA vAcaka hai aura nakAra usakA niSedha karane- jo kalpake antameM sampUrNa jagatko apanA grAsa banAkara vAlA hai| ataH manase hI jIvake liye ahaGkAra- apane hI bhItara dhAraNa karate haiM aura sRSTike tyAgakI preraNA milatI hai| ahaGkArase yukta manuSyako ArambhakAlameM punaH sabakI sRSTi karate haiM, ve bhagavAn tanika bhI sukha nahIM miltaa| jisakA citta ahaGkArase nArAyaNa kahe gaye haiN| sampUrNa carAcara jagat nAra mohita hai, vaha ghora andhakArase pUrNa narakameM giratA hai| kahalAtA hai| usako jinakA saMga nitya prApta hai athavA isaliye manake dvArA kSetrajJakI svatantratAkA niSedha kiyA use jinake dvArA uttama gati prApta hotI hai, unheM nArAyaNa gayA hai| vaha bhagavAnke adhIna hai| bhagavAnke adhIna kahate haiN| jalase phenakI bhAMti jinase sampUrNa loka hI usakA jIvana hai| ata: cetana jIvAtmA kisI utpanna hote aura punaH jinameM lIna ho jAte haiM, una sAdhanakA svatantra kartA nahIM hai| Izvarake saMkalpase hI bhagavAnako nArAyaNa kahA gayA hai| jo avinAzI pada, sampUrNa carAcara jagat apane-apane vyApArameM lagA hai| nityasvarUpa tathA nityaprApta bhogoMse sampanna haiM, sAtha hI ataH jIva apane sAmarthyapara nirbhara rahanA chor3a de| jo sampUrNa jagatkA zAsana karanevAle haiM, una bhagavAnkA Izvarake sAmarthya se usake liye kucha bhI alabhya nahIM hai| nAma nArAyaNa hai| divya, eka, sanAtana aura apanI apanA sArA bhAra bhagavAn lakSmIpatiko sauMpakara unakI mahimAse kabhI cyuta na honevAle zrIhari hI nArAyaNa ArAdhanAke hI karma kre| 'zrIhari paramAtmA haiN| maiM sadA kahalAte haiN| draSTA aura dRzya, zrotA aura zrotavya, sparza * yahA~ mUlameM 'manas' zabdakA pATha honese manakA hI ullekha kiyA gayA hai kintu prakaraNa dekhanese mAlUma hotA hai, 'manas' kI jagaha 'namas' pATha honA caahiye| yahA~ aSTAkSara mancakI vyAkhyA cala rahI hai mabakA svarUpa hai-'OM namo naaraaynnaay| isameM OMkArako vyAkhyA vistArake sAtha kI gayI hai| isake bAda 'namas kI vyAkhyAkA prasaGga hai, jise zAyada bhUlase manas likhA gayA hai| isake Age 'nArAyaNAya' padakI vyAkhyA milatI hai| ataH yahA~ 'manam ke makAra-kArase jo bhAva liyA gayA hai, vaha 'namaH' ke nakAra-mArakA bhAva hai-aisA samajhanA caahiye| Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 . ayasta havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa . . . . . . . karanevAlA aura spRzya, dhyAtA aura dhyeya, vaktA aura samasta havya-kavyoMkA bhoga lagAte haiN| ve hI isa lokameM vAcya tathA jJAtA aura jJeya-jo kucha bhI jar3a-cetanamaya avinAzI zrIhari evaM Izvara kahalAte hai| unake nikaTa jagat hai, vaha saba lakSmIpati zrIhari haiM, jinheM nArAyaNa Anese samasta rAkSasa, asura aura bhUta tatkAla bhAga kahA gayA hai| ve sahasoM mastakavAle, antaryAmI puruSa, jAte haiN| jo virATapa dhAraNa karake apanI vibhUtise sahasroM netroMse yukta tathA sahasroM caraNoMvAle haiN| bhUta aura tInoM lokoMko tRpta karate haiM, ve pApako haranevAle vartamAna-saba kucha nArAyaNa zrIhari hI hai| annase zrIjanArdana hI paramezvara haiN| jaba puruSarUpI havike dvArA jisakI utpatti hotI hai, usa prANisamudAya tathA devatAoMne yajJa kiyA, taba usa yajJase nIce-Upara donoM amRtatva-mokSake bhI svAmI ve hI haiN| ve hI virAT ora dA~ta rakhanevAle jIva utpatra hue| sabako homanevAle puruSa haiN| ve antaryAmI puruSa hI zrIviSNu, vAsudeva, usa yajJase hI Rgveda aura sAmavedakI utpatti huii| acyuta, hari, hiraNmaya, bhagavAn, amRta, zAzvata tathA usIse ghor3e, gau aura puruSa Adi utpanna hue| usa ziva Adi nAmoMse pukAre jAte haiN| ve hI sampUrNa jagatke sarvayajJamaya puruSa zrIharike zarIrase sthAvara-jaGgamarUpa pAlaka aura saba lokoMpara zAsana karanevAle Izvara hai| ve samasta jagatkI utpatti huii| unake mukha, bAha, Uru aura hiraNmaya aNDako utpanna karaneke kAraNa hiraNyagarbha aura caraNoMse kramazaH brAhmaNa Adi varNa utpanna hue| sabako janma deneke kAraNa savitA hai| unakI mahimAkA bhagavAnke pairoMse pRthvI aura mastakase AkAzakA anta nahIM hai, isaliye ve ananta kahalAte haiN| ve mahAn prAdurbhAva huaa| unake manase candramA, netroMse sUrya, mukhase aizvaryase sampanna honeke kAraNa mahezvara haiN| unhIMkA nAma agni, sirase dhuloka, prANase sadA calanevAle vAyu, bhagavAn (Savidha aizvaryase yukta) aura puruSa hai| nAbhise AkAza tathA sampUrNa carAcara jagatkI utpatti 'vAsudeva' zabda binA kisI upAdhike sarvAtmAkA bodhaka huii| saba kucha zrIviSNuse hI prakaTa huA hai, isaliye ve hai| unhIMko Izvara, bhagavAn viSNu, paramAtmA, saMsArake sarvavyApI nArAyaNa sarvamaya kahalAte haiN| isa prakAra suhRd, carAcara prANiyoMke ekamAtra zAsaka aura sampUrNa jagatkI sRSTi karake zrIhari punaH usakA saMhAra yatiyoMkI paramagati kahate haiN| jinheM vedake AdimeM svara karate haiM-ThIka usI taraha, jaise makar3I apanese prakaTa kahA gayA hai, jo vedAntameM bhI pratiSThita haiM tathA jo hue tattuoMko punaH apane meM hI lIna kara letI hai| brahmA, prakRtilIna puruSase bhI pare haiM, ve hI mahezvara kahalAte haiN| indra, rudra, varuNa aura yama-sabhI devatAoMko apane praNavakA jo akAra hai, vaha zrIviSNu hI haiM aura jo viSNu vazameM karake unakA saMhAra karate haiM; isaliye bhagavAnko haiM, ve hI nArAyaNa hari haiN| unhIMko nityapuruSa, paramAtmA hari kahA jAtA hai| jaba sArA jagat pralayake samaya aura mahezvara kahate haiN| muniyoMne unheM hI Izvara nAma diyA ekArNavameM nimagna ho jAtA hai, usa samaya ve sanAtana hai| isaliye bhagavAn vAsudevameM upAdhizUnya 'Izvara' puruSa zrIhari saMsArako apane udarameM sthApita karake svayaM zabdako pratiSThA hai| sanAtana vedavAdiyoMne unheM Atpezvara mAyAmaya vaTavRkSake patrapara zayana karate haiN| kalpake kahA hai| isaliye vAsudevameM mahezvaratvako bhI pratiSThA hai| ArambhameM ekamAtra sarvavyApI evaM avinAzI bhagavAn ve tripAd vibhUti tathA lIlAke bhI adhIzvara hai / jo zrI, nArAyaNa hI the| usa samaya na brahmA the, na rudra / na devatA bhU tathA lIlA devIke svAmI haiM, unhIMko acyuta kahA the, na maharSi / ye pRthvI, AkAza, candramA, sUrya, nakSatra, gayA hai| isaliye vAsudevameM sarvezvara zabdakI bhI pratiSThA loka tathA mahattattvase AvRta brahmANDa bhI nahIM the| hai| jo yajJake Izvara, yajJasvarUpa, yajJake bhoktA, yajJa zrIharine samasta jagatkA saMhAra karake sRSTikAlameM punaH karanevAle, vibhu, yajJarakSaka aura yajJapuruSa haiM, ve bhagavAn usakI sRSTi kI; isaliye unheM nArAyaNa kahA gayA hai| hI paramezvara kahalAte haiN| ve hI yajJake adhIzvara hokara pArvatI ! 'nArAyaNAya' isa caturthyanta padase jIvake Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ****** * zrIviSNu aura lakSmIke svarUpa, guNa, dhAma evaM vibhUtiyoM kA varNana zrIviSNu aura lakSmIke svarUpa, guNa, dhAma evaM vibhUtiyoMkA varNana dAsabhAvakA pratipAdana hotA hai| brahmA Adi sampUrNa samajhakara pIche mantrakA prayoga karanA caahiye| mantrArthako jagat bhagavAnkA dAsa hI hai| pahale isa arthako na jAnanese siddhi nahIM prApta hotI / - pArvatIjI bolIM- devezvara ! Apa mantroMke artha aura padoMkI mahimAko vistArake sAtha btlaaiye| sAtha hI Izvarake svarUpa, guNa, vibhUti, zrIviSNuke parama dhAma tathA vyUha bhedoMkA bhI yathArtharUpase varNana kIjiye / mahAdevajIne kahA-devi ! suno-maiM paramAtmAke svarUpa, vibhUti, guNa tathA avasthAoMkA varNana karatA huuN| bhagavAnke hAtha, paira aura netra sampUrNa vizva vyApta haiN| samasta bhuvana aura zreSTha dhAma bhagavAnmeM hI sthita haiN| ve maharSiyoMkA mana apanemeM sthira karake virAjamAna haiN| unakA svarUpa vizAla evaM vyApaka hai| ve lakSmIke pati aura puruSottama haiN| unakA lAvaNya karor3oM kAmadevoMke samAna hai| ve nitya taruNa kizoravigraha dhAraNa karake jagadIzvarI bhagavatI lakSmIjIke sAtha paramapada -- vaikuNThadhAmameM virAjate haiN| vaha parama dhAma hI paramavyoma kahalAtA hai| paramavyoma aizvaryakA upabhoga karaneke liye hai aura yaha sampUrNa jagat lIlA karaneke liye| isa prakAra bhogabhUmi aura krIr3AbhUmike rUpameM zrIviSNukI do vibhUtiyA~ sthita haiN| jaba ve lIlAkA upasaMhAra karate haiM, taba bhogabhUmimeM unakI nitya sthiti hotI hai| bhoga aura lIlA donoMko ve apanI zaktise hI dhAraNa karate haiN| bhogabhUmi yA paramadhAma tripAda - vibhUtise vyApta hai| arthAt bhagavadvibhUtike tIna aMzoMmeM usakI sthiti hai aura isa lokameM jo kucha bhI hai, vaha bhagavAnkI pAda vibhUtike antargata hai| paramAtmAkI tripAda vibhUti nitya aura pAda vibhUti anitya hai| paramadhAmameM bhagavAnkA jo zubha vigraha virAjamAna hai, vaha nitya hai| vaha kabhI apanI mahimAse cyuta nahIM hotA, use sanAtana evaM divya mAnA gayA hai| vaha sadA taruNAvasthAse suzobhita rahatA hai| vahA~ bhagavAnko bhagavatI zrIdevI aura bhUdevIke sAtha nitya saMbhoga prApta hai| jaganmAtA 127 -- ****** lakSmI bhI nityarUpA haiN| ve zrIviSNuse kabhI pRthak nahIM hotiiN| jaise bhagavAn viSNu sarvatra vyApta haiM, usI prakAra bhagavatI lakSmI bhI haiN| pArvatI ! zrIviSNupatnI ramA sampUrNa jagatkI adhIzvarI aura nitya kalyANamayI haiN| unake bhI hAtha, paira, netra, mastaka aura mukha saba ora vyApta haiN| ve bhagavAn nArAyaNakI zakti, sampUrNa jagatkI mAtA aura sabako Azraya pradAna karanevAlI haiN| sthAvarajaGgamarUpa sArA jagat unake kRpA-kaTAkSapara hI nirbhara hai| vizvakA pAlana aura saMhAra unake netroMke khulane aura baMda honese hI huA karate haiN| ve mahAlakSmI sabakI AdibhUtA, triguNamayI aura paramezvarI haiN| vyakta aura avyakta bhedase unake do rUpa haiN| ve una donoM rUpoMse sampUrNa vizvako vyApta karake sthita haiN| jala Adi rasake rUpase ve hI lIlAmaya deha dhAraNa karake prakaTa hotI haiN| lakSmIrUpameM Akara ve dhana pradAna karanekI adhikAriNI hotI haiN| aise svarUpavAlI lakSmIdevI zrIharike AzrayameM rahatI haiN| sampUrNa veda tathA unake dvArA jAnaneyogya jitanI vastue~ haiM, ve saba zrIlakSmIke hI svarUpa haiN| strIrUpameM jo kucha bhI upalabdha hotA hai, vaha saba lakSmIkA hI vigraha kahalAtA hai| striyoMmeM jo saundarya, zIla, sadAcAra aura saubhAgya sthita hai, vaha saba lakSmIkA hI rUpa hai| pArvatI bhagavatI lakSmI samasta striyoMkI ziromaNi haiM, jinakI kRpA kaTAkSake par3anemAtrase brahmA, ziva, devarAja indra, candramA, sUrya, kubera, yamarAja tathA agnideva pracura aizvarya prApta karate haiN| unake nAma isa prakAra hai-lakSmI, zrI, kamalA, vidyA, mAtA, viSNupriyA satI, padmAlayA padmahastA, padmAkSI padmasundarI, bhUtezvarI, nityA, satyA, sarvagatA, zubhA, viSNupatnI, mahAdevI, kSIrodatanayA (kSIrasAgarakI kanyA), ramA, anantalokanAbhi (ananta lokoMkI Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 .. acayasva pIkezaM yadIkAsi paraM padam .. [saMkSipta padmapurANa utpattikA kendrasthAna), bhU, lIlA, sarvasukhapradA, karanevAle hai| una zrIviSNuko namaskAra hai| maiM sampUrNa rukmiNI, sarvavedavatI, sarasvatI, gaurI, zAnti, svAhA, deza-kAla Adi avasthAoMmeM pUrNarUpase bhagavAnkA svadhA, rati, nArAyaNavarArohA, (zrIviSNukI sundarI patnI) dAsatva svIkAra karatA huuN| isa prakAra svarUpakA vicAra tathA viSNornityAnupAyinI (sadA zrIviSNuke samIpa karake siddhiprApta puruSa anAyAsa hI dAsabhAvako prApta kara rhnevaalii)| jo prAtaHkAla uThakara ina sampUrNa nAmoMkA letA hai| yahI pUrvokta mantrakA artha hai| isako jAnakara pATha karatA hai, use bahuta bar3I sampatti tathA vizuddha bhagavAnmeM bhalIbhA~ti bhakti karanI caahiye| yaha carAcara dhana-dhAnyakI prApti hotI hai| jagat bhagavAnkA dAsa hI hai| zrInArAyaNa isa jagatke -hiraNyavarNA hariNI : suvrnnrjtsrjaam| svAmI, prabhu, Izvara, bhrAtA, mAtA, pitA, bandhu, nivAsa, candrAM hirapamayIM lakSmI vissnnornpgaaminiim|| zaraNa aura gati hai| bhagavAn lakSmIpati kalyANamaya gandhaddhArAM durAdhA nityapuSTA kriissinniim| guNoMse yukta aura samasta kAmanAoMkA phala pradAna IzvarI sarvabhUtAnA tAmihopavaye shriym|| karanevAle hai| ve hI jagadIzvara zAlome nirguNa kahe gaye . (255 / 28-29) haiN| 'nirguNa' zabdase yahI batAyA gayA hai ki bhagavAn 'jinake zrIaGgoMkA raGga suvarNake samAna sundara evaM prakRtijanya heya guNoMse rahita haiN| jahA~ vedAntavAkyoMdvArA gaura hai, jo sone-cA~dIke hAroMse suzobhita aura sabako prapaJcakA mithyAtva batAyA gayA hai aura yaha kahA gayA hai AhlAdita karanevAlI hai, bhagavAn zrIviSNuse jinakA ki yaha sArA dRzyamAna jagat anitya hai, vahA~ bhI kabhI viyoga nahIM hotA, jo svarNamayo kAnti dhAraNa brahmANDake prAkRta rUpako hI nara batAyA gayA hai| karatI haiM, uttama lakSaNoMse vibhUSita honeke kAraNa jinakA prakRtise utpanna honevAle rUpoMkI hI anityatAkA nAma lakSmI hai, jo saba prakArako sugandhoMkA dvAra haiM, pratipAdana kiyA gayA hai| jinako parAsta karanA kaThina hai, jo sadA saba aGgoMse mahAdevi ! isa kathanakA tAtparya yaha hai ki lIlApuSTa rahatI haiM, gAyake sUkhe gobarameM jinakA nivAsa hai vihArI devadeva zrIharikI lIlAke liye hI prakRtikI tathA jo samasta prANiyoMkI adhIzvarI haiM, una bhagavatI utpatti huI hai| caudaha bhuvana, sAta samudra, sAta dvIpa, cAra zrIdevIkA maiM yahA~ AvAhana karatA huuN|' prakArake prANI tathA U~ce-U~ce parvatoMse bharA huA yaha .. RgvedameM kahe hue isa mantrake dvArA stuti karanepara ramaNIya brahmANDa prakRtise utpanna huA hai| yaha uttarottara mahezvarI lakSmIne ziva Adi sabhI devatAoMko saba mahAn dasa AvaraNoMse ghirA huA hai| kalA-kASThA Adi prakArakA aizvarya aura sukha pradAna kiyA thaa| zrIviSNupatnI bhedase jo kAlacakra cala rahA hai, usIke dvArA saMsArakI lakSmI sanAtana devatA haiN| ve hI isa jagatkA zAsana sRSTi, pAlana aura saMhAra Adi kArya hote haiN| eka sahasra karatI haiN| sampUrNa carAcara jagatkI sthiti unhaki caturyuga vyatIta honepara avyaktajanmA brahmAjIkA eka kRpA-kaTAkSapara nirbhara hai| agnimeM rahanevAlI prabhAkI dina pUrA hotA hai| itane hI bar3e dinase sau varSoMkI unakI bhA~ti bhagavatI lakSmI jinake vakSaHsthalameM nivAsa karatI Ayu mAnI gayI hai| brahmAjIkI Ayu samApta honepara haiM, ve bhagavAn viSNu sabake Izvara, parama zobhA-sampanna, sabakA saMhAra ho jAtA hai| brahmANDake samasta loka akSara evaM avinAzI puruSa hai; ve zrInArAyaNa vAtsalya- kAlAgnise dagdha ho jAte haiN| sarvAtmA zrIviSNuko guNake samudra haiN| sabake svAmI, suzIla, subhaga, sarvajJa, prakRtimeM unakA laya ho jAtA hai| brahmANDa aura sarvazaktimAn, nitya pUrNakAma, svabhAvataH sabake suhRd, AvaraNake samasta bhUta prakRtimeM lIna ho jAte haiN| sampUrNa sukhI, dayAsudhAke sAgara; samasta dehadhAriyoMke Azraya, jagatkA AdhAra prakRti hai aura prakRtike AdhAra svarga aura mokSakA sukha denevAle aura bhaktoMpara dayA zrIhari / prakRtike dvArA hI bhagavAn sadA jagatkI sRSTi Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrIviSNu aura lakSmIke svarUpa, guNa, thAma evaM vibhUtiyoMkA varNana * 229 aura saMhAra karate haiN| devAdhideva zrIviSNune lIlAke liye kAraNa atyanta adbhuta, ramaNIya, nitya tathA AnandakA jaganmayI mAyAkI sRSTi kI hai| vahI avidyA, prakRti, sAgara hai| zrIviSNukA vaha paramapada aise hI guNoMse yukta mAyA aura mahAvidyA kahAtI hai| sRSTi, pAlana aura hai| use sUrya, candramA tathA anideva nahIM prakAzita saMhArakA kAraNa bhI vahI hai| vaha sadA rahanevAlI hai| karate-vaha apane hI prakAzase prakAzita hai| jahA~ yoganidrA aura mahAmAyA bhI usIke nAma haiN| prakRti jAkara jIva phira kabhI nahIM lauTate, vahI zrIharikA parama sattva, raja aura tama-ina tIna guNoMse yukta hai| use dhAma hai| zrIviSNukA vaha paramadhAma nitya, zAzvata evaM avyakta aura pradhAna bhI kahate haiN| vaha lIlAvihArI acyuta hai| sau karor3a kalpoMmeM bhI usakA varNana nahIM zrIkRSNakI krIr3AsthalI hai| saMsArakI utpatti aura pralaya kiyA jA sktaa| maiM, brahmA tathA zreSTha muni zrIharike usa sadA usIse hote haiN| prakRtike sthAna asaMkhya haiM, jo ghora padakA varNana nahIM kara sakate / jahA~ apanI mahimAse kabhI andhakArase pUrNa haiN| prakRtise UparakI sImAmeM virajA cyuta na honevAle sAkSAt paramezvara zrIviSNu virAjamAna haiM, nAmakI nadI hai; kintu nIcekI ora usa sanAtanI usakI mahimAko ve svayaM hI jAnate haiN| jo avinAzI pada prakRtikI koI sImA nahIM hai| usane sthUla, sUkSma Adi hai, jisakI mahimAkA vedoMmeM gUDharUpase varNana hai tathA avasthAoMke dvArA sampUrNa jagatko vyApta kara rakhA hai| jisameM sampUrNa devatA aura loka sthita haiM use jo nahIM prakRti ke vikAsase sRSTi aura saMkocAvasthAse pralaya hote jAnatA, vaha kevala RcAoMkA pATha karake kyA kregaa| haiN| isa prakAra sampUrNa bhUta prakRtike hI antargata haiN| yaha jo use jAnate haiM, ve hI jJAnI puruSa samabhAvase sthita hote jo mahAn zUnya (AkAza) hai, vaha saba bhI prakRtike hI haiN| zrIviSNuke usa parama padako jJAnI puruSa sadA dekhate bhItara hai| isa taraha prAkRtarUpa brahmANDa athavA haiN| vaha akSara, zAzvata, nitya evaM sarvatra vyApta hai| pAdavibhUtike svarUpakA acchI taraha varNana kiyA gyaa| kalyANakArI nAmase yukta bhagavAn viSNuke usa girirAjakumArI ! aba tripAT-vibhUtike svarUpakA paramadhAma-golokameM bar3e sIMgovAlI gaue~ rahatI hai tathA varNana suno| prakRti evaM parama vyomake bIcame virajA vahA~kI prajA bar3e sukhase rahA karatI hai| gauoM tathA nAmakI nadI hai| vaha kalyANamayI saritA vedAGgoMke pIneyogya sukhadAyaka padArthoMse usa parama dhAmakI bar3I svedajanita jalase pravAhita hotI hai| usake dUsare pArameM zobhA hotI hai| vaha sUryake samAna prakAzamAna, parama vyoma hai, jisameM tripAd-vibhUtimaya sanAtana, amRta, andhakArase pare, jyotirmaya evaM acyuta- avinAzI pada zAzvata, nitya evaM ananta parama dhAma hai| vaha zuddha, hai| zrIviSNuke usa parama dhAmako hI mokSa kahate haiN| vahA~ sattvamaya, divya, akSara evaM parabrahAkA dhAma hai| usakA jIva bandhanase mukta hokara apane liye sukhakara padako prApta teja aneka koTi sUrya tathA agniyoMke samAna hai| vaha hote haiN| vahA~ jAnepara jIva punaH isa lokameM nahI lauTate; dhAma avinAzI, sarvavedamaya, zuddha, saba prakArake pralayase isaliye use mokSa kahA gayA hai| mokSa, paramapada, amRta, rahita, parimANazUnya, kabhI jIrNa na honevAlA, nitya, viSNumandira, akSara, paramadhAma, vaikuNTha, zAzvatapada, jAgrat, svana Adi avasthAoMse rahita, hiraNyamaya, nityadhAma, paramavyoma, sarvotkRSTa pada tathA sanAtana mokSapada, brahmAnandamaya, sukhase paripUrNa, nyUnatA- pada-ye avinAzI parama dhAmake paryAyavAcI zabda haiN| adhikatA tathA Adi-antase zUnya, zubha, tejasvI honeke aba usa tripAvibhUtike svarUpakA varNana kuuNgaa| Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 Z-------------- * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * MUITA [ saMkSipta padmapurANa zrImahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! tripAdvibhUtike asaMkhya loka batalAye gaye haiN| ve saba ke saba zuddha sattvamaya, brahmAnandamaya, sukhase paripUrNa, nitya, nirvikAra, heya guNoMse rahita, hiraNmaya, zuddha, koTi sUrya ke samAna prakAzamAna, vedamaya, divya tathA kAma krodha Adise rahita haiN| bhagavAn nArAyaNake caraNakamaloMkI bhaktimeM hI rasa lenevAle puruSa unameM nivAsa karate haiN| vahA~ nirantara sAmagAnakI sukhadAyinI dhvani hotI rahatI hai| ve sabhI loka upaniSad-svarUpa vedamaya tejase yukta tathA vedasvarUpa strI-puruSoMse bhare haiN| vedake hI rasase bhare hue sarovara unakI zobhA bar3hAte haiN| zruti, smRti aura purANa Adi bhI una lokoMke svarUpa haiN| unameM divya vRkSa bhI suzobhita hote haiN| unake vizva vikhyAta svarUpakA pUrA-pUrA varNana mujhase nahIM ho sakatA / virajA aura parama vyomake bIcakA jo sthAna hai, usakA nAma kevala hai| vahI avyakta brahmake upAsakoMke upabhogameM AtA hai| vaha AtmAnandakA sukha pradAna karanevAlA hai| usa sthAnako kevala, paramapada, niHzreyasa, nirvANa, kaivalya aura mokSa kahate haiN| jo mahAtmA bhagavAn lakSmIpatike caraNoMkI bhakti aura sevAke rasakA upabhoga karake puSTa hue haiM, ve mahAn saubhAgyazAlI bhagavaccaraNa-sevaka puruSa zrIviSNuke parama dhAmameM jAte haiM, jo brahmAnanda pradAna karanevAlA hai| 1 usakA nAma hai vaikunntthdhaam| vaha aneka janapadoMse vyApta hai| zrIhari usImeM nivAsa karate haiN| vaha ratnamaya prAkAroM, vimAnoM tathA maNimaya mahaloMse suzobhita hai| usa dhAmake madhyabhAgameM divya nagarI hai, jo ayodhyA kahalAtI hai tathA jo cahAradIvAriyoM aura U~ce daravAjoMse ghirI hai| unameM maNiyoM tathA suvarNoMke citra bane haiN| usa ayodhyApurIke cAra daravAje haiM tathA U~ce-U~ce gopura usakI zobhA bar3hAte haiN| caNDa Adi dvArapAla aura kumuda Adi dikpAla usakI rakSAmeM rahate ************** vaikuNThadhAmameM bhagavAnkI sthitikA varNana, yogamAyAdvArA bhagavAnkI stuti tathA bhagavAn ke dvArA sRSTi racanA haiN| pUrvake daravAjepara caNDa aura pracaNDa, dakSiNa-dvArapara bhadra aura subhadra, pazcima dvArapara jaya aura vijaya tathA uttarake daravAjepara dhAtA aura vidhAtA nAmaka dvArapAla rahate haiN| kumuda, kumudAkSa, puNDarIka, vAmana, zaGkukarNa, sarvanidra, sumukha aura supratiSThita -- ye usa nagarIke dikpAla batAye gaye haiN| pArvatI ! usa purImeM koTi-koTi adhike samAna tejomaya gRhoMkI paGktiyA~ zobhA pAtI haiN| unameM taruNa avasthAvAle divya nara-nArI nivAsa karate haiN| purIke madhyabhAgameM bhagavAnkA manohara antaHpura hai, jo maNiyoMke prAkArase yukta aura sundara gopurase suzobhita hai| usameM bhI aneka acche-acche gRha, vimAna aura prAsAda haiN| divya apsarAe~ aura striyA~ saba orase usa antaHpurakI zobhA bar3hAtI haiN| usake bIcameM eka divya maNDapa hai, jo rAjAkA khAsa sthAna hai; usameM bar3e-bar3e utsava hote rahate haiN| vaha maNDapa ralokA banA hai tathA usameM mAnikake hajAroM khambhe lage haiN| vaha divya motiyoMse vyApta hai tathA sAma-gAnase suzobhita rahatA hai| maNDapake madhyabhAgameM eka ramaNIya siMhAsana hai, jo sarvavedasvarUpa aura zubha hai| vedamaya dharmAdi devatA usa siMhAsanako sadA ghere rahate haiN| dharma, jJAna, aizvarya aura vairAgya tathA Rgveda, yajurveda, sAmadeva tathA atharvaveda bhI mUrtimAn hokara usa siMhAsanake cAroM ora khar3e rahate haiN| zakti, AdhArazakti, cicchakti, sadAzivA zakti tathA dharmAdi devatAoMkI zaktiyA~ bhI vahA~ upasthita rahatI haiN| siMhAsanake madhyabhAgameM agni, sUrya aura candramA nivAsa karate haiN| kUrma (kacchapa), nAgarAja (ananta yA vAsuki), tInoM vedoMke svAmI, garur3a, chanda aura sampUrNa mantra - ye usameM pITharUpa dhAraNa karake rahate haiN| vaha pITha saba akSaroMse yukta hai| use divya yogapITha kahate haiN| usake madhyabhAgameM aSTadalakamala hai, jo udayakAlIna sUryake samAna kAntimAn hai| usake bIcameM sAvitrI nAmakI karNikA hai, jisameM devatAoMke svAmI Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . vaikuNThadhAmameM bhagavAnakI sthitikA varNana tathA bhagavAna ke dvArA sRSTi-racanA . 91 parama puruSa bhagavAn viSNu bhagavatI lakSmIjIke sAtha karanevAlA hai| ve saundaryakI nidhi aura apanI mahimAse virAjamAna hote hai| kabhI cyuta na honevAle haiN| unake sarvAGgameM divya bhagavAnkA zrIvigraha nIlakamalake samAna zyAma candanakA anulepa kiyA huA hai| ve divya mAlAoMse tathA koTi sUryoka samAna prakAzamAna hai| ve taruNa vibhUSita haiN| unake UparakI donoM bhujAoMmeM zaGkha aura kumAra-se jAna par3ate haiN| sArA zarIra cikanA hai aura cakra haiM tathA nIcekI bhujAoMmeM varada aura abhayakI pratyeka avayava koml| khile hue lAla kamala-jaise mudrAe~ haiN| hAtha tathA paira atyanta mRdula pratIta hote hai| netra bhagavAnke vAmAGkameM mahezvarI bhagavatI mahAlakSmI vikasita kamalake samAna jAna par3ate haiN| lalATakA nimna virAjamAna haiN| unakA zrIaGga suvarNake samAna kAntimAn bhAga do sundara bhUlatAoMse aGkita hai| sundara nAsikA, tathA gaura hai| sone aura cA~dIke hAra unakI zobhA bar3hAte manohara kapola, zobhAyukta mukhakamala, motIke dAne-jaise haiN| ve samasta zubha lakSaNoMse sampanna hai| unakI avasthA dA~ta aura manda musakAnakI chavise yukta mUMge-jaise aisI hai, mAno zarIrameM yauvanakA Arambha ho rahA hai| lAla-lAla oTha haiN| mukhamaNDala pUrNa candramAkI zobhA kAnoMmeM ratnoMke kuNDala aura mastakapara kAlI-kAlI dhAraNa karatA hai| kamala-jaise mukhapara manohara hAsyakI dhuMgharAlI alake zobhA pAtI hai| divya candanase carcita chaTA chAyI rahatI hai| kAnoMmeM taruNa sUryakI bhA~ti aGgokA divya puSpoMse zRGgAra huA hai| kezoMmeM mandAra, camakIle kuNDala unakI zobhA bar3hAte haiN| mastaka ketakI aura camelIke phUla guMthe hue haiN| sundara bhauMheM, cikanI, kAlI aura dhuMgharAlI alakoMse suzobhita hai| manohara nAsikA aura zobhAyamAna kaTibhAga haiN| pUrNa bhagavAnake bAla muMthe hue haiM, jinameM pArijAta aura candramAke samAna manohara mukha-kamalapara manda musakAnakI mandArake puSpa zobhA pAte haiN| galemeM kaustubhamaNi zobhA chaTA chA rahI hai| bAla ravike samAna camakIle kuNDala de rahI hai, jo prAtaHkAla ugate hue sUryakI kAnti dhAraNa kAnoMkI zobhA bar3hA rahe haiN| tapAye hue suvarNaka samAna karatI hai| bhAMti-bhAMtike hAra aura suvarNakI mAlAoMse zarIrakI kAnti aura AbhUSaNa haiN| cAra hAtha hai, jo rAGga-jaisI grIvA bar3I sundara jAna par3atI hai| siMhake suvarNamaya kamaloMse vibhUSita hai| bhAMti-bhAMtike vicitra kaMdhoMke samAna U~ce aura moTe kaMdhe zobhA de rahe haiN| ratroMse yukta suvarNamaya kamalokI mAlA, hAra, keyUra, kar3e moTI aura golAkAra cAra bhujAose bhagavAnkA zrIaGga aura aMgUThiyoMse zrIdevI suzobhita haiN| unake do hAthoM meM bar3A sundara jAna par3atA hai| sabameM aMgUThI, kar3e aura do kamala aura zeSa do hAthoMmeM mAtuluGga (bijaurA) aura bhujabaMda hai, jo zobhAvRddhike kAraNa ho rahe haiN| unakA jAmbUnada (dhatUrA) zobhA pA rahe haiN| isa prakAra kabhI vizAla vakSaHsthala karor3oM bAlasUryoka samAna tejomaya vilaga na honevAlI mahAlakSmIke sAtha mahezvara bhagavAn kaustubha Adi sundara AbhUSaNoMse dedIpyamAna hai| ve viSNu sanAtana parama vyomameM sAnanda virAjamAna rahate haiN| vanamAlAse vibhUSita hai| nAbhikA vaha kamala, jo unake donoM pArzvameM bhUdevI aura lIlAdevI baiThI rahatI haiN| brahmAjIkI janmabhUmi hai, zrIagoMkI zobhA bar3hA rahA hai| AThoM dizAoMmeM aSTadala kamalake eka-eka dalapara zarIrapara mulAyama pItAmbara suzobhita hai, jo bAla ravikI kramazaH vimalA Adi zaktiyA~ suzobhita hotI hai| unake prabhAke samAna jAna par3atA hai| donoM caraNoMmeM sundara kar3e nAma ye haiM-vimalA, utkarSiNI, jJAnA, kriyA, yogA, virAja rahe haiM, jo nAnA prakArake ratnoMse jar3e honeke kAraNa prahI, satyA tathA iishaanaa| ye saba paramAtmA zrIharikI atyanta vicitra pratIta hote haiN| nakhokI zreNiyA~ paTarAniyA~ haiM, jo saba prakArake sundara lakSaNoMse sampanna cA~danIyukta candramAke samAna udbhAsita ho rahI haiN| haiN| ye apane hAthoMmeM candramAke samAna zveta varNake divya bhagavAnkA lAvaNya koTi-koTi kandarpokA darpa dalana caivara lekara unake dvArA sevA karatI huI apane pati Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 arcavasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta paJcapurANa memenessmeenasammetreenatrenamesternmenternama zrIhariko Anandita karatI haiN| inake sivA divya AzrayabhUtA mahAmAyAne hAtha jor3akara prakRtike sAtha apsarAe~ tathA pA~ca sau yuvatI striyA~ bhagavAnake unakI bhA~ti-bhA~tise stuti karake kahA-kezava ! ina antaHpurameM nivAsa karatI haiM, jo saba prakArake jIvoMke liye loka aura zarIra pradAna kiijiye| sarvajJa ! AbhUSaNoMse vibhUSita, koTi agmiyoMke samAna tejasvinI, Apa pUrvakalpoMkI bhA~ti apanI lIlAmayI vibhUtiyoMkA samasta zubha lakSaNoMse yukta tathA candramukhI hai| una vistAra kiijiye| jar3a-cetanamaya sampUrNa carAcara jagat sabake hAthoMmeM kamalake puSpa zobhA pAte haiN| una sabase ajJAna avasthAmeM par3A hai| Apa lIlA-vistArake liye ghire hue mahArAja parama puruSa zrIharikI bar3I zobhA hotI isapara dRSTipAta kiijiye| paramezvara ! mere tathA prakRtike hai| ananta (zeSanAga), garur3a tathA senAnI Adi devezvaro, sAtha jagatkI sRSTi kiijiye| dharma-adharma, sukhaanyAnya pArSadoM tathA nityamukta bhaktoMse sevita ho ramA- duHkha-sabakA saMsArameM praveza karAke Apa mujhe apanI sahita parama puruSa zrIviSNu bhoga aura aizvaryake dvArA sadA AjJAmeM rakhakara zIghra hI lIlA Arambha kiijiye|| Anandamagna rahate haiN| isa prakAra vaikuNThadhAmake adhipati zrImahAdevajI kahate hai-mAyAdevIke isa prakAra bhagavAn nArAyaNa apane parama padameM ramaNa karate haiN| kahanepara paramezvarane usake bhItara jagatkI sRSTi Arambha - pArvatI ! aba maiM bhagavAnke bhinna-bhinna vyUhoM aura kii| jo prakRtise pare puruSa kahalAte haiM, ve acyuta lokoMkA varNana karatA huuN| vaikuNThadhAmake pUrvabhAgameM bhagavAn viSNu hI prakRti meM praviSTa hue| brahmasvarUpa zrIvAsudevakA mandira hai| agnikoNameM lakSmIkA loka zrIharine prakRtise mahattatvako utpanna kiyA, jo saba hai| dakSiNa-dizAmeM zrIsaMkarSaNakA bhavana hai| nairRtya- bhUtoMkA Adi kAraNa hai| mahatse ahaMkArakA janma huaa| koNameM sarasvatIdevIkA loka hai| pazcima-dizAmeM yaha ahaMkAra satyAdi guNoMke bhedase tIna prakArakA haizrIpradyumrakA mandira hai| vAyavyakoNameM ratikA loka hai| sAttvika, rAjasa aura tAmasa / vizvabhAvana paramAtmAne una uttara-dizAmeM zrIaniruddhakA sthAna hai aura IzAnakoNameM guNoMse arthAt tAmasa ahaMkArase tanmAtrAoMko utpanna zAntiloka hai| bhagavAnke parama dhAmako sUrya, candramA kiyaa| tanmAtrAoMse AkAza Adi paJcamahAbhUta prakaTa aura agni nahIM prakAzita karate / kaThora vratoMkA pAlana hue, jinameM kramazaH eka-eka guNa adhika hai| AkAzase karanevAle yogijana vahA~ jAkara phira isa saMsArameM nahIM vAyu, vAyuse agni, agrise jala aura jalase pRthvIkA lauttte| jo do nAmoMke eka mantra (lakSmInArAyaNa) ke prAdurbhAva huaa| zabda, sparza, rUpa, rasa aura gandha-ye japameM lage rahate haiM, ve nizcaya hI usa avinAzI padako hI kramazaH AkAza Adi pazabhUtoMke pradhAna guNa haiN| prApta hote haiN| manuSya ananya bhaktike sAtha ukta mantrakA mahAprabhu zrIharine uttarottara bhUtoMmeM adhika guNa dekha una japa karake usa sanAtana divya dhAmako anAyAsa hI prApta sabako lekara ekameM milA diyaa| tathA sabake melase kara lete hai| unake liye vaha pada jaisA sugama hotA hai, mahAn vizvabrahmANDakI sRSTi kI / usImeM puruSottamane caudaha vaisA vedoMke adhyayana, yajJa, dAna, zubhavata, tapasyA, bhuvana tathA brahmAdi devatAoMko utpatra kiyaa| pArvatI ! upavAsa tathA anya sAdhanoMse bhI nahIM hotaa| tripAd- daiva, tiryak, mAnava aura sthAvara-yaha cAra prakArakA vibhUtimeM jahA~ bhagavAn paramezvara bhagavatI lakSmIjIke mahAsarga racA gyaa| ina cAroM sagoM athavA yoniyoM meM jIva sAtha sadA AnandakA anubhava karate haiM, vahA~ saMsArakI apane-apane koMka anusAra janma lete haiN| - devasarga tathA bhagavAnake caturdUhakA varNana pArvatIjIne kahA-bhagavan ! parama uttama bhagavAnke avatAroMkI kathA bhI vistRta rUpase khiye| devasargakA vistArake sAtha varNana kiijiye| sAtha hI zrImahAdevajI bole-devi ! sRSTiko icchA Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utarakhaNa] * devasarga tathA bhagavAnake catuhakA varNana . 933 - - - - - - - - - - - - - - - - . rakhanevAle bhagavAn madhusUdanane yoganidrAko prApta hokara pazuoMko prakaTa kiyaa| bhagavAnke mukhase brAhmaNa, donoM mAyAke sAtha cirakAlataka ramaNa kiyaa| usase bhujAoMse kSatriya, jA~ghoMse vaizya tathA donoM caraNoMse zUdra kAlAtmAko janma diyA, jo kalA, kASThA, muhUrta, pakSa jAtiko utpatti huii| aura mAsa Adike rUpameM upalabdha hotA hai| usa samaya isa prakAra sampUrNa jagatkI sRSTi karake devezvara zrIharikA nAbhikamala, jo sampUrNa jagatkA bIja aura zrIkRSNane use acetana rUpameM sthita dekha svayaM hI parama tejasvI thA, mukulAkAra ho vikasita hone lgaa| vizvarUpase usake bhItara praveza kiyaa| zrIharikI zaktike usIse parama buddhimAn brahmAjI prakaTa hue| unake manameM vinA saMsAra hila-Dula nahIM sktaa| isaliye sanAtana rajoguNakI preraNAse sRSTikI icchA utpanna huii| taba zrIviSNu hI sampUrNa jagatke prANa haiN| ve hI avyakta unhoMne yoganidrAmeM soye hue paramezvarakA stavana kiyaa| rUpameM sthita honepara paramAtmA kahalAte haiN| ve SaDvidha brahmAjIke stavana karanepara samasta indriyoMke svAmI aizvaryase paripUrNa sanAtana vAsudeva haiN| ve apane tIna paramezvara zrIviSNu yoganidrAse uTha gye| yoganidrAko guNoMse cAra svarUpoMmeM sthita hokara jagatakI sRSTi karate kAbUma karake unhoMne jagatkI sRSTi Arambha kii| haiN| pradhumrarUpadhArI bhagavAn saba aivayoMse yukta haiN| ve jagatke svAmI zrIacyutane pahale eka kSaNataka kucha brahmA, prajApati, kAla tathA jIva-sabake antaryAmI vicAra kiyaa| vicArake pazcAt unhoMne sampUrNa jagatkI hokara sRSTikA kArya bhalIbhA~ti siddha karate haiN| mahAtmA sRSTi kii| usa samaya saba lokoMse yukta suvarNamaya vAsudevane unheM itihAsasahita sampUrNa vedoMkA jJAna pradAna aNDako, sAta dvIpa, sAta samudra aura parvatosahita kiyA hai| lokapitAmaha brahmAjI pradyumnake hI aMzabhAgI pRthvIko tathA eka aNDakaTAhako bhI bhagavAnne apane haiN| ve saMsArakI sRSTi aura pAlana bhI karate haiN| bhagavAn nAbhikamalase utpanna kiyaa| tatpazcAt usa aNDameM zrIhari aniruddha zakti aura tejase sampanna hai| ve manuoM, svayaM hI sthita hue| tadanantara nArAyaNane apane manase rAjAoM, kAla tathA jIvake antaryAmI hokara sabakA icchAnusAra dhyAna kiyaa| dhyAnake antameM unake lalATase pAlana karate haiN| saMkarSaNa mahAviSNurUpa haiN| unameM vidyA pasInekI bUMda prakaTa huii| vaha bUMda budabudeke AkArameM aura bala donoM haiN| ve sampUrNa bhUtoMke kAla, rudra aura pariNata ho tatkSaNa pRthvIpara gira pdd'ii| pArvatI ! usI yamake antaryAmI hokara jagatkA saMhAra karate haiN| matsya, budabudese meM utpanna huuN| usa samaya rudrAkSakI mAlA aura kUrma, vArAha, nRsiMha, vAmana, parazurAma, zrIrAma, zrIkRSNa, trizUla hAthameM lekara jaTAmaya mukuTase alaMkRta ho maiMne buddha aura kalki-ye dasa bhagavAn viSNuke avatAra hai| vinayapUrvaka devezvara zrIviSNuse pUchA-'mere liye kyA, pArvatI ! zrIharikI usa avasthAkA varNana suno| AjJA hai| taba bhagavAn nArAyaNane prasannatApUrvaka mujhase paramazreSTha vaikuNThaloka, viSNuloka, zvetadvIpa aura kahA-'rudra ! tuma saMsArakA bhayaMkara saMhAra karanevAle kSIrasAgara-ye cAra vyUha maharSiyoMdvArA batAye gaye haiN| hooge|' isa prakAra maiM bhayaMkara AkRtime jagatkA vaikuNThaloka jalake gheremeM hai| vaha kAraNarUpa aura zubha saMhAra karaneke liye hI bhagavAn nArAyaNake zrIaGgase hai| usakA teja koTi agniyoMke samAna uddIpta rahatA hai| utpanna huaa| janArdanane mujhe saMhArake kAryameM niyukta vaha sampUrNa dharmoMse yukta aura avinAzI hai| paramadhAmakA karake punaH apane netroMse andhakAra dUra karanevAle candramA jaisA lakSaNa batAyA gayA hai, vaisA hI usakA bhI hai| nAnA aura sUryako utpanna kiyaa| phira kAnoMse vAyu aura prakArake raloMse udAsita vaikuNThanagara caNDa Adi dizAoko, mukhakamalase indra aura aniko, nAsikAke dvArapAlo aura kumuda Adi dikpAlose surakSita hai| chidroMse varuNa aura mitrako, bhujAoMse sAdhya aura bhA~ti-bhA~tikI maNiyoMse bane hue divya gRhoMkI marudraNoMsahita sampUrNa devatAoMko, romakUpoMse vana aura paGktiyoMse vaha nagara ghirA huA hai| usakI caur3AI oSadhiyoMko tathA tvacAse parvata, samudra aura gAya Adi pacapana yojana tathA laMbAI eka hajAra yojana hai| karor3oM Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr r..... ........................ .... . . ....... .. U~ce-U~ce mahala usakI zobhA bar3hAte haiN| vaha nagara taruNa suvarNamaya pITha hai, jise AdhArazakti Adine dhAraNa kara avasthAvAle divya strI-puruSoMse suzobhita hai| vahA~kI rakhA hai tathA jo bhAMti-bhAMtike ratnoMkA banA huA evaM striyA~ aura puruSa samasta zubha lakSaNoMse sampanna dikhAyau alaukika hai| usameM anekoM raMga jAna par3ate haiN| pIThapara dete haiN| striyoMkA rUpa bhagavatI lakSmIke samAna hotA hai aSTadala kamala hai, jisapara mantroMke akSara aura pada aura puruSoMkA bhagavAn viSNuke samAna / ve saba prakAra aGkita hai| usakI suramya karNikAmeM lakSmI-bIjakA zubha AbhUSaNoMse vibhUSita hote haiM tathA bhaktijanita manorama akSara aGkita hai| usameM kamalake Asanapara divyavigraha AhAdase sadA Anandamana rahate haiN| unakA bhagavAn bhagavAn zrInArAyaNa virAjamAna hai, jo araboM-kharaboM viSNuke sAtha avicchina sambandha banA rahatA hai| ve sadA bAlasUryoke samAna kAnti dhAraNa karate haiN| unake dAhine unake samAna hI sukha bhogate haiN| jahA~ kahIMse bhI zrIharike pArzvameM suvarNake samAna kAntimatI jaganmAtA zrIlakSmI lokameM praviSTa hue zuddha antaHkaraNavAle mAnava phira virAjatI haiM, jo samasta zudha-lakSaNoMse sampatra aura saMsArameM janma nahIM lete| manISI puruSa bhagavAn viSNuke divya mAlAoMse suzobhita hai| unake hAthoMmeM suvarNapAtra, dAsa-bhAvako hI mokSa kahate haiN| unakI dAsatAkA nAma mAtuluGga aura suvarNamaya kamala zobhA pAte haiN| bandhana nahIM hai| bhagavAnke bhakta to saba prakArake bandhanoMse bhagavAnke vAmabhAgameM bhUdevI virAjamAna haiM, jinakI mukta aura roga-zokase rahita hote haiN| brahmalokatakake kAnti nIla kamala-dalake samAna zyAma hai| ve nAnA prANI punaH saMsArameM Akara janma lete, koMka bandhanameM prakArake AbhUSaNoM aura vicitra vastroMse vibhUSita hai| par3ate aura duHkhI tathA bhayabhIta hote haiN| pArvatI ! una unake Uparake hAthoMmeM do lAla kamala haiM aura nIceke do lokoMmeM jo phala milatA hai, vaha bar3A AyAsasAdhya hotA hAthoMmeM unhoMne do dhAnyapAtra dhAraNa kara rakhe haiN| vimalA hai| vahA~kA sukha-bhoga viSamizrita madhura annake samAna Adi zaktiyA~ divya caivara lekara kamalake AThoM daloMmeM hai| jaba puNyakarmIkA kSaya ho jAtA hai, taba manuSyoMko sthita ho bhagavAnkI sevA karatI haiN| ve sabhI samasta svargameM sthita dekha devatA kupita ho uThate haiM aura use zubha lakSaNoMse sampanna hai| bhagavAn zrIhari una sabake saMsArake karmabandhanameM DAla dete haiM; isaliye svargakA sukha bIcameM virAjate haiN| unake hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura bar3e phezase siddha hotA hai| vaha anitya, kuTila aura padma zobhA pAte haiN| bhagavAn keyUra, aGgada aura hAra duHkhamizrita hotA hai; isaliye yogI puruSa usakA parityAga Adi divya AbhUSaNoMse vibhUSita hai| unake kAnoMmeM kara de| bhagavAn viSNu saba duHkhokI rAzikA nAza udayakAlIna sUryake samAna tejomaya kuNDala jhilamilA karanevAle haiM; ataH sadA unakA smaraNa karanA caahiye| rahe haiN| pUrvokta devatA una paramezvarakI sevAmeM sadA bhagavAnakA nAma lenemAtrase manuSya paramapadako prApta hote saMlagna rahate haiN| isa prakAra nitya vaikuNThadhAmameM bhagavAn haiN| isaliye pArvatI ! vidvAn puruSa sadA bhagavAn viSNuke saba bhogoMse sampanna ho nitya virAjamAna rahate hai| vaha lokako pAnekI icchA kre| bhagavAn dayAke sAgara haiM; parama ramaNIya loka aSTAkSara-mantrakA japa karanevAle ataH ananya bhaktike sAtha unakA bhajana karanA caahiye| siddha manISI puruSoM tathA zrIviSNu bhaktoMko prApta ve sarvajJa aura guNavAn haiN| niHsandeha sabakI rakSA karate hotA hai| pArvatI ! isa prakAra maiMne tumase prathama vyUhakA haiN| jo parama kalyANakAraka aura sukhamaya aSTAkSara varNana kiyaa| mantrakA japa karatA hai, vaha saba kAmanAoMko pUrNa isI prakAra vaiSNavaloka, zvetadvIpa aura kSIrasAgarakaranevAle vaikuNThadhAmako prApta hotA hai| nivAsI dvitIya, tRtIya aura caturtha vyUhakA varNana karake vahA~ bhagavAn zrIhari sahasroM sUryokI kiraNoMse zrIzivajIne kahA-'pArvatI ! aba aura kyA sunanA suzobhita divya vimAnapara virAjamAna rahate haiN| usa cAhatI ho? devi ! bhagavAn puruSottamameM tumhArI bhakti vimAnameM maNiyoMke khaMbhe zobhA pAte haiN| usameM eka hai| isaliye tuma dhanya aura kRtArtha ho| Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ************** * matsya aura kUrma avatAroMkI kathA ........................................................................................................................................................................** matsya aura kUrma avatAroMkI kathA - samudra manthanase lakSmIjIkA prAdurbhAva aura ekAdazI - dvAdazIkA mAhAtmya pArvatIjIne kahA- mahezvara ! aba mujhase bhagavAn ke vaibhava - matsya, kUrma Adi avatAroMkA vistArapUrvaka varNana kIjiye / - zrImahAdevajI bole-devi ! ekAgracitta hokara suno| maiM zrIharike vaibhava - matsya, kUrma Adi avatAroMkA varNana karatA huuN| jaise eka dIpakase dUsare aneka dIpaka jalA liye jAte haiM, usI prakAra eka paramezvarake aneka avatAra hote haiN| una avatAroMke parAvastha, vyUha aura vibhava Adi aneka bheda haiN| bhagavAn viSNuke aneka zubha avatAra batAye gaye haiM; brahmAjIne bhRgu, marIci, atri, dakSa, kardama, pulastya, pulaha, aGgirA tathA kratu -- ina nau prajApatiyoMko utpanna kiyaa| inameM marIcine kazyapako janma diyaa| kazyapake cAra striyA~ thIM-- aditi, diti, kadrU aura vintaa| aditise devatAoMkA janma huaa| ditine tamoguNI putroMko utpanna kiyA, jo mahAn asura hue| unake nAma isa prakAra haiM-makara, hayagrIva, mahAbalI hiraNyAkSa, hiraNyakazipu jambha aura maya aadi| makara bar3A balavAn thA / usane brahmalokameM jAkara brahmAjIko mohita karake unase sampUrNa veda le liye| isa prakAra zrutiyoMkA apaharaNa karake vaha mahAsAgarameM ghusa gyaa| phira to sArA saMsAra dharmase zUnya ho gyaa| varNasaMkara santAna utpanna hone lgii| svAdhyAya vaSaTkAra aura varNAzrama dharmakA lopa ho gyaa| taba brahmAjIne sampUrNa devatAoMke sAtha kSIrasAgarapara bhagavAnkI zaraNameM jAkara makara daityake dvArA apaharaNa kiye hue vedoMkA uddhAra karaneke liye unakA stavana kiyaa| 935 zrImahAdevajI kahate haiM- pArvatI! brahmAjIke isa prakAra prArthanA karanepara sampUrNa indriyoMke svAmI paramezvara zrIviSNu matsyarUpa dhAraNa karake mahAsAgarameM praviSTa hue| unhoMne usa atyanta bhayaMkara makara nAmaka daityako thUthunake agrabhAgase vidIrNa karake mAra DAlA aura aGga- upAGgasahita sampUrNa vedoMko lAkara brahmAjIko samarpita kara diyaa| isa prakAra unhoMne matsyAvatArake dvArA sampUrNa devatAoMkI rakSA kii| vedoMko lAkara zrIharine tInoM lokoMkA bhaya dUra kiyA, dharmakI prApti karAyI aura devatAoM tathA siddhoM ke mukhase apanI stuti sunate hue ve vahA~se antardhAna ho gye| priye ! aba maiM zrIviSNuke kUrmAvatAra sambandhI vizvavandita vaibhavakA varNana kruuNgaa| maharSi atrike putra durvAsA bar3e hI tejasvI muni hue| ve mahAn tapasvI, atyanta krodhI tathA sampUrNa lokoMko kSobhameM DAlanevAle haiN| eka samayakI bAta hai--ve devarAja indrase milaneke liye svargalokameM gye| usa samaya indra airAvata hAthIpara ArUr3ha ho sampUrNa devatAoMse pUjita hokara kahIM jAneke liye udyata the| unheM dekhakara mahAtapasvI durvAsAkA mana prasanna ho gyaa| unhoMne vinIta bhAvase devarAjako eka pArijAtakI mAlA bheMTa kii| devarAjane use lekara hAthIke mastakapara DAla diyA aura svayaM nandanavanakI ora cala diye hAthI madase unmatta ho rahA thaa| usane sU~r3ase usa mAlAko utAra liyA aura masalate hue tor3akara jamInapara pheMka diyaa| isase durvAsAjIko krodha A gayA aura unhoMne zApa dete hue kahA- 'devarAja! tuma tribhuvanakI rAjalakSmIse sampanna honeke kAraNa merA apamAna karate ho| isaliye tInoM lokoMkI lakSmI naSTa ho jaaygii| isameM tanika bhI sandeha nahIM hai|' durvAsAke isa prakAra zApa denepara indra punaH apane nagarako lauTa gye| tatpazcAt jaganmAtA lakSmI antardhAna ho gyiiN| brahmA Adi devatA, gandharva, yakSa, kinnara, daitya, dAnava, nAga, manuSya, rAkSasa, pazu, pakSI tathA kITa Adi jagatke samasta carAcara prANI daridratAke mAre duHkha bhogane lage saba logoMne bhUkha-pyAsase pIr3ita hokara brahmAjIke pAsa jAkara kahA-- 'bhagavan ! tInoM loka bhUkha-pyAsa se pIr3ita haiN| Apa saba lokoMke svAmI aura rakSaka haiN| Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 936 arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ******.............................. brahmAjI bole- devatA, daitya, gandharva aura manuSya Adi prANiyo! suno| indrake anAcArase hI yaha sArA saMkaTa upasthita huA hai| unhoMne apane bartAvase mahAtmA durvAsAko kupita kara diyA hai| unhoMka krodhase Aja tInoM lokoMkA nAza ho rahA hai| jinakI kRpA kaTAkSase saba loka sukhI hote haiM, ve jaganmAtA mahAlakSmI antardhAna ho gayI haiN| jabataka ve apanI kRpAdRSTise nahIM dekheMgI, tabataka saba loga duHkhI hI rheNge| isaliye hama saba loga calakara kSIrasAgarameM virAjamAna sanAtanadeva bhagavAn nArAyaNakI ArAdhanA kreN| unake prasanna honepara hI sampUrNa jagatkA kalyANa hogaa| aisA nizcaya karake brahmAjI sampUrNa devatAoM aura bhRgu Adi maharSiyoMke sAtha kSIrasAgarapara gaye aura vidhipUrvaka puruSasUktake dvArA unakI ArAdhanA karane lge| unhoMne ananyacitta hokara aSTAkSara mantrakA japa aura puruSasUktakA pATha karake paramezvarakA dhyAna karate hue unake liye havana kiyA tathA divya stotroMse stavana aura vidhivat namaskAra kiyaa| isase prasanna hokara bhagavAnne saba devatAoMko darzana diyA aura kRpApUrvaka kahA-- 'devagaNa! maiM vara denA cAhatA hU~, tumaloga icchAnusAra vara mA~go' yaha sunakara brahmA Adi sampUrNa devatA hAtha jor3akara bole- 'bhagavan ! durvAsA munike zApase tInoM loka sampattihIna ho gaye haiN| puruSottama / isIliye hama ApakI zaraNameM Aye haiN|' [ saMkSipta padmapurANa zrIbhagavAn bole - devatAo ! atrikumAra durvAsA munike zApase bhagavatI lakSmI antardhAna ho gayI haiN| ataH tumaloga mandarAcala parvatako ukhAr3akara kSIrasamudrameM rakho aura use mathAnI banA nAgarAja vAsukiko rassIkI jagaha usameM lapeTa do| phira daitya, gandharva aura dAnavoMke sAtha milakara samudrakA manthana karo / tatpazcAt jagatkI rakSAke liye lakSmI prakaTa hoNgii| unakI kRpAdRSTi par3ate hI tumaloga mahAn saubhAgyazAlI ho jaaoge| isameM tanika bhI sandeha nahIM ********** ataH hama ApakI zaraNameM Aye haiN| deveza! Apa hai maiM hI kUrmarUpase mandarAcalako apanI pIThakara dhAraNa hamArI rakSA kreN|' karU~gA / tathA maiM hI sampUrNa devatAoMmeM praveza karake apanI zaktise unheM baliSTha banAU~gA / www bhagavAn ke aisA kahanepara brahmA Adi sampUrNa devatA unheM sAdhuvAda dene lge| unakI stuti sunate hue bhagavAn acyuta vahA~se antardhAna ho gye| tadanantara sampUrNa devatA aura mahAbalI dAnava Adine mandarAcala parvatako ukhAr3akara kSIrasAgarameM ddaalaa| isI samaya amitaparAkramI bhUtabhAvana bhagavAn nArAyaNane kachueke rUpameM prakaTa hokara usa parvatako apanI pIThapara dhAraNa kiyA tathA eka hAthase una sarvavyApI avinAzI prabhune usake zikharako bhI pakar3a rakhA thaa| tadanantara devatA aura asura mandarAcala parvatameM nAgarAja vAsukiko lapeTakara kSIrasAgarakA manthana karane lge| jisa samaya mahAbalI devatA lakSmIko prakaTa karaneke liye kSIrasAgarako mathane lage, usa samaya sampUrNa maharSi upavAsa karake mana aura indriyoMke saMyamapUrvaka zrIsUkta aura viSNusahasranAmakA pATha karane lge| zuddha ekAdazI tithiko samudrakA manthana Arambha huaa| usa samaya lakSmIke prAdurbhAvakI abhilASA rakhate hue zreSTha brAhmaNoM aura munivaroMne bhagavAn lakSmInArAyaNakA dhyAna aura pUjana kiyaa| usa muhUrtameM sabase pahale kAlakUTa nAmaka mahAbhayaMkara viSa prakaTa huA, jo bahuta bar3e piNDake rUpameM thaa| vaha pralayakAlIna anike samAna atyanta bhayaMkara jAna par3atA thA use dekhate hI sampUrNa devatA aura dAnava bhayase vyAkula ho bhAga cle| unheM bhayase pIDita ho bhAgate dekha maiMne una sabako rokakara kahA- 'devatAo ! isa viSase bhaya na kro| isa kAlakUTa nAmaka mahAn viSako maiM abhI apanA AhAra banA luuNgaa|' merI bAta sunakara indra Adi sampUrNa devatA mere caraNoM meM par3a gaye aura 'sAdhu-sAdhu' kahakara merI stuti karane lge| udhara meghake samAna kAle raMgavAle usa mahAbhayAnaka viSako prakaTa huA dekha maiMne ekAgracittase apane hRdayameM sarvaduHkhahArI bhagavAn nArAyaNakA dhyAna kiyA aura unake tIna nAmarUpI mahAmantrakA bhaktipUrvaka japa karate hue usa Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . matsya aura kUrma avatAroMkI kathA . atternmenternmenternet.nnnnn............ bhayaMkara viSako pI liyaa| sarvavyApI zrIviSNuke tIna prakArake AbhUSaNoMse vibhUSita eka strI prakaTa huI, jise nAmoMke prabhAvase usa lokasaMhArakArI viSako maiMne garur3ane apanI patnI bnaayaa| isake bAda divya apsarAe~ anAyAsa hI pacA liyaa| acyuta, ananta aura aura mahAtejasvI gandharva utpanna hue, jo atyanta rUpavAn govinda-ye hI zrIharike tIna nAma haiN| jo ekAgracitta aura sUrya, candramA tathA anike samAna tejasvI thii| ho inake AdimeM praNava aura antameM namaH jor3akara (OM tatpazcAt airAvata hAthI, uccaiHzravA nAmaka azva, dhanvantari acyutAya namaH, OM anantAya namaH tathA OM govindAya vaidya, pArijAta vRkSa aura sampUrNa kAmanAoMko pUrNa namaH isa rUpameM) bhaktipUrvaka japa karatA hai, use viSa, karanevAlI surabhi gaukA prAdurbhAva huaa| ina sabako roga aura agnise honevAlI mRtyukA mahAn bhaya nahIM prApta devarAja indrane bar3I prasannatAke sAtha grahaNa kiyaa| isake hotaa| jo isa tIna nAmarUpI mahAmantrakA ekAgratA- bAda dvAdazIko prAtaHkAla sUryodaya honepara sampUrNa pUrvaka japa karatA hai, use kAla aura mRtyuse bhI bhaya nahIM lokoMkI adhIzvarI kalyANamayI bhagavatI mahAlakSmI hotA; phira dUsaroMse bhaya honekI to bAta hI kyA hai|* prakaTa huii| unheM dekhakara saba devatAoMko bar3A harSa devi ! isa prakAra maiMne tIna nAmoke hI prabhAvase viSakA huaa| devalokameM dundubhiyA~ bajane lagI, vanadeviyA~ pAna kiyA thaa| mA - phUloMkI vRSTi karane lagI, gandharvarAja gAne aura apsarAe~ tatpazcAt samudra-manthana karanepara lakSmIjIkI bar3I nAcane lgiiN| zItala evaM pavitra havA calane lgii| bahana daridrA devI prakaTa huii| ve lAla vastra pahane thiiN| sUryako prabhA nirmala ho gyii| bujhI huI agniyA~ jala unhoMne devatAoMse pUchA-'mere liye kyA AjJA hai|' uThI aura sampUrNa dizAoMmeM prasannatA chA gyii| taba devatAoMne unase kahA-'jinake gharameM pratidina tadanantara kSIrasAgarase zItala evaM amRtamayI kalaha hotA ho, vahIM hama tumheM rahaneke liye sthAna dete kiraNoMse yukta candramA prakaTa hue, jo mAtA lakSmIke haiN| tuma amaGgalako sAtha lekara unhIM gharoMmeM jA bso| bhAI aura sabako sukha denevAle haiN| ve nakSatroMke svAmI jahA~ kaThora bhASaNa kiyA jAtA ho, jahA~ke rahanevAle aura sampUrNa jagatke mAmA haiN| isake bAda zrIharikI sadA jhUTha bolate hoM tathA jo malina antaHkaraNavAle patnI tulasIdevI prakaTa huI, jo parama pavitra aura sampUrNa pApI sandhyAke samaya sote hoM, unhIMka gharameM duHkha aura vizvako pAvana banAnevAlI hai| jaganmAtA tulasIkA daridratA pradAna karatI huI tuma nitya nivAsa kro| prAdurbhAva zrIharikI pUjAke liye hI huA hai| tatpazcAt mahAdevi ! jo khoTI buddhivAlA manuSya paira dhoye binA hI saba devatA prasannacitta hokara mandarAcalaparvatako Acamana karatA hai, usa pApaparAyaNa mAnavakI hI tuma yathAsthAna rakha Aye aura saphala manoratha ho mAtA sevA kro|' lakSmIke pAsa jA sahasranAmase stuti karake zrIsUktakA - kalahapriyA daridrA devIko isa prakAra Adeza dekara japa karane lge| taba bhagavatI lakSmIne prasanna hokara sampUrNa devatAoMne ekApracitta ho punaH kSIrasAgarakA sampUrNa devatAose kahA-'devavaro! tumhArA kalyANa manthana Arambha kiyaa| taba sundara netroMvAlI vAruNI ho| maiM tumheM vara denA cAhatI huuN| mujhase manovAJchita devI prakaTa huI, jise nAgarAja anantane grahaNa kiyaa| vara maaNgo|' tadanantara samasta zubhalakSaNoMse suzobhita aura saba devatA bole-sampUrNa lokoMke svAmI bhagavAn - acyutAnanta govinda iti nAmatrayaM hareH / yo japheayato bhaktyA praNavAdyaM namo'ttakam // tasya mRtyubhayaM nAsti viSarogAgrija mht| nAmatraya mahAmantra japedyaH prytaatmvaan|| kAlamRtyubhayaM cApi tasya nAsti kimanyataH / (260 / 19-21) Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 . arthayasva vIkezaM yadIcchasi paraM padam * *************..........................................EE viSNukI priyatamA lakSmIdevI! Apa hamalogoMpara prasanna hoM aura zrIviSNuke vakSaHsthalameM sadA nivAsa kreN| kabhI bhagavAn se alaga na hoM tathA tInoM lokoMkA bhI kabhI parityAga na kreN| devi! yahI hamAre liye zreSTha vara hai| jaganmAtA ! Apako namaskAra hai| hama Apase yahI cAhate haiN| [ saMkSipta padmapurANa devatAoMke aisA kahanepara zrInArAyaNakI priyatamA lokamAtA mahezvarI lakSmIne 'evamastu' kahakara unakI prArthanA svIkAra kii| tadanantara kSIrasAgarapara bhagavAn nArAyaNa aura brahmAjI bhI prakaTa hue| devatAoMne janArdanako namaskAra karake unakA stavana kiyA aura prasannavadana ho, hAtha jor3akara kahA-' - 'sarvezvara ! Apa apanI priyatamA aura mahArAnI lakSmIdevIko, jo kabhI Apase alaga honevAlI nahIM hai, jagatkI rakSAke liye grahaNa kiijiye|' aisA kahakara brahmA Adi devatA aura muniyoMne nAnA prakArake ratnoMse bane hue bAlasUryake samAna tejasvI divya pIThapara bhagavAn viSNu aura bhagavatI lakSmIko biThAyA tathA netroMse Anandake A~sU bahAte hue unhoMne divya vastra, divya mAlA, ratnamaya AbhUSaNa evaM aprAkRta divya phaloMse una donoMkA pUjana kiyaa| kSIrasAgarase jo komala daloMvAlI tulasIdevI prakaTa huI thIM, unake dvArA unhoMne lakSmIjIke yugala caraNoMkA arcana kiyaa| phira tIna bAra pradakSiNA aura bAraMbAra namaskAra karake divya stotroMse stuti kii| isase sarvadevezvara bhagavAn zrIharine lakSmIsahita prasanna hokara devatAoMko manovAJchita varadAna diyaa| tabase devatA aura manuSya Adi prANI bahuta prasanna rahane lge| unake yahA~ dhana-dhAnyakI pracura vRddhi huI aura ve nIroga hokara atyanta sukhakA anubhava karane lge| isake bAda lakSmIsahita bhagavAn viSNune prasanna hokara sampUrNa lokoMke hitake liye samasta mahAmuniyoM aura devatAoMse kahA - ' -'muniyo aura mahAbalI devatAo! tuma saba loga suno -- ekAdazI tithi parama puNyamayI hai| vaha saba upadravoMko zAnta karanevAlI hai| tumalogoMne lakSmIkA darzana pAneke liye isa tithiko upavAsa kiyA hai; isaliye yaha dvAdazI tithi mujhe sadA priya hogii| Ajase jo loga ekAdazIko upavAsa karake dvAdazIko prAtaHkAla sUryodaya honepara bar3I zraddhA ke sAtha lakSmI aura tulasIke sAtha merA pUjana kareMge, ve saba bandhanoMse mukta hokara mere parama padako prApta hoNge|' aisA kahakara sanAtana paramAtmA bhagavAn viSNu muniyoMke dvArA apanI stuti sunate hue lakSmIjIke nivAsasthAna kSIrasAgarameM cale gye| vahA~ sUryake samAna tejomaya vimAnapara zeSanAgakI zayyAke Upara vizAlalocanA bhagavatI ramAke sAtha rahane lge| ve devatAoMko darzana deneke liye sadA hI vahA~ nivAsa karate haiN| tadanantara saba devatA kacchaparUpadhArI sanAtana bhagavAnkA bhaktipUrvaka pUjana karake prasannacita ho unakI stuti karane lge| isase unheM bar3I prasannatA huI aura ve bole- 'deveshvro| tumhAre manameM jaisI icchA ho, vaisA vara mA~go / ' devatA bole-mahAbalI devezvara ! Apa zeSanAga aura diggajoMkI sahAyatAke liye sAta dvIpoMvAlI isa pRthvIko apanI pIThapara dhAraNa kIjiye / devatAoMkI prArthanA sunakara vizvabhAvana bhagavAnne bar3I prasannatAke sAtha kahA- -'evamastu' (aisA hI ho) / tabase unhoMne sAtoM dvIpoMsahita pRthvIko apanI pIThapara dhAraNa kiyaa| tadanantara maharSiyoMsahita devatA, gandharva, daitya, dAnava tathA mAnava bhagavAnkI AjJA le apane-apane lokako cale gye| tabase brahmA Adi devatA, siddha, manuSya yogI tathA munizreSTha bhagavAnkI AjJA mAnakara bar3I bhaktike sAtha ekAdazI tithiko upavAsa aura dvAdazI tithiko bhagavAnkA pUjana karane lage / Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * nasiMhAvatAra evaM prahAdajIkI kathA . nRsiMhAvatAra evaM prahlAdajIkI kathA mahAdevajI kahate haiM-pArvatI! ditise isa pRthvIko ukhAr3a liyA aura sirapara rakhakara rasAtalameM kazyapajIke do mahAbalI putra hue the, jinakA nAma calA gyaa| yaha dekha sampUrNa devatA bhayase pIDita ho hiraNyakazipu aura hiraNyAkSa thaa| ve donoM mahAparAkramI hAhAkAra karane lage aura roga-zokase rahita bhagavAn aura sampUrNa daityoMke svAmI the| unake daitya-yonimeM nArAyaNako zaraNameM gye| usa adbhuta vRttAntako jAnakara AnekA kAraNa isa prakAra hai| ve pUrvajanmameM jaya-vijaya vizvarUpadhArI janArdanane vArAharUpa dhAraNa kiyaa| usa nAmaka zrIharike pArSada the aura zvetadvIpameM dvArapAlakA samaya unakI bar3I-bar3I dAr3heM aura vizAla bhujAe~ thiiN| kAma karate the| eka samaya sanakAdi yogIzvara bhagavAnkA una paramezvarane apanI eka dAr3hase usa daityapara AghAta darzana karaneke liye utsuka ho zvetadvIpameM aaye| kiyaa| isase usakA vizAla zarIra kucala gayA aura mahAbalI jaya-vijayane unheM bIca meM hI roka diyaa| isase vaha adhama daitya turaMta hI mara gayA / pRthvIko rasAtalameM sanakAdine unheM zApa de diyA-'dvArapAlo ! tuma donoM par3I dekha bhagavAn vArAhane use apanI dAr3hapara uThA liyA bhagavAnke isa ghAmakA parityAga karake bhUlokameM cale aura use pahalekI bhA~ti zeSanAgake Upara sthApita karake jaao|' isa prakAra zApa dekara ve munIzvara vahIM Thahara svayaM kacchaparUpase usake AdhAra bana gye| gye| bhagavAnako yaha bAta mAlUma ho gayI aura unhoMne vArAharUpadhArI mahAviSNuko vahA~ dekhakara sampUrNa devatA sanakAdi mahAtmAoM tathA donoM dvArapAloMko bhI bulaayaa| aura muni bhaktise mastaka jhukAkara unakI stuti karane nikaTa Anepara bhUtabhAvana bhagavAnne jaya-vijayase lge| stutike pazcAt unhoMne gandha, puSpa Adise kahA-'dvArapAlo ! tumalogoMne mahAtmAokA aparAdha zrIharikA pUjana kiyaa| taba bhagavAnne una sabako kiyA hai| ataH tuma isa zApakA ullaGghana nahIM kara manovAJchita varadAna diyaa| isake bAda ve maharSiyoMke skte| tuma yahA~se jAkara yA to sAta janmoMtaka mere mukhase apanI stuti sunate hue vahIM antardhAna ho gye| pApahIna bhakta hokara raho yA tIna janmoMtaka mere prati apane bhAI hiraNyAkSako mArA gayA jAna mahAdaitya zatrubhAva rakhate hue samaya vyatIta kro|' hiraNyakazipu merugirike pAsa jA merA dhyAna karate hue yaha sunakara jaya-vijayane kahA-mAnada ! hama tapasyA karane lgaa| pArvatI ! usa mahAbalI daityane eka adhika samayataka Apase alaga pRthvIpara rahanemeM hajAra divya varSAtaka kevala vAyu pIkara jIvana-nirvAha asamartha hai| isaliye kevala tIna janmotaka hI zatrubhAva kiyA aura 'OM namaH zivAya' isa paJcAkSara mantrakA dhAraNa karake rheNge| japa karate hae vaha sadA merA pUjana karatA rhaa| taba maiMne aisA kahakara ve donoM mahAbalI dvArapAla kazyapake prasanna hokara usa mahAn asurase kahA-'ditinandana ! vIryase ditike garbhameM Aye aura mahAparAkramI asura tumhAre manameM jo icchA ho, usake anusAra vara maaNgo|' hokara prakaTa hue| unameM bar3ekA nAma hiraNyakazipu thA taba vaha mujhe prasanna jAnakara bolA-'bhagavan ! devatA, aura choTekA hiraNyAkSa / ve donoM sampUrNa vizvameM vikhyAta asura, manuSya, gandharva, nAga, rAkSasa, pazu, pakSI, mRga, hue| unheM apane bala aura parAkramapara bar3A abhimAna siddha, mahAtmA, yakSa, vidyAdhara aura kitrarose, samasta thaa| hiraNyAkSa madase unmatta rahatA thaa| usakA zarIra rogoMse, saba prakArake astra-zastroMse tathA sampUrNa kitanA bar3A thA yA ho sakatA thA isake liye koI maharSiyoMse bhI merI mRtyu na ho sake-yaha varadAna nizcita mApadaNDa nahIM thaa| usane apanI hajAroM diijiye|' 'evamastu' kahakara maiMne use varadAna de diyaa| bhujAoMse parvata, samudra, dvIpa aura sampUrNa prANiyosahita mujhase mahAn vara pAkara vaha mahAbalI daitya indra aura Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva hapIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa . .. . . . .. devatAoMko jIta karake tInoM lokoMkA samrAT bana baitthaa| brAhANAdhama ! mere zatruko yaha stuti, jo kadApi usane balapUrvaka samasta yajJa-bhAgoMpara adhikAra jamA sunaneyogya nahIM hai, Aja mere hI Age isa bAlakane bhI liyaa| devatAoMko koI rakSaka na milaa| ve usase sunA dii| yaha saba terA hI prasAda hai| itanA kahate-kahate parAsta ho gye| gandharva, devatA aura dAnava-sabhI daityarAja hiraNyakazipu krodhake mAre apanI sudha-budha kho usake kiGkara ho gye| yakSa, nAga aura siddha-sabhI baiThA aura cAroM ora dekhakara daityoMse bolA-'are | isa usake adhIna rahane lge| usa mahAvalI daityarAjane rAjA brAhmaNako mAra ddaalo|' AjJA pAte hI krodhameM bhare hue uttAnapAdakI putrI kalyANIke sAtha vidhipUrvaka vivAha rAkSasa A pahu~ce aura una zreSTha brAhmaNake galemeM rassI kiyaa| usake garbhase mahAtejasvI prahlAdakA janma huA, lagAkara unheM bA~dhane lge| brAhmaNoMke premI prahlAda apane jo Age calakara daityoMke rAjA hue| ve garbhameM rahate guruko ba~dhate dekha pitAse bole-'tAta ! yaha gurujIne samaya bhI sampUrNa indriyoMke svAmI zrIharimeM anurAga rakhate nahIM sikhAyA hai| mujhe to devAdhideva bhagavAn viSNukI hI the| saba avasthAoM aura samasta kAryoMmeM mana, vANI, kRpAse aisI zikSA milI hai| dUsarA koI guru mujhe upadeza zarIra aura kriyAdvArA ve devatAoMke svAmI sanAtana nahIM detaa| mere liye to zrIhari hI preraka haiN| sunane, manana bhagavAn padmanAbhake sivA dUsare kisIko nahIM jAnate the| karane, bolane tathA dekhanevAle sarvavyApI Izvara kevala unakI buddhi bar3I nirmala thii| samayAnusAra upanayana- zrIviSNu hI haiN| ve hI avinAzI kartA haiM aura ve hI saba saMskAra ho jAnepara ve gurukulameM adhyayana karane lge| prANiyoMpara niyantraNa karanevAle haiN| ataH prabho ! mere guru sampUrNa vedoM aura nAnA prakArake zAstroMkA adhyayana ina brAhmaNadevatAkA koI aparAdha nahIM hai| inheM bandhanase karake ve prahlAda kisI samaya apane guruke sAtha gharapara mukta kara denA caahiye| aaye| unhoMne pitAke pAsa jAkara bar3I vinayake sAtha putrakI yaha bAta sunakara hiraNyakazipune brAhmaNakA unake caraNoMmeM praNAma kiyaa| hiraNyakazipune uttama bandhana khulavA diyA aura svayaM bar3e vismayameM par3akara lakSaNoMse yukta putrako caraNoMmeM par3A dekha bhujAoMse prahAdase kahA-'beTA ! tuma brAhmaNoMke jhUThe bahakAvemeM uThAkara chAtIse lagA liyA aura godameM biThAkara Akara kyoM bhramameM par3a rahe ho? kauna viSNu hai ? kaisA kahA-'beTA prahAda ! tumane dIrghakAlataka gurukulameM usakA rUpa hai aura kahA~ vaha nivAsa karatA hai ? saMsArameM nivAsa kiyA hai| vahA~ gurujIne jo tumheM jAnane yogya maiM ho Izvara huuN| maiM hI tInoM lokoMkA svAmI mAnA gayA tattva batalAyA ho, vaha mujhase kho|' huuN| viSNu to hamAre kulakA zatru hai| use chor3o aura merI pitAke isa prakAra pUchanepara janmase hI vaiSNava hI pUjA kro| athavA lokaguru bhagavAn zaMkarako prahlAdane bar3I prasannatAke sAtha pApanAzaka vacana kahA- ArAdhanA karo, jo devatAoMke adhyakSa, sampUrNa aizvarya "pitAjI ! jo sampUrNa upaniSadoMke pratipAdya tattva, pradAna karanevAle aura parama kalyANamaya hai| lalATameM antaryAmI puruSa aura Izvara haiM, una sarvavyApI bhagavAn bhasmase tripuNDra dhAraNa karake pAzupata-mArgase daityapUjita viSNuko namaskAra karake maiM Apase kucha nivedana karatA mahAdevajIkI pUjAmeM saMlagna rho|' huuN|' prahlAdake mukhase isa prakAra viSNukI stuti sunakara purohitoMne kahA-ThIka aisI hI bAta hai| daityarAja hiraNyakazipuko bar3A vismaya huaa| usane mahAbhAga ! prahAda ! tuma pitAkI bAta maano| apane kupita hokara guruse pUchA- 'khoTI buddhivAle brAhmaNa ! kulake zatru viSNuko chor3o aura trinetradhArI mahAdevajIkI tUne mere putrako kyA sikhA diyA / merA putra aura isa prakAra pUjA kro| mahAdevajIse bar3hakara saba kucha denevAlA viSNukI stuti kare-tUne aisI zikSA kyoM dI? yaha dUsarA koI devatA nahIM hai| unhIMkI kRpAse Aja tumhAre mUrkhatApUrNa na karaneyogya kArya brAhmaNoMke hI yogya hai| pitA bhI Izvarapadapara pratiSThita haiN| Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNData * nRsiMhAvatAra evaM prahAdajIko kathA * 941 prahAda bole-aho ! bhagavAnkI kaisI mahimA zrIviSNuke usa parama padako prApta kara lNgaa| hai, jinako mAyAse sArA jagat mohita ho rahA hai ! kitane prahlAdako ye bAteM sunakara hiraNyakazipu atyanta AzcaryakI bAta hai ki vedAntake vidvAn aura saba lokoMmeM krodha bharakara dvitIya agnikI bhA~ti jala uThA aura cAroM pUjita brAhmaNa bhI madonmatta hokara capalatAvaza aisI bAteM ora dekhakara daityoMse bolA-'are ! yaha prahlAda bar3A kahate haiN| merA to dRr3ha vizvAsa hai ki nArAyaNa hI parabrahma pApI hai| yaha zatruko pUjAmeM lagA hai| maiM AjJA detA haiN| nArAyaNa hI paramatattva haiM, nArAyaNa hI sarvazreSTha dhyAtA hai- ise bhayaMkara zastroMse mAra ddaalo| jisake balapara aura nArAyaNa hI sarvottama dhyAna haiN| sampUrNa jagatkI yaha 'zrIhari hI rakSaka haiM' aisA kahatA hai, use Aja hI gati bhI ve hI haiN| ve sanAtana, ziva, acyuta, jagatke dekhanA hai| usa harikA rakSA-kArya kitanA saphala haighAtA, vidhAtA aura nitya vAsudeva haiN| parama puruSa yaha abhI mAlUma ho jaaygaa|' nArAyaNa hI yaha sampUrNa vizva hai aura ve hI isa vizvako daityarAjakI yaha AjJA pAte hI daitya hathiyAra jIvana pradAna karate haiN| unakA zrIaGga suvarNake samAna uThAkara mahAtmA prahlAdako mAra DAlaneke liye unheM cAroM kAntimAn hai| ve nitya devatA haiN| unake netra kamalake orase gherakara khar3e ho gye| idhara prahlAda bhI apane samAna haiN| ve zrI, bhU aura lIlA-ina tInoM deviyoMke hRdaya-kamalameM zrIviSNukA dhyAna karate hue aSTAkSarasvAmI haiN| unakI AkRti sundara aura saumya hai tathA mantrakA japa karane lage aura dUsare parvatakI bhA~ti antaHkaraNa atyanta nirmala hai| unhoMne hI sampUrNa avicalabhAvase khar3e rhe| daityavIra cAroM orase unake devatAoMmeM zreSTha brahmA aura mahAdevajIko utpanna kiyA Upara zUla, tomara aura zaktiyoMse prahAra karane lge| hai| brahmA aura mahAdevajI unhaki AjJAnusAra calate haiN| parantu zrIharikA smaraNa karaneke kAraNa prahlAdakA zarIra unhIMka bhayase vAyu sadA gatizIla rahatI hai| unhaki usa samaya bhagavAnke prabhAvase durdharSa vajrake samAna ho Darase sUryadeva ThIka samayapara udita hote haiN| aura unhIMke gyaa| devadrohiyoMke bar3e-bar3e astra-zastra prahlAdake bhayase ani, indra tathA mRtyu devatA sadA daur3a lagAte zarIrase TakarAkara TUTa jAte aura kamalake pattoMke samAna rahate haiN| sRSTike AdimeM ekamAtra nitya devatA bhagavAn chinna-bhinna hokara pRthvIpara gira jAte the| daitya unake nArAyaNa hI the| usa samaya na brahmA the aura na aGgameM choTA-sA bhI ghAva karanemeM samartha na ho ske| taba mahAdevajI, na candramA the na sUrya, na AkAza thA na vismayase nIcA mu~ha kiye ve sabhI yoddhA daityarAjake pAsa pRthvI / nakSatra aura devatA bhI usa samaya prakaTa nahIM hue jA cupacApa khar3e ho gye| apane mahAtmA putrako isa the| vidvAn puruSa sadA hI bhagavAn viSNuke usa prakAra tanika bhI coTa pahuMcatI na dekha daityarAja paramadhAmakA sAkSAtkAra karate haiN| parama yogI mahAtmA hiraNyakazipuko bar3A Azcarya huaa| usane krodhase sanakAdi bhI jina bhagavAn viSNukA dhyAna karate haiM, vyAkula hokara vAsuki Adi bar3e-bar3e viSaile brahmA, ziva tathA indra Adi devatA bhI jinakI aura bhayaMkara soko AjJA dI ki 'isa prahAdako ArAdhanAmeM lage rahate haiM, jinakI patnI bhagavatI lakSmIkI kATa khaao|' kRpA-kaTAkSapUrNa AdhI dRSTi par3anepara hI brahmA, indra, rudra, rAjAkA yaha Adeza pAkara atyanta bhayaMkara aura varuNa, yama, candramA aura kubera Adi devatA harSase phUla mahAyalI nAga, jinake mukhoMse AgakI lapaTeM nikala rahI uThate haiM, jinake nAmoMkA smaraNa karanemAtrase pApiyoMkI thIM, prahlAdako kATa khAnekI ceSTA karane lage; kintu unake bhI tatkAla mukti ho jAtI hai, ve bhagavAn lakSmIpati hI zarIrameM dA~ta lagAte hI ve sarpa viSoMse hAtha dho baitthe| devatAoMkI bhI sadA rakSA karate haiN| maiM lakSmIsahita una unake dA~ta bhI TUTa gaye tathA hajAroM garur3a prakaTa hokara paramezvarakA hI sadA pUjana kruuNgaa| tathA anAyAsa hI unake zarIrako chinna-bhinna karane lge| isase vyAkula Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 * ayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa hokara mukhase rakta vamana karate hue sabhI sarpa idhara-udhara liye avadhya ho gayA hai| mujhe parAsta karanA kisI bhI bhAga gye| bar3e-bar3e sarpokI aisI durdazA dekha prANIke liye kaThina hai| yadi viSNu mujhe apane bala aura daityarAjakA krodha aura bhI bar3ha gyaa| aba usane parAkramase jIta leM to IzvarakA pada prApta kara sakate haiN| matavAle diggajoMko prahlAdapara AkramaNa karanekI AjJA pitAko yaha bAta sunakara prahAdako bar3A vismaya dii| rAjAjJAse prerita hokara madonmatta diggaja prahAdako huaa| unhoMne daityarAjake sAmane zrIharike prabhAvakA varNana cAroM orase gherakara apane vizAla aura moTe dA~toMse karate hue kahA-'pitAjI ! yogI puruSa bhaktike balase unapara prahAra karane lge| kintu unake zarIrase Takkara lete unakA sarvatra darzana karate haiN| bhaktike vinA ve kahIM bhI hI diggajoMke dA~ta jar3a-mUlasahita TUTakara pRthvIpara gira dikhAyI nahIM dete| roSa aura matsara Adike dvArA zrIharikA pdd'e| aba ve binA dA~toMke ho gye| isase unheM bar3I darzana honA asambhava hai / devatA, pazu, pakSI, manuSya tathA pIr3A huI aura ve saba ora bhAga gye| bar3e-bar3e sthAvara samasta choTe-bar3e prANiyoMmeM ve vyApta ho rahe haiN|' gajarAjoMko isa prakAra bhAgate dekha daityarAjake krodhakI prahlAdake ye vacana sunakara daityarAja hiraNyakazipune sImA na rhii| usane bahuta bar3I citA jalAkara usameM krodhase lAla-lAla A~kheM karake unheM DA~Tate hue apane beTeko DAla diyaa| jalameM zayana karanevAle kahA- 'yadi viSNu sarvavyApI aura parama puruSa hai to isa bhagavAn viSNuke priyatama prahlAdako dhIrabhAvase baiThe dekha viSayameM adhika pralApa karanekI AvazyakatA nahIM hai| bhayaMkara lapaToMvAle agnidevane unheM nahIM jlaayaa| unakI isapara vizvAsa karaneke liye koI pratyakSa pramANa upasthita jvAlA zAnta ho gyii| apane bAlakako AgameM bhI kro|' aisA kahakara daityane sahasA apane mahalake jalate na dekha daityapatike Azcaryako sImA na rhii| usane khaMbheko hAthase ThoMkA aura prahAdase phira kahA-'yadi putrako atyanta bhayaMkara viSa de diyA, jo saba prANiyoMke viSNu sarvatra vyApaka hai to use tuma isa khaMbhemeM prANa hara lenevAlA thaa| kintu bhagavAn viSNuke prabhAvase dikhaao| anyathA jhUThI bAteM banAneke kAraNa tumhArA prahlAdake liye viSa bhI amRta ho gyaa| bhagavAnko vadha kara ddaaluuNgaa|' arpaNa karake unake amRtasvarUpa prasAdako ho ve khAyA yoM kahakara daityarAjane sahasA talavAra khoMca lo karate the| isa prakAra rAjA hiraNyakazipune apane putrake aura krodhapUrvaka prahlAdako mAra DAlaneke liye unakI vadhake liye bar3e bhayaMkara aura nirdayatApUrNa upAya kiye chAtIpara prahAra karanA caahaa| usI samaya khaMbheke bhItarase kintu prahlAdako sarvathA avadhya dekhakara vaha vismayase bar3e jorakI AvAja sunAyI par3I, mAno vanakI garjanAke vyAkula ho uThA aura bolaa| sAtha AsamAna phaTa par3A ho / usa mahAn zabdase daityoMke hiraNyakazipune kahA-prahlAda ! tumane mere kAna bahare ho gye| ve jar3ase kaTe hue vRkSoMkI bhA~ti sAmane viSNukI zreSThatAkA bhalIbhA~ti varNana kiyA hai| ve pRthvIpara gira pdd'e| unapara AtaGka chA gyaa| unheM aisA saba bhUtoMmeM vyApaka honeke kAraNa viSNu kahalAte haiN| jo jAna par3A, mAno abhI tInoM lokoMkA pralaya ho jaaygaa| sarvavyApI devatA haiM, ve hI paramezvara haiN| ataH tuma mujhe tadanantara usa khaMbhese mahAn tejasvI zrIhari vizAlakAya viSNuko sarvavyApakatAko pratyakSa dikhaao| unake siMhakI AkRti dhAraNa kiye nikle| nikalate hI aizvarya, zakti, teja, jJAna, vIrya, bala, uttama rUpa, guNa unhoMne pralayakAlIna meghoMke samAna mahAbhayaMkara garjanA aura vibhUtiyoMko acchI taraha dekha leM, taba maiM viSNuko kii| ve aneka koTi sUrya aura agniyoMke samAna tejase devatA mAna sakatA huuN| isa samaya saMsArameM tathA sampanna the| unakA mu~ha to siMhake samAna thA aura zarIra devatAoMmeM bhI mere balako samAnatA karanevAlA koI bhI manuSyake smaan| dADhoMke kAraNa mukha bar3A vikarAla nahIM hai| bhagavAn zaMkarake varadAnase maiM saba prANiyoMke dikhAyI detA thaa| lapalapAtI huI jIbha unake uddhata Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * nRsiMhAvatAra evaM prahAdajIkI kathA * 943 . . . bhAvako sUcanA de rahI thii| unake bAloMse AgakI lapaTeM rAjakumAra prahlAdake netroMse Anandake A~sU baha cle| nikala rahI thiiN| krodhase jalatI huI a~gAre-jaisI unakA sarvAGga azrujalase abhiSikta hone lagA aura ve lAla-lAla A~kheM alAtacakrake samAna ghUma rahI thiiN| bArambAra zrIharike caraNoMmeM praNAma karane lge| hajAroM bar3I-bar3I bhujAoMmeM saba prakArake astra-zastra daityarAja hiraNyakazipu siMhako sAmane AyA dekha liye bhagavAn narasiMha aneka zAkhAvAle vRkSoMse yukta krodhavaza yuddhake liye taiyAra ho gyaa| vaha mRtyuke meruparvatake samAna jAna par3ate the| unake aGgoMmeM divya adhIna ho rahA thaa| isaliye hAthameM talavAra lekara mAlAe~, divya vastra aura divya AbhUSaNa zobhA pAte the| bhagavAna nRsiMhakI ora daudd'aa| isI bIcameM mahAbalI daitya bhagavAn narasiMha sampUrNa dAnavoMkA saMhAra karaneke liye bhI hozameM A gaye aura ve apane-apane Ayudha lekara vahA~ khar3e hue| bhayAnaka AkRtivAle mahAbalI bar3I utAvalIke sAtha zrIharipara prahAra karane lge| narasiMhako upasthita dekha daityarAja hiraNyakazipukI daityoMkI usa senAko dekhakara bhagavAn narasiMhane apanI A~khokI barauniyA~ jala utthiiN| usakA sArA zarIra ayAlase nikalatI huI lapaToMke dvArA use jalAkara bhasma vyAkula ho gyaa| aura vaha apaneko saMbhAla na sakaneke kara diyA / samasta dAnava unakI jaTAko Agase jalakara kAraNa pRthvIpara gira pdd'aa| rAkhakI Dhera ho gye| prahAda aura unake anucaroMko usa samaya prahlAdane bhagavAn janArdanako narasiMhako chor3akara daityasenAmeM koI bhI nahIM bcaa| yaha dekha AkRtimeM upasthita dekha jaya-jayakAra karate hue unake daityarAjane krodhameM bharakara talavAra khIMca lI aura bhagavAn caraNoMmeM mastaka jhukAyA aura una mahAtmAke adbhuta narasiMhapara dhAvA kiyA; kintu bhagavAnne eka hI hAthase aGgopara dRSTipAta kiyaa| unakI gardanake bAloM meM kitane talavArasahita daityarAjako pakar3a liyA aura jaise A~dhI hI loka, samudra, dvIpa, devatA, gandharva, manuSya aura hajAroM vRkSakI zAkhAko girA detI hai, usI prakAra use pRthvIpara aNDaja prANI dikhAyI dete the| donoM netroMmeM sUrya aura de mArA / pRthvIpara par3e hue usa vizAlakAya daityako candramA Adi tathA kAnoMmeM azvinIkumAra aura sampUrNa bhagavAn narasiMhane phira pakar3A aura apanI godameM rakhakara dizA evaM vidizAe~ thiiN| lalATameM brahmA aura mahAdeva, usake mukhakI ora dRSTipAta kiyaa| usameM zrIviSNukI nAsikAmeM AkAza aura vAyu, mukhake bhItara indra aura nindA tathA vaiSNavabhaktase dveSa karanekA jo pApa thA, vaha agni, jilAmeM sarasvatI, dAr3hoMpara siMha, vyAghra, zarabha aura bhagavAnke sparzamAtrase hI jalakara bhasma ho gyaa| bar3e-bar3e sA~pokA darzana hotA thaa| kaNThameM merugiri, tatpazcAt bhagavAn nRsiMhane daityarAjake usa vizAla kaMdhoMmeM mahAn parvata, bhujAoMmeM devatA, manuSya aura zarIrako vajrake samAna kaThora aura tIkhe nakhose vidIrNa pazu-pakSI, nAbhimeM antarikSa aura donoM pairoMmeM pRthvI thii| kara ddaalaa| isase daityarAjakA antaHkaraNa nirmala ho romAvaliyoMmeM oSadhiyA~, nakhoMmeM sampUrNa vizva aura gyaa| usane sAkSAt bhagavAnakA mukha dekhate hue prANoMkA niHzvAsoMmeM sAGgopAGga veda the| unake sampUrNa aGgomeM parityAga kiyaa| isaliye vaha kRtakRtya ho gyaa| mahAn Aditya, vasu, rudra, vizvedeva, marudgaNa, gandharva tathA nRsiMharUpadhArI zrIharine apane tIkhe nakhoMse usakI dehake apsarAe~ dRSTigocara hotI thiiN| isa prakAra una saikar3oM Tukar3e karake usakI lambI Ata bAhara nikAla paramAtmAkI vibhUtiyA~ dikhAyI de rahI thiiN| unakA lIM aura unheM apane galemeM DAla liyaa| vakSaHsthala zrIvatsacihna, kaustubhamaNi aura vanamAlAse tadanantara, sampUrNa devatA aura tapasvI muni brahmA vibhUSita thaa| ve zaGkha, cakra, gadA, khaDga aura zArGgadhanuSa tathA mahAdevajIko Age karake dhIre-dhIre bhagavAnkI Adi astra-zastroMse sampanna the| sampUrNa upaniSadoMke stuti karaneke liye aaye| usa samaya saba ora arthabhUta bhagavAn zrIviSNuko upasthita dekha daitya- mukhavAle bhagavAn nRsiMha krodhAgnise prajvalita ho rahe Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 944 * arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa the| isaliye saba devatA aura muni bhayabhIta ho gye| itanI camaka thI, mAno karor3oM capalAe~ camaka rahI hoN| unhoMne bhagavAnako prasanna karaneke liye jaganmAtA nAnA prakArake ratnanirmita divya keyUra aura kar3oMse bhagavatI lakSmIkA cittana kiyA, jo sabakA dhAraNa- vibhUSita bhujAoMdvArA ve aise jAna par3ate the mAno zAkhA poSaNa karanevAlI, sabakI adhIzvarI, suvarNamaya kAntise aura phaloMse yukta kalpavRkSa suzobhita ho| komala, suzobhita honevAlI tathA saba prakArake upadravoMkA nAza divya tathA japAkusumake samAna lAla raMgavAle cAra karanevAlI haiN| unhoMne bhaktipUrvaka devIsUktakA japa karate hAthose paramezvara zrIharikI bar3I zobhA ho rahI thii| unakI hue zrIviSNuko zakti anindyasundarI nArAyaNIko UparavAlI do bhujAoMmeM zata aura cakra the tathA zeSa do namaskAra kiyaa| devatAoMke smaraNa karanepara sanAtana hAthoMmeM varadAna aura abhayakI mudrAe~ zobhA pAtI thiiN| devatA bhagavatI lakSmI vahA~ prakaTa huii| devAdhideva bhagavAnkA vakSaHsthala zrIvatsa-cihna, kaustubhamaNi tathA zrIviSNukI vallabhA mahAlakSmIkA darzana karake sampUrNa vanamAlAse vibhUSita thaa| kAnoMmeM udayakAlIna devatA bahuta prasanna hue aura hAtha jor3akara bole- dinakarakI-sI dIptivAle do kuNDala jagamagA rahe the| 'devi ! apane priyatamako prasanna kro| tumhAre svAmI hAra, keyara aura kar3e Adi AbhUSaNa bhinna-bhinna aGgoMkI jisa prakAra bhI tInoM lokoMko abhaya dAna deM, vahI suSamA bar3hA rahe the| vAmAGgameM bhagavatI lakSmIjIko sAtha upAya kro|' le bhagavAn nRsiMha bar3I zobhA pAne lge| devatAoMke aisA kahanepara bhagavatI lakSmI sahasA usa samaya lakSmI aura nRsiMhako eka sAtha dekha apane priyatama bhagavAn janArdanake pAsa gayIM aura devatA aura maharSi mana-hI-mana bar3e prasanna hue| unake caraNoMmeM par3akara namaskAra karake bolI-'prANanAtha ! netroMse AnandAzrukI dhArA baha calI, jisase unakA zarIra prasanna hoiye|' apanI pyArI mahArAnIko upasthita dekha bhIgane lgaa| ve Anandasamudra meM nimagna hokara bArambAra sarvezvara zrIharine rAkSasa-zarIrake prati utpanna krodhako bhagavAnko namaskAra karane lge| unhoMne amRtase bhare hue tatkAla tyAga diyA aura kRpArUpI amRtase sarasa dRSTike ratnamaya kalazoMdvArA sanAtana bhagavAnkA abhiSeka karake dvArA dekhaa| usa samaya unake kRpApUrNa dRSTipAtase saMtuSTa vastra, AbhUSaNa, gandha, divya puSpa tathA manorama dhUpa hokara jaya-jayakAra karate hue ucca svarase stuti aura arpaNa karake unakA pUjana kiyA aura divya stotroMse namaskAra karanevAle logoMmeM Ananda aura ullAsa chA stuti karake bAra-bAra unake caraNoMmeM mastaka jhukaayaa| gyaa| tatpazcAt sampUrNa devatA harSamAna ho jagadIzvara isase prasanna hokara bhagavAn lakSmIpatine una devatAoMko zrIviSNuko namaskAra karake hAtha jor3akara bole- manovAJchita varadAna diyaa| tatpazcAt sabake svAmI 'bhagavan ! aneka bhujAoM aura caraNoMse yukta Apake bhaktavatsala zrIharine devatAoMko sAtha le prahlAdako saba isa adbhuta rUpa aura tInoM lokoMmeM vyApta duHsaha tejako daityoMkA rAjA bnaayaa| prahlAdako AzvAsana de ora dekhane aura Apake samIpa ThaharanemeM hama sabhI devatA devatAoMdvArA unakA abhiSeka karAkara unheM abhISTa asamartha ho rahe haiN| varadAna aura ananya bhakti pradAna kii| isake bAda devatAoMke isa prakAra prArthanA karanepara devezvara bhagavAna ke Upara phUloMkI varSA huI aura ve devagaNoMse zrIviSNune usa atyanta bhayAnaka tejako sameTa liyA apanI stuti sunate hue vahIM antardhAna ho gye| tadanantara aura sukhapUrvaka darzana karaneyogya ho gye| usa samaya saba devatA apane-apane sthAnako cale gaye aura unakA prakAza zaratkAlake karor3oM candramAoMke samAna prasannatApUrvaka yajJabhAgakA upabhoga karane lge| tabase pratIta hotA thaa| kamalake samAna vizAla netra zobhA pA unakA AtaGka dUra ho gyaa| usa mahAdaityake mAre jAnese rahe the| jaTApuJjase sudhAkI vRSTi ho rahI thii| usameM sabako bar3A harSa huaa| tadanantara viSNubhakta prahlAda Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa .vAmana-avatArake vaidhatakA varNana . dharmapUrvaka rAjya karane lge| vaha uttama rAjya unheM pratidina isa prahlAda-caritrako sunate haiM, ve saba pApoMse bhagavAnke prasAdase hI upalabdha huA thaa| unhoMne aneka mukta ho parama gatiko prApta hote haiN| pArvatI ! isa prakAra yajJa-dAna Adike dvArA narasiMhajIkA pUjana kiyA aura maiMne tumheM zrIharike nRsiMhAvatArakA vaibhava batalAyA hai| samaya Anepara ve zrIharike sanAtana dhAmako prApta hue| jo aMba zeSa avatAroMke vaibhavakA kramazaH varNana suno| vAmana avatArake vaibhavakA varNana zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! prahlAdake unhoMne aditike sAtha praNAma karake bhagavAnkI virocana nAmaka putra huaa| virocanase mahAbAhu balikA stuti kii| janma huaa| bali dharmajJoMmeM zreSTha, satyapratijJa, jitendriya, taba bhagavAn bole-vipravara ! tumhArA kalyANa nitya dharmaparAyaNa, pavitra aura zrIharike priyatama bhakta ho| tumane bhaktipUrvaka merI pUjA kI hai| isase maiM the| ve mahAn balavAn the| unhoMne indrasahita sampUrNa bahuta santuSTa huuN| tuma koI vara maaNgo| maiM tumhArA manoratha devatAoM aura marudraNoMko jItakara tInoM lokoMko apane pUrNa kruuNgaa| adhIna kara liyA thaa| isa prakAra ve samasta trilokIkA kazyapajIne kahA-devezvara ! daityarAja baline rAjya karate the| unake zAsana-kAlameM pRthvI binA jote tInoM lokoMko balapUrvaka jIta liyA hai| Apa mere putra hI pake dhAna paidA karatI thI aura khetImeM bahuta adhika hokara devatAoMkA hita kiijiye| jisa kisI upAyase annakI upaja hotI thii| sabhI gaue~ pUrA dUdha detI aura bhI mAyApUrvaka baliko parAsta karake mere putra indrako sampUrNa vRkSa phala-phUloMse lade rahate the| saba manuSya trilokIkA rAjya pradAna kiijiye| pApoMse dUra ho apane-apane dharmameM lage rahate, the| kazyapajIke aisA kahanepara bhagavAn viSNune kisIko kisI prakArako cintA nahIM thii| saba loga sadA 'tathAstu' kahakara unakI prArthanA svIkAra kI aura bhagavAn haSIkezakI pUjA kiyA karate the| isa prakAra devatAoMke mukhase apanI stuti sunate hue ve vahIM daityarAja bali dharmapUrvaka rAjyakA pAlana karane lge| indra antardhAna ho gye| isI samaya mahAtmA kazyapake Adi devatA dAsabhAvase unakI sevAmeM khar3e rahate the| saMyogase devI aditike garbhameM bhUtabhAvana bhagavAnakA baliko apane balakA abhimAna thaa| ve tInoM lokoMkA zubhAgamana huaa| tadanantara eka hajAra varSa bItaneke bAda aizvarya bhoga rahe the| aditine vAmanarUpadhArI bhagavAn viSNuko janma diyaa| - idhara maharSi kazyapa apane putra indrako rAjyase ve brahmacArIkA veSa dhAraNa kiye hue the| sampUrNa vedAGgoMmeM vaJcita dekha unake hitakI icchAse zrIhariko prasatra unhIMkA tattva dRSTigocara hotA hai| ve mekhalA, mRgacarma karaneke liye patnIsahita tapasyA karane lge| dharmAtmA aura daNDa Adi cihnoMse upalakSita ho rahe the| indra kazyapane apanI bhAryA aditike sAtha payovratakA Adi sampUrNa devatA unakA darzana karake maharSiyoMke sAtha anuSThAna kiyA aura usameM devatAoMke svAmI bhagavAn unakI stuti karane lge| taba bhagavAnne prasanna hokara una janArdanakA pUjana kiyaa| usake bAda bhI eka sahala zreSTha devatAoMse kahA-'devagaNa ! batAiye, isa samaya varSAtaka ve zrIharikI ArAdhanAmeM saMlagna rhe| taba mujhe kyA karanA hai?' sanAtana devatA bhagavAn viSNu bhagavatI lakSmIkai sAtha devatA bole-madhusUdana ! isa samaya rAjA unake sAmane prakaTa hue| jagadIzvara zrIhariko sAmane dekha balikA yajJa ho rahA hai| ataH aise avasarapara vaha kucha dvijazreSTha kazyapakA hRdaya AnandameM magna ho gyaa| denese inkAra nahIM kara sktaa| prabho ! Apa daityarAjase Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 946 ___* arcayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa tInoM loka mA~gakara indrako denekI kRpA kreN| sAtha brAhmaNake donoM caraNa pakhAre aura hAthameM jala lekara devatAoMke aisA kahanepara bhagavAn vAmana yajJa- vidhipUrvaka bhUmidAnakA saMkalpa kiyaa| dAna de, namaskAra zAlAmeM maharSiyoMke sAtha baiThe hue rAjA balike pAsa karake dakSiNArUpase dhana diyA aura prasanna hokara khaaaaye| brahmacArIko AyA dekha daityarAja sahasA uThakara 'brahman ! Aja Apako bhUmidAna dekara maiM apaneko dhanya khar3e ho gaye aura musakarAte hue bole-'abhyAgata sadA aura kRtakRtya mAnatA huuN| Apa apane icchAnusAra isa viSNukA hI svarUpa hai| ataH Apa sAkSAt viSNu hI pRthvIko grahaNa kiijiye|' yahA~ padhAre haiN|' aisA kahakara unhoMne brahmacArIko phUloMke taba bhagavAn viSNune daityarAja balise kahAAsanapara biThAkara unakA vidhipUrvaka pUjana kiyA aura 'rAjan ! maiM tumhAre sAmane hI aba pRthvIko nApatA huuN|' caraNoMmeM girakara praNAma karake gadgada vANImeM kahA- aisA kahakara paramezvarane vAmana brahmacArIkA rUpa tyAga 'vipravara ! ApakA pUjana karake Aja maiM dhanya aura diyA aura virATa rUpa dhAraNa karake isa pRthvIko le kRtArtha ho gyaa| merA jIvana saphala hai| kahiye maiM liyaa| samudra, parvata, dvIpa, devatA, asura aura ApakA kauna-sA priya kArya karUM? dvijazreSTha ! Apa manuSyoMsahita isa pRthvIkA vistAra pacAsa koTi yojana jisa vastuko pAneke uddezyase mere pAsa padhAre haiM, use hai| kintu use bhagavAn madhusUdanane eka hI pairase nApa zIghra btaaiye| maiM avazya duuNgaa|' kA liyaa| phira daityarAjase kahA-'rAjan ! aba kyA vAmanajI bole-mahArAja ! mujhe tIna paga bhUmi karU~ ?' bhagavAnkA vaha virAT rUpa mahAn tejasvI thA de dIjiye; kyoMki bhUmidAna saba dAnoMmeM zreSTha hai| jo aura mahAtmA RSiyoM tathA devatAoMke hitake liye prakaTa bhUmikA dAna karatA aura jo usa dAnako grahaNa karatA hai, huA thaa| maiM tathA brahmAjI bhI use nahIM dekha sakate the| ve donoM hI puNyAtmA hai| ve donoM avazya hI svargagAmI bhagavAnkA vaha paga sArI pRthvIko lA~dhakara sau yojanataka hote haiN| ataH Apa mujhe tIna paga bhUmikA dAna kiijiye| Age bar3ha gyaa| usa samaya sanAtana bhagavAnne daityarAja yaha sunakara rAjA baline prasatratApUrvaka kahA- baliko divyacakSu pradAna kiyA aura unheM apane 'bahuta acchaa| tatpazcAt unhoMne vidhipUrvaka bhUmidAnakA svarUpakA darzana kraayaa| bhagavAnke vizvarUpakA darzana vicAra kiyA / daityarAjako aisA karate dekha unake purohita karake daityarAja balike harSakI sImA na rhii| unake netroMmeM zukrAcAryajI bole-'rAjan ! ye sAkSAt paramezvara viSNu Anandake A~sU chalaka aaye| unhoMne bhagavAnko haiN| devatAoMkI prArthanAse yahA~ padhAre haiM aura tumheM namaskAra karake stotrodvArA unakI stuti kI aura cakamemeM DAlakara sArI pRthvI har3apa lenA cAhate haiN| ataH prasannacittase gadgadavANImeM kahA- 'paramezvara ! ApakA ina mahAtmAko pRthvIkA dAna na denaa| mere kahanese koI darzana karake maiM dhanya aura kRtakRtya ho gyaa| Apa ina aura hI vastu inheM dAna karo, bhUmi na do|' tInoM hI lokoMko grahaNa kiijiye| yaha sunakara rAjA bali haMsa par3e aura dhairyapUrvaka pa taya sarvezvara viSNune apane dvitIya pagako UparakI guruse bole-'brahman ! maiMne sArA puNya bhagavAn ora phailAyA / vaha nakSatra, graha aura devalokako lA~ghatA vAsudevakI prasannatAke hI liye kiyA hai| ataH yadi huA brahmalokake antataka pahu~ca gayA; kintu phira bhI pUrA svayaM viSNu hI yahA~ padhAre haiM, taba to Aja maiM dhanya ho na par3A / usa samaya pitAmaha brahmAne devAdhideva bhagavAnke gyaa| unake liye to Aja mujhe yaha parama sukhamaya cakra-kamalAdi cihnoMse aGkita caraNako dekha harSayukta jIvanataka de DAlane meM saMkoca na hogaa| ataH ina cittase apaneko dhanya mAnA aura apane kamaNDaluke brAhmaNadevatAko Aja maiM tInoM lokoMkA bhI nizcaya hI jalase bhaktipUrvaka usa caraNako ghoyaa| zrIviSNuke dAna kara duuNgaa|' aisA kahakara rAjA baline bar3I bhaktike prabhAvase vaha caraNodaka akSaya ho gyaa| vaha tIrthabhUta Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .parazarAmAvatArakI kathA nirmala jala meruparvatake zikharapara girA aura jagatako kalyANamayI vaiSNavI gaGgAkA jala una donoM mahAnubhAvoMka pavitra karaneke liye cAroM dizAome baha calA / ve cAro liye prasannatApUrvaka dAna kiyaa| maharSi gautama jisa dhArAe~ kramazaH sItA, alakanandA, cakSu aura bhadrAke gaGgAko le gaye, ve gautamI (godAvarI) kahI gayI haiM nAmase prasiddha huii| meruke dakSiNa ora jo dhArA calI, aura rAjA bhagIrathane jinako bhUmipara utArA, ve bhAgIrathI usakA nAma alakanandA huaa| vaha tIna dhArAome gaGgAke nAmase prasiddha huii| yaha maiMne prasaGgavaza tumase vibhakta honeke kAraNa tripathagA aura trisnotA khlaayii| gaGgAjIke prAdurbhAvakI uttama kathA sunAyI hai| tadanantara vaha lokapAvanI gaGgA tIna nAmoMse prasiddha huii| Upara- bhaktavatsala bhagavAn nArAyaNane daityarAja baliko svargalokameM mandAkinI, nIce-pAtAlalokameM bhogavatI rasAtalakA uttama loka pradAna kiyA aura unheM saba tathA madhya arthAt martyalokameM vegavatI gaGgA kahalAne dAnavoM, nAgoM tathA jala-jantuoMkA kalpabharake liye lgii| ye gaGgA manuSyoMko pavitra karaneke liye prakaTa huI rAjA banA diyaa| isa prakAra kazyapanandana vAmanakA veSa hai| inakA svarUpa kalyANamaya hai| pArvatI ! jaba gaGgA dhAraNa karake avinAzI bhagavAn viSNune balise tInoM meruparvatase nIce gira rahI thIM, usa samaya maiMne apaneko loka lekara unheM prasannatApUrvaka indrako de diyaa| taba pavitra karaneke liye unheM mastakapara dhAraNa kara liyaa| jo devatA, gandharva tathA parama tejasvI RSiyoMne divya stotroMse zrIviSNucaraNose nikalI huI gaGgAkA pAvana jala apane bhagavAnkA stavana aura pUjana kiyaa| tatpazcAt apanA mastakapara dhAraNa karegA athavA unake jalakA pAna karegA, virATa rUpa sameTakara bhagavAn acyuta vahIM antardhAna ho vaha niHsandeha sampUrNa jagatkA pUjya hogaa| gye| isa taraha prabhAvazAlI zrIviSNune indrakI rakSA kI / tadanantara rAjA bhagIratha aura mahAtapasvI gautamane aura indrane unakI kRpAse tInoM lokoMkA mahAn aizvarya tapasyAke dvArA merI pUjA karake gaGgAjIke liye mujhase prApta kiyaa| zubhe! yaha maiMne tumase vAmana avatArake yAcanA kii| taba maiMne sampUrNa vizvakA hita karaneke liye vaibhavakA varNana kiyA hai| - parazurAmAvatArakI kathA zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! bhRguvaMzameM reNukakI sundarI kanyA reNukAke sAtha vidhipUrvaka vivAha dvijavara jamadagni acche mahAtmA ho gaye haiN| ve sampUrNa kiyaa| tatpazcAt parama dhArmika jamadagnine putrako veda-vedAGgoMke pAragAmI vidvAn aura mahAn tapasvI the| kAmanAse putreSTi nAmaka yajJa kiyA aura usa yajJake dvArA dharmAtmA jamadagnine indrako prasanna karaneke liye gaGgAke devarAja indrako santuSTa kiyA / santuSTa honepara zacIpati kinAre eka hajAra varSAtaka bhArI tapasyA kii| isase indrane jamadagniko eka mahAvAhu, mahAtejasvI aura prasanna hokara devarAja indrane kahA-'vipravara ! tumhAre mahAbalavAn putra honekA varadAna diyaa| samaya Anepara manameM jaisI icchA ho, usake anusAra vara maaNgo| vipravara jamadagnine reNukAke garbhase eka mahAparAkramI aura jamadagni bole-deva! mujhe sadA saba balavAn putra utpatra kiyA, jo bhagavAn viSNuke aMzake kAmanAoMko pUrNa karanevAlI surabhi gau pradAna kiijiye| aMzase prakaTa huA thaa| usameM saba prakArake zubha lakSaNa taba devarAja indrane prasatratApUrvaka unheM saba maujUda the| pitAmaha bhRgune Akara usa mahAparAkramI kAmanAoMko pUrNa karanevAlI surabhi gau pradAna kii| putrakA nAmakaraNa-saMskAra kiyA aura bar3I prasannatAke surabhiko pAkara mahAtapasvI jamadagni dUsare indrako bhAMti sAtha usakA nAma 'rAma' rkhaa| jamadagnikA putra honeke mahAn aizvaryase sampanna hokara rahane lge| unhoMne rAjA kAraNa vaha jAmadagnya bhI khlaayaa| bhArgavavaMzI bAlaka saMdhyA 31 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa rAma dhIre-dhIre bar3e hue| upanayana saMskArake pazcAt kahA- 'maiM tumheM apanI uttama zakti pradAna karatA huuN| unhoMne saba vidyAoMmeM pravINatA prApta kara lii| tadanantara merI zaktise AviSTa hokara tuma pRthvIkA bhAra utArane vipravara rAma zAlagrAma parvatake zikharapara tapasyA karaneke aura devatAokA hita karaneke liye duSTa rAjAoMkA vadha liye gye| vahA~ unheM paramatejasvI brahmarSi kazyapajIkA kro| isa samaya pRthvIpara bahuta-se madonmatta rAjA ekatra darzana huaa| rAmane bar3e harSake sAtha unakA pUjana kiyaa| ho rahe haiN| unheM mArakara samudraparyanta sArI pRthvI apane taba unhoMne rAmako vidhipUrvaka avinAzI vaiSNava mantrakA adhikArameM kara lo aura mahAn parAkramase sampanna ho upadeza diyaa| mahAtmA kazyapase mantrakA upadeza pAkara dharmapUrvaka isakA pAlana kro| phira samaya Anepara merI rAma vidhipUrvaka lakSmIpati zrIviSNukI ArAdhanA karane hI kapAse mere paramapadako prApta hooge| bhagavAn lge| unhoMne dina-rAta SaDakSara mahAmantrakA japa karate hue viSNake antardhAna honepara rAma bhI turaMta apane pitAke sarvavyApI kamalanayana zrIharike dhyAnapUrvaka aneka varSoM- Azramako lauTa gye| vahA~ jaba unhoMne apane pitAko taka tapasyA kii| mahAtapasvI brahmarSi jamadani jitendriya mArA gayA dekhA to ve krodhase macita ho gaye aura isa evaM maunabhAvase tapa karate hue gaGgAke sundara taTapara pRthvIko kSatriyavihIna karanekI icchAse haihayarAjake nivAsa karate the| uhoMne yajJa, dAna Adi mahAn dharmokA kA nagarameM jA phuNce| vahA~ rAjAko lalakArakara mahAyuddhame vidhipUrvaka anuSThAna kiyaa| indrakI dI huI gauke prasAdase pravRtta hue aura usakI senAkA saMhAra karake antameM unake pAsa saba sampattiyA~ bharI-pUrI rahatI thiiN| unhoMne usako bhI mAra ddaalaa| eka samayakI bAta hai-haihayarAja arjuna saba isa prakAra sahasrabAhu arjunakA vadha karaneke rASTroMko jItakara apanI sArI senAke sAtha jamadagni anantara pratApI parazurAmajIne kupita hokara sampUrNa munike Azramapara aaye| rAjAne mahAbhAga munivarakA darzana karake unheM praNAma kiyA, unakI kuzala pUchI aura rAjAoMkA saMhAra kara ddaalaa| kevala rAjA ikSvAkuke unheM bhA~ti-bhAMtike vastra tathA AbhUSaNa dAna kiye| mahAn kulapara unhoMne hAtha nahIM utthaayaa| eka to vaha munine bhI apane gharapara Aye hue rAjAkA madhuparkakI nAnAkA kula thA, dUsare mAtA reNukAne ikSvAkuvaMzI vidhise premapUrvaka satkAra kiyA tathA zaktizAlinI kSatriyoMko mAranekI manAhI kara dI thii| isaliye ukta surabhi gauke prabhAvase senAsahita rAjAko uttama bhojana vaMzakI unhoMne rakSA kii| diyaa| rAjAko usa gaukI zakti dekhakara bar3A kautuhala isa prakAra kSatriyoMkA saMhAra karaneke pazcAt pratApI huA aura unhoMne maharSi jamadagnise usa gauko maaNgaa| parazurAmajIne azvamedha nAmaka mahAyajJakA vidhivat jamadagni munike asvIkAra karanepara haihayarAjane usa anuSThAna kiyA aura usameM zreSTha brAhmaNoMko sAta sabalA gauko balapUrvaka le liyaa| taba mahAbhAgA dvIpoMsahita pRthvI dAna kara dii| tadanantara ve bhagavAn narasabalAne krodhameM bharakara apane sIMgoMse rAjAke saba nArAyaNake AzramameM tapasyA karaneke liye cale gye| sainikoMko mAra ddaalaa| tadanantara svayaM antardhAna hokara pArvatI ! yaha maiMne tumase parazurAmajIke caritrakA varNana kSaNabharameM indrake pAsa jA phuNcii| idhara apanI senAkA kiyA hai| ve bhagavAn viSNukI zaktike AvezAvatAra the| vinAza dekhakara rAjA arjuna krodhase pAgala ho utthaa| isIliye zaktike Avezase unhoMne jo kucha kiyA, usakI usane mukkoMse mAra-mArakara muni jamadagnikA vadha kara upAsanA nahIM karanI cAhiye / bhagavadbhakta mahAtmAoM tathA DAlA aura lauTakara apane nagarameM praveza kiyaa| zreSTha brAhmaNoMke liye bhagavAn zrIrAma tathA zrIkRSNake udhara rAmane devadevezvara bhagavAn viSNukI ArAdhanA avatAra hI upAsanA karaneyogya haiM; kyoMki ve apane karake unheM prasanna kiyaa| bhagavAnne apane parazu, vaiSNava IzvarIya guNoMse paripUrNa haiM aura upAsanA karanepara mahAdhanuSa aura aneka divyAstra pradAna karake unase manuSyoMko mokSa pradAna karanevAle haiN| Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrIrAmAvatArakI kathA-janmakA prasaGga . 949 zrIrAmAvatArakI kathA-janyakA prasaGga zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! pUrvakAlakI mahAmuni vizravAke sAtha ramaNa kiyA; ataH samayake bAta hai, svAyambhuva manu zubha evaM nirmala tIrtha naimiSAraNyameM doSase usake garbhase do tamoguNI putra utpanna hue, jo bahuta gomatI nadIke taTapara dvAdazAkSara mahAmantrakA japa karate hI balavAn the| saMsArameM ve rAvaNa aura kumbhakarNake the| unhoMne eka hajAra varSAtaka lakSmIpati bhagavAn nAmase vikhyAta hue| kekazIke garbhase eka zUrpaNakhA zrIharikA pUjana kiyaa| taba bhagavAnne prakaTa hokara nAmakI kanyA bhI huI, jisakA mukha bar3A hI vikarAla kahA-'rAjan ! mujhase vara maaNgo|' tava svAyambhuva manune thaa| kucha kAlake pazcAt usase vibhISaNakA janma huA, bar3I prasannatAke sAtha kahA-'acyuta ! devezvara ! Apa jo suzIla, bhagavadbhakta, satyavAdI, dharmAtmA aura parama tIna janmoMtaka mere putra hoN| maiM putrabhAvase Apa pavitra the| puruSottamakA bhajana karanA cAhatA huuN|' unake aisA rAvaNa aura kumbhakarNa himAlaya parvatapara atyanta kahanepara bhagavAn lakSmIpati bole-'nRpazreSTha ! tumhAre kaThora tapasyAke dvArA merI ArAdhanA karane lge| rAvaNa manameM jo abhilASA hai, vaha avazya pUrNa hogii| tumhArA bar3A duSTAtmA thaa| usane bar3A kaThora karma karake apane putra hone meM mujhe bhI bar3I prasannatA hai / jagatke pAlana tathA mastakarUpI kamaloMse merI pUjA kii| taba maiMne prasatracitta dharmakI rakSAkA prayojana upasthita honepara bhitra-bhinna hokara usase kahA-'beTA ! tumhAre manameM jo kucha ho, samayameM tumhAre janma leneke pazcAt maiM bhI tumhAre yahA~ usake anusAra vara maaNgo| taba vaha duSTAtmA bolAavatAra luuNgaa| anagha ! sAdhu puruSoMkI rakSA, pApiyoMkA 'deva ! maiM sampUrNa lokoMpara vijaya pAnA cAhatA huuN| ataH vinAza aura dharmakI sthApanA karaneke liye maiM pratyeka Apa mujhe devatA, dAnava aura rAkSasoke dvArA bhI avadhya yugameM avatAra letA huuN|'* .. kara diijiye|' pArvatI ! maiMne usake kathanAnusAra varadAna isa prakAra svAyambhuva manuko varadAna de zrIhari vahIM de diyA / varadAna pAkara usa mahAparAkramI rAkSasako bar3A attardhAna ho gye| una svAyambhuva manukA pahalA janma garva ho gyaa| vaha devatA, dAnava aura manuSya tInoM raghukulameM huaa| vahA~ ve rAjA dazarathake nAmase prasiddha lokoMke prANiyoMko pIr3A dene lgaa| usake satAye hue hue| dUsarI bAra ve vRSNivaMzameM vasudevarUpase prakaTa hue| brahmA Adi devatA bhayase Atura ho bhagavAn phira jaba kaliyugake eka hajAra divya varSa vyatIta ho lakSmIpatikI zaraNameM gye| sanAtana prabhune devatAoMke jAyeMge to sambhala nAmaka gA~vameM ve harigupta brAhmaNake kaSTa aura usake dUra honeke upAyako bhalIbhA~ti jAnakara rUpameM utpatra hoNge| unakI patnI bhI pratyeka janmameM unake brahmA Adi sampUrNa devatAoMse kahA-'devagaNa ! maiM sAtha rhiiN| aba maiM pahale zrIrAmacandrajIke caritrakA varNana raghukulameM rAjA dazarathake yahA~ avatAra dhAraNa karU~gA karatA hU~, jisake smaraNamAtrase pApiyoMkI bhI mukti ho aura durAtmA rAvaNako bandhu-bAndhavoMsahita mAra ddaaluuNgaa| jAtI hai| hiraNyakazipu aura hiraNyAkSa nAmaka daitya dUsarA mAnavazarIra dhAraNa karake maiM devatAoMke isa kaNTakako janma dhAraNa karanepara mahAbalI kumbhakarNa aura rAvaNa hue| ukhAr3a pheNkuuNgaa| brahmAjIke zApase tumaloga bhI gandhavoM munivara pulastyake vizravA nAmaka eka dhArmika putra hue. aura apsarAosahita vAnara-yonimeM utpanna ho merI jinakI patnI rAkSasarAja sumAlIkI kanyA thii| usakI sahAyatA kro|' mAtAkA nAma sukezI thaa| usakA nAma kekazI thaa| devAdhideva zrIviSNuke aisA kahanepara sampUrNa devatA kekazI dRr3hatApUrvaka vratakA pAlana karanevAlI thI; kintu isa pRthvIpara vAnararUpameM prakaTa hue| udhara sUryavaMzameM eka dina kAmavegakI adhikatAse sandhyAke samaya usane vaivasvata manuke putra rAjA ikSvAku hue. jo samasta * paritrANAya sAdhUnAM vinAzAya ca duSkRtAm |dhrmsNsthaapnaarthaay saMbhavAmi yuge yuge|| (269 / 7) Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arjayasva pIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa rAjAoMmeM zreSTha, mahAbalavAn aura sampUrNa dharmajJoMmeM zreSTha vara deneke liye AyA huuN|' sampUrNa lokoMke svAmI the| unhIMkI kula-paramparAmeM mahAtejasvI tathA balavAn bhagavAn viSNukA darzana pAkara rAjA dazaratha Anandamagna rAjA dazaratha hue, jo mahArAja ajake putra, satyavAdI, ho gye| unhoMne patnIke sAtha prasatracittase bhagavAnake suzIla evaM pavitra AcAra-vicAravAle the| unhoMne apane caraNoMmeM praNAma kiyA aura harSagadgada vANImeM kahAparAkramase samasta bhUmaNDalakA pAlana kiyA aura saba 'bhagavan ! Apa mere putrabhAvako prApta hoN|' taba bhagavAnne rAjAoMko apane-apane rAjyapara sthApita kiyaa| prasanna hokara rAjAse kahA-'nRpazreSTha ! maiM devalokakA kozalanarezake eka sarvAGgasundarI kanyA thI, jisakA hita, sAdhupuruSokI rakSA, rAkSasokA vadha, logoMko mukti nAma kausalyA thaa| rAjA dazarathane usIke sAtha vivAha pradAna aura dharmakI sthApanA karaneke liye tumhAre yahA~ kiyaa| tadanantara magadharAjakumArI sumitrA unako dvitIya avatAra luuNgaa|' patnI huii| kekayanarezakI kanyA kaikeyI, jisake netra aisA kahakara zrIharine' soneke pAtrameM rakhA huA kamaladalake samAna vizAla the, mahArAja dazarathakI divya khIra, jo lakSmIjIke hAthameM maujUda thA, rAjAko tIsarI bhAryA huii| ina tInoM dharmapatniyoMke sAtha diyA aura svayaM vahA~se antardhAna ho gaye / rAjA dazarathane dharmaparAyaNa hokara rAjA dazaratha pRthvIkA pAlana karane vahA~ bar3I rAnI kausalyA aura choTI rAnI kaikeyIko lge| ayodhyA nAmakI nagarI, jo sarayUke taurapara basI upasthita dekha inhIM donoMmeM usa divya khIrako vA~Ta diyaa| huI hai, mahArAjakI rAjadhAnI thii| vaha saba prakArake itanehImeM majhalI rAnI sumitrA bhI putrakI kAmanAse ratroMse bharI-pUrI aura dhana-dhAnyase sampanna thii| vaha rAjAke samIpa AyIM / unheM dekha kausalyA aura kaikeyIne sonekI cahAradIvArIse ghirI huI aura U~ce-U~ce gopuroM turaMta hI apane-apane khorameMse AdhA-AdhA nikAlakara (nagaradvAroM) se suzobhita thii| dharmAtmA rAjA dazaratha unako de diyaa| usa divya khIrako khAkara tInoM hI aneka munivaroM aura apane purohita mahAtmA vasiSThajIke rAniyA~ garbhavatI huii| usa samaya unakI bar3I zobhA ho sAtha usa purImeM nivAsa karate the| unhoMne vahA~ akaNTaka rahI thii| unheM kaI bAra sapanemeM zaGkha, cakra aura gadA rAjya kiyaa| vahA~ bhagavAn puruSottama avatAra dhAraNa liye tathA pItAmbara pahane devezvara bhagavAn viSNu darzana karanevAle the, ataeva vaha pavitra nagarI ayodhyA diyA karate the| tadanantara samayAnusAra jaba caitakA khlaayii| paramAtmAke usa nagarakA nAma bhI parama manorama madhumAsa AyA to zuklapakSakI navamI tithiko kalyANamaya hai| jahA~ bhagavAn viSNu virAjate haiM, vahI punarvasu nakSatrameM dopaharake samaya rAnI kausalyAne putrako sthAna paramapada ho jAtA hai| vahA~ saba kokA bandhana janma diyaa| usa samaya uttama lagna thA aura sabhI graha kATanevAlA mokSa sulabha hotA hai| zubha sthAnoMmeM sthita the| kausalyAke putrarUpameM sampUrNa . rAjA dazarathane samasta bhUmaNDalakA pAlana karate hue lokoMke svAmI sAkSAt zrIhari hI avatIrNa hue the, jo putrakAmanAse vaiSNava-yAgake dvArA zrIharikA yajana kiyaa| yogiyoMke dhyeya, sanAtana prabhu, sampUrNa upaniSadoMke sabako vara denevAle sarvavyApaka lakSmIpati bhagavAn pratipAdya tattva, ananta, saMsArakI sRSTi, rakSA aura viSNu ukta yajJadvArA rAjA dazarathase pUjita honepara vahA~ pralayake hetu. roga-zokase rahita, saba prANiyoMko zaraNa agrikuNDameM prakaTa hue / jAmbUnadake samAna unakI zyAma denevAle aura sarvabhUtasvarUpa paramezvara haiN| jagadIzvarakA kAnti thii| ve hAthoMmeM zaGkha, cakra aura gadA liye hue avatAra hote hI AkAzameM devatAoMkI dundubhiyAM bajane the| unake zarIrapara zveta vastra zobhA pA rahA thaa| vAma lgiiN| zreSTha devatAone phUla brsaaye| prajApati Adi aGkameM bhagavatI lakSmIjIke sAtha vahA~ pratyakSa prakaTa hue devagaNa vimAnapara baiThakara muniyoMke sAtha harSagadgada ho bhaktavatsala paramezvara rAjA dazarathase bole-'rAjan ! maiM stuti karane lge| -* Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . zrIrAmakA jAtakarma, nAmakaraNa, bharata AdikA janma tathA rAma AdikA vivAha . 951 zrIrAmakA jAtakarma, nAmakaraNa, bharata AdikA janma, sItAkI utpatti, vizvAmitrakI yajJarakSA tathA rAma AdikA vivAha tatpazcAt rAjA dazarathane bar3I prasannatAke sAtha kAnoMmeM sampUrNa dizAe~, netroMmeM agni aura sUrya tathA purohita vasiSThajIke dvArA bAlakakA jAtakarma-saMskAra nAsikAme mahAn vegazAlI vAyudeva virAjamAna the| kraayaa| bhagavAn vasiSThane usa samaya bAlakakA bar3A pArvatI ! sampUrNa upaniSadoMke tAtparyabhUta bhagavAnko sundara nAma rkhaa| ve bole-'ye mahAprabhu kamalameM dekhakara rAnI kausalyA bhayabhIta ho gayIM aura bArambAra nivAsa karanevAlI zrIdevIke sAtha ramaNa karanevAle haiM, praNAma karake netroMse Anandake A~sU bahAtI huI hAtha isaliye inakA parama prAcIna svataHsiddha nAma 'zrIrAma' jor3akara bolIM- 'devadevezvara! prabho! Apako hogaa| yaha nAma bhagavAn viSNuke sahasra nAmoMke samAna putrarUpameM pAkara maiM dhanya ho gyii| jagatrAtha ! aba hai tathA manuSyoMko mukti pradAna karanevAlA hai| caita mAsa mujhapara prasanna hoiye aura mere bhItara putrasnehako zrIviSNukA mAsa hai| isameM prakaTa honeke kAraNa yaha jAgrat kiijiye| viSNu bhI khlaayeNge|* mAtAke aisA kahanepara sarvavyApaka zrIhari mAyAse isa prakAra nAma rakhakara maharSi vasiSThane nAnA mAnavabhAva tathA zizubhAvako prApta hokara rudana karane prakArakI stutiyoMse bhagavAnkA stavana kiyA aura lge| phira to devI kausalyAne Anandamagna hokara uttama bAlakake maGgalake liye sahasranAmakA pATha karake ve usa lakSaNoMvAle apane putrako chatIse lagA liyA aura parama pavitra rAjabhavanase bAhara nikle| rAjA dazarathane usake mukhameM stana DAla diyaa| saMsArakA bharaNa-poSaNa zreSTha brAhmaNoMko prasannatApUrvaka bahuta dhana diyA tathA karanevAle sanAtana devatA mahAprabhu zrIhari bAlakarUpase dharmapUrvaka dasa hajAra gaue~ dAna kii| itanA hI nahIM, una mAtAkI godameM leTakara unakA stana pAna karane lge| vaha raghukulazreSTha rAjAne zrIviSNukI prasannatAke liye eka dina bar3A hI sundara ramaNIya aura manuSyoMkI samasta lAkha gA~va dAna kiye aura divya vakha, divya AbhUSaNa kAmanAoMko pUrNa karanevAlA thaa| nagara aura prAntake tathA asaMkhya dhana dekara brAhmaNoMko tRpta kiyaa| mahArAnI saba manuSyoMne bar3I prasatratAke sAtha usa dina bhagavAnkA kausalyAne jaba apane putra zrIrAmakI ora dRSTipAta kiyA janmotsava mnaayaa| tadanantara kaikeyIke garbhase bharatakA to unake zrIcaraNoM aura karakamalome zaGkha, cakra, gadA, janma huaa| ve pAJcajanya zaGkhake aMzase prakaTa hue the| padma, dhvajA aura vana Adi cihna dikhAyI diye| isake bAda mahAbhAgA sumitrAne uttama lakSaNoMvAle vakSaHsthalameM zrIvatsakA cihna, kaustubhamaNi aura lakSmaNako tathA devazatruoko santApa denevAle zatrudhako vanamAlA suzobhita thii| unake zrIaGgameM devatA, asura janma diyaa| zatrupakSake vIrokA saMhAra karanevAle aura manuSyosahita sampUrNa jagat dRSTigocara huaa| zrIlakSmaNa bhagavAn anantake aMzase aura amita musakarAte hue mukhake bhItara caudahoM bhuvana dikhAyI dete parAkramI zatrughna sudarzanake aMzase prakaTa hue the| vaivasvata the| unake niHzvAsameM itihAsasahita sampUrNa veda, jA~ghoMmeM manuke vaMzameM janma lenevAle ve sabhI bAlaka kramazaH bar3e dvIpa, samudra aura parvata, nAbhimeM brahmA tathA mahAdevajI, hue| phira mahAtejasvI maharSi vasiSThane sabakA vidhipUrvaka * zriyaH kamalavAsinyA ramaNo'yaM mahAprabhuH / tasmAcchIrAma ityasya nAma siddha purAtanam // sahasranAmrA zrIzasya tulyaM muktipradaM nRNAm / viSNumAsi samutpazye viSNurityabhidhIyate // (269 / 74-75) Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 952 . arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [ saMkSipta padyapurANa saMskAra kiyaa| tadanantara sabane veda-zAstroMkA adhyayana mere yajJameM pUrNa saphalatA milegii|' munivara vizvAmitrakI kiyaa| sampUrNa zAstroMke tatvajJa hokara ve dhanurvedake bhI yaha bAta sunakara sarvajJoMmeM zreSTha rAjA dazarathane pratiSThita vidvAn hue| zrIrAma Adi cAroM bhAI bar3e hI lakSmaNasahita zrIrAmako muniko sevAmeM samarpita kara udAra aura logokA harSa bar3hAnevAle the| unameM zrIrAma diyaa| mahAtapasvI vizvAmitra una donoM raghuvaMzI kumAroMko aura lakSmaNako jor3I eka sAtha rahatI thI aura bharata sAtha le bar3I prasannatAke sAtha apane Azramapara gye| tathA zatrunakI jor3I eka saath| zrIrAmacandrajIke jAnese devatAoMko bar3A harSa huaa| bhagavAnke avatAra leneke pazcAt jagadIzvarI unhoMne bhagavAnake Upara phUla barasAye aura unakI stuti bhagavatI lakSmI rAjA janakake bhavanameM avatIrNa huii| kii| usI samaya mahAbalI garur3a saba prANiyoMse adRzya jisa samaya rAjA janaka kisI zubhakSetrameM yajJake liye hokara vahA~ Aye aura una donoM bhAiyoMko do divya dhanuSa halase bhUmi jota rahe the, usI samaya sItA (halake tathA akSaya bANoMvAle do tUNIra Adi divya astra-zastra agrabhAga) se eka sundarI kanyA prakaTa huI, jo sAkSAt dekara cale gye| zrIrAma aura lakSmaNa donoM bhAI lakSmI hI thii| usa vedamayI kanyAko dekha mithilApati mahAparAkramI vIra the| tapovanameM pahu~canepara mahAtmA rAjA janakane godameM uThA liyA aura apanI putrI mAnakara kauzikane vizAla vanake bhItara unheM eka bhayaGkara usakA pAlana-poSaNa kiyaa| isa prakAra jagadIzvarako rAkSasIko dikhalAyA, jisakA nAma tAr3akA thaa| vaha vallabhA devezvarI lakSmI sampUrNa lokoMkI rakSAke liye sunda nAmaka rAkSasakI strI thii| munikI preraNAse una rAjA janakake manohara bhavanameM pala rahI thiiN| donoMne divya dhanuSase chUTe hue bANoMdvArA tAr3akAko mAra isI samaya vizvavikhyAta mahAmuni vizvAmitrane ddaalaa| zrIrAmacandrajIke dvArA mArI jAnepara vaha bhayaGkara gaGgAjIke sundara taTapara parama puNyamaya siddhAzramameM eka rAkSasI apane bhayAnaka rUpako chor3akara divyarUpameM prakaTa uttama yajJa Arambha kiyaa| jaba yajJa hone lagA to huii| usakA zarIra tejase uddIpta ho rahA thA tathA vaha saba rAvaNake adhIna rahanevAle kitane hI nizAcara usameM vighna AbharaNoMse vibhUSita dikhAyI detI thii| rAkSasa-yonise DAlane lge| isase vizvAmitra muniko bar3I cintA huii| chUTakara zrIrAmacandrajIko praNAma karaneke pazcAt vaha taba una dharmAtmA munine lokahitake liye raghukulameM zrIviSNulokako calI gyii| prakaTa hue zrIhariko vahA~ le AnekA vicAra kiyaa| phira tAr3akAko mArakara mahAtejasvI zrIrAmacandrajIne to ve raghuvaMzI kSatriyoMdvArA surakSita ramaNIya nagarI mahAtmA lakSmaNake sAtha vizvAmitrake zubha AzramameM ayodhyAmeM gaye aura vahA~ rAjA dazarathase mile| kauzika praveza kiyaa| usa samaya samasta muni bar3e prasanna hue| muniko upasthita dekha rAjA dazaratha hAtha jor3akara khar3e ho ve Age bar3hakara zrIrAmacandrajIko le gaye aura uttama gaye tathA unhoMne apane putroMke sAtha munivara vizvAmitrake Asanapara biThAkara sabane arghya Adike dvArA unakA caraNoMmeM mastaka jhukAyA aura bar3e harSake sAtha kahA- pUjana kiyaa| dvijazreSTha vizvAmitrane vidhipUrvaka yajJakI 'mune ! Aja ApakA darzana pAkara maiM dhanya ho gyaa| dIkSA le muniyoMke sAtha uttama yajJa Arambha kiyaa| usa tatpazcAt unheM uttama Asanapara biThAkara rAjAne mahAyajJakA prArambha hote hI mArIca nAmaka rAkSasa apane vidhipUrvaka satkAra kiyA aura punaH praNAma karake bhAI subAhuke sAtha usameM vighra DAlaneke liye upasthita pUchA-'maharSe ! mere liye kyA AjJA hai?' huaa| una bhayaGkara rAkSasoMko dekhakara vipakSI vIroMkA taba mahAtapasvI vizvAmitra atyanta prasanna hokara saMhAra karanevAle zrIrAmacandrajIne rAkSasarAja subAhuko bole-'rAjan ! Apa mere yajJakI rakSAke liye eka hI bANase mautake ghATa utAra diyA aura mahAn zrIrAmacandrajIko mujhe de diijiye| inake samIpa rahanese pavanAstrakA prayoga karake mArIca nAmaka nizAcarako Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrIrAmakA jAtakarma, nAmakaraNa, bharata AdikA janma tathA rAma AdikA vivAha * 953 samudrake taTapara isa prakAra pheMka diyA, jaise havA sUkhe satkAra kiyA aura madhuparka AdikI vidhise sampUrNa patteko ur3A le jAtI hai| zrIrAmacandrajIke isa mahAn maharSiyoMkA bhI pUjana kiyaa| tatpazcAt yajJa samApta parAkramako dekhakara rAkSasazreSTha mArIcane hathiyAra pheMka honepara kamalanayana zrIrAmane zaGkarajIke divya dhanuSako diyA aura eka mahAn AzramameM vaha tapasyA karaneke liye bhaGga karake janakakizorI sItAko jIta liyaa| usa calA gyaa| mahAn yajJake samApta honeke bAda mahAtejasvI parAkramarUpI mahAn zulkase atyanta santuSTa hokara vizvAmitrane prasannacittase zrIraghunAthajIkA pUjana kiyaa| ve mithilAnarezane sItAko zrIrAmacandrajIkI sevAmeM denekA mastakapara kAkapakSa dhAraNa kiye hue the| unake zarIrakA nizcaya kara liyaa| varNa nIla kamaladalake samAna zyAma thA tathA netra tatpazcAt rAjA janakane mahArAja dazarathake pAsa dUta kamaladalake samAna vizAla the| munizreSTha kauzikane unheM bhejaa| dharmAtmA rAjA dazaratha apane donoM putra bharata aura chAtIse lagAkara unakA mastaka sUMghA aura stavana kiyaa| zatrughrako sAtha lekara vasiSTha, vAmadeva Adi maharSiyoM isI bIcameM mithilAke samrAT rAjA janakane zreSTha aura senAke sAtha mithilAmeM Aye aura janakake sundara brAhmaNoM ke dvArA vAjapeya yajJa Arambha kiyaa| vizvAmitra bhavanameM unhoMne janavAsA kiyaa| phira zubha samayameM Adi saba maharSi usa yajJako dekhaneke liye gye| unake mithilAnarezane zrIrAmakA sItAke sAtha aura lakSmaNakA sAtha raghukulazreSTha zrIrAma aura lakSmaNa bhI the| mArgameM urmilAke sAtha vivAha kara diyaa| unake bhAI mahAtmA zrIrAmacandrajIke caraNakamaloMkA sparza ho jAnese kuzadhvajake do sundarI kanyAe~ thIM, jo mANDavI aura bahuta bar3I zilAke rUpameM par3I huI gautamapatnI ahalyA zrutakIrtike nAmase prasiddha thiiN| ve donoM sabhI zubha zuddha ho gyii| pUrvakAlameM vaha apane svAmI gautamake lakSaNoMse sampanna thii| unameMse mANDavIke sAtha bharatakA zApase patthara ho gayo thI; kintu zrIraghunAthajIke aura zrutakIrtike sAtha zatrughnakA vivAha kiyaa| isa caraNoMkA sparza honese zuddha ho vaha zubha gatiko prApta prakAra vaivAhika utsava samApta honepara mahAbalI rAjA huii| tadanantara donoM raghukumAroMke sAtha mithilA nagarImeM dazaratha mithilAnarezase pUjita ho dahejakA sAmAna le pahuMcakara sabhI munivaroMkA mana prasanna ho gyaa| mahAbalI putroM, putravadhuoM, sevakoM, azva-gaja Adi sainikoM tathA rAjA janakane mahAn saubhAgyazAlI maharSiyoMko AyA nagara aura prAntake logoMke sAtha ayodhyAko prasthita dekha Age bar3hakara unheM praNAma aura pUjana kiyaa| kamalake hue| mArgame mahAparAkramI tathA parama pratApI parazurAmajI samAna vizAla netroMvAle, nIla kamaladalake samAna mile, jo hAthameM pharasA lekara krodhameM bhare hue siMhakI zyAmavarNa, pItAmbaradhArI, komalAGga, koTi kandapoMka bhAMti khar3e the| ve kSatriyoMke liye kAlarUpa the aura saundaryako mAta karanevAle, samasta zubha lakSaNoMse sampanna zrIrAmacandrajIke pAsa yuddhakI icchAse A rahe the| tathA saba prakArake AbhUSaNoMse vibhUSita raghuvaMzanAtha raghunAthajIko sAmane pAkara parazurAmajIne isa prakAra zrIrAmacandrajIko dekhakara mithilAnareza janakake manameM kahA-'mahAbAhu zrIrAma ! merI bAta suno| maiM yuddhameM bar3A harSa huaa| unhoMne dazarathanandana zrIrAmako paramezvarakA bahuta-se mahAparAkramI rAjAoMkA vadha karake brAhmaNoMko hI svarUpa samajhA aura apaneko dhanya mAnate hue unakA bhUmidAna de tapasyA karaneke liye calA gayA thA; kintu pUjana kiyaa| rAjAke manameM zrIrAmacandrajIko apanI kanyA tumhAre vIrya aura balakI khyAti sunakara yahA~ tumase yuddha denekA vicAra utpanna huaa| ye donoM kumAra raghukulameM karaneke liye AyA hai| yadyapi ikSvAkurvazake ve kSatriya utpatra hue haiN| isa prakAra donoM bhAiyoMkA paricaya pAkara jo mere nAnAke kulameM utpanna hue haiM, mere vadhya nahIM haiM; rAjAne uttama vastra aura AbhUSaNoMke dvArA dharmapUrvaka unakA tathApi kisI bhI kSatriyakA bala aura parAkrama sunakara Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 .............................. .............................. * arthayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ------------------------------ mere liye usakA sahana karanA asambhava hai; isaliye udAra raghuvaMzI vIra! tuma mujhe yuddhakA avasara do| sunA hai, tumane zaGkarajIke durdharSa dhanuSako tor3a DAlA hai| yaha vaiSNava dhanuSa bhI usIke samAna zatruoMkA saMhAra karanevAlA hai| tuma apane parAkramase isakI pratyacA car3hA do to maiM tumase hAra mAna lU~gA athavA yadi mujhe dekhakara tumhAre manameM bhaya samA gayA ho to mujha balavAnke Age apane hathiyAra nIce DAla do aura merI zaraNameM A jaao|' parazurAmajIke aisA kahanepara parama pratApI zrIrAmacandrajIne vaha dhanuSa le liyaa| sAtha hI unase apanI vaiSNavI zaktiko bhI khIMca liyaa| zaktise viyoga hote hI parAkramI parazurAma karmabhraSTa brAhmaNakI bhA~ti vIrya aura tejase hIna ho gye| unheM tejohIna dekhakara samasta kSatriya sAdhu-sAdhu kahate hue bArambAra zrIrAmacandrajIkI sarAhanA karane lge| raghunAthajIne usa mahAn dhanuSako hAthameM lekara anAyAsa hI usakI pratyacA car3hA dI aura bANakA sandhAna karake vismayameM par3e hue parazurAmajI se pUchA - 'brahman ! isa zreSTha bANase ApakA wwwwww -- [ saMkSipta padmapurANa kauna-sA kArya karU~ ? Apake donoM lokoMkA nAza kara dU~ yA Apake puNyoMdvArA upArjita svargalokakA hI anta kara DAlU~ ?' usa bhayaGkara bANako dekhakara parazurAmajIko yaha mAlUma ho gayA ki ye sAkSAt paramAtmA hai| aisA jAnakara unheM bar3A harSa huA aura unhoMne lokarakSaka zrIraghunAthajIko namaskAra karake apane sau yazodvArA upArjita svargaloka aura apane astra-zastra unakI sevAmeM samarpita kara diye| taba mahAtejasvI raghunAthajIne mahAmuni parazurAmajIko praNAma kiyA tathA pAdya, arghya aura AcamanIya Adike dvArA unakI vidhipUrvaka pUjA kii| zrIrAmacandrajIke dvArA pUjita hokara mahAtapasvI parazurAmajI bhagavAn nara-nArAyaNake ramaNIya Azrama meM tapasyA karaneke liye cale gye| tatpazcAt mahArAja dazarathane putroM aura bahuoMke sAtha uttama muhUrtameM apanI purI ayodhyAke bhItara praveza kiyaa| zrIrAma, lakSmaNa, bharata tathA zatrughra cAroM bhAI apanI-apanI patnIke sAtha prasannacitta hokara rahane lge| dharmAtmA zrIraghunAthajIne sItAke sAtha bAraha varSoMtaka vihAra kiyA / zrIrAmake vanavAsase lekara punaH ayodhyAmeM AnetakakA prasaGga - ********.................. zrImahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! isI samaya usa samaya mantriyoMne bharatako rAjyapara biThAnekI ceSTA - rAjA dazarathane apane jyeSTha putra zrIrAmako premavaza yuvarAja- padapara abhiSikta karanA cAhA; kintu unakI choTI rAnI kaikeyIne, jise pahale varadAna diyA jA cukA thA, mahArAjase do vara mA~ge -- bharatakA rAjyAbhiSeka aura rAmakA caudaha varSoMke liye vanavAsa rAjA dazarathane satya vacanameM ba~dhe honeke kAraNa apane putra zrIrAmako rAjyase nirvAsita kara diyaa| usa samaya rAjA mAre duHkhake aceta ho gaye tathA rAmacandrajIne pitAke vacanoMkI rakSA karaneke liye dharma samajhakara rAjyako tyAga diyA aura lakSmaNa tathA sItAke sAtha ve vanako cale gye| vahA~ jAnekA uddezya thA rAvaNakA vadha karanA / idhara rAjA dazaratha putraviyogase zokagrasta ho mara gye| kI, kintu dharmAtmA bharatane rAjya lenese inakAra kara diyaa| unhoMne uttama bhrAtR-premakA paricaya dete hue vanameM Akara zrIrAmase rAjya grahaNa karaneke liye prArthanA kI; kintu pitAkI AjJAkA pAlana karaneke kAraNa raghunAthajIne rAjya lenekI icchA nahIM kii| unhoMne bharatake anurodha karanepara unheM apanI caraNapAdukAe~ de diiN| bharatane bhI bhaktipUrvaka unheM svIkAra kiyA aura una pAdukAoMko hI rAjasiMhAsanapara sthApita karake gandhapuSpa Adise ve pratidina unakA pUjana karane lge| mahAtmA raghunAthajIke lauTanetakake liye bharatajI tapasyA karate hue vahA~ rahane lage tathA samasta puravAsI bhI tabatakake liye bhA~ti-bhA~ti ke vratoMkA pAlana karane lage / Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .zrIrAmake vanavAsase lekara punaH ayodhyAmeM AnetakakA prasaGga 955 zrIraghunAthajI citrakUTa parvatapara bharadvAja munike usakI rakSA kii| dayAnidhi zrIraghunAthajIne kauese uttama Azramake nikaTa mandAkinIke kinAre lakSmIsvarUpA kahA--'kAka ! Daro mata, maiM tumheM abhayadAna detA huuN| videha rAjakumArI sItAke sAtha rahane lge| eka dina aba tuma sukhapUrvaka apane sthAnako jaao|' taba vaha mahAmanA zrIrAma jAnakIjIko godameM mastaka rakhakara so kauA zrIrAma aura sItAko bAraMbAra praNAma karake rahe the| itanehImeM indrakA putra jayanta kaueke rUpameM vahA~ zrIraghunAthajIke dvArA surakSita ho zIghra hI svargalokako Akara vicarane lgaa| vaha jAnakojIko dekhakara unakI calA gyaa| phira zrIrAmacandrajI sItA aura lakSmaNake ora jhapaTA aura apane tIkhe paMjoMse usane unake stanapara sAtha maharSiyoMke mukhase apanI stuti sunate hue citrakUTa AghAta kiyaa| usa kaueko dekhakara zrIrAmane eka kuza parvatapara rahane lge| hAthameM liyA aura use brahmAstrase abhimantrita karake kucha kAlake pazcAt eka dina zrIraghunAthajI atriusakI ora pheNkaa| vaha tRNa prajvalita agnike samAna munike vizAla Azramapara gye| unheM AyA dekha munizreSTha atyanta bhayaGkara ho gyaa| usase AgakI lapaTeM nikalane dharmAtmA atrine bar3I prasannatAke sAtha Age jAkara unakI lgii| use apanI ora AtA dekha vaha kauA kAtara agavAnI kI aura sItAsahita zrIrAmacandrajIko sundara svarameM kAMva-kA~va karatA huA bhAga claa| zrIrAmakA Asanapara virAjamAna karake unheM premapUrvaka arghya, pAdya, chor3A huA vaha bhayaGkara astra kauekA pIchA karane lgaa| AcamanIya, bhA~ti-bhA~tike vastra, madhuparka aura AbhUSaNa kauA bhayase pIr3ita ho tInoM lokoMmeM ghUmatA phirA / vaha Adi samarpaNa kiye| munikI patnI anasUyA devIne bhI jahA~-jahA~ zaraNa leneke liye jAtA, vahIM-vahIM vaha prasatratApUrvaka sItAko parama uttama divya vastra aura bhayAnaka astra turaMta pahu~ca jAtA thA / usa kaueko dekhakara camakIle AbhUSaNa bheMTa kiye| phira divya anna, pAna rudra Adi samasta devatA, dAnava aura manISI muni yahI aura bhakSya-bhojya Adike dvArA munine tInoMko bhojana uttara dete the ki 'hamaloga tumhArI rakSA karane meM asamartha kraayaa| munike dvArA parAbhaktise pUjita hokara haiN|' isI samaya tInoM lokoMke svAmI bhagavAn brahmAne lakSmaNasahita zrIrAma vahA~ bar3I prasannatAke sAtha eka kahA-'kauA ! tU bhagavAn zrIrAmakI hI zaraNameM jaa| dina rhe| saberai uThakara unhoMne mahAmunise vidA mA~gI ve karuNAke sAgara aura sabake rakSaka haiN| unameM kSamA aura unheM praNAma karake ve jAneko taiyAra hue| munine karanekI zakti hai / ve bar3e hI dayAlu haiN| zaraNameM Aye hue AjJA de dii| taba kamalanayana zrIrAma maharSiyoMse bhare hue jIvokI rakSA karate haiN| ve hI samasta prANiyoMke Izvara haiN| daNDaka vanameM gye| vahA~ atyanta bhayaMkara virAdha nAmaka suzIlatA Adi guNoMse sampatra hai aura samasta rAkSasa nivAsa karatA thaa| use mArakara ve zarabhaGga munike jIvasamudAyake rakSaka, pitA, mAtA, sakhA aura suhRd haiN| uttama Azramapara gye| zarabhaGgane zrIrAmacandrajIkA darzana una devezvara zrIraghunAthajIkI hI zaraNameM jA, unake sivA kiyaa| isase tatkAla pApamukta hokara ve brahmalokako aura kahIM bhI tere liye zaraNa nahIM hai|' cale gye| tatpazcAt zrIraghunAthajI kramazaH sutIkSNa, brahmAjIke aisA kahanepara vaha kauA bhayase vyAkula agastya tathA agastyake bhAIke Azramapara gye| una ho sahasA zrIraghunAthajIkI zaraNameM Akara pRthvIpara gira sabane unakA bhalIbhA~ti satkAra kiyaa| isake bAda ve par3A / kaueko prANasaGkaTameM par3A dekha jAnakIjIne bar3I godAvarIke uttama taTapara jA paJcavaTImeM rahane lge| vahA~ vinayake sAtha apane svAmIse kahA-'nAtha ! ise unhoMne dIrghakAlataka bar3e sukhase nivAsa kiyaa| dharmakA bacAiye, bcaaiye|' kauA sAmane dharatIpara par3A thaa| anuSThAna karanevAle tapasvI munivara vahA~ jAkara apane sItAne usake mastakako bhagavAn zrIrAmake caraNoMmeM lagA svAmI rAjIvalocana zrIrAmakA pUjana kiyA karate the| una diyaa| taba karaNArUpI amRtake sAgara bhagavAn zrIrAmane muniyoMne rAkSasoMse prApta honevAle apane bhayakI bhI kaueko apane hAthase uThAyA aura dayAse dravita hokara bhagavAnako sUcanA dii| bhagavAnne unheM sAntvanA dekara saMpa pu-32 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 * avayasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta pApurANa ....................... . .. .... ...................... abhayakI dakSiNA dii| zrIrAmacandrajIke dvArA satkAra vaha rAkSasI bhayabhIta ho rotI huI zIghra hI khara nAmaka pAkara saba muni apane-apane AzramameM cale aaye| nizAcarake ghara gayI aura vahA~ usane zrIrAmakI sArI pazavaTImeM rahate hue zrIrAmake teraha varSa vyatIta ho gye| karatUta kaha sunaayii| yaha sunakara khara kaI hajAra rAkSasoM eka samaya bhayaMkara rUpa dhAraNa karanevAlI durgharSa aura dUSaNa tathA trizirAko sAtha le zatrusUdana rAkSasI zUrpaNakhAne, jo rAvaNakI bahina thI, paJcavaTImeM zrIrAmacandrajIse yuddha karaneke liye AyA; kintu praveza kiyaa| vahA~ koTi kandarpake samAna manohara zrIrAmane usa bhayAnaka vanameM kAla aura antakake samAna kAntivAle zrIraghunAthajIko dekhakara vaha rAkSasI prANAntakArI bANoMdvArA una vizAlakAya rAkSasoMkA kAmadevake bANase pIr3ita ho gayI aura unake pAsa anAyAsa hI saMhAra kara ddaalaa| viSaile sA~poMke samAna jAkara bolI-'tuma kauna ho, jo isa daNDakAraNyake tIkhe sAyakoMdvArA unhoMne yuddhameM khara, trizirA aura bhItara tapasvIke veSame rahate ho? tapasviyoMke liye to mahAbalI dUSaNako bhI mAra giraayaa| isa prakAra isa vanameM AnA bahuta hI kaThina hai| tuma kisaliye yahA~ daNDakAraNyavAsI samasta rAkSasoMkA vadha karake Aye ho? ye saba bAte zIghra hI saca-saca btaao| zrIrAmacandrajI devatAodvArA pUjita hue aura maharSi bhI jhUTha na bolanA?' usake isa prakAra pUchanepara zrIrAma- unakI stuti karane lge| tatpazcAt bhagavAn zrIrAma sItA candrajIne haisakara kahA-'maiM rAjA dazarathakA putra huuN| aura lakSmaNake sAtha daNDakAraNyameM rahane lge| merA nAma rAma hai| ve mere choTe bhAI dhanurdhara lakSmaNa hai| zUrpaNakhAse rAkSasoMke mAre jAnekA samAcAra sunakara ye merI patnI sItA haiN| inheM mithilAnareza janakakI pyArI rAvaNa krodhase mUrchita ho uThA aura durAtmA mArIcako putrI smjho| maiM pitAke AdezakA pAlana karaneke liye sAtha lekara janasthAnameM aayaa| paJcavaTImeM pahuMcakara isa vanameM AyA huuN| hama tInoM maharSiyoMkA hita karanekI dazazIza rAvaNane mArocako mAyAmaya mRgake rUpa meM rAmake icchAse isa mahAn vanameM vicarate haiN| sundarI ! tuma Azramapara bhejaa| vaha rAkSasa apane pIche Ate hue donoM mere Azramapara kisaliye AyI ho? tuma kauna ho dazarathakumAroMko Azramase dUra haTA le gyaa| isI bIcameM aura kisake kulame utpanna huI ho? ye sArI bAteM rAvaNane apane vadhakI icchAse zrIrAmacandrajIkI patnI saca-saca btaao|' sItAjIko hara liyaa| rAkSasI bolI-maiM munivara vizravAkI putrI aura sItAjIko harau jAtI huI dekha gadhoMke rAjA rAvaNakI bahina huuN| merA nAma zUrpaNakhA hai| maiM tInoM mahAbalI jaTAyune zrIrAmacandrajIke prati sneha honeke lokoMmeM vikhyAta huuN| mere bhAIna yaha daNDakAraNya mujhe de kAraNa usa rAkSasake sAtha yuddha kiyaa| kintu zatruvijayI diyA hai| maiM isa mahAn vanameM RSi-maharSiyoMko khAtI huI rAvaNane apane bAhubalase jaTAyuko mAra girAyA aura vicaratI rahatI huuN| tuma eka zreSTha rAjA jAna par3ate ho| rAkSasoMse ghirI huI laGkApurImeM praveza kiyaa| vahA~ tumheM dekhakara maiM kAmadevake bANoMse pIr3ita ho rahI hU~ aura azokavATikAmeM sItAko rakhA aura zrIrAmacandrajIke tumhAre sAtha bekhaTake ramaNa karaneke liye yahA~ AyI huuN| bANoMse mRtyukI abhilASA rakhakara vaha apane mahalameM nRpazreSTha ! tuma mere pati ho jaao| maiM tumhArI isa satI calA gyaa| idhara zrIrAmacandrajI mRgarUpadhArI mArIca sItAko abhI khA jaauuNgii| nAmaka rAkSasako mArakara bhAI lakSmaNake sAtha jaba punaH aisA kahakara vaha rAkSasI sItAko khA jAneke liye AzramameM Aye, taba unheM sItA nahIM dikhAyI dii| udyata huii| yaha dekha zrIrAmacandrajIne talavAra uThAkara sItAko koI rAkSasa hara le gayA, yaha jAnakara usake nAka-kAna kATa liye|* taba vikarAla mukhavAlI dazarathanandana zrIrAmako bahuta zoka huA aura ve santapta * ityuktvA rAkSasI sItAM grasituM vIkSya codyatAm / zrIrAmaH khaDgamudyamya nAsAkoM pracicchide / (269 / 244) Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * zrIrAmake vanavAsase lekara punaH ayodhyA AnetakakA prasaGga. hokara vilApa karane lge| vanameM ghUma-ghUmakara unhoMne gye| vahA~ pampA sarovarake taTapara hanumAn nAmaka vAnarase sItAkI khoja Arambha kii| usI samaya mArgameM mahAbalI unakI bheMTa huii| hanumAnajIke kahanese unhoMne sugrIvake jaTAyu pRthvIpara par3e dikhAyI diye| unake paira aura paMkha sAtha mitratA kI aura sugrIvake anurodhase vAnararAja kaTa gaye the tathA sArA aGga lahU-luhAna ho rahA thaa| bAliko mArakara sugrIvako hI usake rAjyapara abhiSikta unako isa avasthA dekha zrIrAmacandrajIko bar3A kara diyaa| tatpazcAt jAnakIjIkA patA lagAneke liye vismaya huaa| unhoMne pUchA-'aho ! kisane tumhArA vAnararAja sugrIvane hanumAn Adi vAnara-vIroMko bhejaa| vadha kiyA hai?' pavananandana hanumAnjIne samudrako lA~dhakara laGkA nagarImeM jaTAyune zrIrAmacandrajIko dekhakara dhIre-dhIre praveza kiyA aura dRr3hatApUrvaka pAtivratyakA pAlana kahA- 'raghunandana ! ApakI patnIko mahAbalI rAvaNane karanevAlI sItAjIko dekhaa| ve upavAsa karaneke kAraNa hara liyA hai, usI rAkSasake hAthase maiM yuddhameM mArA gayA durbala, dIna aura atyanta zokagrasta thiiN| unake zarIrapara huuN|' itanA kahakara jaTAyune prANa tyAga diyaa| zrIrAmane maila jama gayI thI tathA ve malina vastra pahane hue thiiN| vaidika vidhise unakA dAha-saMskAra kiyA aura unheM unheM zrIrAmacandrajIkI dI huI pahacAna dekara hanumAnjIne apanA sanAtana dhAma pradAna kiyA; jo yogiyoMko hI prApta unase bhagavAnkA samAcAra nivedana kiyaa| phira hone yogya hai| zrIraghunAthajIke prasAdase gIdhako bhI videharAjakumArIko bhalIbhA~ti AzvAsana de unhoMne usa paramapadakI prApti huii| una pakSirAjako zrIharikA sArUpya sundara udyAnako naSTa kara ddaalaa| tadanantara daravAjekA mokSa milA / tadanantara mAlyavAn parvatapara jAkara mAtaGga khambhA ukhAr3akara usase hanumAnjIne vanakI rakSA karanemunike Azramapara ve mahAbhAgA dharma-parAyaNA zavarIse vAle sevakoM, pA~ca senApatiyoM, sAta mantrikumAroM tathA mile| vaha bhagavadbhaktoMmeM zreSTha thii| usane zrIrAma- rAvaNake eka putrako mAra ddaalaa| isake bAda rAvaNake lakSmaNako Ate dekha Age bar3hakara unakA svAgata kiyA dUsare putra meghanAdake dvArA ve svecchAse baiMdha gye| phira aura praNAma karake AzramameM kuzake Asanapara unheM rAkSasarAja rAvaNase milakara hanumAnjIne usase vArtAlApa bitthaayaa| phira caraNa dhokara vanake sugandhita phUloMse kiyA aura apanI pUMchameM lagAyI huI Agase samUcI bhaktipUrvaka unakA pUjana kiyaa| usa samaya zabarIkA laGkApurIko dagdha kara DAlA / phira sItAjIke diye hue hRdaya Anandamana ho rahA thaa| vaha dRr3hatApUrvaka uttama cihnako lekara ve lauTa Aye aura kamalanayana vratakA pAlana karanevAlI thii| usane donoM raghu-kumAroMko zrIrAmacandrajIse milakara sArA hAla batAte hue sugandhita evaM madhura phala-mUla nivedana kiye| una bole-'maiMne sItAjIkA darzana kiyA hai|' phaloMko bhoga lagAkara bhagavAnne zabarIko mokSa pradAna isake bAda sugrIvasahita zrIrAmacandrajI bahuta-se kiyaa| pampA sarovarakI ora jAte samaya unhoMne mArgameM vAnaroMke sAtha samudrake taTapara gye| vahA~ jAkara unhoMne bhayAnaka rUpadhArI kabandha nAmaka rAkSasakA vadha kiyaa| apanI senAkA par3Ava DAla diyaa| rAvaNake eka choTe usako mArakara mahAparAkramI zrIrAmane use jalA diyA, bhAI the, jo vibhISaNake nAmase prasiddha the| ve dharmAtmA, isase vaha svargalokameM calA gyaa| isake bAda mahAbalI satyapratijJa aura mahAn bhagavadbhaktoMmeM zreSTha the| zrIraghunAthajIne zabarItIrthako apane zArGgadhanuSako koTise zrIrAmacandrajIko AyA jAna vibhISaNa apane bar3e bhAI gaGgA aura gayAke samAna pavitra banA diyaa| yaha mahAn rAvaNako, rAjyako tathA putra aura strIko bhI chor3akara bhagavadbhaktoMkA tIrtha hai, isakA jala jisake udarameM unakI zaraNameM cale gye| hanumAnjIke kahanese par3egA, usakA zarIra sampUrNa jagatke liye vandanIya ho zrIrAmacandrajIne vibhISaNako apnaayaa| aura unheM jaaygaa| isameM tanika bhI sandeha nahIM hai|' ___ abhayadAna dekara rAkSasoMke rAjyapara abhiSikta kiyaa| aisA kahakara zrIrAmacandrajI RSyamUka parvatapara tatpazcAt samudrako pAra karanekI icchAse zrIrAmacandrajI Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 svahRSIkeza yadIcchasipa [ saMkSipta payapurANa usakI zaraNameM gaye, kintu prArthanA karanepara bhI usakI aGga biMdha gaye aura vaha bhayabhIta hokara raNabhUmise gati-vidhimeM koI antara hotA na dekha mahAbalI zrIrAmane laGkAme bhAga gyaa| use sArA saMsAra zrIrAmamaya dikhAyI zArGgadhanuSa hAthameM liyA aura bANasamUhoMkI varSA karake detA thA; ataH vaha khinna hokara gharameM ghusa gayA / isake samudrako sukhA diyaa| taba saritAoMke svAmI samudrane yAda hanumAnajI zreSTha oSadhiyoMse yukta mahAn parvata uThA karuNAsAgara bhagavAnko zaraNameM jA unakA vidhivat le aaye| isase lakSmaNajIko turaMta hI ceta ho gyaa| pUjana kiyaa| isase zrIraghunAthajIne vAruNAstrakA prayoga udhara rAvaNane vijayakI icchAse homa karanA Arambha karake punaH sAgarako jalase bhara diyaa| phira samudrake hI kiyA; kintu bar3e-bar3e vAnaroMne jAkara zatruke usa kahanese unhoMne usapara vAnaroMke lAye hue parvatoMke dvArA abhicArAtmaka yajJakA vidhvaMsa kara diyaa| taba rAvaNa pula baiNdhvaayaa| usIse senAsahita laGkApurImeM jAkara punaH zrIrAmacandrajIse yuddha karaneke liye niklaa| usa apanI bahuta bar3I senAko ThaharAyA / usake bAda vAnaroM samaya vaha divya rathapara baiThA thA aura yahuta-se rAkSasa aura rAkSasoMmeM sUba yuddha huaa| usake sAtha the| yaha dekha indrane bhI apane divya adhose tadanantara rAvaNake putra mahAbalI indrajit nAmaka jute hue sArathisahita divya rathako zrIrAmacandrajIke liye rAkSasane nAgapAzase zrIrAma aura lakSmaNa donoM bhAiyoMko bhejaa| mAtalike lAye hue usa rathapara baiThakara bA~dha liyaa| usa samaya garur3ane Akara unheM una astroke zrIraghunAthajI devatAoMke mukhase apanI stuti sunate hue bandhanase mukta kiyaa| mahAbalI vAnaroMke dvArA bahuta-se rAkSasake sAtha yuddha karane lge| tadanantara zrIrAma aura rAkSasa mAre gye| rAvaNakA choTA bhAI kumbhakarNa bar3A rAvaNameM bhayaMkara zastrAstrodvArA sAta dina aura sAta balavAn vIra thA / usako zrIrAmane yuddha meM agnizikhAke rAtoMtaka ghora yuddha huaa| saba devatA vimAnoMpara baiThakara samAna tejasvI bANoMse mautake ghATa utAra diyaa| taba usa mahAyuddhako dekha rahe the| indrajitko bar3A krodha huA aura usane brahAstrake dvArA raghukulazreSTha zrIrAmacandrajIne aneko bAra rAvaNake vAnaroko mAra giraayaa| usa samaya hanumAnajI zreSTha mastaka kATe, kintu mere (mahAdevajIke) varadAnase usake oSadhiyoMse yukta parvatako uThA le aaye| usako chUkara phira naye-naye mastaka nikala Ate the| taba zrIraghunAthajIne bahanevAlI vAyuke sparzase sabhI vAnara jI utthe| taba parama usa durAtmAkA vadha karaneke liye mahAbhayaMkara aura udAra lakSmaNane apane tIkhe bANoMse jaise indrane kAlAnike samAna tejasvI brahmAstrakA prayoga kiyaa| vRtrAsurako mArA thA, usI prakAra indrajitko mAra zrIrAmacandrajIkA chor3A huA vaha astra rAvaNako chAtI giraayaa| aba svayaM rAvaNa hI saMgrAmameM zrIrAmacandrajIke chedakara gharatIko cIratA huA rasAtalameM calA gyaa| sAtha yuddha karane ke liye nikalA / usake sAtha caturaGgiNI vahA~ sarpone usa bANakA pUjana kiyaa| vaha mahArAkSasa senA aura mahAbalI mantrI bhI the| phira to vAnaroM aura prANahIna hokara pRthvIpara girA aura mara gyaa| isase rAkSasoma tathA lakSmaNasahita zrIrAma aura rAvaNameM bhayaGkara sampUrNa devatAoMkA hRdaya harSase bhara gyaa| ve sampUrNa yuddha chir3a gyaa| usa samaya rAkSasarAja rAvaNane zaktikA jagatke guru mahAtmA zrIrAmapara phUloMkI varSA karane lge| prahAra karake lakSmaNako raNabhUmimeM girA diyaa| isase gandharvarAja gAne aura apsarAe~ nAcane lgiiN| pavitra vAyu mahAtejasvI raghunAthajI, jo rAkSasoMke kAla the, kupita ho calane lagI aura sUryakI prabhA svaccha ho gyii| muni, uThe aura kAla evaM mRtyuke samAna tIkhe bANoMse siddha, devatA, gandharva aura kinnara bhagavAnkI stuti karane rAkSasa-vIroMkA saMhAra karane lge| unhoMne kAladaNDake lge| zrIraghunAthajIne laGkAke rAjyapara vibhISaNako samAna sahasroM tejasvI bANa mArakara rAkSasarAja rAvaNako abhiSikta karake apaneko kRtArtha-sA mAnA aura isa Dhaka diyaa| zrIraghunAthajIke bANoMse usa nizAcarake sAre prakAra kahA-'vibhISaNa ! jabataka sUrya, candramA aura Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * zrIrAmake vanavAsase lekara punaH ayodhyAmeM AnetakakA prasaGga * . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . . pRthvI rahegI tathA jabataka yahA~ merI kathAkA pracAra rahegA, binA vilamba kiye grahaNa kiijiye|' agnidevake isa tabataka tumhArA rAjya kAyama rhegaa| mahAbala ! yahA~ kathanase raghukulazreSTha zrIrAmane prasannatAke sAtha sItAko rAjya karake tuma punaH apane putra, pautra tathA gaNoMke sAtha svIkAra kiyaa| phira saba devatA bhagavAnkA pUjana karane yogiyoMko prApta hone yogya mere sanAtana divya dhAmameM lge| usa yuddhameM jo-jo zreSTha vAnara rAkSasoMke hAthase pahu~ca jaaoge| mAre gaye the, ve brahmAjIke varase zIghra hI jI utthe| ___ isa prakAra vibhISaNako varadAna de mahAbalI tatpazcAt rAkSasarAja vibhISaNane sUryake samAna tejasvI zrIrAmacandrajone mithilezakumArI sItAko pAsa puSpakavimAnako, jise rAvaNane kuverase chIna liyA thA, bulvaayaa| yadyapi ve sarvathA pavitra thIM, to bhI zrIrAmane zrIraghunAthajIko bheTa kiyaa| sAtha hI bahuta-se vastra aura bharI sabhAmeM unake prati bahuta-se nindita vacana khe| AbhUSaNa bhI diye| vibhISaNase pUjita hokara parama pratApI patike dvArA nindita honepara satI-sAdhvI sItA agni zrIrAmacandrajI apanI dharmapatnI videhakumArI sItAke sAtha prajvalita karake usameM praveza karane lgii| mAtA usa zreSTha vimAnapara ArUr3ha hue / isake bAda zUravIra bhAI jAnakIko agnimeM praveza karate dekha ziva aura brahmA lakSmaNa, vAnara aura bhAluoMke samudAyasahita vAnararAja Adi sabhI devatA bhayase vyAkula ho uThe aura sugrIva tathA mahAbalI rAkSasoMsahita zUravIra vibhISaNa bhI zrIraghunAthajIke pAsa A hAtha jor3akara bole-'mahAbAhu. usapara savAra hue| vAnara, bhAlU aura rAkSasa-sabake zrIrAma ! Apa atyanta parAkramI haiN| hamArI bAta suneN| sAtha savAra ho zrIrAmacandrajI zreSTha devatAoMke dvArA sItAjI atyanta nirmala haiM, sAdhvI haiM aura kabhI bhI apanI stuti sunate hue ayodhyAkI ora prasthita hue| Apase vilaga honevAlI nahIM haiN| jaise sUrya apanI bharadvAja munike Azramapara jAkara satyaparAkramI zrIrAmane prabhAko nahIM chor3a sakate, usI prakAra Apake dvArA bhI hanumAnjIko bharatake pAsa bhejaa| ve niSAdoMke gA~va ye tyAgane yogya nahIM haiN| ye sampUrNa jagatko mAtA aura (zRGgaverapura) meM jAkara zrIviSNu bhakta guhase mile aura sabako Azraya denevAlI haiM; saMsArakA kalyANa karaneke unase zrIrAmacandrajIke AnekA samAcAra kahakara liye hI ye bhUtalapara prakaTa huI haiN| rAvaNa aura kumbhakarNa nandigrAmako cale gye| vahA~ zrIrAmacandrajIke choTe bhAI pahale Apake hI bhakta the, ve sanakAdikoMke zApase isa bharatase milakara unhoMne zrIrAmacandrajIke zubhAgamanakA pRthvIpara utpanna hue the| unhIMkI muktike liye ye samAcAra kaha sunaayaa| hanumAnjIke dvArA zrIraghunAthajIke videharAjakumArI daNDakAraNyameM harI gyauN| inhIMko zubhAgamanakI bAta sunakara bhAI tathA suhRdoMke sAtha nimitta banAkara ve donoM zreSTha rAkSasa Apake hAthase mAre bharatajIko bar3I prasannatA huii| phira vAyunandana hanumAnajI gaye haiN| aba isa rAkSasayonise mukta hokara putra, pautroM punaH zrIrAmacandrajIke pAsa lauTa Aye aura bharatakA aura sevakoMsahita svargameM gaye haiN| ataH sadA zuddha samAcAra unase kaha sunaayaa| AcaraNavAlI satI-sAdhvI sautAko zIghra hI grahaNa tatpazcAt zrIrAmacandrajIne apane choTe bhAI lakSmaNa kaujiye| ThIka usI taraha jaise pUrvakAlameM Apane samudrase aura sItAke sAtha tapasvI bharadvAja muniko praNAma kiyaa| nikalanepara lakSmIrUpameM inheM grahaNa kiyA thaa| phira munine bhI pakavAna, phala, mUla, vastra aura AbhUSaNa isI samaya lokasAkSI agrideva sItAko lekara Adike dvArA bhAIsahita zrIrAmakA svAgata-satkAra prakaTa hue| unhoMne devatAoMke samIpa hI zrIjAnakojIko kiyaa| unase sammAnita hokara zrIraghunAthajIne unheM zrIrAmajIko sevAmeM arpaNa kara diyA aura kahA- praNAma kiyA aura unakI AjJA le punaH lakSmaNasahita 'prabho ! sItA sarvathA niSkalaGka aura zuddha AcaraNavAlI puSpakavimAnapara ArUr3ha ho suhRdosahita nandigrAmameM haiN| yaha bAta maiM satya-satya nivedana karatA huuN| Apa inheM aaye| usa samaya kaikeyInandana bharatane bhAI zatrughna, Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 * ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta payapurANa mantriyoM, nagarake mukhya-mukhya vyaktiyoM tathA senAsahita stuti kara rahe the| phira bharata, sugrIva, zatruna, vibhISaNa, aneka rAjAoMko sAtha le prasannatApUrvaka Age Akara aGgada, suSeNa, jAmbavAn, hanumAna, nIla, nala, subhaga, bar3e bhAIkI agavAnI kii| raghukulazreSTha zrIrAmacandrajIke zarabha, gandhamAdana, anyAnya kapi, niSAdarAja guha, nikaTa pahu~cakara bharatane anuyAyiyoMsahita unheM praNAma mahAparAkramI rAkSasa aura mahAbalI rAjA bhI bahuta-se kiyaa| phira zatruoMko tApa denevAle zrIraghunAthajIne ghor3e, 'hAthI aura rathoMpara ArUr3ha hue| usa samaya nAnA vimAnase utarakara bharata aura zatrughnako chAtIse lgaayaa| prakArake mAGgalika bAje bajane lage tathA nAnA prakArake tatpazcAt purohita vasiSThajI, mAtAoM, bar3e-bUr3hoM tathA stotroMkA gAna hone lgaa| isa prakAra vAnara, bhAlU, bandhu-bAndhavoMko mahAtejasvI zrIrAmane sItA aura rAkSasa, niSAda aura mAnava sainikoMke sAtha mahAtejasvI lakSmaNake sAtha praNAma kiyaa| isake bAda bharatajIne zrIraghunAthajIne apane avinAzI nagara sAketadhAma vibhISaNa, suprIva, jAmbavAna, aGgada, hanumAn aura (ayodhyA) meM praveza kiyaa| mArgameM usa rAjanagarIkI suSeNako gale lgaayaa| vahA~ bhAiyoM aura anucarosahita zobhA dekhate hue zrIraghunAthajIko bAraMbAra apane pitA bhagavAnne mAGgalika srAna karake divya mAlA aura divya mahArAja dazarathakI yAda Ane lgii| tatpazcAt sugrIva, vastra dhAraNa kiye, phira divya candana lgaayaa| isake bAda hanumAn aura vibhISaNa Adi bhagavadbhaktoMke pAvana ve sItA aura lakSmaNake sAtha sumantra nAmaka sArathise caraNoMke par3anese pavitra hue rAjamahalameM unhoMne saJcAlita divya rathapara baitthe| usa samaya devagaNa unako praveza kiyaa| zrIrAmake rAjyAbhiSekase paramadhAmagamanatakakA prasana zrImahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! tadanantara puSpoMse zrIsItAdevIke sAtha zrIraghunAthajIkA zRGgAra kisI pavitra dinako zubha lagnameM maGgalamaya bhagavAn kiyaa| usa samaya lakSmaNane divya chatra aura caivara dhAraNa zrIrAmakA rAjyAbhiSeka karaneke liye logoMne mAGgalika kiye| bharata aura zatrughna bhagavAnake donoM bagalameM khar3e utsava manAnA Arambha kiyA / vasiSTha, vAmadeva, jAbAli, hokara tAr3ake paMkhoMse havA karane lge| rAkSasarAja kazyapa, mArkaNDeya, maudgalya, parvata aura nArada-ye vibhISaNane sAmanese darpaNa dikhaayaa| vAnararAja sugrIva maharSi japa aura homa karake rAjaziromaNi zrIraghunAthajIkA bharA huA kalaza lekara khar3e hue| mahAtejasvI zubha abhiSeka karane lge| nAnA ratnoMse nirmita divya jAmbavAnne manohara phUloMkI mAlA pahanAyo / bAlikumAra suvarNamaya pIr3hepara sItAsahita bhagavAn zrIrAmako aGgadane zrIhariko kapUra milA huA pAna arpaNa kiyaa| biThAkara uttama vratakA pAlana karanevAle maharSi sone aura hanumAnajIne divya dIpaka dikhaayaa| suSeNane sundara jhaMDA ratnoMke kalazoMmeM rakhe hue saba tIrthoke zuddha evaM mantrapUta phhraayaa| saba mantrI mahAtmA zrIrAmako cAroM orase jalase, jisameM pavitra mAGgalika vastue~, dUrvAdala, gherakara unakI sevAmeM khar3e hue| mantriyoMke nAma isa tulasIdala, phUla aura candana Adi par3e the, unakA prakAra the-sRSTi, jayanta, vijaya, saurASTra, rASTravardhana, maGgalamaya abhiSeka karane aura cAroM vedoMke vaiSNava akopa, dharmapAla tathA sumantra / nAnA janapadoMke svAmI sUktoMko par3hane lge| usa zubha lagnake samaya AkAzameM narazreSTha nRpatigaNa, puravAsI, vaidika vidvAn tathA bar3e-bUr3he devatAoMkI dundubhiyA~ bajatI thiiN| cAroM orase phUloMkI sajjana bhI mahArAjakI sevAmeM upasthita the| vAnara, varSA hotI thii| vedoMke pAragAmI muniyoMne divya vastra, bhAlU, mantrI, rAjA, rAkSasa, zreSTha dvija tathA sevakoMse ghire divya AbhUSaNa, divya gandha aura nAnA prakArake divya hue mahArAja zrIrAma sAketadhAma (ayodhyA) meM isa Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ****** * zrIrAmake rAjyAbhiSekase paramadhAmagamanatakakA prasaGga * ******** prakAra zobhA pAne lage, jaise bhagavAn lakSmIpati viSNu devatAoMse ghire honepara paravyoma (vaikuNThadhAma) meM suzobhita hote haiN| devI sItAke sAtha zrIraghunAthajIko rAjyapara abhiSikta hote dekha vimAnoMpara baiThe hue devatAoMkA hRdaya Anandase bhara gyaa| gandharva aura apsarAoMke samudAya jaya-jayakAra karate hue stuti karane lge| vasiSTha Adi maharSiyoMdvArA abhiSeka ho jAnepara zrIrAmacandrajI sItAdevIke sAtha usI prakAra suzobhita hue, jaise lakSmIjIke sAtha bhagavAn viSNu zobhA pAte haiN| sItAjI atyanta vinIta bhAvase zrIraghunAthajIke caraNakamaloMkI sevA kiyA karatI thiiN| rAjyAbhiSeka ho jAneke pazcAt sampUrNa dizAoMkA pAlana karate hue zrIrAmacandrajIne videhanandinI sItAke sAtha eka hajAra varSoMtaka manorama rAjabhogoMkA upabhoga kiyaa| isa bIcameM antaHpurakI striyA~, nagara nivAsI tathA prAntake loga chipe taurapara sItAjIkI nindA karane lge| nindAkA viSaya yahI thA ki ve kucha kAlataka rAkSasake gharameM nivAsa kara cukI thiiN| zatruoMkA saMhAra karanevAle zrIrAmacandrajI lokApavAdake kAraNa mAnava bhAvakA pradarzana karate hue unhoMne rAjakumArI sItAko garbhavatIko avasthAmeM vAlmIki munike Azramake pAsa gaGgAtaTapara mahAn vanake bhItara chur3avA diyaa| mahAtejasvinI jAnakI garbhakA kaSTa sahana karatI huI munike Azrama meM rahane lgiiN| unakA mana sadA svAmIke cintanameM hI lagA rahatA thaa| munipatriyoMse satkRta aura maharSi vAlmIkidvArA surakSita hokara unhoMne AzramameM hI do putra utpanna kiye, jo kuza aura lavake nAmase prasiddha hue| munine hI unake saMskAra kiye aura vahIM palakara ve donoM bar3e hue| udhara zrIrAmacandrajI yama-niyamAdi guNoMse sampanna ho saba prakArake bhogoMkA parityAga karake bhAiyoMke sAtha pRthvIkA pAlana karane lge| ve sadA Adi antase rahita, sarvavyApI zrIharikA pUjana karate hue brahmacaryaparAyaNa ho pratidina pRthvIkA zAsana karate the| dharmAtmA zatrughra lavaNAsurako mArakara apane do putroMke sAtha devanirmita ******** 961 ******* mathurApurIke rAjyakA pAlana karane lge| bharatane siMdhu nadIke donoM taToMpara adhikAra jamAye hue gandhavakA saMhAra karake usa dezameM apane donoM mahAbalI putroMko sthApita kara diyaa| isI prakAra lakSmaNane madradezameM jAkara madroMkA vadha kiyA aura apane do mahAparAkramI putroMko vahA~ke rAjyapara abhiSikta kara diyaa| tatpazcAt ayodhyAmeM Akara ve zrIrAmacandrajIke caraNoMkI sevA karane lge| zrIraghunAthajIne eka tapasvI zUdrako mArakara mRtyuko prApta hue eka brAhmaNavAlakako jIvana pradAna kiyaa| tatpazcAt naimiSAraNyameM gomatIke taTapara zrIraghunAthajIne suvarNamayI jAnakIkI pratimAke sAtha baiThakara azvamegha yajJa kiyaa| vahA~ bhArI janasamAja ekatrita thaa| unhoMne bahuta se yajJa kiye| isI samaya mahAtapasvI vAlmIkijI sItAko sAtha lekara vahA~ Aye aura zrIraghunAthajIse isa prakAra bole- uttama vratakA pAlana karanevAle zrIrAma ! mithilezakumArI sItA sarvathA niSpApa haiN| ye atyanta nirmala aura satI- sAdhvI strI haiN| jaise prabhA sUryase pRthak nahIM hotI, usI prakAra ye bhI kabhI Apase alaga nahIM hotiiN| Apa bhI pApake samparkase rahita haiM; phira Apane inakA tyAga kaise kiyA ?' zrIrAma bole- brahman ! maiM jAnatA hU~, Apake kathanAnusAra jAnakI sarvathA niSpApa haiN| bAta yaha hai ki satI-sAdhvI sItAko daNDakAraNyameM rAvaNane hara liyA thaa| maiMne usa duSTako yuddhameM mAra ddaalaa| usake bAda sItAne agnimeM praveza karake jaba apaneko zuddha pramANita kara diyA, taba maiM dharmataH inheM lekara punaH ayodhyAmeM aayaa| yahA~ Anepara inake prati nagaranivAsiyoMmeM mahAn apavAda phailaa| yadyapi ye taba bhI sadAcAriNI hI thIM, to bhI lokApavAdake kAraNa maiMne inheM Apake nikaTa chor3a diyaa| ataH aba kevala mere hI cintanameM saMlagna rahanevAlI sItAko ucita hai ki ye logoMke santoSake liye rAjAoM aura maharSiyoMke sAmane apanI zuddhatAkA vizvAsa dilAveM / muniyoM aura rAjAoMkI sabhAmeM zrIrAmacandrajIke Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 962 arcayasya iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * *********** aisA kahanepara satI sItAne unake prati apanA ananya prema dikhalAneke liye saba logoMko AzcaryameM DAlanevAlA pramANa upasthita kiyaa| ye hAtha jor3akara sabake sAmane usa bharI sabhA meM bolIM- yadi maiM zrIraghunAthajIke sivA anya kisI puruSakA manase cintana bhI na karatI hoU~ to he pRthvIdevI! tuma mujhe apane aGkameM sthAna do| yadi maiM mana, vANI aura kriyAdvArA kevala zrIraghunAthajIkI ho pUjA karatI hoU~ to he mAtA pRthivI! tuma mujhe apane aGkameM sthAna do|' mAtA jAnakIko paramadhAmameM calaneke liye udyata jAna pakSirAja garur3a apanI pIThapara ratnamaya siMhAsana liye rasAtalase prakaTa hue| isI samaya pRthvIdevI bhI pratyakSarUpase prakaTa huii| unhoMne mithilezakumArI sItAko donoM hAthoMse uThA liyA aura svAgatapUrvaka abhinandana karake unheM siMhAsanapara bitthaayaa| sItA devIko siMhAsanapara baiThI dekha devagaNa dhArAvAhikarUpase unake Upara phUloMkI varSA karane lage tathA divya apsarAoMne unakA pUjana kiyaa| phira ve sanAtanI devI garur3apara ArUr3ha ho pRthvIke hI mArgase parama dhAmako calI gyiiN| jagadIzvarI sItA pUrvabhAgameM dAsIgaNoMse ghirakara yogiyoMko prApta honeyogya sanAtana parama dhAmameM sthita huii| sItAko rasAtalameM praveza karate dekha saba manuSya sAdhuvAda dete hue uccasvarase kahane lage -- 'vAstavameM ye sItAdevI parama sAdhvI haiN|' sItAke antardhAna ho jAnese zrIrAmacandrajIko bar3A zoka huaa| ve apane donoM putroMko lekara muniyoM aura rAjAoMke sAtha ayodhyAmeM aaye| tadanantara dIrghakAlake pazcAt uttama vratakA pAlana karanevAlI zrIrAmacandrajIkI mAtAe~ kAladharmako prApta ho patike samIpa svargalokameM calI gyiiN| kaThora vratakA pAlana karanevAle zrIraghunAthajIne gyAraha hajAra varSoMtaka dharmapUrvaka rAjyakA pAlana kiyaa| eka dina kAla tapasvIkA veSa dhAraNa karake zrIrAma candrajIke bhavanameM AyA aura isa prakAra bolA'mahAbhAga zrIrAma ! mujhe brahmAjIne bhejA hai| raghuzreSTha ! maiM unakA sandeza kahatA hU~, Apa suneN| merI aura ApakI [ saMkSipta padmapurANa ***************** bAtacIta hama hI donoMtaka sImita rahanI cAhiye; isa bIcameM jo yahA~ praveza kare, vaha vadhake yogya hogaa|' aisA hI hogA, yaha pratijJA karake zrIrAmacandrajIne lakSmaNako daravAjepara paharA deneke liye biThA diyA aura svayaM kAlake sAtha vArtAlApa karane lge| usa samaya kAlane kahA- "zrIrAma ! mere AnekA jo kAraNa hai, use Apa sune| devatAoMne Apase kahA thA ki 'Apa rAvaNa aura kumbhakarNako mAra gyAraha hajAra varSoMtaka manuSyalokameM nivAsa kreN| unake aisA kahanepara Apa isa bhUtalapara avatIrNa hue the| vaha samaya aba pUrA ho gayA hai; ataH aba Apa paramadhAmako padhAreM, jisase saba devatA Apase sanAtha hoN|" mahAbAhu zrIrAmane 'evamastu' kahakara kAlakA anurodha svIkAra kiyaa| - una donoMmeM abhI bAtacIta ho hI rahI thI ki mahAtapasvI durvAsAmuni rAjadvArapara A pahu~ce aura lakSmaNase bole - 'rAjakumAra ! tuma zIghra jAkara raghunAthajIko mere AnekI sUcanA do|' yaha sunakara lakSmaNane kahA - 'brahman ! isa samaya mahArAjake samIpa jAnekI AjJA nahIM hai| lakSmaNakI bAta sunakara munizreSTha durvAsAko bar3A krodha huaa| ve bole- 'yadi tuma zrIrAmacandrajIse nahIM milAoge to zApa de duuNgaa|' lakSmaNajIne zApake bhayase zrIrAmacandrajIko maharSi durvAsAke Agamana kI sUcanA de dii| taba saba bhUtoMko bhaya denevAle kAladeva vahIM antardhAna ho gye| mahArAja zrIrAmane durvAsAke Anepara unakA vidhivat pUjana kiyaa| udhara raghuzreSTha lakSmaNane apane bar3e bhAIkI pratijJAko yAda karake sarayUke jalameM sthita ho apane sAkSAt svarUpameM praveza kiyaa| usa samaya unake mastakapara sahastroM phana zobhA pAne lge| unake zrI aGgoMkI kAnti koTi candramAoMke samAna jAna par3atI thii| ve divya mAlA aura divya vastra dhAraNa kiye divya candanake anulepase suzobhita ho rahe the| sahasroM nAga kanyAoMse ghire hue bhagavAn ananta divya vimAnapara baiThakara paramadhAmako cale gaye / lakSmaNake paramadhAmagamanakA hAla jAnakara Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa .zrIrAmake rAjyAbhiSekase paramadhAmagamanatakakA prasaGga. zrIraghunAthajIne bhI isa lokase jAnekA vicAra kiyaa| hAthoMmeM kuza liye anAsaktabhAvase * cle| unhoMne apane putra vIravara kuzako kuzAvatImeM aura lavako zrIrAmacandrajIke dakSiNa bhAgameM kamala hAthameM liye dvAravatImeM dharmapUrvaka apane-apane rAjyapara sthApita zrIdevI upasthita ho gayIM aura vAmabhAgameM bhUdevI kiyaa| usa samaya bhagavAn zrIrAmake abhiprAyako sAtha-sAtha calane lgiiN| veda, vedAGga, purANa, itihAsa, jAnakara samasta vAnara aura mahAbalI rAkSasa ayodhyAmeM OMkAra, vaSaTkAra, lokako pavitra karanevAlI sAvitrI A gye| vibhISaNa, sugrIva, jAmbavAn, pavanakumAra tathA dhanuSa Adi astra-zastra-sabhI puruSa-vigraha hanumAn, nIla, nala, suSeNa aura niSAdarAja guha bhI A dhAraNa karake vahA~ upasthita ho gye| bharata, zatrughna tathA phuNce| mahAmanA zatrughra bhI apane vIra putroMko rAjyapara samasta puravAsI bhI apanI strI, putra tathA sevakoMsahita abhiSikta karake zrIrAmapAlita ayodhyAnagarImeM aaye| bhagavAnke sAtha-sAtha cle| mantrI, bhRtyavarga, kiGkara, ve sabhI mahAtmA zrIrAmako praNAma karake hAtha jor3akara vaidika, vAnaragaNa, bhAlu tathA rAjA sugrIva-ina sabane kahane lage-'raghuzreSTha ! Apa paramadhAmameM padhAraneko strI aura putroMke sAtha parama buddhimAn zrIraghunAthajIkA udyata hai--yaha jAnakara hama saba loga Apake sAtha anusaraNa kiyaa| itanA hI nahIM, samIpavartI pazu, pakSI calaneko Aye haiN| prabho ! Apake binA hama kSaNabhara bhI tathA samasta sthAvara-jaGgama prANI bhI mahAtmA jIvita rahane meM samartha nahIM haiM; ataH hama bhI sAtha hI raghunAthajIke sAtha gye| usa samaya zrIrAmacandrajIko jo cleNge|' unake aisA kahanepara zrIraghunAthajIne 'bahuta bhI dekha lete, ve hI unake sAtha laga jAte the| unameMse acchA' kahakara unakI prArthanA svIkAra kii| tatpazcAt koI bhI pIche nahIM lauTatA thaa| unhoMne rAkSasarAja vibhISaNase kahA-'tuma dharmapUrvaka tadanantara ayodhyAse tIna yojana dUra jAkara, jahA~ rAjyakA pAlana kro| merI pratijJA vyartha na hone do| nadIkA pravAha pacchimakI ora thA, bhagavAnne jabataka candramA, sUrya aura pRthvI kAyama haiM, tabataka anuyAyiyoMsahita puNyasalilA sarayUmeM praveza kiyaa| prasatratApUrvaka rAjya bhogo| phira yogya samaya Anepara mere usa samaya pitAmaha brahmAjI saba devatAoM aura paramapadako prApta hooge|' RSiyoMke sAtha Akara raghunAthajIkI stuti karate hue . aisA kahakara zrIrAmacandrajIne ikSvAkukulake devatA bole-'zrIviSNo ! Aiye / ApakA kalyANa ho / bar3e zrIraGgazAyI sanAtana bhagavAn viSNuke arcAvigrahako saubhAgyakI bAta hai jo Apa yahA~ padhAre haiN| mAnada ! vibhISaNake liye samarpita kiyaa| isake bAda zatrusUdana aba Apa apane devopama bhAiyoMke sAtha apane vaiSNava zrIraghunAthajIne hanumAnajIse kahA-'vAnarezvara ! saMsArameM svarUpameM praveza kaujiye| vahI ApakA sanAtana rUpa hai| jabataka merI kathAkA pracAra rahe, tabataka tuma isa deva ! Apa hI sampUrNa vizvakI gati hai| koI bhI Apake pRthvIpara sukhase rho| phira samayAnusAra mujhe prApta svarUpako vAstavameM nahIM jaante| Apa acintya, hooge|' hanumAnajIse aisA kahakara ve jAmbavAnase mahAtmA, avinAzI aura sabake Azraya haiN| bhagavan ! bole-'puruSazreSTha ! dvApara yuga Anepara maiM punaH pRthvIkA Apa aaiye| usa samaya bhagavAn zrIrAmane apane bhAra utAraneke liye yadukulameM avatAra lUMgA aura tumhAre svarUpameM praveza kiyaa| bharata aura zatrughna kramazaH zaGkha sAtha yuddha kruuNgaa| [ataH tuma yahIM rho|' aura cakrake aMza the| ve donoM mahAtmA divya tejase uparyukta vyaktiyoMse aisA kahakara zrIrAmacandrajIne sampanna ho apane tejameM mila gye| taba zaGkha, cakra, gadA anya sabhI vAnaroM aura bhAluoMse kahA-'tuma saba aura padma dhAraNa kiye hue caturbhuja bhagavAn viSNuke loga mere sAtha clo|' tadanantara brahmacaryakA pAlana rUpameM sthita ho zrIrAmacandrajI zrI aura bhU deviyoMke sAtha karanevAle bhagavAn zrIrAma zveta vastra pahanakara donoM vimAnapara ArUr3ha hue| vahA~ divya kalpavRkSake mUla Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 964 ************* * arthayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam - Appsssss... bhAgameM sundara siMhAsanapara bhagavAn virAjamAna hue| usa samaya saba devatA unakI stuti kara rahe the| zrIrAmacandrajIke pIche jo vAnara, bhAlu aura manuSya Aye the, unhoMne sarayUke jalakA sparza karate hI sukhapUrvaka prANa tyAga diye aura zrIraghunAthajIkI kRpAse sabane divya rUpa dhAraNa kara liyaa| unake aGgoMmeM divya hAra aura divya vastra zobhA pA rahe the| ve divya maGgalamaya kAntise sampanna the / asaMkhya dehadhAriyoMse ghire hue rAjIvalocana bhagavAn zrIrAma usa vimAnapara ArUr3ha hue| usa samaya devatA, siddha, muni aura mahAtmAoMse pUjita hokara ve apane divya, avinAzI evaM sanAtana dhAmameM cale gye| pArvatI! jo manuSya zrIrAmacandrajIke caritrake eka yA Adhe zlokako par3hatA athavA sunatA yA bhaktipUrvaka smaraNa karatA hai, vaha koTi janmoMke upArjita jJAtAjJAta pApase mukta ho strI, putra evaM bandhu bAndhavoMke sAtha yogiyoMko prApta honeyogya viSNulokameM anAyAsa hI calA jAtA hai| devi! yaha maiMne tumase zrIrAmacandrajIke mahAn caritrakA varNana kiyA hai| tumhArI preraNAse mujhe zrIrAmacandrajIkI lIlAoMke kIrtanakA zubha avasara prApta huA, isase maiM apaneko dhanya mAnatA huuN| zrIkRSNAvatArakI kathA - vrajakI lIlAoMkA prasaGga pArvatIjIne kahA - mahezvara ! Apane zrIraghunAthajIke uttama caritrakA acchI taraha varNana kiyaa| devezvara! Apake prasAdase isa uttama kathAko zravaNa karake maiM dhanya ho gyii| aba mujhe bhagavAn vAsudevake mahAn caritroMko sunanekI icchA ho rahI hai, kRpayA kahiye / zrImahAdevajI bole-devi ! sabake hRdayameM nivAsa karanevAle paramAtmA zrIkRSNakI lIlAe~ manuSyoMko manovAJchita phala denevAlI haiN| maiM unakA varNana karatA hU~, suno| yaduvaMzameM vasudeva nAmaka zreSTha puruSa utpanna hue, jo devamIDhake putra aura saba dharmajJoMmeM zreSTha the| unhoMne mathurAmeM ugrasenakI putrI * devakIse vidhipUrvaka vivAha kiyA, jo devAGganAoMke samAna sundarI thii| ugrasenake eka kaMsa nAmaka putra thA, jo mahAbalavAn aura zUravIra thA jaba vadhU aura vara rathapara baiThakara vidA hone lage, usa samaya kaMsa snehavaza sArathi banakara unakA ratha hA~kane lgaa| isI samaya gambhIra svarameM AkAzavANI sunAyI par3I. - 'kaMsa ! isa devakIkA AThavA~ bAlaka tumhAre prANa legA / ' yaha sunakara kaMsa apanI bahinako mAra DAlaneke [ saMkSipta padmapurANa - ------- liye taiyAra ho gyaa| use krodhameM bharA dekha buddhimAn vasudevajIne kahA- 'rAjan! yaha tumhArI bahina hai, tumheM dharmataH isakA vadha nahIM karanA caahiye| isake garbhase jo bAlaka utpanna hoM, unhIMko mAra ddaalnaa|' 'acchA, aisA hI ho' yo kahakara kaMsane vasudeva aura devakIko apane sundara mahalameM hI roka liyA aura unake liye saba prakArake sukhabhogakI vyavasthA kara dii| pArvatI ! isI bIcameM samasta lokoMko dhAraNa karanevAlI pRthvI bhArI bhArase pIr3ita hokara sahasA lokanAtha brahmAjIke pAsa gayI aura gambhIra vANImeM bolI- 'prabho! aba mujhameM ina lokoMko dhAraNa karanekI zakti nahIM raha gayI hai| mere Upara pApa karma karanevAle rAkSasa nivAsa karate haiN| ve bar3e balavAn haiM, ataH sampUrNa jagat ke dharmokA vidhvaMsa karate haiN| pApase mohita hue samasta mAnava isa samaya adharmaparAyaNa ho rahe haiN| isa saMsArameM aba thor3A-sA bhI dharma kahIM dikhAyI nahIM detaa| deva! maiM satya -: - zaucayukta dharmake hI balase TikI huI thii| ataH adharmaparAyaNa vizvako dhAraNa karanemeM maiM asamartha ho rahI huuN|' yoM kahakara pRthvI vahIM antardhAna ho gyii| tadanantara brahmA aura ziva Adi samasta devatA tathA mahAtapasvI * anya purANoMmeM devakIko ugrasenake bhAI devakakI putrI batAyA gayA hai| kalpabhedase aisA honA sambhava hai| Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] * zrIkRSNAvatArakI kathA-vrajakI lIlAoMkA prasaGga . 965 muni kSIrasAgarake uttara taTapara jagadIzvara zrIviSNuke pAsa diyaa| garbhakA saMkarSaNa karane (khIMcane) se usa gaye aura nAnA prakArake stotrodvArA unakI stuti karane bAlakakA janma huA, isaliye vaha saMkarSaNa nAmase lge| isase prasanna hokara bhagavAnne samasta devatAoM prasiddha huaa| bhAdoMke' kRSNapakSakI aSTamI tithiko aura munivaroMse kahA-'devagaNa ! tuma saba loga yahA~ rohiNI nakSatrameM zubha lagnakA udaya honepara rohiNI devIne kisaliye Aye ho ?' taba pitAmaha brahmAjIne devAdhideva bhagavAn saMkarSaNako janma diyaa| tatpazcAt sAkSAt janArdanase kahA-'devadeva ! jagannAtha ! pRthvI bhArI bhagavAn zrIhari devakIke garbhameM aaye| AThaveM garbhase bhArase pIDita hai| isa samaya saMsArameM bahuta-se durddharSa yukta devakIko dekhakara kaMsa bahuta bhayabhIta huaa| usa rAkSasa utpanna ho gaye haiN| jarAsandha, kaMsa, pralamba aura samaya samasta devatAoMke manameM ullAsa chA rahA thaa| ve dhenuka Adi durAtmA saba logoMko satA rahe haiM; ataH vimAnapara baiThe hue AkAzase hI devakI devIkI stuti Apa isa pRthvIkA bhAra utAranekI kRpA kreN|' kiyA karate the| tadanantara dasavA~ mahInA Anepara brahmAjIke aisA kahanepara sampUrNa jagatkA pAlana zrAvaNamAsakI kRSNA aSTamIko AdhI rAtake samaya karanevAle avinAzI bhagavAn haSIkezane kahA- zrIharikA avatAra huaa| vasudevake putra honese ve 'devatAo ! maiM manuSyalokake bhItara yadukulameM avatAra sanAtana bhagavAn vAsudeva khlaaye| lekara pRthvIkA bhAra httaauuNgaa|' yaha sunakara saba devatA sampUrNa jagatke svAmI bhagavAn zrIkRSNako dekhakara bhagavAn janArdanako namaskAra karake apane-apane lokameM vasudevajI hAtha jor3a namaskAra karake una jaganmaya jA una paramezvarakA hI cintana karane lge| tatpazcAt prabhukI stuti karane lage-'jagannAtha ! Apa bhaktoMkI paramezvara zrIharine bhagavatI mAyAse kahA-'devi! icchA pUrNa karaneke liye sAkSAt kalpavRkSa hai| prabho ! rasAtalase hiraNyAkSake chaH putroMko le Ao aura Apa svayaM mere yahA~ prakaTa hue, maiM kitanA bhAgyavAn huuN| kramazaH vasudeva-patnI devakIke garbhameM sthApita kro| aho ! Aja dharaNIdhara bhagavAn isa gharatIke Upara mere sAtavA~ garbha ananta (zeSanAga) kA aMza hogA, use bhI putrarUpase avatIrNa hue haiN| puruSottama ! Apake isa khIMcakara tuma devakIkI sauta rohiNIke udarameM sthApita adbhuta IzvarIya rUpako dekhakara mahAbalI evaM pApAcArI kara denaa| tadanantara devakIke AThaveM garbha meM merA aMza dAnava sahana nahIM kara skeNge|' vasudevajIke isa prakAra prakaTa hogaa| tuma nandagopakI patnI yazodAke garbhase stuti aura prArthanA karanepara sanAtana puruSa bhagavAn utpanna honaa| isase indra Adi devatA tumhArI padmanAbhane apane caturbhuja rUpako tirohita kara liyA pUjA kreNge|' aura mAnavarUpa dhAraNa karake ve do bhujAose hI zobhA 'bahuta acchA' kahakara mahAbhAgA mAyAne kramazaH pAne lge| usa bhavanameM paharA denevAle jo dAnava rahate the, hiraNyAkSake putroMko lA-lAkara devakIke garbhameM sthApita ve saba bhagavAnkI mAyAse mohita aura tamoguNase kiyaa| mahAbalI kaMsane paidA hote hI una bAlakoMko mAra AcchAdita ho so gye| isI samaya maukA pAkara ddaalaa| phira bhagavatpreraNAvaza sAtavA~ garbha anantake bhagavAnke AjJAnusAra vasudevajI bhagavAnako godameM le aMzase prakaTa huaa| vaha garbha jaba bar3hakara kucha puSTa turaMta hI nagarase bAhara nikala gye| usa samaya saba huA to mAyAdevIne use rohiNIke udarameM sthApita kara devatA unakI stuti kara rahe the| megha pAnI barasAne lage, 1-2-yahA~ mahInoMkA nAma zurUpakSase mAsakA Arambha mAnakara diyA gayA hai| jahA~ kRSNapakSase mahInoMkA Arambha hotA hai, vahA~ bhAdoMkA kRSNapakSa kuArakA kRSNapakSa hogA aura sAvanakA kRSNapakSa bhAdokA kRSNapakSa hogaa| ataH baladevajIkI janmASTamI Azvina kRSNapakSameM manAnI cAhiye aura bhagavAn zrIkRSNakI janmASTamI bhAdoMke kRssnnpkssmeN| Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva hRSIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padmapurANa yaha dekha mahAbalI nAgarAja zeSa bhaktivaza apane hajAroM unakI bAta sunakara ve avinAzI dharaNIdhara yahA~ kahIM phanose bhagavAnake Upara chAyA karake pIche-pIche calane manuSyarUpameM utpanna hue haiN| ataH Aja icchAnusAra rUpa lge| unake caraNokA sparza hote hI nagaradvArake kivAr3a dhAraNa karanevAle tuma sabhI rAkSasa jAo aura jina khula gye| vahA~ke rakSaka nIMdameM besudha the| tIna pravAhase bAlakoMmeM kucha balakI adhikatA jAna par3e, unheM bahanevAlI bharI huI yamunA bhI mahAtmA vasudevajIke bekhaTake mAra ddaalo|' aisI AjJA dekara kasane vasudeva praveza karanepara ghaTa gyo| usameM ghuTanetaka hI jala raha aura devakIko AzvAsana de unheM bandhanase mukta kara diyA gyaa| yamunAke pAra ho vasudevajIne usake taTapara hI aura svayaM apane mahalameM calA gyaa| tatpazcAt sthita vrajameM praveza kiyaa| vasudevajI nandake uttama vrajama gye| nandarAyajIne unakA udhara nandagopako palIke garbhase gAyoMke vrajameM hI bhalIbhA~ti svAgata-satkAra kiyaa| vahA~ apane putrako eka kanyA utpanna huii| kintu yazodA mAyAse mohita evaM dekhakara vasudevajIko bar3I prasannatA huI aura unhoMne tamoguNase AcchAdita ho gAr3hI noMdameM so gayI thii| nandarAnI yazodAse kahA- 'devi ! rohiNIMke peTase paidA vasudevajIne unako zayyApara bhagavAnko sulA diyA aura hue mere isa putra (balarAma) ko bhI tuma apanA hI putra unakI kanyAko lekara ve mathurAmeM cale aaye| vahA~ mAnakara isakI rakSA karanA / yaha kaMsake Darase yahA~ lAyA patrIke hAthameM kanyAko dekara ve nizcinta ho gye| gayA hai|' dRr3hatApUrvaka uttama vratakA pAlana karanevAlI devakIkI zayyApara jAte hI vaha kanyA bAlabhAvase rone nandapatrIne 'bahuta acchA' kahakara vasudevajIkI AjJA lgii| vAlakako AvAja sunakara paharedAra jAga utthe| zirodhArya ko aura donoM putroMko pAkara ve bar3I prasannatAke unhoMne kaMsako devakIke prasava honekA samAcAra de diyaa| sAtha unakA pAlana karane lgii| isa prakAra nandagopake kasa turaMta hI A pahu~cA aura bAlikAko lekara usane ghara apane donoM putroMko rakhakara vasudevajI nizcinta ho eka pastharapara paTaka diyaa| kintu vaha kanyA usake gaye aura turaMta hI mathurApurIko cale gye| tadanantara hAthase chUTanepara turaMta hI AkAzameM jA khar3I huii| vaha vasudevajIkI preraNAse kisI zubha dinako gargajI kaMsake sirameM lAta mArakara Upara gayI aura ATha nandagoSake vrajameM gaye / vahA~ke nivAsiyoMne unakI bar3I bhujAvAlI devIke rUpameM darzana de usase bolI-'o Avabhagata kii| phira unhoMne gokulameM vasudevake donoM mUrkha ! mujhe pattharapara paTakanese kyA huA ? jo tumhArA putroMke vidhipUrvaka jAtakarma aura nAmakaraNa-saMskAra vadha karanevAle haiM, unakA janma to ho gayA / jo sampUrNa kraaye| bar3e bAlakake nAma unhoMne saGkarSaNa, rauhiNeya, jagatkI sRSTi, pAlana tathA saMhAra karanevAle haiM, ve balabhadra, mahAbala aura rAma Adi rakhe tathA choTeke bhagavAn isa saMsArameM avatAra le cuke haiM, ve hI tumhAre zrIdhara, zrIkara, zrIkRSNa, ananta, jagatpati, vAsudeva aura prANa leNge| haSIkeza Adi nAma rkhe| 'logoMmeM ye donoM bAlaka itanA kahakara devIne sahasA apane tejase sampUrNa kramazaH rAma aura kRSNake nAmase vikhyAta hoNge| AkAzako Alokamaya kara diyA aura vaha devatAoM aisA kahakara dvijazreSTha gargane pitaroM aura devatAokA tathA gandharvoke mukhase apanI stuti sunatI huI pUjana kiyA aura svayaM bhI gvAloMse pUjita hokara mathurAmeM himAlayaparvatapara calI gyii| devIkI bAta sunakara lauTa aaye| kasakA hRdaya udvigna ho utthaa| usane bhayase pIr3ita ho eka dinakI bAta hai, bAlakokI hatyA karanevAlI pralamba Adi dAnavavIroMko bulAkara kahA-'vIro! pUtanA kaMsake bhejanese rAtameM nandake ghara aayii| usane hamalogoMke bhayase samasta devatAone kSIrasAgarapara jAkara apane stanoM meM viSa lagA rakhA thaa| amita tejasvI viSNuse rAkSasoMke saMhArake viSayameM bahuta kucha kahA hai| zrIkRSNake mukhameM vahI stana dekara vaha unheM dUdha pilAne Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa * zrIkRSNAvatArakI kathA-vrajakI lIlAoMkA prasaGga * 967 . . . . . . lgii| bhagavAn zrIkRSNane usa rAkSasoko pahacAna liyA isase yazodAko bar3A krodha huaa| unhoMne zrIkRSNakI aura usake stanoMko khUba dabAkara use prANosahita pInA kamarameM rassI lapeTakara unheM UkhalameM bA~dha diyA aura Arambha kiyaa| aba to vaha matavAlI rAkSasI chaTapaTAne svayaM gorasa becane calI gyiiN| samasta pRthvIko dhAraNa lgii| usake snAyubandhana TUTa gye| vaha kA~patI huI girI karanevAle zrIkRSNa UkhalameM ba~dhe-hI-vaidhe use khIMcate aura jora-jorase cigghAr3atI huI mara gyii| usake hue do arjuna vRkSoMke bIcase nikle| govindane cItkArase sArA AkAza-maNDala gUMja utthaa| use Ukhalake dhakkese hI una donoM vRkSoMko girA diyaa| unake pRthvIpara par3I dekha samasta gopa tharrA utthe| zrIkRSNako tane TUTa gaye aura ve bar3e jorase tar3atar3a zabda karate hue rAkSasIke vizAla vakSaHsthalapara khelate dekha gopagaNa pRthvIpara gira pdd'e| unake giranekI bhArI AvAjase udvigna ho uThe aura turaMta hI daur3akara unhoMne bAlakako bar3e-bUr3he gopa vahA~ A phuNce| yaha ghaTanA dekhakara unheM godameM uThA liyaa| usa samaya nandagopane pAsa Akara bar3A Azcarya huaa| yazodAjI bhI bahuta Dara gayauM aura putrako aGkameM le liyA aura rAkSasake bhayase rakSA zrIkRSNake bandhana kholakara Azcaryamagna ho una mahAtmAko karaneke liye gAyake gobarase aura bAlase bAlakake apane stanoMkA dUdha pilAne lgiiN| mAtAne jagadIzvara mastakako jhaadd'aa| phira bhagavAnke nAma lekara zrIkRSNake zrIkRSNake udarako dAma arthAt rassIse bA~dha diyA thA; saba aGgoMkA mArjana kiyaa| isake bAda usa bhayAnaka ataH sabhI mahApuruSoMne unakA nAma dAmodara rakha diyaa| rAkSasIko gauoMke vrajase bAhara karake Dare hue gvAloMkI ve donoM yamalArjuna vRkSa bhagavAnke pArSada ho gye| sahAyatAse usakA dAha kiyaa| taya nanda Adi vRddha gopa vahA~ bar3e-bar3e utpAta hote eka dina bhagavAn zrIhari kisI chakar3eke nIce soye jAnakara dUsare sthAnako cale gye| vizAla vRndAvanameM hue the aura donoM paira pheMka-pheMkakara ro rahe the| unake yamunAke manohara taTapara unhoMne sthAna bnaayaa| vaha pradeza pairakA dhakkA laganese chakar3A hI ulaTa gyaa| usapara jo gauoM aura gopiyoMke liye bar3A hI ramaNIya thaa| vartana-bhA~r3e rakhe hue the, ve saba TUTa-phUTa gye| gopa aura mahAbalI rAma aura zrIkRSNa vahIM rahakara bar3hane lge| gopiyA~ itane bar3e chakar3eko sahasA ulaTakara girA dekha aba ve bachar3oMke caravAhoko sAtha lekara sadA bachar3e bar3e vismayameM par3I aura 'yaha kyA ho gayA? aisA carAne lge| bachar3oMke bIcameM zrIkRSNako dekhakara baka kahatI huI zaGkita ho utthii| usa samaya vismita huI nAmaka mahAn asura vahA~ AyA aura vagalekA rUpa yazodAne zIghra hI apane bAlakako godameM uThA liyaa| dhAraNa kara unheM mAranekA udyoga karane lgaa| use dekhakara ve donoM yaduvaMzI bAlaka mAtAke stanapAnase puSTa hokara bhagavAn vAsudevane bhI khilavAr3ameM hI eka delA uThA thor3e hI samayameM bar3e ho gaye aura ghuTanoM tathA hAthoMke liyA aura usake paMkhoMmeM de mArA / DhelA lagate hI vaha balase calane lge| una dinoM eka mAyAvI rAkSasa murgekA mahAn asura prANahIna hokara pRthvIpara gira pdd'aa| tadanantara rUpa dhAraNa kiye vahA~ pRthvIpara vicaratA rahatA thaa| vaha kucha dinoMke bAda eka dina bachar3e carAnevAle rAma aura zrIkRSNako mAranekI tAkameM lagA thaa| bhagavAn zrIkRSNa vanameM kisI yajJavRkSakI chAyAmeM pallava zrIkRSNane use pahacAna liyA aura eka hI tamAcemeM bichAkara so gye| isI bIcameM brahmAjI devatAoMke sAtha usakA kAma tamAma kara diyaa| mAra par3anepara vaha pRthvIpara bhagavAn zrIkRSNakA darzana karaneke liye aaye| kintu girA aura mara gyaa| marate samaya usane apane unheM sote dekha bachar3oM aura gvAla-bAloko curAkara rAkSasasvarUpako hI dhAraNa kiyA thaa| svargalokameM cale gye| jAganepara jaba unhoMne bachar3oM aura tadanantara bhagavAn zrIkRSNa samUce vrajameM vicarane gvAla-bAloMko nahIM dekhA to 've kahA~ cale gaye?' lge| ve gopiyoMke yahA~se mAkhana curA liyA karate the| isakA vicAra kiyA; phira yaha jAnakara ki yaha sArI Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * karatUta brahmAjIkI hI hai, una sanAtana prabhune vaise hI bAlaka aura bachar3e banA liye vahI raMga aura vahI rUpa, kucha bhI antara nahIM thaa| zAmako jaba ve lauTakara vrajameM gaye to gauoM aura mAtAoMne apane-apane bachar3oM aura bAlakoM ko pAkara unake sAtha pUrvavat bartAva kiyaa| isa prakAra eka varSakA samaya vyatIta ho gyaa| taba prajApatine una bachar3oM aura bAlakoMko punaH le jAkara bhagavAnko samarpita kiyA aura hAtha jor3a vinItabhAvase praNAma karake bhayabhIta hokara kahA- -'nAtha! maiMne ina bachar3oMkA apaharaNa karake ApakA mahAn aparAdha kiyA hai| zaraNAgatavatsala ! maiM ApakI zaraNameM AyA huuN| mere isa aparAdhako kSamA kiijiye| yo kahakara punaH zrIharike caraNoMmeM bAraMbAra praNAma kiyA aura bachar3oMko unheM sauMpakara punaH apane lokameM cale gye| mahAtapasvI brahmAjI bhagavAnke usa bAlarUpako hRdayameM dhAraNa karake devatAoMko sAtha le bar3I prasannatAke sAtha pdhaare| isake bAda zrIkRSNa bachar3oMke sAtha nandake gokulameM cale gye| isake kucha dinoMke pazcAt yaduzreSTha zrIkRSNa gvAloMko sAtha lekara yamunAke kuNDameM gye| vahA~ bar3A viSailA aura balavAn nAgarAja kAliya rahatA thaa| usake hajAra phana the; kintu bhagavAn ne apane eka hI pairase usake hajAroM pharnoko kucala DAlA aura jaba vaha prANasaGkaTameM par3a gayA to hozameM Anepara usane bhagavAnkI zaraNa lii| usakA sArA viSa to nikala hI gayA thA, zaraNameM Anepara bhagavAnne usakI rakSA kii| vaha garur3ake bhayase isa kuNDameM Akara rahatA thA; isaliye bhagavAnne usake mastakapara apane caraNacihna sthApita karake usako kAlindIke kuNDase nikAla diyaa| usane apane strI-putroMke sAtha turaMta hI usa kuNDako chor3a diyA aura bhagavAn govindako namaskAra karake anyatrakI rAha lii| usake kinAreke jo vRkSa kAliyake viSase dagdha ho gaye the, ve zrIkRSNako kRpAdRSTi par3ate hI phalane-phUlane lage / tatpazcAt samayAnusAra bhagavAnne kumArAvasthAmeM padArpaNa kiyaa| aba ve sarvadevamaya prabhu gauoMkI [ saMkSipta padmapurANa caravAhI karane lge| ve apane samAna avasthAvAle gvAloMko sAtha le manohara vRndAvanameM balarAmajI ke sAtha vicarA karate the| vahA~ eka atyanta bhayAnaka asura thA, jo ajagara sA~pake rUpameM rahA karatA thaa| vaha vizAlakAya daitya meruparvatake samAna bhArI thA; parantu bhagavAn zrIkRSNane usako bhI mautake nATa utAra diyaa| isake bAda ve dhenukAsurake vanameM gaye, jo tAr3ake vRkSoMse bahuta saghana pratIta hotA thaa| usake bhItara dhenuka nAmaka eka parvatAkAra dAnava rahatA thaa| jisako parAsta karanA bahuta hI kaThina thaa| vaha sadA gadaheke rUpameM rahA karatA thaa| bhagavAnne usake donoM paira pakar3akara Upara pheMka diyA aura eka tAr3ake vRkSase usako mAra ddaalaa| phira to vanameM ve gvAle khelate phire| usa vanase nikalanepara ve turaMta hI bhANDIra vaTake pAsa A gaye aura balarAma tathA zrIkRSNake sAtha bAlocita khela khelane lge| usa samaya pralamba nAmaka rAkSasa gopakA rUpa dhAraNa karake vahA~ AyA aura balarAmajIko apanI pIThapara car3hA AkAzakI ora ur3a claa| taba balarAmajIne use rAkSasa samajhakara bar3e roSake sAtha mukkese mastakapara mArA; usa prahArase rAkSasakA zarIra tilamilA uThA aura vaha apane vAstavika rUpameM Akara bar3e bhayaMkara svarameM cItkAra karane lgaa| usakA mastaka aura zarIra phaTa gayA aura vaha khUnase lathapatha ho pRthvIpara girakara mara gyaa| isake bAda eka dina sandhyAkAlameM ariSTa nAmaka daitya bailakA AkAra dhAraNa kiye vrajameM AyA aura zrIkRSNako mAraneke liye bar3e jora-jorase garjanA karane lgaa| use dekha samasta gopa bhayase pIDita ho idhara-udhara bhAga gye| zrIkRSNane usa bhayaMkara daityako AyA dekha eka tAr3akA vRkSa ukhAr3a liyA aura usake donoM sIMgoMke bIca de maaraa| usake sIMga TUTa gaye aura mastaka phaTa gyaa| vaha rakta vamana karatA huA bar3e vegase girA aura jora-jora se cItkAra karake mara gyaa| isa taraha usa mahAkAya daityako mArakara bhagavAnne gvAlabAloMko bulAyA aura phira saba loga vahIM nivAsa karane lge| tadanantara kucha dinoMke bAda kezI nAmaka mahAn Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] www. * bhagavAn zrIkRSNakI mathurA-yAtrA, kaMsavadha aura ugrasenakA rAjyAbhiSeka. ************** *********************** asura ghor3ekA rUpa dhAraNa kiye vrajameM aayaa| vaha bhI zrIkRSNako mAraneke hI uddezyase calA thaa| gauoke ramaNIya vrajameM pahu~cakara vaha jora-jorase hinahinAne lgaa| usakI AvAja tInoM lokoMmeM gU~ja utthii| devatA bhayabhIta ho gye| unheM pralayakAlakA-sA sandeha hone lagA / vrajake rahanevAle samasta gopa aceta ho gye| gopiyA~ bhI vyAkula ho utthiiN| phira hozameM Anepara saba loga cAroM ora bhAga cle| gopiyA~ bhagavAn zrIkRSNakI zaraNameM gayIM aura 'bacAo, bacAo' kI raTa lagAne lagIM / bhaktavatsala bhagavAnne AzvAsana dete hue kahA - 'Daro mata, Daro mt| phira unhoMne turaMta hI usa daityake mastakapara eka mukkA jar3a diyaa| mAra par3ate hI daityake sAre dA~ta gira gaye aura A~kheM bAhara nikala aayiiN| vaha bar3e jora-jorase cillAne lgaa| kezI sahasA pRthvIpara girA aura usake prANapakherU ur3a gye| kezIko mArA gayA dekha AkAzameM khar3e hue devatA sAdhu-sAdhu kahane aura phUloMkI varSA karane lge| isa prakAra zaizavakAlameM zrIharine bar3e-bar3e balAbhimAnI daityoMkA vadha kiyaa| ve balarAmajIke sAtha vrajameM sadA prasanna rahA karate the| una dinoM vRndAvanakI ramaNIyatA bahuta bar3ha gayI thii| phaloM aura phUloMke kAraNa usakI bar3I zobhA hotI thii| bhagavAn zrIkRSNa vahA~ muralIkI madhura tAna cher3ate hue nivAsa karate the| eka samaya zaratkAla Anepara nanda Adi gopane indrakI pUjAkA mahAn utsava Arambha kiyA; kintu bhagavAn govindane - mahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! tadanantara eka dina munizreSTha nAradajI mathurAmeM kaMsake pAsa gye| rAjA kaMsane unakA yathAvat satkAra kiyA aura unheM sundara Asanapara bitthaayaa| nAradajIne kaMsase bhagavAn viSNukI sArI ceSTAe~ khiiN| devatAoMkA udyoga karanA, bhagavAn kezavakA avatAra lenA, vasudevakA apane putrako vrajameM rakha AnA, rAkSasoMkA mArA jAnA, nAgarAja kAliyakA -- 969 -------- indrayajJake utsavako baMda karake girirAja govardhanake pUjanakA utsava kraayaa| isase indrako bar3A krodha huA / unhoMne nanda gopake vrajameM lagAtAra sAta rAtoMtaka bar3I bhArI varSA kii| taba bhagavAn janArdanane girirAja govardhanako ukhAr3a liyA aura gopa, gopiyoM tathA gauoMkI rakSAke liye use anAyAsa hI unakI bhA~ti dhAraNa kara liyaa| parvatakI chAyAke nIce Akara gopa aura gopiyA~ bar3e sukhase rahane lagIM, mAno ve kisI mahalake bhItara baiThI hoN| yaha dekha sahasra netroMvAle indrako bar3A bhaya huaa| unhoMne bar3I ghabarAhaTake sAtha usa varSAko baMda karAyA aura svayaM ve nandake vrajameM gaye / varSA baMda honepara bhagavAn zrIkRSNane usa mahAparvatako pahalekI bhA~ti yathAsthAna rakha diyaa| nanda Adi bar3e-bUr3he gopa govindakI sarAhanA karate hue bahuta vismita hue| itanemeM hI indrane Akara bhagavAn madhusUdanako praNAma kiyA aura hAtha jor3a harSagadgada vANImeM unako stuti kii| stutike pazcAt saba devatAoMke svAmI indrane amRtamaya jalase bhagavAn govindakA abhiSeka kiyA aura divya vastra tathA divya AbhUSaNoMse unakI pUjA kii| isake bAda ve svargalokameM gye| usa samaya bar3e-bUr3he gopoM aura gopiyoMne bhI indrakA darzana kiyA tathA indrase sammAnita honepara unheM bar3I prasannatA huii| isa prakAra mahAparAkramI balarAma aura zrIkRSNa nandake ramaNIya vrajameM rahakara gauoM aura bachar3oMkA pAlana karane lge| bhagavAn zrIkRSNakI mathurA-yAtrA, kaMsavadha aura ugrasenakA rAjyAbhiSeka yamunAke kuNDase bAhara nikAlA jAnA, govardhana dhAraNa karanA aura indrakA bhagavAn se milanA Adi sabhI mukhya-mukhya ghaTanAoMko unhoMne kaMsase nivedana kiyaa| yaha saba sunakara rAkSasa kaMsane nAradajIkA bar3A Adara kiyaa| usake bAda ve brahmalokameM cala gye| idhara kaMsake manameM bar3A udvega huaa| vaha mantriyoMke sAtha baiThakara mRtyuse bacaneke viSayameM parAmarza karane lagA / Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 970 * ayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta parApurANa usake mantriyoMme akrUra sabase adhika buddhimAn aura gauravarNavAle nIlAmbaradhArI balarAmajIpara par3I, jo dharmAnurAgI the| mahAbalI dAnavarAja kasane akrUrako motiyoMkI mAlAse vibhUSita hokara zaratkAlake pUrNa AjJA dii| candramAkI bhA~ti zobhA pA rahe the| akrUrajIne unako bhI kaMsa bolA-yaduzreSTha ! indra Adi sampUrNa devatA praNAma kiyaa| donoM vIra balarAma aura zrIkRSNane bhI bar3e mere bhayase pIr3ita ho zrIviSNuko zaraNameM gaye the| harSake sAtha uThakara yaduzreSTha akrUrakA pUjana kiyA aura bhUtabhAvana bhagavAn madhusUdana una devatAoMko abhayadAna unako sAtha lekara ve donoM bhAI gharapara aaye| yaduzreSTha de mujhe mAraneke liye devakIke garbhase utpanna hue haiN| akrUrako AyA dekha mahAtejasvI nandagopane nikaTa jAkara vasudeva bhI aisA duSTAtmA hai ki mujhe dhokhA dekara rAtameM unheM zreSTha Asanapara biThAyA aura bar3I prasannatAke sAtha vaha apane putrako durAtmA nandake gharameM rakha aayaa| vaha vidhipUrvaka arghya, pAdya, vastra tathA divya AbhUSaNa Adi bAlaka bacapanase hI aisA durdharSa hai ki bar3e-bar3e asura nivedana karake bhaktibhAvase unakA pUjana kiyaa| akkUrajIne usake hAthase mAre gye| yadi aisI hI usakI pragati rahI bhI balarAma, zrIkRSNa, nandajI tathA yazodAko vastra aura to eka dina vaha mujhe bhI mAraneke liye taiyAra ho AbhUSaNa bheTa kiye| phira kuzala pUchakara zAntabhAvase ve jaaygaa| isameM sandeha nahIM ki vrajameM use indra Adi kuzake Asanapara virAjamAna hue| tatpazcAt rAjakAryake devatA tathA samasta asura bhI nahIM mAra sakate; ataH mujhe viSayameM prazna honepara buddhimAn akrUrane isa prakAra kahanA usako yahA~ bulavAkara kisI vizeSa upAyase hI mAranA Arambha kiyaa| caahiye| matavAle hAthI, bar3e-bar3e pahalavAna tathA zreSTha, akrUra bole-nandarAyajI ! ye mahAtejasvI ghor3e Adise usakA vadha karAnA caahiye| jisa-kisI zrIkRSNa sAkSAt avinAzI bhagavAn nArAyaNa haiN| upAyase sambhava ho, use yahIM bulAkara mArA jA sakatA devatAoMkA hita, sAdhu puruSoMko rakSA, pRthvIke bhArakA hai, anyatra nhiiN| isaliye tuma gauoMke vrajameM nAza, dharmakI sthApanA tathA kaMsa Adi sampUrNa daityoMkA jAkara balarAma, zrIkRSNa tathA nanda Adi sampUrNa nAza karaneke liye inakA avatAra huA hai| ukta kAryoMke gvAloko dhanuSa-yajJakA melA dekhaneke bahAne yahA~ liye samasta devatAoM tathA mahAtmA muniyoMne inase bulA le aao|' prArthanA kI thii| usIke anusAra ye varSAkAlameM AdhI 'bahuta acchA' kahakara parama parAkramI yaduzreSTha rAtake samaya devakIke garbhase prakaTa hue| usa samaya akrUra rathapara ArUr3ha hue aura bhagavAn zrIkRSNake vasudevajIne kaMsake bhayase rAtameM hI apane putra bhagavAn darzanake liye utsuka hokara gauoMke ramaNIya vrajameM zrIhariko tumhAre gharameM pahu~cA diyaa| usI samaya gye| akrUrajI mahAn bhagavadbhaktoMmeM zreSTha the| unhoMne yazasvinI yazodAko bhI mAyAke aMzase eka sundarI atyanta vinIta bhAvase gauoMke bIcameM khar3e hue bhagavAn kanyA utpanna huI thii| usIne sampUrNa vrajako noMdame besudha zrIkRSNakA darzana kiyaa| gopa-kanyAoMse ghire hue kara diyA thaa| yazodAjI bhI mUrchitAvasthAmeM par3I thiiN| zrIhariko dekhakara akrUrajIkA sArA zarIra romAzita ho vasudevajIne zrIkRSNako to yazodAko zavyApara sulA utthaa| unake netroMmeM Anandake A~sU bhara aaye| unhoMne diyA aura svayaM usa kanyAko lekara ve mathurAkI ora rathase utarakara zrIkRSNako praNAma kiyaa| ve bar3e harSake cala diye| kanyAko devakIkI zayyApara rakhakara ye sAtha bhagavAn gopAlake samIpa gaye aura vajra tathA cakra prasavagharase yAhara nikala gye| devakIkI zayyApara soyI Adi cihnoMse suzobhita lAla kamalasadRza unake manohara huI kanyA zIghra hI rone lgii| usakA janma sunakara caraNoMmeM mastaka rakhakara unhoMne bAraMbAra namaskAra kiyaa| dAnava kaMsa sahasA A pahu~cA aura usane kanyAko lekara tatpazcAt unakI dRSTi kailAsazikharake samAna ghumAte hue pattharapara paTaka diyaa| parantu vaha kanyA Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * bhagavAn zrIkRSNako mathurA-yAtrA, kaMsavama aura ugrasenakA rAjyAbhiSeka . 171 AkAzame ur3a gayI aura ATha bhujAoMse yukta ho pRthvIko rakSA kruuNgaa| ataH Apaloga zoka chor3akara gambhIra vANImeM kaMsase roSapUrvaka bolI-'o nIca mathurApurIko cliye| zrIharike aisA kahanepara nanda Adi dAnava ! jinakA kahIM anta nahIM hai, jo sampUrNa gopoMne bAraMbAra chAtIse lagAkara unakA mastaka sNghaa| devatAoMke Izvara aura puruSottama haiM, ve tumhArA vadha una mahAtmAke alaukika karmoMpara vicAra karake tathA karaneke liye vrajameM janma le cuke haiN|' yo kahakara akrUrajIkI bAtoMko sunakara una sabakI cintA dUra ho mahAmAyA himAlaya parvatapara calI gyii| tabhIse vaha gyii| tatpazcAt yazodAne akrUrako dahI, dUdha, ghI duSTAtmA bhayase udvigna ho gayA aura mahAtmA zrIkRSNako Adise yukta bhAMti-bhAMtike pavitra, svAdiSTa, madhura aura mAraneke liye eka-eka karake dAnavoMko bhejane lgaa| rucikara pakAna parosakara bhojana kraayaa| unake sAtha bAlaka honepara bhI buddhimAn zrIkRSNane khela-khelameM hI balarAma, zrIkRSNa, nanda Adi zreSTha gopa, anekoM suhada, saba dAnavoMko mautake ghATa utAra diyA hai| ina paramezvarane bAlaka aura vRddha bhI the| yazodAjIke diye hue aneka adbhuta karma kiye haiN| govardhana-dhAraNa, nAgarAja rucivardhaka uttama atrako yAdavazreSTha akrUrajIne bar3e kAliyakA nirvAsana, indrase samAgama aura sampUrNa premase khaayaa| bhojana karAneke pazcAt nandarAnIne jala rAkSasoMkA saMhAra Adi sAre karma zrIkRSNake hI kiye hue dekara Acamana karAyA aura antameM kapUrasahita pAnakA haiM; yaha bAta nAradajIke muMhase sunakara kaMsa atyanta baur3A diyaa| phira sUryAsta honepara akrUrajIne bhayase vyAkula ho uThA hai| mahAbAhu balarAma aura sandhyopAsanA kii| usake bAda balarAma aura zrIkRSNake zrIkRSNa bar3e durdharSa vIra haiM; isaliye ina donoMko vahIM sAtha khIra khAkara ve unhIMke sAtha zayana karaneke liye bulAkara vaha bar3e-bar3e matavAle hAthiyoMse kucalavA gye| dIpakake prakAzase suzobhita zreSTha evaM ramaNIya DAlanA cAhatA hai athavA pahalavAnoMko bhir3Akara inheM bhavanameM vicitra palaMga bichA thaa| svaccha sundara mAra DAlaneko udyata hai| zrIkRSNako bulA lAneke liye bichAvanapara bhAMti-bhAMtike phUla usakI zobhA bar3hA rahe hI usane mujhe yahA~ bhejA hai| yahI saba usa duSTa dAnavako the| usa palaMgapara bhagavAn zrIkRSNa sote the, mAno ceSTA hai, jise maiMne batA diyaa| aba Apa samasta zeSanAgakI zayyApara zrInArAyaNa zayana karate ho| vrajavAsI dahI-ghI Adi lekara kala sabere dhanuSayajJakA bhagavAnko zayana karate dekha sahasA akrUrake netroMmeM utsava dekhaneke liye mathurAmeM cle| balarAma-zrIkRSNa Anandake A~sU chalaka pdd'e| unakA sArA zarIra pulakita aura samasta gopoMko rAjAke pAsa calanA hai| vahA~ nizcaya ho utthaa| unhoMne tamoguNI nidrAko tyAga diyaa| ve hI kaMsa zrIkRSNake hAthase mArA jAyagA; ataH Apaloga bhagavadbhaktoMmeM zreSTha to the hI, apane parama kalyANakA rAjAko AjJAse nirbhaya hokara vahA~ cliye| vicAra karake bhagavAnke caraNa dabAne lge| usa samaya _ itanA kahakara buddhimAn akrUra cupa ho gye| unakI ve mana-hI-mana soca rahe the-'isImeM mere jIvanakI bAteM bar3I hI bhayaGkara aura roMgaTe khar3e kara denevAlI thiiN| saphalatA hai| yahI jIvana vAstavameM uttama jIvana hai| yahI unheM sunakara nanda Adi samasta bar3e-bUr3he gopa bhayase dharma tathA yahI sarvazreSTha mokSasukha hai| ziva aura brahmA vyAkula ho duHkhake mahAn samudra meM DUba gye| usa samaya Adi devatA, sanakAdi munIzvara tathA vasiSTha Adi maharSi kamalanayana bhagavAn zrIkRSNane una sabako AzvAsana jinakA darzana karanA to dUra rahA, manase smaraNa bhI nahIM dekara kahA-'Apaloga bhaya na kreN| maiM durAtmA kasakA kara pAte, ve hI bhagavAn lakSmIpatike donoM caraNa isa vinAza karaneke liye bhaiyA balarAmajI tathA ApalogoMke samaya mujhe prApta hue haiN| aho ! merA kitanA saubhAgya sAtha mathurA cluuNgaa| vahA~ dAnavarAja durAtmA kaMsako aura hai? ye donoM caraNa zaratkAlake khile hue kamalakI usake sAtha rahanevAle samasta rAkSasoMko mArakara isa bhA~ti sundara haiN| bhagavatI lakSmI apane komala evaM saMpanyuH 33 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . .. [saMkSipta payapurANa cikane hAthoMse inakI sevA karatI haiN| ye caraNa parama mantrakA japa Arambha kiyaa| usa samaya unheM zrIvalarAma uttama sukhasvarUpa haiN| isa prakAra bhagavAnkI sevA meM lage tathA zrIkRSNa donoM hI jalake bhItara dikhAyI diye| unheM hue akrUrajIkI vaha rAtri eka kSaNake samAna bIta gyii| dekhakara akrUrajauko bar3A vismaya huaa| taba unhoMne usa samaya ve brahmAnandakA anubhava kara rahe the| tadanantara uThakara rathakI ora dekhA; kintu vahA~ bhI ve donoM nirmala prabhAta honepara devagaNa AkAzameM khar3e ho mahAbalI vIra baiThe dRSTigocara hue| taba punaH jalameM bhagavAnakI stuti karane lge| taba bhagavAn zayanase utthe| DubakI lagAkara ve yugala-mantrakA japa karane lge| usa uThakara vidhipUrvaka Acamana kiyaa| phira parama buddhimAn samaya unheM kSIrasAgarameM zeSanAgako zayyApara baiThe hue balarAmajIke sAtha jAkara mAtAke caraNoMmeM namaskAra lakSmIsahita zrIharikA darzana huaa| sanakAdi muni kiyA aura mathurA jAneko icchA prakaTa kii| yazodAjI unakI stuti kara rahe the aura sampUrNa devatA sevAmeM khar3e duHkha aura harSameM DUbI huI thiiN| unhoMne donoM putroMko the| isa prakAra sarvavyApI Izvarako dekhakara yaduzreSTha uThAkara bar3e premake sAtha chAtIse lagA liyaa| usa samaya akrUrane unakA stavana kiyaa| stuti karaneke pazcAt unake A~suoMko dhArA baha rahI thii| unhoMne donoM sugandhita kamala-puSpoMse bhagavAnkA pUjana kiyA aura mahAvIra putroko AzIrvAda diyA aura bAra-bAra hRdayase apaneko kRtakRtya mAnate hue ve yamunAjalase balarAma lagAkara vidA kiyaa| akrUrane bhI hAtha jor3akara' aura zrIkRSNake samIpa aaye| vahA~ Akara akrUrajIne yazodAjIke caraNoMme praNAma kiyA aura kahA- una donoM bhAiyoMko bhI praNAma kiyaa| bhagavAn zrIkRSNane 'mahAbhAge ! aba maiM jaauuNgaa| mujhapara kRpA kro| ye unheM Azcaryamagna aura vinItabhAvase khar3A dekha-pUchAmahAbAhu zrIkRSNa mahAbalI kaMsako mArakara sampUrNa 'kahiye akrUrajI ! Apane jalameM kauna-sI AzcaryakI jagatke rAjA hoNge| isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| bAta dekhI hai?' yaha sunakara akrUrajIne mahAtejasvI ataH devi ! tuma zoka chor3akara sukhI hoo| zrIkRSNase kahA-'prabho! Apa sarvatra vyApaka haiM! aisA kahakara akrUrajI nandarAnIse vidA le balarAma ApakI mahimAse kyA AcaryakI bAta ho sakatI hai| aura zrIkRSNake sAtha uttama rathapara ArUr3ha hue aura tIvra haSIkeza ! yaha sampUrNa jagat ApahIkA to svarUpa hai|' gatise mathurAkI ora cle| unake pIche nanda Adi isa prakAra stuti karake jagadIzvara govindako praNAma kara bar3e-bUr3he gopa bhAMti-bhA~tike phala tathA bahuta-se dahI-ghI akrUrajI una donoM bhAiyoMke sAtha punaH divya rathapara Adi lekara gye| zrIhariko rathapara baiThakara brajase jAte ArUr3ha ho turaMta hI devanirmita mathurApurImeM jA phuNce| dekha samasta gopAGganAe~ bhI unake pIche-pIche cliiN| vahA~ nagaradvArapara balarAma aura zrIkRSNako biThAkara ve unakA hRdaya zokase santapta ho rahA thaa| ve 'hA kRSNa ! antaHpurameM gaye aura rAjA kaMsase unake AgamanakA hA kRSNa ! hA govinda !' kahakara bAraMbAra rotI aura samAcAra sunAkara usake dvArA sammAnita ho punaH apane vilApa karatI thiiN| zrIharine una sabako samajhA-bujhAkara gharako cale gye| lauttaayaa| unake netroMmeM A~sU bhare hue the| ve dIna bhAvase / tadanantara sandhyAke samaya mahAbalI balarAma aura rotI hue khar3I rhiiN| isake bAda akrUrajIne apane divya zrIkRSNa eka-dUsarekA hAtha pakar3e mathurApurIke bhItara rathako ajase mathurAkI ora bddh'aayaa| zIghra hI yamunAke gye| ve donoM rAjamArgase jA rahe the| itanehIme unakI pAra hokara unhoMne rathako kinAre khar3A kara diyA aura dRSTi kapar3A raMganevAle eka raiMgarejapara par3I, jo divya vastra svayaM usase utarakara ve snAna tathA anya Avazyaka kRtya liye rAjabhavanakI ora jA rahA thaa| balarAmasahita parama karanekI taiyArI karane lge| bhaktapravara akrUrane yamunAke parAkramI zrIkRSNane una vastroko apane liye mA~gA; kintu uttama jalameM jAkara DubakI lagAyI aura aghamarSaNa raMgarejane ve vastra unheM nahIM diye| itanA hI nahIM, usane Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * bhagavAn zrIkRSNakI mathurA-yAtrA, kaMsavadha aura uprasenakA rAjyAbhiSeka . 973 sar3akapara khar3e hokara unheM bahuta-se kaTuvacana bhI kara diyA aura saba ora bar3e-bar3e balonmatta pahalavAna sunaaye| taba mahAbalI zrIkRSNane raiMgarejake mu~hapara eka biThA diye| yaha saba kucha jAnate hue bhI bhagavAn tamAcA jar3a diyaa| phira to vaha mu~hase rakta vamana karatA zrIkRSNa parama buddhimAn balarAmajI tathA apane anuyAyI huA mArgameM hI mara gyaa| balarAma aura zrIkRSNane apane bAla-bAloMke sAtha rAtabhara usa yajJazAlAmeM hI Thahare bandhu-bAndhava gvAla-bAloMke sAtha una sundara vastroMko rhe| rAta bItanepara jaba nirmala prabhAta AyA to balarAma yathAyogya dhAraNa kiyaa| phira ve mAlIke gharapara gye| aura zrIkRSNa donoM vIra zayyAse uThakara snAna Adise usane unheM dekhate hI namaskAra kiyA aura divya sugandhita nivRtta hue| phira bhojana karake vastra aura AbhUSaNoMse puSpoMse prasannatApUrvaka unakI pUjA kii| taba una donoM vibhUSita ho yuddhake liye utsuka hokara ve usa yAdava-vIroMne mAlIko manovAJchita varadAna diyaa| aba yajJazAlAse cale; mAno do siMha kisI bar3I guphAse bAhara ve galIkI rAhase ghUmane lge| sAmanese eka sundara nikale ho| rAjamahalake daravAjepara kuvalayApIr3a hAthI mukhavAlI yuvatI AtI dikhAyI dI, jo hAthameM candanakA khar3A thA, jo himAlaya parvatake zikhara-sA jAna par3atA pAtra liye hue thii| vaha strI kubjA thii| una donoM thaa| vahI kaMsakI vijayAbhilASAko bar3hAnevAlA thaa| bhAiyoMne usase candana mA~gA / kubjAne musakarAte hue unheM usane airAvatake bhI dA~ta khaTTe kara diye the| usa mahAkAya uttama candana pradAna kiyaa| candana lekara unhoMne aura matavAle gajarAjako dekhakara bhagavAn zrIkRSNa icchAnusAra apane zarIrameM lagAyA aura kubjAko parama siMhakI bhA~ti uchala par3e aura apane hAthase usakI sUMDa manohara rUpa dekara ve Ageke mArgapara bar3ha gye| nagarakI pakar3akara ve lIlApUrvaka use ghumAne lge| ghumAtestriyA~ sundara mukhavAle una donoM sundara kumAroMko ghumAte hI bhagavAn dharaNIdharane use dharatIpara paTaka diyaa| premapUrvaka nihAratI thiiN| isa prakAra ve apane hAthIkA sArA aGga cUra-cUra ho gayA aura vaha DarAvanI anuyAyiyosahita yajJazAlA meM phuNce| vahA~ divya dhanuSa AvAjameM cigghAr3atA huA mara gayA / isa prakAra hAdhIko rakhA thaa| usakI pUjA kI gayI thii| bhagavAn madhusUdanane mArakara balarAma aura zrIkRSNane usake donoM dA~ta ukhAr3a dekhate hI usa dhanuSako uThA liyA aura khela-khela meM hI liye aura pahalavAnoMse yuddha karaneke liye ve raMgabhUmimeM use tor3a ddaalaa| dhanuSa TUTaneko AvAja sunakara kaMsa phuNce| vahA~ jitane dAnava the, ve saba govindakA parAkrama atyanta vyAkula ho uThA aura usane cANUra Adi dekha bhayabhIta ho bhAga khar3e hue| taba kasake bhavaname mukhya-mukhya malloMko bulAkara mantriyoMkI salAha le praveza karake ve mahAbalI vIra yuddhake liye utkaNThita ho cANUrase kahA-'dekho, saba daityoMkA vinAza karanevAle hAthoke dA~ta ghumAne lge| vahA~ una mahAtmAoMne kaMsake balarAma aura zrIkRSNa A pahuMce haiN| kala sabere do malla cANUra aura muSTikako upasthita dekhA / kaMsa bhI mallayuddha karake ina donoMko bekhaTake mAra ddaalo| ina mahAbalI balarAma aura govindako dekhakara bhayabhIta ho donoko apane balapara bar3A ghamaNDa hai| matavAle uThA tathA apane pradhAna malla cANUrase bolA-'vIra ! hAthiyoMko bhir3Akara athavA bar3e-bar3e pahalavAnoMko isa samaya tuma ina gvAla-bAloMko avazya mAra ddaalo| lagAkara jisa kisI upAyase bhI ho sake ina donoMko maiM tumheM apanA AdhA rAjya bA~Takara de duuNgaa| yatnapUrvaka mAra DAlanA caahiye| / usa samaya una donoM malloko bhagavAn zrIkRSNa isa prakAra Adeza dekara rAjA kasa bhAI aura abhedya kavacase yukta aura dUsare meruparvatake samAna manniyoMke sAtha zIghra hI sundara rAjabhavanakI chatapara car3ha vizAlakAya dikhAyI diye / kaMsakI dRSTi meM pralayakAlIna gyaa| nIce rahanemeM use bhaya laga rahA thaa| sampUrNa agni-se jAna pdd'e| striyoMko sAkSAt kAmadeva pratIta daravAjoM aura mArgopara usane matavAle hAthiyoko niyukta hue| mAtA-pitAne unheM nanheM zizuke rUpameM hI dekhaa| Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 * ayasva haSIkezaM yadIcchasi para padam . - [saMkSipta payapurANa devatAokI dRSTi meM ve sAkSAt zrIhari the aura gvAla-bAla kaMsake U~ce mahalapara car3ha gye| phira bhagavAn zrIkRSNane unheM apanA pyArA sakhA hI samajhate the| isa prakAra una kaMsake mastakameM thappar3a mArakara use chatase nIce girA sarvavyApaka bhagavAn viSNuko vahA~ka logoMne apane- diyaa| pRthvIpara girate hI usakA sArA aGga chinna-bhinna apane bhAvoMke anusAra aneka rUpoMmeM dekhaa| vasudeva, ho gayA aura vaha prANoMse hAtha dho baitthaa| phira zreSTha akrUra aura parama buddhimAn nanda dUsare koThepara car3hakara brAhmaNoMke dvArA kaMsakA auz2adaihika saMskAra kraayaa| vahA~kA mahAn yuddha dekha rahe the| devakI antaHpurakI zrIkRSNake dvArA kaMsake mAre jAnepara mahAbalI triyoMke sAtha baiThakara beTekA mu~ha nihAra rahI thiiN| usa balarAmajIne bhI kaMsake choTe bhAI sunAmAko mukkese hI samaya unake netrome A~sU bhara Aye the| mAra DAlA aura use uThAkara dharatIpara pheMka diyaa| striyoMne unheM bahuta samajhAyA aura AzvAsana diyaa| isa prakAra zrIkRSNa aura balarAmajI bhAIsahita taba ve kisI dUsare bhavanameM calI gayauM / tadanantara vimAna- durAtmA kaMsako mArakara apane mAtA-pitAke samIpa Aye para baiThe hue devatA AkAzameM jaya-jayakAra karate hue aura bar3I bhaktike sAtha unhoMne unake caraNoMmeM praNAma kamalanayana bhagavAn acyutakI stuti karane lge| ve jora- kiyaa| devakI aura vasudevane bar3e premase una donoMko jorase kahate the--'bhagavan ! kaMsakA vadha kiijiye|' bArabAra chAtIse lagAyA aura putra-nehase dravita ho unakA . isI samaya raMgabhUmimeM turahI Adi bAje baja utthe| mastaka sUMghA / devakIke donoM stanoMse unake Upara dUdhako kaMsake donoM mahAmalloM aura mahAbalI zrIkRSNa evaM vRSTi hone lgii| tatpazcAt balarAma aura zrIkRSNa mAtAbalarAmame bhir3ata ho gyii| cANUrake sAtha bhagavAn pitAko AzvAsana de bAhara aaye| isI samaya AkAzame zrIkRSNa aura muSTikake sAtha balarAmajI bhir3a gye| devatAoMkI dundubhiyA~ baja utthiiN| devezvaragaNa phUloMkI nIlagiri tathA zvetagirike samAna kAttivAle donoM varSA karane lge| tathA marudraNoMke sAtha zrIjanArdanako mahAtmA mallayuddhakI rIti-nItike anusAra lar3ane lge| namaskAra aura unakI stuti karake harSamAna ho apane-apane ve eka dUsareko kabhI mukkose mArate aura kabhI tAla lokako cale gye| tatpazcAt bhagavAn zrIkRSNane Thokate the| uname bar3A bhayaMkara saMgrAma huA, jo balarAmajIke sAtha jAkara nandarAyajI tathA anya bar3e-bUr3he devatAoMko bhI bhayabhIta kara denevAlA thaa| bhagavAn gopoMko namaskAra kiyaa| dharmAtmA nandane bar3e nehase una zrIkRSNane cANUrake sAtha bahuta derataka khela karake usake donoMko gale lagA liyaa| phira bhagavAn janArdanane una zarIrako ragar3a DAlA aura phira laulApUrvaka pRthvIpara de sabako bahuta-se ratna aura dhana bheTa kiye / nAnA prakArake maaraa| devatAoM aura dAnavoMko bhI duHkha denevAlA vaha vastra, AbhUSaNa tathA pracura dhana-dhAnya dekara una sabakA mahAmalla bahuta rakta vamana karate hue pRthvIpara girA aura pUjana kiyaa| isa prakAra zrIkRSNake vidA karanepara nanda mara gyaa| isI prakAra parAkramI balarAmajI bhI muSTikake Adi gopa harSa aura zokameM DUbe hue vahA~se vrajame lauTa sAtha derataka lar3ate rhe| antameM unhoMne usakI chAtImeM gye| isake bAda balarAma aura zrIkRSNane apane nAnA kaI mukke jar3a diye| isase usakI haDDiyA~ cUra-cUra ho ugrasenajIke pAsa jAkara unheM bandhanase mukta kiyA aura gayIM aura sAyu-bandhana TUTa gyaa| phira to vaha bhI bAraMbAra sAntvanA de mathurAke rAjyapara unakA abhiSeka kara prANahIna hokara pRthvIpara gira par3A / una donoM bhAiyoMkA diyaa| akrUra Adi jitane zreSTha yaduvaMzI the, una sabako yaha parAkrama dekha bAkI sAre pahalavAna bhAga gye| yaha rAjyameM vizeSa padapara sthApita kiyA aura ugrasenako rAjA dekhakara kasako bar3A bhaya huaa| vaha vedanAse vyAkula banAkara parama dharmAtmA bhagavAn vAsudeva dharmapUrvaka isa ho utthaa| isI bIcameM durdharSa vIra balarAma aura zrIkRSNa pRthvIkA pAlana karane lge| Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] . . jarAsandhakI parAjaya, kAlayavanakA vaya aura mucukundakI mukti . 975 jarAsandhakI parAjaya, dvArakA-durgakI racanA, kAlayavanakA vadha aura mucukundakI mukti mahAdevajI kahate haiM-pArvatI ! tadanantara ora prasthita hue|* parama parAkramI baladevajIne bhI vasudevajIne apane donoM putrokA vedokta vidhise upanayana mUsala aura hala hAthameM le dvitIya rudrakI bhAMti saMskAra kiyaa| usameM gargajIne AcAryakA kAma kiyA jarAsandhakI senAkA saMhAra Arambha kiyA / dArukane bar3I thaa| viSNubhakta vidvAnoMne nahalAne Adike dvArA mahAbalI zIghratAke sAtha rathako raNabhUmikI ora bddh'aayaa| mAno balarAma aura zrIkRSNakA saMskArakArya sampanna kiyaa| tRNa, gulma aura latAoMse AcchAdita vanameM vAyu tatpazcAt una donoM bhAiyoMne guruvara sAndIpanike ghara prajvalita agriko bar3hA rahI ho| jAkara una mahAtmAko namaskAra kiyA aura unase veda- usa samaya jarAsandhake sainikoMne gadA, parigha, zakti zAstroMkA adhyayana karake gurudakSiNAke rUpameM unake mare aura muharoMke dvArA usa rathako AcchAdita kara diyA, hue putrako lAkara diyaa| isake bAda una mahAtmA guruse kintu bahuta-se tinakoM aura sUkhe kAThoMko jaise atyanta AzIrvAda le unheM praNAma karake donoM bhAI mathurApurImeM prajvalita ani apanI lapaToMse zIghra hI bhasma kara cale aaye| idhara zrIkRSNake dvArA durdharSa vIra kaMsake mAre DAlatI hai, usI prakAra zrIharine apane cakrase una sabhI jAnekA samAcAra sunakara usake zvazura mahAbalI astra-zastroMko lIlApUrvaka kATa DAlA / tatpazcAt unhoMne jarAsandhane zrIkRSNako mAraneke liye aneka akSauhiNI zArGga dhanuSa hAthameM liyA aura usase chUTe hue akSaya evaM senAoMke sAtha Akara mathurApurIko ghera liyaa| tIkhe bANoMke dvArA sArI senAkA saMhAra kara DAlA / isameM mahAparAkramI balarAma aura zrIkRSNAne nagarase bAhara unako kucha bhI AyAsa nahIM jAna pdd'aa| isa prakAra nikalakara hAthI-ghor3oMse bharI huI usa vizAla senAko kSaNabharameM hI zatrukI sArI senAkA vinAza karake yaduzreSTha dekhaa| taba bhagavAn vAsudevane apane pUrvakAlIna sanAtana bhagavAn madhusUdanane apanA pAJcajanya zaGkha bajAyA, sArathikA smaraNa kiyaa| unake smaraNa karate hI sArathi jisakI AvAja pralayakAlIna vajrakI bhISaNa garjanAko dAruka sugrIvapuSpaka nAmaka mahAn ratha liye A phuNcaa| bhI mAta karatI thii| zaGkhanAda sunate hI zatrupakSake usameM divya evaM sanAtana azva jute hue the| usa rathameM mahAbalI yoddhAoMke hRdaya vidIrNa ho gye| ve zaGkha, cakra, gadA Adi divya astra-zastra maujUda the| ghor3e-hAthiyoMke sAtha hI girakara prANoMse hAtha dho baitthe| dhvajAke Upara garur3acihnase cihnita evaM phaharAtI huI isa prakAra ratha, hAthI aura ghor3esahita sampUrNa senAkA patAkA usa devadurjaya rathakI zobhA bar3hA rahI thii| kevala bhagavAn zrIkRSNane hI saphAyA kara DAlA / aba zrIharike sArathine bhUtalapara Akara bhagavAn govindako usa senAmeM koI vIra jIvita na bcaa| taba sampUrNa devatA praNAma kiyA aura AyudhoM tathA azvosahita vaha sundara prasatracitta hokara bhagavAnake Upara phUla barasAne aura unheM ratha sevAmeM samarpita kara diyaa| bhagavAn zrIkRSNa bar3e sAdhuvAda dene lge| isa prakAra pRthvIkA sArA bhAra harSake sAtha usa mahAn rathake samIpa Aye aura apane bar3e utArakara devatAoMke muMhase stuti sunate hue bhagavAn bhAI balarAmajIke sAtha usapara savAra hue| usa samaya dharaNIdharakI usa yuddhake muhAnepara bar3I zobhA huI / apanI marudaNa unakI stuti kara rahe the| bhagavAnne caturbhujarUpa senAko mArI gayI dekha khoTI buddhivAlA parAkramI vIra dhAraNa karake hAthoMmeM zaGkha, cakra, gadA aura talavAra le jarAsandha turaMta hI balarAmajIke sAtha lohA leneke liye lI aura mastakapara kirITa dhAraNa kiyaa| donoM kAnoMmeM AyA / ve donoM hI vIra yuddhase pIche haTanevAle nahIM the| kuNDala tathA galemeM vanamAlA dhAraNa karake ve saMgrAmakI unameM bar3A bhayaGkara saMgrAma huaa| balarAmajIne hala * caturbhujavapurbhUtvA cakragadAsibhRt / kirITI kuNDalI sambI samAmAbhimukhaM yayau // (273 / 14) Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * uThAkara usase jarAsandhake sArathisahita rathako caupaTa kara DAlA aura mahAbalI jarAsandhako bhI pakar3akara ve mUsala uThA use mAra DAlane ko taiyAra ho gye| jaise siMha mahAn gajarAjako daboca le, usI prakAra balarAmajIne nRpazreSTha jarAsandhako prANasaMkaTakI avasthAmeM DAla diyaa| yaha dekha bhagavAn zrIkRSNane apane bar3e bhAI balarAmajIse kahA- 'bhaiyA ! isakA vadha na kiijiye|' isa prakAra mahAmati dharmAtmA zrIkRSNane jarAsandhako chur3avA diyaa| zrIkRSNake kahanese avinAzI vora saMkarSaNane zatruko chor3a diyaa| isake bAda ve donoM bhAI rathapara baiThakara mathurApurImeM lauTa aaye| udhara jarAsandha mahAparAkramI kAlayavanake yahA~ gyaa| kAlayavanake pAsa bahuta bar3I senA thii| vahA~ pahu~cakara usane vasudevake donoM putroMke parAkramakA varNana kiyaa| dAnavoMkA vadha, kaMsakA mArA jAnA, aneka akSauhiNI senAkA saMhAra tathA apanI parAjaya Adi zrIkRSNake sAre caritroMkA hAla kaha sunaayaa| yaha saba sunakara kAlayavanako bar3A krodha huA aura usane mahAn balI evaM parAkramI mlecchoMkI bar3I bhArI senAke sAtha mathurApara AkramaNa kiyA / magadharAjake mahAbalI sainika bhI usakI sahAyatA ke liye Aye the| jarAsandhako sAtha lekara mahAn abhimAnI kAlayavana bar3I tejIke sAtha claa| usakI vizAla senAse aneka janapadoMkI bhUmi AcchAdita ho gayI thii| usa balavAn vIrane mathurAko cAroM orase gherakara apanI mahAsenAkA par3Ava DAla diyaa| usa samaya bhagavAn zrIkRSNane puravAsiyoMke kuzalakSemakA vicAra karake sabake rahaneke liye samudrase bhUmi maaNgii| samudrane unheM tIsa yojana vistRta bhUmi dii| taba zrIkRSNane vahIM dvArakA nAmakI sundara purI banavAyI, jo apanI zobhAse indrakI amarAvatIpurIko mAta karatI thii| bhagavAn janArdanane mathurAmeM soye hue puravAsiyoMko usI avasthAmeM uThAkara rAtabharameM hI dvArakA pahu~cA diyaa| sabere jAganepara unhoMne strI- putroMsahita apaneko soneke mahaloMmeM baiThA paayaa| isase unake AzcaryakA ThikAnA na rhaa| pracura dhana-dhAnya aura divya vastra- AbhUSaNoMse bhare hue sundara gRha, jahA~ [ saMkSipta padmapurANa *********** bhayakA nAma bhI nahIM thA, pAkara sampUrNa yAdava bar3I prasannatAke sAtha vahA~ rahane lge| jaise svargameM devatA sukhI rahate haiM, usI prakAra dvArakApurImeM vahA~ke sabhI nivAsI atyanta prasanna the| mathurAvAsiyoMko dvArakAmeM pahu~cAneke bAda mahAbalI balarAma aura zrIkRSNa kAlayavanase yuddha karaneke liye mathurAse bAhara nikle| eka ora mahArathI balarAmajIne hala aura mUsala lekara bar3e roSake sAtha yavanoMkI vizAla senAkA saMhAra Arambha kiyA tathA dUsarI ora devakInandana bhagavAn zrIkRSNane zArGgadhanuSa lekara usase chUTe hue agnizikhAke sadRza tejasvI bANoMdvArA mlecchoMkI sampUrNa vizAla vAhinIko bhasma kara ddaalaa| mahAbalI kAlayavanane apanI senAko mArI gayI dekha bhagavAn vAsudevake sAtha gadAyuddha Arambha kiyaa| bhagavAn zrIkRSNa bhI bahuta derataka yavanoMkA saMhAra karake yuddhase vimukha hokara bhaage| kAlayavanane 'Thaharo ThaharoM' kI pukAra lagAte hue bar3e vegase unakA pIchA kiyaa| parama buddhimAn bhagavAn zrIkRSNa zIghra hI eka parvatakI kandarAmeM ghusa gye| vahA~ mahAmuni rAjA mucukunda soye the| bhagavAn zrIkRSNa, jahA~ kAlayavanakI dRSTi na par3a sake, aise sthAnameM khar3e ho gye| kAlayavana bhI mahAn dhIra-vIra thaa| vaha hAthameM gadA liye zrIkRSNako mAraneke liye usa kandarAmeM ghusaa| usameM soye hue mahAmuni rAjA mucukundako zrIkRSNa samajhakara usane lAta maarii| isase unakI nIMda khula gayI aura unhoMne krodhase lAla-lAla A~kheM karake huMkAra kiyaa| unake huMkAra zabdase tathA unakI roSabharI dRSTi par3anese kAlayavana prANahIna ho jalakara bhasma ho gyaa| tatpazcAt rAjarSi mucukundane apane sAmane khar3e hue bhagavAn zrIkRSNako 'dekhaa| amita tejasvI bhagavAnpara dRSTi par3ate hI ve sahasA uThakara khar3e ho gaye aura bole-- 'merA ahobhAgya, ahobhAgya, jo prabhukA darzana milaa|' itanA kahate-kahate unake sAre zarIrameM romAJca ho AyA aura netroMmeM Anandake A~sU chalaka aaye| unhoMne jaya-jayakAra karake bhagavAnko bAraMbAra praNAma kiyA aura stavana karate hue kahA- 'paramezvara! Apake darzanase maiM dhanya aura Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * sudharmA sabhAkI prApti tathA rukmiNI aura zrIkRSNakA vivAha - *********......................................................................................................... kRtakRtya ho gyaa| Aja merA janma aura jIvana- donoM saphala ho gaye!' isa prakAra stuti karake unhoMne govindako punaH bAraMbAra praNAma kiyaa| isase santuSTa hokara bhagavAnne mahAmuni mucukundase kahA, 'rAjarSe! tuma manovAJchita vara mA~go' taba mucukundane bhagavAnse punarAvRttirahita mokSake liye prArthanA kii| bhagavAn zrIkRSNane unheM apanA sanAtana divyaloka pradAna kiyaa| parama buddhimAn rAjA mucukundane mAnavarUpakA parityAga karake paramAtmA zrIharike samAna rUpa dhAraNa kara liyA aura garur3apara ArUr3ha ho ve sanAtana dhAmameM cale gaye / sudharmA - sabhAkI prApti, rukmiNI haraNa tathA rukmiNI aura zrIkRSNakA vivAha 15 mahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! buddhimAn mucukundake dvArA kAlayavanakA vadha karAneke pazcAt unheM muktikA varadAna de bhagavAn yadunandana guphAse bAhara nikle| kAlayavanako mArA gayA sunakara durbuddhi jarAsandha apanI senAke sAtha balarAma aura zrIkRSNake sAtha yuddha karane lgaa| bhagavAn zrIkRSNane usa durAtmAkI prAyaH sArI senAkA saMhAra kara ddaalaa| magadharAja mUrcchita hokara pRthvIpara gira pdd'aa| bahuta derake bAda jaba use kucha ceta / huA to usake sAre aGgoMmeM vyAkulatA chA rahI thii| vaha bhayase Atura thaa| aba magadharAja jarAsandha balarAmajIke sAtha yuddha karanekA sAhasa na kara skaa| usane mahAbalI balarAma aura zrIkRSNako ajeya samajhA aura maranese bacI huI senAko sAtha le turaMta hI vaha apanI rAjadhAnIko bhAga gyaa| aba usane balarAma aura zrIkRSNakA virodha chor3a diyaa| tadanantara vasudevajIke donoM putra apanI senAke sAtha dvArakA cale gye| vahA~ indrane vAyudevatAko bhejA aura vizvakarmAkI banAyI huI sudharmA nAmaka devasabhAko premapUrvaka zrIkRSNako bheMTa kara diyaa| vaha sabhA hari aura vaidUryamaNikI banI huI thii| candrAkAra siMhAsanase usakI vicitra zobhA ho rahI thii| nAnA prakArake ratnoMse jaTita suvarNamaya divya chatroMse usakI zobhA aura bhI bar3ha gayI thii| usa ramaNIya sabhAko pAkara ugrasena Adi yaduvaMzI vaidika vidvAnoMke sAtha usameM baiThakara svarga-sabhAmeM baiThe hue devatAoMkI bhA~ti AnandakA anubhava karate the| una dinoM ikSvAkukulameM utpanna raivata nAmaka eka rAjA the| unake revatI nAmavAlI eka kanyA thI, jo samasta zubha lakSaNoMse sampanna thI / - 977 - KAR---------------------------------- unhoMne bar3I prasannatAke sAtha apanI kanyAkA vivAha balarAmajIke sAtha kara diyaa| balarAmajIne vaidika vidhike anusAra revatIkA pANigrahaNa kiyaa| vidarbha dezameM bhISmaka nAmaka eka dharmAtmA rAjA rahate the| unake rukmI Adi kaI putra hue| una sabase choTI eka kanyA bhI huI, jo bahuta hI sundarI thii| usa kanyAkA nAma rukmiNI thaa| vaha bhagavatI lakSmIke aMzase utpanna huI thii| usameM sabhI zubha lakSaNa maujUda the| zrIrAmAvatArake samaya jo sItArUpameM prakaTa huI thIM, ve hI bhagavatI lakSmI zrIkRSNAvatArake samaya rukmiNIke rUpameM avatIrNa huii| pUrvakAlameM jo hiraNyakazipu aura hiraNyAkSa nAmaka daitya hue the, ve hI dvApara Anepara punaH zizupAla aura dantavaktrake nAmase utpanna hue the| una donoMkA janma caidyavaMzameM huA thaa| donoM hI bar3e balavAn aura parAkramI the| rAjakumAra rukmI apanI bahina rukmiNIkA vivAha zizupAlake sAtha karanA cAhatA thA; kintu sundara mukhavAlI rukmiNI zizupAlako apanA pati nahIM banAnA cAhatI thii| bacapanase hI usakA bhagavAn zrIkRSNake prati anurAga thaa| zrIkRSNako hI pati banAneke uddezyase vaha devatAoMkA pUjana aura bhA~ti-bhA~ti ke dAna kiyA karatI thii| vaha apane sanAtana svAmI puruSottamakA dhyAna karatI huI kaThora vratameM saMlagna ho pitAke gharameM nivAsa karatI thii| vidarbharAja bhISmaka apane putra rukmIke sAtha milakara zizupAlase kanyAkA vivAha karanekI taiyArI karane lage / taba rukmiNIne bhagavAn zrIkRSNako pati banAneke uddezyase apane purohitake putrako turaMta hI dvArakApurImeM Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 978 * arthayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * **********............................................................................................................................................................******* bhejaa| brAhmaNadevatA dvArakAmeM pahu~cakara bhagavAn zrIkRSNa aura balarAmajI se mile| una donoMne unakA vidhipUrvaka svAgata-satkAra kiyaa| brAhmaNane ekAntameM baiThakara una donoM bhAiyoMse rukmiNIkA sArA saMdeza kaha sunaayaa| use sunakara bhagavAn zrIkRSNa aura balarAma sampUrNa astrazastroMse paripUrNa AkAzagAmI rathapara brAhmaNake sAtha baitthe| mahAtmA dArukane usa rathako tIvra gatise hA~kA ataH ve donoM puruSazreSTha zIghra hI vidarbhanagarameM jA phuNce| buddhimAn zizupAlake vivAhako dekhaneke liye saba rASTroMse jarAsandha Adi rAjA Aye the| vivAhake dina rukmiNI soneke AbhUSaNoMse vibhUSita ho durgAjIkI pUjA karaneke liye sakhiyoMke sAtha nagarase bAhara niklii| vaha sandhyAkA samaya thaa| devakInandana bhagavAn zrIkRSNa usI samaya vahA~ pahu~ce / balavAn to the hI, unhoMne rathapara baiThI huI rukmiNIko sahasA uThAkara apane rathapara biThA liyA aura dvArakAkI ora cala diye| yaha dekha jarAsandha Adi rAjA krodhameM bharakara rAjakumAra rukmIko sAtha le yuddhake liye upasthita hue| unhoMne caturaGgiNI senAke sAtha zrIharikA pIchA kiyaa| tava mahAbAhu balabhadrajI usa uttama rathase kUda par3e unhoMne hala aura mUsala lekara yuddhameM zatruoMkA saMhAra Arambha kiyaa| kitane hI rathoM, ghor3oM, bar3e-bar3e gajarAjoM tathA paidala sainikoMko bhI hala aura mUsalakI mArase kucala ddaalaa| jaise vajrake AghAtase parvata vidIrNa ho jAte haiM, usI prakAra unake hala aura mUsala giranese rathoMkI paGktiyA~ cUra-cUra ho gayIM aura bar3e-bar3e hAthI bhI dharatIpara Dhera ho gye| hAthiyoMke mastaka phaTa jAte aura ve rakta vamana karate hue prANoMse hAtha dho baiThate the| isa prakAra balarAmajIne kSaNabharameM hAthI, ghor3e, ratha aura paidaloMsahita sArI senAkA saphAyA kara diyaa| rAjAoMke pA~va ukhar3a gye| ve saba-ke-saba bhayase pIr3ita ho bhAga cle| udhara rukmI krodhameM bharakara zrIkRSNake sAtha lohA le rahA thaa| usane dhanuSa uThAkara khANoMke samUhale zrIkRSNako bIMdhanA Arambha kiyaa| taba govindane ha~sakara lIlApUrvaka apanA zArGgadhanuSa hAthameM uThAyA aura eka [ saMkSipta padmapurANa *****--...-...-------- hI bANase rukmIke azva, sArathi, ratha aura dhvajApatAkAko bhI kATa giraayaa| ratha naSTa ho jAnepara vaha talavAra khIMcakara pRthvIpara khar3A ho gyaa| yaha dekha zrIkRSNane eka bANase usakI talavArako bhI kATa ddaalaa| taba usane zrIkRSNakI chAtImeM mukkese prahAra kiyaa| zrIkRSNane balapUrvaka use pakar3akara rathameM bA~dha diyA aura ha~sate-ha~sate tIkhA churA le rukmIke sirako mUr3akara use bandhanase mukta kara diyaa| isa apamAnake kAraNa usako bar3A zoka huaa| vaha coTa svAye hue sA~pakI bhA~ti laMbI sA~sa lene lgaa| lajjAke kAraNa usane vidarbha nagarImeM pA~va nahIM rkhaa| vahIM gA~va basAkara vaha rahane lagA / tadanantara bhagavAn zrIkRSNa balarAma, rukmiNI aura dArukake sAtha usa divya rathapara ArUr3ha ho turaMta apanI purIko cale gye| dvArakAmeM praveza karake devakInandana zrIkRSNane zubha dina aura zubha lagnameM suvarNamaya AbhUSaNoMse vibhUSita rAjakumArI rukmiNIkA vedokta vidhise pANigrahaNa kiyaa| usa vivAhake samaya AkAzameM devatA loga dundubhi bajAte aura phUloMkI varSA karate the| vasudeva, ugrasena, yaduzreSTha akrUra, mahAtejasvI balabhadra tathA aura bhI jo-jo zreSTha yAdava the una sabane bar3e utsAhake sAtha zrIkRSNa aura rukmiNIkA sukhamaya vivAhotsava mnaayaa| usameM gvAloM aura gvAlabAloMke sAtha nandagopa bhI padhAre the tathA vastrAbhUSaNoMse vibhUSita bahuta-sI gopAGganAoMke sAtha svayaM yazodAjI bhI AyI thiiN| vasudeva, devakI, revatI, rohiNI devI tathA anyAnya nagara yuvatiyoMne milakara bar3e harSake sAtha vivAhake sAre kArya sampanna kiye| bar3I-bUr3hI striyoMsahita devakIne bar3I prasannatAke sAtha vidhipUrvaka deva pUjanakA kArya sampanna kiyaa| zreSTha brAhmaNoMne vivAhotsavase sambandha rakhanevAlA sArA zAstrIya kArya pUrNa kiyaa| sundara vastra aura AbhUSaNoMse pUjita karake brAhmaNoMko bhojana karAyA gyaa| Aye hue rAjA, nanda Adi gopa tathA yazodA Adi striyoMkA bhI svarNa-rattra Adike bahuta-se AbhUSaNoM evaM vastroMdvArA yathAvat satkAra kiyA gyaa| isa prakAra Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] bhagavAn ke anyAnya vivAha, syamantaka-kathA, narakAsura vadha tathA pArijAtaharaNa ****** prasanna hue| una nUtana dampati zrIkRSNa aura rukmiNIne granthibandhanapUrvaka eka sAtha agnidevako praNAma kiyaa| vedoMke jJAtA zreSTha brAhmaNoMne AzIrvAdake dvArA unakA abhinandana kiyaa| usa samaya vivAhakI vedIpara baiThe hue vara aura vadhUkI bar3I zobhA ho rahI thii| patnIsahita zrIkRSNane brAhmaNoM, rAjAoM aura bar3e bhAI balarAmajIko praNAma kiyaa| isa prakAra samasta vaivAhika kArya sampanna usa vaivAhika mahotsavameM sammAnita hokara ve sabhI bar3e karake bhagavAn zrIkRSNane vivAhotsavameM padhAre hue samasta rAjAoMko vidA kiyaa| unase sammAnita evaM vidA hokara zreSTha rAjA tathA mahAtmA brAhmaNa apane-apane nivAsasthAnako cale gye| isake bAda dharmAtmA bhagavAn devakInandana rukmiNI devIke sAtha divya aTTAlikAmeM bar3e sukhase rahane lge| muni aura devatA unakI stuti kiyA karate the| usa zobhAmayI dvArakApurImeM sanAtana bhagavAn zrIkRSNa pratidina santuSTacitta hokara sadA Anandamaya rahate the| -------- * - bhagavAn ke anyAnya vivAha, syamantakamaNikI kathA, narakAsurakA vadha tathA pArijAtaharaNa mahAdevajI kahate haiM-- pArvatI ! satrAjitke eka yazasvinI kanyA thI, jo bhUdevIke aMzase utpanna huI thii| usakA nAma thA (satyA) satyabhAmA / satyabhAmA bhagavAn zrIkRSNakI dUsarI patnI thiiN| tIsarI patnI sUryakanyA kAlindI thIM, jo lIlAdevIke aMzase prakaTa huI thIM vindAnuvindakI putrI mitravindAko svayaMvarase le Akara bhagavAn zrIkRSNane usake sAtha vivAha kiyaa| vahA~ sAta mahAbalI bailoMko, jinakA damana karanA bahuta hI kaThina thA, bhagavAnne eka hI rassIse nAtha diyA aura isa prakAra parAkramarUpI zulka dekara usakA pANigrahaNa kiyaa| rAjA satrAjit ke pAsa syamantaka nAmaka eka bahumUlya maNi thI, jise unhoMne apane choTe bhAI mahAtmA prasenako de rakhA thaa| eka dina bhagavAn madhusUdanane vaha zreSTha maNi prasenase maaNgii| usa samaya prasenane bar3I dhRSTatAke sAtha uttara diyA- 'yaha maNi pratidina ATha bhAra suvarNa detI hai; ataH ise maiM kisIko nahIM de sktaa|' prasenakA abhiprAya samajhakara bhagavAn zrIkRSNa cupa ho rhe| 979 eka dinakI bAta hai, bhagavAn zrIkRSNa prasena Adi samasta mahAbalI yAdavoMke sAtha zikAra khelaneke liye bar3e bhArI vanameM gye| prasena akele hI usa ghora vanameM bahuta dUrataka cale gye| vahA~ eka siMhane unheM mArakara vaha maNi le lii| phira usa siMhako mahAbalI jAmbavAnne mAra DAlA aura usa maNiko lekara ve zIghra hI apanI guphAmeM cale gye| usa guphAmeM divya striyA~ nivAsa karatI thiiN| usa dina sUryAsta ho jAnepara bhagavAn vAsudeva apane anucaroMke sAtha cale mArgameM unhoMne caturthIka candramAko dekha liyaa| usake bAda apane nagarameM praveza kiyaa| tadanantara samasta puravAsI zrIkRSNake viSayameM ekadUsarese kahane lage- 'jAna par3atA hai, govindane prasenako vanameM hI mArakara bekhaTake maNi le lI hai| usake bAda ye dvArakAmeM Aye haiN|' dvArakAvAsiyoMkI yaha bAta jaba bhagavAnke kAnoMmeM par3I to ve mUrkhalogoMke dvArA uThAye hue apavAdake bhayase punaH kucha yaduvaMziyoMko sAtha le gahana vanameM gye| vahA~ siMhadvArA mAre hue prasenakI lAza par3I thI, jise bhagavAnne sabako dikhaayaa| isa prakAra prasenakI hatyAke jhUThe kalaGkako miTAkara bhagavAn zrIkRSNane apanI senAko vahIM ThaharA diyA tathA hAthameM zArGgadhanuSa aura gadA liye ve akele hI gahana vanameM ghusa gye| vahA~ eka bahuta bar3I guphA dekhakara zrIkRSNane nirbhaya hokara usameM praveza kiyaa| usa guphAke bhItara eka svaccha bhavana thA, jo nAnA prakArakI zreSTha maNiyoMse jagamagA rahA thaa| vahA~ eka ghAyane jAmbavAn ke putrako pAlanemeM sulAkara usake UparI bhAgameM maNiko bA~dhakara laTakA diyA thA aura pAlaneko dhIre-dhIre lIlApUrvaka DulAtI huI vaha loriyA~ gA rahI thI / gAte-gAte vaha nimmrAGkita zlokakA uccAraNa kara rahI thI-- Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 *******.................................... * arjayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam * ***......................................................*** siMhaH prasenamavadhIt siMho jAmbavatA hataH / sukumAraka mA rodIstava hoSa syamantakaH // (276 / 19) 'prasenako siMhane mArA aura siMha jAmbavAnke hAthase mArA gayA hai| sundara kumAra roo mt| yaha syamantakamaNi tumhArI hI hai|' yaha sunakara pratApI vAsudevane zaGkha bjaayaa| vaha mahAn zaGkhanAda sunakara jAmbavAn bAhara nikle| phira una donoMmeM lagAtAra dasa rAtataka bhayaMkara yuddha huaa| donoM eka-dUsareko vajrake samAna mukoMse mArate the| vaha yuddha samasta prANiyoMko bhayabhIta karanevAlA thA / zrIkRSNake balakI vRddhi aura apane balakA hAsa dekhakara jAmbavAnko bhagavAn zrIrAmacandrajIke kahe hue pUrvakAlake vacanoMkA smaraNa ho aayaa| ve socane lage-ye hI mere svAmI zrIrAma haiM, jo dharmakI rakSAke liye punaH isa bhUtalapara avatIrNa hue haiN| mere nAtha merA manoratha pUrNa karaneke liye hI yahA~ padhAre haiN| aisA socakara RkSarAjane yuddha baMda kara diyA aura hAtha jor3akara vismayase pUchA- Apa kauna haiM? kaise yahA~ padhAre haiM ?' taba bhagavAn zrIkRSNane gambhIra vANImeM kahA- 'maiM vasudevakA putra huuN| merA nAma vAsudeva hai| tuma merI syamantaka nAmaka maNi hara le Aye ho| use zIghra lauTA do, nahIM to abhI mAre jaaoge|' yaha sunakara jAmbavAnko bar3A harSa huaa| unhoMne daNDakI bhA~ti pRthvIpara par3akara bhagavAnko praNAma kiyA aura vinIta bhAvase kahA - 'prabho! Apake darzanase maiM dhanya aura kRtArtha ho gyaa| devakInandana ! pahale avatArase hI maiM ApakA dAsa huuN| govinda ! pUrvakAlameM jo maiMne yuddhakI abhilASA kI thI, usIko Aja Apane pUrNa kiyA hai| jagannAtha ! karuNAkara! maiMne mohavaza apane svAmIke sAtha jo yaha yuddha kiyA hai, use Apa kSamA kreN|' aisA kahakara jAmbavAn pairoMmeM par3a gaye aura bAraMbAra namaskAra karake unhoMne bhagavAnko ratnamaya siMhAsanapara vinayapUrvaka bitthaayaa| phira zaratkAlake kamalasadRza sundara evaM komala caraNoMko uttama jalase pakhArakara [ saMkSipta padmapurANa ********** madhuparkakI vidhise una yaduzreSThakA pUjana kiyaa| divya vastra aura AbhUSaNa bheMTa kiye| isa prakAra vidhivat pUjA karake amita tejasvI bhagavAnko apanI jAmbavatI nApavAlI lAvaNyamayI kanyA patnIrUpase dAna kara dI / sAtha hI anyAnya zreSTha maNiyosahita syamantakamaNi bhI dahejameM de dii| vipakSI vIroMkA damana karanevAle bhagavAn zrIkRSNane vahIM prasannatApUrvaka jAmbavatIse vivAha kiyaa| aura jAmbavAnko uttama mokSa pradAna kiyaa| phira jAmbavatIko sAtha le guphAse bAhara nikalakara ve dvArakApurIko gye| vahA~ pahu~cakara yaduzreSTha zrIkRSNane satrAjitko syamantakamaNi de dI aura satrAjitne use apanI kanyA satyabhAmAko de diyaa| bhAdoMke zuklapakSameM caturthIko candramAkA darzana karanese jhUThA kalaGka lagatA hai ataH usa dina candramAko nahIM dekhanA cAhiye / yadi kadAcit usa tithiko candramAkA darzana ho jAya to isa syamantakamaNikI kathA sunanepara manuSya mithyA kalaGkase chUTa jAtA hai| madrarAjakI tIna kanyAe~ thIMsulakSmaNA, nAmajitI aura suzIlA ina tInoMne svayaMvarameM bhagavAn zrIkRSNakA varaNa kiyA aura eka hI dina bhagavAnne una tInoMke sAtha vivAha kiyaa| isa mahAtmA zrIkRSNake rukmiNI, satyabhAmA, kAlindI, mitravindA, jAmbavatI, nAnajitI, sulakSmaNA aura suzIlA - ye ATha paTarAniyA~ thiiN| prakAra narakAsura nAmaka eka mahAn parAkramI rAkSasa thA, jo bhUmise utpanna huA thaa| usane devarAja indra tathA sampUrNa devatAoMko yuddhameM jItakara devamAtA aditike do tejasvI kuNDala chIna liye the| sAtha hI devatAoMke bhA~ti-bhA~tike ratna, indrakA airAvata hAthI, uccaiHzravA ghor3A, kuberake maNimANikya Adi tathA padmanidhi nAmaka zaGkha bhI le liye the| vaha AkAzameM vicaraNa karanevAlA thA aura AkAzameM hI nagara banAkara usake bhItara nivAsa karatA thaa| eka dina sampUrNa devatA usake bhayase pIr3ita ho zacIpati indrako Age karake anAyAsa hI mahAn karma karanevAle bhagavAn zrIkRSNakI zaraNa meM gye| zrIkRSNane bhI narakAsurakI sArI ceSTAe~ sunakara Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * bhagavAn ke anyAnya vivAha, syamantaka-kathA, narakAsura-vaMdha tathA pArijAtaharaNa. DAlA, devatAoMko abhayadAna de vinatAnandana garur3akA smaraNa kiyaa| sarvadevavandita mahAbalI garur3a usI samaya bhagavAn ke sAmane hAtha jor3e upasthita ho gye| bhagavAn satyabhAmAke sAtha garur3apara savAra hue aura muniyoMke dvArA apanI stuti sunate hue usa rAkSasake nagarameM gye| jaise AkAzameM sUryakA maNDala dedIpyamAna hotA hai, usI prakAra usakA nagara bhI udbhAsita ho rahA thaa| usameM divya AbhUSaNa dhAraNa kiye bahuta-se rAkSasa nivAsa karate the| vaha nagara devatAoMke liye bhI durbhedya thaa| bhagavAn ne usake kaI AvaraNa dekha cakrase unheM kATa ThIka usI taraha, jaise sUrya andhakArako naSTa kara dete haiN| AvaraNa kaTa jAnepara samasta rAkSasa zUla uThAye saikar3oM aura hajAroMke jhuMDa banAkara yuddhake liye cale / vijayakI abhilASA rakhanevAle nizAcara tomara, bhindipAla aura paTTiza Adi astra-zastroMse bhagavAn zrIkRSNapara prahAra karane lge| taba bhagavAn zrIkRSNane bhI zArGgadhanuSa lekara unake divya astra-zastroMko kATa DAlA" tathA anike samAna tejasvI bANoMse una sabakA saMhAra Arambha kiyaa| isa prakAra samasta rAkSasa mAre jAkara pRthvIpara gira pdd'e| sampUrNa dAnavoMkA vadha karake kamalanayana bhagavAn puruSottamane pAJcajanya nAmaka mahAn zaGkha bajAyA / zaGkhanAda sunakara parAkramI daitya narakAsura divya rathapara ArUr3ha ho bhagavAnse yuddha karaneke liye AyA una donoMmeM atyanta bhayaGkara ghamAsAna yuddha huA, jo roMgaTe khar3e kara denevAlA thaa| ve donoM barasate hue meghoMkI bhA~ti hajAroM bANoMkI jhar3I lagA rahe the| isI bIcameM sanAtana bhagavAn vAsudevane arddhacandrAkAra bANase usa rAkSasakA dhanuSa kATa diyA aura usakI chAtIpara mahAn divyAstrakA prahAra kiyaa| usase hRdaya vidIrNa ho jAneke kAraNa vaha mahAn asura pRthvIpara gira pdd'aa| taba bhUmikI prArthanAse bhagavAn zrIkRSNa usa rAkSasake samIpa gaye aura bole-- 'tuma koI vara mA~go' yaha sunakara rAkSasane garur3apara baiThe hue bhagavAn zrIkRSNase kahA'sampUrNa bhUtoMke svAmI zrIkRSNa ! mujhe varadAnakI koI 981 AvazyakatA nhiiN| phira bhI dUsare logoMke hitake liye Apase eka uttama vara mA~gatA huuN| madhusUdana / jo manuSya merI mRtyuke dina mAGgalika snAna kareM, unheM kabhI narakakI prApti na ho|' 'evamastu' kahakara bhagavAnne use vaha vara de diyaa| narakAsurane brahmA aura ziva Adi devatAoMdvArA pUjita, vajra evaM vaidUryamaNise bane hue nUpuroMse suzobhita tathA zaratkAlake khile hue kamalasadRza komala bhagavaccaraNakA darzana karate hue apane prANoMkA parityAga kiyA aura zrIharikA sArUpya prApta kara liyaa| tadanantara sampUrNa devatA aura maharSi Anandamagna ho bhagavAnke Upara phUloMkI varSA aura stuti karane lge| isake bAda kamalanayana zrIkRSNane narakAsurake nagarameM praveza kiyA aura usane balapUrvaka jo devatAoMkA dhana lUTa liyA thA, vaha saba unheM vApasa kara diyaa| devamAtA aditike donoM kuNDala, uccaiHzravA ghor3A, airAvata hAthI aura dIptimAn maNimaya parvata -- ye sArI vastue~ bhagavAnne indrako de diiN| balavAn narakAsurane samasta rAjAoMko jItakara sabhI rASTroMse jo solaha hajAra kanyAoMkA apaharaNa kiyA thA, ve saba kI saba usake antaH purameM kaida thiiN| saikar3oM kAmadevakI zobhAko tiraskRta karanevAle mahAparAkramI zrIkRSNako dekhakara una sabane unheM apanA pati banA liyaa| taba ananta rUpa dhAraNa karanevAle bhagavAn govindane eka hI lagnameM una sabakA pANigrahaNa kiyaa| narakAsurake sabhI putra pRthvIdevIko Age karake bhagavAn govindakI zaraNameM gye| taba dayAnidhAna bhagavAnne una sabakI rakSA kI aura pRthvIke vacanokA Adara karate hue unheM narakAsurake rAjyapara sthApita kara diyaa| tatpazcAt una sabhI sundarI striyoMko indrake vimAnapara biThAkara devadUtoMke sAtha dvArakAmeM bheja diyaa| isake bAda satyabhAmAke sAtha garur3apara ArUr3ha ho bhagavAn zrIkRSNa devamAtAkA darzana karaneke liye svargalokameM gye| amarAvatIpurImeM pahu~cakara mahAbalI zrIkRSNa patnIsahita garur3ase utare aura devatAoMkI vandanIyA mAtA aditike caraNoMmeM unhoMne praNAma kiyaa| Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 *** * arcayasva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhagavAn zrIkRSNake cakra aura garur3ajIke paMkhoMkI mArase devatA parAsta ho gaye aura indra bhayabhIta hokara gajarAja airAvatase nIce utara par3e tathA gadgada vANIse bhagavAnkI stuti karake bole - 'zrIkRSNa ! yaha pArijAta devatAoMke upabhogameM Ane yogya hai| pUrvakAlameM Apane hI ise devatAoMke liye diyA thaa| aba yaha manuSyalokameM kaise raha sakegA ?' taba bhagavAnne indrase kahA-' - 'devarAja ! tumhAre gharameM zacIne satyabhAmAkA apamAna kiyA hai| unhoMne inako pArijAtake phUla na dekara svayaM hI unheM apane mastakameM dhAraNa kiyA hai| isaliye maiMne pArijAtakA apaharaNa kiyA hai| maiMne satyabhAmAse pratijJA kI hai ki maiM tumhAre gharameM pArijAtakA vRkSa lagA dUMgA; ataH Aja yaha pArijAta tumheM nahIM mila sktaa| maiM manuSyoMke hitake liye use bhUtalapara le jAU~gA / satyabhAmA krodhameM bharakara indrANIke gharase calI jabataka maiM vahA~ rahU~gA, mere bhavanameM pArijAta bhI rhegaa| Aya aura apane svAmIke pAsa Akara bolIM- mere paramadhAma padhAranepara tuma apanI icchAke anusAra ise yaduzreSTha ! usa zacIko pArijAtake phUloMpara bar3A ghamaMDa le lenA / indrane bhagavAnko namaskAra karake khaahai| usane mujhe diye binA hI saba phUla apane hI kezoMmeM 'acchA, aisA hI ho' yoM kahakara ve devatAoMke sAtha dhAraNa kara liye haiN|' satyabhAmAkI yaha bAta sunakara apanI purImeM lauTa gaye aura bhagavAn zrIkRSNa mahAbalI vAsudevane pArijAtakA per3a ukhAr3a liyA aura satyabhAmAdevIke sAtha garur3apara baiThakara dvArakApurImeM cale use garur3akI pIThapara rakhakara ve satyabhAmAke sAtha aaye| usa samaya munigaNa unakI stuti karate the| dvArakApurIkI ora cala diye| yaha dekha devarAja indrako sarvavyApI bhagavAn zrIhari satyabhAmAke nikaTa devavRkSa bar3A krodha huaa| aura ve devatAoMko sAtha lekara pArijAtakI sthApanA karake samasta bhAryAoMke sAtha bhagavAn janArdanapara astra-zastroMkI varSA karane lage, mAno vihAra karane lge| vizvarUpadhArI madhusUdana rAtrimeM ina megha kisI mahAn parvatapara jalakI bU~deM barasA rahe ho| sabhI patniyoMke gharoMmeM rahakara unheM sukha pradAna karate the| - aniruddhakA USAke sAtha vivAha putravatsalA mAtAne bhagavAnko donoM hAthoMse pakar3akara chAtIse lagA liyA aura eka zreSTha Asanapara biThAkara unhoMne bhaktipUrvaka bhagavAnkA pUjana kiyaa| tatpazcAt Aditya, vasu, rudra aura indra Adi devatAoMne bhI paramezvarakA yathAyogya pUjana kiyaa| usa samaya yazasvinI satyabhAmA zacIke mahalameM gyiiN| vahA~ indrANIne unheM sukhamaya Asanapara biThAkara unakA bhalIbhAMti pUjana kiyaa| usI samaya sevakoMne indrakI preraNAse pArijAtake sundara phUla le jAkara zacIdevIko bheMTa diye| sundarI zacIne una phUloMko lekara apane kAle evaM cikane kezoMmeM gU~tha liyA aura satyabhAmAkI avahelanA kara dii| unhoMne socA- 'ye phUla devatAoMke yogya haiM aura satyabhAmA mAnuSI haiM, ataH ye ina phUloMkI adhikAriNI nahIM haiN|' aisA vicAra karake unhoMne ve phUla satyabhAmAko nahIM diye| [ saMkSipta padmapurANa - zrIkRSNake rukmiNIke garbhase pradyumna utpanna hue, jo kAmadevake aMzase prakaTa hue the| ve bar3e balavAn the| unhoMne zambarAsurakA vadha kiyA thaa| unake rukmIkI putrIke garbhase aniruddhakA janma huaa| aniruddhane bhI bANAsurakI kanyA USAke sAtha vivAha kiyaa| usa vivAhako kathA isa prakAra hai-- eka dina USAne svaprameM mahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! bhagavAn eka nIla kamala dalake samAna zyAmasundara taruNa puruSako dekhaa| USAne svaprameM hI usa puruSake sAtha premAlApa kiyA aura jAganepara use sAmane na dekha vaha pAgala sI ho uThI tathA yaha kahatI huI ki 'tuma mujhe akelI chor3a kahA~ cale gaye ?' vaha bhA~ti-bhA~ti se vilApa karane lgii| USAkI eka citralekhA nAmakI sakhI thii| usane usakI aisI avasthA dekhakara pUchA Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa . aniruddhakA akhAke sAtha vivAha . 983 'sakhI ! kyA kAraNa hai ki tumhArA mana vikSipta-sA ho sevakoko mArA gayA dekha daityarAja bANAsurako rahA hai ?' USAne svapnameM mile hue patike viSayakI sArI aniruddhake viSayameM bar3A kautUhala huaa| itanemeM hI bAteM saca-saca batA dii| devarSi nAradane Akara batAyA ki ye zrIkRSNake pautra citralekhAne sampUrNa devatAoM aura zreSTha manuSyoMke aniruddha haiN| yaha sunakara dhanuSa le vaha svayaM hI citra vastrapara aGkita karake USAko dikhlaaye| aniruddhako pakar3aneke liye unake samIpa aayaa| hajAra yadukulameM jo zrIkRSNa, balabhadra, pradyuma aura aniruddha bhujAoMse yukta daityarAjako yuddhake liye Ate dekha Adi sundara puruSa the, unake citra bhI usane USAke aniruddhane bhI eka parigha ghumAkara bANAsurake Upara sAmane prastuta kiye| USAne unameMse zrIkRSNako usase pheMkA; kintu usane bANa mArakara usa parighako kATa milatA-julatA paayaa| ataH unhIMkI paramparAmeM unake diyaa| tatpazcAt sarpAstrase aniruddhako acchI taraha honekA anumAna karake usane udhara hI dRSTipAta kiyaa| bA~dhakara daityarAjane unheM antaHpurameM hI kaida kara liyaa| zrIkRSNake bAda pradyumna aura pradhumrake bAda aniruddhako idhara devarSi nAradake mukhase yaha sArA samAcAra dekhakara vaha sahasA bola uThI-'yahI hai, yahI hai aisA jyoM-kA-tyoM jAnakara bhagavAn zrIkRSNa bhI baladevajI, kahakara usane aniruddhake citrako hRdayase lagA liyaa| pradyumna tathA apanI senAke sAtha pakSirAja garur3apara tava citralekhA daityoMkI bahuta-sI mAyAvinI striyoMko ArUr3ha ho bANAsurake bAhubalakA uccheda karaneke liye sAtha le dvArakAmeM gayI aura rAtake samaya antaHpurameM A phuNce| pUrvakAlameM baliputra bANAsurane bhagavAn soye hue aniruddhako mAyAse mohita karake bANAsurake zaGkarakI ArAdhanA kI thii| isase prasanna hokara bhagavAn mahalameM lAkara USAkI zayyApara sulA diyaa| jAganepara zaGkarane use vara mA~ganeko kahA / taba usane mahezvarase yahI aniruddhane apaneko atyanta ramaNIya aura svaccha vara mA~gA thA ki 'Apa mere nagara-dvArapara sadA rakSAke palaMgapara soyA huA paayaa| pAsa hI samasta zubha liye maujUda raheM aura jo zatruoMkI senA Ave, usakA lakSaNoMse sampanna vicitra AbhUSaNa, vastra, gandha aura saMhAra kreN|' 'tathAstu' kahakara bhagavAn zaMkarane usakI mAlA Adise alaGkata tathA suvarNake samAna raMga aura prArthanA svIkAra kI tathA ve apane putra aura pArSadoMke sundara kezovAlI USA baiThI huI thii| tadanantara USAkI sAtha astra-zastra liye usake nagara-dvArapara sadA prasannatAse aniruddha usake sAtha rahane lge| virAjamAna rahane lge| usa samaya jaba bhagavAn zrIkRSNa isa prakAra lagAtAra eka mAsataka aniruddha USAke yAdavoMkI bahuta bar3I senAko sAtha lekara vahA~ Aye to sAtha mahalameM rhe| eka dina antaHpurameM rahanevAlI kucha unheM dekhakara bhagavAn zaMkara bhI vRSabhapara ArUr3ha ho saba bUr3hI striyoMne unheM dekha liyA aura rAjA bANAsurako prakArake astra-zava liye apane putra aura pArSadoMsahita isakI sUcanA de dii| yaha samAcAra sunate hI rAjAko yuddhake liye nikale / ve hAthIkA camar3A pahane, kapAla A~kheM krodhase lAla ho gyiiN| usane atyanta vismita dhAraNa kiye, saba aGgoMmeM vibhUti ramAye aura prajvalita hokara apane sevakoMko bhejA aura yaha Adeza diyA ki sapokA AbhUSaNa pahane zobhA pA rahe the| unakA zrIaGga 'use yahIM pakar3a laao|' sevaka rAjAke mahalapara car3ha piGgala varNakA thaa| unake tIna netra the| ve apane hAthameM gaye aura rAjakumArIke zayanAgArameM soye hue aniruddhako trizUla liye hue the| unhoMne sampUrNa bhUtagaNoMkA saMgaThana pakar3aneke liye Age bddh'e| apaneko pakar3aneke liye kara rakhA thaa| ve samasta prANiyoMke liye bhayadAyaka Ate dekha aniruddhane khilavAr3ameM hI mahalakA eka pratIta hote the| unakA teja pralayakAlIna agnike samAna khambhA ukhAr3a liyA aura usIse mAra-mArakara do hI jAna par3atA thaa| ve apane donoM putroM aura samasta ghar3ImeM una sabakA kacUmara nikAla ddaalaa| apane pArSadoMke sAtha upasthita the| tripurakA nAza karanevAle una Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 984 * arjayasva hRSIkezaM yadIcchasi paraM padam * bhagavAn bhUtanAthako sAmanA karaneke liye AyA dekha bhagavAn zrIkRSNane senAko to bahuta dUra pIche hI ThaharA diyA aura svayaM balabhadra evaM pradyumnasahita nikaTa Akara ve ha~sate-ha~sate bhagavAn zaGkarajIke sAtha yuddha karane lge| una donoMmeM ghora yuddha huaa| pinAka aura zArGgadhanuSase chUTe hue bANa pralayAnike samAna bhayaMkara jAna par3ate the| balarAmajI gaNezajIke sAtha aura pradyumra kArtikeyajIke sAtha bhir3a gye| donoM pakSoMke yoddhA mahAn parAkramI aura siMhake samAna utkaTa balavAle the| gaNezajIne apane dA~tase balarAmajIkI chAtImeM prahAra kiyA, taba balarAmajIne mUsala uThAkara unake dA~tapara de maaraa| mUsalakI mAra par3ate hI gaNezajIkA dA~ta TUTa gayA aura ve cUhepara car3hakara raNabhUmise bhAga khar3e hue| tabhIse TUTe hue dA~tavAle gaNezajI isa lokameM tathA devatA, dAnava aura gandharvaki yahA~ 'ekadanta ke nAmase prasiddha hue| kArtikeyajI pradyumrake sAtha yuddha kara rahe the| hala dhAraNa karanevAle balarAmajIne mUsalakI mArase zivagaNoMko yuddhabhUmise bhagA diyaa| bhagavAn ziva zrIkRSNase bahuta derataka yuddha karate rhe| isake bAda unhoMne krodhase lAla-lAla A~kheM karake apane bANapara atyanta prajvalita tApajvarakA AdhAna kiyA aura use bhagavAn zrIkRSNapara chor3a diyA; kintu zrIkRSNa zItajvarase usa astrakA nivAraNa kara diyaa| isa prakAra zrIhari aura harake chor3e hue ve donoM jvara unhoMkI AjJAse manuSyalokameM cale gye| jo mAnava zrIhari aura zaGkarake yuddhakA vRttAnta sunate haiM, ve jvarase mahAdevajI kahate haiM- pArvatI ! kAzIkA rAjA pauNDrakavAsudeva kAzIpurIke bhItara ekAnta sthAnameM baiThakara bAraha varSoMtaka binA kucha khAye piye merI ArAdhanAyeM saMlagna ho paJcAkSara mantrakA japa karatA rhaa| usa samaya vaha apane netrarUpI kamalase merI pUjA karatA thaa| taba maiMne atyanta prasanna hokara usase vara mA~ganeke [ saMkSipta padmapurANa 1 ***************** mukta hokara nIroga ho jAte haiN| isake bAda daityarAja bANAsura rathapara savAra ho bhagavAn zrIkRSNake sAtha yuddha karaneke liye AyA; kintu bhagavAnne apane cakrase usakI bhujAe~ kATa ddaaliiN| yaha dekha bhagavAn zaGkarane kahA- 'prabho ! yaha bANAsura rAjA balikA putra hai| maiMne ise amaratvakA varadAna diyA hai| yaduzreSTha ! Apa mere usa varadAnakI rakSA kareM aura isa balikumArake aparAdhoMko kSamA kara deN|' 'bahuta acchA' kahakara bhagavAn zrIkRSNane apane cakrako sameTa liyA aura prANoMke saGkaTameM par3e hue bANAsurako chor3a diyaa| usako chur3Akara uttama vratakA pAlana karanevAle bhagavAn zaGkara vRSabhapara savAra ho kailAsapara cale gye| phira bANAsurane mahAbalI balarAma aura zrIkRSNako namaskAra kiyA aura una donoMke sAtha nagarameM jAkara aniruddhako bandhanase mukta kara diyaa| tatpazcAt usane divya vastrAbhUSaNoMse pUjA karake kRSNapautra aniruddhako apanI kanyA USAkA dAna kara diyaa| aniruddhakA vidhipUrvaka vivAha ho jAneke pazcAt bANAsurane pradyumnasahita balarAma aura zrIkRSNakA bhI pUjana kiyaa| phira bhagavAn janArdana USA aura aniruddhako eka divya rathapara biThAkara dvArakAkI ora prasthita hue| balarAma, pradyumra aura senAke sAtha zrIharine apanI ramaNIya purImeM praveza kiyaa| vahA~ aniruddha aneka ratnoMdvArA nirmita manohara bhavanameM bANaputrI USAke sAtha bhA~ti-bhA~ti ke bhogoMkA upabhoga karate hue nirantara prasannatApUrvaka nivAsa karane lage / pauNDraka, jarAsandha, zizupAla aura dantavaktrakA vadha, vrajavAsiyoMkI mukti, sudAmAko aizvarya pradAna tathA yadukulakA upasaMhAra liye khaa| vaha bolA- 'mujhe vAsudevake samAna rUpa pradAna kiijiye|' yaha sunakara maiMne use zaGkha, cakra, gadA aura padmasahita cAra bhujAe~, kamaladalake samAna vizAla netra kirITa, maNimaya kuNDala, pIta vastra tathA kaustubhamaNi Adi cihna pradAna kiye| aba vaha apaneko vAsudeva batAkara saba logoMko mohameM DAlane lagA / eka Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * pauNDaka AdikA vadha, sudAmAko aizvarya-pradAna tathA yadukulakA upasaMhAra . dina abhimAna aura balase unmatta hue kAzirAjake pAsa jarAsandhakI purImeM gaye aura vahA~ brAhmaNakA veSa dhAraNa devarSi nAradane Akara kahA-'mUr3ha ! vasudevanandana karake una sabane rAjAke antaHpurameM praveza kiyaa| unheM zrIkRSNapara vijaya pAye binA tU vAsudeva nahIM ho sktaa|' dekhakara jarAsandhane sASTAGga praNAma kiyA aura yogya itanA sunate hI vaha usI samaya zrIkRSNako jItaneke liye AsanoMpara biThAkara madhuparkakI vidhise unakA pUjana garur3apatAkAse yukta rathapara ArUr3ha ho cAro aGgoMse yukta karake kahA-'dvijavaro! maiM dhanya hU~, kRtakRtya huuN| akSauhiNI senAke sAtha yAtrA karake dvArakAmeM jA phuNcaa| Apaloga kisa liye mere samIpa padhAre haiM ? use btaaye| vahA~ nagaradvArapara suvarNamaya rathameM baiThe hue pauNDka ne maiM ApalogoMko saba kucha duuNgaa|' taba unameMse bhagavAn zrIkRSNake pAsa dUta bhejA aura yaha sandeza diyA ki 'maiM zrIkRSNane haMsakara kahA- 'rAjan ! hama kramazaH vAsudeva hU~ tathA yuddhake liye yahA~ AyA huuN| mujhapara zrIkRSNa, bhImasena aura arjuna haiM tathA yuddhake liye vijaya pAye binA tuma vAsudeva nahIM kahalA skte| tumhAre pAsa Aye haiN| hamameM se kisI ekako dvandra-yuddhake usakA sandeza sunakara bhagavAn zrIkRSNa garur3apara ArUr3ha liye svIkAra kro|' 'bahuta acchA' kahakara usane unakI hue aura pauNDrakase yuddha karaneke liye nagaradvArapara aaye| bAta mAna lI aura dvandra-yuddhake liye bhImasenakA varaNa vahA~ unhoMne akSauhiNI senAke sAtha rathapara baiThe hue zaGka, kiyaa| phira to bhImasena aura jarAsandha atyanta cakra, gadA aura pA dhAraNa karanevAle pauNDkako dekhaa| bhayaMkara mallayuddha huA, jo lagAtAra sattAIsa dinoMtaka phira to zAdhanuSa hAthame le pralayAgnike samAna tejasvI calatA rhaa| usake bAda zrIkRSNake saMketase bhImasenane vANoMse ratha, hAthI, ghor3e aura paidalasahita usakI bahuta usake zarIrako cIra DAlA aura do Tukar3e karake use bar3I akSauhiNI senAko bhagavAnne do hI ghar3ImeM bhasma kara pRthvIpara girA diyaa| isa prakAra pANDunandana bhaumake dvArA jhalA / eka vANase usake hAthoMmeM cipake hue zaGkha, cakra jarAsandhakA vadha karAkara usake kaida kiye hue aura gadA Adi zastroMko bhI lIlApUrvaka kATa diyaa| rAjAoMko bhI bhagavAnne mukta kiyaa| ve rAjA bhagavAn phira pavitra sudarzanacakrase usake kirITa-kuNDalayukta madhusUdanako praNAma aura unakI stuti karake unake dvArA mastakako kATakara unhoMne kAzIke antaHpurameM girA surakSita ho apane-apane dezoMko cale gye| diyaa| usa mastakako dekhakara samasta kAzInivAsI bahuta tadanantara bhagavAn vAsudevane bhImasena aura arjunake vismita hue| sAtha indraprasthameM jAkara mahArAja yudhiSThirase rAjasUya udhara magadharAja jarAsandha kaMsavadhake pazcAt nAmaka mahAn yajJakA anuSThAna kraayaa| yajJa samApta yAdavoMse dveSabhAva rakhate hue hI unheM sadA pIr3A diyA honepara yudhiSThirane bhISmajIkI anumatise agrapUjAkA karatA thaa| isase duHkhita hokara yAdavoMne zrIkRSNase adhikAra zrIkRSNako hI diyA-sarvaprathama unhIMkI pUjA usakI ceSTAe~ btlaayiiN| taba bhagavAn zrIkRSNane kii| usa samaya zizupAlane zrIkRSNake prati bahuta-se bhImasena aura arjunako bulAkara parAmarza kiyA-'isa AkSepayukta vacana khe| taba zrIkRSNane sudarzanacakrake jarAsandhane mahAdevajIkI ArAdhanA kI hai; ataH unakI dvArA usakA mastaka kATa ddaalaa| vaha tIna janmoMkI kRpAse yaha zastrodvArA nahIM mArA jA sktaa| kintu samAptike bAda usa samaya zrIharike sArUpyako prApta kisI-na-kisI prakAra isakA vadha karanA Avazyaka huaa| zizupAlako mArA gayA sunakara dantavakA hai|' phira kucha socakara bhagavAnne bhImasenase kahA- zrIkRSNase yuddha karaneke liye mathurA meM gyaa| yaha sunakara 'tuma usake sAtha mallayuddha kro|' bhImasenane aisA zrIkRSNa bhI mathurAmeM hI usase yuddha karaneke liye gye| karanekI pratijJA kii| taba sampUrNa carAcara jagatke vahA~ mathurApurIke daravAjepara yamunAke kinAre una donoMmeM vandanIya bhagavAn vAsudeva bhIma aura arjunako sAtha le dina-rAta yuddha hotA rahA / antameM zrIkRSNane dantavApara Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 983 . ardhagrasva habIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa gadAse prahAra kiyaa| usakI coTa khAkara vajrase vidIrNa bA~dhakara bhagavAn vAsudevase milaneke liye parama manohara hue parvatakI bhA~ti usakA sArA zarIra cUra-cUra ho gayA dvArakA nagarImeM AyA aura rukmiNIke antaHpurake aura vaha prANahIna hokara pRthvItalapara gira pdd'aa| daravAjepara jA kSaNabhara cupacApa khar3A rahA / itane meM usake dantavakA bhI yogiyoMko prApta honeyogya nityAnandamaya Upara zrIkRSNakI dRSTi par3I, unhoMne brAhmaNako AyA jAna sukhase paripUrNa sanAtana paramapadarUpa bhagavatsAyujyako Age bar3hakara usakI agavAnI kI aura praNAma karake prApta huaa| isa prakAra jaya aura vijaya sanakAdike hAtha pakar3akara mahalake bhItara le jA use sundara zApake vyAjase kevala bhagavAnko lIlAmeM sahayoga Asanapara bitthaayaa| vaha becArA bhayase kA~pa rahA thaa| deneke liye saMsArameM tIna bAra utpanna hue aura tInoM hI kintu bhagavAnne rukmiNIke hAthameM rakhe hue suvarNamaya janmoMmeM bhagavAnke hI hAthase unakI mRtyu huI / isa taraha kalazake jalase svayaM hI usake donoM caraNa dhokara tIna janmoMkI samApti honepara ve punaH mokSako prApta hue| madhuparkadvArA usakA pUjana kiyaa| phira amRtake samAna " dantavaktrakA vadha karaneke pazcAt bhagavAn zrIkRSNa madhura anna-pAna Adise brAhmaNako tRpta karake usake yamunAke pAra ho nandake vajameM gaye aura pahaleke purAne cithar3eme ba~dhe hue cAvaloko lekara bhagavAnne pitA-mAtA nanda aura yazodAko praNAma karake unhoMne una haMsate-ha~sate unakA bhoga lgaayaa| unhoMne jyoM hI una donoko AzvAsana diyaa| phira nanda aura yazodAne bhI cAvaloMko mu~hameM DAlA, tyoM hI brAhmaNako pracura dhana, netroMse A~sU bahAte hue bhagavAnako hRdayase lgaayaa| dhAnya, vastra evaM AbhUSaNoMse yukta mahAn aizvarya prApta ho tatpazcAt zrIkRSNane vahA~ke samasta bar3e-bUr3he gopoMko gyaa| kintu usa samaya bhagavAnse khAlI hAtha vidA praNAma karake AzvAsana diyA aura bahumUlya ratna, vastra hokara usane apane manameM isa bAtakA vicAra kiyA ki tathA AbhUSaNa Adi dekara brajake samasta nivAsiyoMko 'inhoMne mujhe kucha nahIM diyaa|' nivAsasthAnameM pahu~canepara santuSTa kiyaa| vahA~ rahanevAle nandagopa Adi saba loga jaba usane apane liye dhana-dhAnyase sampanna gRha dekhA to tathA pazu-pakSI aura mRga Adi bhI bhagavAnkI kRpAse use nizcaya ho gayA ki yaha saba zrIharikI kRpAse hI strI-putroMsahita divyarUpa dhAraNa karake vimAnapara baiThe prApta huA hai| brAhmaNane prasannacitta hokara divya vastra evaM aura parama vaikuNThadhAmako cale gye| isa prakAra samasta AbhUSaNa Adike dvArA patnIke sAtha samasta kAmanAoMkA vrajavAsiyoMko apanA nirAmaya pada pradAna karake bhagavAn upabhoga kiyA aura zrIharikI prasannatAke liye nAnA zrIkRSNa zobhAmayI dvArakApurImeM Aye, usa samaya prakArake yajJoMkA anuSThAna karake unhIMka prasAdase vaha AkAzameM sthita devagaNa unakI stuti kara rahe the| paramadhAmako prApta huaa| dvArakAmeM vasudeva, ugrasena, saMkarSaNa, pradyumna, dhRtarASTra ke putra duryodhanane chalapUrvaka juA khelakara aniruddha aura akrUra Adi yAdava sadA bhagavAn usIke vyAjase pANDavokA sArA rAjya har3apa liyA thA zrIkRSNakA pUjana kiyA karate the| ve vizvarUpadhArI aura unheM apane rAjyase nirvAsita kara diyA thaa| isase bhagavAn bhAMti-bhA~tike divya ratnodvArA nirmita manohara yudhiSThira, bhImasena, arjuna, nakula aura sahadeva apanI gRhoMmeM kalpavRkSake phUloMse sajI huI svaccha evaM komala patnI draupadIke sAtha mahAn vanameM jAkara vahA~ bAraha zayyAoMpara solaha hajAra ATha rAniyoMke sAtha pratidina varSAMtaka rhe| phira eka sAlataka unheM ajJAtavAsa karanA AnandakA anubhava karate the| una dinoM zrIkRSNa aura pdd'aa| antameM saba matsyadezake rAjA virATake bhavanameM balarAmajIkA bAlasakhA evaM sahapAThI eka brAhmaNa thA, ekatrita hue aura bhagavAn zrIkRSNako sahAyatAle jo atyanta daridratAse pIr3ita rahatA thaa| eka dina vaha dhRtarASTra-putroMke sAtha yuddha karaneko aaye| aneka dezoMse bhokhameM milA huA muTThIbhara cAvala purAne cithar3emeM Aye hue rAjAoMke sAtha parama puNyamaya kurukSetrameM juTe Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] ---------------- * pauNDraka AdikA vadha, sudAmAko aizvarya pradAna tathA yadukulakA upasaMhAra * ------------- 987 ...........................................................................................................................********* hue pANDavoM aura dhRtarASTra-putroMmeM bahuta bar3A saMgrAma huA, jo devatAoMke liye bhI bhayaMkara thaa| usameM zrIkRSNane arjunake sArathikA kAma kiyA aura apanI zakti arjunameM sthApita karake unake dvArA gyAraha akSauhiNI senAoMsahita duryodhana, bhISma, droNa tathA anyAnya rAjAoMkA vadha karAkara unhoMne pANDavoMko apane rAjyapara sthApita kara diyaa| isa prakAra pRthvIkA sArA bhAra utArakara bhagavAnne dvArakApurImeM praveza kiyaa| gayA / tadanantara kucha kAlake bAda eka vaidika brAhmaNa apane mare hue pA~ca varSake bAlakako lekara dvArakAmeM rAjAke dvArapara rakhakara bahuta vilApa karane lgaa| usane zrIkRSNake prati bahuta AkSepayukta vacana khe| zrIkRSNa usa AkSepako sunakara bhI cupa rhe| brAhmaNa kahatA - 'mere pA~ca putra pahale mara cuke haiN| yaha chaThA putra hai| yadi zrIkRSNa mere isa putrako jIvita nahIM kareMge to maiM isa rAjadvArapara prANa de duuNgaa|' isI samaya arjuna bhagavAn zrIkRSNase milaneke liye dvArakAmeM aaye| vahA~ unhoMne putrazokase vilApa karate hue brAhmaNako dekhA usakA pA~ca varSakA bAlaka kAlake mukhameM calA gayA hai, yaha dekhakara arjunako bar3I dayA aayii| unhoMne brAhmaNako abhayadAna dekara pratijJA kI-- 'maiM tumhAre putrako jIvita kara duuNgaa|' unase AzvAsana pAkara brAhmaNa prasanna ho gyaa| unhoMne mantra par3hakara aneka saJjIvanAstroMkA prayoga kiyA; kintu vaha bAlaka jIvita na huaa| isase apanI pratizA jhUThI hotI dekha arjunako bar3A zoka huA aura unhoMne usa brAhmaNake sAtha hI prANa tyAga denekA vicAra kiyaa| yaha saba jAnakara bhagavAn zrIkRSNa antaHpurase bAhara nikale aura usa vaidika brAhmaNase bole - 'maiM tumhAre sabhI putroMko lA duuNgaa|' aisA kahakara use AzvAsana de arjunasahita garur3apara ArUr3ha ho ve viSNulokameM gye| vahA~ divya maNimaya maNDapameM zrIlakSmIdevIke sAtha baiThe hue bhagavAn nArAyaNako dekhakara zrIkRSNa aura arjunane unheM namaskAra kiyaa| bhagavAnne una donoMko apanI bhujAoMmeM kasa liyA aura pUchA--'tuma donoM kisa liye Aye ho ?' zrIkRSNane kahA- 'bhagavan! mujhe vaidika brAhmaNake putroMko de diijiye|' taba bhagavAn nArAyaNane vaisI hI avasthAmeM sthita apane lokameM vidyamAna brAhmaNaputroMko zrIkRSNake hAthameM sauMpa diyaa| zrIkRSNa bhI unheM garur3ake kaMdhepara biThAkara prasannatApUrvaka arjunasahita svayaM bhI garur3apara savAra hue aura AkAzameM devatAoMke mu~hase apanI stuti sunate hue dvArakApurImeM aaye| vahA~ pahu~cakara unhoMne brAhmaNake chaH putra unheM samarpita kara diye taba vaha atyanta harSameM bharakara zrIkRSNako abhyudayakAraka AzIrvAda dene lgaa| arjunakI bhI pratijJA saphala huI; isaliye unako bhI bar3A harSa thaa| unhoMne bhagavAn zrIkRSNako namaskAra karake mahArAja yudhiSThiradvArA pAlita apanI purIkI rAha lii| zrIkRSNake solaha hajAra rAniyoMke garbhase kula ayuta sahasra (eka karor3a) putra utpanna hue the| isa viSayameM kahate haiM-- 'zrIkRSNake eka karor3a ATha sau putra the| una sabameM rukmiNInandana pradyuna hI bar3e the, asaMkhya yaduvaMziyoMse yaha sArI pRthvI vyApta ho gayI thI / eka dina samasta yAdavakumAra ghUmaneke liye narmadAtaTapara gye| vahA~ maharSi kaNva tapasyA kara rahe the| yAdavakumAroMne jAmbavatIke putra sAmbako strIke veSameM sajAkara usake peTameM eka lohekA mUsala bA~dha diyaa| phira dhIre-dhIre RSike samIpa Akara sabane namaskAra kiyA aura strIrUpadhArI sAmbako Age khar3A karake pUchA--'mune! batAiye isa strIke garbhameM kanyA hai yA putra ?' munine mana-hI-mana saba bAta jAnakara krodhapUrvaka kahA- -'are! tuma saba loga isI mUsalase mAre jaaoge|' yaha sunakara sabakA hRdaya udvigna ho utthaa| unhoMne zrIkRSNake pAsa Akara maharSikI kahI huI sArI bAteM kaha sunaayiiN| zrIkRSNane usa loheke mUsalako cUrNa karake kuNDameM DalavA diyaa| usa cUrNase vajrake samAna kaThora bar3e-bar3e sarakaMDe uga aaye| mUsalake cUrNa honese eka lohA baca gayA thA, jo kaniSThikA aMgulIke barAbara thaa| usako eka matsya nigala gyaa| usa matsyako niSAdane pakar3A aura usake peTase usa mUsalAvazeSa Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 ******* akSayatva iSIkezaM yadIcchasi paraM padam * loheko nikAlakara bANake AgekA phala banavA liyaa| kucha dinoMke bAda samasta yAdava paraspara AkSepayukta vacana kahate hue una sarakaMDoMdvArA eka dUsarese lar3akara naSTa ho gaye / bhagavAn zrIkRSNa yuddhase zrAnta hokara kalpavRkSakI chAyAmeM so rahe the| usI samaya vaha niSAda dhanuSa-bANa lekara zikAra khelaneke liye aayaa| bhagavAn zrIkRSNake sivA samasta yAdava yuddhameM kAma Aye the, ve sabhI maraneke pazcAt apane-apane devasvarUpameM mila gye| isa prakAra mUsaladvArA sabakA saMhAra karake akele bhagavAn zrIkRSNa aneka latAoMse vyApta mahAn kalpavRkSakI chAyAmeM leTe hue apane caturvyUhagata vAsudevasvarUpakA cintana kara rahe the| ve ghuTanepara apanA eka paira rakhe mAnava lokakA tyAga karaneko udyata the| usI samaya mRgayAse jIvikA calAnevAle usa niSAdane kAlake prabhAvase cakra, vajra, dhvajA aura aGkurA Adi cihnoMse aGkita bhagavAnke atyanta lAla talaveko (mRga jAnakara) lakSya karake bIMdha ddaalaa| usake bAda usane bhagavAn zrIkRSNako phcaanaa| phira to mahAn bhayase pIr3ita ho vaha thara-thara kA~pane lagA aura donoM hAtha jor3akara bolA- 'nAtha ! mujhase bar3A aparAdha huA, kSamA kreN|' yoM kahakara vaha bhagavAnke caraNoMmeM par3a gyaa| niSAdako isa avasthAmeM dekha bhagavAn zrIkRSNane apane amRtamaya hAthoMse uThAyA aura yaha kahakara ki 'tumane koI aparAdha nahIM kiyA hai| use AzvAsana diyaa| isake bAda use yogiyoMko prApta honeyogya punarAvRttirahita sanAtana viSNuloka pradAna kiyaa| phira to vaha strI aura putroMsahita mAnava zarIrakA tyAga karake divya vimAnapara baiThA tathA sahasroM sUryoke samAna prakAzamAna hiraNmaya vAsudeva nAmaka viSNudhAmako calA gyaa| isI samaya dAruka ratha lekara bhagavAn zrIkRSNake samIpa aaye| bhagavAnne kahA-' - 'mere svarUpabhUta arjunako yahA~ bulA le aao|' AjJA pAkara dAruka manake samAna vegazAlI rathapara ArUr3ha ho turaMta hI arjunake samIpa jA phuNce| arjuna usa rathapara baiThakara Aye aura bhagavAnko praNAma karake hAtha jor3akara bole, [ saMkSipta padmapurANa 33333 'mere liye kyA AjJA hai ?' bhagavAn zrIkRSNane kahA 'maiM paramadhAmako jaauuNgaa| tuma dvArakA jAkara vahA~se rukmiNI Adi ATha paTarAniyoMko yahA~ le Akara mere zarIrake sAtha bhejo|' arjuna dArukake sAtha dvArakApurIko gye| idhara bhagavAn zrIkRSNa sampUrNa jagatke sRSTi, pAlana aura saMhArake hetubhUta, sampUrNa kSetroMke jJAtA, antaryAmI, yogiyoMdvArA dhyAna karaneke yogya, apane vAsudevAtmaka svarUpako dhAraNa karake garur3apara ArUr3ha ho maharSiyoMke dvArA apanI stuti sunate hue paramadhAmako cale gye| arjunane dvArakAmeM vasudeva aura ugrasenase tathA rukmiNI Adi paTarAniyoMse sArA hAla kaha sunaayaa| yaha sunakara zrIkRSNameM anurAga rakhanevAle samasta puravAsI puruSa aura antaHpurakI striyA~ dvArakApurI chor3akara bAhara nikala AyIM tathA vasudeva, ugrasena aura arjunake sAtha zIghra hI zrIharike samIpa AyIM, vahA~ pahu~cakara AThoM rAniyA~ zrIkRSNake svarUpameM mila gyiiN| vasudeva, ugrasena aura akrUra Adi sampUrNa zreSTha yAdava apanA-apanA zarIra tyAgakara sanAtana vAsudavako prApta hue| revatI devIne balarAmajIke zarIrako aGkame lekara citAkI agrimeM praveza kiyA aura divya vimAnapara baiThakara ve apane svAmIke nivAsasthAna divya saGkarSaNa lokameM calI gyiiN| isI prakAra rukmIkI putrI pradhunake sAtha, USA aniruddhake sAtha tathA yadukulakI anya striyA~ apane-apane patiyoMke zarIrake sAtha apripraveza kara gyiiN| una sabakA aurdhvadaihika karma arjunane hI sampanna kiyaa| usa samaya dAruka bhI divya azvoMse jute hue sugrIva nAmaka divya rathapara ArUr3ha ho paramadhAmako cale gye| pArijAta vRkSa aura devatAoMkI sudharmA sabhA-ye donoM indralokameM pahu~ca gye| tatpazcAt dvArakApurI samudrameM DUba gayI! arjuna bhI yaha kahate hue ki 'aba merA bhAgya naSTa ho gayA' sAyaMkAlIna sUryakI bhA~ti tejohIna hokara apanI purImeM cale aaye| isa prakAra sampUrNa devatAoMke hitake liye tathA pRthvIke samasta bhArakA nAza karaneke liye bhagavAnne yadukulameM avatAra liyA aura sampUrNa rAkSasoM tathA Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gArakhaNDa ] ... * zrIviSNu-pUjanakI vidhi tathA vaiSNavoSita AdhArakA varNana * 989 pRthvIke mahAn bhArakA nAza karake nandake vraja, mathurA dhyAna karatA hai, vaha vijayI hotA hai| isa viSayameM bahuta aura dvArakAmeM rahanevAle samasta carAcara prANiyoMko kahanekI kyA AvazyakatA, jo saba kAmanAoMkA phala kAladharmase mukta kiyaa| phira unheM. apane zAzvata, prApta karanA cAhatA ho, vaha vidvAn manuSya 'zrIkRSNAya yogigamya, hiraNmaya, ramya evaM paramaizvaryamaya padameM sthApita namaH' isa mantrakA uccAraNa karatA rhe| 'sabako apanI karake ve paramadhAmameM divya paTarAniyoM Adise sevita ho ora khIMcanevAle kRSNa, sabake hRdayameM nivAsa karanevAle sAnanda nivAsa karane lge|. vAsudeva, pApa-tApako haranevAle zrIhari, paramAtmA tathA pArvatI ! yaha bhagavAn zrIkRSNakA atyanta adbhuta praNatajanoMkA leza dUra karanevAle bhagavAn yovindako caritra saba prakArake uttama phala pradAna karanevAlA hai| maiMne bArambAra namaskAra hai| * jo pratidina bhaktipUrvaka isa ise saMkSepameM hI kahA hai| jo vAsudevake isa caritrakA mantrakA japa karatA hai, vaha saba pApose mukta ho zrIharike samIpa pATha, zravaNa athavA cintana karatA hai, zrIviSNulokako jAtA hai| bhagavAn janArdana sampUrNa vaha bhagavAnke paramapadako prApta hotA hai| mahApAtaka devatAoke Izvara hai| ve samasta lokoMkI rakSA karaneke athavA upapAtakase yukta manuSya bhI bAlakRSNake liye hI bhinna-bhinna avasthAoko grahaNa karate caritrako sunakara saba pApoMse mukta ho jAtA hai| dvArakAmeM haiN| ve hI kisI vizeSa uddezyakI siddhike liye virAjamAna rukmiNIsahita zrIharikA smaraNa karake manuSya buddharUpameM avatIrNa hote hai| kaliyugake antameM eka nizcaya hI pAparahita ho mahAn aizvaryarUpa paramadhAmako brAhmaNake gharameM avatIrNa ho bhagavAn janArdana samasta prApta hotA hai| jo saMgrAmameM, durgama saGkaTameM tathA zatruoMse mlecchoMkA saMhAra kreNge| ye saba jagadIzvarako ghira jAnepara saba devatAoMke netA bhagavAn viSNukA vaibhavAvasthAe~ haiN| zrIviSNu-pUjanakI vidhi tathA vaiSNavocita AcArakA varNana pArvatIjIne kahA-bhagavan ! Apane zrIharikI lakar3o athavA lohA Adise zrIharikI AkRti banAkara vaibhavAvasthAkA pUrA-pUrA varNana kiyaa| isameM bhagavAn zruti, smRti tathA AgamameM batAyI huI vidhike anusAra zrIrAma aura zrIkRSNakA caritra bar3A hI vismayajanaka hai| jo bhagavAnko sthApanA hotI hai, vaha 'sthApita vigraha' hai aho ! bhagavAn zrIrAma aura paramAtmA zrIkRSNakI lIlA tathA jahA~ bhagavAn apane-Apa prakaTa hue hoM, vaha 'svayaM kitanI adbhuta hai? devezvara ! maiM to isa kathAko sau vyakta vigraha' kahalAtA hai| bhagavAnkA vigraha svayaM kalpotaka sunatI rahU~ to bhI merA mana kabhI isase tRpta vyakta ho yA sthApita, usakA pUjana avazya karanA nahIM hogaa| aba maiM isa samaya bhagavAn viSNuke uttama caahiye| devatAoM aura maharSiyoMke pUjanake liye mAhAtmya aura pUjana vidhikA zravaNa karanA cAhatI huuN| jagatke svAmI sanAtana bhagavAn viSNu svayaM hI zrImahAdevajIne kahA-devi! maiM paramAtmA pratyakSarUpase unake sAmane prakaTa ho jAte haiN| jisakA zrIharike sthApana aura pUjanakA varNana karatA haiM, suno| bhagavAnke jisa vigrahameM mana lagatA hai, usake liye ve bhagavAnkA vigraha do prakArakA batAyA gayA hai-eka to usI rUpameM bhUtalapara prakaTa hote hai; ataH usI rUpameM 'sthApita' aura dUsarA 'svayaM vyakta / ' patthara, miTTI, bhagavAnakA sadA pUjana karanA cAhiye aura usImeM sadA * kimatra , bahunoktena sarvakAmaphalaspRhaH / kRSNAya nama ityevaM mantramukhArayet budhaH / .. kRSNAya vAsudevAya haraye paramAtmane / praNatakezanAzAya govindAya namo namaH // (271 / 106-107) Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva havIkezaM yadIlasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa kkkkkkkkkkkkkkk....... ......Ram. PR A MODARA anurakta rahanA caahiye| pArvatI ! zrIraGga kSetrameM zayana bhagavatprAptike sivA aura kisI phalake sAdhaka nahIM hai, karanevAle bhagavAn viSNukA vidhipUrvaka pUjana karanA jo vedavettA, brahmatattvajJa, vItarAga, mumukSu gurubhakta, caahiye| kAzIpurImeM pApahArI bhagavAn mAdhava mere bhI prasannAtmA, sAdhu, brAhmaNa athavA itara manuSya hai, una pUjanIya haiN| jisa-jisa ramaNIya bhavanameM sanAtana bhagavAn sabako sadA zrIharikA pUjana karanA caahiye| buddhimAn svayaM vyakta hote haiM, vahA~-vahA~ jAkara maiM AnandakA puruSako cAhiye ki vaha veda aura smRtiyoMmeM batAye hue anubhava kiyA karatA huuN| bhagavAnkA darzana ho jAnepara ve uttama sadAcArakA sadA pAlana kre| unameM batAye hae manovAJchita varadAna dete haiN| isa pRthvIpara pratimA kokA kabhI ullaGgana na kare / zama (manonigraha), dama ajJAnIjanoMko bhI sadA bhagavAnkA sAnidhya prApta hotA (indriyasaMyama), tapa (dharmake liye klezasahana evaM rahatA hai| parama puNyamaya jambUdvIpa aura usameM bhI titikSA), zauca (bAhara-bhItarakI pavitratA), satya bhAratavarSake bhItara pratimA bhagavAn viSNu sadA sannihita (mana, vANI aura kriyAdvArA satyakA pAlana), mAMsa na rahate haiM: ataH muniyoM tathA devatAoMne bhAratavarSameM hI tapa, khAnA, corI na karanA aura kisI bhI jIvakI hiMsA na yajJa aura kriyA Adike dvArA sadA zrIviSNukA sevana vaSNukA saMvana karanA-yaha sabake liye dharmakA sAdhana hai|* _ kiyA hai| indradyumasarovara, kUrmasthAna, siMhAcala, rAtake antameM uThakara vidhipUrvaka Acamana kre| karavIraka, kAzI, prayAga, saumya, zAlagrAmArcana, dvArakA, phira gurujanoMko namaskAra karake mana-hI-mana bhagavAn naimiSAraNya, badarikAzrama, kRtazaucatIrtha, puNDarIkatIrtha, viSNukA smaraNa kre| mauna ho pavitrabhAvase bhaktipUrvaka daNDakavana, mathurA, veGkaTAcala, zvetAdri, garuDAcala, sahasranAmakA pATha kre| tatpazcAt gA~vase bAhara jAkara kAzI, anantazayana, zrIraGga, bhairavagiri, nArAyaNAcala, vidhipUrvaka mala-mUtrakA tyAga kre| phira ucita rUpase vArAhatIrtha aura vAmanAzrama-ina saba sthAnoMmeM bhagavAn zrIhari svayaM vyakta hue haiM; ataH uparyukta sthAna sampUrNa zarIrakI zuddhi karake kullA kare aura zuddha evaM pavitra kAmanAoM tathA phaloko denevAle haiN| inameM zrIjanArdana ho dantadhAvana karake vidhipUrvaka snAna kare / tulasIke svayaM hI sannihita hote haiN| aise hI sthAnoMmeM jo bhagavAnkA mUlabhAgakI miTTI aura tulasIdala lekara mUlamantrase' vigraha hai, use munijana 'svayaM vyakta' kahate haiN| mahAn aura gAyatrImantrase abhimantrita karake mantrase hI usako bhagavadbhaktoMmeM zreSTha puruSa yadi vidhipUrvaka bhagavAnakI sampUrNa zarIrameM lgaave| phira aghamarSaNa karake srAna sthApanA karake mantrake dvArA unakA sAnidhya prApta kre| gaGgAjI bhagavAnke caraNoMse prakaTa huI haiN| ataH karAve to usa sthApanAkA vizeSa mahattva hai| gA~vome unake nirmala jalameM gotA lagAkara aghamarSaNa-sUktakA athavA gharoMmeM jo aise vigraha ho, unameM bhagavAnakA pUjana japa kre| phira Acamana karake puruSasUktake mantroMse karanA cAhiye / satpuruSoMne gharapara zAlagrAmazilAkI pUjA kramazaH mArjana kre| punaH jalameM DubakI lagAkara uttama batAyI hai| aTThAIsa yA eka sau ATha bAra mUlamantrakA japa kre| 1. pArvatI ! bhagavAnkI mAnasika pUjAkA sabake liye isake bAda vaiSNava-puruSa ukta mantrase hI jalako samAnarUpase vidhAna hai, ataH apane-apane adhikArake abhimantrita karake usase Acamana kre| tadanantara anusAra sabako jagadIzvarakI pUjA karanI caahiye| jo devatAoM, RSiyoM aura pitaroMkA tarpaNa kare / phira vastra bhagavAnke sivA dUsare kisI devatAke bhakta nahIM hai; nicor3a le| usake bAda Acamana karake dhautavastra phne| * zamo damastapaH zauca satyamAmiSavarjanam / asteyamevAhisA ca sarveSAM dharmasAdhanam // (280 / 39) 1-OM namo nArAyaNAya' yaha aSTAkSara mantra hI mUlamantra hai| Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNa] . zrIviSNu-pUjanakI vidhi tathA vaiSNavocita AcArakA varNana . 991 . . .. . vaiSNava puruSa nirmala evaM ramaNIya mRttikA le use mantrase sAtha tulasIdala milA ho| isake bAda ukta donoM hI abhimantrita karake lalATa Adime lgaave| Alasya prakArake mantroMse pratyupacAra arpaNa kre| sugandhita telase chor3akara parigaNita aGgoMme UrdhvapuNDra dhAraNa kare / usake bhagavAnako abhyaGga lagAve / kastUrI aura candanase unake bAda vidhipUrvaka sandhyopAsanA karake gAyatrIkA japa kre| zrIaGgameM ubaTana lgaave| phira mantrakA pATha karate hue tadanantara manako saMyamameM rakhakara ghara jAya aura paira dho sugandhita jalase bhagavAnko snAna kraave| tatpazcAt maunabhAvase Acamana karake ekAgracitta ho pUjA- divya vastra aura AbhUSaNoMse vidhipUrvaka bhagavAnakA maNDapameM praveza kre| GgAra kre| phira unheM madhuparka de tathA bhaktike sAtha eka sundara siMhAsanako phUloMse sajAkara bhagavAn sugandhita candana aura saurabhayukta sundara puSpa nivedana lakSmInArAyaNako virAjamAna kre| phira gandha, puSpa aura kre| isake bAda dazAGga yA aSTAGga dhUpa, manohara dIpa akSata Adike dvArA vidhipUrvaka bhagavAnakA pUjana aura bhA~ti-bhA~tike naivedya bheMTa kre| naivedyameM khIra aura Arambha kre| vigraha sthApita, svayaM-vyakta athavA mAlapUA bhI hone caahiye| naivedyake antameM Acamana zAlagrAmazilA-koI bhI kyoM na ho, zruti, smRti aura karAkara bhaktiyukta hRdayase karpUra-mizrita tAmbUla nivedita AgamoMmeM batAyI huI vidhike anusAra usakA pUjana kre| phira ghIkI battiyoMse AratI karake bhagavAnako karanA ucita hai| vaiSNava puruSa zuddhacitta ho guruke phUloMkI mAlA pahanAve / tadanantara samIpa jA vinItaupadezake anusAra bhaktipUrvaka zrIviSNukA yathAyogya bhAvase praNAma karake uttama stotroMdvArA bhagavAnkA stavana pUjana kre| vedoM tathA brAhmaNagranthoM meM batAyI huI pUjA kre| phira unheM garur3ake aGkameM zayana karAkara maGgalArghya 'zrauta' kahalAtI hai| vAsiSThI paddhatike anusAra ko nivedana kre| usake bAda pavitra nAmoMkA kIrtana karake jAnevAlI pUjAko 'smAta' kahate haiN| tathA pAzcarAtrameM homa kre| bhagavAnako bhoga lagAye hue naivedyase jo zeSa batAyA huA vidhAna 'Agama' kahalAtA hai| bhagavAn bace, usIse agnimeM havana kare / pratyeka Ahutike sAtha viSNukI ArAdhanA bahuta hI uttama karma hai| isa kriyAkA puruSasUkta athavA maGgalamaya zrIsUktakI eka-eka kabhI lopa nahIM karanA caahiye| AvAhana, Asana, RcAkA pATha kre| vedokta vidhise sthApita agnimeM arghya, pAdya, AcamanIya, khAnIya, vastra, yajJopavIta, ghRtamizrita haviSyake dvArA uparyukta mantraratnakA eka sau gandha, puSpa, akSata, dhUpa, dIpa, naivedya, tAmbUla evaM ATha yA aTThAIsa bAra japa karake havana karanA cAhiye namaskAra Adi upacAroMke dvArA apanI zaktike anusAra aura havanakAlameM yajJasvarUpa mahAviSNukA dhyAna bhI prasannatApUrvaka zrIviSNuko ArAdhanA kre|* karanA caahiye| puruSasUktakI pratyeka RcA tathA mUlamantra-ina donoMhIse zuddha jAmbUnada nAmaka suvarNake samAna jinakA vaiSNava puruSa SoDazopacAra samarpaNa kre| punaH pratyupacAra zyAma varNa hai, jo zaGkha, cakra aura gadA dhAraNa karanevAle arpaNa karake puSpAJjali de| vaiSNavako cAhiye ki vaha hai, jinameM aGga-upAGgosahita sampUrNa veda-vedAntoMkA jJAna mudrAdvArA bhagavAna jagannAthakA AvAhana kre| phira phUla bharA huA hai tathA jo zrIdevIke sAtha suzobhita ho rahe aura mudrAse hI Asana de| isI prakAra kramazaH pAdha, haiM, usa bhagavAnkA dhyAna karake homa karanA caahiye| ardhya, Acamana aura srAnake liye bhitra-bhinna pAtroMmeM mantradvArA homa karaneke pazcAt nAmoMkA uccAraNa karake nirmala jala samarpita kre| usa jalameM mAGgalika dravyoMke eka-ekake liye eka-eka Ahuti denI caahiye| * AvAhanAsanAdhaiirgandhapuSpAkSatAdibhiH |dhuupairdiipec naivedyastAmbUlAdhanamaskRtaiH // kuryAdArAdhanaM viSNoryathAzakti muddaanvitH| (280 / 57-58) Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . arthayasva havIkeza yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta padyapurANa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . bhagavadbhaktoMmeM zreSTha puruSa bhagavAnke 'nitya bhaktoM ke viSNu virAjamAna haiM, jo koTi candramAoMke samAna uddezyase unake nAma le-lekara Ahuti de| pahale kramazaH prakAzamAna ho rahe haiN| unake cAra bhujAe~, sundara zrIaGga bhUdevI, lIlAdevI aura vimalA Adi zaktiyA~ homakI tathA hAthoMmeM zaGkha, cakra aura gadA hai| padya-patrake samAna adhikAriNI haiN| phira ananta, garuDa Adi, tadanantara vizAla netra zobhA pA rahe haiN| ve samasta zubha lakSaNose vAsudeva Adi, tatpazcAt zakti Adi, inake bAda kezava sampanna dikhAyI dete haiN| unake hRdayameM zrIvatsakA cihna Adi vigraha, saMkarSaNa Adi vyUha, matsya-kUrma Adi hai, vahIM kaustubhamaNikA prakAza chA rahA hai| bhagavAn pIta avatAra, cakra Adi Ayudha, kumuda Adi devatA, candra vastra, vicitra AbhUSaNa, divya zRGgAra, divya candana, Adi deva, indra Adi lokapAla tathA dharma Adi devatA divya puSpa, komala tulasIdala aura vanamAlAse vibhUSita kramazaH homake adhikArI haiN| ina sabakA havana aura haiN| koTi-koTi bAlasUryake sadRza unakI sundara kAnti vizeSarUpase pUjana karanA caahiye| isa prakAra hai| unake zrIvigrahase saTakara baiThI huI zrIdevI bhI saba bhagavadbhakta puruSa nitya-pUjanakI vidhimeM pratidina prakArake zubha lakSaNoMse sampanna dikhAyI detI haiN| ekAgracitta ho havana kre| isa havanakA nAma isa prakAra dhyAna karate hue ekAgracitta evaM zuddha ho 'vaikuNThahoma' hai| aSTAkSaramantrakA eka hajAra yA eka sau bAra yathAzakti gRhameM pUjA karanepara usa gharake daravAjepara japa kre| phira bhaktipUrvaka mAnasika pUjA karake virAma paJcayajJakI vidhise bali arpaNa kare, phira Acamana kara kre| usa samaya jo bhagavadbhakta puruSa vahA~ padhAre ho, unheM le| tatpazcAt kuzake Asanapara kAlA mRgacarma bichAkara anna-jala Adise santuSTa kare aura jaba ve jAne lage to usa zuddha Asanake Upara baitthe| mRgacarma apane-Apa mare unake pIche-pIche thor3I dUra jAkara vidA kare / devatAoM hue mRgakA honA caahiye| padmAsanase baiThakara pahale tathA pitaroMkA vidhipUrvaka pUjana evaM tarpaNa kare aura bhUtazuddhi kare, phira jitendriya puruSa mantrapAThapUrvaka tIna atithi evaM bhRtyavoMkA yathAvat satkAra karake sabake bAra prANAyAma kara le / tadanantara mana-hI-mana yaha bhAvanA antameM vaha aura usakI patnI bhojana kre| yakSa, rAkSasa kare ki 'mere hRdaya-kamalakA mukha UparakI ora hai aura aura bhUtoMkA pUjana sadA tyAga de| jo zreSTha vipra unakA vaha vijJAnarUpI sUryake prakAzase vikasita ho rahA hai|' pUjana karatA hai, vaha nizcaya hI cANDAla ho jAtA hai| isake bAda zreSTha vaiSNava puruSa usa kamalakI vedatrayImayI brahmarAkSasa, vetAla, yakSa tathA bhUtoMkA pUjana manuSyoMke karNikA kramazaH agnibimba, sUryabimba aura liye mahAghora kumbhIpAka nAmaka narakakI prApti candrabimbakA cintana kre| una bimboMke Upara nAnA karAnevAlA hai| yakSa aura bhUta Adike pUjanase koTi prakArake ralodvArA nirmita pIThakI bhAvanA kre| isake janmoMke kiye hue yajJa, dAna aura zubha karma Adi puNya Upara bAlaravike sadRza kAntimAn aSTavidha aizvaryarUpa tatkAla naSTa ho jAte hai|* jo yakSoM, pizAcoM tathA aSTadalakamalakA cintana kre| pratyeka dala aSTAkSara tamoguNI devatAoMko nivedita kiyA huA anna khAtA mantrake eka-eka akSarake rUpameM ho| phira aisI bhAvanA hai, vaha pIba aura rakta bhojana karanevAlA hotA hai| jo kare ki usa aSTadala-kamalameM zrIdevIke sAtha bhagavAn strI, yakSa, pizAca, sarpa aura rAkSasoMkI pUjA karatI hai, * yakSarAkSasabhUtAnAmacanaM varjayet sadA / yo mahAn kurute vipraH sa cANDAlo bhaved dhruvam // brahmarAkSasavetAlayakSabhUtArcanaM nRnnaam| kumbhiipaakmhaapornrkpraaptisaadhnm|| koTijanyakRtaM puSya yajJadAna kriyAdikam / sadyaH sarva laya yAti yakSabhUtAdipUjanAt / (280.94, 96-97) Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] zrIviSNu pUjanakI vidhi tathA vaiSNavocita AcArakA varNana. ******************************************** vaha nIce mu~ha kiye ghora kAlasUtra nAmaka narakameM giratI hai| * ataH yakSa Adi tAmasa devatAoMkI pUjA tyAga denI caahiye| tathA naimittika aura kAmya / isI prakAra muniyoMne zAnake bhedoMkA bhI varNana kiyA hai-- kRtyAkRtyaviveka jJAna, paralokacintana-jJAna, viSNuprAptisAdhana- jJAna viSNusvarUpa-jJAna- -ye cAra prakArake jJAna haiN| pArvatI / naimittika kRtyameM bhagavAnkA vizeSarUpase vidhivat pUjana karanA caahiye| kArtikamAsameM pratidina camelIke phUloMse zrIharikI pUjA kare, unheM akhaNDa dIpa de tathA mana aura indriyoMko saMyamameM rakhakara dRr3hatApUrvaka uttama vratakA pAlana kre| phira kArtikake antameM brAhmaNoMko bhojana karAve, isase vaha zrIharike sAyujyako prApta hotA hai| pauSamAsameM sUryodayake pahale uThakara lagAtAra eka mAsataka utpala tathA zyAma zveta kanera puSpoMse bhagavAn viSNukA pUjana kre| tatpazcAt yathAzakti dhUpa, dIpa aura naivedya nivedana kre| mAsakI samApti honepara zreSTha bhagavadbhaktoMko bhojana kraave| aisA karanese manuSya nizcaya hI eka hajAra azvamedha yajJoMkA phala prApta karatA hai| mAghamAsameM sUryodayake samaya vizeSataH nadIke jalameM snAna karake utpala (kamala) ke puSpoMse mAdhavakI pUjA karanI cAhiye aura unheM bhaktipUrvaka ghRtamizrita divya khIrakA bhoga lagAnA caahiye| caitramAsameM vakula (maulasirI) aura campAke phUloMse bhagavAnkI pUjA karake gur3amizrita annakA bhoga lagAve tadanantara mAsakI samApti honepara ekAgracitta ho vaiSNava brAhmaNoMko bhojana kraave| aisA karanese pratidina eka hajAra varSoMkI pUjAkA puNya prApta hotA hai| vaizAkhamAsameM zatapatra' aura mahotpalake' puSpoMse vidhivat bhagavAnkA pUjana karake unheM dahI, anna aura phalake sAtha gur3a aura jala bhaktipUrvaka nivedana kre| isase lakSmIsahita jagadIzvara zrIviSNu prasanna hote haiN| jyeSThamAsameM zveta kamala, gulAba, kumuda aura utpalake puSpoMse bhagavAn hRSIkezakA pUjana karake unheM Amake phaloMke sAtha anna bhoga lagAve / 1 karma tIna prakArakA mAnA gayA hai-- nitya, bhaktipUrvaka aisA karanese manuSyako koTi godAnakA phala vaiSNava puruSa vizvavandya bhagavAn nArAyaNakA pUjana karake unake cAroM ora virAjamAna devatAoMkA pUjana kare / bhagavAnko bhoga lagAye hue anameMse nikAlakara usIse unake liye bali nivedana kre| bhagavatprasAdase hI unake nimitta homa bhI kre| devatAoMke liye bhI bhagavat prasAdasvarUpa haviSyakA hI havana kre| pitaroMko hI prasAda arpaNa kare; isase vaha saba phala prApta karatA hai| prANiyoMko pIr3A denA vidvAnoMkI dRSTimeM narakakA kAraNa hai| pArvatI ! manuSya dUsaroMkI vastuko jo binA diye hI le letA hai, vaha bhI narakakA kAraNa hai| agamyA (parAyI) strIke sAtha saMbhoga, dUsaroMke dhanakA apaharaNa tathA abhakSya vastukA bhakSaNa karanese tatkAla narakakI prApti hotI hai jo apanI vivAhitA patnIko chor3akara dUsarI strIke sAtha saMbhoga karatA hai, usakA vaha karma 'agamyAgamana' kahalAtA hai, jo tatkAla narakakI prAptikA kAraNa hai| patita, pAkhaNDI aura pApI manuSyoMke saMsargase manuSya avazya narakameM par3atA hai| unase samparka rakhanevAlekA bhI saMsarga chor3a denA caahiye| ekAntI puruSa mahApAtakayukta grAmako chor3a de aura paramaikAntI manuSya vaise dezakA bhI parityAga kara de| apane varNa tathA Azramake anusAra karma, jJAna aura bhakti AdikA sAdhana vaiSNava sAdhana mAnA gayA hai| jo bhagavAnkI AjJAke anusAra karma, jJAna AdikA anuSThAna karatA hai, vaha vAsudevaparAyaNa brAhmaNa 'ekAntI' kahalAtA hai| vaiSNava puruSa niSiddha karmako mana-buddhise bhI tyAga de| ekAntI puruSa apane dharmakI nindA karanevAle zAstrako manase bhI tyAga de aura parama ekAntI bhakta heya buddhise usakA parityAga kre| 993 * yA nArI pUjayed yakSAn pizAcoragarAkSasAn / sA yAti narakaM ghoraM kAlasUtramadhomukhI // (280 | 101) 1-2 kamalake bheda | Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arjayasva sabIkezaM yadIcchasi paraM padam . . [saMkSipta padmapurANa prApta hotA hai| phira mAsake antameM vaiSNavoMko bhojana karanese vaha apanI karor3o pIr3hiyoMkA uddhAra karake karAnese sabakA phala ananta ho jAtA hai| ASAr3hamAsameM vaiSNavapada (vaikuNThadhAma) ko prApta hotA hai| zreSTha vaiSNava devadevezvara lakSmIpatikI pratidina zrIpuSpoMse pUjA kare yadi sampUrNa vedoMke dvArA bhagavAnkA yajana karanemeM aura unheM khIrakA bhoga lgaaye| phira mAsakI samApti asamartha ho to kevala vaiSNava anuvAkoMdvArA lagAtAra honepara uttama bhagavadbhakta brAhmaNoMko bhojana karAve / aisA sAta rAtataka pratidina eka sahasra puSpAJjali samarpaNa kare karanese vaiSNava puruSa sATha hajAra varSoMkI pUjAkA phala aura haviSyase havana karake bhagavAnkA yajana kre| pAtA hai, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| zrAvaNamAsameM vidvAn puruSa vizeSataH zreSTha bhagavadbhaktoMkA pUjana kre| nAgakesara aura kevar3ese bhaktipUrvaka zrIviSNukI pUjA yajJAntameM apane vaibhavake anusAra avabhRthasnAnakA utsava karanese manuSyakA phira isa lokameM janma nahIM hotA / usa kre| avabhRthasnAna bhI use vaiSNava anuvAkoMdvArA hI samaya bhaktike sAtha ghI aura zakkara mile hue pUekA karanA caahiye| vidhipUrvaka snAna karake eka sundara pAtrameM naivedya nivedana kare aura zreSTha bhagavadbhakta brAhmaNoMko AcAryake caraNoMko bhaktipUrvaka pakhAre / phira gandha, puSpa, bhojana kraave| bhAdoMmeM kunda aura kaTasaraiyAke phUloMse vastra aura AbhUSaNa Adike dvArA pUjA kare / yathAzakti pUjA karake khIra bhoga lgaave| AzvinameM nIlakamalase tAmbUla aura phUloMse satkAra kare aura anna-pAna Adise madhusUdanakI pUjA kare aura bhaktike sAtha unheM khIra-pUA bhojana karAkara bArambAra praNAma kare / jAte samaya gA~vakI nivedana kre| isI prakAra kArtikame komala sImAtaka pahuMcAne jAya aura vahA~ praNAma karake unheM tulasIdaloMke dvArA bhaktipUrvaka acyutakA pUjana karanese vidA kre| unakA sAyujya prApta hotA hai| dUdha, ghI aura zakarakI isa prakAra jIvanabhara Alasya chor3akara bhagavAn banI huI miThAI, khIra aura mAlapUA-inheM bhaktipUrvaka aura unake bhaktoMkA vizeSarUpase pUjana karanA caahiye| eka-eka karake bhagavAnko nivedana kre| samasta ArAdhanAoMmeM zrIviSNuko ArAdhanA sabase zreSTha amAvAsyA tithi, zanivAra, vaiSNavanakSatra hai| usase bhI unake bhaktokI pUjA karanI adhika zreSTha (zravaNa), sUryasaMkrAnti, vyatIpAta, candragrahaNa aura hai| jo bhagavAn govindakI pUjA karake unake bhaktokA sUryagrahaNake avasarapara apanI zaktike anusAra bhagavAn pUjana nahIM karatA, use bhagavadbhakta nahIM jAnanA caahiye| viSNukA vizeSarUpase pUjana kre| zreSTha dvijako ucita hai vaha kevala dambhI hai| ataH sarvathA prayala karake ki guruke utkramaNake dina tathA zrIharike avatAroMke zrIviSNubhaktoMkA pUjana karanA caahiye| unake pUjanase janya-nakSatroMmeM apanI zaktike anusAra vaiSNava-yAga manuSya samasta duHkharAzike pAra ho jAtA hai| pArvatI ! kre| usameM vedamantroMkA uccAraNa karake pratyeka RcAke isa prakAra maiMne tumase zrIviSNukI zreSTha ArAdhanA, sAtha bhagavAnako puSpAJjali samarpaNa kre| yathAzakti nitya-naimittika kRtya tathA bhagavaddhaktoko pUjAkA vaiSNava brAhmaNoMko bhojana karAve aura dakSiNA de| aisA varNana kiyA hai| zrIrAma-nAmakI mahimA tathA zrIrAmake 108 nAmakA mAhAtmya pArvatIjIne kahA-nAtha ! Apane uttama prasAdase dhanya aura kRtakRtya ho gyii| aba maiM bhI vaiSNavadharmakA bhalIbhAMti varNana kiyaa| vAstavameM sanAtana deva zrIharikA pUjana kruuNgii| paramAtmA zrIviSNukA svarUpa gopanIyase bhI atyanta mahAdevajI bole-devi ! bahuta acchA, bahuta gopanIya hai| sarvadevavandita mahezvara ! maiM Apake acchA ! tuma sampUrNa indriyoMke svAmI bhagavAn Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] .zrIrAma-nAmakI mahimA tathA zrIrAmake 108 nAmakA mAhAtmya . www.ne w sss.. .... lakSmIpatikA pUjana avazya kro| bhadre ! maiM tuma-jaisI sahasranAmoMmeM bhI zrIrAmake eka sau ATha nAmoMkI vaiSNavI patnIko pAkara apaneko kRtakRtya mAnatA huuN| pradhAnatA adhika hai| zrIviSNukA eka-eka nAma hI saba vasiSThajI kahate haiM-tadanantara vAmadevajIke vedoMse adhika mAnA gayA hai| vaise hI eka hajAra nAmoMke upadezAnusAra pArvatIjI pratidina zrIviSNusahasranAmakA samAna akelA zrIrAma-nAma mAnA gayA hai| pArvatI ! jo pATha karaneke pazcAt bhojana karane lgii| eka dina parama sampUrNa mantroM aura samasta vedoMkA japa karatA hai, usakI manohara kailAsazikharapara bhagavAn zrIviSNukI ArAdhanA apekSA koTigunA puNya kevala rAma-nAmase upalabdha hotA karake bhagavAn zaGkarane pArvatIdevIko apane sAtha bhojana hai| zubhe! ava zrIrAmake una mukhya nAmoMkA varNana karaneke liye bulAyA / taba pArvatIdevIne kahA--'prabho ! suno, jinakA maharSiyoMne gAna kiyA hai| 1 OM maiM zrIviSNusahasranAmakA pATha karaneke pazcAt bhojana zrIrAmaH-jinameM yogIjana ramaNa karate haiM, aise karU~gI, tabataka Apa bhojana kara leN|' yaha sunakara saccidAnandaghanasvarUpa zrIrAma athavA sItA-sahita rAma / mahAdevajIne ha~sate hue kahA-'pArvatI ! tuma dhanya ho, 2 rAmacandraH-candramAke samAna AnandadAyI evaM puNyAtmA ho; kyoMki bhagavAn viSNumeM tumhArI bhakti hai| manohara raam| 3 rAmabhadraH-kalyANamaya raam| 4 devi ! bhAgyake binA zrIviSNu-bhaktikA prApta honA bahuta zAzvata:-sanAtana bhgvaan| 5 rAjIvalocana:kaThina hai| sumukhi ! maiM to 'rAma ! rAma ! rAma !' isa kamalake samAna netroNvaale| 6 zrImAn prakAra japa karate hue parama manohara zrIrAma-nAmameM hI rAjendraH-zrIsampatra rAjAoMke bhI rAjA, cakravatI nirantara ramaNa kiyA karatA huuN| rAma-nAma sampUrNa smraatt| 7 raghupuGgavaH-raghukulameM srvshresstth| 8 sahasranAmake samAna hai| pArvatI ! rakArAdi jitane nAma jAnakIvallabhaH-janakakizorI sItAke priyatama / 9 haiM, unheM sunakara rAmanAmakI AzaGkAse merA mana prasanna ho jaitrH-vijyshiil| 10 jitAmitraH-zatruoMko jAtA hai|* ataH mahAdevi ! tuma rAma-nAmakA uccAraNa jiitnevaale| 11 janArdanaH-sampUrNa manuSyoMdvArA karake isa samaya mere sAtha bhojana kro|' yAcanA karane yogy| 12 vizvAmitrapriyaHyaha sunakara pArvatIjIne rAma-nAmakA uccAraNa karake vizvAmitrajIke priyatama / 13 dAntaH-jitendriya / 14 bhagavAn zaGkarake sAtha baiThakara bhojana kiyaa| isake bAda zaraNyatrANatatparaH- zaraNAgatoMkI rakSAmeM sNlgn| unhoMne prasannacitta hokara pUchA-'devezvara ! Apane 15 bAlipramathana:-bAli nAmaka vAnarako rAma-nAmako sampUrNa sahasranAmake tulya batalAyA hai| yaha maarnevaale| 16 vAgmI-acche vktaa| 17 sunakara rAma-nAmameM merI bar3I bhakti ho gayI hai; ataH satyavAk- styvaadii| 18 satyavikramaHbhagavAn zrIrAmake yadi aura bhI nAma hoM to btaaiye|' sty-praakrmii| 19 satyavrataH-satyakA dRr3hatApUrvaka mahAdevajI bole-pArvatI! suno, maiM pAlana krnevaale| 20 vrataphala:- sampUrNa vratoMke zrIrAmacandrajIke nAmoMkA varNana karatA huuN| laukika aura prApta hone yogya phlsvruup| 21 sadA vaidika jitane bhI zabda hai, ve saba zrIrAmacandrajIke hI hanumadAzrayaH- nirantara hanumAnjIke Azraya athavA nAma haiN| kintu sahasranAma una sabameM adhika hai aura una hanumAnjIke hRdayakamalameM sadA nivAsa krnevaale| * rAma rAmeti rAmeti rame rAme manorame / sahasranAma tattulyaM rAmanAma varAnane / rakArAdIni nAmAni pRNvato mama pArvati / manaH prasannatAM yAti rAmanAmAbhizaGkayA / (281 / 21-22) + viSNorekaikanAmaiva sarvavedAdhika matam / tAdRGnAmasahasrANi rAmanAma samaM matam / / japataH sarvamantrAMca sarvadAzca pArvati / tasmAt koTiguNaM puNyaM rAmanAnaiva labhyate // (281 / 27-28) Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - * arthayasva havIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa 22 kausaleyaH-kausalyAjIke putra / 23 sabake guru| 51 RkSavAnarasaMghAtI-vAnara aura kharadhvaMsI-khara nAmaka rAkSasakA nAza krnevaale| bhAluoMkI senAkA saMgaThana krnevaale| 52 citrakUTa24 virAghavadha-paNDitaH-virAdha nAmaka daityakA samAzrayaH- vanavAsake samaya citrakUTaparvatapara nivAsa vadha karanemeM kushl| 25 vibhISaNaparitrAtA- krnevaale| 53 jayantatrANavaradaH-jayantake prANoMkI vibhISaNake rakSaka / 26 dazagrIvaziroharaH-dazazIza rakSA karake use vara denevaale| 54 sumitrAputrarAvaNake mastaka kaattnevaale| 27 saptatAlaprabhettA- sevitaH- sumitrAnandana lakSmaNake dvArA sevita / 55 sAta tAlavakSoko eka hI bANase bIMdha ddaalnevaale| 28 sarvadevAdhidevaH-sampUrNa devatAoke bhI adhidevatA / harakodaNDa-khaNDanaH-janakapurameM zivajIke dhanuSako 56 mRtavAnarajIvana:-mare hue vAnaroMko jIvita todd'nevaale| 29 jAmadagnyamahAdarpadalana:- krnevaale| 57 mAyAmArIcahantA-mAyAmaya mRgakA parazurAmajIke mahAn abhimAnako cUrNa krnevaale| 30 rUpa dhAraNa karake Aye hue mArIca nAmaka rAkSasakA vadha tADakAntakRt- tAr3akA nAmavAlI rAkSasIkA vadha krnevaale| 58 mahAbhAga:-mahAn saubhaagyshaalii| krnevaale| 31 vedAntapAraH-vedAntake pAraGgata 59 mahAbhujaH-bar3I-bar3I baaNhoNvaale| 60 vidvAn athavA vedAttase bhI atIta / 32 vedAtmA- sarvadevastutaH-sampUrNa devatA jinako stuti karate haiM, vedsvruup| 33 bhavabanyaikameSajaH-saMsArabandhanase aise| 61 saumyH-shaantsvbhaav| 62 mukta karaneke liye ekamAtra aussdhruup| 34 brahmaNya:-brAhmaNoke hitaissii| 63 dUSaNatriziro'ri:-dUSaNa aura trizirA nAmaka munisattamaH-muniyoMmeM zreSTha / 64 mahAyogIrAkSasoMke shtru| 35 trimUrtiH-brahmA, viSNu aura sampUrNa yogoMke adhiSThAna honeke kAraNa mahAn yogii| ziva-tIna rUpa dhAraNa krnevaale| 36 triguNa:- 65 mahodAra:-parama udaar| 66 sugrIvasthiratriguNasvarUpa athavA tInoM guNoMke aashry| 37 rAjyadaH-sugrIvako sthira rAjya pradAna krnevaale| 67 trayI-tIna vedsvruup| 38 trivikramaH-vAmana sarvapuNyAdhikaphala:-samasta puNyoMke utkRSTa avatArameM tIna pagose samasta trilokIko nApa lenevaale| phlruup| 68 smRtasAdhanAzanaH-smaraNa karane39 trilokAtmA-tInoM lokoMke aatmaa| 40 mAtrase hI sampUrNa pApoMkA nAza krnevaale| 69 puNyacAritrakIrtana:-jinakI lIlAoMkA kIrtana AdipuruSaH-brahmAjIko bhI utpanna karaneke kAraNa parama pavitra hai, aise| 41 trilokarakSakaH-tInoM sabake AdibhUta antaryAmI prmaatmaa| 70 lokokI rakSA krnevaale| 42 dhanvI-dhanuSa dhAraNa mahApuruSaH- samasta puruSoMmeM mhaan| 71 paramaH karanevAle / 43 daNDakAraNyavAsakRt-daNDakAraNyameM puruSaH-sarvotkRSTa puruSa / 72 puNyodayaH-puNyako nivAsa krnevaale| 44 ahalyApAvana:-ahalyAko prakaTa krnevaale| 73 mahAsAra:-sarvazreSTha sArabhUta pavitra krnevaale| 45 pitRbhaktaH-pitAke bhkt| prmaatmaa| 74 purANapuruSottamaH-purANaprasiddha 46 varapradaH-vara denevaale| 47 jitendriyaH- kSara-akSara puruSoMse zreSTha liilaapurussottm| 75 indriyoMko kAbUmeM rkhnevaale| 48 jitakrodhaH- smitavaktraH-jinake mukhapara sadA musakAnakI chaTA krodhako jiitnevaale| 49 jitalobhaH-lobhako chAyI rahatI hai, aise| 76 mitabhASI-kama vRttiko parAsta krnevaale| 50 jagadguruH-apane bolnevaale| 77 puurvbhaassii-puurvvktaa| 78 Adarza caritroMse sampUrNa jagatko zikSA deneke kAraNa rAghavaH-raghukulameM avtiirnn| 79 anantaguNa Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] * zrIrAma-nAmakI mahimA tathA zrIrAmake 108 nAmakA mAhAtmya . 997 ...... ........ ... . gambhIraH-ananta kalyANamaya guNoMse yukta evaM gmbhiir| sarvotkRSTa, sarvavyApI evaM sarvAdhiSThAna paramezvara / 99 80 dhIrodAttaguNottaraH*-dhIrodAtta nAyakake saccidAnandavigrahaH- sat, cit aura Ananda hI lokottara guNoMse yukt| 81 mAyAmAnuSacAritra:- jinake svarUpakA nirdeza karAnevAlA hai, aise paramAtmA apanI mAyAkA Azraya lekara manuSyoMkI-sI lIlAe~ athavA sccidaanndmydivyvigrh| 100 para krnevaale| 82 mahAdevAbhipUjitaH-bhagavAn jyoti:-parama prakAzamaya, parama jJAnamaya / 101 paraM zaGkarake dvArA nirantara puujit| 83 setukRt-samudrapara dhAma-sarvotkRSTa teja athavA saaketdhaamsvruup| pula baaNdhnevaale| 84 jitavArIzaH-samudrako 102 parAkAza:-tripAda vibhUtimeM sthita paramavyoma jiitnevaale| 85 srvtiirthmy:-srvtiirthsvruup| nAmaka vaikuNThadhAmarUpa, mahAkAzasvarUpa brahma / 103 86 hari:-pApa-tApako hrnevaale| 87 parAtparaH-para- indriya, mana, buddhi Adise bhI pare zyAmAGgaH-zyAma vigrhvaale| 88 sundaraH-parama paramezvara / 104 parezaH-sarvotkRSTa zAsaka / 105 manohara / 89 zUraH-anupama zauryase sampatra vIra / 90 pAragaH-sabako pAra lagAnevAle athavA mAyAmaya pItavAsA:- piitaambrdhaarii| 91 dhanurdharaH-dhanuSa jagatkI sImAse bAhara rhnevaale| 106 pAraHdhAraNa krnevaale| 92 sarvayajJAthipa:-sampUrNa sabase pare vidyamAna athavA bhavasAgarase pAra jAnekI yajJoMke svaamii| 93 yjnyH-yjnysvruup| 94 icchA rakhanevAle prANiyoMke prAptavya prmaatmaa| 107 jarAmaraNavarjita:-bur3hApA aura mRtyuse rhit| 95 srvbhuutaatmkH-srvbhuutsvruup| 108 ziva:zivaliGgapratiSThAtA-rAmezvara nAmaka jyotirliGgakI parama kalyANamaya-ye zrIrAmacandrajIke eka sau ATha sthApanA krnevaale| 96 sarvAdhagaNavarjitaH-samasta nAma haiN| devi ! ye nAma gopanIyase bhI gopanIya hai; pApa-rAzise rhit| 97 paramAtmA-paramazreSTha, kintu snehavaza maiMne inheM tumhAre sAmane prakAzita nityshuddh-buddh-muktsvbhaav| 98 paraM brahma- kiyA hai|* * kahIM-kahIM 'zrIro dAntaguNottaraH' pATha milatA hai, yaha chapAIkI bhUla jAna par3atI hai| yadi aisA hI pATha mAne to aisA artha karanA cAhiye-'dhaura evaM jitendriya puruSake zreSTha guNoMse yukt| 1 OM zrIrAmo rAmacandra rAmabhadrA zAzvataH / rAjIvalocanaH zrImAn rAjendro raghupuGgavaH / / jAnakIvallabho jaitro jitAmitro janArdanaH / vizvAmitrapriyo dAntaH zaraNyatrANatatparaH / / bAlipramathano vAgmI satyavAk salyavikramaH / satyavato vrataphala; sadA hanumadAzrayaH // kausaleyaH kharadhvaMsI viraaghvdhpnndditH| vibhISaNaparitrAtA dshgriivshirohrH|| saptatAlaprabhettA ca harakodaNDakhaNDanaH / jAmadagnyamahAdarpadalanasatADakAntakRt // vedAntapAro vedAtmA bhavabandhaikabheSajaH / dUSaNatriziro'rikSa vibhuutivigunntryii| trivikramavilokAtmA puNyacAritrakIrtanaH / trilokarakSako dhandhI daNDakAraNyayAsakRt / / ahalyApAvanazcaiva pitRbhakto varapradaH / jitendriyo jitakrodho jitalobho jagadguruH // RkSavAnarasaMghAtI citrakUTasamAzrayaH / jayantatrANavaradaH sumitrAputrasevitaH // sarvadevAdhideva mRtavAnarajIvanaH / mAyAmArIcahantA ca mahAbhAgo . mahAbhujaH // sarvadevastutaH saumyo brahmaNyo munisattamaH / mahAyogI mahodAraH sugrIvasthirarAjyadaH / / sarvapuNyAdhikaphalaH smRtasAdhanAzanaH / AdipuruSo mahApuruSaH paramaH purussstthaa|| .. puNyodayo mahAsAraH purANapuruSottamaH / smitavakro mitabhASI pUrvabhASI ca rAghavaH / / anantaguNagambhIro dhIrodAttaguNottaraH / mAyAmAnuSacAritro mahAdevAbhipUjitaH // setukRjitavArIzaH sarvatIrthamayo hariH / zyAmAgaH sundaraH zUraH pItavAsA dhanurdharaH // sarvayajJAdhipo yajJo jarAmaraNavarjitaH / zivaliGgapratiSThAtA sarvAcagaNavarjitaH // Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 998 __. arcayasva hupIkezaM yadIcchasi paraM padam . [saMkSipta payapurANa jo bhaktiyukta cittase ina nAmoMkA pATha yA zravaNa vedAnumodita mAhAtmyakA varNana kiyA hai| yaha parama karatA hai, vaha sau koTi kalpoMmeM kiye hue samasta pApoMse kalyANakAraka hai| mukta ho jAtA hai| pArvatI ! ina nAmoMkA bhaktibhAvase vasiSThajI kahate haiM-bhagavAn zaGkarake dvArA kahe pATha karanevAle manuSyoMke liye jala bhI sthala ho jAte hue paramAtmA zrIrAmacandrajIke mAhAtmyako sunakara pArvatI hai, zatru mitra bana jAte haiM, rAjA dAsa ho jAte haiM, jalatI devI 'rAmAya rAmabhadrAya rAmacandrAya vedhase / raghunAthAya huI Aga zAnta ho jAtI hai, samasta prANI anukUla ho nAthAya sItAyAH pataye namaH // ' isa mantrakA hI jAte haiM, cazala lakSmI bhI sthira ho jAtI hai, graha anugraha sadA-saba avasthAoMmeM japa karatI huI kailAsameM karane lagate haiM tathA samasta upadrava zAnta ho jAte haiN| jo apane patike sAtha sukhapUrvaka rahane lgii| rAjA bhaktipUrvaka ina nAmoMkA pATha karatA hai, tInoM lokake dilIpa ! yaha maiMne tumase parama gopanIya viSayakA varNana prANI usake vazameM ho jAte haiM tathA vaha manameM jo-jo kiyA hai| jo bhaktiyukta hRdayase isa prasaGgakA pATha yA kAmanA karatA hai, vaha saba ina nAmoMke kIrtanase pA letA zravaNa karatA hai, vaha sabakA vandanIya, saba tattvoMkA hai| jo dUrvAdalake samAna zyAmasundara kamalanayana, jJAtA aura mahAn bhagavadbhakta hotA hai| itanA hI nahIM, vaha pItAmbaradhArI bhagavAn zrIrAmakA ina divya nAmoMse samasta kaoNka bandhanase mukta ho paramapadako prApta kara stavana karate haiM, ve manuSya kabhI saMsAra-bandhanameM nahIM letA hai| rAjan ! tuma isa saMsArameM dhanya ho; kyoMki pdd'te| rAma, rAmabhadra, rAmacandra, vedhA, raghunAtha, nAtha tumhAre hI kulameM purANapuruSottama zrIhari saba lokoMkA evaM sItApatiko namaskAra hai|* devi ! kevala isa hita karaneke liye dazarathanandanake rUpameM avatAra leNge| mantrakA bhI jo dina-rAta japa karatA hai, vaha saba pApoMse ataH ikSvAkuvaMzIya kSatriya devatAoMke liye bhI mukta ho zrIviSNukA sAyujya prApta kara letA hai| isa pUjanIya hote haiM; kyoMki unake kulameM rAjIvalocana prakAra maiMne tumhAre premavaza bhagavAn zrIrAmacandrajIke bhagavAn zrIrAmakA avatAra hotA hai| tridevoMmeM zrIviSNukI zreSThatA tathA granthakA upasaMhAra vasiSThajI kahate hai-pUrvakAlakI bAta tattvakA anusandhAna karaneke liye paraspara bolehai-svAyambhuva manu parama uttama evaM dIrghakAlataka cAlU 'vedavettA brAhmaNoMke liye kauna devatA sarvazreSTha evaM pUjya rahanevAle yajJakA anuSThAna karaneke liye muniyoMke sAtha hai? brahmA, viSNu aura zivameMse kisakI adhika stuti mandarAcala parvatapara gye| usa yajJameM kaThora vratoMkA huI hai ? kisakA caraNodaka sevana karaneyogya hai? pAlana karanevAle, aneka zAstroMke jJAtA, bAlasUrya evaM kisako bhoga lagAyA huA prasAda parama pAvana hai ? kauna agnike samAna tejasvI, samasta vedoMke vidvAn tathA saba avinAzI, paramadhAmasvarUpa evaM sanAtana paramAtmA hai? dharmaki anuSThAnameM tatpara rahanevAle muni padhAre the| vaha kisake prasAda aura caraNodaka pitaroMko tRpti pradAna mahAyajJa jaba Arambha huA to pAparahita muni, devatA- karanevAle hote hai?' . paramAtmA para brahma sacidAnandavigrahaH / para jyotiH paraM dhAma parAkAzaH parAtparaH // . parezaH pAragaH pAraH sarvabhUtAtmakaH zivaH / iti zrIrAmacandrasya nAnAmaSTottara shtm| guhyAdruhyataraM devi va snehAt prkiirtitm|| (281 / 30-48) rAmAya rAmabhadrAya rAmacandrAya vedhase / raghunAthAya nAthAya sItAyAH pataye namaH // (281 / 55) Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa] . tridevoMmeM zrIviSNukI zreSThatA tathA pranthakA upasaMhAra . . vahA~ baiThe hue maharSiyoMmeM isa viSayapara mahAn cupacApa ve unake sAmane khar3e rhe| kintu brahmAjIne una vAda-vivAda huaa| kinhIM maharSiyoMne kevala rudrako munizreSThako AyA huA dekhakara bhI unakA kucha satkAra sarvazreSTha btlaayaa| koI kahane lage-brahmAjI hI nahIM kiyaa| unase priya vacanataka nahIM khaa| usa samaya pUjanIya haiN| kucha logoMne kahA- sUrya hI saba jIvoMke brahmAjI kamalake Asanapara mahAn aizvaryake sAtha baiThe hue pUjanIya hai tathA kucha dUsare brAhmaNoMne apanI sammati isa the| taba mahAtejasvI maharSine loka-pitAmaha brahmAse prakAra prakaTa kI-Adi-antase rahita bhagavAn viSNu kahA-'Apa mahAn rajoguNase yukta hokara merI hI paramezvara haiN| ve hI saba devatAoMmeM zreSTha evaM pUjana avahelanA kara rahe haiM, isaliye Ajase samasta saMsArake karaneke yogya haiN| isa prakAra vivAda karate hue maharSiyoMse liye Apa apUjya ho jaayeNge|' svAyambhuva manune kahA-'ve jo zuddha-satvamaya, lokapUjita mahAtmA brahmAjIko aisA zApa dekara kalyANamaya guNoMse yukta, kamalake samAna netroMvAle, maharSi bhRgu sahasA kSIrasAgarake uttara taTapara zrIviSNuke zrIdevIke svAmI bhagavAn puruSottama haiM-ekamAtra ve hI lokameM gye| vahA~ jo mahAtmA puruSa rahate the, unhoMne vedavettA brAhmaNoMdvArA pUjita hai|' bhRgujIkA yathAyogya satkAra kiyaa| usa lokameM kahIM manukI yaha bAta sunakara saba maharSiyoMne hAtha bhI unake liye roka-Toka nahIM huii| ve bhagavAnke jor3akara taponidhi bhRgujIse kahA-'suvrata ! Apa hI antaHpurameM bedhar3aka cale gye| vahA~ unhoMne sUryake samAna hamalogoMkA sandeha dUra karanemeM samartha haiN| Apa brahmA, tejasvI vimala vimAnameM zeSanAgakI zayyApara soye hue viSNu tathA mahAdeva-tInoM devatAoMke pAsa jaaiye|' bhagavAn lakSmIpatiko dekhA / lakSmI apane karakamaloMse unake aisA kahanepara munizreSTha bhRgu turaMta hI kailAsa bhagavAnke donoM caraNoMkI sevA kara rahI thiiN| unheM parvatapara gye| bhagavAn zaGkarake gRhadvArapara pahuMcakara dekhakara munizreSTha bhRgu akAraNa kupita ho uThe aura unhoMne dekhA-mahAbhayaMkara rUpavAle nandI hAthameM trizUla unhoMne bhagavAnke zobhAyamAna vakSaHsthalapara apane bAyeM liye khar3e haiN| bhRgujIne unase kahA-'merA nAma bhRgu hai, caraNase prahAra kiyaa| bhagavAn turaMta uTha baiThe aura maiM brAhmaNa hU~ aura devazreSTha mahAdevajIkA darzana karaneke prasannatApUrvaka bole-'Aja maiM dhanya ho gyaa|' aisA liye yahA~ AyA huuN| Apa bhagavAn zaGkarako zIghra hI mere kahakara ve harSake sAtha apane do hAthoMse maharSike caraNa AnekI sUcanA deN|' yaha sunakara samasta zivagaNoMke dabAne lge| dhIre-dhIre caraNa dabAkara unhoMne madhura svAmI nandIne una amitatejasvI maharSise kaThora vANImeM vANImeM kahA-'brahmarSe ! Aja maiM dhanya aura kRtakRtya kahA-'are ! isa samaya bhagavAnke pAsa tuma nahIM ho gyaa| mere zarIrameM Apake caraNoMkA sparza honese pahu~ca skte| abhI bhagavAn zaGkara devIke sAtha merA bar3A maGgala hogaa| jo samasta sampattikI prAptike krIDAbhavanameM haiN| yadi jIvita rahanA cAhate ho to lauTa kAraNa tathA apAra saMsArasAgarase pAra honeke liye setuke jAo, lauTa jaao|' samAna haiM, ve brAhmaNoMkI caraNa-dhUliyA~ mujhe sadA pavitra taba bhRgune kupita hokara kahA- 'ye rudra tamoguNase karatI rheN|' yukta hokara apane dvArapara Aye hue mujha brAhmaNako nahIM aisA kahakara bhagavAn janArdanane lakSmIdevIke sAtha jAnate haiN| isaliye inheM diyA huA anna, jala, phUla, sahasA uThakara divya mAlA aura candana Adike dvArA haviSya tathA nirmAlya-saba kucha abhakSya ho jaaygaa|' bhaktipUrvaka bhRgujIkA pUjana kiyaa| unako isa rUpameM isa prakAra bhagavAn zivako zApa dekara bhRgu brahmalokameM dekhakara munizreSTha bhRgujIke netroMmeM Anandake A~sU bhara gye| vahA~ brahmAjI saba devatAoMke sAtha baiThe hue the| aaye| unhoMne Asanase uThakara karuNAsAgara bhagavAnko unheM dekha bhRgujIne hAtha jor3akara praNAma kiyA aura praNAma kiyA aura hAtha jor3akara kahA-'aho ! Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * arcayasva haSIkezaM yadIcchasi paraM padam . [ saMkSipta padmapurANa zrIharikA kitanA manohara rUpa hai, kaisI zAnti hai, kaisA vAsudeva evaM apanI mahimAse kabhI cyuta na honevAle jJAna hai, kitanI dayA hai, kaisI nirmala kSamA aura kitanA zrIhari brAhmaNoMke hitakAraka hai| bhagavAn nRsiMha tathA pAvana sattvaguNa hai| bhagavan ! Apa guNoMke samudra haiN| avinAzI nArAyaNa bhI brAhmaNopara kRpA karanevAle haiN| ApameM hI svAbhAvika rUpase kalyANamaya sattvaguNakA zrIdhara, zrIza, govinda evaM vAmana Adi nAmoMse prasiddha nivAsa hai| Apa hI brAhmaNoMke hitaiSI, zaraNAgatoMke bhagavAn zrIhari brAhmaNoMpara neha rakhate haiN| yajJavArAharakSaka aura puruSottama hai| ApakA caraNodaka pitaroM, rUpadhArI puruSottama bhagavAn kezava brAhmaNokA kalyANa devatAoM tathA sampUrNa brAhmaNoMke liye sevya hai| yaha karanevAle hai| raghukulabhUSaNa rAjIvalocana zrIrAmacandrajI pApoMkA nAzaka aura muktikA dAtA hai| bhagavan ! bhI brAhmaNoMke suhad haiN| bhagavAn padmanAbha tathA dAmodara ApahIkA bhoga lagA huA prasAda devatA, pitara aura (zrIkRSNa) bhI brAhmaNoMkA hita cAhanevAle haiN| mAdhava, brAhmaNa-sabake sevana karaneyogya hai| isaliye yajJapuruSa evaM bhagavAn trivikrama bhI brAhmaNahitaiSI hai| brAhmaNako ucita hai ki vaha pratidina Apa sanAtana pItAmbaradhArI hRSIkeza zrIjanArdana brAhmaNoMke hitakArI puruSakA pUjana karake ApakA caraNodaka le aura Apake haiN| zArGga dhanuSa dhAraNa karanevAle brAhmaNahitaiSI devatA bhoga lagAye hue prasAdasvarUpa annakA bhojana kre| zrIvAsudevako namaskAra hai| kamalake samAna netroMvAle prabho ! jo Apako nivedita kiye hue annakA havana yA lakSmIpati zrInArAyaNako namaskAra hai| brAhmaNahitaiSI dAna karatA hai, vaha devatAo aura pitaroko tRpta karatA devatA sarvavyApI vAsudevako namaskAra hai| kalyANamaya tathA akSaya phalakA bhAgI hotA hai| ataH Apa hI guNoMse paripUrNa, sRSTi, pAlana aura saMhArake kAraNarUpa brAhmaNoMke pUjanIya haiN| Apa paramAtmAko namaskAra hai| brAhmaNoMke hitaiSI devatA Apa sampUrNa devatAoMmeM brAhmaNatvako prApta hoM; pradhumna, aniruddha tathA saGkarSaNako namaskAra hai| kyoMki Apa brAhmaNoMke pUjya aura zuddha sattvaguNase zeSanAgakI zayyApara zayana karanevAle brahmaNyadeva sampanna haiN| brAhmaNaloga sadA Apa puruSottamakA hI bhajana bhagavAn viSNuko namaskAra hai / kamalake samAna netrovAle karate haiN| jo ApakA pUjana karate haiM, ve hI vipra zrIraghunAthajIko bArambAra namaskAra hai| prabho ! sampUrNa vAstavameM brAhmaNa haiM, dUsare nhiiN| isa viSayameM sandehake devatA aura RSi Apako mAyAse mohita honeke kAraNa liye sthAna nahIM hai| devakInandana zrIkRSNa brAhmaNoMke sampUrNa lokoMke svAmI Apa paramAtmAko nahIM jaante| hitaiSI haiN| zrImadhusUdana brAhmaNoMke hitacintaka haiN| bhagavan ! sampUrNa vedoMke vidvAn bhI Apake tattvako nahIM zrIpuNDarIkAkSa brAhmaNoMke premI haiN| avinAzI bhagavAn jaante|* bhagavan ! maiM maharSiyoMke bhejanepara Apake pAsa viSNu brAhmaNahitaiSI hai| sacidAnandasvarUpa bhagavAn AyA huuN| Apake zIla aura guNoMkA jJAna prApta karaneke * sarveSAmeva devAnAM brAhmaNatvamavAmuhi / tvAmeva hi sadA viprA bhajanti puruSottamam // brAhmaNAste babhUvustu nAnyAstatra na saMzayaH / brahmaNyo devakIputro brahmaNyo madhusUdanaH / / - brahmaNyaH puNDarIkAkSo brahmaNyo viSNuravyayaH / brahmaNyo bhagavAnkRSNo vAsudevo'cyuto hariH / / ---brahmaNyo nArasiMhA- syAttathA nArAyaNo'vyayaH / brAhmaNyaH zrIdharaH-zrIzo movindo vAmanastathA / / .... .. brahmaNyo yajJavArAhaH kezavaH puruSottamaH / brAhmaNyo rAghavaH zrImAnAmA, raajiivlocnH|| .. / brahmaNyaH padmanAbhazca tathA dAmodaraH prabhuH / brahmaNyo mAdhavo yajJastathA trivikramaH prbhuH|| . . . brahmaNyazca hRSIkezaH pItavAsA janArdanaH / namo brahmaNyadevAya vAsudevAya shaahinne|| nArAyaNAya zrIzAya puNDarIkekSaNAya ca namo brahmaNyadevAya vAsudevAya viSNave // kalyANaguNapUrNAya namaste paramAtmane / namo brANyadevAya srgsthitynthetve| Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarakhaNDa ] - tridevoMmeM zrIviSNukI zreSThatA tathA pranthakA upasaMhAra . 1001 ..... liye hI maiMne ApakI chAtIpara paira rakhA hai| govinda ! vasiSThajI kahate hai-bhagujIke aisA kahanepara kRpAnidhe! mere isa aparAdhako kSamA kreN|' samasta niSpApa maharSiyoMne unheM namaskAra kiyA aura unhIMse aisA kahakara maharSi bhRgune bArambAra bhagavAnke mantrakI dIkSA le bhagavAn viSNukA pUjana kiyA / rAjan / caraNoMmeM praNAma kiyaa| bhagavAnke dhAmameM rahanevAle divya ye saba bAteM maiMne prasaGgavaza tumheM batalAyI haiN| bhagavAn maharSiyoMne bhRgujIkA bhalIbhA~ti svAgata-satkAra kiyaa| zrIrAmacandrajI saba devatAoMmeM pAvana evaM puruSottama haiN| vahA~se prasannacitta hokara ve yajJameM maharSiyoMke pAsa lauTa ataH yadi tuma parama padako prApta karanA cAhate ho to una aaye| unheM AyA dekha maharSiyoMne uThakara namaskAra kiyA zrIraghunAthajIkI hI zaraNameM jaao| rAjan ! yaha samasta aura vidhipUrvaka unakI pUjA kii| tatpazcAt munizreSTha purANa vedake tulya hai| svAyambhuva manvantarameM sAkSAt bhRgune una maharSiyoMse saba bAte batAyauM / unhoMne kahA- brahmAjIne isakA upadeza kiyA thaa| jo pratidina 'brahmAjImeM rajoguNakA Adhikya hai aura rudrameM ekAgracitta ho isakA zravaNa athavA pATha karatA hai, usakI tmogunnkaa| kevala bhagavAn viSNu zuddha sattvamaya haiN| ve bhagavAn lakSmIpatimeM ananya bhakti hotI hai| vaha vidyAthIM kalyANamaya guNoMke sAgara, nArAyaNa, parabrahma tathA ho to vidyA, dharmArthI ho to dharma, mokSArthI ho to mokSa aura sampUrNa brAhmaNoMke devatA haiN| ve hI viproMke liye pUjanIya kAmArthI ho to sukha pAtA hai| dvAdazI tithiko, zravaNa haiN| unake smaraNamAtrase pApiyoMkI bhI mukti ho jAtI hai| nakSatrameM, sUrya aura candramAke grahaNake avasarapara, unakA caraNodaka tathA bhoga lagAyA huA prasAda samasta amAvAsyA tathA pUrNimAko isakA bhaktipUrvaka pATha karanA manuSyoM aura vizeSataH brAhmaNoMke sevana karaneyogya, caahiye| jo ekAgracitta ho pratidina isake Adhe yA paramapAvana tathA svarga evaM mokSa pradAna karanevAlA hai| cauthAI zlokakA bhI pATha karatA hai vaha nizcaya hI eka bhagavAn viSNuko nivedana kiye hue haviSyakA hI hajAra azvamedha yajJakA phala pAtA hai| isa prakAra yaha parama devatAoMke liye havana kare aura vahI pitaroMko bhI de| guhma padmapurANa kahA gayA / yadi parama padakI prApti cAhate vaha saba akSaya hotA hai| ataH dvijavaro ! tuma Alasya ho to sadA bhagavAn haSIkezakI ArAdhanA kro| chor3akara jIvanabhara bhagavAn viSNukA pUjana kro| ve hI sUtajI kahate haiM-apane guru vasiSThajIke aisA parama dhAma haiM aura ve hI satya jyoti / aSTAkSaramantrake kahanepara nRpazreSTha rAjA dilIpane unako praNAma kiyA aura dvArA vidhipUrvaka puruSottamakA pUjana aura unake prasAdakA yathAyogya pUjA karake unase vidhipUrvaka viSNumantrakI sevana karanA caahiye| zrIviSNu hI saba yajJoMke bhoktA dIkSA lii| phira Alasyarahita ho unhoMne jIvanabhara paramezvara haiM--aisA jAnakara unhIMke uddezyase sadA havana, zrIhaSIkezakI ArAdhanA karake samayAnusAra yogiyoMko dAna aura japa kre| prApta honeyogya sanAtana viSNudhAmako prApta kara liyaa| uttarakhaNDa sampUrNa zrIpadmapurANa samApta pradyumAyAviruddhAya tathA saMkarSaNAya ca namo ___ brahmaNyadevAya srvdevsvruupinne|| vArAhavapuSe nityaM trayInAthAya te namaH / namo brahmaNyadevAya nAgaparyazAyine / rAjIvadalanetrAya rAghavAya namo namaH | mAyayA mohitAH sarve devAca icayastava / / na jAnanti mahAtmAnaM sarvalokezvara prabho / tvAM na jAnanti bhagavansarvavedavido'pi hi / / (28270-82)